Wikibooks:Lerarenkamer

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="nl">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikibooks</sitename>
    <dbname>nlwikibooks</dbname>
    <base>https://nl.wikibooks.org/wiki/Hoofdpagina</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.23</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Speciaal</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Overleg</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Gebruiker</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Overleg gebruiker</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikibooks</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Overleg Wikibooks</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Bestand</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Overleg bestand</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Overleg MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Sjabloon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Overleg sjabloon</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Help</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Overleg help</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categorie</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Overleg categorie</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Transwiki</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Overleg transwiki</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">Wikijunior</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">Overleg Wikijunior</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Overleg module</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Wikibooks:Lerarenkamer</title>
    <ns>4</ns>
    <id>30</id>
    <revision>
      <id>422420</id>
      <parentid>421957</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:38:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ellywa</username>
        <id>451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nodig je oud-collega’s uit voor het verjaardagsfeest van Wikipedia */ — nieuwe sectie</comment>
      <origin>422420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36593" sha1="d4uascohidkewlp74bsrxyrl6gx2aeq" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__{{Lerarenkamer}}&lt;!-- Bij archiveren deze regel laten staan aub. --&gt;&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

==Technisch nieuws==  &lt;!-- tbv. berichten die wat langer onder de aandacht moeten blijven --&gt;
* 8 onderwerpen verplaatst naar [[Wikibooks:Lerarenkamer/Technisch nieuws]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 3 apr 2026 10:42 (CEST)

== WSBN ==
:Ook verplaatst, naar [[Overleg Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer#WSBN]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 3 apr 2026 10:26 (CEST)

== Over de plaats van [[Netwerken]] op Wikibooks ==
[[Gebruiker:Effeietsanders|Effeietsanders]] en anderen: Het boek [[Netwerken]] staat nu op de voorpagina bij het onderwerp '''9 Diverse'''. Mij lijkt het eerder bij categorie '''6 Samenleving''' te horen. Mee eens? Het WSBN zou dan ook moeten veranderen. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 9 dec 2025 09:38 (CET)
:Het past mi. niet onder een van de subcats, zie [[Wikibooks:Wiki_Standaard_Boeknummer#6:_Humane_samenleving]]. En: moet het &quot;Samenleving&quot; of &quot;Humane samenleving&quot; zijn? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 9 dec 2025 11:50 (CET)
::Wat mij betreft &quot;Samenleving&quot;: dat is een breder begrip en staat ook op de voorpagina. Ik zou het op prijs stellen als alle begrippen op de voorpagina overeenkomen met die in het [[Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer]]. Bij &quot;Humane samenleving&quot; denk ik als eerste aan een samenleving die humaan is, menselijk, met respect voor de menselijke waardigheid. Niet aan &quot;humaan&quot; als in &quot;van mensen&quot;, als tegenstelling tot dierlijk. Bij &quot;Samenleving&quot; denk ik als eerste aan een maatschappij waarin mensen samen leven, hoewel er natuurlijk ook dierlijke samenlevingen zijn. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 9 dec 2025 12:26 (CET)
:::Wat  op de voorpagina staat is ook niet heilig, hoor. ;-) Maar inderdaad, zo'n titel moet op alle pagina's identiek zijn, en de vlag &quot;Samenleving&quot; dekt de lading beter. . Overigens past dit wel in het beeld wat ik van WSBN heb: kleine afwijkingen, net niet compleet, enz. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 9 dec 2025 12:37 (CET)
::::Twee issues:
::::1) Kan het boek [[Netwerken]] worden overgebracht naar categorie '''6 Samenleving'''? Mij lijkt het daar goed te passen. Het gaat over het aangaan en onderhouden van contacten. Volgens {{Wp|Sociaal netwerk}} hoort het bij sociologie, dus ik zou zeggen bij Catalogus-code 6-1, sociologie &amp; etniciteit. Mee eens? {{Done}} --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 31 mrt 2026 12:19 (CEST)
:::::OK. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 15:28 (CEST)

==WSBN/2==
::::2) Wij beiden zijn het erover eens dat de coderingen en namen op de voorpagina van Wikibooks gelijk zouden moeten zijn aan de WSBN-codes en -naamgeving. Klopt dat? Zo ja, dan lijkt het mij dat daarvoor eerst een inventarisatie van beide pagina's gemaakt zou moeten worden waaruit de verschillen blijken (twee kolommen) en er daarnaast een derde kolom komt met voorstellen. Vervolgens moeten we het eens worden over de voorstellen en kunnen de uitkomsten worden geïmplementeerd. Vind je dit een goede aanpak? '''Pending.''' --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 31 mrt 2026 12:19 (CEST)
:::: [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 9 dec 2025 16:25 (CET)
:::::Goed plan, maar wel erg veel werk; en er zijn al 2 (of 3?) lijsten met WSBN's met elk hun eigen afwijkingen, dat is juist een van de redenen dat ik er geen zicht meer op heb... Heb er al diverse malen naar zitten staren, maar heb nog steeds niet de moed kunnen opbrengen om er ook echt aan te ''beginnen''.
:::::Als we waterdichte afspraken hebben betreffende het ''format'' van het WSBN, kunnen we zowel de lijst(en) als de [[:Categorie:Wikibooks:Boeken met infobox|360 infoboxen]] gaan bijwerken. Het is toch al geen project wat in één keer en snel afgerond kan of moet worden...
:::::Ik zal ook nog eens zien of er iets te automatiseren valt, bv. het converteren van het format. 
:::::Is [[Overleg Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer|dit]] een goede plek voor verder overleg over deze [[rijstebrijberg|klus]]? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 15:28 (CEST)
::::::Deze discussie is verplaatst naar [[Overleg Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer#Coderingen en namen gelijk trekken op_Wikibooks-voorpagina en de WSBN-codes en -naamgeving]] en kan hier worden afgesloten. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 31 mrt 2026 17:52 (CEST)

== Jullie mening gevraagd over leerboeken op maat ==
Voorgeschiedenis/achtergrondinformatie:
* [[Overleg:Besturingssystemen#Pagina naar meerdere deelpagina's]]
* [[Wikibooks:Lerarenkamer/Archief_2025#Uitgeverij Neon gaat schoolboeken goedkoper maken|Wikibooks:Lerarenkamer#Uitgeverij Neon gaat schoolboeken goedkoper maken]]
 
Het probleem: 
* Steeds meer docenten willen het liefst leerboeken op maat, die naar hun situatie zijn aangepast. “One size fits all” is uit. Dit is waarschijnlijk ook één van de redenen dat [https://www.neon.nl/overons uitgeverij Neon] hierop inspeelt: “Met het systeem van Neon kan elke leraar eenvoudig onderdelen aanpassen, toevoegen of verwijderen.”
Dit botst/schuurt met enkele uitgangspunten van Wikibooks:
* Iedereen mag bestaande Wikiboeken en hoofdstukken naar eigen inzichten aanvullen en verbeteren, ook wie niet de hoofdauteur is. Op de voorpagina staat: “U kunt elk hoofdstuk uitbreiden of aanpassen, en wordt daartoe van harte uitgenodigd. ''Zolang uw wijzigingen constructief zijn, kunt u niets mis doen''.” Maar het is niet handig voor een docent die zo’n boek in de klas gebruikt, als jan en alleman zomaar van alles en nog wat kunnen veranderen.
* Normaliter is er slechts één boek over een bepaald onderwerp, op zijn best één voor elk schooltype en klas (onderwerp X voor Vmbo/Havo/VWO (Nederland) klas N). Maar er zijn (nog) geen boeken voor elke school/opleiding of elke docent apart.
* Boeken op Wikibooks bestaan uit een voorpagina, een inhoudsopgave en minimaal twee hoofdstukken (anders kun je er net zo goed een Wikipedia-artikel van maken), er is voor elk deelonderwerp een apart hoofdstuk en dus een aparte pagina. Maar er zijn docenten die het liefst één pagina met alle hoofdstukken hebben, zodat ze er gemakkelijk één pdf van kunnen maken en het hele boek gemakkelijk kunnen printen.
 
Ik ben bang dat Wikibooks steeds minder relevant wordt als we hier geen oplossing voor bieden.
 
Voorgestelde oplossing:
* Er is per onderwerp één basisboek/moederboek (per schooltype en klas), of hoe je het ook wilt noemen. Docenten en andere geïnteresseerden kunnen die gebruiken en verbeteren.
* Maar docenten kunnen ook een kopie maken, die naar hun eigen inzichten aanpassen en opslaan als nieuw Wikibook. Voor dergelijke min of meer persoonlijke kopieën gelden de hierboven vermelde uitgangspunten niet. Hierover wordt een boodschap vermeld op elke pagina van zo’n op-maat-boek.
 
'''=&gt; Vragen''' en aandachtspunten:&lt;br&gt;
Ping: [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]], [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]], [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]], [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]], [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]], [[Gebruiker:Pbuddenberg|Pbuddenberg]]
# Wat is jullie mening hierover? Weet je een andere oplossing?
# Wat wordt het format voor de naam van het kopie-/op-maat-boek?
# Hoe erg is het als het basis-/moeder-boek en de kopieën daarvan in de loop der jaren steeds verder van elkaar gaan afwijken?  Het gevaar is groot dat elke docent zijn/haar eigen boek steeds actualiseert, maar dat het basisboek achterblijft bij actuele ontwikkelingen, of andersom. Bij Neon zijn daarvoor schrijvers in dienst, hier alleen vrijwilligers die zelf kiezen wat ze wel en niet doen.
[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 dec 2025 05:02 (CET)
:Wikibooks is niet primair bedoeld om te worden gebruikt in het onderwijs (zoals Wikipedia dat ook niet in de eerste plaats is voor èchte wetenschappers, aangezien die toch al alles weten over hun eigen vakgebied), al is een deel van de inhoud hier qua opzet idd. vergelijkbaar met onderwijsmateriaal. 
:Er bestaat nu verder al bijvoorbeeld een [[Sjabloon:Verouderd]]. Dat kan best boven bepaalde teksten worden gezet waarin bijv. nog steeds staat dat je om te kunnen internetten een inbelverbinding nodig hebt (zie [[Veilig op het internet/Dialers]]). [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 20 dec 2025 11:47 (CET)
::* Bij het schrijven van een wikibook over een ook in het reguliere onderwijs voorkomend onderwerp is, zeker als je zelf (langere tijd) in het onderwijs werkt(e), niet te voorkomen dat je je eigen ervaring meeneemt (leerjaar, schooltype: VMBO, HAVO, VWO, MBO) in de keuze en volgorde van de onderwerpen en de manier waarop je die bespreekt. Dat betekent dat het toch al niet mogelijk is om een “One size fits all” te realiseren.
::* Een &quot;moederboek&quot; met een of meer gekopieerde &quot;kinderen&quot; zou ik mee kunnen leven. De groeiende discrepantie tussen &quot;moederboek&quot; en &quot;kinderen&quot;, en daarmee ook tussen de &quot;kinderen&quot; onderling, zullen we voor lief moeten nemen. Ook nu al is het waar dat twee lessen op basis van hetzelfde boek over dezelfde paragraaf, zowel naar vorm, leerbeleving door leerlingen en zelfs op (detail)leerinhoud van elkaar verschillen.
::* Een grotere uitdaging wordt gevormd door het feit dat om een en ander te realiseren een redelijk inzicht nodig is in de &quot;achterkant&quot; van wikibooks. Enerzijds wil je dat iedereen gebruik kan maken van al bestaande inhoud, anderzijds wil je iedereen de mogelijkheid geven zijn eigen draai aan een onderwerp te geven. Juist de hogere (relatief, maar toch) Wikikunde die je nodig hebt om dat te realiseren zullen volgens mij de grootste belemmering zijn voor het gebruik van Wikibooks als leerboek in regulier onderwijs.
::* De vrije bewerkbaarheid van Wikibooks botst inderdaad met een &quot;privé-kopie&quot; van een docent, maar we kennen nu ook al &quot;werk in uitvoering&quot; met het verzoek geen inhoudelijke edits op de tekst toe te passen. Dat is geen beveiliging tegen echte lomperikken, maar werkt doorgaans vrij goed. Voor een botbouwer zou dit overigens betekenen dat een kopieer-functie (eventueel alleen na verzoek toegankelijk voor moderator) voor boeken een leuke uitdaging is.
::[[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 20 dec 2025 13:25 (CET)

=== Conclusies tot nu toe ===
# Het is niet verboden om een kopie van een Wikibook te maken en die vervolgens aan te passen voor de eigen lessen. We willen &quot;iedereen de mogelijkheid geven zijn eigen draai aan een onderwerp te geven.&quot;
# Wel is een sjabloon nodig voor dergelijke kopieën om te voorkomen dat iedereen ongewenste aanpassingen doet (JopkeB: met de mogelijkheid de &quot;eigenaar&quot; van het kopie-boek in het sjabloon te noemen om vragen te kunnen stellen, en een verwijzing te maken naar het origineel).
# JopkeB: Kopieën kunnen vooralsnog gemakkelijk worden gemaakt door op &quot;Bewerken&quot; in het moederboek te klikken en met copy-paste de inhoud in het nieuw Wikibook te kopiëren. # JopkeB: Mij lijkt het zinvol dit op de één-of-andere manier in een handleiding vast te leggen. Nieuwe '''vraag''': Wat is daarvoor de beste plek? In [[Help:Een nieuwe pagina aanmaken]]? Of een nieuwe Help-pagina en een verwijzing maken op geëigende plaatsen?
# Openstaande '''vraag''': Wat wordt het format voor de naam van het kopie-/op-maat-boek? Mijn voorstel: eerst de naam van het moederboek gevolgd door de naam van de school, opleiding of vak zoals dat op de betreffende school wordt gegeven. Bijvoorbeeld: &quot;Besturingssystemen voor CoSy&quot; of Besturingssystemen voor CoSy in AD en ICW&quot;. Het voordeel hiervan is dat het kopie-boek in alle categorieën en andere lijsten direct onder het moederboek wordt gesorteerd en zo alle boeken over een onderwerp bij elkaar staan. Zijn jullie het hiermee eens?
Ping: [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]], [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]], [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]], [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]], [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]]: Zijn jullie het eens met deze conclusies? Hebben jullie antwoorden op de onderste twee vragen? --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 dec 2025 09:58 (CET)

:klinkt logisch [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 29 dec 2025 13:18 (CET)
:Mijn excuses voor het late antwoord. Maar ik ''denk'' dat ik het ermee eens ben 😉. Soms is het moeilijk in te schatten wat de concrete gevolgen zijn bij een specifieke situatie. Voor mij persoonlijk werkt bv. [[CoSy in AD en ICW|CoSy in AD en ICW - Wikibooks]] goed en het kan een inspiratie zijn voor iemand die ook die vakken moet geven in de de richtingen Applicatie- en Databeheer of Informatica- en Communicatiewetenschappen. Per hoofdstuk werk ik dan met leerplandoelen bovenaan, zodat iemand anders die aan het boek/hoofdstuk zou willen meewerken ergens het kader ziet waarin dat kan. [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 27 jan 2026 20:11 (CET)
::Suggestie voor naam is logisch. Handleiding bouwen is nog even een dingetje. Verwijzing naar de handleiding voor speciale boeken kan misschien in het linksjabloon van de boekinfo. [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 29 jan 2026 16:24 (CET)
:::Wijzigingen in boekpagina's kun je opvangen door in de inhoudsopgave van het special-boek niet naar de kale pagina-naam te verwijzen maar gebruik te maken van een permanente link, op dezelfde manier als dat gebeurt in de vertaallink bij verwijzingen naar anderstalige Wiki's. [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 30 jan 2026 03:15 (CET)
::::Ergens is het logisch als er maar één boek over een onderwerp bestaat, maar tegelijkertijd ook niet (over hetzelfde onderwerp heb ik meerdere boeken in de kast staan). Een groep mensen kan er natuurlijk voor kiezen om slechts één boek te gebruiken, maar als iemand anders een tweede boek wil schrijven en aanmaken, lijkt me dat lastig tegen te houden. Hierbij ga ik er wel vanuit dat een tweede boek over hetzelfde onderwerp wel een bepaalde eigenheid heeft en niet grotendeels een kopie van een ander boek, dus simpelweg een 2e boek aanmaken in de hoofdnaamruimte lijkt me niet een goede optie. Dat zou op termijn betekenen dat we 100 boeken hebben die vrijwel hetzelfde zijn op een enkele paragraaf na gewijzigd. Het kopiëren van inhoud van Wikibooks mag, conform de licentie met aangave licentie en waarvan het vandaan komt. Op Wikibooks zelf zou je een kopie kunnen opslaan in de gebruikersnaamruimte van de gebruiker die een boek gebruikt. Bovenaan/onderaan zou ik dan vermelden dat de inhoud overgenomen is van een boek uit Wikibooks met link ernaar (vergelijkbaar met [[w:Sjabloon:Bronvermelding Nederlandstalige Wikipedia]] voor het vermelden van waar de tekst in dezelfde Wikipedia-taalversie vandaan kwam). Als een nieuw wikiboek in de hoofdnaamruimte geplaatst wordt, wordt de tekst conform de licentie vrijgegeven en mag eenieder de tekst op zich bewerken. In principe staat iedere pagina op een Wikimedia-wiki onder beheer van de gemeenschap en is er geen eigenaarschap. De plek waar de minste bewerkingen verwacht hoeven te worden is de gebruikersnaamruimte. Voor Wikibooks zou het wel goed zijn als de verbeteringen/uitbreidingen terug komen in het moederboek, zodat anderen er ook wat aan hebben.
::::&quot;''Boeken op Wikibooks bestaan uit een voorpagina, een inhoudsopgave en minimaal twee hoofdstukken (anders kun je er net zo goed een Wikipedia-artikel van maken)''&quot; -&gt; Een lesboek heeft in principe een andere schrijfstijl dan een Wikipedia-artikel, waarbij je verder ook vragen kunt stellen, opdrachten kunt geven, toetsen kunt laten maken.
::::Ik geef zelf les aan een universiteit (in het Engels), waarbij ik de uitleg mondeling doe, maar ik heb op de Engelstalige Wikipedia een pagina aangemaakt die ik gebruik om studenten op te wijzen als het verhaal nog eens rustig willen doorlezen of iets willen opzoeken. Met iedere nieuwe klas voeg er nieuwe voorbeelden en andere informatie aan toe. [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 31 jan 2026 19:22 (CET)

=== Eindconclusies ===
# Er blijft per onderwerp één basisboek/moederboek (per schooltype en klas). Docenten en andere geïnteresseerden kunnen die gebruiken en verbeteren.
# Er kan een kopie van zo'n Wikibook worden gemaakt, die vervolgens wordt aangepast voor de eigen lessen. 
# Het format van de naam van het kopie-/op-maat-boek is: eerst de naam van het moederboek gevolgd door de naam van de school, opleiding of vak zoals dat op de betreffende school wordt gegeven. Bijvoorbeeld: &quot;Besturingssystemen voor CoSy&quot; of Besturingssystemen voor CoSy in AD en ICW&quot;. 
# Wel is een sjabloon nodig voor dergelijke kopieën om te voorkomen dat iedereen ongewenste aanpassingen doet. Zie voor een voorbeeld: [[Besturingssystemen voor CoSy in AD en ICW]]. Als er meer kopie-boeken komen, kan dit worden omgezet in een echt sjabloon.
# Kopieën kunnen vooralsnog gemakkelijk worden gemaakt door op &quot;Bewerken&quot; in het moederboek te klikken en met copy-paste de inhoud in het nieuw Wikibook te kopiëren. 
# Dit zal voorlopig in [[Help:Een nieuwe pagina aanmaken]] als handleiding worden vastgelegd. 
Zonder tegenbericht is deze discussie nu gesloten. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 feb 2026 10:54 (CET)

:Oké {{Smiley|3}} [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 2 feb 2026 01:41 (CET)

== Artikelen van Pvt pauline op Wikipedia ==
Op Wikipedia loopt een project waarbij het plan is om alle (resterende) artikelen van [[w:gebruiker:Pvt pauline]] in één keer (botmatig) te verwijderen. Een deel is al weg, over de rest (nog &lt;del&gt;2014&lt;/del&gt; &lt;ins&gt;1995&lt;/ins&gt;) loopt tot 16 februari 2026 6.00 uur CET een [[w:Wikipedia:Stemlokaal/Methodiek voor het verwijderen van de overgebleven artikelen van Pvt pauline|stemming]]. Bij Opmerkingen -&gt; Achtergrond op die pagina staan de redenen. Als de meerderheid van de stemmers ''voor'' is zijn er nog 28 dagen om eventueel pagina's naar Wikibooks te importeren, en dat is dan ook de reden dat ik dit schrijf; op [[w:Overleg Wikipedia:Stemlokaal/Methodiek voor het verwijderen van de overgebleven artikelen van Pvt pauline]] werd gevraagd of dat mogelijk was, ik heb als eerste reactie iets als &quot;ja, mits...&quot; etc. geschreven.

Het gaat om:
*8 á 900 golfers, zie bv. [[w:Categorie:Golfer naar nationaliteit]]
*honderden golfbanen en -toernooien
*vele gebouwen in Den Haag
*artikelen over plaatsen en mensen tijdens WO II
Al met al is er heel veel tijd en moeite in gestoken, en ik kan het slecht zetten dat dat waarschijnlijk allemaal gaat verdwijnen. Wat het extra pijnlijk maakt is dat Pvt pauline inmiddels niet meer onder ons is...

Vanwege persoonlijke interesse &lt;del&gt;zou ik bv. deze pagina's willen behouden&lt;/del&gt; &lt;ins&gt;heb ik inmiddels de volgende pagina's geïmporteerd&lt;/ins&gt;:
*[[w:Gibraltar tijdens de Tweede Wereldoorlog]]
*[[w:Kweekschool voor de Zeevaart (Amsterdam)]]
*&lt;del&gt;een aantal&lt;/del&gt; &lt;ins&gt;7&lt;/ins&gt; historische schepen, oa.:
**[[w:François (schip, 1869)]]
**[[w:Hoff van Zeelandt (schip, 1642)]]
**[[w:Prinses Beatrix (schip, 1939)]]
en wat dies meer zij.

De actuele lijst: [[w:Categorie:Wikipedia:Nog na te lopen artikel van Pvt pauline]]

De problemen:
*ik zie deze collectie typische ''wikipedia-pagina's'' nog geen ''boek'' worden
*het aantal pagina's is zo groot dat handmatig importeren ondoenlijk is
*ook als dat door een bot gedaan wordt (als dat al mogelijk is) moeten alle pagina's nog bekeken, geredigeerd, gecategoriseerd en hernoemd worden, om van de vele rode links nog maar te zwijgen...

Wie is ook geïnteresseerd en bereid er tijd in te steken? NB Na het importeren is er geen tijdsdruk meer; de pagina's komen in naamruimte &quot;Transwiki&quot; en kunnen dan stuk voor stuk bewerkt worden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 feb 2026 22:44 (CET)

Update: 
* De inhoud van de genoemde 1995 artikelen is gedownload. Helaas is het bestand te groot om hier te publiceren, importeren kan niet, en uploaden als *.xml-bestand is niet toegestaan. Ik probeer een oplossing te verzinnen...
* Op [[Wikibooks:Lijst van artikelen van Pvt pauline op nl.wikipedia|deze pagina]] staat wel een lijst van alle titels.
- [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 13 feb 2026 01:44 (CET)

== archive.today ==
&quot;''In January 2026, archive.today added code into its website in order to perform a distributed denial-of-service attack against a blog. Some archives have also been altered. On 20 February, English Wikipedia became the first Wikimedia site to deprecate the archive service. Other communities are still discussing this issue. ''&quot; (van [[m:archive.today incident]]).

Uit voorzorg heb ik – vooruitlopend op de verwachte volgende discussie – links naar archive.today verwijderd, en de URL toegevoegd aan het spamfilter. 

Zie ook:
* [[w:archive.today|Wikipedia]] {{Nl}}
* [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Technology report|Wikipedia]] {{En}}
* [https://arstechnica.com/tech-policy/2026/02/wikipedia-bans-archive-today-after-site-executed-ddos-and-altered-web-captures/ arstechnica.com] {{En}}

Gaarne uw commentaar. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 12 mrt 2026 00:09 (CET)

== 8! ==
Van de 77. Op [[m:Wikibooks/Table/nl]]. Sinds vandaag. En daar mogen we best een beetje trots op zijn. '''{{Larger|:-)}}''' - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 23 mrt 2026 17:53 (CET)

:Een schouderklopje dus. Verdiend! [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 23 mrt 2026 18:00 (CET)

==10.000!==
En weer een mijlpaal: dankzij één van de subpagina's van het boek [[Informatievoorziening]] door [[User:JopkeB|JopkeB]] heeft de Nederlandstalige Wikibooks nu ruim [[Speciaal:Statistieken|10.000 pagina's]] die aan alle voorwaarden voldoen. Dat is, gezien het niet bepaald grote taalgebied van het Nederlands, niet gering! '''{{Larger|:-)}}''' - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 mrt 2026 19:30 (CEST)

:Wow! Dank. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 30 mrt 2026 07:17 (CEST)
::Dat is al mooi! Heb er tot mijn verwondering zelf blijkbaar al [https://xtools.wmcloud.org/pages/nl.wikibooks.org/J.Grandgagnage 1068] op mijn actief {{Smiley}} [[Gebruiker:J.Grandgagnage|Jules]] ([[Overleg gebruiker:J.Grandgagnage|overleg]]) 30 mrt 2026 23:43 (CEST)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Board of Trustees Approves Closure of Wikinews&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Following [[:m:Public consultation about Wikinews|extended discussions]] within the Wikimedia movement about the Wikinews long-term sustainability, levels of community activity, and the availability of reliable news coverage on other platforms, the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation has [[:m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|approved the closure]] of Wikinews.&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;margin: 0 2em;&quot;&gt;
Google-vertaling:&lt;br&gt;
'''Het bestuur van de Wikimedia Foundation keurt de sluiting van Wikinews goed'''&lt;br&gt;
Na uitgebreide discussies binnen de Wikimedia-beweging over de duurzaamheid van Wikinews op de lange termijn, de mate van activiteit binnen de community en de beschikbaarheid van betrouwbare nieuwsberichten op andere platforms, heeft het bestuur van de Wikimedia Foundation de sluiting van Wikinews goedgekeurd.
&lt;/div&gt;

Lees verder [[m:Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard#Board_of_Trustees_Approves_Closure_of_Wikinews|op meta.wikimedia.org]].{{En}} - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 30 mrt 2026 20:55 (CEST)

:Oeps, die had ik niet zien aankomen. Als ze aan Wikibooks en/of Wikivoyage toekomen om te stoppen (ook elk slechts een handvol editors per maand, maar wel meer raadplegers), kunnen we altijd nog voorstellen om beide samen te voegen (Wikivoyage als Wikibook ''Reizen ''of iets dergelijks); uitdaging is dan nog wel om beide culturen samen te voegen (Wikivoyage is veel strenger, daar kun je het bijna nooit goed doen, wat het plezier in bijdragen belemmert). [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 31 mrt 2026 10:25 (CEST)

::Zo'n ingrijpende maatregel had ik ook niet verwacht. Ik heb me wel al eens afgevraagd hoe zinvol zo'n project kan zijn, als je de inhoud toch moet vergaren vanuit andere nieuwsbronnen, en je dus eigenlijk altijd achterloopt. 't Lijkt me ook moeilijk te bepalen welke onderwerpen interessant zijn. Of zou je je moeten beperken tot nieuwsberichten met &quot;eeuwigheidswaarde&quot;? Dan denk ik toch eerder aan een nieuwe alinea op Wikipedia, die er dan waarschijnlijk toch al een artikel over heeft. En dan is er nog het probleem van onderbezetting, Wikinews heeft eigenlijk altijd al te weinig actieve medewerkers gehad om echt bovenop het nieuws te kunnen zitten, en voor een nieuwssite lijkt me dat toch een eerste vereiste. Enfin, toch jammer dat het ophoudt, en het spijt me vooral voor al die mensen die er al met al, in de loop der jaren, heel veel tijd ingestoken hebben. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 14:41 (CEST)
:::Tenzij... Nee, dat zal toch niet? Hoewel... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 apr 2026 12:22 (CEST)
::::Als je mijn reactie bedoelt: je weet het maar nooit. Het gebruik van AI ontwikkelt zich razendsnel waardoor zelfs de Nederlandstalige Wikipedia veel minder geraadpleegd wordt en er ook minder donaties zijn (las ik pas in een interview). Persoonlijk vind ik het een kwetsbare situatie dat er één &quot;hoofd-moderator&quot; is, twee andere moderators met veel minder edits (géén verwijt! het is de situatie en ik ben blij dat er überhaupt nog twee achtervangen zijn) en minder dan 25 [[Speciaal:ActieveGebruikers|andere actieve gebruikers/editors]] waarvan het merendeel slechts 1-4 handelingen heeft verricht in de afgelopen maand. In organisaties die op de kleintjes moeten letten (bedrijven, organisaties met beperkte budgetten), zal men dan al snel naar oplossingen gaan zoeken. Nu zal het hier voorlopig niet zo'n vaart lopen (ik zag dat de betreffende projectgroep inmiddels is opgeheven), maar toch iets om in het achterhoofd te houden. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 apr 2026 16:58 (CEST)

:::::Eens, maar ik vrees niet voor het voortbestaan; deze wiki heeft veel en interessante content en ''leeft''. Of en in welke mate AI concurrentie oplevert is iets waar ik me geen zorgen over wens te maken: we hebben er toch geen invloed op.
:::::Mijn &quot;tenzij...&quot; werd veroorzaakt door de gedachte dat het wel eens een 1 aprilgrap zou kunnen zijn, maar dat kon ik gisteren natuurlijk niet schrijven.
:::::Er bestaat niet zoiets als een &quot;hoofd-moderator&quot;. Nl-Wikibooks heeft [[Wikibooks:Moderator|&lt;del&gt;7&lt;/del&gt; &lt;ins&gt;5&lt;/ins&gt; sysops]], waarvan er 2 tevens &quot;bureaucraat&quot; zijn (Ellywa en /me), maar dat is een bitje waar ik VZVIW nog nooit gebruik van heb hoeven maken. &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;(NB gecorrigeerd van 7 naar 5: MADe en KKoolstra stonden ten onrechte nog op de lijst) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 apr 2026 16:27 (CEST)&lt;/span&gt;
:::::Op de &lt;s&gt;man&lt;/s&gt; vrouw af gevraagd: wil jij ook moderator worden? Ik weet dat het je eerder gevraagd is, maar misschien kijk je er nu anders tegenaan? {{Nowrap|- [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 apr 2026 13:44 (CEST)}}
::::::Ja, dat is ook beter, om je geen zorgen te maken over iets waar je toch geen invloed op hebt. 
::::::Dank voor de uitnodiging om moderator te worden, maar mijn ambities zijn nog steeds niet veranderd. Laat mij maar content maken en af en toe iets aandragen dat weg kan of beter kan. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 apr 2026 17:00 (CEST)
:::::::Zo denk ik er ook over. Voor onderhoudstaken zijn er voor dit kleine project al voldoende mensen die dat ter harte nemen, maar contentschrijvers zoals jij zijn erg dun gezaaid. Die kun je best hun ding laten doen zonder extra belasting. [[Gebruiker:J.Grandgagnage|Jules]] ([[Overleg gebruiker:J.Grandgagnage|overleg]]) 2 apr 2026 18:00 (CEST)
:::::::Goed, ik respecteer dat. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 3 apr 2026 10:11 (CEST)

== Over commons... ==
In de afgelopen twee weken zijn op '''commons''' vier van de '''afbeeldingen''' die ik volgde – waarvan er drie op nl.wikibooks en een op Wikivoyage gebruikt werden – '''verwijderd'''. In één geval was deze genomineerd wegens &quot;AI-slop&quot;, en de sysop-van-dienst ging daar gewoon in mee. Een andere was zogezegd &quot;van slechte kwaliteit&quot;. Nou, zo weet ik er nog wel een paar duizend...&lt;br&gt;
De policy, die toch vastgelegd is op oa. [[c:COM:INUSE]], wordt dus door sommige arrogante sysops gewoon genegeerd. Protesteren helpt ook niet, als je al een reply krijgt kun je tussen de regels door lezen &quot;''wij maken hier de dienst uit''&quot;.&lt;br&gt;
Ergo: vertrouw niet blindelings op commons, en bewaar vooral een kopie van je uploads ''voor het geval dat''... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 15:59 (CEST)

:Wellicht kun je ze terug laten zetten, zie [[c:Commons:Undeletion requests]]. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 31 mrt 2026 17:43 (CEST)
::Ik ben admin op Commons, als je de links geeft naar de verwijderde foto's of naar de deletion requests, kan ik er in elk geval naar kijken. Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 31 mrt 2026 18:05 (CEST)
:::Het gaat om:
::*[[:Bestand:Socrates looks a itself as a child.png]] - nu lokaal geupload, De Wikischim had zelf nog een kopie
::*[[:Bestand:Unconscience learning.png]] - idem, ik had een kopie op iets lagere resulutie
::*[[:Bestand:Social isolation.jpg]] - (nl.wiktionary) verwijderd, ondanks COM:INUSE &quot;''and despite a decision to keep this picture per COM:INUSE last year''&quot; ; een expliciet verzoek om deze te herstellen wordt afgedaan met ''&quot;Make the request at COM:UDR and let the community decide''&quot;; de arrogantie... :-(
::::de vierde kan ik niet vinden, omdat mijn volglijst op commons al een paar weken kapot is. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 19:22 (CEST)
::Een verzoek om ze terug te laten zetten wordt waarschijnlijk door dezelfde figuren beoordeeld en is dus bij voorbaat kansloos. Het is ook geen nieuw fenomeen, heeft in de afgelopen jaren al vaker plaatsgevonden, alleen gaat het nu om een handvol in korte tijd. Het begon met ene [[user:Dronebogus]], die - heel geniepig - eerst op alle wiki's de afbeeldingslinks verwijderde. Als zulke mensen voet aan de grond krijgen is er geen bestand meer veilig. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 19:36 (CEST)
:::Inmiddels heb ik ernaar gekeken, en de drie die je noemde waren alledrie AI gegenereerde afbeeldingen. Dat wordt ontmoedigd op Commons. Je hebt twee ervan inmiddels lokaal geplaatst. De derde kan je hier nog zien: https://www.linkedin.com/pulse/what-five-days-without-my-phone-taught-me-laurie-wiegler-4vzre/. Als je wilt kan ik die hier ook nog neerzetten. Maar persoonlijk houd ik ook niet van AI afbeeldingen. Hebben we hier al beleid voor ontwikkeld? Ik denk dat we van boekauteurs mogen verwachten dat ze een duidelijk bijschrift geven dat het gaat om een AI afbeelding, als ze het al willen toepassen. Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 4 apr 2026 01:50 (CEST)
::::Ha, dank je! Ik heb het doorgegeven aan Lotje, die er op nl.wiktionary mee [https://nl.wiktionary.org/w/index.php?title=mobieletelefoonverslaving&amp;diff=prev&amp;oldid=4988494 bezig] was, hopelijk kan ze er iets mee aanvangen.
::::*Ik ben ook geen fan van AI en vind mn. die laatste ook geen fraaie plaat, maar als een auteur ervoor kiest is het niet aan mij om dat af te keuren. Dat de mods op commons zich dat recht wel toeëigenen vind ik nogal benauwend... Vooral als je bedenkt dat zulke besissingen invloed kunnen hebben op de inhoud van ''alle'' wiki's in ''alle'' talen!
::::*nl.wikibooks heeft hier voorzover ik weet nog geen beleid voor, [[Help:Afbeeldingen]] zegt er ook niets over. Ik voel me niet geroepen om regels betr. het gebruik van AI te gaan opstellen, maar denk wel dat een paar richtlijnen nuttig zouden kunnen zijn. Zou jij een voorstel willen doen? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 apr 2026 09:03 (CEST)

== Wikinews wordt gesloten ==
:&quot;All Wikinews editions will be closed and switched to read-only mode on 4 May 2026. Content will remain accessible, but no new edits or articles can be added.&quot; - [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|Lees verder...]]{{En}} - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 apr 2026 20:07 (CEST)

== Nodig je oud-collega’s uit voor het verjaardagsfeest van Wikipedia ==

[[File:Header Wikipedia 25 jaar 02.png|thumb]]

Beste Wikibooks-collega,

Als het goed is, staat het al in je agenda voor zaterdag 20 juni 2026, het verjaardagsfeest van Wikipedia.  

Kom jij op het feest in Utrecht? Als gebruiker op Wikibooks ben je ook van harte welkom. En zou je het leuk vinden als je dan niet alleen huidige collega’s kan ontmoeten, maar ook mensen van vroeger? Mensen die je de laatste jaren niet meer ziet? Ook door hen zijn Wikipedia en Wikibooks gegroeid en sterk geworden. Help jij mee om hen uit te nodigen voor het feest, zodat we samen kunnen proosten op de toekomst?

Ik zou je daarom willen vragen om oud-collega’s, mensen die de Nederlandstalige Wikipedia of Wikibooks om wat voor reden dan ook verlaten hebben, uit te nodigen. Mensen met wie jij het goed kon vinden. Heb je een mailadres? Stuur zo iemand een persoonlijk mailtje, waarin je zegt hoe leuk je het zou vinden als die persoon komt. [[:w:nl:Wikipedia:Feestjaar 2026/uitnodiging#Voorbeeld e-email|Hier]] kan je een voorbeeldmail vinden, maar pas het vooral aan, zodat het persoonlijk wordt. Heb je geen mailadres, dan kan je het natuurlijk ook sturen via de overlegpagina van die persoon, maar er bestaat natuurlijk een grote kans dat die niet gelezen wordt. 

Heb je inspiratie nodig wie je wil uitnodigen? Dan hier wat tips:
*Kijk in de geschiedenis van je eigen overlegpagina. Wie heeft jou welkom geheten? Wie heeft je aangemoedigd?
*Kijk op de pagina met [[:w:nl:Wikipedia:Sterren voor bewezen diensten/Jubileumster|jubilea]] of op de andere pagina’s met [[:w:nl:Wikipedia:Sterren voor bewezen diensten/Inzet voor de inhoud van de encyclopedie|Wikipedia-sterren]]; zijn er mensen die je mist de laatste tijd?
*Kijk naar je oudste boeken of modules: wie heeft die destijds verbeterd of aangevuld?
*Kijk wie er allemaal vertrokken zijn via [https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciaal:VerwijzingenNaarHier/Sjabloon:Vertrokken&amp;namespace=2&amp;limit=500 het sjabloon &quot;vertrokken&quot;]. 
*En zoek natuurlijk in je eigen mailarchief met wie je ooit gecorrespondeerd hebt.

Het is handig als je [[:w:nl:Wikipedia:Feestjaar 2026/uitnodiging#Uitgenodigd|hier aangeeft]] met welke Wikimediaan of Wikiboekenschrijver jij contact hebt opgenomen. Dan ontvangt de persoon niet al te veel dubbele uitnodigingen. 

N.B. Van iedereen die deelneemt aan dit evenement wordt verwacht dat zij het Beleid Vriendelijke Ruimtes respecteren. Je kunt er [https://nl.wikimedia.org/wiki/BVR_-_startpagina hier] meer over lezen.

P.S. Heb jij je zelf nog niet aangemeld? Je kan je [https://nl.wikimedia.org/wiki/Verjaardagsfeest_Wikipedia_25_jaar! hier nog inschrijven]. 

Dank je wel alvast en hopelijk tot ziens 20 juni! Met feestelijke groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 12 apr 2026 21:38 (CEST)</text>
      <sha1>d4uascohidkewlp74bsrxyrl6gx2aeq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422438</id>
      <parentid>422420</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:44:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>/* Over commons... */</comment>
      <origin>422438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36860" sha1="h9typbfn9w5k2uyx7abwtwlm4gy839x" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__{{Lerarenkamer}}&lt;!-- Bij archiveren deze regel laten staan aub. --&gt;&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

==Technisch nieuws==  &lt;!-- tbv. berichten die wat langer onder de aandacht moeten blijven --&gt;
* 8 onderwerpen verplaatst naar [[Wikibooks:Lerarenkamer/Technisch nieuws]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 3 apr 2026 10:42 (CEST)

== WSBN ==
:Ook verplaatst, naar [[Overleg Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer#WSBN]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 3 apr 2026 10:26 (CEST)

== Over de plaats van [[Netwerken]] op Wikibooks ==
[[Gebruiker:Effeietsanders|Effeietsanders]] en anderen: Het boek [[Netwerken]] staat nu op de voorpagina bij het onderwerp '''9 Diverse'''. Mij lijkt het eerder bij categorie '''6 Samenleving''' te horen. Mee eens? Het WSBN zou dan ook moeten veranderen. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 9 dec 2025 09:38 (CET)
:Het past mi. niet onder een van de subcats, zie [[Wikibooks:Wiki_Standaard_Boeknummer#6:_Humane_samenleving]]. En: moet het &quot;Samenleving&quot; of &quot;Humane samenleving&quot; zijn? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 9 dec 2025 11:50 (CET)
::Wat mij betreft &quot;Samenleving&quot;: dat is een breder begrip en staat ook op de voorpagina. Ik zou het op prijs stellen als alle begrippen op de voorpagina overeenkomen met die in het [[Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer]]. Bij &quot;Humane samenleving&quot; denk ik als eerste aan een samenleving die humaan is, menselijk, met respect voor de menselijke waardigheid. Niet aan &quot;humaan&quot; als in &quot;van mensen&quot;, als tegenstelling tot dierlijk. Bij &quot;Samenleving&quot; denk ik als eerste aan een maatschappij waarin mensen samen leven, hoewel er natuurlijk ook dierlijke samenlevingen zijn. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 9 dec 2025 12:26 (CET)
:::Wat  op de voorpagina staat is ook niet heilig, hoor. ;-) Maar inderdaad, zo'n titel moet op alle pagina's identiek zijn, en de vlag &quot;Samenleving&quot; dekt de lading beter. . Overigens past dit wel in het beeld wat ik van WSBN heb: kleine afwijkingen, net niet compleet, enz. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 9 dec 2025 12:37 (CET)
::::Twee issues:
::::1) Kan het boek [[Netwerken]] worden overgebracht naar categorie '''6 Samenleving'''? Mij lijkt het daar goed te passen. Het gaat over het aangaan en onderhouden van contacten. Volgens {{Wp|Sociaal netwerk}} hoort het bij sociologie, dus ik zou zeggen bij Catalogus-code 6-1, sociologie &amp; etniciteit. Mee eens? {{Done}} --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 31 mrt 2026 12:19 (CEST)
:::::OK. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 15:28 (CEST)

==WSBN/2==
::::2) Wij beiden zijn het erover eens dat de coderingen en namen op de voorpagina van Wikibooks gelijk zouden moeten zijn aan de WSBN-codes en -naamgeving. Klopt dat? Zo ja, dan lijkt het mij dat daarvoor eerst een inventarisatie van beide pagina's gemaakt zou moeten worden waaruit de verschillen blijken (twee kolommen) en er daarnaast een derde kolom komt met voorstellen. Vervolgens moeten we het eens worden over de voorstellen en kunnen de uitkomsten worden geïmplementeerd. Vind je dit een goede aanpak? '''Pending.''' --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 31 mrt 2026 12:19 (CEST)
:::: [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 9 dec 2025 16:25 (CET)
:::::Goed plan, maar wel erg veel werk; en er zijn al 2 (of 3?) lijsten met WSBN's met elk hun eigen afwijkingen, dat is juist een van de redenen dat ik er geen zicht meer op heb... Heb er al diverse malen naar zitten staren, maar heb nog steeds niet de moed kunnen opbrengen om er ook echt aan te ''beginnen''.
:::::Als we waterdichte afspraken hebben betreffende het ''format'' van het WSBN, kunnen we zowel de lijst(en) als de [[:Categorie:Wikibooks:Boeken met infobox|360 infoboxen]] gaan bijwerken. Het is toch al geen project wat in één keer en snel afgerond kan of moet worden...
:::::Ik zal ook nog eens zien of er iets te automatiseren valt, bv. het converteren van het format. 
:::::Is [[Overleg Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer|dit]] een goede plek voor verder overleg over deze [[rijstebrijberg|klus]]? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 15:28 (CEST)
::::::Deze discussie is verplaatst naar [[Overleg Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer#Coderingen en namen gelijk trekken op_Wikibooks-voorpagina en de WSBN-codes en -naamgeving]] en kan hier worden afgesloten. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 31 mrt 2026 17:52 (CEST)

== Jullie mening gevraagd over leerboeken op maat ==
Voorgeschiedenis/achtergrondinformatie:
* [[Overleg:Besturingssystemen#Pagina naar meerdere deelpagina's]]
* [[Wikibooks:Lerarenkamer/Archief_2025#Uitgeverij Neon gaat schoolboeken goedkoper maken|Wikibooks:Lerarenkamer#Uitgeverij Neon gaat schoolboeken goedkoper maken]]
 
Het probleem: 
* Steeds meer docenten willen het liefst leerboeken op maat, die naar hun situatie zijn aangepast. “One size fits all” is uit. Dit is waarschijnlijk ook één van de redenen dat [https://www.neon.nl/overons uitgeverij Neon] hierop inspeelt: “Met het systeem van Neon kan elke leraar eenvoudig onderdelen aanpassen, toevoegen of verwijderen.”
Dit botst/schuurt met enkele uitgangspunten van Wikibooks:
* Iedereen mag bestaande Wikiboeken en hoofdstukken naar eigen inzichten aanvullen en verbeteren, ook wie niet de hoofdauteur is. Op de voorpagina staat: “U kunt elk hoofdstuk uitbreiden of aanpassen, en wordt daartoe van harte uitgenodigd. ''Zolang uw wijzigingen constructief zijn, kunt u niets mis doen''.” Maar het is niet handig voor een docent die zo’n boek in de klas gebruikt, als jan en alleman zomaar van alles en nog wat kunnen veranderen.
* Normaliter is er slechts één boek over een bepaald onderwerp, op zijn best één voor elk schooltype en klas (onderwerp X voor Vmbo/Havo/VWO (Nederland) klas N). Maar er zijn (nog) geen boeken voor elke school/opleiding of elke docent apart.
* Boeken op Wikibooks bestaan uit een voorpagina, een inhoudsopgave en minimaal twee hoofdstukken (anders kun je er net zo goed een Wikipedia-artikel van maken), er is voor elk deelonderwerp een apart hoofdstuk en dus een aparte pagina. Maar er zijn docenten die het liefst één pagina met alle hoofdstukken hebben, zodat ze er gemakkelijk één pdf van kunnen maken en het hele boek gemakkelijk kunnen printen.
 
Ik ben bang dat Wikibooks steeds minder relevant wordt als we hier geen oplossing voor bieden.
 
Voorgestelde oplossing:
* Er is per onderwerp één basisboek/moederboek (per schooltype en klas), of hoe je het ook wilt noemen. Docenten en andere geïnteresseerden kunnen die gebruiken en verbeteren.
* Maar docenten kunnen ook een kopie maken, die naar hun eigen inzichten aanpassen en opslaan als nieuw Wikibook. Voor dergelijke min of meer persoonlijke kopieën gelden de hierboven vermelde uitgangspunten niet. Hierover wordt een boodschap vermeld op elke pagina van zo’n op-maat-boek.
 
'''=&gt; Vragen''' en aandachtspunten:&lt;br&gt;
Ping: [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]], [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]], [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]], [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]], [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]], [[Gebruiker:Pbuddenberg|Pbuddenberg]]
# Wat is jullie mening hierover? Weet je een andere oplossing?
# Wat wordt het format voor de naam van het kopie-/op-maat-boek?
# Hoe erg is het als het basis-/moeder-boek en de kopieën daarvan in de loop der jaren steeds verder van elkaar gaan afwijken?  Het gevaar is groot dat elke docent zijn/haar eigen boek steeds actualiseert, maar dat het basisboek achterblijft bij actuele ontwikkelingen, of andersom. Bij Neon zijn daarvoor schrijvers in dienst, hier alleen vrijwilligers die zelf kiezen wat ze wel en niet doen.
[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 dec 2025 05:02 (CET)
:Wikibooks is niet primair bedoeld om te worden gebruikt in het onderwijs (zoals Wikipedia dat ook niet in de eerste plaats is voor èchte wetenschappers, aangezien die toch al alles weten over hun eigen vakgebied), al is een deel van de inhoud hier qua opzet idd. vergelijkbaar met onderwijsmateriaal. 
:Er bestaat nu verder al bijvoorbeeld een [[Sjabloon:Verouderd]]. Dat kan best boven bepaalde teksten worden gezet waarin bijv. nog steeds staat dat je om te kunnen internetten een inbelverbinding nodig hebt (zie [[Veilig op het internet/Dialers]]). [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 20 dec 2025 11:47 (CET)
::* Bij het schrijven van een wikibook over een ook in het reguliere onderwijs voorkomend onderwerp is, zeker als je zelf (langere tijd) in het onderwijs werkt(e), niet te voorkomen dat je je eigen ervaring meeneemt (leerjaar, schooltype: VMBO, HAVO, VWO, MBO) in de keuze en volgorde van de onderwerpen en de manier waarop je die bespreekt. Dat betekent dat het toch al niet mogelijk is om een “One size fits all” te realiseren.
::* Een &quot;moederboek&quot; met een of meer gekopieerde &quot;kinderen&quot; zou ik mee kunnen leven. De groeiende discrepantie tussen &quot;moederboek&quot; en &quot;kinderen&quot;, en daarmee ook tussen de &quot;kinderen&quot; onderling, zullen we voor lief moeten nemen. Ook nu al is het waar dat twee lessen op basis van hetzelfde boek over dezelfde paragraaf, zowel naar vorm, leerbeleving door leerlingen en zelfs op (detail)leerinhoud van elkaar verschillen.
::* Een grotere uitdaging wordt gevormd door het feit dat om een en ander te realiseren een redelijk inzicht nodig is in de &quot;achterkant&quot; van wikibooks. Enerzijds wil je dat iedereen gebruik kan maken van al bestaande inhoud, anderzijds wil je iedereen de mogelijkheid geven zijn eigen draai aan een onderwerp te geven. Juist de hogere (relatief, maar toch) Wikikunde die je nodig hebt om dat te realiseren zullen volgens mij de grootste belemmering zijn voor het gebruik van Wikibooks als leerboek in regulier onderwijs.
::* De vrije bewerkbaarheid van Wikibooks botst inderdaad met een &quot;privé-kopie&quot; van een docent, maar we kennen nu ook al &quot;werk in uitvoering&quot; met het verzoek geen inhoudelijke edits op de tekst toe te passen. Dat is geen beveiliging tegen echte lomperikken, maar werkt doorgaans vrij goed. Voor een botbouwer zou dit overigens betekenen dat een kopieer-functie (eventueel alleen na verzoek toegankelijk voor moderator) voor boeken een leuke uitdaging is.
::[[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 20 dec 2025 13:25 (CET)

=== Conclusies tot nu toe ===
# Het is niet verboden om een kopie van een Wikibook te maken en die vervolgens aan te passen voor de eigen lessen. We willen &quot;iedereen de mogelijkheid geven zijn eigen draai aan een onderwerp te geven.&quot;
# Wel is een sjabloon nodig voor dergelijke kopieën om te voorkomen dat iedereen ongewenste aanpassingen doet (JopkeB: met de mogelijkheid de &quot;eigenaar&quot; van het kopie-boek in het sjabloon te noemen om vragen te kunnen stellen, en een verwijzing te maken naar het origineel).
# JopkeB: Kopieën kunnen vooralsnog gemakkelijk worden gemaakt door op &quot;Bewerken&quot; in het moederboek te klikken en met copy-paste de inhoud in het nieuw Wikibook te kopiëren. # JopkeB: Mij lijkt het zinvol dit op de één-of-andere manier in een handleiding vast te leggen. Nieuwe '''vraag''': Wat is daarvoor de beste plek? In [[Help:Een nieuwe pagina aanmaken]]? Of een nieuwe Help-pagina en een verwijzing maken op geëigende plaatsen?
# Openstaande '''vraag''': Wat wordt het format voor de naam van het kopie-/op-maat-boek? Mijn voorstel: eerst de naam van het moederboek gevolgd door de naam van de school, opleiding of vak zoals dat op de betreffende school wordt gegeven. Bijvoorbeeld: &quot;Besturingssystemen voor CoSy&quot; of Besturingssystemen voor CoSy in AD en ICW&quot;. Het voordeel hiervan is dat het kopie-boek in alle categorieën en andere lijsten direct onder het moederboek wordt gesorteerd en zo alle boeken over een onderwerp bij elkaar staan. Zijn jullie het hiermee eens?
Ping: [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]], [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]], [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]], [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]], [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]]: Zijn jullie het eens met deze conclusies? Hebben jullie antwoorden op de onderste twee vragen? --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 dec 2025 09:58 (CET)

:klinkt logisch [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 29 dec 2025 13:18 (CET)
:Mijn excuses voor het late antwoord. Maar ik ''denk'' dat ik het ermee eens ben 😉. Soms is het moeilijk in te schatten wat de concrete gevolgen zijn bij een specifieke situatie. Voor mij persoonlijk werkt bv. [[CoSy in AD en ICW|CoSy in AD en ICW - Wikibooks]] goed en het kan een inspiratie zijn voor iemand die ook die vakken moet geven in de de richtingen Applicatie- en Databeheer of Informatica- en Communicatiewetenschappen. Per hoofdstuk werk ik dan met leerplandoelen bovenaan, zodat iemand anders die aan het boek/hoofdstuk zou willen meewerken ergens het kader ziet waarin dat kan. [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 27 jan 2026 20:11 (CET)
::Suggestie voor naam is logisch. Handleiding bouwen is nog even een dingetje. Verwijzing naar de handleiding voor speciale boeken kan misschien in het linksjabloon van de boekinfo. [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 29 jan 2026 16:24 (CET)
:::Wijzigingen in boekpagina's kun je opvangen door in de inhoudsopgave van het special-boek niet naar de kale pagina-naam te verwijzen maar gebruik te maken van een permanente link, op dezelfde manier als dat gebeurt in de vertaallink bij verwijzingen naar anderstalige Wiki's. [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 30 jan 2026 03:15 (CET)
::::Ergens is het logisch als er maar één boek over een onderwerp bestaat, maar tegelijkertijd ook niet (over hetzelfde onderwerp heb ik meerdere boeken in de kast staan). Een groep mensen kan er natuurlijk voor kiezen om slechts één boek te gebruiken, maar als iemand anders een tweede boek wil schrijven en aanmaken, lijkt me dat lastig tegen te houden. Hierbij ga ik er wel vanuit dat een tweede boek over hetzelfde onderwerp wel een bepaalde eigenheid heeft en niet grotendeels een kopie van een ander boek, dus simpelweg een 2e boek aanmaken in de hoofdnaamruimte lijkt me niet een goede optie. Dat zou op termijn betekenen dat we 100 boeken hebben die vrijwel hetzelfde zijn op een enkele paragraaf na gewijzigd. Het kopiëren van inhoud van Wikibooks mag, conform de licentie met aangave licentie en waarvan het vandaan komt. Op Wikibooks zelf zou je een kopie kunnen opslaan in de gebruikersnaamruimte van de gebruiker die een boek gebruikt. Bovenaan/onderaan zou ik dan vermelden dat de inhoud overgenomen is van een boek uit Wikibooks met link ernaar (vergelijkbaar met [[w:Sjabloon:Bronvermelding Nederlandstalige Wikipedia]] voor het vermelden van waar de tekst in dezelfde Wikipedia-taalversie vandaan kwam). Als een nieuw wikiboek in de hoofdnaamruimte geplaatst wordt, wordt de tekst conform de licentie vrijgegeven en mag eenieder de tekst op zich bewerken. In principe staat iedere pagina op een Wikimedia-wiki onder beheer van de gemeenschap en is er geen eigenaarschap. De plek waar de minste bewerkingen verwacht hoeven te worden is de gebruikersnaamruimte. Voor Wikibooks zou het wel goed zijn als de verbeteringen/uitbreidingen terug komen in het moederboek, zodat anderen er ook wat aan hebben.
::::&quot;''Boeken op Wikibooks bestaan uit een voorpagina, een inhoudsopgave en minimaal twee hoofdstukken (anders kun je er net zo goed een Wikipedia-artikel van maken)''&quot; -&gt; Een lesboek heeft in principe een andere schrijfstijl dan een Wikipedia-artikel, waarbij je verder ook vragen kunt stellen, opdrachten kunt geven, toetsen kunt laten maken.
::::Ik geef zelf les aan een universiteit (in het Engels), waarbij ik de uitleg mondeling doe, maar ik heb op de Engelstalige Wikipedia een pagina aangemaakt die ik gebruik om studenten op te wijzen als het verhaal nog eens rustig willen doorlezen of iets willen opzoeken. Met iedere nieuwe klas voeg er nieuwe voorbeelden en andere informatie aan toe. [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 31 jan 2026 19:22 (CET)

=== Eindconclusies ===
# Er blijft per onderwerp één basisboek/moederboek (per schooltype en klas). Docenten en andere geïnteresseerden kunnen die gebruiken en verbeteren.
# Er kan een kopie van zo'n Wikibook worden gemaakt, die vervolgens wordt aangepast voor de eigen lessen. 
# Het format van de naam van het kopie-/op-maat-boek is: eerst de naam van het moederboek gevolgd door de naam van de school, opleiding of vak zoals dat op de betreffende school wordt gegeven. Bijvoorbeeld: &quot;Besturingssystemen voor CoSy&quot; of Besturingssystemen voor CoSy in AD en ICW&quot;. 
# Wel is een sjabloon nodig voor dergelijke kopieën om te voorkomen dat iedereen ongewenste aanpassingen doet. Zie voor een voorbeeld: [[Besturingssystemen voor CoSy in AD en ICW]]. Als er meer kopie-boeken komen, kan dit worden omgezet in een echt sjabloon.
# Kopieën kunnen vooralsnog gemakkelijk worden gemaakt door op &quot;Bewerken&quot; in het moederboek te klikken en met copy-paste de inhoud in het nieuw Wikibook te kopiëren. 
# Dit zal voorlopig in [[Help:Een nieuwe pagina aanmaken]] als handleiding worden vastgelegd. 
Zonder tegenbericht is deze discussie nu gesloten. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 feb 2026 10:54 (CET)

:Oké {{Smiley|3}} [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 2 feb 2026 01:41 (CET)

== Artikelen van Pvt pauline op Wikipedia ==
Op Wikipedia loopt een project waarbij het plan is om alle (resterende) artikelen van [[w:gebruiker:Pvt pauline]] in één keer (botmatig) te verwijderen. Een deel is al weg, over de rest (nog &lt;del&gt;2014&lt;/del&gt; &lt;ins&gt;1995&lt;/ins&gt;) loopt tot 16 februari 2026 6.00 uur CET een [[w:Wikipedia:Stemlokaal/Methodiek voor het verwijderen van de overgebleven artikelen van Pvt pauline|stemming]]. Bij Opmerkingen -&gt; Achtergrond op die pagina staan de redenen. Als de meerderheid van de stemmers ''voor'' is zijn er nog 28 dagen om eventueel pagina's naar Wikibooks te importeren, en dat is dan ook de reden dat ik dit schrijf; op [[w:Overleg Wikipedia:Stemlokaal/Methodiek voor het verwijderen van de overgebleven artikelen van Pvt pauline]] werd gevraagd of dat mogelijk was, ik heb als eerste reactie iets als &quot;ja, mits...&quot; etc. geschreven.

Het gaat om:
*8 á 900 golfers, zie bv. [[w:Categorie:Golfer naar nationaliteit]]
*honderden golfbanen en -toernooien
*vele gebouwen in Den Haag
*artikelen over plaatsen en mensen tijdens WO II
Al met al is er heel veel tijd en moeite in gestoken, en ik kan het slecht zetten dat dat waarschijnlijk allemaal gaat verdwijnen. Wat het extra pijnlijk maakt is dat Pvt pauline inmiddels niet meer onder ons is...

Vanwege persoonlijke interesse &lt;del&gt;zou ik bv. deze pagina's willen behouden&lt;/del&gt; &lt;ins&gt;heb ik inmiddels de volgende pagina's geïmporteerd&lt;/ins&gt;:
*[[w:Gibraltar tijdens de Tweede Wereldoorlog]]
*[[w:Kweekschool voor de Zeevaart (Amsterdam)]]
*&lt;del&gt;een aantal&lt;/del&gt; &lt;ins&gt;7&lt;/ins&gt; historische schepen, oa.:
**[[w:François (schip, 1869)]]
**[[w:Hoff van Zeelandt (schip, 1642)]]
**[[w:Prinses Beatrix (schip, 1939)]]
en wat dies meer zij.

De actuele lijst: [[w:Categorie:Wikipedia:Nog na te lopen artikel van Pvt pauline]]

De problemen:
*ik zie deze collectie typische ''wikipedia-pagina's'' nog geen ''boek'' worden
*het aantal pagina's is zo groot dat handmatig importeren ondoenlijk is
*ook als dat door een bot gedaan wordt (als dat al mogelijk is) moeten alle pagina's nog bekeken, geredigeerd, gecategoriseerd en hernoemd worden, om van de vele rode links nog maar te zwijgen...

Wie is ook geïnteresseerd en bereid er tijd in te steken? NB Na het importeren is er geen tijdsdruk meer; de pagina's komen in naamruimte &quot;Transwiki&quot; en kunnen dan stuk voor stuk bewerkt worden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 feb 2026 22:44 (CET)

Update: 
* De inhoud van de genoemde 1995 artikelen is gedownload. Helaas is het bestand te groot om hier te publiceren, importeren kan niet, en uploaden als *.xml-bestand is niet toegestaan. Ik probeer een oplossing te verzinnen...
* Op [[Wikibooks:Lijst van artikelen van Pvt pauline op nl.wikipedia|deze pagina]] staat wel een lijst van alle titels.
- [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 13 feb 2026 01:44 (CET)

== archive.today ==
&quot;''In January 2026, archive.today added code into its website in order to perform a distributed denial-of-service attack against a blog. Some archives have also been altered. On 20 February, English Wikipedia became the first Wikimedia site to deprecate the archive service. Other communities are still discussing this issue. ''&quot; (van [[m:archive.today incident]]).

Uit voorzorg heb ik – vooruitlopend op de verwachte volgende discussie – links naar archive.today verwijderd, en de URL toegevoegd aan het spamfilter. 

Zie ook:
* [[w:archive.today|Wikipedia]] {{Nl}}
* [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Technology report|Wikipedia]] {{En}}
* [https://arstechnica.com/tech-policy/2026/02/wikipedia-bans-archive-today-after-site-executed-ddos-and-altered-web-captures/ arstechnica.com] {{En}}

Gaarne uw commentaar. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 12 mrt 2026 00:09 (CET)

== 8! ==
Van de 77. Op [[m:Wikibooks/Table/nl]]. Sinds vandaag. En daar mogen we best een beetje trots op zijn. '''{{Larger|:-)}}''' - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 23 mrt 2026 17:53 (CET)

:Een schouderklopje dus. Verdiend! [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 23 mrt 2026 18:00 (CET)

==10.000!==
En weer een mijlpaal: dankzij één van de subpagina's van het boek [[Informatievoorziening]] door [[User:JopkeB|JopkeB]] heeft de Nederlandstalige Wikibooks nu ruim [[Speciaal:Statistieken|10.000 pagina's]] die aan alle voorwaarden voldoen. Dat is, gezien het niet bepaald grote taalgebied van het Nederlands, niet gering! '''{{Larger|:-)}}''' - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 mrt 2026 19:30 (CEST)

:Wow! Dank. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 30 mrt 2026 07:17 (CEST)
::Dat is al mooi! Heb er tot mijn verwondering zelf blijkbaar al [https://xtools.wmcloud.org/pages/nl.wikibooks.org/J.Grandgagnage 1068] op mijn actief {{Smiley}} [[Gebruiker:J.Grandgagnage|Jules]] ([[Overleg gebruiker:J.Grandgagnage|overleg]]) 30 mrt 2026 23:43 (CEST)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Board of Trustees Approves Closure of Wikinews&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Following [[:m:Public consultation about Wikinews|extended discussions]] within the Wikimedia movement about the Wikinews long-term sustainability, levels of community activity, and the availability of reliable news coverage on other platforms, the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation has [[:m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|approved the closure]] of Wikinews.&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;margin: 0 2em;&quot;&gt;
Google-vertaling:&lt;br&gt;
'''Het bestuur van de Wikimedia Foundation keurt de sluiting van Wikinews goed'''&lt;br&gt;
Na uitgebreide discussies binnen de Wikimedia-beweging over de duurzaamheid van Wikinews op de lange termijn, de mate van activiteit binnen de community en de beschikbaarheid van betrouwbare nieuwsberichten op andere platforms, heeft het bestuur van de Wikimedia Foundation de sluiting van Wikinews goedgekeurd.
&lt;/div&gt;

Lees verder [[m:Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard#Board_of_Trustees_Approves_Closure_of_Wikinews|op meta.wikimedia.org]].{{En}} - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 30 mrt 2026 20:55 (CEST)

:Oeps, die had ik niet zien aankomen. Als ze aan Wikibooks en/of Wikivoyage toekomen om te stoppen (ook elk slechts een handvol editors per maand, maar wel meer raadplegers), kunnen we altijd nog voorstellen om beide samen te voegen (Wikivoyage als Wikibook ''Reizen ''of iets dergelijks); uitdaging is dan nog wel om beide culturen samen te voegen (Wikivoyage is veel strenger, daar kun je het bijna nooit goed doen, wat het plezier in bijdragen belemmert). [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 31 mrt 2026 10:25 (CEST)

::Zo'n ingrijpende maatregel had ik ook niet verwacht. Ik heb me wel al eens afgevraagd hoe zinvol zo'n project kan zijn, als je de inhoud toch moet vergaren vanuit andere nieuwsbronnen, en je dus eigenlijk altijd achterloopt. 't Lijkt me ook moeilijk te bepalen welke onderwerpen interessant zijn. Of zou je je moeten beperken tot nieuwsberichten met &quot;eeuwigheidswaarde&quot;? Dan denk ik toch eerder aan een nieuwe alinea op Wikipedia, die er dan waarschijnlijk toch al een artikel over heeft. En dan is er nog het probleem van onderbezetting, Wikinews heeft eigenlijk altijd al te weinig actieve medewerkers gehad om echt bovenop het nieuws te kunnen zitten, en voor een nieuwssite lijkt me dat toch een eerste vereiste. Enfin, toch jammer dat het ophoudt, en het spijt me vooral voor al die mensen die er al met al, in de loop der jaren, heel veel tijd ingestoken hebben. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 14:41 (CEST)
:::Tenzij... Nee, dat zal toch niet? Hoewel... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 apr 2026 12:22 (CEST)
::::Als je mijn reactie bedoelt: je weet het maar nooit. Het gebruik van AI ontwikkelt zich razendsnel waardoor zelfs de Nederlandstalige Wikipedia veel minder geraadpleegd wordt en er ook minder donaties zijn (las ik pas in een interview). Persoonlijk vind ik het een kwetsbare situatie dat er één &quot;hoofd-moderator&quot; is, twee andere moderators met veel minder edits (géén verwijt! het is de situatie en ik ben blij dat er überhaupt nog twee achtervangen zijn) en minder dan 25 [[Speciaal:ActieveGebruikers|andere actieve gebruikers/editors]] waarvan het merendeel slechts 1-4 handelingen heeft verricht in de afgelopen maand. In organisaties die op de kleintjes moeten letten (bedrijven, organisaties met beperkte budgetten), zal men dan al snel naar oplossingen gaan zoeken. Nu zal het hier voorlopig niet zo'n vaart lopen (ik zag dat de betreffende projectgroep inmiddels is opgeheven), maar toch iets om in het achterhoofd te houden. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 apr 2026 16:58 (CEST)

:::::Eens, maar ik vrees niet voor het voortbestaan; deze wiki heeft veel en interessante content en ''leeft''. Of en in welke mate AI concurrentie oplevert is iets waar ik me geen zorgen over wens te maken: we hebben er toch geen invloed op.
:::::Mijn &quot;tenzij...&quot; werd veroorzaakt door de gedachte dat het wel eens een 1 aprilgrap zou kunnen zijn, maar dat kon ik gisteren natuurlijk niet schrijven.
:::::Er bestaat niet zoiets als een &quot;hoofd-moderator&quot;. Nl-Wikibooks heeft [[Wikibooks:Moderator|&lt;del&gt;7&lt;/del&gt; &lt;ins&gt;5&lt;/ins&gt; sysops]], waarvan er 2 tevens &quot;bureaucraat&quot; zijn (Ellywa en /me), maar dat is een bitje waar ik VZVIW nog nooit gebruik van heb hoeven maken. &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;(NB gecorrigeerd van 7 naar 5: MADe en KKoolstra stonden ten onrechte nog op de lijst) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 apr 2026 16:27 (CEST)&lt;/span&gt;
:::::Op de &lt;s&gt;man&lt;/s&gt; vrouw af gevraagd: wil jij ook moderator worden? Ik weet dat het je eerder gevraagd is, maar misschien kijk je er nu anders tegenaan? {{Nowrap|- [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 apr 2026 13:44 (CEST)}}
::::::Ja, dat is ook beter, om je geen zorgen te maken over iets waar je toch geen invloed op hebt. 
::::::Dank voor de uitnodiging om moderator te worden, maar mijn ambities zijn nog steeds niet veranderd. Laat mij maar content maken en af en toe iets aandragen dat weg kan of beter kan. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 apr 2026 17:00 (CEST)
:::::::Zo denk ik er ook over. Voor onderhoudstaken zijn er voor dit kleine project al voldoende mensen die dat ter harte nemen, maar contentschrijvers zoals jij zijn erg dun gezaaid. Die kun je best hun ding laten doen zonder extra belasting. [[Gebruiker:J.Grandgagnage|Jules]] ([[Overleg gebruiker:J.Grandgagnage|overleg]]) 2 apr 2026 18:00 (CEST)
:::::::Goed, ik respecteer dat. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 3 apr 2026 10:11 (CEST)

== Over commons... ==
In de afgelopen twee weken zijn op '''commons''' vier van de '''afbeeldingen''' die ik volgde – waarvan er drie op nl.wikibooks en een op Wikivoyage gebruikt werden – '''verwijderd'''. In één geval was deze genomineerd wegens &quot;AI-slop&quot;, en de sysop-van-dienst ging daar gewoon in mee. Een andere was zogezegd &quot;van slechte kwaliteit&quot;. Nou, zo weet ik er nog wel een paar duizend...&lt;br&gt;
De policy, die toch vastgelegd is op oa. [[c:COM:INUSE]], wordt dus door sommige arrogante sysops gewoon genegeerd. Protesteren helpt ook niet, als je al een reply krijgt kun je tussen de regels door lezen &quot;''wij maken hier de dienst uit''&quot;.&lt;br&gt;
Ergo: vertrouw niet blindelings op commons, en bewaar vooral een kopie van je uploads ''voor het geval dat''... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 15:59 (CEST)

:Wellicht kun je ze terug laten zetten, zie [[c:Commons:Undeletion requests]]. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 31 mrt 2026 17:43 (CEST)
::Ik ben admin op Commons, als je de links geeft naar de verwijderde foto's of naar de deletion requests, kan ik er in elk geval naar kijken. Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 31 mrt 2026 18:05 (CEST)
:::Het gaat om:
::*[[:Bestand:Socrates looks a itself as a child.png]] - nu lokaal geupload, De Wikischim had zelf nog een kopie
::*[[:Bestand:Unconscience learning.png]] - idem, ik had een kopie op iets lagere resulutie
::*[[:Bestand:Social isolation.jpg]] - (nl.wiktionary) verwijderd, ondanks COM:INUSE &quot;''and despite a decision to keep this picture per COM:INUSE last year''&quot; ; een expliciet verzoek om deze te herstellen wordt afgedaan met ''&quot;Make the request at COM:UDR and let the community decide''&quot;; de arrogantie... :-(
::::de vierde kan ik niet vinden, omdat mijn volglijst op commons al een paar weken kapot is. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 19:22 (CEST)
::Een verzoek om ze terug te laten zetten wordt waarschijnlijk door dezelfde figuren beoordeeld en is dus bij voorbaat kansloos. Het is ook geen nieuw fenomeen, heeft in de afgelopen jaren al vaker plaatsgevonden, alleen gaat het nu om een handvol in korte tijd. Het begon met ene [[user:Dronebogus]], die - heel geniepig - eerst op alle wiki's de afbeeldingslinks verwijderde. Als zulke mensen voet aan de grond krijgen is er geen bestand meer veilig. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 19:36 (CEST)
:::Inmiddels heb ik ernaar gekeken, en de drie die je noemde waren alledrie AI gegenereerde afbeeldingen. Dat wordt ontmoedigd op Commons. Je hebt twee ervan inmiddels lokaal geplaatst. De derde kan je hier nog zien: https://www.linkedin.com/pulse/what-five-days-without-my-phone-taught-me-laurie-wiegler-4vzre/. Als je wilt kan ik die hier ook nog neerzetten. Maar persoonlijk houd ik ook niet van AI afbeeldingen. Hebben we hier al beleid voor ontwikkeld? Ik denk dat we van boekauteurs mogen verwachten dat ze een duidelijk bijschrift geven dat het gaat om een AI afbeelding, als ze het al willen toepassen. Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 4 apr 2026 01:50 (CEST)
::::Ha, dank je! Ik heb het doorgegeven aan Lotje, die er op nl.wiktionary mee [https://nl.wiktionary.org/w/index.php?title=mobieletelefoonverslaving&amp;diff=prev&amp;oldid=4988494 bezig] was, hopelijk kan ze er iets mee aanvangen.
::::*Ik ben ook geen fan van AI en vind mn. die laatste ook geen fraaie plaat, maar als een auteur ervoor kiest is het niet aan mij om dat af te keuren. Dat de mods op commons zich dat recht wel toeëigenen vind ik nogal benauwend... Vooral als je bedenkt dat zulke besissingen invloed kunnen hebben op de inhoud van ''alle'' wiki's in ''alle'' talen!
::::*nl.wikibooks heeft hier voorzover ik weet nog geen beleid voor, [[Help:Afbeeldingen]] zegt er ook niets over. Ik voel me niet geroepen om regels betr. het gebruik van AI te gaan opstellen, maar denk wel dat een paar richtlijnen nuttig zouden kunnen zijn. Zou jij een voorstel willen doen? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 apr 2026 09:03 (CEST)
Dit verhaal heeft nog een staartje, zie [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Administrators%27_noticeboard/User_problems#COM:INUSE_not_a_suicide_pact? hier] - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 13 apr 2026 09:43 (CEST)

== Wikinews wordt gesloten ==
:&quot;All Wikinews editions will be closed and switched to read-only mode on 4 May 2026. Content will remain accessible, but no new edits or articles can be added.&quot; - [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|Lees verder...]]{{En}} - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 apr 2026 20:07 (CEST)

== Nodig je oud-collega’s uit voor het verjaardagsfeest van Wikipedia ==

[[File:Header Wikipedia 25 jaar 02.png|thumb]]

Beste Wikibooks-collega,

Als het goed is, staat het al in je agenda voor zaterdag 20 juni 2026, het verjaardagsfeest van Wikipedia.  

Kom jij op het feest in Utrecht? Als gebruiker op Wikibooks ben je ook van harte welkom. En zou je het leuk vinden als je dan niet alleen huidige collega’s kan ontmoeten, maar ook mensen van vroeger? Mensen die je de laatste jaren niet meer ziet? Ook door hen zijn Wikipedia en Wikibooks gegroeid en sterk geworden. Help jij mee om hen uit te nodigen voor het feest, zodat we samen kunnen proosten op de toekomst?

Ik zou je daarom willen vragen om oud-collega’s, mensen die de Nederlandstalige Wikipedia of Wikibooks om wat voor reden dan ook verlaten hebben, uit te nodigen. Mensen met wie jij het goed kon vinden. Heb je een mailadres? Stuur zo iemand een persoonlijk mailtje, waarin je zegt hoe leuk je het zou vinden als die persoon komt. [[:w:nl:Wikipedia:Feestjaar 2026/uitnodiging#Voorbeeld e-email|Hier]] kan je een voorbeeldmail vinden, maar pas het vooral aan, zodat het persoonlijk wordt. Heb je geen mailadres, dan kan je het natuurlijk ook sturen via de overlegpagina van die persoon, maar er bestaat natuurlijk een grote kans dat die niet gelezen wordt. 

Heb je inspiratie nodig wie je wil uitnodigen? Dan hier wat tips:
*Kijk in de geschiedenis van je eigen overlegpagina. Wie heeft jou welkom geheten? Wie heeft je aangemoedigd?
*Kijk op de pagina met [[:w:nl:Wikipedia:Sterren voor bewezen diensten/Jubileumster|jubilea]] of op de andere pagina’s met [[:w:nl:Wikipedia:Sterren voor bewezen diensten/Inzet voor de inhoud van de encyclopedie|Wikipedia-sterren]]; zijn er mensen die je mist de laatste tijd?
*Kijk naar je oudste boeken of modules: wie heeft die destijds verbeterd of aangevuld?
*Kijk wie er allemaal vertrokken zijn via [https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciaal:VerwijzingenNaarHier/Sjabloon:Vertrokken&amp;namespace=2&amp;limit=500 het sjabloon &quot;vertrokken&quot;]. 
*En zoek natuurlijk in je eigen mailarchief met wie je ooit gecorrespondeerd hebt.

Het is handig als je [[:w:nl:Wikipedia:Feestjaar 2026/uitnodiging#Uitgenodigd|hier aangeeft]] met welke Wikimediaan of Wikiboekenschrijver jij contact hebt opgenomen. Dan ontvangt de persoon niet al te veel dubbele uitnodigingen. 

N.B. Van iedereen die deelneemt aan dit evenement wordt verwacht dat zij het Beleid Vriendelijke Ruimtes respecteren. Je kunt er [https://nl.wikimedia.org/wiki/BVR_-_startpagina hier] meer over lezen.

P.S. Heb jij je zelf nog niet aangemeld? Je kan je [https://nl.wikimedia.org/wiki/Verjaardagsfeest_Wikipedia_25_jaar! hier nog inschrijven]. 

Dank je wel alvast en hopelijk tot ziens 20 juni! Met feestelijke groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 12 apr 2026 21:38 (CEST)</text>
      <sha1>h9typbfn9w5k2uyx7abwtwlm4gy839x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422471</id>
      <parentid>422438</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:45:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ellywa</username>
        <id>451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Over commons... */ Reactie</comment>
      <origin>422471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37578" sha1="s7mts07sxrl6stl4htli3ww090du4ds" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__{{Lerarenkamer}}&lt;!-- Bij archiveren deze regel laten staan aub. --&gt;&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

==Technisch nieuws==  &lt;!-- tbv. berichten die wat langer onder de aandacht moeten blijven --&gt;
* 8 onderwerpen verplaatst naar [[Wikibooks:Lerarenkamer/Technisch nieuws]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 3 apr 2026 10:42 (CEST)

== WSBN ==
:Ook verplaatst, naar [[Overleg Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer#WSBN]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 3 apr 2026 10:26 (CEST)

== Over de plaats van [[Netwerken]] op Wikibooks ==
[[Gebruiker:Effeietsanders|Effeietsanders]] en anderen: Het boek [[Netwerken]] staat nu op de voorpagina bij het onderwerp '''9 Diverse'''. Mij lijkt het eerder bij categorie '''6 Samenleving''' te horen. Mee eens? Het WSBN zou dan ook moeten veranderen. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 9 dec 2025 09:38 (CET)
:Het past mi. niet onder een van de subcats, zie [[Wikibooks:Wiki_Standaard_Boeknummer#6:_Humane_samenleving]]. En: moet het &quot;Samenleving&quot; of &quot;Humane samenleving&quot; zijn? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 9 dec 2025 11:50 (CET)
::Wat mij betreft &quot;Samenleving&quot;: dat is een breder begrip en staat ook op de voorpagina. Ik zou het op prijs stellen als alle begrippen op de voorpagina overeenkomen met die in het [[Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer]]. Bij &quot;Humane samenleving&quot; denk ik als eerste aan een samenleving die humaan is, menselijk, met respect voor de menselijke waardigheid. Niet aan &quot;humaan&quot; als in &quot;van mensen&quot;, als tegenstelling tot dierlijk. Bij &quot;Samenleving&quot; denk ik als eerste aan een maatschappij waarin mensen samen leven, hoewel er natuurlijk ook dierlijke samenlevingen zijn. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 9 dec 2025 12:26 (CET)
:::Wat  op de voorpagina staat is ook niet heilig, hoor. ;-) Maar inderdaad, zo'n titel moet op alle pagina's identiek zijn, en de vlag &quot;Samenleving&quot; dekt de lading beter. . Overigens past dit wel in het beeld wat ik van WSBN heb: kleine afwijkingen, net niet compleet, enz. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 9 dec 2025 12:37 (CET)
::::Twee issues:
::::1) Kan het boek [[Netwerken]] worden overgebracht naar categorie '''6 Samenleving'''? Mij lijkt het daar goed te passen. Het gaat over het aangaan en onderhouden van contacten. Volgens {{Wp|Sociaal netwerk}} hoort het bij sociologie, dus ik zou zeggen bij Catalogus-code 6-1, sociologie &amp; etniciteit. Mee eens? {{Done}} --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 31 mrt 2026 12:19 (CEST)
:::::OK. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 15:28 (CEST)

==WSBN/2==
::::2) Wij beiden zijn het erover eens dat de coderingen en namen op de voorpagina van Wikibooks gelijk zouden moeten zijn aan de WSBN-codes en -naamgeving. Klopt dat? Zo ja, dan lijkt het mij dat daarvoor eerst een inventarisatie van beide pagina's gemaakt zou moeten worden waaruit de verschillen blijken (twee kolommen) en er daarnaast een derde kolom komt met voorstellen. Vervolgens moeten we het eens worden over de voorstellen en kunnen de uitkomsten worden geïmplementeerd. Vind je dit een goede aanpak? '''Pending.''' --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 31 mrt 2026 12:19 (CEST)
:::: [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 9 dec 2025 16:25 (CET)
:::::Goed plan, maar wel erg veel werk; en er zijn al 2 (of 3?) lijsten met WSBN's met elk hun eigen afwijkingen, dat is juist een van de redenen dat ik er geen zicht meer op heb... Heb er al diverse malen naar zitten staren, maar heb nog steeds niet de moed kunnen opbrengen om er ook echt aan te ''beginnen''.
:::::Als we waterdichte afspraken hebben betreffende het ''format'' van het WSBN, kunnen we zowel de lijst(en) als de [[:Categorie:Wikibooks:Boeken met infobox|360 infoboxen]] gaan bijwerken. Het is toch al geen project wat in één keer en snel afgerond kan of moet worden...
:::::Ik zal ook nog eens zien of er iets te automatiseren valt, bv. het converteren van het format. 
:::::Is [[Overleg Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer|dit]] een goede plek voor verder overleg over deze [[rijstebrijberg|klus]]? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 15:28 (CEST)
::::::Deze discussie is verplaatst naar [[Overleg Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer#Coderingen en namen gelijk trekken op_Wikibooks-voorpagina en de WSBN-codes en -naamgeving]] en kan hier worden afgesloten. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 31 mrt 2026 17:52 (CEST)

== Jullie mening gevraagd over leerboeken op maat ==
Voorgeschiedenis/achtergrondinformatie:
* [[Overleg:Besturingssystemen#Pagina naar meerdere deelpagina's]]
* [[Wikibooks:Lerarenkamer/Archief_2025#Uitgeverij Neon gaat schoolboeken goedkoper maken|Wikibooks:Lerarenkamer#Uitgeverij Neon gaat schoolboeken goedkoper maken]]
 
Het probleem: 
* Steeds meer docenten willen het liefst leerboeken op maat, die naar hun situatie zijn aangepast. “One size fits all” is uit. Dit is waarschijnlijk ook één van de redenen dat [https://www.neon.nl/overons uitgeverij Neon] hierop inspeelt: “Met het systeem van Neon kan elke leraar eenvoudig onderdelen aanpassen, toevoegen of verwijderen.”
Dit botst/schuurt met enkele uitgangspunten van Wikibooks:
* Iedereen mag bestaande Wikiboeken en hoofdstukken naar eigen inzichten aanvullen en verbeteren, ook wie niet de hoofdauteur is. Op de voorpagina staat: “U kunt elk hoofdstuk uitbreiden of aanpassen, en wordt daartoe van harte uitgenodigd. ''Zolang uw wijzigingen constructief zijn, kunt u niets mis doen''.” Maar het is niet handig voor een docent die zo’n boek in de klas gebruikt, als jan en alleman zomaar van alles en nog wat kunnen veranderen.
* Normaliter is er slechts één boek over een bepaald onderwerp, op zijn best één voor elk schooltype en klas (onderwerp X voor Vmbo/Havo/VWO (Nederland) klas N). Maar er zijn (nog) geen boeken voor elke school/opleiding of elke docent apart.
* Boeken op Wikibooks bestaan uit een voorpagina, een inhoudsopgave en minimaal twee hoofdstukken (anders kun je er net zo goed een Wikipedia-artikel van maken), er is voor elk deelonderwerp een apart hoofdstuk en dus een aparte pagina. Maar er zijn docenten die het liefst één pagina met alle hoofdstukken hebben, zodat ze er gemakkelijk één pdf van kunnen maken en het hele boek gemakkelijk kunnen printen.
 
Ik ben bang dat Wikibooks steeds minder relevant wordt als we hier geen oplossing voor bieden.
 
Voorgestelde oplossing:
* Er is per onderwerp één basisboek/moederboek (per schooltype en klas), of hoe je het ook wilt noemen. Docenten en andere geïnteresseerden kunnen die gebruiken en verbeteren.
* Maar docenten kunnen ook een kopie maken, die naar hun eigen inzichten aanpassen en opslaan als nieuw Wikibook. Voor dergelijke min of meer persoonlijke kopieën gelden de hierboven vermelde uitgangspunten niet. Hierover wordt een boodschap vermeld op elke pagina van zo’n op-maat-boek.
 
'''=&gt; Vragen''' en aandachtspunten:&lt;br&gt;
Ping: [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]], [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]], [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]], [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]], [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]], [[Gebruiker:Pbuddenberg|Pbuddenberg]]
# Wat is jullie mening hierover? Weet je een andere oplossing?
# Wat wordt het format voor de naam van het kopie-/op-maat-boek?
# Hoe erg is het als het basis-/moeder-boek en de kopieën daarvan in de loop der jaren steeds verder van elkaar gaan afwijken?  Het gevaar is groot dat elke docent zijn/haar eigen boek steeds actualiseert, maar dat het basisboek achterblijft bij actuele ontwikkelingen, of andersom. Bij Neon zijn daarvoor schrijvers in dienst, hier alleen vrijwilligers die zelf kiezen wat ze wel en niet doen.
[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 dec 2025 05:02 (CET)
:Wikibooks is niet primair bedoeld om te worden gebruikt in het onderwijs (zoals Wikipedia dat ook niet in de eerste plaats is voor èchte wetenschappers, aangezien die toch al alles weten over hun eigen vakgebied), al is een deel van de inhoud hier qua opzet idd. vergelijkbaar met onderwijsmateriaal. 
:Er bestaat nu verder al bijvoorbeeld een [[Sjabloon:Verouderd]]. Dat kan best boven bepaalde teksten worden gezet waarin bijv. nog steeds staat dat je om te kunnen internetten een inbelverbinding nodig hebt (zie [[Veilig op het internet/Dialers]]). [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 20 dec 2025 11:47 (CET)
::* Bij het schrijven van een wikibook over een ook in het reguliere onderwijs voorkomend onderwerp is, zeker als je zelf (langere tijd) in het onderwijs werkt(e), niet te voorkomen dat je je eigen ervaring meeneemt (leerjaar, schooltype: VMBO, HAVO, VWO, MBO) in de keuze en volgorde van de onderwerpen en de manier waarop je die bespreekt. Dat betekent dat het toch al niet mogelijk is om een “One size fits all” te realiseren.
::* Een &quot;moederboek&quot; met een of meer gekopieerde &quot;kinderen&quot; zou ik mee kunnen leven. De groeiende discrepantie tussen &quot;moederboek&quot; en &quot;kinderen&quot;, en daarmee ook tussen de &quot;kinderen&quot; onderling, zullen we voor lief moeten nemen. Ook nu al is het waar dat twee lessen op basis van hetzelfde boek over dezelfde paragraaf, zowel naar vorm, leerbeleving door leerlingen en zelfs op (detail)leerinhoud van elkaar verschillen.
::* Een grotere uitdaging wordt gevormd door het feit dat om een en ander te realiseren een redelijk inzicht nodig is in de &quot;achterkant&quot; van wikibooks. Enerzijds wil je dat iedereen gebruik kan maken van al bestaande inhoud, anderzijds wil je iedereen de mogelijkheid geven zijn eigen draai aan een onderwerp te geven. Juist de hogere (relatief, maar toch) Wikikunde die je nodig hebt om dat te realiseren zullen volgens mij de grootste belemmering zijn voor het gebruik van Wikibooks als leerboek in regulier onderwijs.
::* De vrije bewerkbaarheid van Wikibooks botst inderdaad met een &quot;privé-kopie&quot; van een docent, maar we kennen nu ook al &quot;werk in uitvoering&quot; met het verzoek geen inhoudelijke edits op de tekst toe te passen. Dat is geen beveiliging tegen echte lomperikken, maar werkt doorgaans vrij goed. Voor een botbouwer zou dit overigens betekenen dat een kopieer-functie (eventueel alleen na verzoek toegankelijk voor moderator) voor boeken een leuke uitdaging is.
::[[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 20 dec 2025 13:25 (CET)

=== Conclusies tot nu toe ===
# Het is niet verboden om een kopie van een Wikibook te maken en die vervolgens aan te passen voor de eigen lessen. We willen &quot;iedereen de mogelijkheid geven zijn eigen draai aan een onderwerp te geven.&quot;
# Wel is een sjabloon nodig voor dergelijke kopieën om te voorkomen dat iedereen ongewenste aanpassingen doet (JopkeB: met de mogelijkheid de &quot;eigenaar&quot; van het kopie-boek in het sjabloon te noemen om vragen te kunnen stellen, en een verwijzing te maken naar het origineel).
# JopkeB: Kopieën kunnen vooralsnog gemakkelijk worden gemaakt door op &quot;Bewerken&quot; in het moederboek te klikken en met copy-paste de inhoud in het nieuw Wikibook te kopiëren. # JopkeB: Mij lijkt het zinvol dit op de één-of-andere manier in een handleiding vast te leggen. Nieuwe '''vraag''': Wat is daarvoor de beste plek? In [[Help:Een nieuwe pagina aanmaken]]? Of een nieuwe Help-pagina en een verwijzing maken op geëigende plaatsen?
# Openstaande '''vraag''': Wat wordt het format voor de naam van het kopie-/op-maat-boek? Mijn voorstel: eerst de naam van het moederboek gevolgd door de naam van de school, opleiding of vak zoals dat op de betreffende school wordt gegeven. Bijvoorbeeld: &quot;Besturingssystemen voor CoSy&quot; of Besturingssystemen voor CoSy in AD en ICW&quot;. Het voordeel hiervan is dat het kopie-boek in alle categorieën en andere lijsten direct onder het moederboek wordt gesorteerd en zo alle boeken over een onderwerp bij elkaar staan. Zijn jullie het hiermee eens?
Ping: [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]], [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]], [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]], [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]], [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]]: Zijn jullie het eens met deze conclusies? Hebben jullie antwoorden op de onderste twee vragen? --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 dec 2025 09:58 (CET)

:klinkt logisch [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 29 dec 2025 13:18 (CET)
:Mijn excuses voor het late antwoord. Maar ik ''denk'' dat ik het ermee eens ben 😉. Soms is het moeilijk in te schatten wat de concrete gevolgen zijn bij een specifieke situatie. Voor mij persoonlijk werkt bv. [[CoSy in AD en ICW|CoSy in AD en ICW - Wikibooks]] goed en het kan een inspiratie zijn voor iemand die ook die vakken moet geven in de de richtingen Applicatie- en Databeheer of Informatica- en Communicatiewetenschappen. Per hoofdstuk werk ik dan met leerplandoelen bovenaan, zodat iemand anders die aan het boek/hoofdstuk zou willen meewerken ergens het kader ziet waarin dat kan. [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 27 jan 2026 20:11 (CET)
::Suggestie voor naam is logisch. Handleiding bouwen is nog even een dingetje. Verwijzing naar de handleiding voor speciale boeken kan misschien in het linksjabloon van de boekinfo. [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 29 jan 2026 16:24 (CET)
:::Wijzigingen in boekpagina's kun je opvangen door in de inhoudsopgave van het special-boek niet naar de kale pagina-naam te verwijzen maar gebruik te maken van een permanente link, op dezelfde manier als dat gebeurt in de vertaallink bij verwijzingen naar anderstalige Wiki's. [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 30 jan 2026 03:15 (CET)
::::Ergens is het logisch als er maar één boek over een onderwerp bestaat, maar tegelijkertijd ook niet (over hetzelfde onderwerp heb ik meerdere boeken in de kast staan). Een groep mensen kan er natuurlijk voor kiezen om slechts één boek te gebruiken, maar als iemand anders een tweede boek wil schrijven en aanmaken, lijkt me dat lastig tegen te houden. Hierbij ga ik er wel vanuit dat een tweede boek over hetzelfde onderwerp wel een bepaalde eigenheid heeft en niet grotendeels een kopie van een ander boek, dus simpelweg een 2e boek aanmaken in de hoofdnaamruimte lijkt me niet een goede optie. Dat zou op termijn betekenen dat we 100 boeken hebben die vrijwel hetzelfde zijn op een enkele paragraaf na gewijzigd. Het kopiëren van inhoud van Wikibooks mag, conform de licentie met aangave licentie en waarvan het vandaan komt. Op Wikibooks zelf zou je een kopie kunnen opslaan in de gebruikersnaamruimte van de gebruiker die een boek gebruikt. Bovenaan/onderaan zou ik dan vermelden dat de inhoud overgenomen is van een boek uit Wikibooks met link ernaar (vergelijkbaar met [[w:Sjabloon:Bronvermelding Nederlandstalige Wikipedia]] voor het vermelden van waar de tekst in dezelfde Wikipedia-taalversie vandaan kwam). Als een nieuw wikiboek in de hoofdnaamruimte geplaatst wordt, wordt de tekst conform de licentie vrijgegeven en mag eenieder de tekst op zich bewerken. In principe staat iedere pagina op een Wikimedia-wiki onder beheer van de gemeenschap en is er geen eigenaarschap. De plek waar de minste bewerkingen verwacht hoeven te worden is de gebruikersnaamruimte. Voor Wikibooks zou het wel goed zijn als de verbeteringen/uitbreidingen terug komen in het moederboek, zodat anderen er ook wat aan hebben.
::::&quot;''Boeken op Wikibooks bestaan uit een voorpagina, een inhoudsopgave en minimaal twee hoofdstukken (anders kun je er net zo goed een Wikipedia-artikel van maken)''&quot; -&gt; Een lesboek heeft in principe een andere schrijfstijl dan een Wikipedia-artikel, waarbij je verder ook vragen kunt stellen, opdrachten kunt geven, toetsen kunt laten maken.
::::Ik geef zelf les aan een universiteit (in het Engels), waarbij ik de uitleg mondeling doe, maar ik heb op de Engelstalige Wikipedia een pagina aangemaakt die ik gebruik om studenten op te wijzen als het verhaal nog eens rustig willen doorlezen of iets willen opzoeken. Met iedere nieuwe klas voeg er nieuwe voorbeelden en andere informatie aan toe. [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 31 jan 2026 19:22 (CET)

=== Eindconclusies ===
# Er blijft per onderwerp één basisboek/moederboek (per schooltype en klas). Docenten en andere geïnteresseerden kunnen die gebruiken en verbeteren.
# Er kan een kopie van zo'n Wikibook worden gemaakt, die vervolgens wordt aangepast voor de eigen lessen. 
# Het format van de naam van het kopie-/op-maat-boek is: eerst de naam van het moederboek gevolgd door de naam van de school, opleiding of vak zoals dat op de betreffende school wordt gegeven. Bijvoorbeeld: &quot;Besturingssystemen voor CoSy&quot; of Besturingssystemen voor CoSy in AD en ICW&quot;. 
# Wel is een sjabloon nodig voor dergelijke kopieën om te voorkomen dat iedereen ongewenste aanpassingen doet. Zie voor een voorbeeld: [[Besturingssystemen voor CoSy in AD en ICW]]. Als er meer kopie-boeken komen, kan dit worden omgezet in een echt sjabloon.
# Kopieën kunnen vooralsnog gemakkelijk worden gemaakt door op &quot;Bewerken&quot; in het moederboek te klikken en met copy-paste de inhoud in het nieuw Wikibook te kopiëren. 
# Dit zal voorlopig in [[Help:Een nieuwe pagina aanmaken]] als handleiding worden vastgelegd. 
Zonder tegenbericht is deze discussie nu gesloten. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 feb 2026 10:54 (CET)

:Oké {{Smiley|3}} [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 2 feb 2026 01:41 (CET)

== Artikelen van Pvt pauline op Wikipedia ==
Op Wikipedia loopt een project waarbij het plan is om alle (resterende) artikelen van [[w:gebruiker:Pvt pauline]] in één keer (botmatig) te verwijderen. Een deel is al weg, over de rest (nog &lt;del&gt;2014&lt;/del&gt; &lt;ins&gt;1995&lt;/ins&gt;) loopt tot 16 februari 2026 6.00 uur CET een [[w:Wikipedia:Stemlokaal/Methodiek voor het verwijderen van de overgebleven artikelen van Pvt pauline|stemming]]. Bij Opmerkingen -&gt; Achtergrond op die pagina staan de redenen. Als de meerderheid van de stemmers ''voor'' is zijn er nog 28 dagen om eventueel pagina's naar Wikibooks te importeren, en dat is dan ook de reden dat ik dit schrijf; op [[w:Overleg Wikipedia:Stemlokaal/Methodiek voor het verwijderen van de overgebleven artikelen van Pvt pauline]] werd gevraagd of dat mogelijk was, ik heb als eerste reactie iets als &quot;ja, mits...&quot; etc. geschreven.

Het gaat om:
*8 á 900 golfers, zie bv. [[w:Categorie:Golfer naar nationaliteit]]
*honderden golfbanen en -toernooien
*vele gebouwen in Den Haag
*artikelen over plaatsen en mensen tijdens WO II
Al met al is er heel veel tijd en moeite in gestoken, en ik kan het slecht zetten dat dat waarschijnlijk allemaal gaat verdwijnen. Wat het extra pijnlijk maakt is dat Pvt pauline inmiddels niet meer onder ons is...

Vanwege persoonlijke interesse &lt;del&gt;zou ik bv. deze pagina's willen behouden&lt;/del&gt; &lt;ins&gt;heb ik inmiddels de volgende pagina's geïmporteerd&lt;/ins&gt;:
*[[w:Gibraltar tijdens de Tweede Wereldoorlog]]
*[[w:Kweekschool voor de Zeevaart (Amsterdam)]]
*&lt;del&gt;een aantal&lt;/del&gt; &lt;ins&gt;7&lt;/ins&gt; historische schepen, oa.:
**[[w:François (schip, 1869)]]
**[[w:Hoff van Zeelandt (schip, 1642)]]
**[[w:Prinses Beatrix (schip, 1939)]]
en wat dies meer zij.

De actuele lijst: [[w:Categorie:Wikipedia:Nog na te lopen artikel van Pvt pauline]]

De problemen:
*ik zie deze collectie typische ''wikipedia-pagina's'' nog geen ''boek'' worden
*het aantal pagina's is zo groot dat handmatig importeren ondoenlijk is
*ook als dat door een bot gedaan wordt (als dat al mogelijk is) moeten alle pagina's nog bekeken, geredigeerd, gecategoriseerd en hernoemd worden, om van de vele rode links nog maar te zwijgen...

Wie is ook geïnteresseerd en bereid er tijd in te steken? NB Na het importeren is er geen tijdsdruk meer; de pagina's komen in naamruimte &quot;Transwiki&quot; en kunnen dan stuk voor stuk bewerkt worden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 feb 2026 22:44 (CET)

Update: 
* De inhoud van de genoemde 1995 artikelen is gedownload. Helaas is het bestand te groot om hier te publiceren, importeren kan niet, en uploaden als *.xml-bestand is niet toegestaan. Ik probeer een oplossing te verzinnen...
* Op [[Wikibooks:Lijst van artikelen van Pvt pauline op nl.wikipedia|deze pagina]] staat wel een lijst van alle titels.
- [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 13 feb 2026 01:44 (CET)

== archive.today ==
&quot;''In January 2026, archive.today added code into its website in order to perform a distributed denial-of-service attack against a blog. Some archives have also been altered. On 20 February, English Wikipedia became the first Wikimedia site to deprecate the archive service. Other communities are still discussing this issue. ''&quot; (van [[m:archive.today incident]]).

Uit voorzorg heb ik – vooruitlopend op de verwachte volgende discussie – links naar archive.today verwijderd, en de URL toegevoegd aan het spamfilter. 

Zie ook:
* [[w:archive.today|Wikipedia]] {{Nl}}
* [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Technology report|Wikipedia]] {{En}}
* [https://arstechnica.com/tech-policy/2026/02/wikipedia-bans-archive-today-after-site-executed-ddos-and-altered-web-captures/ arstechnica.com] {{En}}

Gaarne uw commentaar. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 12 mrt 2026 00:09 (CET)

== 8! ==
Van de 77. Op [[m:Wikibooks/Table/nl]]. Sinds vandaag. En daar mogen we best een beetje trots op zijn. '''{{Larger|:-)}}''' - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 23 mrt 2026 17:53 (CET)

:Een schouderklopje dus. Verdiend! [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 23 mrt 2026 18:00 (CET)

==10.000!==
En weer een mijlpaal: dankzij één van de subpagina's van het boek [[Informatievoorziening]] door [[User:JopkeB|JopkeB]] heeft de Nederlandstalige Wikibooks nu ruim [[Speciaal:Statistieken|10.000 pagina's]] die aan alle voorwaarden voldoen. Dat is, gezien het niet bepaald grote taalgebied van het Nederlands, niet gering! '''{{Larger|:-)}}''' - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 mrt 2026 19:30 (CEST)

:Wow! Dank. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 30 mrt 2026 07:17 (CEST)
::Dat is al mooi! Heb er tot mijn verwondering zelf blijkbaar al [https://xtools.wmcloud.org/pages/nl.wikibooks.org/J.Grandgagnage 1068] op mijn actief {{Smiley}} [[Gebruiker:J.Grandgagnage|Jules]] ([[Overleg gebruiker:J.Grandgagnage|overleg]]) 30 mrt 2026 23:43 (CEST)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Board of Trustees Approves Closure of Wikinews&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Following [[:m:Public consultation about Wikinews|extended discussions]] within the Wikimedia movement about the Wikinews long-term sustainability, levels of community activity, and the availability of reliable news coverage on other platforms, the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation has [[:m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|approved the closure]] of Wikinews.&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;margin: 0 2em;&quot;&gt;
Google-vertaling:&lt;br&gt;
'''Het bestuur van de Wikimedia Foundation keurt de sluiting van Wikinews goed'''&lt;br&gt;
Na uitgebreide discussies binnen de Wikimedia-beweging over de duurzaamheid van Wikinews op de lange termijn, de mate van activiteit binnen de community en de beschikbaarheid van betrouwbare nieuwsberichten op andere platforms, heeft het bestuur van de Wikimedia Foundation de sluiting van Wikinews goedgekeurd.
&lt;/div&gt;

Lees verder [[m:Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard#Board_of_Trustees_Approves_Closure_of_Wikinews|op meta.wikimedia.org]].{{En}} - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 30 mrt 2026 20:55 (CEST)

:Oeps, die had ik niet zien aankomen. Als ze aan Wikibooks en/of Wikivoyage toekomen om te stoppen (ook elk slechts een handvol editors per maand, maar wel meer raadplegers), kunnen we altijd nog voorstellen om beide samen te voegen (Wikivoyage als Wikibook ''Reizen ''of iets dergelijks); uitdaging is dan nog wel om beide culturen samen te voegen (Wikivoyage is veel strenger, daar kun je het bijna nooit goed doen, wat het plezier in bijdragen belemmert). [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 31 mrt 2026 10:25 (CEST)

::Zo'n ingrijpende maatregel had ik ook niet verwacht. Ik heb me wel al eens afgevraagd hoe zinvol zo'n project kan zijn, als je de inhoud toch moet vergaren vanuit andere nieuwsbronnen, en je dus eigenlijk altijd achterloopt. 't Lijkt me ook moeilijk te bepalen welke onderwerpen interessant zijn. Of zou je je moeten beperken tot nieuwsberichten met &quot;eeuwigheidswaarde&quot;? Dan denk ik toch eerder aan een nieuwe alinea op Wikipedia, die er dan waarschijnlijk toch al een artikel over heeft. En dan is er nog het probleem van onderbezetting, Wikinews heeft eigenlijk altijd al te weinig actieve medewerkers gehad om echt bovenop het nieuws te kunnen zitten, en voor een nieuwssite lijkt me dat toch een eerste vereiste. Enfin, toch jammer dat het ophoudt, en het spijt me vooral voor al die mensen die er al met al, in de loop der jaren, heel veel tijd ingestoken hebben. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 14:41 (CEST)
:::Tenzij... Nee, dat zal toch niet? Hoewel... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 apr 2026 12:22 (CEST)
::::Als je mijn reactie bedoelt: je weet het maar nooit. Het gebruik van AI ontwikkelt zich razendsnel waardoor zelfs de Nederlandstalige Wikipedia veel minder geraadpleegd wordt en er ook minder donaties zijn (las ik pas in een interview). Persoonlijk vind ik het een kwetsbare situatie dat er één &quot;hoofd-moderator&quot; is, twee andere moderators met veel minder edits (géén verwijt! het is de situatie en ik ben blij dat er überhaupt nog twee achtervangen zijn) en minder dan 25 [[Speciaal:ActieveGebruikers|andere actieve gebruikers/editors]] waarvan het merendeel slechts 1-4 handelingen heeft verricht in de afgelopen maand. In organisaties die op de kleintjes moeten letten (bedrijven, organisaties met beperkte budgetten), zal men dan al snel naar oplossingen gaan zoeken. Nu zal het hier voorlopig niet zo'n vaart lopen (ik zag dat de betreffende projectgroep inmiddels is opgeheven), maar toch iets om in het achterhoofd te houden. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 apr 2026 16:58 (CEST)

:::::Eens, maar ik vrees niet voor het voortbestaan; deze wiki heeft veel en interessante content en ''leeft''. Of en in welke mate AI concurrentie oplevert is iets waar ik me geen zorgen over wens te maken: we hebben er toch geen invloed op.
:::::Mijn &quot;tenzij...&quot; werd veroorzaakt door de gedachte dat het wel eens een 1 aprilgrap zou kunnen zijn, maar dat kon ik gisteren natuurlijk niet schrijven.
:::::Er bestaat niet zoiets als een &quot;hoofd-moderator&quot;. Nl-Wikibooks heeft [[Wikibooks:Moderator|&lt;del&gt;7&lt;/del&gt; &lt;ins&gt;5&lt;/ins&gt; sysops]], waarvan er 2 tevens &quot;bureaucraat&quot; zijn (Ellywa en /me), maar dat is een bitje waar ik VZVIW nog nooit gebruik van heb hoeven maken. &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;(NB gecorrigeerd van 7 naar 5: MADe en KKoolstra stonden ten onrechte nog op de lijst) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 apr 2026 16:27 (CEST)&lt;/span&gt;
:::::Op de &lt;s&gt;man&lt;/s&gt; vrouw af gevraagd: wil jij ook moderator worden? Ik weet dat het je eerder gevraagd is, maar misschien kijk je er nu anders tegenaan? {{Nowrap|- [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 apr 2026 13:44 (CEST)}}
::::::Ja, dat is ook beter, om je geen zorgen te maken over iets waar je toch geen invloed op hebt. 
::::::Dank voor de uitnodiging om moderator te worden, maar mijn ambities zijn nog steeds niet veranderd. Laat mij maar content maken en af en toe iets aandragen dat weg kan of beter kan. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 apr 2026 17:00 (CEST)
:::::::Zo denk ik er ook over. Voor onderhoudstaken zijn er voor dit kleine project al voldoende mensen die dat ter harte nemen, maar contentschrijvers zoals jij zijn erg dun gezaaid. Die kun je best hun ding laten doen zonder extra belasting. [[Gebruiker:J.Grandgagnage|Jules]] ([[Overleg gebruiker:J.Grandgagnage|overleg]]) 2 apr 2026 18:00 (CEST)
:::::::Goed, ik respecteer dat. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 3 apr 2026 10:11 (CEST)

== Over commons... ==
In de afgelopen twee weken zijn op '''commons''' vier van de '''afbeeldingen''' die ik volgde – waarvan er drie op nl.wikibooks en een op Wikivoyage gebruikt werden – '''verwijderd'''. In één geval was deze genomineerd wegens &quot;AI-slop&quot;, en de sysop-van-dienst ging daar gewoon in mee. Een andere was zogezegd &quot;van slechte kwaliteit&quot;. Nou, zo weet ik er nog wel een paar duizend...&lt;br&gt;
De policy, die toch vastgelegd is op oa. [[c:COM:INUSE]], wordt dus door sommige arrogante sysops gewoon genegeerd. Protesteren helpt ook niet, als je al een reply krijgt kun je tussen de regels door lezen &quot;''wij maken hier de dienst uit''&quot;.&lt;br&gt;
Ergo: vertrouw niet blindelings op commons, en bewaar vooral een kopie van je uploads ''voor het geval dat''... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 15:59 (CEST)

:Wellicht kun je ze terug laten zetten, zie [[c:Commons:Undeletion requests]]. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 31 mrt 2026 17:43 (CEST)
::Ik ben admin op Commons, als je de links geeft naar de verwijderde foto's of naar de deletion requests, kan ik er in elk geval naar kijken. Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 31 mrt 2026 18:05 (CEST)
:::Het gaat om:
::*[[:Bestand:Socrates looks a itself as a child.png]] - nu lokaal geupload, De Wikischim had zelf nog een kopie
::*[[:Bestand:Unconscience learning.png]] - idem, ik had een kopie op iets lagere resulutie
::*[[:Bestand:Social isolation.jpg]] - (nl.wiktionary) verwijderd, ondanks COM:INUSE &quot;''and despite a decision to keep this picture per COM:INUSE last year''&quot; ; een expliciet verzoek om deze te herstellen wordt afgedaan met ''&quot;Make the request at COM:UDR and let the community decide''&quot;; de arrogantie... :-(
::::de vierde kan ik niet vinden, omdat mijn volglijst op commons al een paar weken kapot is. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 19:22 (CEST)
::Een verzoek om ze terug te laten zetten wordt waarschijnlijk door dezelfde figuren beoordeeld en is dus bij voorbaat kansloos. Het is ook geen nieuw fenomeen, heeft in de afgelopen jaren al vaker plaatsgevonden, alleen gaat het nu om een handvol in korte tijd. Het begon met ene [[user:Dronebogus]], die - heel geniepig - eerst op alle wiki's de afbeeldingslinks verwijderde. Als zulke mensen voet aan de grond krijgen is er geen bestand meer veilig. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 19:36 (CEST)
:::Inmiddels heb ik ernaar gekeken, en de drie die je noemde waren alledrie AI gegenereerde afbeeldingen. Dat wordt ontmoedigd op Commons. Je hebt twee ervan inmiddels lokaal geplaatst. De derde kan je hier nog zien: https://www.linkedin.com/pulse/what-five-days-without-my-phone-taught-me-laurie-wiegler-4vzre/. Als je wilt kan ik die hier ook nog neerzetten. Maar persoonlijk houd ik ook niet van AI afbeeldingen. Hebben we hier al beleid voor ontwikkeld? Ik denk dat we van boekauteurs mogen verwachten dat ze een duidelijk bijschrift geven dat het gaat om een AI afbeelding, als ze het al willen toepassen. Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 4 apr 2026 01:50 (CEST)
::::Ha, dank je! Ik heb het doorgegeven aan Lotje, die er op nl.wiktionary mee [https://nl.wiktionary.org/w/index.php?title=mobieletelefoonverslaving&amp;diff=prev&amp;oldid=4988494 bezig] was, hopelijk kan ze er iets mee aanvangen.
::::*Ik ben ook geen fan van AI en vind mn. die laatste ook geen fraaie plaat, maar als een auteur ervoor kiest is het niet aan mij om dat af te keuren. Dat de mods op commons zich dat recht wel toeëigenen vind ik nogal benauwend... Vooral als je bedenkt dat zulke besissingen invloed kunnen hebben op de inhoud van ''alle'' wiki's in ''alle'' talen!
::::*nl.wikibooks heeft hier voorzover ik weet nog geen beleid voor, [[Help:Afbeeldingen]] zegt er ook niets over. Ik voel me niet geroepen om regels betr. het gebruik van AI te gaan opstellen, maar denk wel dat een paar richtlijnen nuttig zouden kunnen zijn. Zou jij een voorstel willen doen? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 apr 2026 09:03 (CEST)
Dit verhaal heeft nog een staartje, zie [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Administrators%27_noticeboard/User_problems#COM:INUSE_not_a_suicide_pact? hier] - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 13 apr 2026 09:43 (CEST)

:@[[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] Op je vraag nog over een voorstel. Ik zou het gebruik van AI niet willen verbieden, maar toestaan als het nuttig is voor ons educatieve doe. Wat denk je van zoiets als dit:
::Het gebruik van sterk bewerkte of kunstmatig gegenereerde afbeeldingen (met AI of andere tools) wordt niet aangemoedigd, tenzij deze een duidelijk educatief doel hebben. Als een afbeelding de indruk kan wekken dat deze de werkelijkheid afbeeldt, maar in feite kunstmatig gegeneerd is, moet dit duidelijk in het bijschrift bij de afbeelding vermeld worden, met bijvoorbeeld de tekst ''Afbeelding gemaakt met AI.''
:[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 13 apr 2026 12:45 (CEST)

== Wikinews wordt gesloten ==
:&quot;All Wikinews editions will be closed and switched to read-only mode on 4 May 2026. Content will remain accessible, but no new edits or articles can be added.&quot; - [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|Lees verder...]]{{En}} - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 apr 2026 20:07 (CEST)

== Nodig je oud-collega’s uit voor het verjaardagsfeest van Wikipedia ==

[[File:Header Wikipedia 25 jaar 02.png|thumb]]

Beste Wikibooks-collega,

Als het goed is, staat het al in je agenda voor zaterdag 20 juni 2026, het verjaardagsfeest van Wikipedia.  

Kom jij op het feest in Utrecht? Als gebruiker op Wikibooks ben je ook van harte welkom. En zou je het leuk vinden als je dan niet alleen huidige collega’s kan ontmoeten, maar ook mensen van vroeger? Mensen die je de laatste jaren niet meer ziet? Ook door hen zijn Wikipedia en Wikibooks gegroeid en sterk geworden. Help jij mee om hen uit te nodigen voor het feest, zodat we samen kunnen proosten op de toekomst?

Ik zou je daarom willen vragen om oud-collega’s, mensen die de Nederlandstalige Wikipedia of Wikibooks om wat voor reden dan ook verlaten hebben, uit te nodigen. Mensen met wie jij het goed kon vinden. Heb je een mailadres? Stuur zo iemand een persoonlijk mailtje, waarin je zegt hoe leuk je het zou vinden als die persoon komt. [[:w:nl:Wikipedia:Feestjaar 2026/uitnodiging#Voorbeeld e-email|Hier]] kan je een voorbeeldmail vinden, maar pas het vooral aan, zodat het persoonlijk wordt. Heb je geen mailadres, dan kan je het natuurlijk ook sturen via de overlegpagina van die persoon, maar er bestaat natuurlijk een grote kans dat die niet gelezen wordt. 

Heb je inspiratie nodig wie je wil uitnodigen? Dan hier wat tips:
*Kijk in de geschiedenis van je eigen overlegpagina. Wie heeft jou welkom geheten? Wie heeft je aangemoedigd?
*Kijk op de pagina met [[:w:nl:Wikipedia:Sterren voor bewezen diensten/Jubileumster|jubilea]] of op de andere pagina’s met [[:w:nl:Wikipedia:Sterren voor bewezen diensten/Inzet voor de inhoud van de encyclopedie|Wikipedia-sterren]]; zijn er mensen die je mist de laatste tijd?
*Kijk naar je oudste boeken of modules: wie heeft die destijds verbeterd of aangevuld?
*Kijk wie er allemaal vertrokken zijn via [https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciaal:VerwijzingenNaarHier/Sjabloon:Vertrokken&amp;namespace=2&amp;limit=500 het sjabloon &quot;vertrokken&quot;]. 
*En zoek natuurlijk in je eigen mailarchief met wie je ooit gecorrespondeerd hebt.

Het is handig als je [[:w:nl:Wikipedia:Feestjaar 2026/uitnodiging#Uitgenodigd|hier aangeeft]] met welke Wikimediaan of Wikiboekenschrijver jij contact hebt opgenomen. Dan ontvangt de persoon niet al te veel dubbele uitnodigingen. 

N.B. Van iedereen die deelneemt aan dit evenement wordt verwacht dat zij het Beleid Vriendelijke Ruimtes respecteren. Je kunt er [https://nl.wikimedia.org/wiki/BVR_-_startpagina hier] meer over lezen.

P.S. Heb jij je zelf nog niet aangemeld? Je kan je [https://nl.wikimedia.org/wiki/Verjaardagsfeest_Wikipedia_25_jaar! hier nog inschrijven]. 

Dank je wel alvast en hopelijk tot ziens 20 juni! Met feestelijke groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 12 apr 2026 21:38 (CEST)</text>
      <sha1>s7mts07sxrl6stl4htli3ww090du4ds</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422473</id>
      <parentid>422471</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:46:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ellywa</username>
        <id>451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Over commons... */</comment>
      <origin>422473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37579" sha1="2sulky8hoepsallln95buciq3dhqbak" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__{{Lerarenkamer}}&lt;!-- Bij archiveren deze regel laten staan aub. --&gt;&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

==Technisch nieuws==  &lt;!-- tbv. berichten die wat langer onder de aandacht moeten blijven --&gt;
* 8 onderwerpen verplaatst naar [[Wikibooks:Lerarenkamer/Technisch nieuws]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 3 apr 2026 10:42 (CEST)

== WSBN ==
:Ook verplaatst, naar [[Overleg Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer#WSBN]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 3 apr 2026 10:26 (CEST)

== Over de plaats van [[Netwerken]] op Wikibooks ==
[[Gebruiker:Effeietsanders|Effeietsanders]] en anderen: Het boek [[Netwerken]] staat nu op de voorpagina bij het onderwerp '''9 Diverse'''. Mij lijkt het eerder bij categorie '''6 Samenleving''' te horen. Mee eens? Het WSBN zou dan ook moeten veranderen. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 9 dec 2025 09:38 (CET)
:Het past mi. niet onder een van de subcats, zie [[Wikibooks:Wiki_Standaard_Boeknummer#6:_Humane_samenleving]]. En: moet het &quot;Samenleving&quot; of &quot;Humane samenleving&quot; zijn? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 9 dec 2025 11:50 (CET)
::Wat mij betreft &quot;Samenleving&quot;: dat is een breder begrip en staat ook op de voorpagina. Ik zou het op prijs stellen als alle begrippen op de voorpagina overeenkomen met die in het [[Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer]]. Bij &quot;Humane samenleving&quot; denk ik als eerste aan een samenleving die humaan is, menselijk, met respect voor de menselijke waardigheid. Niet aan &quot;humaan&quot; als in &quot;van mensen&quot;, als tegenstelling tot dierlijk. Bij &quot;Samenleving&quot; denk ik als eerste aan een maatschappij waarin mensen samen leven, hoewel er natuurlijk ook dierlijke samenlevingen zijn. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 9 dec 2025 12:26 (CET)
:::Wat  op de voorpagina staat is ook niet heilig, hoor. ;-) Maar inderdaad, zo'n titel moet op alle pagina's identiek zijn, en de vlag &quot;Samenleving&quot; dekt de lading beter. . Overigens past dit wel in het beeld wat ik van WSBN heb: kleine afwijkingen, net niet compleet, enz. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 9 dec 2025 12:37 (CET)
::::Twee issues:
::::1) Kan het boek [[Netwerken]] worden overgebracht naar categorie '''6 Samenleving'''? Mij lijkt het daar goed te passen. Het gaat over het aangaan en onderhouden van contacten. Volgens {{Wp|Sociaal netwerk}} hoort het bij sociologie, dus ik zou zeggen bij Catalogus-code 6-1, sociologie &amp; etniciteit. Mee eens? {{Done}} --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 31 mrt 2026 12:19 (CEST)
:::::OK. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 15:28 (CEST)

==WSBN/2==
::::2) Wij beiden zijn het erover eens dat de coderingen en namen op de voorpagina van Wikibooks gelijk zouden moeten zijn aan de WSBN-codes en -naamgeving. Klopt dat? Zo ja, dan lijkt het mij dat daarvoor eerst een inventarisatie van beide pagina's gemaakt zou moeten worden waaruit de verschillen blijken (twee kolommen) en er daarnaast een derde kolom komt met voorstellen. Vervolgens moeten we het eens worden over de voorstellen en kunnen de uitkomsten worden geïmplementeerd. Vind je dit een goede aanpak? '''Pending.''' --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 31 mrt 2026 12:19 (CEST)
:::: [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 9 dec 2025 16:25 (CET)
:::::Goed plan, maar wel erg veel werk; en er zijn al 2 (of 3?) lijsten met WSBN's met elk hun eigen afwijkingen, dat is juist een van de redenen dat ik er geen zicht meer op heb... Heb er al diverse malen naar zitten staren, maar heb nog steeds niet de moed kunnen opbrengen om er ook echt aan te ''beginnen''.
:::::Als we waterdichte afspraken hebben betreffende het ''format'' van het WSBN, kunnen we zowel de lijst(en) als de [[:Categorie:Wikibooks:Boeken met infobox|360 infoboxen]] gaan bijwerken. Het is toch al geen project wat in één keer en snel afgerond kan of moet worden...
:::::Ik zal ook nog eens zien of er iets te automatiseren valt, bv. het converteren van het format. 
:::::Is [[Overleg Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer|dit]] een goede plek voor verder overleg over deze [[rijstebrijberg|klus]]? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 15:28 (CEST)
::::::Deze discussie is verplaatst naar [[Overleg Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer#Coderingen en namen gelijk trekken op_Wikibooks-voorpagina en de WSBN-codes en -naamgeving]] en kan hier worden afgesloten. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 31 mrt 2026 17:52 (CEST)

== Jullie mening gevraagd over leerboeken op maat ==
Voorgeschiedenis/achtergrondinformatie:
* [[Overleg:Besturingssystemen#Pagina naar meerdere deelpagina's]]
* [[Wikibooks:Lerarenkamer/Archief_2025#Uitgeverij Neon gaat schoolboeken goedkoper maken|Wikibooks:Lerarenkamer#Uitgeverij Neon gaat schoolboeken goedkoper maken]]
 
Het probleem: 
* Steeds meer docenten willen het liefst leerboeken op maat, die naar hun situatie zijn aangepast. “One size fits all” is uit. Dit is waarschijnlijk ook één van de redenen dat [https://www.neon.nl/overons uitgeverij Neon] hierop inspeelt: “Met het systeem van Neon kan elke leraar eenvoudig onderdelen aanpassen, toevoegen of verwijderen.”
Dit botst/schuurt met enkele uitgangspunten van Wikibooks:
* Iedereen mag bestaande Wikiboeken en hoofdstukken naar eigen inzichten aanvullen en verbeteren, ook wie niet de hoofdauteur is. Op de voorpagina staat: “U kunt elk hoofdstuk uitbreiden of aanpassen, en wordt daartoe van harte uitgenodigd. ''Zolang uw wijzigingen constructief zijn, kunt u niets mis doen''.” Maar het is niet handig voor een docent die zo’n boek in de klas gebruikt, als jan en alleman zomaar van alles en nog wat kunnen veranderen.
* Normaliter is er slechts één boek over een bepaald onderwerp, op zijn best één voor elk schooltype en klas (onderwerp X voor Vmbo/Havo/VWO (Nederland) klas N). Maar er zijn (nog) geen boeken voor elke school/opleiding of elke docent apart.
* Boeken op Wikibooks bestaan uit een voorpagina, een inhoudsopgave en minimaal twee hoofdstukken (anders kun je er net zo goed een Wikipedia-artikel van maken), er is voor elk deelonderwerp een apart hoofdstuk en dus een aparte pagina. Maar er zijn docenten die het liefst één pagina met alle hoofdstukken hebben, zodat ze er gemakkelijk één pdf van kunnen maken en het hele boek gemakkelijk kunnen printen.
 
Ik ben bang dat Wikibooks steeds minder relevant wordt als we hier geen oplossing voor bieden.
 
Voorgestelde oplossing:
* Er is per onderwerp één basisboek/moederboek (per schooltype en klas), of hoe je het ook wilt noemen. Docenten en andere geïnteresseerden kunnen die gebruiken en verbeteren.
* Maar docenten kunnen ook een kopie maken, die naar hun eigen inzichten aanpassen en opslaan als nieuw Wikibook. Voor dergelijke min of meer persoonlijke kopieën gelden de hierboven vermelde uitgangspunten niet. Hierover wordt een boodschap vermeld op elke pagina van zo’n op-maat-boek.
 
'''=&gt; Vragen''' en aandachtspunten:&lt;br&gt;
Ping: [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]], [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]], [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]], [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]], [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]], [[Gebruiker:Pbuddenberg|Pbuddenberg]]
# Wat is jullie mening hierover? Weet je een andere oplossing?
# Wat wordt het format voor de naam van het kopie-/op-maat-boek?
# Hoe erg is het als het basis-/moeder-boek en de kopieën daarvan in de loop der jaren steeds verder van elkaar gaan afwijken?  Het gevaar is groot dat elke docent zijn/haar eigen boek steeds actualiseert, maar dat het basisboek achterblijft bij actuele ontwikkelingen, of andersom. Bij Neon zijn daarvoor schrijvers in dienst, hier alleen vrijwilligers die zelf kiezen wat ze wel en niet doen.
[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 dec 2025 05:02 (CET)
:Wikibooks is niet primair bedoeld om te worden gebruikt in het onderwijs (zoals Wikipedia dat ook niet in de eerste plaats is voor èchte wetenschappers, aangezien die toch al alles weten over hun eigen vakgebied), al is een deel van de inhoud hier qua opzet idd. vergelijkbaar met onderwijsmateriaal. 
:Er bestaat nu verder al bijvoorbeeld een [[Sjabloon:Verouderd]]. Dat kan best boven bepaalde teksten worden gezet waarin bijv. nog steeds staat dat je om te kunnen internetten een inbelverbinding nodig hebt (zie [[Veilig op het internet/Dialers]]). [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 20 dec 2025 11:47 (CET)
::* Bij het schrijven van een wikibook over een ook in het reguliere onderwijs voorkomend onderwerp is, zeker als je zelf (langere tijd) in het onderwijs werkt(e), niet te voorkomen dat je je eigen ervaring meeneemt (leerjaar, schooltype: VMBO, HAVO, VWO, MBO) in de keuze en volgorde van de onderwerpen en de manier waarop je die bespreekt. Dat betekent dat het toch al niet mogelijk is om een “One size fits all” te realiseren.
::* Een &quot;moederboek&quot; met een of meer gekopieerde &quot;kinderen&quot; zou ik mee kunnen leven. De groeiende discrepantie tussen &quot;moederboek&quot; en &quot;kinderen&quot;, en daarmee ook tussen de &quot;kinderen&quot; onderling, zullen we voor lief moeten nemen. Ook nu al is het waar dat twee lessen op basis van hetzelfde boek over dezelfde paragraaf, zowel naar vorm, leerbeleving door leerlingen en zelfs op (detail)leerinhoud van elkaar verschillen.
::* Een grotere uitdaging wordt gevormd door het feit dat om een en ander te realiseren een redelijk inzicht nodig is in de &quot;achterkant&quot; van wikibooks. Enerzijds wil je dat iedereen gebruik kan maken van al bestaande inhoud, anderzijds wil je iedereen de mogelijkheid geven zijn eigen draai aan een onderwerp te geven. Juist de hogere (relatief, maar toch) Wikikunde die je nodig hebt om dat te realiseren zullen volgens mij de grootste belemmering zijn voor het gebruik van Wikibooks als leerboek in regulier onderwijs.
::* De vrije bewerkbaarheid van Wikibooks botst inderdaad met een &quot;privé-kopie&quot; van een docent, maar we kennen nu ook al &quot;werk in uitvoering&quot; met het verzoek geen inhoudelijke edits op de tekst toe te passen. Dat is geen beveiliging tegen echte lomperikken, maar werkt doorgaans vrij goed. Voor een botbouwer zou dit overigens betekenen dat een kopieer-functie (eventueel alleen na verzoek toegankelijk voor moderator) voor boeken een leuke uitdaging is.
::[[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 20 dec 2025 13:25 (CET)

=== Conclusies tot nu toe ===
# Het is niet verboden om een kopie van een Wikibook te maken en die vervolgens aan te passen voor de eigen lessen. We willen &quot;iedereen de mogelijkheid geven zijn eigen draai aan een onderwerp te geven.&quot;
# Wel is een sjabloon nodig voor dergelijke kopieën om te voorkomen dat iedereen ongewenste aanpassingen doet (JopkeB: met de mogelijkheid de &quot;eigenaar&quot; van het kopie-boek in het sjabloon te noemen om vragen te kunnen stellen, en een verwijzing te maken naar het origineel).
# JopkeB: Kopieën kunnen vooralsnog gemakkelijk worden gemaakt door op &quot;Bewerken&quot; in het moederboek te klikken en met copy-paste de inhoud in het nieuw Wikibook te kopiëren. # JopkeB: Mij lijkt het zinvol dit op de één-of-andere manier in een handleiding vast te leggen. Nieuwe '''vraag''': Wat is daarvoor de beste plek? In [[Help:Een nieuwe pagina aanmaken]]? Of een nieuwe Help-pagina en een verwijzing maken op geëigende plaatsen?
# Openstaande '''vraag''': Wat wordt het format voor de naam van het kopie-/op-maat-boek? Mijn voorstel: eerst de naam van het moederboek gevolgd door de naam van de school, opleiding of vak zoals dat op de betreffende school wordt gegeven. Bijvoorbeeld: &quot;Besturingssystemen voor CoSy&quot; of Besturingssystemen voor CoSy in AD en ICW&quot;. Het voordeel hiervan is dat het kopie-boek in alle categorieën en andere lijsten direct onder het moederboek wordt gesorteerd en zo alle boeken over een onderwerp bij elkaar staan. Zijn jullie het hiermee eens?
Ping: [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]], [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]], [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]], [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]], [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]]: Zijn jullie het eens met deze conclusies? Hebben jullie antwoorden op de onderste twee vragen? --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 dec 2025 09:58 (CET)

:klinkt logisch [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 29 dec 2025 13:18 (CET)
:Mijn excuses voor het late antwoord. Maar ik ''denk'' dat ik het ermee eens ben 😉. Soms is het moeilijk in te schatten wat de concrete gevolgen zijn bij een specifieke situatie. Voor mij persoonlijk werkt bv. [[CoSy in AD en ICW|CoSy in AD en ICW - Wikibooks]] goed en het kan een inspiratie zijn voor iemand die ook die vakken moet geven in de de richtingen Applicatie- en Databeheer of Informatica- en Communicatiewetenschappen. Per hoofdstuk werk ik dan met leerplandoelen bovenaan, zodat iemand anders die aan het boek/hoofdstuk zou willen meewerken ergens het kader ziet waarin dat kan. [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 27 jan 2026 20:11 (CET)
::Suggestie voor naam is logisch. Handleiding bouwen is nog even een dingetje. Verwijzing naar de handleiding voor speciale boeken kan misschien in het linksjabloon van de boekinfo. [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 29 jan 2026 16:24 (CET)
:::Wijzigingen in boekpagina's kun je opvangen door in de inhoudsopgave van het special-boek niet naar de kale pagina-naam te verwijzen maar gebruik te maken van een permanente link, op dezelfde manier als dat gebeurt in de vertaallink bij verwijzingen naar anderstalige Wiki's. [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 30 jan 2026 03:15 (CET)
::::Ergens is het logisch als er maar één boek over een onderwerp bestaat, maar tegelijkertijd ook niet (over hetzelfde onderwerp heb ik meerdere boeken in de kast staan). Een groep mensen kan er natuurlijk voor kiezen om slechts één boek te gebruiken, maar als iemand anders een tweede boek wil schrijven en aanmaken, lijkt me dat lastig tegen te houden. Hierbij ga ik er wel vanuit dat een tweede boek over hetzelfde onderwerp wel een bepaalde eigenheid heeft en niet grotendeels een kopie van een ander boek, dus simpelweg een 2e boek aanmaken in de hoofdnaamruimte lijkt me niet een goede optie. Dat zou op termijn betekenen dat we 100 boeken hebben die vrijwel hetzelfde zijn op een enkele paragraaf na gewijzigd. Het kopiëren van inhoud van Wikibooks mag, conform de licentie met aangave licentie en waarvan het vandaan komt. Op Wikibooks zelf zou je een kopie kunnen opslaan in de gebruikersnaamruimte van de gebruiker die een boek gebruikt. Bovenaan/onderaan zou ik dan vermelden dat de inhoud overgenomen is van een boek uit Wikibooks met link ernaar (vergelijkbaar met [[w:Sjabloon:Bronvermelding Nederlandstalige Wikipedia]] voor het vermelden van waar de tekst in dezelfde Wikipedia-taalversie vandaan kwam). Als een nieuw wikiboek in de hoofdnaamruimte geplaatst wordt, wordt de tekst conform de licentie vrijgegeven en mag eenieder de tekst op zich bewerken. In principe staat iedere pagina op een Wikimedia-wiki onder beheer van de gemeenschap en is er geen eigenaarschap. De plek waar de minste bewerkingen verwacht hoeven te worden is de gebruikersnaamruimte. Voor Wikibooks zou het wel goed zijn als de verbeteringen/uitbreidingen terug komen in het moederboek, zodat anderen er ook wat aan hebben.
::::&quot;''Boeken op Wikibooks bestaan uit een voorpagina, een inhoudsopgave en minimaal twee hoofdstukken (anders kun je er net zo goed een Wikipedia-artikel van maken)''&quot; -&gt; Een lesboek heeft in principe een andere schrijfstijl dan een Wikipedia-artikel, waarbij je verder ook vragen kunt stellen, opdrachten kunt geven, toetsen kunt laten maken.
::::Ik geef zelf les aan een universiteit (in het Engels), waarbij ik de uitleg mondeling doe, maar ik heb op de Engelstalige Wikipedia een pagina aangemaakt die ik gebruik om studenten op te wijzen als het verhaal nog eens rustig willen doorlezen of iets willen opzoeken. Met iedere nieuwe klas voeg er nieuwe voorbeelden en andere informatie aan toe. [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 31 jan 2026 19:22 (CET)

=== Eindconclusies ===
# Er blijft per onderwerp één basisboek/moederboek (per schooltype en klas). Docenten en andere geïnteresseerden kunnen die gebruiken en verbeteren.
# Er kan een kopie van zo'n Wikibook worden gemaakt, die vervolgens wordt aangepast voor de eigen lessen. 
# Het format van de naam van het kopie-/op-maat-boek is: eerst de naam van het moederboek gevolgd door de naam van de school, opleiding of vak zoals dat op de betreffende school wordt gegeven. Bijvoorbeeld: &quot;Besturingssystemen voor CoSy&quot; of Besturingssystemen voor CoSy in AD en ICW&quot;. 
# Wel is een sjabloon nodig voor dergelijke kopieën om te voorkomen dat iedereen ongewenste aanpassingen doet. Zie voor een voorbeeld: [[Besturingssystemen voor CoSy in AD en ICW]]. Als er meer kopie-boeken komen, kan dit worden omgezet in een echt sjabloon.
# Kopieën kunnen vooralsnog gemakkelijk worden gemaakt door op &quot;Bewerken&quot; in het moederboek te klikken en met copy-paste de inhoud in het nieuw Wikibook te kopiëren. 
# Dit zal voorlopig in [[Help:Een nieuwe pagina aanmaken]] als handleiding worden vastgelegd. 
Zonder tegenbericht is deze discussie nu gesloten. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 feb 2026 10:54 (CET)

:Oké {{Smiley|3}} [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 2 feb 2026 01:41 (CET)

== Artikelen van Pvt pauline op Wikipedia ==
Op Wikipedia loopt een project waarbij het plan is om alle (resterende) artikelen van [[w:gebruiker:Pvt pauline]] in één keer (botmatig) te verwijderen. Een deel is al weg, over de rest (nog &lt;del&gt;2014&lt;/del&gt; &lt;ins&gt;1995&lt;/ins&gt;) loopt tot 16 februari 2026 6.00 uur CET een [[w:Wikipedia:Stemlokaal/Methodiek voor het verwijderen van de overgebleven artikelen van Pvt pauline|stemming]]. Bij Opmerkingen -&gt; Achtergrond op die pagina staan de redenen. Als de meerderheid van de stemmers ''voor'' is zijn er nog 28 dagen om eventueel pagina's naar Wikibooks te importeren, en dat is dan ook de reden dat ik dit schrijf; op [[w:Overleg Wikipedia:Stemlokaal/Methodiek voor het verwijderen van de overgebleven artikelen van Pvt pauline]] werd gevraagd of dat mogelijk was, ik heb als eerste reactie iets als &quot;ja, mits...&quot; etc. geschreven.

Het gaat om:
*8 á 900 golfers, zie bv. [[w:Categorie:Golfer naar nationaliteit]]
*honderden golfbanen en -toernooien
*vele gebouwen in Den Haag
*artikelen over plaatsen en mensen tijdens WO II
Al met al is er heel veel tijd en moeite in gestoken, en ik kan het slecht zetten dat dat waarschijnlijk allemaal gaat verdwijnen. Wat het extra pijnlijk maakt is dat Pvt pauline inmiddels niet meer onder ons is...

Vanwege persoonlijke interesse &lt;del&gt;zou ik bv. deze pagina's willen behouden&lt;/del&gt; &lt;ins&gt;heb ik inmiddels de volgende pagina's geïmporteerd&lt;/ins&gt;:
*[[w:Gibraltar tijdens de Tweede Wereldoorlog]]
*[[w:Kweekschool voor de Zeevaart (Amsterdam)]]
*&lt;del&gt;een aantal&lt;/del&gt; &lt;ins&gt;7&lt;/ins&gt; historische schepen, oa.:
**[[w:François (schip, 1869)]]
**[[w:Hoff van Zeelandt (schip, 1642)]]
**[[w:Prinses Beatrix (schip, 1939)]]
en wat dies meer zij.

De actuele lijst: [[w:Categorie:Wikipedia:Nog na te lopen artikel van Pvt pauline]]

De problemen:
*ik zie deze collectie typische ''wikipedia-pagina's'' nog geen ''boek'' worden
*het aantal pagina's is zo groot dat handmatig importeren ondoenlijk is
*ook als dat door een bot gedaan wordt (als dat al mogelijk is) moeten alle pagina's nog bekeken, geredigeerd, gecategoriseerd en hernoemd worden, om van de vele rode links nog maar te zwijgen...

Wie is ook geïnteresseerd en bereid er tijd in te steken? NB Na het importeren is er geen tijdsdruk meer; de pagina's komen in naamruimte &quot;Transwiki&quot; en kunnen dan stuk voor stuk bewerkt worden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 feb 2026 22:44 (CET)

Update: 
* De inhoud van de genoemde 1995 artikelen is gedownload. Helaas is het bestand te groot om hier te publiceren, importeren kan niet, en uploaden als *.xml-bestand is niet toegestaan. Ik probeer een oplossing te verzinnen...
* Op [[Wikibooks:Lijst van artikelen van Pvt pauline op nl.wikipedia|deze pagina]] staat wel een lijst van alle titels.
- [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 13 feb 2026 01:44 (CET)

== archive.today ==
&quot;''In January 2026, archive.today added code into its website in order to perform a distributed denial-of-service attack against a blog. Some archives have also been altered. On 20 February, English Wikipedia became the first Wikimedia site to deprecate the archive service. Other communities are still discussing this issue. ''&quot; (van [[m:archive.today incident]]).

Uit voorzorg heb ik – vooruitlopend op de verwachte volgende discussie – links naar archive.today verwijderd, en de URL toegevoegd aan het spamfilter. 

Zie ook:
* [[w:archive.today|Wikipedia]] {{Nl}}
* [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Technology report|Wikipedia]] {{En}}
* [https://arstechnica.com/tech-policy/2026/02/wikipedia-bans-archive-today-after-site-executed-ddos-and-altered-web-captures/ arstechnica.com] {{En}}

Gaarne uw commentaar. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 12 mrt 2026 00:09 (CET)

== 8! ==
Van de 77. Op [[m:Wikibooks/Table/nl]]. Sinds vandaag. En daar mogen we best een beetje trots op zijn. '''{{Larger|:-)}}''' - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 23 mrt 2026 17:53 (CET)

:Een schouderklopje dus. Verdiend! [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 23 mrt 2026 18:00 (CET)

==10.000!==
En weer een mijlpaal: dankzij één van de subpagina's van het boek [[Informatievoorziening]] door [[User:JopkeB|JopkeB]] heeft de Nederlandstalige Wikibooks nu ruim [[Speciaal:Statistieken|10.000 pagina's]] die aan alle voorwaarden voldoen. Dat is, gezien het niet bepaald grote taalgebied van het Nederlands, niet gering! '''{{Larger|:-)}}''' - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 mrt 2026 19:30 (CEST)

:Wow! Dank. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 30 mrt 2026 07:17 (CEST)
::Dat is al mooi! Heb er tot mijn verwondering zelf blijkbaar al [https://xtools.wmcloud.org/pages/nl.wikibooks.org/J.Grandgagnage 1068] op mijn actief {{Smiley}} [[Gebruiker:J.Grandgagnage|Jules]] ([[Overleg gebruiker:J.Grandgagnage|overleg]]) 30 mrt 2026 23:43 (CEST)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Board of Trustees Approves Closure of Wikinews&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Following [[:m:Public consultation about Wikinews|extended discussions]] within the Wikimedia movement about the Wikinews long-term sustainability, levels of community activity, and the availability of reliable news coverage on other platforms, the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation has [[:m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|approved the closure]] of Wikinews.&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;margin: 0 2em;&quot;&gt;
Google-vertaling:&lt;br&gt;
'''Het bestuur van de Wikimedia Foundation keurt de sluiting van Wikinews goed'''&lt;br&gt;
Na uitgebreide discussies binnen de Wikimedia-beweging over de duurzaamheid van Wikinews op de lange termijn, de mate van activiteit binnen de community en de beschikbaarheid van betrouwbare nieuwsberichten op andere platforms, heeft het bestuur van de Wikimedia Foundation de sluiting van Wikinews goedgekeurd.
&lt;/div&gt;

Lees verder [[m:Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard#Board_of_Trustees_Approves_Closure_of_Wikinews|op meta.wikimedia.org]].{{En}} - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 30 mrt 2026 20:55 (CEST)

:Oeps, die had ik niet zien aankomen. Als ze aan Wikibooks en/of Wikivoyage toekomen om te stoppen (ook elk slechts een handvol editors per maand, maar wel meer raadplegers), kunnen we altijd nog voorstellen om beide samen te voegen (Wikivoyage als Wikibook ''Reizen ''of iets dergelijks); uitdaging is dan nog wel om beide culturen samen te voegen (Wikivoyage is veel strenger, daar kun je het bijna nooit goed doen, wat het plezier in bijdragen belemmert). [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 31 mrt 2026 10:25 (CEST)

::Zo'n ingrijpende maatregel had ik ook niet verwacht. Ik heb me wel al eens afgevraagd hoe zinvol zo'n project kan zijn, als je de inhoud toch moet vergaren vanuit andere nieuwsbronnen, en je dus eigenlijk altijd achterloopt. 't Lijkt me ook moeilijk te bepalen welke onderwerpen interessant zijn. Of zou je je moeten beperken tot nieuwsberichten met &quot;eeuwigheidswaarde&quot;? Dan denk ik toch eerder aan een nieuwe alinea op Wikipedia, die er dan waarschijnlijk toch al een artikel over heeft. En dan is er nog het probleem van onderbezetting, Wikinews heeft eigenlijk altijd al te weinig actieve medewerkers gehad om echt bovenop het nieuws te kunnen zitten, en voor een nieuwssite lijkt me dat toch een eerste vereiste. Enfin, toch jammer dat het ophoudt, en het spijt me vooral voor al die mensen die er al met al, in de loop der jaren, heel veel tijd ingestoken hebben. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 14:41 (CEST)
:::Tenzij... Nee, dat zal toch niet? Hoewel... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 apr 2026 12:22 (CEST)
::::Als je mijn reactie bedoelt: je weet het maar nooit. Het gebruik van AI ontwikkelt zich razendsnel waardoor zelfs de Nederlandstalige Wikipedia veel minder geraadpleegd wordt en er ook minder donaties zijn (las ik pas in een interview). Persoonlijk vind ik het een kwetsbare situatie dat er één &quot;hoofd-moderator&quot; is, twee andere moderators met veel minder edits (géén verwijt! het is de situatie en ik ben blij dat er überhaupt nog twee achtervangen zijn) en minder dan 25 [[Speciaal:ActieveGebruikers|andere actieve gebruikers/editors]] waarvan het merendeel slechts 1-4 handelingen heeft verricht in de afgelopen maand. In organisaties die op de kleintjes moeten letten (bedrijven, organisaties met beperkte budgetten), zal men dan al snel naar oplossingen gaan zoeken. Nu zal het hier voorlopig niet zo'n vaart lopen (ik zag dat de betreffende projectgroep inmiddels is opgeheven), maar toch iets om in het achterhoofd te houden. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 apr 2026 16:58 (CEST)

:::::Eens, maar ik vrees niet voor het voortbestaan; deze wiki heeft veel en interessante content en ''leeft''. Of en in welke mate AI concurrentie oplevert is iets waar ik me geen zorgen over wens te maken: we hebben er toch geen invloed op.
:::::Mijn &quot;tenzij...&quot; werd veroorzaakt door de gedachte dat het wel eens een 1 aprilgrap zou kunnen zijn, maar dat kon ik gisteren natuurlijk niet schrijven.
:::::Er bestaat niet zoiets als een &quot;hoofd-moderator&quot;. Nl-Wikibooks heeft [[Wikibooks:Moderator|&lt;del&gt;7&lt;/del&gt; &lt;ins&gt;5&lt;/ins&gt; sysops]], waarvan er 2 tevens &quot;bureaucraat&quot; zijn (Ellywa en /me), maar dat is een bitje waar ik VZVIW nog nooit gebruik van heb hoeven maken. &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;(NB gecorrigeerd van 7 naar 5: MADe en KKoolstra stonden ten onrechte nog op de lijst) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 apr 2026 16:27 (CEST)&lt;/span&gt;
:::::Op de &lt;s&gt;man&lt;/s&gt; vrouw af gevraagd: wil jij ook moderator worden? Ik weet dat het je eerder gevraagd is, maar misschien kijk je er nu anders tegenaan? {{Nowrap|- [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 apr 2026 13:44 (CEST)}}
::::::Ja, dat is ook beter, om je geen zorgen te maken over iets waar je toch geen invloed op hebt. 
::::::Dank voor de uitnodiging om moderator te worden, maar mijn ambities zijn nog steeds niet veranderd. Laat mij maar content maken en af en toe iets aandragen dat weg kan of beter kan. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 apr 2026 17:00 (CEST)
:::::::Zo denk ik er ook over. Voor onderhoudstaken zijn er voor dit kleine project al voldoende mensen die dat ter harte nemen, maar contentschrijvers zoals jij zijn erg dun gezaaid. Die kun je best hun ding laten doen zonder extra belasting. [[Gebruiker:J.Grandgagnage|Jules]] ([[Overleg gebruiker:J.Grandgagnage|overleg]]) 2 apr 2026 18:00 (CEST)
:::::::Goed, ik respecteer dat. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 3 apr 2026 10:11 (CEST)

== Over commons... ==
In de afgelopen twee weken zijn op '''commons''' vier van de '''afbeeldingen''' die ik volgde – waarvan er drie op nl.wikibooks en een op Wikivoyage gebruikt werden – '''verwijderd'''. In één geval was deze genomineerd wegens &quot;AI-slop&quot;, en de sysop-van-dienst ging daar gewoon in mee. Een andere was zogezegd &quot;van slechte kwaliteit&quot;. Nou, zo weet ik er nog wel een paar duizend...&lt;br&gt;
De policy, die toch vastgelegd is op oa. [[c:COM:INUSE]], wordt dus door sommige arrogante sysops gewoon genegeerd. Protesteren helpt ook niet, als je al een reply krijgt kun je tussen de regels door lezen &quot;''wij maken hier de dienst uit''&quot;.&lt;br&gt;
Ergo: vertrouw niet blindelings op commons, en bewaar vooral een kopie van je uploads ''voor het geval dat''... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 15:59 (CEST)

:Wellicht kun je ze terug laten zetten, zie [[c:Commons:Undeletion requests]]. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 31 mrt 2026 17:43 (CEST)
::Ik ben admin op Commons, als je de links geeft naar de verwijderde foto's of naar de deletion requests, kan ik er in elk geval naar kijken. Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 31 mrt 2026 18:05 (CEST)
:::Het gaat om:
::*[[:Bestand:Socrates looks a itself as a child.png]] - nu lokaal geupload, De Wikischim had zelf nog een kopie
::*[[:Bestand:Unconscience learning.png]] - idem, ik had een kopie op iets lagere resulutie
::*[[:Bestand:Social isolation.jpg]] - (nl.wiktionary) verwijderd, ondanks COM:INUSE &quot;''and despite a decision to keep this picture per COM:INUSE last year''&quot; ; een expliciet verzoek om deze te herstellen wordt afgedaan met ''&quot;Make the request at COM:UDR and let the community decide''&quot;; de arrogantie... :-(
::::de vierde kan ik niet vinden, omdat mijn volglijst op commons al een paar weken kapot is. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 19:22 (CEST)
::Een verzoek om ze terug te laten zetten wordt waarschijnlijk door dezelfde figuren beoordeeld en is dus bij voorbaat kansloos. Het is ook geen nieuw fenomeen, heeft in de afgelopen jaren al vaker plaatsgevonden, alleen gaat het nu om een handvol in korte tijd. Het begon met ene [[user:Dronebogus]], die - heel geniepig - eerst op alle wiki's de afbeeldingslinks verwijderde. Als zulke mensen voet aan de grond krijgen is er geen bestand meer veilig. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 19:36 (CEST)
:::Inmiddels heb ik ernaar gekeken, en de drie die je noemde waren alledrie AI gegenereerde afbeeldingen. Dat wordt ontmoedigd op Commons. Je hebt twee ervan inmiddels lokaal geplaatst. De derde kan je hier nog zien: https://www.linkedin.com/pulse/what-five-days-without-my-phone-taught-me-laurie-wiegler-4vzre/. Als je wilt kan ik die hier ook nog neerzetten. Maar persoonlijk houd ik ook niet van AI afbeeldingen. Hebben we hier al beleid voor ontwikkeld? Ik denk dat we van boekauteurs mogen verwachten dat ze een duidelijk bijschrift geven dat het gaat om een AI afbeelding, als ze het al willen toepassen. Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 4 apr 2026 01:50 (CEST)
::::Ha, dank je! Ik heb het doorgegeven aan Lotje, die er op nl.wiktionary mee [https://nl.wiktionary.org/w/index.php?title=mobieletelefoonverslaving&amp;diff=prev&amp;oldid=4988494 bezig] was, hopelijk kan ze er iets mee aanvangen.
::::*Ik ben ook geen fan van AI en vind mn. die laatste ook geen fraaie plaat, maar als een auteur ervoor kiest is het niet aan mij om dat af te keuren. Dat de mods op commons zich dat recht wel toeëigenen vind ik nogal benauwend... Vooral als je bedenkt dat zulke besissingen invloed kunnen hebben op de inhoud van ''alle'' wiki's in ''alle'' talen!
::::*nl.wikibooks heeft hier voorzover ik weet nog geen beleid voor, [[Help:Afbeeldingen]] zegt er ook niets over. Ik voel me niet geroepen om regels betr. het gebruik van AI te gaan opstellen, maar denk wel dat een paar richtlijnen nuttig zouden kunnen zijn. Zou jij een voorstel willen doen? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 apr 2026 09:03 (CEST)
Dit verhaal heeft nog een staartje, zie [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Administrators%27_noticeboard/User_problems#COM:INUSE_not_a_suicide_pact? hier] - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 13 apr 2026 09:43 (CEST)

:@[[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] Op je vraag nog over een voorstel. Ik zou het gebruik van AI niet willen verbieden, maar toestaan als het nuttig is voor ons educatieve doel. Wat denk je van zoiets als dit:
::Het gebruik van sterk bewerkte of kunstmatig gegenereerde afbeeldingen (met AI of andere tools) wordt niet aangemoedigd, tenzij deze een duidelijk educatief doel hebben. Als een afbeelding de indruk kan wekken dat deze de werkelijkheid afbeeldt, maar in feite kunstmatig gegeneerd is, moet dit duidelijk in het bijschrift bij de afbeelding vermeld worden, met bijvoorbeeld de tekst ''Afbeelding gemaakt met AI.''
:[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 13 apr 2026 12:45 (CEST)

== Wikinews wordt gesloten ==
:&quot;All Wikinews editions will be closed and switched to read-only mode on 4 May 2026. Content will remain accessible, but no new edits or articles can be added.&quot; - [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|Lees verder...]]{{En}} - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 apr 2026 20:07 (CEST)

== Nodig je oud-collega’s uit voor het verjaardagsfeest van Wikipedia ==

[[File:Header Wikipedia 25 jaar 02.png|thumb]]

Beste Wikibooks-collega,

Als het goed is, staat het al in je agenda voor zaterdag 20 juni 2026, het verjaardagsfeest van Wikipedia.  

Kom jij op het feest in Utrecht? Als gebruiker op Wikibooks ben je ook van harte welkom. En zou je het leuk vinden als je dan niet alleen huidige collega’s kan ontmoeten, maar ook mensen van vroeger? Mensen die je de laatste jaren niet meer ziet? Ook door hen zijn Wikipedia en Wikibooks gegroeid en sterk geworden. Help jij mee om hen uit te nodigen voor het feest, zodat we samen kunnen proosten op de toekomst?

Ik zou je daarom willen vragen om oud-collega’s, mensen die de Nederlandstalige Wikipedia of Wikibooks om wat voor reden dan ook verlaten hebben, uit te nodigen. Mensen met wie jij het goed kon vinden. Heb je een mailadres? Stuur zo iemand een persoonlijk mailtje, waarin je zegt hoe leuk je het zou vinden als die persoon komt. [[:w:nl:Wikipedia:Feestjaar 2026/uitnodiging#Voorbeeld e-email|Hier]] kan je een voorbeeldmail vinden, maar pas het vooral aan, zodat het persoonlijk wordt. Heb je geen mailadres, dan kan je het natuurlijk ook sturen via de overlegpagina van die persoon, maar er bestaat natuurlijk een grote kans dat die niet gelezen wordt. 

Heb je inspiratie nodig wie je wil uitnodigen? Dan hier wat tips:
*Kijk in de geschiedenis van je eigen overlegpagina. Wie heeft jou welkom geheten? Wie heeft je aangemoedigd?
*Kijk op de pagina met [[:w:nl:Wikipedia:Sterren voor bewezen diensten/Jubileumster|jubilea]] of op de andere pagina’s met [[:w:nl:Wikipedia:Sterren voor bewezen diensten/Inzet voor de inhoud van de encyclopedie|Wikipedia-sterren]]; zijn er mensen die je mist de laatste tijd?
*Kijk naar je oudste boeken of modules: wie heeft die destijds verbeterd of aangevuld?
*Kijk wie er allemaal vertrokken zijn via [https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciaal:VerwijzingenNaarHier/Sjabloon:Vertrokken&amp;namespace=2&amp;limit=500 het sjabloon &quot;vertrokken&quot;]. 
*En zoek natuurlijk in je eigen mailarchief met wie je ooit gecorrespondeerd hebt.

Het is handig als je [[:w:nl:Wikipedia:Feestjaar 2026/uitnodiging#Uitgenodigd|hier aangeeft]] met welke Wikimediaan of Wikiboekenschrijver jij contact hebt opgenomen. Dan ontvangt de persoon niet al te veel dubbele uitnodigingen. 

N.B. Van iedereen die deelneemt aan dit evenement wordt verwacht dat zij het Beleid Vriendelijke Ruimtes respecteren. Je kunt er [https://nl.wikimedia.org/wiki/BVR_-_startpagina hier] meer over lezen.

P.S. Heb jij je zelf nog niet aangemeld? Je kan je [https://nl.wikimedia.org/wiki/Verjaardagsfeest_Wikipedia_25_jaar! hier nog inschrijven]. 

Dank je wel alvast en hopelijk tot ziens 20 juni! Met feestelijke groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 12 apr 2026 21:38 (CEST)</text>
      <sha1>2sulky8hoepsallln95buciq3dhqbak</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422474</id>
      <parentid>422473</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:48:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ellywa</username>
        <id>451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Over commons... */ Reactie</comment>
      <origin>422474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37898" sha1="nhbt2wvbt4ok87kvytd33opoblh17la" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__{{Lerarenkamer}}&lt;!-- Bij archiveren deze regel laten staan aub. --&gt;&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

==Technisch nieuws==  &lt;!-- tbv. berichten die wat langer onder de aandacht moeten blijven --&gt;
* 8 onderwerpen verplaatst naar [[Wikibooks:Lerarenkamer/Technisch nieuws]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 3 apr 2026 10:42 (CEST)

== WSBN ==
:Ook verplaatst, naar [[Overleg Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer#WSBN]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 3 apr 2026 10:26 (CEST)

== Over de plaats van [[Netwerken]] op Wikibooks ==
[[Gebruiker:Effeietsanders|Effeietsanders]] en anderen: Het boek [[Netwerken]] staat nu op de voorpagina bij het onderwerp '''9 Diverse'''. Mij lijkt het eerder bij categorie '''6 Samenleving''' te horen. Mee eens? Het WSBN zou dan ook moeten veranderen. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 9 dec 2025 09:38 (CET)
:Het past mi. niet onder een van de subcats, zie [[Wikibooks:Wiki_Standaard_Boeknummer#6:_Humane_samenleving]]. En: moet het &quot;Samenleving&quot; of &quot;Humane samenleving&quot; zijn? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 9 dec 2025 11:50 (CET)
::Wat mij betreft &quot;Samenleving&quot;: dat is een breder begrip en staat ook op de voorpagina. Ik zou het op prijs stellen als alle begrippen op de voorpagina overeenkomen met die in het [[Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer]]. Bij &quot;Humane samenleving&quot; denk ik als eerste aan een samenleving die humaan is, menselijk, met respect voor de menselijke waardigheid. Niet aan &quot;humaan&quot; als in &quot;van mensen&quot;, als tegenstelling tot dierlijk. Bij &quot;Samenleving&quot; denk ik als eerste aan een maatschappij waarin mensen samen leven, hoewel er natuurlijk ook dierlijke samenlevingen zijn. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 9 dec 2025 12:26 (CET)
:::Wat  op de voorpagina staat is ook niet heilig, hoor. ;-) Maar inderdaad, zo'n titel moet op alle pagina's identiek zijn, en de vlag &quot;Samenleving&quot; dekt de lading beter. . Overigens past dit wel in het beeld wat ik van WSBN heb: kleine afwijkingen, net niet compleet, enz. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 9 dec 2025 12:37 (CET)
::::Twee issues:
::::1) Kan het boek [[Netwerken]] worden overgebracht naar categorie '''6 Samenleving'''? Mij lijkt het daar goed te passen. Het gaat over het aangaan en onderhouden van contacten. Volgens {{Wp|Sociaal netwerk}} hoort het bij sociologie, dus ik zou zeggen bij Catalogus-code 6-1, sociologie &amp; etniciteit. Mee eens? {{Done}} --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 31 mrt 2026 12:19 (CEST)
:::::OK. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 15:28 (CEST)

==WSBN/2==
::::2) Wij beiden zijn het erover eens dat de coderingen en namen op de voorpagina van Wikibooks gelijk zouden moeten zijn aan de WSBN-codes en -naamgeving. Klopt dat? Zo ja, dan lijkt het mij dat daarvoor eerst een inventarisatie van beide pagina's gemaakt zou moeten worden waaruit de verschillen blijken (twee kolommen) en er daarnaast een derde kolom komt met voorstellen. Vervolgens moeten we het eens worden over de voorstellen en kunnen de uitkomsten worden geïmplementeerd. Vind je dit een goede aanpak? '''Pending.''' --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 31 mrt 2026 12:19 (CEST)
:::: [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 9 dec 2025 16:25 (CET)
:::::Goed plan, maar wel erg veel werk; en er zijn al 2 (of 3?) lijsten met WSBN's met elk hun eigen afwijkingen, dat is juist een van de redenen dat ik er geen zicht meer op heb... Heb er al diverse malen naar zitten staren, maar heb nog steeds niet de moed kunnen opbrengen om er ook echt aan te ''beginnen''.
:::::Als we waterdichte afspraken hebben betreffende het ''format'' van het WSBN, kunnen we zowel de lijst(en) als de [[:Categorie:Wikibooks:Boeken met infobox|360 infoboxen]] gaan bijwerken. Het is toch al geen project wat in één keer en snel afgerond kan of moet worden...
:::::Ik zal ook nog eens zien of er iets te automatiseren valt, bv. het converteren van het format. 
:::::Is [[Overleg Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer|dit]] een goede plek voor verder overleg over deze [[rijstebrijberg|klus]]? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 15:28 (CEST)
::::::Deze discussie is verplaatst naar [[Overleg Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer#Coderingen en namen gelijk trekken op_Wikibooks-voorpagina en de WSBN-codes en -naamgeving]] en kan hier worden afgesloten. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 31 mrt 2026 17:52 (CEST)

== Jullie mening gevraagd over leerboeken op maat ==
Voorgeschiedenis/achtergrondinformatie:
* [[Overleg:Besturingssystemen#Pagina naar meerdere deelpagina's]]
* [[Wikibooks:Lerarenkamer/Archief_2025#Uitgeverij Neon gaat schoolboeken goedkoper maken|Wikibooks:Lerarenkamer#Uitgeverij Neon gaat schoolboeken goedkoper maken]]
 
Het probleem: 
* Steeds meer docenten willen het liefst leerboeken op maat, die naar hun situatie zijn aangepast. “One size fits all” is uit. Dit is waarschijnlijk ook één van de redenen dat [https://www.neon.nl/overons uitgeverij Neon] hierop inspeelt: “Met het systeem van Neon kan elke leraar eenvoudig onderdelen aanpassen, toevoegen of verwijderen.”
Dit botst/schuurt met enkele uitgangspunten van Wikibooks:
* Iedereen mag bestaande Wikiboeken en hoofdstukken naar eigen inzichten aanvullen en verbeteren, ook wie niet de hoofdauteur is. Op de voorpagina staat: “U kunt elk hoofdstuk uitbreiden of aanpassen, en wordt daartoe van harte uitgenodigd. ''Zolang uw wijzigingen constructief zijn, kunt u niets mis doen''.” Maar het is niet handig voor een docent die zo’n boek in de klas gebruikt, als jan en alleman zomaar van alles en nog wat kunnen veranderen.
* Normaliter is er slechts één boek over een bepaald onderwerp, op zijn best één voor elk schooltype en klas (onderwerp X voor Vmbo/Havo/VWO (Nederland) klas N). Maar er zijn (nog) geen boeken voor elke school/opleiding of elke docent apart.
* Boeken op Wikibooks bestaan uit een voorpagina, een inhoudsopgave en minimaal twee hoofdstukken (anders kun je er net zo goed een Wikipedia-artikel van maken), er is voor elk deelonderwerp een apart hoofdstuk en dus een aparte pagina. Maar er zijn docenten die het liefst één pagina met alle hoofdstukken hebben, zodat ze er gemakkelijk één pdf van kunnen maken en het hele boek gemakkelijk kunnen printen.
 
Ik ben bang dat Wikibooks steeds minder relevant wordt als we hier geen oplossing voor bieden.
 
Voorgestelde oplossing:
* Er is per onderwerp één basisboek/moederboek (per schooltype en klas), of hoe je het ook wilt noemen. Docenten en andere geïnteresseerden kunnen die gebruiken en verbeteren.
* Maar docenten kunnen ook een kopie maken, die naar hun eigen inzichten aanpassen en opslaan als nieuw Wikibook. Voor dergelijke min of meer persoonlijke kopieën gelden de hierboven vermelde uitgangspunten niet. Hierover wordt een boodschap vermeld op elke pagina van zo’n op-maat-boek.
 
'''=&gt; Vragen''' en aandachtspunten:&lt;br&gt;
Ping: [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]], [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]], [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]], [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]], [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]], [[Gebruiker:Pbuddenberg|Pbuddenberg]]
# Wat is jullie mening hierover? Weet je een andere oplossing?
# Wat wordt het format voor de naam van het kopie-/op-maat-boek?
# Hoe erg is het als het basis-/moeder-boek en de kopieën daarvan in de loop der jaren steeds verder van elkaar gaan afwijken?  Het gevaar is groot dat elke docent zijn/haar eigen boek steeds actualiseert, maar dat het basisboek achterblijft bij actuele ontwikkelingen, of andersom. Bij Neon zijn daarvoor schrijvers in dienst, hier alleen vrijwilligers die zelf kiezen wat ze wel en niet doen.
[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 dec 2025 05:02 (CET)
:Wikibooks is niet primair bedoeld om te worden gebruikt in het onderwijs (zoals Wikipedia dat ook niet in de eerste plaats is voor èchte wetenschappers, aangezien die toch al alles weten over hun eigen vakgebied), al is een deel van de inhoud hier qua opzet idd. vergelijkbaar met onderwijsmateriaal. 
:Er bestaat nu verder al bijvoorbeeld een [[Sjabloon:Verouderd]]. Dat kan best boven bepaalde teksten worden gezet waarin bijv. nog steeds staat dat je om te kunnen internetten een inbelverbinding nodig hebt (zie [[Veilig op het internet/Dialers]]). [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 20 dec 2025 11:47 (CET)
::* Bij het schrijven van een wikibook over een ook in het reguliere onderwijs voorkomend onderwerp is, zeker als je zelf (langere tijd) in het onderwijs werkt(e), niet te voorkomen dat je je eigen ervaring meeneemt (leerjaar, schooltype: VMBO, HAVO, VWO, MBO) in de keuze en volgorde van de onderwerpen en de manier waarop je die bespreekt. Dat betekent dat het toch al niet mogelijk is om een “One size fits all” te realiseren.
::* Een &quot;moederboek&quot; met een of meer gekopieerde &quot;kinderen&quot; zou ik mee kunnen leven. De groeiende discrepantie tussen &quot;moederboek&quot; en &quot;kinderen&quot;, en daarmee ook tussen de &quot;kinderen&quot; onderling, zullen we voor lief moeten nemen. Ook nu al is het waar dat twee lessen op basis van hetzelfde boek over dezelfde paragraaf, zowel naar vorm, leerbeleving door leerlingen en zelfs op (detail)leerinhoud van elkaar verschillen.
::* Een grotere uitdaging wordt gevormd door het feit dat om een en ander te realiseren een redelijk inzicht nodig is in de &quot;achterkant&quot; van wikibooks. Enerzijds wil je dat iedereen gebruik kan maken van al bestaande inhoud, anderzijds wil je iedereen de mogelijkheid geven zijn eigen draai aan een onderwerp te geven. Juist de hogere (relatief, maar toch) Wikikunde die je nodig hebt om dat te realiseren zullen volgens mij de grootste belemmering zijn voor het gebruik van Wikibooks als leerboek in regulier onderwijs.
::* De vrije bewerkbaarheid van Wikibooks botst inderdaad met een &quot;privé-kopie&quot; van een docent, maar we kennen nu ook al &quot;werk in uitvoering&quot; met het verzoek geen inhoudelijke edits op de tekst toe te passen. Dat is geen beveiliging tegen echte lomperikken, maar werkt doorgaans vrij goed. Voor een botbouwer zou dit overigens betekenen dat een kopieer-functie (eventueel alleen na verzoek toegankelijk voor moderator) voor boeken een leuke uitdaging is.
::[[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 20 dec 2025 13:25 (CET)

=== Conclusies tot nu toe ===
# Het is niet verboden om een kopie van een Wikibook te maken en die vervolgens aan te passen voor de eigen lessen. We willen &quot;iedereen de mogelijkheid geven zijn eigen draai aan een onderwerp te geven.&quot;
# Wel is een sjabloon nodig voor dergelijke kopieën om te voorkomen dat iedereen ongewenste aanpassingen doet (JopkeB: met de mogelijkheid de &quot;eigenaar&quot; van het kopie-boek in het sjabloon te noemen om vragen te kunnen stellen, en een verwijzing te maken naar het origineel).
# JopkeB: Kopieën kunnen vooralsnog gemakkelijk worden gemaakt door op &quot;Bewerken&quot; in het moederboek te klikken en met copy-paste de inhoud in het nieuw Wikibook te kopiëren. # JopkeB: Mij lijkt het zinvol dit op de één-of-andere manier in een handleiding vast te leggen. Nieuwe '''vraag''': Wat is daarvoor de beste plek? In [[Help:Een nieuwe pagina aanmaken]]? Of een nieuwe Help-pagina en een verwijzing maken op geëigende plaatsen?
# Openstaande '''vraag''': Wat wordt het format voor de naam van het kopie-/op-maat-boek? Mijn voorstel: eerst de naam van het moederboek gevolgd door de naam van de school, opleiding of vak zoals dat op de betreffende school wordt gegeven. Bijvoorbeeld: &quot;Besturingssystemen voor CoSy&quot; of Besturingssystemen voor CoSy in AD en ICW&quot;. Het voordeel hiervan is dat het kopie-boek in alle categorieën en andere lijsten direct onder het moederboek wordt gesorteerd en zo alle boeken over een onderwerp bij elkaar staan. Zijn jullie het hiermee eens?
Ping: [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]], [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]], [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]], [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]], [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]]: Zijn jullie het eens met deze conclusies? Hebben jullie antwoorden op de onderste twee vragen? --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 dec 2025 09:58 (CET)

:klinkt logisch [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 29 dec 2025 13:18 (CET)
:Mijn excuses voor het late antwoord. Maar ik ''denk'' dat ik het ermee eens ben 😉. Soms is het moeilijk in te schatten wat de concrete gevolgen zijn bij een specifieke situatie. Voor mij persoonlijk werkt bv. [[CoSy in AD en ICW|CoSy in AD en ICW - Wikibooks]] goed en het kan een inspiratie zijn voor iemand die ook die vakken moet geven in de de richtingen Applicatie- en Databeheer of Informatica- en Communicatiewetenschappen. Per hoofdstuk werk ik dan met leerplandoelen bovenaan, zodat iemand anders die aan het boek/hoofdstuk zou willen meewerken ergens het kader ziet waarin dat kan. [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 27 jan 2026 20:11 (CET)
::Suggestie voor naam is logisch. Handleiding bouwen is nog even een dingetje. Verwijzing naar de handleiding voor speciale boeken kan misschien in het linksjabloon van de boekinfo. [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 29 jan 2026 16:24 (CET)
:::Wijzigingen in boekpagina's kun je opvangen door in de inhoudsopgave van het special-boek niet naar de kale pagina-naam te verwijzen maar gebruik te maken van een permanente link, op dezelfde manier als dat gebeurt in de vertaallink bij verwijzingen naar anderstalige Wiki's. [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 30 jan 2026 03:15 (CET)
::::Ergens is het logisch als er maar één boek over een onderwerp bestaat, maar tegelijkertijd ook niet (over hetzelfde onderwerp heb ik meerdere boeken in de kast staan). Een groep mensen kan er natuurlijk voor kiezen om slechts één boek te gebruiken, maar als iemand anders een tweede boek wil schrijven en aanmaken, lijkt me dat lastig tegen te houden. Hierbij ga ik er wel vanuit dat een tweede boek over hetzelfde onderwerp wel een bepaalde eigenheid heeft en niet grotendeels een kopie van een ander boek, dus simpelweg een 2e boek aanmaken in de hoofdnaamruimte lijkt me niet een goede optie. Dat zou op termijn betekenen dat we 100 boeken hebben die vrijwel hetzelfde zijn op een enkele paragraaf na gewijzigd. Het kopiëren van inhoud van Wikibooks mag, conform de licentie met aangave licentie en waarvan het vandaan komt. Op Wikibooks zelf zou je een kopie kunnen opslaan in de gebruikersnaamruimte van de gebruiker die een boek gebruikt. Bovenaan/onderaan zou ik dan vermelden dat de inhoud overgenomen is van een boek uit Wikibooks met link ernaar (vergelijkbaar met [[w:Sjabloon:Bronvermelding Nederlandstalige Wikipedia]] voor het vermelden van waar de tekst in dezelfde Wikipedia-taalversie vandaan kwam). Als een nieuw wikiboek in de hoofdnaamruimte geplaatst wordt, wordt de tekst conform de licentie vrijgegeven en mag eenieder de tekst op zich bewerken. In principe staat iedere pagina op een Wikimedia-wiki onder beheer van de gemeenschap en is er geen eigenaarschap. De plek waar de minste bewerkingen verwacht hoeven te worden is de gebruikersnaamruimte. Voor Wikibooks zou het wel goed zijn als de verbeteringen/uitbreidingen terug komen in het moederboek, zodat anderen er ook wat aan hebben.
::::&quot;''Boeken op Wikibooks bestaan uit een voorpagina, een inhoudsopgave en minimaal twee hoofdstukken (anders kun je er net zo goed een Wikipedia-artikel van maken)''&quot; -&gt; Een lesboek heeft in principe een andere schrijfstijl dan een Wikipedia-artikel, waarbij je verder ook vragen kunt stellen, opdrachten kunt geven, toetsen kunt laten maken.
::::Ik geef zelf les aan een universiteit (in het Engels), waarbij ik de uitleg mondeling doe, maar ik heb op de Engelstalige Wikipedia een pagina aangemaakt die ik gebruik om studenten op te wijzen als het verhaal nog eens rustig willen doorlezen of iets willen opzoeken. Met iedere nieuwe klas voeg er nieuwe voorbeelden en andere informatie aan toe. [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 31 jan 2026 19:22 (CET)

=== Eindconclusies ===
# Er blijft per onderwerp één basisboek/moederboek (per schooltype en klas). Docenten en andere geïnteresseerden kunnen die gebruiken en verbeteren.
# Er kan een kopie van zo'n Wikibook worden gemaakt, die vervolgens wordt aangepast voor de eigen lessen. 
# Het format van de naam van het kopie-/op-maat-boek is: eerst de naam van het moederboek gevolgd door de naam van de school, opleiding of vak zoals dat op de betreffende school wordt gegeven. Bijvoorbeeld: &quot;Besturingssystemen voor CoSy&quot; of Besturingssystemen voor CoSy in AD en ICW&quot;. 
# Wel is een sjabloon nodig voor dergelijke kopieën om te voorkomen dat iedereen ongewenste aanpassingen doet. Zie voor een voorbeeld: [[Besturingssystemen voor CoSy in AD en ICW]]. Als er meer kopie-boeken komen, kan dit worden omgezet in een echt sjabloon.
# Kopieën kunnen vooralsnog gemakkelijk worden gemaakt door op &quot;Bewerken&quot; in het moederboek te klikken en met copy-paste de inhoud in het nieuw Wikibook te kopiëren. 
# Dit zal voorlopig in [[Help:Een nieuwe pagina aanmaken]] als handleiding worden vastgelegd. 
Zonder tegenbericht is deze discussie nu gesloten. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 feb 2026 10:54 (CET)

:Oké {{Smiley|3}} [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 2 feb 2026 01:41 (CET)

== Artikelen van Pvt pauline op Wikipedia ==
Op Wikipedia loopt een project waarbij het plan is om alle (resterende) artikelen van [[w:gebruiker:Pvt pauline]] in één keer (botmatig) te verwijderen. Een deel is al weg, over de rest (nog &lt;del&gt;2014&lt;/del&gt; &lt;ins&gt;1995&lt;/ins&gt;) loopt tot 16 februari 2026 6.00 uur CET een [[w:Wikipedia:Stemlokaal/Methodiek voor het verwijderen van de overgebleven artikelen van Pvt pauline|stemming]]. Bij Opmerkingen -&gt; Achtergrond op die pagina staan de redenen. Als de meerderheid van de stemmers ''voor'' is zijn er nog 28 dagen om eventueel pagina's naar Wikibooks te importeren, en dat is dan ook de reden dat ik dit schrijf; op [[w:Overleg Wikipedia:Stemlokaal/Methodiek voor het verwijderen van de overgebleven artikelen van Pvt pauline]] werd gevraagd of dat mogelijk was, ik heb als eerste reactie iets als &quot;ja, mits...&quot; etc. geschreven.

Het gaat om:
*8 á 900 golfers, zie bv. [[w:Categorie:Golfer naar nationaliteit]]
*honderden golfbanen en -toernooien
*vele gebouwen in Den Haag
*artikelen over plaatsen en mensen tijdens WO II
Al met al is er heel veel tijd en moeite in gestoken, en ik kan het slecht zetten dat dat waarschijnlijk allemaal gaat verdwijnen. Wat het extra pijnlijk maakt is dat Pvt pauline inmiddels niet meer onder ons is...

Vanwege persoonlijke interesse &lt;del&gt;zou ik bv. deze pagina's willen behouden&lt;/del&gt; &lt;ins&gt;heb ik inmiddels de volgende pagina's geïmporteerd&lt;/ins&gt;:
*[[w:Gibraltar tijdens de Tweede Wereldoorlog]]
*[[w:Kweekschool voor de Zeevaart (Amsterdam)]]
*&lt;del&gt;een aantal&lt;/del&gt; &lt;ins&gt;7&lt;/ins&gt; historische schepen, oa.:
**[[w:François (schip, 1869)]]
**[[w:Hoff van Zeelandt (schip, 1642)]]
**[[w:Prinses Beatrix (schip, 1939)]]
en wat dies meer zij.

De actuele lijst: [[w:Categorie:Wikipedia:Nog na te lopen artikel van Pvt pauline]]

De problemen:
*ik zie deze collectie typische ''wikipedia-pagina's'' nog geen ''boek'' worden
*het aantal pagina's is zo groot dat handmatig importeren ondoenlijk is
*ook als dat door een bot gedaan wordt (als dat al mogelijk is) moeten alle pagina's nog bekeken, geredigeerd, gecategoriseerd en hernoemd worden, om van de vele rode links nog maar te zwijgen...

Wie is ook geïnteresseerd en bereid er tijd in te steken? NB Na het importeren is er geen tijdsdruk meer; de pagina's komen in naamruimte &quot;Transwiki&quot; en kunnen dan stuk voor stuk bewerkt worden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 feb 2026 22:44 (CET)

Update: 
* De inhoud van de genoemde 1995 artikelen is gedownload. Helaas is het bestand te groot om hier te publiceren, importeren kan niet, en uploaden als *.xml-bestand is niet toegestaan. Ik probeer een oplossing te verzinnen...
* Op [[Wikibooks:Lijst van artikelen van Pvt pauline op nl.wikipedia|deze pagina]] staat wel een lijst van alle titels.
- [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 13 feb 2026 01:44 (CET)

== archive.today ==
&quot;''In January 2026, archive.today added code into its website in order to perform a distributed denial-of-service attack against a blog. Some archives have also been altered. On 20 February, English Wikipedia became the first Wikimedia site to deprecate the archive service. Other communities are still discussing this issue. ''&quot; (van [[m:archive.today incident]]).

Uit voorzorg heb ik – vooruitlopend op de verwachte volgende discussie – links naar archive.today verwijderd, en de URL toegevoegd aan het spamfilter. 

Zie ook:
* [[w:archive.today|Wikipedia]] {{Nl}}
* [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Technology report|Wikipedia]] {{En}}
* [https://arstechnica.com/tech-policy/2026/02/wikipedia-bans-archive-today-after-site-executed-ddos-and-altered-web-captures/ arstechnica.com] {{En}}

Gaarne uw commentaar. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 12 mrt 2026 00:09 (CET)

== 8! ==
Van de 77. Op [[m:Wikibooks/Table/nl]]. Sinds vandaag. En daar mogen we best een beetje trots op zijn. '''{{Larger|:-)}}''' - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 23 mrt 2026 17:53 (CET)

:Een schouderklopje dus. Verdiend! [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 23 mrt 2026 18:00 (CET)

==10.000!==
En weer een mijlpaal: dankzij één van de subpagina's van het boek [[Informatievoorziening]] door [[User:JopkeB|JopkeB]] heeft de Nederlandstalige Wikibooks nu ruim [[Speciaal:Statistieken|10.000 pagina's]] die aan alle voorwaarden voldoen. Dat is, gezien het niet bepaald grote taalgebied van het Nederlands, niet gering! '''{{Larger|:-)}}''' - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 mrt 2026 19:30 (CEST)

:Wow! Dank. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 30 mrt 2026 07:17 (CEST)
::Dat is al mooi! Heb er tot mijn verwondering zelf blijkbaar al [https://xtools.wmcloud.org/pages/nl.wikibooks.org/J.Grandgagnage 1068] op mijn actief {{Smiley}} [[Gebruiker:J.Grandgagnage|Jules]] ([[Overleg gebruiker:J.Grandgagnage|overleg]]) 30 mrt 2026 23:43 (CEST)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Board of Trustees Approves Closure of Wikinews&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Following [[:m:Public consultation about Wikinews|extended discussions]] within the Wikimedia movement about the Wikinews long-term sustainability, levels of community activity, and the availability of reliable news coverage on other platforms, the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation has [[:m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|approved the closure]] of Wikinews.&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;margin: 0 2em;&quot;&gt;
Google-vertaling:&lt;br&gt;
'''Het bestuur van de Wikimedia Foundation keurt de sluiting van Wikinews goed'''&lt;br&gt;
Na uitgebreide discussies binnen de Wikimedia-beweging over de duurzaamheid van Wikinews op de lange termijn, de mate van activiteit binnen de community en de beschikbaarheid van betrouwbare nieuwsberichten op andere platforms, heeft het bestuur van de Wikimedia Foundation de sluiting van Wikinews goedgekeurd.
&lt;/div&gt;

Lees verder [[m:Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard#Board_of_Trustees_Approves_Closure_of_Wikinews|op meta.wikimedia.org]].{{En}} - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 30 mrt 2026 20:55 (CEST)

:Oeps, die had ik niet zien aankomen. Als ze aan Wikibooks en/of Wikivoyage toekomen om te stoppen (ook elk slechts een handvol editors per maand, maar wel meer raadplegers), kunnen we altijd nog voorstellen om beide samen te voegen (Wikivoyage als Wikibook ''Reizen ''of iets dergelijks); uitdaging is dan nog wel om beide culturen samen te voegen (Wikivoyage is veel strenger, daar kun je het bijna nooit goed doen, wat het plezier in bijdragen belemmert). [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 31 mrt 2026 10:25 (CEST)

::Zo'n ingrijpende maatregel had ik ook niet verwacht. Ik heb me wel al eens afgevraagd hoe zinvol zo'n project kan zijn, als je de inhoud toch moet vergaren vanuit andere nieuwsbronnen, en je dus eigenlijk altijd achterloopt. 't Lijkt me ook moeilijk te bepalen welke onderwerpen interessant zijn. Of zou je je moeten beperken tot nieuwsberichten met &quot;eeuwigheidswaarde&quot;? Dan denk ik toch eerder aan een nieuwe alinea op Wikipedia, die er dan waarschijnlijk toch al een artikel over heeft. En dan is er nog het probleem van onderbezetting, Wikinews heeft eigenlijk altijd al te weinig actieve medewerkers gehad om echt bovenop het nieuws te kunnen zitten, en voor een nieuwssite lijkt me dat toch een eerste vereiste. Enfin, toch jammer dat het ophoudt, en het spijt me vooral voor al die mensen die er al met al, in de loop der jaren, heel veel tijd ingestoken hebben. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 14:41 (CEST)
:::Tenzij... Nee, dat zal toch niet? Hoewel... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 apr 2026 12:22 (CEST)
::::Als je mijn reactie bedoelt: je weet het maar nooit. Het gebruik van AI ontwikkelt zich razendsnel waardoor zelfs de Nederlandstalige Wikipedia veel minder geraadpleegd wordt en er ook minder donaties zijn (las ik pas in een interview). Persoonlijk vind ik het een kwetsbare situatie dat er één &quot;hoofd-moderator&quot; is, twee andere moderators met veel minder edits (géén verwijt! het is de situatie en ik ben blij dat er überhaupt nog twee achtervangen zijn) en minder dan 25 [[Speciaal:ActieveGebruikers|andere actieve gebruikers/editors]] waarvan het merendeel slechts 1-4 handelingen heeft verricht in de afgelopen maand. In organisaties die op de kleintjes moeten letten (bedrijven, organisaties met beperkte budgetten), zal men dan al snel naar oplossingen gaan zoeken. Nu zal het hier voorlopig niet zo'n vaart lopen (ik zag dat de betreffende projectgroep inmiddels is opgeheven), maar toch iets om in het achterhoofd te houden. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 apr 2026 16:58 (CEST)

:::::Eens, maar ik vrees niet voor het voortbestaan; deze wiki heeft veel en interessante content en ''leeft''. Of en in welke mate AI concurrentie oplevert is iets waar ik me geen zorgen over wens te maken: we hebben er toch geen invloed op.
:::::Mijn &quot;tenzij...&quot; werd veroorzaakt door de gedachte dat het wel eens een 1 aprilgrap zou kunnen zijn, maar dat kon ik gisteren natuurlijk niet schrijven.
:::::Er bestaat niet zoiets als een &quot;hoofd-moderator&quot;. Nl-Wikibooks heeft [[Wikibooks:Moderator|&lt;del&gt;7&lt;/del&gt; &lt;ins&gt;5&lt;/ins&gt; sysops]], waarvan er 2 tevens &quot;bureaucraat&quot; zijn (Ellywa en /me), maar dat is een bitje waar ik VZVIW nog nooit gebruik van heb hoeven maken. &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;(NB gecorrigeerd van 7 naar 5: MADe en KKoolstra stonden ten onrechte nog op de lijst) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 apr 2026 16:27 (CEST)&lt;/span&gt;
:::::Op de &lt;s&gt;man&lt;/s&gt; vrouw af gevraagd: wil jij ook moderator worden? Ik weet dat het je eerder gevraagd is, maar misschien kijk je er nu anders tegenaan? {{Nowrap|- [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 apr 2026 13:44 (CEST)}}
::::::Ja, dat is ook beter, om je geen zorgen te maken over iets waar je toch geen invloed op hebt. 
::::::Dank voor de uitnodiging om moderator te worden, maar mijn ambities zijn nog steeds niet veranderd. Laat mij maar content maken en af en toe iets aandragen dat weg kan of beter kan. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 apr 2026 17:00 (CEST)
:::::::Zo denk ik er ook over. Voor onderhoudstaken zijn er voor dit kleine project al voldoende mensen die dat ter harte nemen, maar contentschrijvers zoals jij zijn erg dun gezaaid. Die kun je best hun ding laten doen zonder extra belasting. [[Gebruiker:J.Grandgagnage|Jules]] ([[Overleg gebruiker:J.Grandgagnage|overleg]]) 2 apr 2026 18:00 (CEST)
:::::::Goed, ik respecteer dat. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 3 apr 2026 10:11 (CEST)

== Over commons... ==
In de afgelopen twee weken zijn op '''commons''' vier van de '''afbeeldingen''' die ik volgde – waarvan er drie op nl.wikibooks en een op Wikivoyage gebruikt werden – '''verwijderd'''. In één geval was deze genomineerd wegens &quot;AI-slop&quot;, en de sysop-van-dienst ging daar gewoon in mee. Een andere was zogezegd &quot;van slechte kwaliteit&quot;. Nou, zo weet ik er nog wel een paar duizend...&lt;br&gt;
De policy, die toch vastgelegd is op oa. [[c:COM:INUSE]], wordt dus door sommige arrogante sysops gewoon genegeerd. Protesteren helpt ook niet, als je al een reply krijgt kun je tussen de regels door lezen &quot;''wij maken hier de dienst uit''&quot;.&lt;br&gt;
Ergo: vertrouw niet blindelings op commons, en bewaar vooral een kopie van je uploads ''voor het geval dat''... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 15:59 (CEST)

:Wellicht kun je ze terug laten zetten, zie [[c:Commons:Undeletion requests]]. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 31 mrt 2026 17:43 (CEST)
::Ik ben admin op Commons, als je de links geeft naar de verwijderde foto's of naar de deletion requests, kan ik er in elk geval naar kijken. Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 31 mrt 2026 18:05 (CEST)
:::Het gaat om:
::*[[:Bestand:Socrates looks a itself as a child.png]] - nu lokaal geupload, De Wikischim had zelf nog een kopie
::*[[:Bestand:Unconscience learning.png]] - idem, ik had een kopie op iets lagere resulutie
::*[[:Bestand:Social isolation.jpg]] - (nl.wiktionary) verwijderd, ondanks COM:INUSE &quot;''and despite a decision to keep this picture per COM:INUSE last year''&quot; ; een expliciet verzoek om deze te herstellen wordt afgedaan met ''&quot;Make the request at COM:UDR and let the community decide''&quot;; de arrogantie... :-(
::::de vierde kan ik niet vinden, omdat mijn volglijst op commons al een paar weken kapot is. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 19:22 (CEST)
::Een verzoek om ze terug te laten zetten wordt waarschijnlijk door dezelfde figuren beoordeeld en is dus bij voorbaat kansloos. Het is ook geen nieuw fenomeen, heeft in de afgelopen jaren al vaker plaatsgevonden, alleen gaat het nu om een handvol in korte tijd. Het begon met ene [[user:Dronebogus]], die - heel geniepig - eerst op alle wiki's de afbeeldingslinks verwijderde. Als zulke mensen voet aan de grond krijgen is er geen bestand meer veilig. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 19:36 (CEST)
:::Inmiddels heb ik ernaar gekeken, en de drie die je noemde waren alledrie AI gegenereerde afbeeldingen. Dat wordt ontmoedigd op Commons. Je hebt twee ervan inmiddels lokaal geplaatst. De derde kan je hier nog zien: https://www.linkedin.com/pulse/what-five-days-without-my-phone-taught-me-laurie-wiegler-4vzre/. Als je wilt kan ik die hier ook nog neerzetten. Maar persoonlijk houd ik ook niet van AI afbeeldingen. Hebben we hier al beleid voor ontwikkeld? Ik denk dat we van boekauteurs mogen verwachten dat ze een duidelijk bijschrift geven dat het gaat om een AI afbeelding, als ze het al willen toepassen. Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 4 apr 2026 01:50 (CEST)
::::Ha, dank je! Ik heb het doorgegeven aan Lotje, die er op nl.wiktionary mee [https://nl.wiktionary.org/w/index.php?title=mobieletelefoonverslaving&amp;diff=prev&amp;oldid=4988494 bezig] was, hopelijk kan ze er iets mee aanvangen.
::::*Ik ben ook geen fan van AI en vind mn. die laatste ook geen fraaie plaat, maar als een auteur ervoor kiest is het niet aan mij om dat af te keuren. Dat de mods op commons zich dat recht wel toeëigenen vind ik nogal benauwend... Vooral als je bedenkt dat zulke besissingen invloed kunnen hebben op de inhoud van ''alle'' wiki's in ''alle'' talen!
::::*nl.wikibooks heeft hier voorzover ik weet nog geen beleid voor, [[Help:Afbeeldingen]] zegt er ook niets over. Ik voel me niet geroepen om regels betr. het gebruik van AI te gaan opstellen, maar denk wel dat een paar richtlijnen nuttig zouden kunnen zijn. Zou jij een voorstel willen doen? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 apr 2026 09:03 (CEST)
Dit verhaal heeft nog een staartje, zie [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Administrators%27_noticeboard/User_problems#COM:INUSE_not_a_suicide_pact? hier] - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 13 apr 2026 09:43 (CEST)

:@[[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] Op je vraag nog over een voorstel. Ik zou het gebruik van AI niet willen verbieden, maar toestaan als het nuttig is voor ons educatieve doel. Wat denk je van zoiets als dit:
::Het gebruik van sterk bewerkte of kunstmatig gegenereerde afbeeldingen (met AI of andere tools) wordt niet aangemoedigd, tenzij deze een duidelijk educatief doel hebben. Als een afbeelding de indruk kan wekken dat deze de werkelijkheid afbeeldt, maar in feite kunstmatig gegeneerd is, moet dit duidelijk in het bijschrift bij de afbeelding vermeld worden, met bijvoorbeeld de tekst ''Afbeelding gemaakt met AI.''
:[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 13 apr 2026 12:45 (CEST)
::P.S. Het educatieve doel komt overeen met een van de doelstellingen van Commons. Ik verwijder daar regelmatig afbeelding zonder educatief doel, zoals fantasie wapenschilden. Maar In use geldt ook uiteraard. Het kan schuren.  [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 13 apr 2026 12:48 (CEST)

== Wikinews wordt gesloten ==
:&quot;All Wikinews editions will be closed and switched to read-only mode on 4 May 2026. Content will remain accessible, but no new edits or articles can be added.&quot; - [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|Lees verder...]]{{En}} - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 apr 2026 20:07 (CEST)

== Nodig je oud-collega’s uit voor het verjaardagsfeest van Wikipedia ==

[[File:Header Wikipedia 25 jaar 02.png|thumb]]

Beste Wikibooks-collega,

Als het goed is, staat het al in je agenda voor zaterdag 20 juni 2026, het verjaardagsfeest van Wikipedia.  

Kom jij op het feest in Utrecht? Als gebruiker op Wikibooks ben je ook van harte welkom. En zou je het leuk vinden als je dan niet alleen huidige collega’s kan ontmoeten, maar ook mensen van vroeger? Mensen die je de laatste jaren niet meer ziet? Ook door hen zijn Wikipedia en Wikibooks gegroeid en sterk geworden. Help jij mee om hen uit te nodigen voor het feest, zodat we samen kunnen proosten op de toekomst?

Ik zou je daarom willen vragen om oud-collega’s, mensen die de Nederlandstalige Wikipedia of Wikibooks om wat voor reden dan ook verlaten hebben, uit te nodigen. Mensen met wie jij het goed kon vinden. Heb je een mailadres? Stuur zo iemand een persoonlijk mailtje, waarin je zegt hoe leuk je het zou vinden als die persoon komt. [[:w:nl:Wikipedia:Feestjaar 2026/uitnodiging#Voorbeeld e-email|Hier]] kan je een voorbeeldmail vinden, maar pas het vooral aan, zodat het persoonlijk wordt. Heb je geen mailadres, dan kan je het natuurlijk ook sturen via de overlegpagina van die persoon, maar er bestaat natuurlijk een grote kans dat die niet gelezen wordt. 

Heb je inspiratie nodig wie je wil uitnodigen? Dan hier wat tips:
*Kijk in de geschiedenis van je eigen overlegpagina. Wie heeft jou welkom geheten? Wie heeft je aangemoedigd?
*Kijk op de pagina met [[:w:nl:Wikipedia:Sterren voor bewezen diensten/Jubileumster|jubilea]] of op de andere pagina’s met [[:w:nl:Wikipedia:Sterren voor bewezen diensten/Inzet voor de inhoud van de encyclopedie|Wikipedia-sterren]]; zijn er mensen die je mist de laatste tijd?
*Kijk naar je oudste boeken of modules: wie heeft die destijds verbeterd of aangevuld?
*Kijk wie er allemaal vertrokken zijn via [https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciaal:VerwijzingenNaarHier/Sjabloon:Vertrokken&amp;namespace=2&amp;limit=500 het sjabloon &quot;vertrokken&quot;]. 
*En zoek natuurlijk in je eigen mailarchief met wie je ooit gecorrespondeerd hebt.

Het is handig als je [[:w:nl:Wikipedia:Feestjaar 2026/uitnodiging#Uitgenodigd|hier aangeeft]] met welke Wikimediaan of Wikiboekenschrijver jij contact hebt opgenomen. Dan ontvangt de persoon niet al te veel dubbele uitnodigingen. 

N.B. Van iedereen die deelneemt aan dit evenement wordt verwacht dat zij het Beleid Vriendelijke Ruimtes respecteren. Je kunt er [https://nl.wikimedia.org/wiki/BVR_-_startpagina hier] meer over lezen.

P.S. Heb jij je zelf nog niet aangemeld? Je kan je [https://nl.wikimedia.org/wiki/Verjaardagsfeest_Wikipedia_25_jaar! hier nog inschrijven]. 

Dank je wel alvast en hopelijk tot ziens 20 juni! Met feestelijke groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 12 apr 2026 21:38 (CEST)</text>
      <sha1>nhbt2wvbt4ok87kvytd33opoblh17la</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Latijn/Morfologie voornaamwoorden</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2597</id>
    <revision>
      <id>422436</id>
      <parentid>421953</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T06:43:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-22816-49</username>
        <id>29564</id>
      </contributor>
      <comment>Vervoeging gecorrigeerd.</comment>
      <origin>422436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21976" sha1="iigr346bwbmo6cvl1y3sz8377uiu9di" xml:space="preserve">==Pronomina personalia==
Het Latijn kent net als het Nederlands een ''eerste persoon'' (ik, wij), een ''tweede persoon'' (jij, jullie, u) en een ''derde persoon'' (hij, zij, het, u). En net als het Nederlands kent het Latijn dus ook persoonlijke voornaamwoorden voor de eerste, tweede en derde persoon.

Een belangrijk verschil met het Nederlands is dat de persoonlijke voornaamwoorden in het Latijn vaak weggelaten worden uit de zin. Ze worden alleen gebruikt als er een zekere nadruk op ligt of als er een tegenstelling uitgedrukt moet worden:

:'' '''mihi''' vinum dabas'' = jij gaf '''mij''' wijn.

In het voorbeeld ontbreekt in het Latijn het woordje voor ''jij''. Dat het ''jij'' moet zijn valt af te leiden van de vorm van het werkwoord, ''dabas'', dat verschillende uitgangen heeft voor persoon en getal. Daar aan het werkwoord niet afgelezen kan worden wie de ontvanger van de wijn (''vinum'') is moet dat wel worden uitgedrukt in de zin, vandaar de aanwezigheid van ''mihi''.

Als de spreker echter de nadruk wil leggen op het feit dat ''jij'' de gever van de wijn was en niet iemand anders, dan zou hij wel het woordje voor ''jij'' gebruikt hebben:

:'' '''tu''' mihi vinum dabas'' = '''jij''' gaf mij wijn (en niet iemand anders).


====Reflexiviteit====
In het Nederlands zowel als in het Latijn kennen we ''reflexieve'' persoonlijke voornaamwoorden. In het Nederlands zijn dat ''ikzelf'', ''jijzelf'', etc. Ze worden gebruikt om terug te verwijzen naar het onderwerp van de zin. Bijvoorbeeld (in het Nederlands):

:Hij sprak tegen ''zichzelf''.

Hier verwijst ''zichzelf'' terug naar ''hij''. Of:

:Ik kocht een boek voor ''mij''/''mijzelf''.

In dit tweede voorbeeld verwijst ''mij'' of ''mijzelf'' terug naar ''ik''. In dit voorbeeld is ook te zien dat het woordje ''zelf'' niet altijd noodzakelijk is. Toch blijft ''mij'' een reflexief persoonlijk voornaamwoord; de functie in de zin bepaalt wat voor een woord het is, niet de vorm.

Ook het Latijn kent het verschijnsel van reflexieve persoonlijke voornaamwoorden. Om extra klemtoon te geven, gebruikt het Latijn het woordje ''ipse'' (''zelf''), dat dan ofwel met het reflexieve persoonlijke voornaamwoord congrueert, ofwel met het onderwerp van de zin.

Overigens kent het Latijn geen beleefdheidsvormen, zodat ''te'' met ''je'' of ''u'' vertaald moet worden en ''vos'' met ''jullie'' of ''u''.

===Eerste persoon===
Aangezien het persoonlijke voornaamwoord in de plaats van een zelfstandig naamwoord kan optreden, moet het dus ook verbogen kunnen worden, d.w.z. het moet in de verschillende naamvalsvormen kunnen optreden. De lijst van verbuigingen voor de eerste persoon ziet er als volgt uit:

:{|
|-
|||'''Enkelvoud'''||'''Meervoud'''
|-
|'''nom.'''||ego||nos
|-
|'''gen.'''||mei||nostri/nostrum
|-
|'''dat.'''||mihi||nobis
|-
|'''acc.'''||me||nos
|-
|'''abl.'''||me||nobis
|}

De vorm ''nostrum'' is een zogenaamde ''genitivus partitivus'' en duidt geen bezit aan maar een verdeling. Het kan vertaald worden met ''iemand van ons'', ''een ieder van ons'' of ''één van ons''.

Deze woorden (met uitzondering van ''nostrum'') zijn tevens reflexief.

===Tweede persoon===
Voor de tweede persoon geldt het zelfde als voor de eerste persoon. Hier zijn de vormen:

:{|
|-
|||'''Enkelvoud'''||'''Meervoud'''
|-
|'''nom.'''||tu||vos
|-
|'''gen.'''||tui||vestri/vestrum
|-
|'''dat.'''||tibi||vobis
|-
|'''acc.'''||te||vos
|-
|'''abl.'''||te||vobis
|}

De vorm ''vestrum'' is, net als de vorm ''nostrum'' van de eerste persoon, een ''genitivus partitivus'' en duidt geen bezit aan maar een verdeling. Het kan vertaald worden met ''iemand van jullie'', ''een ieder van jullie'' of ''één van jullie''.

Deze woorden (met uitzondering van ''vestrum'') zijn tevens reflexief.


===Derde persoon===
De derde persoon wijkt iets af van de eerste en tweede persoon daar hij geen vormen voor de nominativus kent. Bovendien zijn de onderstaande vormen ''reflexief'', dus ze staan voor ''zichzelf'', ''hemzelf'', ''haarzelf'' etc. Het Latijn kent geen eigen niet-reflexieve vormen voor de derde persoon. Die rol wordt overgenomen door de aanwijzende voornaamwoorden ''is'', ''ea'' en ''id''

:{|
|-
|||'''Enkelvoud'''||'''Meervoud'''
|-
|'''nom.'''||  ||  
|-
|'''gen.'''||sui||sui
|-
|'''dat.'''||sibi||sibi
|-
|'''acc.'''||se||
|-
|'''abl.'''||se||
|}

==Pronomina possessiva==
De pronomina possessiva of bezittelijke voornaamwoorden kunnen net als in het Nederlands bijvoeglijk of zelfstandig gebruikt worden. Bijvoeglijk wil zeggen dat ze net als een bijvoeglijk naamwoord bij een zelfstandig naamwoord geplaatst kunnen worden:

:'' '''liber meus''' est'' = het is '''mijn boek''' (''liber'' = boek; ''est'' = is)

Zelfstandig wil zeggen dat het op kan treden als ware het een zelfstandig naamwoord:

:''  '''meus''' est'' = het is '''de mijne'''

Daarnaast kan het pronomen possessivum, net als het pronomen personale, reflexief of niet reflexief zijn. Dit komt echter alleen tot uitdrukking bij de possessiva van de derde persoon:

:''librum '''suum''' legit'' = hij heeft '''zijn (eigen)''' boek gelezen (reflexief)

:''librum '''eius''' legit'' = hij heeft '''zijn''' boek gelezen. Dat wil zeggen het boek van iemand anders. (niet-reflexief)

De pronomina possessiva worden op dezelfde manier verbogen als de bijvoeglijke naamwoorden van de eerste groep, d.w.z. alsof het A- of O-stammen zijn.


===Eerste persoon===
Het bezittelijk voornaamwoord van de eerste persoon enkelvoud, zowel reflexief als niet-reflexief is:

''meus'', ''mea'', ''meum'' = mijn

:{|
|-
|||colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''mannelijk'''||colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''vrouwelijk'''||colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''onzijdig'''
|-
|||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''
|-
|'''nom.'''||meus||mei||mea||meae||meum||mea
|-
|'''gen.'''||mei||meorum||meae||mearum||mei||meorum
|-
|'''dat.'''||meo||meis||meae||meis||meo||meis
|-
|'''acc.'''||meum||meos||meam||meas||meum||mea
|-
|'''abl.'''||meo||meis||mea||meis||meo||meis
|}


Het bezittelijk voornaamwoord van de eerste persoon meervoud, zowel reflexief als niet-reflexief is:

''noster'', ''nostra'', ''nostrum'' = ons, onze

:{|
|-
|||colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''mannelijk'''||colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''vrouwelijk'''||colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''onzijdig'''
|-
|||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''
|-
|'''nom.'''||noster||nostri||nostra||nostrae||nostrum||nostra
|-
|'''gen.'''||nostri||nostrorum||nostrae||nostrarum||nostri||nostrorum
|-
|'''dat.'''||nostro||nostris||nostrae||nostris||nostro||nostris
|-
|'''acc.'''||nostrum||nostros||nostram||nostras||nostrum||nostra
|-
|'''abl.'''||nostro||nostris||nostra||nostris||nostro||nostris
|}


===Tweede persoon===
Het bezittelijk voornaamwoord van de tweede persoon enkelvoud, zowel reflexief als niet-reflexief is:

''tuus'', ''tua'', ''tuum'' = jouw, uw

:{|
|-
|||colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''mannelijk'''||colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''vrouwelijk'''||colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''onzijdig'''
|-
|||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''
|-
|'''nom.'''||tuus||tui||tua||tuae||tuum||tua
|-'''acc.'''||tuum||tuos||tuam||tuas||tuum||tua

|'''gen.'''||tui||tuorum||tuae||tuarum||tui||tuorum
|-
|'''dat.'''||tuo||tuis||tuae||tuis||tuo||tuis
|-
|'''acc.'''||tuum||tuos||tuam||tuas||tuum||tua
|-
|'''abl.'''||tuo||tuis||tua||tuis||tuo||tuis
|}


Het bezittelijk voornaamwoord van de tweede persoon meervoud, zowel reflexief als niet-reflexief is:

''vester'', ''vestra'', ''vestrum'' = jullie, uw  

:{|
|-
|||colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''mannelijk'''||colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''vrouwelijk'''||colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''onzijdig'''
|-
|||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''
|-
|'''nom.'''||vester||vestri||vestra||vestrae||vestrum||vestra
|-'''acc.'''||vestrum||vestros||vestram||vestras||vestrum||vestra
|'''gen.'''||vestri||vestrorum||vestrae||vestrarum||vestri||vestrorum
|-
|'''dat.'''||vestro||vestris||vestrae||vestris||vestro||vestris
|-
|'''acc.'''||vestrum||vestros||vestram||vestras||vestrum||vestra
|-
|'''abl.'''||vestro||vestris||vestra||vestris||vestro||vestris
|}

===Derde persoon===
Het bezittelijk voornaamwoord van de derde persoon enkelvoud en meervoud zijn identiek:

''suus'', ''sua'', ''suum'' = zijn, haar, hun

:{|
|-
|||colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''mannelijk'''||colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''vrouwelijk'''||colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''onzijdig'''
|-
|||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''
|-
|'''nom.'''||suus||sui||sua||suae||suum||sua
|-
|'''gen.'''||sui||suorum||suae||suarum||sui||suorum
|-
|'''dat.'''||suo||suis||suae||suis||suo||suis
|-
|'''acc.'''||suum||suos||suam||suas||suum||sua
|-
|'''abl.'''||suo||suis||sua||suis||suo||suis
|}

De niet reflexieve vormen van het bezittelijk voornaamwoord van de derde persoon enkelvoud worden weergegeven door ''eius'', voor alle geslachten. Die van de derde persoon meervoud door ''eorum'', ''earum'' en ''eorum'', respectievelijk voor het mannelijk, het vrouwelijk en het onzijdig.

==Pronomina demonstrativa==
De pronomina demonstrativa of aanwijzende voornaamwoorden verwijzen, zoals hun naam al zegt, naar iets. In het Latijn worden er drie onderscheiden:

*''hic'', ''haec'', ''hoc'' = deze (bij een de-woord), dit (bij een het-woord); verwijst naar iets dicht bij de spreker.
*''iste'', ''ista'', ''istud'' = die, dat; verwijst naar iets dicht bij de luisteraar, maar iets verder weg bij de spreker.
*''ille'', ''illa'', ''illud'' = gene, gindse; verwijst naar iets ver weg in de ruimte of de tijd van zowel de spreker als van de luisteraar. Ille houdt soms ook een waardeoordeel in: de bekende, de beroemde.

Allen kunnen ze zowel zelfstandig als bijvoegelijk gebruikt worden. In het laatste geval, d.w.z. bijvoegelijk gebruikt, komen de pronomina demonstrativa in de regel voor het woord waarna ze verwijzen en volgen dit woord in naamval, geslacht en aantal:

:{|
|-
|''hae arbores'' || = deze bomen (''arbor, arboris'' (f) boom)
|-
|''in illo burdone'' || = op gene muilezel (''burdo, burdonis'' (m) muilezel)
|-
|''iuxta istud templum'' || = naast die tempel (''iuxta (+acc)'' naast)
|}


===''hic'', ''haec'', ''hoc''===
:{|
|-
|||colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''mannelijk'''||colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''vrouwelijk'''||colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''onzijdig'''
|-
|||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''
|-
|'''nom.'''||hic||hi||haec||hae||hoc||haec
|-
|'''gen.'''||huius||horum||huius||harum||huius||horum
|-
|'''dat.'''||huic||his|| huic ||his|| huic||his
|-
|'''acc.'''||hunc||hos||hanc||has||hoc||haec
|-
|'''abl.'''||hoc||his||hac||his||hoc||his
|}

===''iste'', ''ista'', ''istud''===
:{|
|-
|||colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''mannelijk'''||colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''vrouwelijk'''||colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''onzijdig'''
|-
|||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''
|-
|'''nom.'''||iste||isti||ista||istae||istud||ista
|-
|'''gen.'''||istius||istorum||istius||istarum||istius||istorum
|-
|'''dat.'''||isti||istis||isti||istis||isti||istis
|-
|'''acc.'''||istum||istos||istam||istas||istud||ista
|-
|'''abl.'''||isto||istis||ista||istis||isto||istis
|}

===''ille'', ''illa'', ''illud''===
De vervoeging van ''ille'' is gelijk aan die van ''iste'':

:{|
|-
|||colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''mannelijk'''||colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''vrouwelijk'''||colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''onzijdig'''
|-
|||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''
|-
|'''nom.'''||ille||illa|illi||illae||illa
|illud
|illa
|-
|'''gen.'''||illius||illorum||illius||illarum||illius||illorum
|-
|'''dat.'''||illi||illis||illi||illis||illi||illis
|-
|'''acc.'''||illum||illos||illam||illas||illud||illa
|-
|'''abl.'''||illo||illis||illa||illis||illo||illis
|}

==Pronomina determinativa==
De pronomina determinativa of bepaalde voornaamwoorden werden vroeger nog al eens tot de aanwijzende voornaamwoorden gerekend. Gezien hun bijzondere betekenis verdienen ze het echter om in een aparte groep geplaatst te worden.

De pronomina determinativa zijn:

*''ipse'', ''ipsa'', ''ipsum'' = zelf, maar kan vaak genuanceerder worden weergegeven met: van zij kant, persoonlijk, juist.
*''is'', ''ea'', ''id'' =
#hij, zij, het (als niet-reflexieve vorm van het persoonlijk voornaamwoord voor de derde persoon)
#deze, die
*''idem'', ''eadem'', ''idem'' = dezelfde, hetzelfde

De laatste (''idem'', ''eadem'', ''idem'') is eigenlijk dezelfde als ''is'', ''ea'', ''id'', maar met het achtervoegsel ''dem'' er aan vastgeplakt.


===''ipse'', ''ipsa'', ''ipsum = zelf''===
:{|
|-
|||colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''mannelijk'''||colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''vrouwelijk'''||colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''onzijdig'''
|-
|||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''
|-
|'''nom.'''||ipse||ipsi||ipsa||ipsae||ipsum||ipsa
|-
|'''gen.'''||ipsius||ipsorum||ipsius||ipsarum||ipsius||ipsorum
|-
|'''dat.'''||ipsi||ipsis||ipsi||ipsis||ipsi||ipsis
|-
|'''acc.'''||ipsum||ipsos||ipsam||ipsas||ipsum||ipsa
|-
|'''abl.'''||ipso||ipsis||ipsa||ipsis||ipso||ipsis
|}

===''is'', ''ea'', ''id = die, dat''===
:{|
|-
|||colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''mannelijk'''||colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''vrouwelijk'''||colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''onzijdig'''
|-
|||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''
|-
|'''nom.'''||is||ei (ii)||ea||eae||id||ea
|-
|'''gen.'''||eius (ejus)||eorum||eius||earum||eius (ejus)||eorum
|-
|'''dat.'''||ei||eis (iis)||ei||eis (iis)||ei||eis (iis)
|-
|'''acc.'''||eum||eos||eam||eas||id||ea
|-
|'''abl.'''||eo||eis (iis)||ea||eis (iis)||eo||eis (iis)
|}

===''idem'', ''eadem'', ''idem = dezelfde, hetzelfde''===
''idem'' etc. is ontstaan door -''dem'' achter de verbogen vormen van ''is'', ''ea'', ''id'' te plakken. Let op enkele klankveranderingen in de accusativus enkelvoud en genitivus meervoud, waar een '''m''' in een '''n''' verandert. De vormen tussen haakjes zijn wat minder vaak voorkomende varianten.

:{|
|-
|||colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''mannelijk'''||colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''vrouwelijk'''||colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''onzijdig'''
|-
|||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''
|-
|'''nom.'''||idem||eidem||eadem||eaedem||idem||eadem
|-fghdhfgh

|'''gen.'''||eiusdem||eorundem||eiusdem||earundem||eiusdem||eorundem
|-
|'''dat.'''||eidem||eisdem (iisdem, isdem)||eidem||eisdem (iisdem, isdem)||eidem||eisdem (iisdem, isdem)
|-
|'''acc.'''||eundem||eosdem||eandem||easdem||idem||eadem
|-
|'''abl.'''||eodem||eisdem (iisdem, isdem)||eadem||eisdem (iisdem, isdem)||eodem||eisdem (iisdem, isdem)
|}

==Pronomina relativa==
Een ''(pronomen) relativum'' of ''betrekkelijk voornaamwoord'' wordt in een bijzin gebruikt en verwijst naar iets of iemand in de hoofdzin (het ''antecedent''):

:'''Het huis''', '' '''dat''' onlangs verkocht werd'', is helemaal verbouwd.

Het betrekkelijk voornaamwoord '''dat''' uit de bijzin (''dat onlangs verkocht werd'') verwijst naar '''Het huis''' in de hoofdzin. In beide gevallen worden ze gebruikt als onderwerp in de zin.

Nog een voorbeeld:

:De motor van '''de auto''','' '''die''' ik onlangs gekocht had'', en'' '''waarmee''' ik op vakantie wou gaan'', sloeg telkens af.

Hier staan twee betrekkelijke voornaamwoorden in, '''die''' en '''waarmee''', die beide naar het zelfde onderdeel van de hoofdzin verwijzen, namelijk '''de auto'''. In de hoofdzin speelt '''de auto''' de rol van een bepaling bij ''De motor''. In de eerste bijzin (''die ik onlangs gekocht had'') wordt '''de auto''' vervangen door '''die''' en speelt het de rol van lijdend voorwerp. In de tweede bijzin (''waarmee ik op vakantie wou gaan'') wordt '''de auto''' vervangen door '''waarmee''' en speelt het de rol van een bepaling.je mag niet vergeten dat een relativum altijd bij een antecedent staat(=substantief met zelfde genus en getal 'staat altijd voor het relativum)

Hier zijn de Latijnse betrekkelijke voornaamwoorden of ''relativa'':

:{|
|-
|||colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''mannelijk'''||colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''vrouwelijk'''||colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''onzijdig'''
|-
|||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''
|-
|'''nom.'''||qui||qui||quae||quae||quod||quae
|-
|'''gen.'''||cuius||quorum||cuius||quarum||cuius||quorum
|-
|'''dat.'''||cui||quibus||cui||quibus||cui||quibus
|-
|'''acc.'''||quem||quos||quam||quas||quod||quae
|-
|'''abl.'''||quo||quibus||qua||quibus||quo||quibus
|}


Bij het gebruik van de relativa in een Latijnse zin moet het volgende in de gaten gehouden worden: ''het relativum richt zich in geslacht en getal naar het woord waarna het verwijst in de hoofdzin, maar de naamval wordt bepaald door de rol die het in de bijzin speelt''. Een voorbeeld ter illustratie (''steterunt'' = stonden; ''viderunt'' = zagen; ''in foro'' = op het forum):

:'' '''puellae''' in foro steterunt '''quas''' pueri viderunt'' = de meisjes, die de jongens zagen, stonden op het forum.

'''quas'''  heeft hetzelfde geslacht (f) en aantal (mv) dan het antecedent in de hoofdzin waar het naar verwijst, namelijk '''puellae'''. Echter, '''puellae''' staat in de nominativus, aangezien het het onderwerp is van de hoofdzin ''puellae in foro steterunt''. In de bijzin staat '''quas''' echter in de accusativus omdat de meisjes het lijdend voorwerp vormen van de bijzin ''quas pueri viderunt''. Merk op dat de Nederlandse (letterlijke) vertaling onduidelijk is over wie nu wie zag. Werden de meisjes door de jongens gezien, of omgekeerd, werden de jongens door de meisjes gezien? Het Latijn is hierover zeer duidelijk: ''quas'' staat in de accusativus, ''pueri'' in de nominativus en dus werden de meisjes door de jongens gezien. Het verschil wordt duidelijk als we de zin herschrijven zodanig dat de jongens door de meisjes gezien werden:

:'' '''puellae''' in foro steterunt '''quae''' pueros viderunt'' = de meisjes, die de jongens zagen, stonden op het forum.

De letterlijke Nederlandse vertaling blijft de zelfde, maar omdat '''quae''' een nominativus is en '''pueros''' een accusativus, moeten de jongens nu door de meisjes gezien zijn.

==Pronomina interrogativa==
Van de vragende voornaamwoorden of ''pronomina interrogativa'' zijn er twee smaken: de zelfstandig gebruikte vragende voornaamwoorden en de bijvoegelijk gebruikte vragende voornaamwoorden.


=== Zelfstandig gebruik ===
De zelfstandig gebruikte vragende voornaamwoorden zijn in vrijwel alle vormen gelijk aan het betrekkelijk voornaamwoord of ''relativum''. De afwijkende vormen zijn die van de mannelijke en vrouwelijke nominativus enkelvoud (beide ''quis'') en die van het onzijdige nominativus en accusativus enkelvoud (beide ''quid''):

:{|
|-
|||colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''mannelijk'''||colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''vrouwelijk'''||colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''onzijdig'''
|-
|||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''
|-
|'''nom.'''||'''''quis'''''||qui||'''''quis'''''||qui||'''''quid'''''||quae
|-
|'''gen.'''||cuius||quorum||cuius||quarum||cuius||quorum
|-
|'''dat.'''||cui||quibus||cui||quibus||cui||quibus
|-
|'''acc.'''||quem||quos||quam||quas||'''''quid'''''||quae
|-
|'''abl.'''||quo||quibus||qua||quibus||quo||quibus
|}

Zelfstandig gebruik wil zeggen dat het vragende voornaamwoord als volwaardig naamwoord de plaats in kan nemen van een zelfstandig naamwoord.

'''Voorbeelden'''

:{|
|-
|''quis es?'' || = wie ben jij?
|-
|''quibus pecuniam dedisti?'' || = (aan) wie heb je het geld gegeven?
|}

'''Woordenlijst'''

:{|
|-
|''dedisti'' || (jij) hebt gegeven
|-
|''es'' || (jij) bent
|-
|''pecunia, -ae'' (f) || geld
|}

=== Bijvoeglijk gebruik ===
Het bijvoeglijk gebruikte vragende voornaamwoord is in alle vormen gelijk aan die van het betrekkelijk voornaamwoord of ''relativum'':

:{|
|-
|||colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''mannelijk'''||colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''vrouwelijk'''||colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|'''onzijdig'''
|-
|||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''||'''enkelvoud'''||'''meervoud'''
|-
|'''nom.'''||qui||qui||quae||quae||quod||quae
|-
|'''gen.'''||cuius||quorum||cuius||quarum||cuius||quorum
|-
|'''dat.'''||cui||quibus||cui||quibus||cui||quibus
|-
|'''acc.'''||quem||quos||quam||quas||quod||quae
|-
|'''abl.'''||quo||quibus||qua||quibus||quo||quibus
|}

Bijvoeglijk gebruik wil zeggen dat het vragende voornaamwoord net als een bijvoeglijk naamwoord bij een zelfstandig naamwoord hoort. In het Nederlands gebruiken we dan vaak ''welke''. En net als het bijvoeglijke naamwoord richt het bijvoeglijk gebruikte vragende voornaamwoord zich in getal, geslacht en naamval naar het zelfstandige naamwoord waar het bij hoort.

'''Voorbeelden'''

:{|
|-
|''quem servum vituperavisti?'' || = welke slaaf heb jij vermaand?
|-
|''cui ancillae donum das?'' || = (aan) welke slavin geef je een geschenk?
|}

'''Woordenlijst'''

:{|
|-
|''ancilla, -ae'' (f) || slavin
|-
|''das'' || (jij) geeft
|-
|''donum, -i'' (n) || geschenk
|-
|''servus, -i'' (m) || slaaf
|-
|''vituperavisti'' || (jij) hebt vermaand
|}
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>iigr346bwbmo6cvl1y3sz8377uiu9di</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Programmeren in Python</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2628</id>
    <revision>
      <id>422467</id>
      <parentid>391326</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T09:10:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>422467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3085" sha1="ji6l8nhiwefsxgzuo1b2cw2g6httd5u" xml:space="preserve">{{Bi}}
'''Python''' is een handige programmeertaal voor algemeen gebruik. 

== Introductie ==
#[[Programmeren in Python/Overzicht|Overzicht]] {{25%|Datum=03 januari 2020}}
#[[Programmeren in Python/Installatie|Installatie]] {{100%|Datum=03 januari 2020}}
#[[Programmeren in Python/Hulpmiddelen|Hulpmiddelen]] {{100%|Datum=30 mei 2020}}
#[[Programmeren in Python/Interactieve modus|Interactieve modus]] {{25%|Datum=23 oktober 2005}}

== Basis ==
#[[Programmeren in Python/Eerste_programma|Eerste programma]] {{100%|Datum=30 december 2019}}
#[[Programmeren in Python/Variabelen_en_gegevens|Variabelen en gegevens]] {{75%|Datum=27 juli 2020}}
#[[Programmeren in Python/Berekeningen_en_bewerkingen|Berekeningen en bewerkingen]] {{00%|Datum=10 oktober 2005}}
#[[Programmeren in Python/Arrays|Arrays]] {{00%|Datum=10 oktober 2005}}
#[[Programmeren in Python/Beslissingscontrole|Beslissingscontrole]] {{00%|Datum=10 oktober 2005}}
#[[Programmeren in Python/Conditionele statements|Conditionele statements]] {{00%|Datum=10 oktober 2005}}
#[[Programmeren in Python/Lussen|Lussen]] {{00%|Datum=10 oktober 2005}}
#[[Programmeren in Python/Functies|Functies]] {{75%|Datum=29 mei 2020}}
#[[Programmeren in Python/Documentatie en commentaar|Documentatie en commentaar]] {{00%|Datum=10 oktober 2005}}
#[[Programmeren in Python/Bestanden|Bestanden]] {{00%|Datum=10 oktober 2005}}
#[[Programmeren in Python/Fouten|Fouten]] {{00%|Datum=10 oktober 2005}}

== Object-georiënteerd programmeren ==
#[[Programmeren in Python/Klassen|Klassen]]

== Appendices ==
#[[Programmeren in Python/Sleutelwoorden|Sleutelwoorden]]
#[[Programmeren in Python/Strings|Strings]] {{00%|Datum=10 oktober 2005}}
#[[Programmeren in Python/Lijsten|Lijsten]] {{50%|Datum=14 december 2019}}
#[[Programmeren in Python/Tuples|Tuples]] {{00%|Datum=10 oktober 2005}}
#[[Programmeren in Python/Dictionaries|Dictionaries]] {{00%|Datum=14 december 2019}}
#[[Programmeren in Python/Sets|Sets]] {{00%|Datum=14 december 2019}}

==Zie ook==
#[[Programmeren in Python/Pywikibot|Pywikibot]]

== Referentie ==
De meeste recente documentatie voor de standaard Python-bibliotheek en -modules zijn te vinden op [https://www.python.org/doc/ de docs-sectie op Python.org].

== Externe links ==
*[https://www.win.tue.nl/~wstomv/edu/python Leren programmeren in Python] Tom Verhoeff (TUE)
*[https://www.techbooksforfree.com/perlpython.shtml Vrij verkrijgbare Python-boeken]
*[https://overiq.com/python/3.4/intro-to-python/ OverIQ Python] 
*[https://openbookproject.net/thinkcs/python/english3e/ How to think Like a Computer Scientist: Learning with Python]
*[https://pythoncursus.nl/python-packages/ Overview of mentioned packages]
*[https://pythonprogramminglanguage.com/ Python cursus]
*[https://thepythonguru.com/ The Python Guru] 
*[https://gnosis.cx/TPiP/ Text Processing in Python]
*[https://pythonspot.com Pythonspot] 
*[https://pythonbasics.org Pythonbasics]
*[https://www.pythonsherpa.com/learning-path/ Python Learning Path]
*[https://programmereninpython.nl Programmeren in Python]

{{Fase|2}}
{{Boek}}

[[Categorie:Programmeertaal|Python]]</text>
      <sha1>ji6l8nhiwefsxgzuo1b2cw2g6httd5u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422468</id>
      <parentid>422467</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T09:15:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>-2; sort op taal</comment>
      <origin>422468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2977" sha1="8cs25qhunbf8h9uoiq52sdge5yp6njj" xml:space="preserve">{{Bi}}
'''Python''' is een handige programmeertaal voor algemeen gebruik. 

== Introductie ==
#[[Programmeren in Python/Overzicht|Overzicht]] {{25%|Datum=03 januari 2020}}
#[[Programmeren in Python/Installatie|Installatie]] {{100%|Datum=03 januari 2020}}
#[[Programmeren in Python/Hulpmiddelen|Hulpmiddelen]] {{100%|Datum=30 mei 2020}}
#[[Programmeren in Python/Interactieve modus|Interactieve modus]] {{25%|Datum=23 oktober 2005}}

== Basis ==
#[[Programmeren in Python/Eerste_programma|Eerste programma]] {{100%|Datum=30 december 2019}}
#[[Programmeren in Python/Variabelen_en_gegevens|Variabelen en gegevens]] {{75%|Datum=27 juli 2020}}
#[[Programmeren in Python/Berekeningen_en_bewerkingen|Berekeningen en bewerkingen]] {{00%|Datum=10 oktober 2005}}
#[[Programmeren in Python/Arrays|Arrays]] {{00%|Datum=10 oktober 2005}}
#[[Programmeren in Python/Beslissingscontrole|Beslissingscontrole]] {{00%|Datum=10 oktober 2005}}
#[[Programmeren in Python/Conditionele statements|Conditionele statements]] {{00%|Datum=10 oktober 2005}}
#[[Programmeren in Python/Lussen|Lussen]] {{00%|Datum=10 oktober 2005}}
#[[Programmeren in Python/Functies|Functies]] {{75%|Datum=29 mei 2020}}
#[[Programmeren in Python/Documentatie en commentaar|Documentatie en commentaar]] {{00%|Datum=10 oktober 2005}}
#[[Programmeren in Python/Bestanden|Bestanden]] {{00%|Datum=10 oktober 2005}}
#[[Programmeren in Python/Fouten|Fouten]] {{00%|Datum=10 oktober 2005}}

== Object-georiënteerd programmeren ==
#[[Programmeren in Python/Klassen|Klassen]]

== Appendices ==
#[[Programmeren in Python/Sleutelwoorden|Sleutelwoorden]]
#[[Programmeren in Python/Strings|Strings]] {{00%|Datum=10 oktober 2005}}
#[[Programmeren in Python/Lijsten|Lijsten]] {{50%|Datum=14 december 2019}}
#[[Programmeren in Python/Tuples|Tuples]] {{00%|Datum=10 oktober 2005}}
#[[Programmeren in Python/Dictionaries|Dictionaries]] {{00%|Datum=14 december 2019}}
#[[Programmeren in Python/Sets|Sets]] {{00%|Datum=14 december 2019}}

==Zie ook==
#[[Programmeren in Python/Pywikibot|Pywikibot]]

== Referentie ==
De meeste recente documentatie voor de standaard Python-bibliotheek en -modules zijn te vinden op [https://www.python.org/doc/ de docs-sectie op Python.org].

== Externe links ==
*[https://www.win.tue.nl/~wstomv/edu/python Leren programmeren in Python] Tom Verhoeff (TUE)
*[https://programmereninpython.nl Programmeren in Python]
*[https://pythoncursus.nl/python-packages/ Overzicht Van Must-Have Packages]
*[https://openbookproject.net/thinkcs/python/english3e/ How to think Like a Computer Scientist: Learning with Python]{{En}}
*[https://pythonprogramminglanguage.com/ Python cursus]{{En}}
*[https://thepythonguru.com/ The Python Guru]{{En}}
*[https://gnosis.cx/TPiP/ Text Processing in Python]{{En}}
*[https://pythonspot.com Pythonspot]{{En}}
*[https://pythonbasics.org Pythonbasics]{{En}}
*[https://www.pythonsherpa.com/learning-path/ Python Learning Path]{{En}}

{{Fase|2}}
{{Boek}}

[[Categorie:Programmeertaal|Python]]</text>
      <sha1>8cs25qhunbf8h9uoiq52sdge5yp6njj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Programmeren in Python/Interactieve modus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2756</id>
    <revision>
      <id>422446</id>
      <parentid>355924</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:43:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Index Programmeren in Python}}</comment>
      <origin>422446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2730" sha1="3ku0j188cgbqwnf7zdyukqb1otxxdj2" xml:space="preserve">{{Index Programmeren in Python}}
Python kan op twee manieren werken: De normale &quot;modus&quot; is de modus waarin de uiteindelijke &lt;code&gt;.py&lt;/code&gt; files worden uitgevoerd in de python interpreter.
De interactive modus is de 'command-line shell' die directe feedback geeft voor elk statement dat wordt ingegeven, terwijl al eerder ingegeven statements in het actieve geheugen worden opgeslagen. 

Om aan de slag te gaan in de interactieve modus dien je simpelweg het commando &quot;python&quot; in te typen, zonder extra argumenten. Dit is een goede manier om spelenderwijs vertrouwd te raken met python en syntaxvariaties uit te proberen:
&lt;syntaxhighlight lang=python&gt;
 $  python
Python 3.5.4 (v3.5.4:3f56838, Aug  8 2017, 02:17:05) [MSC v.1900 64 bit (AMD64)] on win32
Type &quot;help&quot;, &quot;copyright&quot;, &quot;credits&quot; or &quot;license&quot; for more information.
&gt;&gt;&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;
(Mocht Python niet willen starten, verifieer dan je installatie en of de PATH omgevingsvariabele correct is gezet. Zie [[Programmeren in Python/Installatie|Installatie Python]].)

De &lt;code&gt;&gt;&gt;&gt;&lt;/code&gt; notatie is de Python manier om te laten zien dat je in de interactieve modus bent. In interactieve modus wordt alles wat je ingeeft direct uitgevoerd. Geef je hier nu &lt;code&gt;1+1&lt;/code&gt; in, zal python antwoorden met &lt;code&gt;2&lt;/code&gt;. De Interactieve modus is een goede manier om dingen uit te proberen en te zien wat Python precies doet. 

Een voorbeeld van een interactieve sessie:
&lt;syntaxhighlight lang=python&gt;
 &gt;&gt;&gt; 5
 5
 &gt;&gt;&gt; print(5 * 7)
 35
 &gt;&gt;&gt; &quot;hello&quot; * 4
 'hellohellohellohello'
 &gt;&gt;&gt; &quot;hello&quot;.__class__
 &lt;type 'str'&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;
Wees wel voorzichtig in de interactieve omgeving om verwarring te voorkomen.

Bijvoorbeeld, het volgende script is een geldig Python script:
&lt;syntaxhighlight lang=python&gt;
if 1:
	print(&quot;True&quot;)
print(&quot;Done&quot;)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
Mocht je dit willen proberen zoals hierboven geschreven in de interactieve omgeving, zul je wellicht verbaasd zijn over het resultaat:

&lt;syntaxhighlight lang=python&gt;
 &gt;&gt;&gt; if 1:
...     print(&quot;True&quot;)
... print(&quot;Done&quot;)
  File &quot;&lt;stdin&gt;&quot;, line 3
    print(&quot;Done&quot;)
        ^
SyntaxError: invalid syntax
&lt;/syntaxhighlight&gt;

De interpreter zegt hier eigenlijk dat de indentatie (uitlijning) van het tweede print statement niet correct is.  Je had eigenlijk een blanco lijn moeten ingeven om het eerste statement (t.t.z. de &quot;if&quot;) te beëindigen alvorens het volgende print statement te tikken. In dit voorbeeld had je de statements eigenlijk moeten als volgt ingeven:
&lt;syntaxhighlight lang=python&gt;
if 1:
	print(&quot;True&quot;)

print(&quot;Done&quot;)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
Dit zou het volgende resultaat opgeleverd hebben:
&lt;syntaxhighlight lang=python&gt;
&gt;&gt;&gt; if 1:
...     print(&quot;True&quot;)
...
True
&gt;&gt;&gt; print(&quot;Done&quot;)
Done
&gt;&gt;&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;
{{Sub}}</text>
      <sha1>3ku0j188cgbqwnf7zdyukqb1otxxdj2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Overleg gebruiker:Ellywa</title>
    <ns>3</ns>
    <id>5116</id>
    <revision>
      <id>422322</id>
      <parentid>392938</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T18:51:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>/* Aquareltechnieken */ — nieuwe sectie</comment>
      <origin>422322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24118" sha1="jhx1n9owl2l2frhd3v84lrm8ci0crqr" xml:space="preserve">Hallo Elly. Nou eindelijk ben je hier aangeland! Groeten en veel succes hier. :-) [[Gebruiker:Londenp|Londenp]] &lt;sub&gt;&lt;span style=&quot;font-size: x-small;&quot;&gt;[[overleg_gebruiker:Londenp|zeg't maar]]&lt;/span&gt;&lt;/sub&gt; 22 jun 2006 23:52 (CEST)
:Dank je wel voor je welkom Londenp, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] 22 jun 2006 23:57 (CEST)
::Ook een hartelijke welkom van mij hier op de Books! [[Gebruiker:Inge Habex|Inge Habex]] 23 jun 2006 00:21 (CEST)
:::Dag Ellywa, enig idee hoe ik terug ingelogd raak? Geen idee onder welk mailadres ik jaren geleden heb ingelogd...  [[Gebruiker:Inge Habex|Inge Habex]] 
::::dag Inge, dat is lang geleden. Ik vrees dat als je wachtwoord en mail allebei niet meer weet inloggen niet mogelijk is. Dan is de enige optie een nieuwe gebruikersnaam nemen vrees ik. Ik heb je een testmail gestuurd, via de mailfunctie. Misschien ontvang je die. [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 7 mrt 2017 14:29 (CET)

==[[Gebruiker:Ellywa]]==
Klinkt misschien dom, maar op je gebruikerspagina staat een link naar je overlegpagina van wikipedia. Ik wou alleen maar zeggen dat dit handiger kon door ''w:'' ervoor te zetten en dan moet je de ''https://nl.wikipedia.org/wiki/'' gewoon weglaten. Snap je? Mvg, [[Gebruiker:Jerre|Jerre]] 31 okt 2006 21:56 (CET)
:Oké, heel erg bedankt Jerre, klinkt niet dom, je weet juist veel. [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] 31 okt 2006 22:14 (CET)

== Schilderen. ==

Leuk dat je het boek [[Schilderen]] opgepakt hebt. Succes ermee. --{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 27 nov 2014 22:12 (CET)
:Dank je wel John, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 28 nov 2014 10:48 (CET)
::Je hebt er op korte tijd al wat moois van gemaakt! Prima werk, [[Gebruiker:Beachcomber|Beachcomber]] ([[Overleg gebruiker:Beachcomber|overleg]]) 14 dec 2014 20:22 (CET)
:::Dank je! Het is heel leuk om hier ongehinderd door eisen omtrent encyclopediciteit en bronvermelding aan de gang te zijn. [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 16 dec 2014 15:28 (CET)
::::Haha {{Smiley}}. Ik snap denk ik wat je bedoelt. [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 16 dec 2014 16:24 (CET)
:::::{{Smiley}} [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 17 dec 2014 11:21 (CET)
:::::: Een ster is wel op z'n plaats voor je inzet om [[Schilderen]] tot een mooi boek te maken. [[File:Embedded pentagrams (thick, transparent).png|50px]] --{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 19 dec 2014 21:52 (CET)
:::::::&lt;bloos&gt; dank je nogmaals! [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 19 dec 2014 22:36 (CET)

== Gefeliciteerd! ==

Je hebt zojuist het record gebroken, nl. dat van het schrijven van een compleet boek in precies 1 uur! ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 22 dec 2014 00:05 (CET)
:Lol, dat was niet zo moeilijk :-). [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 22 dec 2014 00:08 (CET)
::Misschien niet, maar je moet wel op het idee komen én het &quot;even&quot; uitvoeren! Petje af voor deze fijne uitbreieding van Wikijunior, hoor. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 22 dec 2014 00:10 (CET)
:::Nu ja, ik had even rondgeneusd op de Duitse wikibooks, daar trof ik het aan. En als oma trof het me. Dus ik heb het idee eerlijk gejat onder CC/BY (staat bij de eerste edit, hopelijk is dat voldoende). [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 22 dec 2014 00:14 (CET)

==Ondertekening verwijderd==
Hoi Elly, even ter info: ik heb je persoonlijke handtekening op [[Schilderen/Vervolg je weg met anderen]] weer verwijderd. Het is niet gebruikelijk om dit zo in pagina's in de hoofdnaamruimte te doen. Je naam als (hoofd)auteur staat verder al genoemd in de infobox die standaard bij het boek hoort. Bedankt verder voor dit fraaie boek over schilderen, en ik hoop nog meer van je hier tegemoet te kunnen zien! Groeten, [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 13 jan 2015 23:01 (CET)
:Hoi WikiSchim, het boek is nog niet af hoor, maar mijn ambitie een beetje omlaag gehaald (geen aquarel). Als ik het boek laat drukken, wat ik zeker van plan ben, alleen al voor mijzelf, komt mijn naam voluit op de titelpagina en in het nawoord te staan. Maar dat zal dan tijdelijk eventjes zijn. Groeten, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 13 jan 2015 23:30 (CET)

== Schilderen ==

Razend knap boek, Ellywa! Wat ik me afvroeg: zou het misschien niet interessant zijn om wat over schilderen met olieverf zonder giftige oplosmiddelen te zeggen? Dus ofwel met het schildersmes, ofwel met penselen + vers uit de tube, eventueel aangelengd met wat lijnolie? Schoonmaken gebeurt dan met water en zeep, en eventueel wat lijnolie. Zie bv. [https://www.wetcanvas.com/forums/showthread.php?t=618924 hier]. Zelf gebruik ik nu uit gezondheidsoverwegingen acrylverf, maar ik mis een beetje &quot;de streep&quot; van het penseel omdat acrylverf vervloeit. In water oplosbare olieverf probeerde ik ook, maar die vind ik nogal stroef. Ik denk dat ik die gifvrije methode met traditionele olieverf ook eens ga proberen. Succes verder, ziet er al bijzonder mooi uit! [[Gebruiker:Beachcomber|Beachcomber]] ([[Overleg gebruiker:Beachcomber|overleg]]) 3 jul 2016 11:19 (CEST)
:Dank je wel {{Smiley}}. Ik probeer het nu eindelijk &quot;af&quot; te maken. Wat leuk dat jij ook schildert. Ik heb ook die wateroplosbare verf gebruikt, van Talens, maar die beviel mij ook niet. Geloof dat het type dat ik geprobeerd heb uit de handel is gehaald. Maar er zijn meer merken, en de oplosmiddelen zijn verschillend. Ik zal eens kijken of ik iets kan vinden. Maar voel je gerust vrij om het boek te wijzigen als je daar zin in hebt, of een hoofdstukje gezondheid toe te voegen. Met acryl heb ik zelf ook veel minder ervaring. Ik ken iemand die olieverf alleen verdunt met lijnolie. Maar dan moet je wel heel veel geduld hebben (dat heeft die persoon). Opzetten/onderschilderen met acryl, en afmaken met olieverf bevalt mij meestal het beste. Dan hoef je niet veel te verdunnen. [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 3 jul 2016 11:51 (CEST)
::Same here, Cobra. Pigmenten zijn dik in orde, maar het is toch niet la même chose. Ik zie wel of het me bevalt, dat experiment zonder terpentijn &amp; co. Heb hier nog een fortuin aan olieverftubes liggen, dat zou dus wel interessant zijn. Opzetten doe (of deed) ik ook met acryl, daarna afwerken met olie. Nu pruts ik vrijwel alleen met acrylverf omdat ik schrik heb van die oplosmiddelen (vorig jaar wat aan mijn longen gekregen). 
::Ik doe nog heel weinig op die wiki-projecten, ik denk dat ik een beetje wikimoe ben. Naar Wikibooks kom ik nog wel af en toe kijken. [[Gebruiker:Beachcomber|Beachcomber]] ([[Overleg gebruiker:Beachcomber|overleg]]) 3 jul 2016 12:11 (CEST)
:::Ja, het is hier heel prettig. Lekker schrijven zonder brongezeur, ik hoop althans dat dat het beleid blijft. Maar het had wel iets drukker mogen zijn, dan komen er ook meer verbeteringen in elkaars werk. Jij hebt trouwens enorm veel geschreven! Petje af. [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 3 jul 2016 12:19 (CEST)
::::P.S. ik vergiste me, ik heb Winsor en Newton Artisan gebruikt. 12 tubes liggen ongebruikt (niet geheel nieuw). Ik moet ze nog eens kwijt zien te raken aan iemand die ze wil overnemen. [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 3 jul 2016 12:21 (CEST)

==Persoonlijke stijl==
Hoi Ellywa, ik doelde meer bepaaldelijk op het gebruik van ''ik'' in de hoofdnaamruimte. Dat is (ook) hier niet de bedoeling, meen ik. Zoals je het nu hebt opgelost kan het daarentegen wel.  [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 6 jul 2016 10:05 (CEST)

==Navigatiesjabloon voor [[Schilderen]]?==
Hoi, [[Sjabloon:Schilderen]] waarin je alle subpagina's tegelijk ziet (zie ook [[Sjabloon:Nederlands]]) of het beperktere [[Sjabloon:Navigatie schilderen]] (gebaseerd op [[Sjabloon:Navigatie]], als je dat liever hebt) lijkt me inmiddels wel handig voor in [[Schilderen]]. Idee? [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 6 jul 2016 22:58 (CEST)
:Als het boek af is, wil ik het boek laten drukken, in elk geval éénmaal. Ik weet niet hoe dat gaat werken met zo een sjabloon, maar opzich is het wel handig voor on-line lezen. Het sjabloon Nederlands vind ik erg overheersend; dat vind ik vaker met zulke sjablonen rechts in beeld, zeker omdat dit boek al veel afbeeldingen bevat. Een sjabloon onderaan is beter. Het nadeel van het navigatiesjabloon, waar ik oorspronkelijk mee begonnen ben, is dat het erg bewerkelijk is. Als je een hoofdstuk verplaatst moet je van alles aanpassen; en hoofdstukken verplaatsen heb ik vandaag nog gedaan (of gister). Misschien is een sjabloon onderaan, maar dan met alle hoofdstukken/paragrafen een idee? Dat kan dan ook tijdelijk leeggehaald worden om het boek te laten drukken misschien. Kan jij proberen iets te maken? [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 7 jul 2016 00:10 (CEST)

==[[Schilderen/Bloemen]]==
Laat ik die onderste rij nou net het mooist vinden. Ik hou eigenlijk alleen maar van zo realistisch mogelijk uitgebeelde schilderingen, van modernistische kunst heb ik een lichte afkeer. Maar smaken verschillen {{Smiley}} [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 10 aug 2016 16:20 (CEST)
:zet het er gerust bij. En met name waarom jij dat vindt, wat raakt je dan precies?  Dat zou ik ook wel interessant vinden. [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 10 aug 2016 16:52 (CEST)

== Schilderen/Lijnen ==

Het bestand ''Edward Hopper - A Woman in the Sun (1961).jpg'' is zo te zien verwijderd van commons, hierdoor valt er een gat in [[Schilderen/Lijnen#Gesuggereerde_lijnen]]. Weet je daar misschien een andere afbeelding voot? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 dec 2016 00:52 (CET)
:Wat gek, meestal gaan ze met een bot alle artikelen na, in dit geval niet. Het is logisch dat de afbeelding verwijderd is (te modern). Dank je voor de melding in elk geval. Ik moet er even aan toe komen om een alternatief te zoeken. [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 2 dec 2016 16:20 (CET)
::Het schilderij dat het Rijksmuseum aankocht gaf de oplossing. [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 21 dec 2016 22:04 (CET)
Elly, er zijn opnieuw afbeeldingen verwijderd!
* [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Schilderen%2FStofuitdrukking&amp;type=revision&amp;diff=318177&amp;oldid=315903 Hier] heb ik een kleine fix toegepast, maar de tekst klopt nu niet meer;
* aan [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Schilderen%2FWater&amp;type=revision&amp;diff=318174&amp;oldid=283720 deze] moet denkelijk iets meer gebeuren... 
:- [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 jun 2017 21:13 (CEST)
::Hoi Erik, dank je voor het attenderen. Jammer, er zijn zo weinig moderne schilderijen om uit te putten. Tja, copyright... Met vriendelijke groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 19 jun 2017 22:59 (CEST)

== Schilderen ==
[[File:Koningin Wilhelmina aan het schilderen (8224145894).jpg|thumb|Koningin Wilhelmina aan het schilderen (8224145894)]]
Hallo [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]], zopas [[:File:Koningin Wilhelmina aan het schilderen (8224145894).jpg|deze foto gevonden]] heb je er iets aan voor je nieuwe boek? {{Smiley}} [[Gebruiker:Lotje|Lotje]] ([[Overleg gebruiker:Lotje|overleg]]) 6 jan 2017 17:03 (CET)
:Ja, wat grappig zeg. Wat een oude bril, wat primitief en zie je die kleren, zo armoedig, die de mensen droegen om haar heen, 1936? Dank je wel Lotje. [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 6 jan 2017 18:12 (CET)
::Zou de Koningin de [[:nl:w:Brabants bont|Brabants bont]]e schortjes hebben meegebracht voor deze kinderen? Om het plaatje wat meer ''kleur'' te geven? [[Gebruiker:Lotje|Lotje]] ([[Overleg gebruiker:Lotje|overleg]]) 6 jan 2017 18:28 (CET)

== Vraagje ==

Hallo Ellywa, jij bent met het boek schilderen bezig (wat ik met plezier volg) dus misschien kan je me helpen. Ik zoek namelijk de naam van een (Franse?) schilder die niet in perspectief schilderde. Die stijl weet ik ook niet hoe dat heet. Er ligt me een schilderij bij van een straatje met op de voorgrond een (scheef) huis. Hij is wel beroemd, maar op de lijst van beroemde schilders op WP kan ik het ook niet vinden. --{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 29 jan 2017 21:46 (CET)
:Hoi Vangelis, leuk dat je het volgt, bij vlagen werk ik eraan... het moet toch ooit afkomen. Je vraag vind ik wel lastig, misschien bedoel je een schilder die in een &quot;primitieve&quot; stijl schildert, zoals Henri Rousseau? [[c:Category:Paintings by Henri Rousseau]]. Of is het een veel oudere schilder, toen ze het perspectief nog niet kenden? Heb je een afbeelding misschien? Met vriendelijke groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 29 jan 2017 22:40 (CET)
::Tja, het is ook wel heel summiere informatie die ik geef, maar ik ben dan ook alles kwijt (leeftijd? ;) ). Volgens mij valt het onder naïeve kunst (dat is toch zoals 'kinderen' iets tekenen of schilderen?) en er kwam iets boven borrelen dat het misschien Marc Chagall zou kunnen zijn. Ik heb veel sites bekeken waar schilderijen van hem staan, maar niet dat werk wat ik bedoel gevonden. Het is wel een beetje de stijl die ik zag op https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%22The_Cemetery_Gates%22,_Marc_Chagall_(1917)_Mus%C3%A9e_d%27art_et_d%27histoire_du_Juda%C3%AFsme.jpg maar dan met veel fellere kleuren (die ik hem ook wel zag gebruiken) en een soort dorpgezicht met een groot huis op de voorgrond. Nou ja, misschien vind ik het ooit nog ergens. Waarom ik daar nou ineens zou op kom is omdat ik ooit, lang geleden dat schilderij in huis had (nou ja niet het echte natuurlijk en verloren gegaan) en dat ter sprake kwam met een vriendin (die schildert) en die graag wilde weten wie dat was. --{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 30 jan 2017 11:46 (CET)
:Als nu het beeld dat in jouw hoofd zit kon doorzenden aan mij (of aan google afbeeldingen zoeken)... maar de technologie is daarvoor helaas nog niet ver genoeg {[smiley}}. Hoop dat je het opeens nog eens tegen komt. [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 30 jan 2017 13:41 (CET)
::Volgens mij is het toch Chagall al zie ik het bedoelde schilderij nergens. Ach de vriendin zoekt verder maar zelf ;) Schilder jij trouwens ook? Ik heb in het verleden wel (uiteraard verloren gegane) muurschilderingen gemaakt die veel waardering kregen. Het blijft kriebelen als ik stukken van je boek lees. Misschien als [[Leer jezelf ecologisch tuinieren]] af is? En natuurlijk mijn levenswerk '7 is een leven tussen droom en werkelijheid' wat momenteel bij de drukker ligt. Ik hoef me dus niet te vervelen. --{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 9 feb 2017 21:57 (CET)
:::Hoi John, ja ik schilder zelf ook wel, maar ben een totale amateur. Soms wil iemand wel eens wat van mij hebben, maar 99% staat op zolder. Wat spannend dat je een echt boek geschreven hebt en laat drukken. Een raadselachtige titel voor mij, gebrek aan kennis over het onderwerp denk ik. Ik heb ook een tuin, maar alleen een siertuin. Alles wat ik zaai wordt een teleurstelling, door gebrek aan aandacht. Het is inderdaad een levenswerk van jou, het boek over ecologisch tuinieren. Zeer bedankt voor je ja-stem bij de stewardverkiezing trouwens. [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 12 feb 2017 17:50 (CET)
::::Hallo Elly, Ik had ook een raadselachtig leven ;) Als je het leuk vindt staat op [https://home.kpn.nl/gils0256/] het eerste septenium (deel van 7 jaren) te lezen. Het zit nogal ingewikkeld in elkaar omdat het geschreven wordt door mijn onderbewuste. Dit 'beschermengeltje' voert ook gesprekken met mij en met mijn onbewuste. Nou ja, de inleiding probeert het duidelijk te maken. --{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 12 feb 2017 18:54 (CET)

== Schilderen op hout ==

Hallo Ellywa, ik las jouw artikel https://nl.wikibooks.org/wiki/Schilderen/Verf#Verschil_tussen_olieverf,_acrylverf_en_aquarel

Ik wil graag een houten wand van een kast schilderen. Ik heb wel al wat geëxperimenteerd met acrylverf het voorbije jaar op papier, maar wil nu iets groter.

Ik heb enkele vragen, misschien kun jij mij er wel bij helpen? Ik vind ze niet meteen terug op het internet. 

1/ plaats ik best een dekkende witte laag op de kast alvorens ik met het échte werk begin? Zo ja, welk verftype zou dat moeten zijn?

2/ kies ik het best voor acrylverf (waar ik al mee vertrouwd ben) of olieverf? Ik heb de tabel gezien, en het meerwerk voor het spoelen van kwasten schrikt mij een beetje af (ik ben nogal lui ingesteld), en ook de sterke geur (blijft die lang hangen?). Ik wil wel graag dikke lagen voor een mooi contrast. Niet zo, dat het er vijf centimeter uitspringt (dat zijn die schuimlagen vermoed ik), maar dat het contrast wel duidelijk is. Begrijp je? Als dat met acrylverf kan zou ik dat daar mee doen.

3/ Hoe maak je fluooranje verf, of toch zoiets in die aard? :) 

Bedankt op voorhand!

:Dag [[Gebruiker:Schilder123|Schilder123]], wat leuk dat je mijn boek hebt gevonden en gelezen. Lastige vragen hoor.... ik geef je mijn mening dan maar hierover. 

:1/ Ja, voordat je met verf gaat schilderen eerst een andere dekkende laag op het hout aanbrengen. Wit hoeft niet persé, een kleur kan ook. Als je de juiste kleur kiest, heb je misschien minder (dure) verf nodig voor de decoratie. Ik zou eerst even proberen op een proefplankje of het acryl er goed op houdt. Anders zonde van het werk als het gaat afbladderen. Olieverf houdt goed op van alles, maar ook dat beter even proberen. Het beste is &quot;gesso&quot; te gebruiken, dat houdt wel op hout en is geschikt voor zowel olieverf als acryl. 

:2/ Type verf: Olieverf, vooral de goede merken, is nogal duur. Ik zou er zelf geen grote oppervlakken mee gaan bedekken. Bij het opbrengen ruikt olieverf niet zozeer, maar wel het verdunningsmiddel, terpentijn. Dat ruikt erg sterk. Je moet ervan houden..... Je kan olieverf ook heel goed niet verdund opbrengen. Maar dan gebruik je ook veel ervan. En dan duurt het drogen ook erg lang. Dikke lagen duren wel twee weken. Olieverf is ook vaak transparant, voor veel mensen is het toch moeilijk om ermee te werken. Kortom: doe het met acryl zou ik zeggen.

:3/ Bij acryl zijn veel kleuren te koop. Let wel op de lichtechtheid. Die felle kleuren blijven volgens mij niet lang zo fel, maar ik heb er zelf niet mee gewerkt eerlijk gezegd. Ik vermoed als je kast in de zon komt te staan zo een felle kleur snel zal verbleken. Talens vermeldt de lichtechtheid op de tubes, zie https://www.royaltalens.com/nl-nl/informatie/veelgestelde-vragen/lichtechtheid/. Let op: dat is voor &quot;museumomstandigheden&quot;, dus gedempt indirect licht...

:Hopelijk helpt dit wat. Veel succes met de kast! [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 22 sep 2018 15:36 (CEST)

== How we will see unregistered users ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=content/&gt;
Hi!

You get this message because you are an admin on a Wikimedia wiki.

When someone edits a Wikimedia wiki without being logged in today, we show their IP address. As you may already know, we will not be able to do this in the future. This is a decision by the Wikimedia Foundation Legal department, because norms and regulations for privacy online have changed.

Instead of the IP we will show a masked identity. You as an admin '''will still be able to access the IP'''. There will also be a new user right for those who need to see the full IPs of unregistered users to fight vandalism, harassment and spam without being admins. Patrollers will also see part of the IP even without this user right. We are also working on [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|better tools]] to help.

If you have not seen it before, you can [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|read more on Meta]]. If you want to make sure you don’t miss technical changes on the Wikimedia wikis, you can [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|subscribe]] to [[m:Tech/News|the weekly technical newsletter]].

We have [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|two suggested ways]] this identity could work. '''We would appreciate your feedback''' on which way you think would work best for you and your wiki, now and in the future. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|let us know on the talk page]]. You can write in your language. The suggestions were posted in October and we will decide after 17 January.

Thank you. 
/[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]&lt;section end=content/&gt;
&lt;/div&gt;

4 jan 2022 19:18 (CET)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:Johan (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(6)&amp;oldid=22532666 --&gt;

==Importeren van [[w:Toastje]]? ==
Dag Ellywa, ik zie dat je &quot;Toastjes&quot; net rechtstreeks vanaf WP hierheen hebt overgeplaatst. In dit soort gevallen heeft importeren via Transwiki (zie [[Wikibooks:Import]]) hier echter de voorkeur (i.v.m. het voor iedereen zichtbaar blijven van de bewerkingsgeschiedenis). Dit heeft als bijkomend voordeel dat de pagina hier eerst ook qua syntax geschikt gemaakt kan worden (de huidige versie is dat nog niet). 

De huidige pagina [[Kookboek/Toastjes]] zou dan denk ik hier eerst weer verwijderd moeten worden. Misschien kun je dat als moderator zelf even doen, en dan een nieuw verzoek plaatsen (of evt. gewoon zelf importeren)? Mvg [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 26 feb 2023 13:14 (CET)

Aanvullend: ik bedenk nu opeens dat de kans vrij groot is dat de pagina binnenkort op WP wordt verwijderd, blijft de bewerkingsgeschiedenis dan hier via Transwiki wel nog zichtbaar? Indien niet, dan heeft importeren in dit geval denk ik ook niet veel zin. Het lijkt me dan anderzijds weer wenselijk dat er een permalink naar de gekopieerde versie op WP komt. [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 26 feb 2023 14:23 (CET)
:Ja, er is weer een verwijderwoede ontstaan. Als je tijd hebt, zo je de verwijderlijst met het oog op gerechten in de gaten kunnen houden en vervolgens hierheen importeren. Echter wel wat meer werk dan copy/paste zo te zien. [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 26 feb 2023 16:02 (CET)
::Dit is geen echt antwoord op mijn vraag, ik constateer niettemin dat je het via de normale weg importeren van &quot;Toastjes&quot; blijkbaar niet zo nodig vindt. OK, ik plaats dan denk ik binnenkort maar een permalink oid op [[Kookboek/Toastjes]], want ik vind dat die er i.v.m. &quot;auteursrechten&quot; (in dit geval die van de WP-gebruikers zelf) wel moet zijn. In het vervolg zou ik ook eigenlijk al dit soort overzettingen vanaf WP hierheen toch het liefste via [[Wikibooks:Import]] zien. [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 26 feb 2023 19:40 (CET)

== Commons ==

Hello! I think the files in [[:Categorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons met dezelfde naam]] should be safe to delete. Just in case you would like to delete files also on Commons. [[Gebruiker:MGA73|MGA73]] ([[Overleg gebruiker:MGA73|overleg]]) 22 apr 2025 21:51 (CEST)

== Aquareltechnieken ==

Hallo, Elly. In het boek [[Schilderen]] ontbreekt alleen nog de pagina [[Schilderen/Aquareltechnieken|Aquareltechnieken]]; zou jij die kunnen en willen invullen? Het is een mooi boek, en het zou fijn zijn als het echt compleet was! - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 12 apr 2026 20:51 (CEST)</text>
      <sha1>jhx1n9owl2l2frhd3v84lrm8ci0crqr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422342</id>
      <parentid>422322</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:07:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ellywa</username>
        <id>451</id>
      </contributor>
      <comment>/* Aquareltechnieken */ Reactie</comment>
      <origin>422342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24580" sha1="33zy1o1hakh07dvlmfep0gqkugqkdo4" xml:space="preserve">Hallo Elly. Nou eindelijk ben je hier aangeland! Groeten en veel succes hier. :-) [[Gebruiker:Londenp|Londenp]] &lt;sub&gt;&lt;span style=&quot;font-size: x-small;&quot;&gt;[[overleg_gebruiker:Londenp|zeg't maar]]&lt;/span&gt;&lt;/sub&gt; 22 jun 2006 23:52 (CEST)
:Dank je wel voor je welkom Londenp, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] 22 jun 2006 23:57 (CEST)
::Ook een hartelijke welkom van mij hier op de Books! [[Gebruiker:Inge Habex|Inge Habex]] 23 jun 2006 00:21 (CEST)
:::Dag Ellywa, enig idee hoe ik terug ingelogd raak? Geen idee onder welk mailadres ik jaren geleden heb ingelogd...  [[Gebruiker:Inge Habex|Inge Habex]] 
::::dag Inge, dat is lang geleden. Ik vrees dat als je wachtwoord en mail allebei niet meer weet inloggen niet mogelijk is. Dan is de enige optie een nieuwe gebruikersnaam nemen vrees ik. Ik heb je een testmail gestuurd, via de mailfunctie. Misschien ontvang je die. [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 7 mrt 2017 14:29 (CET)

==[[Gebruiker:Ellywa]]==
Klinkt misschien dom, maar op je gebruikerspagina staat een link naar je overlegpagina van wikipedia. Ik wou alleen maar zeggen dat dit handiger kon door ''w:'' ervoor te zetten en dan moet je de ''https://nl.wikipedia.org/wiki/'' gewoon weglaten. Snap je? Mvg, [[Gebruiker:Jerre|Jerre]] 31 okt 2006 21:56 (CET)
:Oké, heel erg bedankt Jerre, klinkt niet dom, je weet juist veel. [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] 31 okt 2006 22:14 (CET)

== Schilderen. ==

Leuk dat je het boek [[Schilderen]] opgepakt hebt. Succes ermee. --{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 27 nov 2014 22:12 (CET)
:Dank je wel John, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 28 nov 2014 10:48 (CET)
::Je hebt er op korte tijd al wat moois van gemaakt! Prima werk, [[Gebruiker:Beachcomber|Beachcomber]] ([[Overleg gebruiker:Beachcomber|overleg]]) 14 dec 2014 20:22 (CET)
:::Dank je! Het is heel leuk om hier ongehinderd door eisen omtrent encyclopediciteit en bronvermelding aan de gang te zijn. [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 16 dec 2014 15:28 (CET)
::::Haha {{Smiley}}. Ik snap denk ik wat je bedoelt. [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 16 dec 2014 16:24 (CET)
:::::{{Smiley}} [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 17 dec 2014 11:21 (CET)
:::::: Een ster is wel op z'n plaats voor je inzet om [[Schilderen]] tot een mooi boek te maken. [[File:Embedded pentagrams (thick, transparent).png|50px]] --{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 19 dec 2014 21:52 (CET)
:::::::&lt;bloos&gt; dank je nogmaals! [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 19 dec 2014 22:36 (CET)

== Gefeliciteerd! ==

Je hebt zojuist het record gebroken, nl. dat van het schrijven van een compleet boek in precies 1 uur! ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 22 dec 2014 00:05 (CET)
:Lol, dat was niet zo moeilijk :-). [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 22 dec 2014 00:08 (CET)
::Misschien niet, maar je moet wel op het idee komen én het &quot;even&quot; uitvoeren! Petje af voor deze fijne uitbreieding van Wikijunior, hoor. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 22 dec 2014 00:10 (CET)
:::Nu ja, ik had even rondgeneusd op de Duitse wikibooks, daar trof ik het aan. En als oma trof het me. Dus ik heb het idee eerlijk gejat onder CC/BY (staat bij de eerste edit, hopelijk is dat voldoende). [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 22 dec 2014 00:14 (CET)

==Ondertekening verwijderd==
Hoi Elly, even ter info: ik heb je persoonlijke handtekening op [[Schilderen/Vervolg je weg met anderen]] weer verwijderd. Het is niet gebruikelijk om dit zo in pagina's in de hoofdnaamruimte te doen. Je naam als (hoofd)auteur staat verder al genoemd in de infobox die standaard bij het boek hoort. Bedankt verder voor dit fraaie boek over schilderen, en ik hoop nog meer van je hier tegemoet te kunnen zien! Groeten, [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 13 jan 2015 23:01 (CET)
:Hoi WikiSchim, het boek is nog niet af hoor, maar mijn ambitie een beetje omlaag gehaald (geen aquarel). Als ik het boek laat drukken, wat ik zeker van plan ben, alleen al voor mijzelf, komt mijn naam voluit op de titelpagina en in het nawoord te staan. Maar dat zal dan tijdelijk eventjes zijn. Groeten, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 13 jan 2015 23:30 (CET)

== Schilderen ==

Razend knap boek, Ellywa! Wat ik me afvroeg: zou het misschien niet interessant zijn om wat over schilderen met olieverf zonder giftige oplosmiddelen te zeggen? Dus ofwel met het schildersmes, ofwel met penselen + vers uit de tube, eventueel aangelengd met wat lijnolie? Schoonmaken gebeurt dan met water en zeep, en eventueel wat lijnolie. Zie bv. [https://www.wetcanvas.com/forums/showthread.php?t=618924 hier]. Zelf gebruik ik nu uit gezondheidsoverwegingen acrylverf, maar ik mis een beetje &quot;de streep&quot; van het penseel omdat acrylverf vervloeit. In water oplosbare olieverf probeerde ik ook, maar die vind ik nogal stroef. Ik denk dat ik die gifvrije methode met traditionele olieverf ook eens ga proberen. Succes verder, ziet er al bijzonder mooi uit! [[Gebruiker:Beachcomber|Beachcomber]] ([[Overleg gebruiker:Beachcomber|overleg]]) 3 jul 2016 11:19 (CEST)
:Dank je wel {{Smiley}}. Ik probeer het nu eindelijk &quot;af&quot; te maken. Wat leuk dat jij ook schildert. Ik heb ook die wateroplosbare verf gebruikt, van Talens, maar die beviel mij ook niet. Geloof dat het type dat ik geprobeerd heb uit de handel is gehaald. Maar er zijn meer merken, en de oplosmiddelen zijn verschillend. Ik zal eens kijken of ik iets kan vinden. Maar voel je gerust vrij om het boek te wijzigen als je daar zin in hebt, of een hoofdstukje gezondheid toe te voegen. Met acryl heb ik zelf ook veel minder ervaring. Ik ken iemand die olieverf alleen verdunt met lijnolie. Maar dan moet je wel heel veel geduld hebben (dat heeft die persoon). Opzetten/onderschilderen met acryl, en afmaken met olieverf bevalt mij meestal het beste. Dan hoef je niet veel te verdunnen. [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 3 jul 2016 11:51 (CEST)
::Same here, Cobra. Pigmenten zijn dik in orde, maar het is toch niet la même chose. Ik zie wel of het me bevalt, dat experiment zonder terpentijn &amp; co. Heb hier nog een fortuin aan olieverftubes liggen, dat zou dus wel interessant zijn. Opzetten doe (of deed) ik ook met acryl, daarna afwerken met olie. Nu pruts ik vrijwel alleen met acrylverf omdat ik schrik heb van die oplosmiddelen (vorig jaar wat aan mijn longen gekregen). 
::Ik doe nog heel weinig op die wiki-projecten, ik denk dat ik een beetje wikimoe ben. Naar Wikibooks kom ik nog wel af en toe kijken. [[Gebruiker:Beachcomber|Beachcomber]] ([[Overleg gebruiker:Beachcomber|overleg]]) 3 jul 2016 12:11 (CEST)
:::Ja, het is hier heel prettig. Lekker schrijven zonder brongezeur, ik hoop althans dat dat het beleid blijft. Maar het had wel iets drukker mogen zijn, dan komen er ook meer verbeteringen in elkaars werk. Jij hebt trouwens enorm veel geschreven! Petje af. [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 3 jul 2016 12:19 (CEST)
::::P.S. ik vergiste me, ik heb Winsor en Newton Artisan gebruikt. 12 tubes liggen ongebruikt (niet geheel nieuw). Ik moet ze nog eens kwijt zien te raken aan iemand die ze wil overnemen. [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 3 jul 2016 12:21 (CEST)

==Persoonlijke stijl==
Hoi Ellywa, ik doelde meer bepaaldelijk op het gebruik van ''ik'' in de hoofdnaamruimte. Dat is (ook) hier niet de bedoeling, meen ik. Zoals je het nu hebt opgelost kan het daarentegen wel.  [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 6 jul 2016 10:05 (CEST)

==Navigatiesjabloon voor [[Schilderen]]?==
Hoi, [[Sjabloon:Schilderen]] waarin je alle subpagina's tegelijk ziet (zie ook [[Sjabloon:Nederlands]]) of het beperktere [[Sjabloon:Navigatie schilderen]] (gebaseerd op [[Sjabloon:Navigatie]], als je dat liever hebt) lijkt me inmiddels wel handig voor in [[Schilderen]]. Idee? [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 6 jul 2016 22:58 (CEST)
:Als het boek af is, wil ik het boek laten drukken, in elk geval éénmaal. Ik weet niet hoe dat gaat werken met zo een sjabloon, maar opzich is het wel handig voor on-line lezen. Het sjabloon Nederlands vind ik erg overheersend; dat vind ik vaker met zulke sjablonen rechts in beeld, zeker omdat dit boek al veel afbeeldingen bevat. Een sjabloon onderaan is beter. Het nadeel van het navigatiesjabloon, waar ik oorspronkelijk mee begonnen ben, is dat het erg bewerkelijk is. Als je een hoofdstuk verplaatst moet je van alles aanpassen; en hoofdstukken verplaatsen heb ik vandaag nog gedaan (of gister). Misschien is een sjabloon onderaan, maar dan met alle hoofdstukken/paragrafen een idee? Dat kan dan ook tijdelijk leeggehaald worden om het boek te laten drukken misschien. Kan jij proberen iets te maken? [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 7 jul 2016 00:10 (CEST)

==[[Schilderen/Bloemen]]==
Laat ik die onderste rij nou net het mooist vinden. Ik hou eigenlijk alleen maar van zo realistisch mogelijk uitgebeelde schilderingen, van modernistische kunst heb ik een lichte afkeer. Maar smaken verschillen {{Smiley}} [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 10 aug 2016 16:20 (CEST)
:zet het er gerust bij. En met name waarom jij dat vindt, wat raakt je dan precies?  Dat zou ik ook wel interessant vinden. [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 10 aug 2016 16:52 (CEST)

== Schilderen/Lijnen ==

Het bestand ''Edward Hopper - A Woman in the Sun (1961).jpg'' is zo te zien verwijderd van commons, hierdoor valt er een gat in [[Schilderen/Lijnen#Gesuggereerde_lijnen]]. Weet je daar misschien een andere afbeelding voot? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 dec 2016 00:52 (CET)
:Wat gek, meestal gaan ze met een bot alle artikelen na, in dit geval niet. Het is logisch dat de afbeelding verwijderd is (te modern). Dank je voor de melding in elk geval. Ik moet er even aan toe komen om een alternatief te zoeken. [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 2 dec 2016 16:20 (CET)
::Het schilderij dat het Rijksmuseum aankocht gaf de oplossing. [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 21 dec 2016 22:04 (CET)
Elly, er zijn opnieuw afbeeldingen verwijderd!
* [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Schilderen%2FStofuitdrukking&amp;type=revision&amp;diff=318177&amp;oldid=315903 Hier] heb ik een kleine fix toegepast, maar de tekst klopt nu niet meer;
* aan [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Schilderen%2FWater&amp;type=revision&amp;diff=318174&amp;oldid=283720 deze] moet denkelijk iets meer gebeuren... 
:- [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 jun 2017 21:13 (CEST)
::Hoi Erik, dank je voor het attenderen. Jammer, er zijn zo weinig moderne schilderijen om uit te putten. Tja, copyright... Met vriendelijke groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 19 jun 2017 22:59 (CEST)

== Schilderen ==
[[File:Koningin Wilhelmina aan het schilderen (8224145894).jpg|thumb|Koningin Wilhelmina aan het schilderen (8224145894)]]
Hallo [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]], zopas [[:File:Koningin Wilhelmina aan het schilderen (8224145894).jpg|deze foto gevonden]] heb je er iets aan voor je nieuwe boek? {{Smiley}} [[Gebruiker:Lotje|Lotje]] ([[Overleg gebruiker:Lotje|overleg]]) 6 jan 2017 17:03 (CET)
:Ja, wat grappig zeg. Wat een oude bril, wat primitief en zie je die kleren, zo armoedig, die de mensen droegen om haar heen, 1936? Dank je wel Lotje. [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 6 jan 2017 18:12 (CET)
::Zou de Koningin de [[:nl:w:Brabants bont|Brabants bont]]e schortjes hebben meegebracht voor deze kinderen? Om het plaatje wat meer ''kleur'' te geven? [[Gebruiker:Lotje|Lotje]] ([[Overleg gebruiker:Lotje|overleg]]) 6 jan 2017 18:28 (CET)

== Vraagje ==

Hallo Ellywa, jij bent met het boek schilderen bezig (wat ik met plezier volg) dus misschien kan je me helpen. Ik zoek namelijk de naam van een (Franse?) schilder die niet in perspectief schilderde. Die stijl weet ik ook niet hoe dat heet. Er ligt me een schilderij bij van een straatje met op de voorgrond een (scheef) huis. Hij is wel beroemd, maar op de lijst van beroemde schilders op WP kan ik het ook niet vinden. --{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 29 jan 2017 21:46 (CET)
:Hoi Vangelis, leuk dat je het volgt, bij vlagen werk ik eraan... het moet toch ooit afkomen. Je vraag vind ik wel lastig, misschien bedoel je een schilder die in een &quot;primitieve&quot; stijl schildert, zoals Henri Rousseau? [[c:Category:Paintings by Henri Rousseau]]. Of is het een veel oudere schilder, toen ze het perspectief nog niet kenden? Heb je een afbeelding misschien? Met vriendelijke groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 29 jan 2017 22:40 (CET)
::Tja, het is ook wel heel summiere informatie die ik geef, maar ik ben dan ook alles kwijt (leeftijd? ;) ). Volgens mij valt het onder naïeve kunst (dat is toch zoals 'kinderen' iets tekenen of schilderen?) en er kwam iets boven borrelen dat het misschien Marc Chagall zou kunnen zijn. Ik heb veel sites bekeken waar schilderijen van hem staan, maar niet dat werk wat ik bedoel gevonden. Het is wel een beetje de stijl die ik zag op https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%22The_Cemetery_Gates%22,_Marc_Chagall_(1917)_Mus%C3%A9e_d%27art_et_d%27histoire_du_Juda%C3%AFsme.jpg maar dan met veel fellere kleuren (die ik hem ook wel zag gebruiken) en een soort dorpgezicht met een groot huis op de voorgrond. Nou ja, misschien vind ik het ooit nog ergens. Waarom ik daar nou ineens zou op kom is omdat ik ooit, lang geleden dat schilderij in huis had (nou ja niet het echte natuurlijk en verloren gegaan) en dat ter sprake kwam met een vriendin (die schildert) en die graag wilde weten wie dat was. --{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 30 jan 2017 11:46 (CET)
:Als nu het beeld dat in jouw hoofd zit kon doorzenden aan mij (of aan google afbeeldingen zoeken)... maar de technologie is daarvoor helaas nog niet ver genoeg {[smiley}}. Hoop dat je het opeens nog eens tegen komt. [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 30 jan 2017 13:41 (CET)
::Volgens mij is het toch Chagall al zie ik het bedoelde schilderij nergens. Ach de vriendin zoekt verder maar zelf ;) Schilder jij trouwens ook? Ik heb in het verleden wel (uiteraard verloren gegane) muurschilderingen gemaakt die veel waardering kregen. Het blijft kriebelen als ik stukken van je boek lees. Misschien als [[Leer jezelf ecologisch tuinieren]] af is? En natuurlijk mijn levenswerk '7 is een leven tussen droom en werkelijheid' wat momenteel bij de drukker ligt. Ik hoef me dus niet te vervelen. --{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 9 feb 2017 21:57 (CET)
:::Hoi John, ja ik schilder zelf ook wel, maar ben een totale amateur. Soms wil iemand wel eens wat van mij hebben, maar 99% staat op zolder. Wat spannend dat je een echt boek geschreven hebt en laat drukken. Een raadselachtige titel voor mij, gebrek aan kennis over het onderwerp denk ik. Ik heb ook een tuin, maar alleen een siertuin. Alles wat ik zaai wordt een teleurstelling, door gebrek aan aandacht. Het is inderdaad een levenswerk van jou, het boek over ecologisch tuinieren. Zeer bedankt voor je ja-stem bij de stewardverkiezing trouwens. [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 12 feb 2017 17:50 (CET)
::::Hallo Elly, Ik had ook een raadselachtig leven ;) Als je het leuk vindt staat op [https://home.kpn.nl/gils0256/] het eerste septenium (deel van 7 jaren) te lezen. Het zit nogal ingewikkeld in elkaar omdat het geschreven wordt door mijn onderbewuste. Dit 'beschermengeltje' voert ook gesprekken met mij en met mijn onbewuste. Nou ja, de inleiding probeert het duidelijk te maken. --{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 12 feb 2017 18:54 (CET)

== Schilderen op hout ==

Hallo Ellywa, ik las jouw artikel https://nl.wikibooks.org/wiki/Schilderen/Verf#Verschil_tussen_olieverf,_acrylverf_en_aquarel

Ik wil graag een houten wand van een kast schilderen. Ik heb wel al wat geëxperimenteerd met acrylverf het voorbije jaar op papier, maar wil nu iets groter.

Ik heb enkele vragen, misschien kun jij mij er wel bij helpen? Ik vind ze niet meteen terug op het internet. 

1/ plaats ik best een dekkende witte laag op de kast alvorens ik met het échte werk begin? Zo ja, welk verftype zou dat moeten zijn?

2/ kies ik het best voor acrylverf (waar ik al mee vertrouwd ben) of olieverf? Ik heb de tabel gezien, en het meerwerk voor het spoelen van kwasten schrikt mij een beetje af (ik ben nogal lui ingesteld), en ook de sterke geur (blijft die lang hangen?). Ik wil wel graag dikke lagen voor een mooi contrast. Niet zo, dat het er vijf centimeter uitspringt (dat zijn die schuimlagen vermoed ik), maar dat het contrast wel duidelijk is. Begrijp je? Als dat met acrylverf kan zou ik dat daar mee doen.

3/ Hoe maak je fluooranje verf, of toch zoiets in die aard? :) 

Bedankt op voorhand!

:Dag [[Gebruiker:Schilder123|Schilder123]], wat leuk dat je mijn boek hebt gevonden en gelezen. Lastige vragen hoor.... ik geef je mijn mening dan maar hierover. 

:1/ Ja, voordat je met verf gaat schilderen eerst een andere dekkende laag op het hout aanbrengen. Wit hoeft niet persé, een kleur kan ook. Als je de juiste kleur kiest, heb je misschien minder (dure) verf nodig voor de decoratie. Ik zou eerst even proberen op een proefplankje of het acryl er goed op houdt. Anders zonde van het werk als het gaat afbladderen. Olieverf houdt goed op van alles, maar ook dat beter even proberen. Het beste is &quot;gesso&quot; te gebruiken, dat houdt wel op hout en is geschikt voor zowel olieverf als acryl. 

:2/ Type verf: Olieverf, vooral de goede merken, is nogal duur. Ik zou er zelf geen grote oppervlakken mee gaan bedekken. Bij het opbrengen ruikt olieverf niet zozeer, maar wel het verdunningsmiddel, terpentijn. Dat ruikt erg sterk. Je moet ervan houden..... Je kan olieverf ook heel goed niet verdund opbrengen. Maar dan gebruik je ook veel ervan. En dan duurt het drogen ook erg lang. Dikke lagen duren wel twee weken. Olieverf is ook vaak transparant, voor veel mensen is het toch moeilijk om ermee te werken. Kortom: doe het met acryl zou ik zeggen.

:3/ Bij acryl zijn veel kleuren te koop. Let wel op de lichtechtheid. Die felle kleuren blijven volgens mij niet lang zo fel, maar ik heb er zelf niet mee gewerkt eerlijk gezegd. Ik vermoed als je kast in de zon komt te staan zo een felle kleur snel zal verbleken. Talens vermeldt de lichtechtheid op de tubes, zie https://www.royaltalens.com/nl-nl/informatie/veelgestelde-vragen/lichtechtheid/. Let op: dat is voor &quot;museumomstandigheden&quot;, dus gedempt indirect licht...

:Hopelijk helpt dit wat. Veel succes met de kast! [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 22 sep 2018 15:36 (CEST)

== How we will see unregistered users ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=content/&gt;
Hi!

You get this message because you are an admin on a Wikimedia wiki.

When someone edits a Wikimedia wiki without being logged in today, we show their IP address. As you may already know, we will not be able to do this in the future. This is a decision by the Wikimedia Foundation Legal department, because norms and regulations for privacy online have changed.

Instead of the IP we will show a masked identity. You as an admin '''will still be able to access the IP'''. There will also be a new user right for those who need to see the full IPs of unregistered users to fight vandalism, harassment and spam without being admins. Patrollers will also see part of the IP even without this user right. We are also working on [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|better tools]] to help.

If you have not seen it before, you can [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|read more on Meta]]. If you want to make sure you don’t miss technical changes on the Wikimedia wikis, you can [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|subscribe]] to [[m:Tech/News|the weekly technical newsletter]].

We have [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|two suggested ways]] this identity could work. '''We would appreciate your feedback''' on which way you think would work best for you and your wiki, now and in the future. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|let us know on the talk page]]. You can write in your language. The suggestions were posted in October and we will decide after 17 January.

Thank you. 
/[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]&lt;section end=content/&gt;
&lt;/div&gt;

4 jan 2022 19:18 (CET)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:Johan (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(6)&amp;oldid=22532666 --&gt;

==Importeren van [[w:Toastje]]? ==
Dag Ellywa, ik zie dat je &quot;Toastjes&quot; net rechtstreeks vanaf WP hierheen hebt overgeplaatst. In dit soort gevallen heeft importeren via Transwiki (zie [[Wikibooks:Import]]) hier echter de voorkeur (i.v.m. het voor iedereen zichtbaar blijven van de bewerkingsgeschiedenis). Dit heeft als bijkomend voordeel dat de pagina hier eerst ook qua syntax geschikt gemaakt kan worden (de huidige versie is dat nog niet). 

De huidige pagina [[Kookboek/Toastjes]] zou dan denk ik hier eerst weer verwijderd moeten worden. Misschien kun je dat als moderator zelf even doen, en dan een nieuw verzoek plaatsen (of evt. gewoon zelf importeren)? Mvg [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 26 feb 2023 13:14 (CET)

Aanvullend: ik bedenk nu opeens dat de kans vrij groot is dat de pagina binnenkort op WP wordt verwijderd, blijft de bewerkingsgeschiedenis dan hier via Transwiki wel nog zichtbaar? Indien niet, dan heeft importeren in dit geval denk ik ook niet veel zin. Het lijkt me dan anderzijds weer wenselijk dat er een permalink naar de gekopieerde versie op WP komt. [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 26 feb 2023 14:23 (CET)
:Ja, er is weer een verwijderwoede ontstaan. Als je tijd hebt, zo je de verwijderlijst met het oog op gerechten in de gaten kunnen houden en vervolgens hierheen importeren. Echter wel wat meer werk dan copy/paste zo te zien. [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 26 feb 2023 16:02 (CET)
::Dit is geen echt antwoord op mijn vraag, ik constateer niettemin dat je het via de normale weg importeren van &quot;Toastjes&quot; blijkbaar niet zo nodig vindt. OK, ik plaats dan denk ik binnenkort maar een permalink oid op [[Kookboek/Toastjes]], want ik vind dat die er i.v.m. &quot;auteursrechten&quot; (in dit geval die van de WP-gebruikers zelf) wel moet zijn. In het vervolg zou ik ook eigenlijk al dit soort overzettingen vanaf WP hierheen toch het liefste via [[Wikibooks:Import]] zien. [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 26 feb 2023 19:40 (CET)

== Commons ==

Hello! I think the files in [[:Categorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons met dezelfde naam]] should be safe to delete. Just in case you would like to delete files also on Commons. [[Gebruiker:MGA73|MGA73]] ([[Overleg gebruiker:MGA73|overleg]]) 22 apr 2025 21:51 (CEST)

== Aquareltechnieken ==

Hallo, Elly. In het boek [[Schilderen]] ontbreekt alleen nog de pagina [[Schilderen/Aquareltechnieken|Aquareltechnieken]]; zou jij die kunnen en willen invullen? Het is een mooi boek, en het zou fijn zijn als het echt compleet was! - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 12 apr 2026 20:51 (CEST)

:Tja Erik, daar heb ik te weinig verstand van, daarom heb ik het nooit ingevuld. Ik heb het wel eens aan iemand gevraagd, maar daar kwam geen reactie op. Het kan er ook uitgehaald worden als je dat beter vindt. Doet me denken dat ik nodig eens verder zou kunnen gaan met de linoleumsnedes... daar ben ik aan begonnen. Heb teveel hobby's voor de tijd die ik heb. Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 12 apr 2026 21:07 (CEST)</text>
      <sha1>33zy1o1hakh07dvlmfep0gqkugqkdo4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Programmeren in Python/Eerste programma</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9007</id>
    <revision>
      <id>422447</id>
      <parentid>348364</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:44:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Index Programmeren in Python}}</comment>
      <origin>422447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7352" sha1="b504y6rwyh9negqez8rssksjf5q0itf" xml:space="preserve">{{Index Programmeren in Python}}
In dit hoofdstuk gaan we ons eerste Python programma schrijven. Python programma's zijn eigenlijk gewone tekstbestanden die met een standaard tekstverwerker geschreven kunnen worden. Voor u verder gaat in dit hoofdstuk, controleer of u Python hebt geïnstalleerd zoals omschreven in het hoofdstuk [[Programmeren in Python/Installatie|Installatie]] en u een geschikte tekstverwerker heeft.

== Eerste programma ==
Laten we ons eerste programma schrijven. Maak een bestand aan met de naam ''hallo.py'' in een tekstverwerker naar keuze met als inhoud:

&lt;syntaxhighlight lang=python&gt;
print(&quot;Hello, world!&quot;)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Nu dat we ons eerste programma hebben geschreven, moeten we het ook nog draaiende krijgen op onze computer.

== Eerste programma laten draaien ==
De manier om Python programma te laten draaien is grotendeels hetzelfde voor de verschillende besturingssystemen:

* Start de door u gekozen tekstverwerker.
* Kopiëer of typ het programma in de tekstverwerker.
* Kies een map of maak een map aan waar u het tekstbestand met de programmacode wilt bewaren.
* Bewaar het bestand met de programmacode als ''hallo.py''.
* Open de ''command line interface'' van het besturingsysteem.
* Navigeer via de ''command line interface'' naar de map waar je het bestand hebt bewaard.
* Voer het commando &quot;python hallo.py&quot; uit.

=== Windows ===
* Start de door u gekozen tekstverwerker.
* Kopiëer of typ het programma in de tekstverwerker.
* Kies een map of maak een map aan waar u het tekstbestand met de programmacode wilt bewaren, bijvoorbeeld &lt;span style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;C:\pythonoefeningen&lt;/span&gt;.
* Bewaar het bestand met de programmacode als ''hallo.py''.
* Open ''command prompt''(soms ook ''MS-DOS prompt'' of ''CMD'' genoemd). (Dit kan eventueel via: Start &gt; Uitvoeren... &gt; CMD &gt; enter)
* Navigeer via de ''command prompt'' naar de map waar je het bestand hebt bewaard.
&lt;pre&gt;
 C:\&gt; cd \pythonoefeningen
&lt;/pre&gt;
* Voer het commando &quot;python hallo.py&quot; uit.
&lt;pre&gt;
 C:\pythonoefeningen&gt; python hallo.py
&lt;/pre&gt;

Als dit niet lukt, controleer of uw ''PATH'' omgevingsvariabele de Python installatiemap bevat of dat u de meest recente versie van Python hebt geïnstalleerd. Lees desnoods opnieuw de instructies in het hoofdstuk [[Programmeren in Python/Installatie|Installatie]].

=== MacOS ===
* Start de door u gekozen tekstverwerker.
* Kopiëer of typ het programma in de tekstverwerker.
* Kies een map of maak een map aan waar u het tekstbestand met de programmacode wilt bewaren, bijvoorbeeld /home/jouwaccountnaam/pythonoefeningen.
* Bewaar het bestand met de programmacode als ''hallo.py''.
* Open de app ''Terminal''
* Navigeer via ''Terminal'' naar de map waar je het bestand hebt bewaard.
&lt;pre&gt;
 $ cd ~/pythonoefeningen
&lt;/pre&gt;
* Voer het commando &quot;python3 hallo.py&quot; uit.(Als je gewoon &quot;Python&quot; ingeeft als commando, wordt de oude Python 2 gestart door MacOS, daarom gebruiken we bij MacOS &quot;python3&quot;)
&lt;pre&gt;
 $ python3 hallo.py
&lt;/pre&gt;

=== Linux ===
* Start de door u gekozen tekstverwerker.
* Kopiëer of typ het programma in de tekstverwerker.
* Kies een map of maak een map aan waar u het tekstbestand met de programmacode wilt bewaren, bijvoorbeeld /home/jouwaccountnaam/pythonoefeningen. Als je dit wilt doen via een command-line kun je zo tewerk gaan:
&lt;pre&gt;
 $ mkdir ~/pythonoefeningen
 $ cd ~/pythonoefeningen
&lt;/pre&gt;
* Bewaar het bestand met de programmacode als ''hallo.py''.
* Open de app ''Terminal''
* Navigeer via ''Terminal'' naar de map waar je het bestand hebt bewaard.
&lt;pre&gt;
 $ cd ~/pythonoefeningen
&lt;/pre&gt;
* Voer het commando &quot;python3 hallo.py&quot; uit.(Als je gewoon &quot;python&quot; ingeeft als commando, wordt de oude Python 2 gestart door Linux, daarom gebruiken we bij Linux &quot;python3&quot;)
&lt;pre&gt;
 $ python3 hallo.py
&lt;/pre&gt;

== Resultaat ==
Het programma zou het volgende moeten laten zien op het scherm. 

&lt;pre&gt;
Hello, world!
&lt;/pre&gt;

Proficiat! Je bent reeds goed op weg om een Python programmeur te worden.

== Uitleg over het programma ==
Laten we nog eens naar ons eerste programma kijken.

{{Code
| Taal=Python
| Titel=Eerste programma
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python3&quot;&gt;
print(&quot;Hello, world!&quot;)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

Het eerste woord dat we zien is &lt;code&gt;print&lt;/code&gt;. &lt;code&gt;print&lt;/code&gt; is wat ze een ''ingebouwde functie'' noemen en doet wat zijn naam suggereert: iets printen op het scherm. Zelf code schrijven om tekst op het scherm te tonen is haast onbegonnen werk, zeker voor een beginner. Daarom komt Python met een voorgeschreven code die u kunt oproepen en laten uitvoeren om Python bepaalde taken te laten uitvoeren. Code die we kunnen oproepen en hergebruiken noemen we een functie. Functies die meegeleverd worden met Python worden daardoor ''ingebouwde functies'' genoemd. Functies kunt u zo vaak gebruiken als u wilt. In een later hoofdstuk zult u ook zien dat u uw eigen functies kunt schrijven.

Om een functie op te roepen volstaat het om de naam te schrijven, dus in dit geval &lt;code&gt;print&lt;/code&gt;. Om de functie te laten uitvoeren moet u de haakjes er aan toevoegen &lt;code&gt;()&lt;/code&gt;, die haakjes geven dus aan Python de instructie om de functie uit te voeren. Tussen de haakjes geeft u wat ze ''argumenten'' noemen. Een ''argument'' is eigenlijk data die je kunt meegeven aan een functie zodat de functie er iets mee kan doen, bij &lt;code&gt;print()&lt;/code&gt; geven we dus data mee die het kan printen op het scherm. We hebben als argument tekst meegegeven tussen dubbele aanhalingstekens &lt;code&gt;&quot;&quot;&lt;/code&gt;. De aanhalingstekens geven aan dat we een stuk tekst willen laten printen op het scherm. Hier wordt verder op ingegaan in een volgend hoofdstuk.

== Commentaar ==
Iets wat héél belangrijk is in programmeren, is om uw code te voorzien van commentaar waarmee u uitlegt wat u doet in uw code. Commentaar aan uw code geven kunt u bijvoorbeeld als volgt doen.

{{Code
| Taal=Python
| Titel=Eerste programma met commentaar
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Volgend stukje code print &quot;Hello, world!&quot; op het scherm.
print(&quot;Hello, world!&quot;)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

Commentaar geven doet u door een regel te beginnen met het &lt;code&gt;#&lt;/code&gt;-teken, liefst gevolgd door twee spaties en dan gevolgd door uw commentaar. Alles wat na het &lt;code&gt;#&lt;/code&gt;-teken komt wordt gezien als commentaar. Pas als u een nieuwe regel begint zal Python er terug vanuit gaan dat u programmacode aan het schrijven bent, tenzij u ook die regel begint met een &lt;code&gt;#&lt;/code&gt;-teken. Commentaar aan code geven is niet altijd nodig. Neem nu bovenstaand voorbeeld, iemand die programmeert in Python zal meteen begrijpen wat u wilt doen met uw stukje code. Maar zodra u complexere code begint te schrijven kan het niet altijd even duidelijk zijn, dan kunt u uw code beter voorzien van commentaar. Dit is handig voor andere mensen die uw code bekijken, maar ook voor uzelf. Het kan namelijk zijn dat u code hebt geschreven en dat u na verloop van tijd zelf niet meer begrijpt wat uw code precies doet. Commentaar kan dan helpen om het duidelijk te houden.

== Oefeningen ==
*Pas het ''hallo.py'' programma aan om hallo te zeggen tegen een historisch leider naar keuze (of tegen {{Wp|Ada Lovelace|Ada Lovelace}}).
*Verander het programma zodat het na de begroeting vraagt: &quot;Hoe ben je hier terecht gekomen?&quot;.

[[Programmeren in Python/Python programma's maken/Oplossingen|Oplossingen]] &amp;rarr;
{{Sub}}</text>
      <sha1>b504y6rwyh9negqez8rssksjf5q0itf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Programmeren in Python/Variabelen en gegevens</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9080</id>
    <revision>
      <id>422448</id>
      <parentid>386199</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:44:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Index Programmeren in Python}}</comment>
      <origin>422448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13392" sha1="1sulkhrowgt9rpw02u77uj0ueoiazxs" xml:space="preserve">{{Index Programmeren in Python}}
In dit hoofdstuk wordt besproken wat variabelen zijn en welk soort gegevens of data ze kunnen bevatten.

== Wat is een variabele? ==
Een ''variabele'' is een verwijzing naar een plaats in het geheugen van de computer waar je gegevens hebt opgeslagen. Met die gegevens kun je allerlei dingen doen. Je kunt de gegevens gebruiken en hergebruiken om bijvoorbeeld er bewerkingen mee te doen, zoals een wiskundige berekening. Je kunt de gegevens ook aanpassen, vervangen en verwijderen.

''Variabelen'' kunnen verwijzen naar allerlei soorten data, van simpele tekst en getallen, tot complexere data met allerlei eigenschappen. Om te kunnen werken met variabelen geven we ze een naam, als we dan iets willen doen met de gegevens waarnaar de variabele verwijst roepen we gewoon zijn naam op.

== Een variabele gebruiken ==
We bekijken een eerste voorbeeld van een programma dat een variabele gebruikt. In het volgend voorbeeld maken we een variabele aan genaamd ''name'' en zetten er gegevens in.

{{Code
| Taal=Python
| Titel=Variabele
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
name = 'Ada Lovelace'
print(&quot;Tot ziens, &quot; + name + '!')
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
Tot ziens, Ada Lovelace!
&lt;/pre&gt;

Waarom staan er apostroffen (') rond Ada's naam, en aanhalingstekens (&quot;) rond &quot;Tot ziens&quot;? Beide tekens worden gebruikt om een tekenreeks af te bakenen. Die tekenreeks wordt hier in de variabele met de naam ''name'' gestopt. In Python mogen we zowel ' als &quot; gebruiken om tekenreeksen af te bakenen, maar u mag ze niet zomaar met elkaar combineren. Wat bijvoorbeeld verboden is, is een tekenreeks zoals deze: &lt;code&gt;'Begint met apostrof en eindigt met een aanhalingsteken&quot;&lt;/code&gt;. Bovendien zien we hier ook hoe Python toestaat om twee tekenreeksen aan elkaar vast te plakken: gebruik gewoon een plusteken (+) om de reeksen samen te voegen.

== Invoer van gegevens ==
Een variabele kan ook gegevens bevatten die van buiten het programma komen. Eén van de manieren om gegevens van buiten het programma te krijgen is via het toetsenbord, daarvoor kun je de functie &lt;code&gt;input()&lt;/code&gt; gebruiken.

{{Code
| Taal=Python
| Titel=input()
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
print(&quot;Voer uw naam in alstublieft:&quot;)
name = input()
print(&quot;Hallo &quot; + name + &quot;!&quot;)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
Voer uw naam in alstublieft:
Jan
Hallo Jan!
&lt;/pre&gt;

&lt;code&gt;input()&lt;/code&gt; is net zoals &lt;code&gt;print()&lt;/code&gt; een ingebouwde functie. Het vraagt naar ''invoer'' via het toestenbord van ''jou'', de gebruiker van het programma. Telkens als je het programma uitvoert kun je een andere naam invoeren. Die naam komt in de variabele met de naam ''name'' terecht en kan verderop in het programma gebruikt worden, bijvoorbeeld om een welkomstbericht op het scherm af te drukken. Bovenstaand stukje code kan nog iets netter worden geschreven. Net zoals bij &lt;code&gt;print()&lt;/code&gt;, kun je bij &lt;code&gt;input()&lt;/code&gt; een argument meegeven.

{{Code
| Taal=Python
| Titel=input()
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
name = input(&quot;Voer uw naam in alstublieft: &quot;)
print(&quot;Hallo &quot; + name + &quot;!&quot;)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
Voer uw naam in alstublieft: Jan
Hallo Jan!
&lt;/pre&gt;

Nu zie je wel dat wanneer je tekst invoert dat het rechtstreeks achter &quot;Voer uw naam in alstublieft:&quot; komt in tegenstelling tot &lt;code&gt;print()&lt;/code&gt;. Dit komt omdat als u &lt;code&gt;print()&lt;/code&gt; gebruikt er na de tekst automatisch een nieuwe regel wordt begonnen. Bij &lt;code&gt;input()&lt;/code&gt; gebeurt dit ook, maar pas nadat u tekst hebt ingevoerd, daardoor komt de invoer op dezelfde regel als &quot;Voer uw naam in alstublieft:&quot; .

Merk op dat invoer ook van een API URL call kan komen:
{{Code
| Taal=Python
| Titel=input()
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
import requests
response= requests.get('https://api.weatherapi.com/v1/current.json?key=5acef4dfece1aeddfa13adc2f2cdaef&amp;q=Brussels&amp;aqi=no')
print(response.json())
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
{'location': {'name': 'Brussels', 'region': '', 'country': 'Belgium', 'lat': 50.83, 'lon': 4.33, 'tz_id': 'Europe/Brussels', 'localtime_epoch': 1707320286, 'localtime': '2024-02-07 16:38'}, 'current': {'last_updated_epoch': 1707319800, 'last_updated': '2024-02-07 16:30', 'temp_c': 4.0, 'temp_f': 39.2, 'is_day': 1, 'condition': {'text': 'Moderate rain', 'icon': '//cdn.weatherapi.com/weather/64x64/day/302.png', 'code': 1189}, 'wind_mph': 4.3, 'wind_kph': 6.8, 'wind_degree': 70, 'wind_dir': 'ENE', 'pressure_mb': 1004.0, 'pressure_in': 29.65, 'precip_mm': 0.32, 'precip_in': 0.01, 'humidity': 93, 'cloud': 75, 'feelslike_c': 1.1, 'feelslike_f': 34.1, 'vis_km': 6.0, 'vis_miles': 3.0, 'uv': 2.0, 'gust_mph': 9.9, 'gust_kph': 15.9}}
&lt;/pre&gt;

== Getallen ==
Je kunt ook getallen in variabelen stoppen. 

{{Code
| Taal=Python
| Titel=Getallen
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
x = 9
y = 5.2

print(x)
print(y)

&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
9
5.2
&lt;/pre&gt;

== Tekst en getallen ==
Je kunt tekst en getallen combineren en samen gebruiken, maar niet zomaar. In het volgend voorbeeld zullen we een getal samenvoegen aan een tekst.

{{Code
| Taal=Python
| Titel=Getallen
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
age = 31

print(&quot;Hallo, ik ben &quot; + age + &quot;.&quot;)

&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
Traceback (most recent call last):
  File &quot;klad.py&quot;, line 3, in &lt;module&gt;
    print(&quot;Hallo, ik ben &quot; + age  + &quot;.&quot;)
TypeError: can only concatenate str (not &quot;int&quot;) to str
&lt;/pre&gt;

We krijgen een ''error'' of in het Nederlands een ''fout'' en meer specifiek een ''TypeError''. Wanneer je tekst wilt combineren met een getal, wordt er eigenlijk meer tekst verwacht. Om dit probleem te verhelpen kunnen we een functie gebruiken, namelijk de functie &lt;code&gt;str()&lt;/code&gt;. Met de functie &lt;code&gt;str()&lt;/code&gt; kunnen we getallen laten omzetten in tekst. Deze functie heeft een parameter waar je een variable kunt meegeven als argument aan de functie. Vervolgens zet de functie het om in tekst en geeft het terug zodat je het kunt gebruiken in je programma. Je gebruikt het bijvoorbeeld als volgt.

{{Code
| Taal=Python
| Titel=Getallen
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
age = 31

print(&quot;Hallo, ik ben &quot; + str(age) + &quot;.&quot;)

&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
Hallo, ik ben 31.
&lt;/pre&gt;

== Naamgeving ==
Je bent vrij te kiezen welke naam je geeft aan een variabele, maar je moet je wel aan een aantal regels houden:
* Je mag letters, getallen en underscores (_) gebruiken in de naam voor je variabelen.
* De variabelenaam mag echter niet beginnen met een getal, dus ''9number'' mag niet maar wel ''number9''.
* Speciale tekens zoals @ en spaties kunnen ook niet worden gebruikt.
* Python heeft ook een aantal gereserveerde woorden die niet mogen worden gebruikt als variabelenaam. 

Daarnaast geeft Python nog een paar richtlijnen:
* De namen kunnen geschreven worden in lowercase (kleine letters) met underscores tussen woorden. Dus bijvoorbeeld ''variable_name'' en dus '''niet''' ''VariableName''.
* Geef liefst Engelstalige namen aan je variabelen. Je moet er altijd vanuit gaan dat je code kan worden gelezen door iemand die geen Nederlands spreekt. Gebruik dus enkel Nederlandstalige namen voor je variabelen als je absoluut zeker bent dat niemand anders de code gaat lezen.
* Gebruik namen die de variabelen goed omschrijven. Gebruik nooit de letters 'O' (hoofdletter o), 'l' (kleine letter l) of 'I' (hoofdletter i) aangezien deze soms kunnen worden verward met 1 (één) of 0 (nul).

Bovenstaande richtlijnen zijn niet verplicht, dus als je de regels niet volgt zal het script nog steeds werken. Het kan wel zijn dat je IDE een waarschuwing geeft.

== Datatypes ==
Tot nu toe hebben we twee soorten gegevens gezien, tekst en getallen. Het datatype voor tekst noemt men in Python &lt;code&gt;str&lt;/code&gt; ofwel ''string''. Voor getallen zijn er drie types, namelijk &lt;code&gt;int&lt;/code&gt;(integer), &lt;code&gt;float&lt;/code&gt; en &lt;code&gt;complex&lt;/code&gt;. Hieronder is een lijst gegeven van alle ingebouwde datatypes. Er wordt in de volgende hoofdstukken dieper op ingegaan wat die datatypes zijn en hoe ze te gebruiken.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Datatype !! Soort !! Uitleg
|-
| &lt;code&gt;str&lt;/code&gt;(string) || Tekst || 
|-
| &lt;code&gt;int&lt;/code&gt; || Numeriek || 
|-
| &lt;code&gt;float&lt;/code&gt; || Numeriek || 
|-
| &lt;code&gt;complex&lt;/code&gt; || Numeriek || 
|-
| &lt;code&gt;list&lt;/code&gt; || Reeks || 
|-
| &lt;code&gt;tuple&lt;/code&gt; || Reeks ||
|-
| &lt;code&gt;range&lt;/code&gt; || Reeks || 
|-
| &lt;code&gt;dict&lt;/code&gt;(dictionary) || Map ||
|-
| &lt;code&gt;set&lt;/code&gt; || Set || 
|-
| &lt;code&gt;frozenset&lt;/code&gt; || Set || 
|-
| &lt;code&gt;bool&lt;/code&gt; || Boolean || 
|-
| &lt;code&gt;bytes&lt;/code&gt; || Binair ||
|-
| &lt;code&gt;bytearray&lt;/code&gt; || Binair || 
|-
| &lt;code&gt;memoryview&lt;/code&gt; || Binair || 
|}

== Type Hinting ==
In tegenstelling tot vele andere programeertalen kun je in Python niet expliciet zeggen welk soort datatype een variabele moet bevatten. Een variabele kan dus zowel een &lt;code&gt;str&lt;/code&gt; als een &lt;code&gt;int&lt;/code&gt; zijn, wat toch wel twee verschillende soorten datatypes zijn. Dit kan serieuze gevolgen hebben als je bijvoorbeeld bij een variabele een &lt;code&gt;int&lt;/code&gt; waarde geeft, om later in je script het als een &lt;code&gt;str&lt;/code&gt; te gebruiken of omgekeerd.

Stel we hebben de variabele ''day'', ''month'', ''year'' om in onze code een datum te omschrijven. Bij ''day'' en ''year'' kun je er redelijk van uitgaan dat we getallen gaan gebruiken, maar wat met ''month''? Gaan we ''4'' gebruiken of het woord ''april''? Misschien heb je de rest van je code zo geschreven dat het eigenlijk niets uitmaakt, maar misschien ook niet. Als het toch een verschil zou uitmaken kun je ''type hinting'' gebruiken. Bijvoorbeeld als volgt:

{{Code
| Taal=Python
| Titel=Type hinting
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
day: int = 21
month: str = &quot;april&quot;
year: int = 2020
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

''Type hinting'' doe je door de naam van de variable te schrijven, gevolgd door een dubbele punt(:), met daarachter het verwachte datatype. Door aan ''Type hinting'' te doen geef je, zoals de naam ook aangeeft, enkel een hint van wat het datatype zou moeten zijn van de waarde die we in een variabele stoppen. We kunnen nog steeds een ander datatype in onze variabele stoppen. ''Type hinting'' is vooral handig wanneer we het gebruiken in combinatie met een ''IDE'', die kunnen dan tijdens het programmeren waarschuwingen geven als we een variabele incorrect gebruiken. Het is dus prima mogelijk om het volgende te doen:

{{Code
| Taal=Python
| Titel=Type hinting
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
day: int = &quot;21&quot;
month: str = 4
year: bool = 2020
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

Het script zal nog steeds werken wanneer we andere soorten datatypes in de variabelen stoppen dan er wordt aangegeven door de hint. Natuurlijk als we later in het script de variabelen gebruiken op een manier dat niet passen met de datatypes kan Python een ''Error'' geven.

''Type hinting'' is redelijk nieuw in Python en wordt pas ondersteund vanaf Python 3.5, houd er dus rekening mee dat dit niet werkt in oudere versies van Python.

== Referenties ==
Zoals eerder vermeld, verwijst of refereert een variabele naar een plaats in het geheugen van de computer. Om te weten naar welke plaats in het geheugen wordt verwezen kun je de ingebouwde functie &lt;code&gt;id()&lt;/code&gt; gebruiken. Bijvoorbeeld als volgt:

{{Code
| Taal=Python
| Titel=Getallen
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
a = 5

print(id(a))

&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''output:'''
&lt;pre&gt;
140709229395136
&lt;/pre&gt;

Dit stukje code heeft een variabele ''a'' met als waarde 5. Als de we de ingebouwde functie &lt;code&gt;id()&lt;/code&gt; gebruiken en het resultaat afdrukken met &lt;code&gt;print()&lt;/code&gt; kregen we hier als resultaat ''140709229395136''. De referentie kan verschillen van computer tot computer (dus houd er rekening mee dat deze code een andere output kan hebben op jouw computer), maar het kan ook veranderen telkens wanneer je het stukje code opnieuw draait. Er zijn echter ook uitzonderingen. Neem nu het volgende stukje code, dat we twee keer zullen uitvoeren.

{{Code
| Taal=Python
| Titel=Getallen
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
a = 5
b = 1000
c = &quot;Hallo&quot;

print(id(a))
print(id(b))
print(id(c))


&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''eerste ouput:'''

&lt;pre&gt;
140709229395136
1920163824560
1920158780784
&lt;/pre&gt;

'''tweede ouput:'''

&lt;pre&gt;
140709229395136
3006775411632
3006775226544
&lt;/pre&gt;

Zoals je kunt zien heeft de variabele ''a'' twee keer dezelfde referentie, maar variabele ''b'' en ''c'' verschillende. Dit komt omdat Python voor sommige waardes standaard een plaats reserveert en altijd dezelfde plaats gebruikt. Terwijl andere variabelen telkens een andere plaats kunnen krijgen. Maar Python gaat hier nog een stapje verder in, met hoe het omgaat met het geheugen van de computer. Als Python merkt dat twee variabelen dezelfde waardes bevat kan het zijn dat, hoewel die variabelen apart gedeclareerd zijn en aparte waardes hebben gekregen, ze toch naar dezelfde plaats in het geheugen verwijzen. Bijvoorbeeld:

{{Code
| Taal=Python
| Titel=Getallen
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
a = 1000
b = 1000
c = &quot;Hallo&quot;
d = &quot;Hallo&quot;

print(id(a))
print(id(b))
print(id(c))
print(id(d))

&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''output:'''
&lt;pre&gt;
1896769635248
1896769635248
1896769450160
1896769450160
&lt;/pre&gt;

Zoals je kunt zien hebben variabelen ''a'' en ''b'' dezelfde referentie, net zoals ''c'' en ''d''.

== Nieuwe functies ==
* &lt;kbd&gt;input()&lt;/kbd&gt;
* &lt;kbd&gt;str()&lt;/kbd&gt;
{{Sub}}</text>
      <sha1>1sulkhrowgt9rpw02u77uj0ueoiazxs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikibooks:Infobox</title>
    <ns>4</ns>
    <id>12489</id>
    <revision>
      <id>422465</id>
      <parentid>411942</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T09:00:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>zo klopt het wel</comment>
      <origin>422465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2605" sha1="6z4shn5x15z21nc93smlhzvraydwko7" xml:space="preserve">De Infobox is een hulpmiddel dat helpt bij het maken van een beschrijving van een boek.

Het sjabloon daarvoor is [[:sjabloon:Infobox]]. De boeken met een infobox zijn gecategoriseerd in [[:Categorie:Wikibooks:Boeken met infobox]].

==Instructies==
*Maak een nieuwe pagina aan met de naam Wikibooks:Infobox/Naam van het boek
*Voeg daarin het sjabloon, kopieer daarvoor de inhoud van de (pre)box op [[:sjabloon:Infobox]] en zet dat in Wikibooks:Infobox/Naam
*Vul de informatie in, alles wat niet ingevuld wordt, wordt ook niet getoond (behalve naam boek, voortgang en revisiedatum die verplicht ingevuld zijn, anders volgt een foute opmaak)
*Zet op de voorpagina van het boek &lt;nowiki&gt;{{Bi}}&lt;/nowiki&gt;: er verschijnt een Info-sjabloontje rechtsboven in het scherm (werkt alleen in de Monobook-skin)
N.B.: Door een fout moet je ook een [[Sjabloon:Fase|fasebeoordeling]] aan je boek geven en moet je deze pagina opnieuw opslaan om je boek in de lijst &quot;Boeken met een infobox&quot; te laten verschijnen.

==Voorbereid voor de toekomst==
*Het verlinken met een PDF versie, geüpload met de naam &quot;boeknaam.PDF&quot; is reeds voorbereid
*Het verlinken met een printversie van het boek met de naam &quot;Boeknaam/Printversie&quot;, waar alle hoofdstukken achter elkaar zijn gezet, zodat slechts 1 document geprint moet worden.

==Reeds aanwezige boeken met Infobox==
{| width=&quot;100%&quot; cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;border: 1px solid #1188AA;&quot;
! style=&quot;background-color: #E0E8FF; color: black;&quot; |{{PAGESINCATEGORY:Wikibooks:Boeken met infobox}} van de {{PAGESINCATEGORY:Boek}} boeken in Wikibooks hebben een infobox. &lt;span style=&quot;font-size: smaller; font-weight: normal;&quot;&gt;NB Alleen de eerste 200 worden getoond.&lt;/span&gt;
|-
|&lt;div style=&quot;height:300px; overflow:auto; background-color: white; color: black;&quot;&gt;
&lt;DynamicPageList&gt;
category = Wikibooks:Boeken met infobox
mode     = ordered
&lt;/DynamicPageList&gt;
&lt;/div&gt;
|}

==Boeken zonder Infobox==
{| width=&quot;100%&quot; cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;border: 1px solid #1188AA;&quot;
! style=&quot;background-color: #E0E8FF; color: black;&quot; |&lt;!-- 

  NB Deze berekening klopt niet: het resultaat is 53, maar in 
  de lijst staan er 70 (waarvan er minstens 3 niet in thuishoren).
  Update 13 april 2026: zo klopt het wel.

--&gt;Deze {{#Expr:{{PAGESINCATEGORY:Boek}}-{{PAGESINCATEGORY:Wikibooks:Boeken met infobox}}}} boeken in Wikibooks hebben nog geen infobox:
|-
|&lt;div style=&quot;height: 300px; overflow: auto; background-color: white; color: black;&quot;&gt;
&lt;DynamicPageList&gt;
category    = Boek
notcategory = Wikibooks:Boeken met infobox
mode     = ordered
&lt;/DynamicPageList&gt;
&lt;/div&gt;
|}
[[Categorie:Wikibooks]]</text>
      <sha1>6z4shn5x15z21nc93smlhzvraydwko7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Programmeren in Python/Berekeningen en bewerkingen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12976</id>
    <revision>
      <id>422449</id>
      <parentid>413335</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:44:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Index Programmeren in Python}}</comment>
      <origin>422449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5653" sha1="cb1ngz4eemv5wbfe0gbwgtwdyo82d4k" xml:space="preserve">{{Index Programmeren in Python}}
Dit hoofdstuk bestaat uit twee delen, namelijk berekeningen en bewerkingen. Bij berekeningen gaan we zien hoe we wiskundige berekeningen kunnen doen met Python. Bij bewerkingen gaan we verder in op ''strings'' van het vorige hoofdstuk.

== Berekeningen ==

=== Wiskundige operatoren ===
Hier is een lijst van wiskundige commando's van Python.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! commando
! actie
! voorbeeld
|-
| +
| optellen
| 1 + 1 = 2
|-
| -
| aftrekken
| 4 - 3 = 1
|-
| *
| vermenigvuldigen
| 2 * 2 = 4
|-
| /
| delen
| 6 / 2 = 3
|-
| //
| vloerdeling
(naar beneden afronden)
| 7 // 2 = 3 (2*'''3''' + 1)
|-
| %
| modulo (rest)
| 7 % 2 = 1 (2*3 + '''1''')
|- 
| **
| exponent
| 2 ** 3 = (2&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;) = 8
|}

=== Een praktisch voorbeeld ===
In het volgende voorbeeld gaan we Python gebruiken als rekenmachine. En waarom proberen we meteen niet om eens iets nuttigs te maken? We gaan een programma schrijven om onze BMI uit te rekenen. (BMI = Body Mass Index. Voor een gezonde volwassene ligt de BMI tussen 18 en 25. Meer dan 25 betekent dat je aan overgewicht lijdt, minder dan 18 betekent dat je te weinig weegt.) BMI wordt berekend aan de hand van jouw lengte en massa.
In formulevorm:

&lt;math&gt;bmi = \frac{massa_{kg} }{lengte_{m} \times lengte_{m}}&lt;/math&gt;

=== Eenvoudige wiskunde ===
{{Code
|
| Taal=Python
| Titel=While-lus
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=python&gt;
print(&quot;Geef uw massa in kilogram: &quot;)
massa_kg = int(input())
print(&quot;Geef uw lengte in meter: &quot;)
lengte_m = float(input())
bmi = massa_kg / (lengte_m * lengte_m)
print(&quot;Uw BMI bedraagt: &quot; + str(bmi) + &quot;.&quot;)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

Nu kan je van iedereen de BMI berekenen, simpelweg door jouw zelfgeschreven programma uit te voeren!

Dit programma bevat wel al een paar dingen die we nog niet uitgelegd hadden, en daarover gaan
de volgende puntjes.

*&lt;span style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;int()&lt;/span&gt; - deze handige functie zet een tekenreeks om naar een getal. Herinner je je nog dat Python sterk getypeerd is? Python laat niet toe dat we rekenen met tekenreeksen. We kunnen enkel rekenen met getallen. Zelfs als je enkel cijfers intikt, is dat voor Python nog steeds een tekenreeks. &lt;span style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;int()&lt;/span&gt; herkent echter een tekenreeks die enkel uit cijfers bestaat en maakt er een geheel getal van. Een geheel getal is een getal zonder cijfers na de komma.
*&lt;span style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;float()&lt;/span&gt; - deze handige functie zet een tekenreeks om naar een kommagetal.
*Het stukje &lt;span style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;str(&lt;/span&gt;lengte_m&lt;span style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;)&lt;/span&gt; in het print statement. Python laat niet zonder meer toe tekenreeksen aan getallen te plakken met het plus-teken. Probeer in het voorbeeldprogramma maar eens de &lt;span style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;str()&lt;/span&gt; 
weg te laten. Je zal een foutmelding krijgen. In dit geval moeten we het getal  omzetten naar een tekenreeks. Dit is precies wat de &lt;span style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;str()&lt;/span&gt; functie ons biedt.

== Bewerkingen ==

=== Uitvoer in een mooi formaat ===
In het vorige programma schreven we nog:
&lt;syntaxhighlight lang=python&gt;
print(&quot;Uw BMI bedraagt: &quot; + str(bmi) + &quot;.&quot;)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Er zijn een paar mogelijkheden om dit leesbaarder te programmeren. Het eerste probleem is dat we plus-tekens mengen met str-operatoren wat het geheel wat verwarrend maakt. Bovendien wordt het resultaat, een kommagetal, niet zo mooi afgedrukt, zoals blijkt uit de volgende sessie met ons programma.
 
 Geef uw massa in kg: 70
 Geef uw lengte in meter: 1.75
 Uw BMI bedraagt: 22.857142857142858.

Zoveel cijfers na de komma zijn niet alleen belachelijk, het ziet er ook niet uit. Gelukkig heeft Python een % operator die ons kan helpen. Met de % operator kunnen we een tekenreeks formatteren:

&lt;syntaxhighlight lang=python&gt;MijnTekenreeks % (arg1, arg2, ...)&lt;/syntaxhighlight&gt;

Afhankelijk van wat we willen formatteren (tekenreeksen, of getallen, of datums, of ...) moeten we een andere formaatcode hanteren. Formaatcodes worden in een ander deel van dit boek uitgebreid behandeld.
Om ons programma te verbeteren hebben we de formaatcode nodig voor kommagetallen. Dit is de  &lt;code&gt;%f&lt;/code&gt; formaatcode:
&lt;syntaxhighlight lang=python&gt;
print(&quot;Uw BMI bedraagt: %.1f.&quot; % (bmi))
&lt;/syntaxhighlight&gt;
De &lt;code&gt;%.1f&lt;/code&gt; formaatcode zorgt ervoor dat een kommagetal wordt afgedrukt met exact 1 cijfer na de komma. De uitvoer ziet er nu veel beter uit:

&lt;pre&gt;
Geef uw massa in kg: 70
Geef uw lengte in meter: 1.75
Uw BMI bedraagt: 22.9
&lt;/pre&gt;

===Tabs===
Tabs worden gebruikt om output (tekst, getallen of cominaties hiervan) op een nette manier op het scherm en/of printer te tonen. We noemen dit proces uitlijnen. Het gebruiken van een tab in Python geeft aan dat je een vast aantal posities in de output wil overslaan, voordat de volgende output wordt weergegeven, dit zodanig dat de output op een vaste positie per regel wordt weergegeven. Python maakt gebruik van vaste tab stops (afstanden). In het onderstaande voorbeeld worden 1 of meerdere tabs gebruikt.

{{Code
|
| Taal=Python
| Titel=Tabs
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=python&gt;
print(&quot;Geen tabs.&quot;)
print(&quot;\téén tab&quot;)
print(&quot;\t\ttwee tabs&quot;)
print(&quot;\t\t\tdrie tabs&quot;)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
Geen tabs.
        één tab
                twee tabs
                        drie tabs
&lt;/pre&gt;

{{Code
|
| Taal=Python
| Titel=Tabs
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=python&gt;
first_name = input(&quot;Geef je voornaam\t:&quot;)
last_name = input(&quot;Geef je achternaam\t:&quot;)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
Geef je voornaam        :Geert
Geef je achternaam      :Jansen
&lt;/pre&gt;
{{Sub}}</text>
      <sha1>cb1ngz4eemv5wbfe0gbwgtwdyo82d4k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Programmeren in Python/Python programma's maken/Oplossingen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13848</id>
    <revision>
      <id>422439</id>
      <parentid>355925</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:25:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Links}}</comment>
      <origin>422439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="335" sha1="fus9ac7txa5as1qnv6nd2zp7qqmnogx" xml:space="preserve">==Antwoord op de eerste vraag==
Een mogelijk goed antwoord is:
&lt;syntaxhighlight lang=python&gt;
print(&quot;Hallo Ada Lovelace!&quot;)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

==Antwoord op de tweede vraag==
Een  mogelijk goed antwoord is:
&lt;syntaxhighlight lang=python&gt;
print(&quot;Hallo daar!&quot;)
print(&quot;Hoe ben je hier terecht gekomen?&quot;)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>fus9ac7txa5as1qnv6nd2zp7qqmnogx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Programmeren in Python/Strings</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13850</id>
    <revision>
      <id>422459</id>
      <parentid>367271</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:47:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Index Programmeren in Python}}</comment>
      <origin>422459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7541" sha1="dv4j6icrta1rurykonk8o7nis0we87k" xml:space="preserve">{{Index Programmeren in Python}}
Een ''string'' is in Python een collectie van tekens (characters). Een teken is een letter, nummer, symbool, enz. en kan gebruikt worden om letterlijk allerlei soorten informatie op te slaan. Meestal wordt een string gebruikt voor het opslaan van een tekstvorm (of soms ook nummers, later meer hier over).

In Python zijn er twee manieren om te laten zien dat het om een string gaat, in dubbele aanhalingstekens (&quot;&quot;) of in enkele aanhalingstekens &lt;nowiki&gt;('')&lt;/nowiki&gt;. Hier volgen twee strings met beide exact dezelfde informatie:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
&quot;Hello World&quot;
'Hello World'
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== String Methoden ==
=== capitalize()===
'''Doel''':

Geeft een nieuwe string terug waarbij het eerste teken van de oorspronlijke string veranderd is in een hoofdletter.

'''Parameters:'''

''geen''

'''Voorbeeld:'''

{{Code
|
| Taal=Python
| Titel=capitalize()
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Stuk tekst
piece_of_text = &quot;dit is een zin.&quot;

#  Voorbeeld zonder capitalize()
print(piece_of_text)

#  Voorbeeld met capitalize()
print(piece_of_text.capitalize())

# Tweede voorbeeld zonder capitalize()
# Dit geeft terug een string waarbij het eerste teken geen hoofdletter is.
print(piece_of_text)

#  De oorpsronkelijke string zelf wordt niet aangepast.
#  Er wordt  een nieuwe string terug gegeven waarbij de eerste letter in hoofdletter gezet.
#  Wil je dit permanent bijhouden, moet je die bewaren in een variabel. 
piece_of_text = piece_of_text.capitalize()
print(piece_of_text)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
dit is een zin.
Dit is een zin.
dit is een zin.
Dit is een zin.
&lt;/pre&gt;

=== casefold()=== 
=== center()=== 
=== count()===
'''Doel:'''

'''Parameters'''
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Parameter !! Omschrijving
|-
| value || (verplicht)''waarde'',
|-
| start || (optioneel)''start'',
|-
| end || (optioneel)''einde'',
|}

'''Voorbeeld'''
{{Code
|
| Taal=Python
| Titel=count()
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Stuk tekst
piece_of_text = &quot;In het volgende stukje tekst gaan we vier keer het woord vier schrijven: vier vier vier vier. &quot;

#  Eenvoudig voorbeeld
print(piece_of_text.count(&quot;vier&quot;))

#  Voorbeeld met de parameters start en end waarbij we tellen hoeveel keer het woord vier na de : voorkomt.
print(piece_of_text.count(&quot;vier&quot;, 70, 93))

#  Bovenstaand voorbeeld kan eventueel dynamischer worden gemaakt met andere functies en methodes.
print(piece_of_text.count(&quot;vier&quot;, piece_of_text.find(&quot;:&quot;), len(piece_of_text)))
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
6
4
4
&lt;/pre&gt;

=== encode()=== 
=== endswith()=== 
=== expandtabs()=== 
=== find()=== 
=== format()=== 
=== format_map()=== 
=== index()=== 
=== isalnum()=== 
=== isalpha()=== 
=== isdecimal()=== 
=== isdigit()=== 
=== isidentifier()=== 
=== islower()===
'''Doel:'''

Controleert of de string bestaat uit enkel kleine letters. Als het enkel uit kleine letters bestaat geeft het &lt;code&gt;True&lt;/code&gt; terug, als het ook hoofdletters bevat(minimum één) geeft het &lt;code&gt;False&lt;/code&gt; terug.

'''Parameters:'''

''geen''

'''Voorbeeld:'''

{{Code
|
| Taal=Python
| Titel=islower()
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Stuk tekst met enkel kleine letters.
piece_of_text = &quot;dit is een zin.&quot;

#  Stuk tekst met enkel kleine letters.
print(piece_of_text.islower())

#  Stuk tekst met zowel hoofd als kleine letters.
piece_of_text = &quot;Dit Is Een Zin.&quot;

#  Voorbeeld met zowel hoofd als kleine letters.
print(piece_of_text.islower())

#  Stuk tekst met enkel hoofdletters.
piece_of_text = &quot;DIT IS EEN ZIN.&quot;

#  Voorbeeld met enkel hoofdletters.
print(piece_of_text.islower())
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''
&lt;pre&gt;
True
False
False
&lt;/pre&gt;

=== isnumeric()=== 
=== isprintable()=== 
=== isspace()===
'''Doel:'''

Controleert of de string bestaat uit enkel spaties. Als het uit enkel spaties bestaat geeft het &lt;code&gt;True&lt;/code&gt; terug, als het ook andere characters bevat(minimum één) geeft het &lt;code&gt;False&lt;/code&gt; terug.

'''Parameters:'''

''geen''

'''Voorbeeld:'''

{{Code
|
| Taal=Python
| Titel=isspace()
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Stuk tekst met enkel spaties
piece_of_text = &quot;    &quot;

#  Voorbeeld met enkel spaties
print(piece_of_text.isspace())

# Stuk tekst met niet alleen spaties
piece_of_text = &quot;    c&quot;

#  Voorbeeld met niet alleen spaties
print(piece_of_text.isspace())
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''
&lt;pre&gt;
True
False
&lt;/pre&gt;

=== istitle()=== 
=== isupper()===
'''Doel:'''

Controleert of de string bestaat uit enkel hoofdletters. Als het enkel uit hoofdletters bestaat geeft het &lt;code&gt;True&lt;/code&gt; terug, als het ook kleine letters bevat(minimum één) geeft het &lt;code&gt;False&lt;/code&gt; terug.

'''Parameters:'''

''geen''

'''Voorbeeld:'''

{{Code
|
| Taal=Python
| Titel=isupper()
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Stuk tekst met enkel kleine letters.
piece_of_text = &quot;dit is een zin.&quot;

#  Stuk tekst met enkel kleine letters.
print(piece_of_text.isupper())

#  Stuk tekst met zowel hoofd als kleine letters.
piece_of_text = &quot;Dit Is Een Zin.&quot;

#  Voorbeeld met zowel hoofd als kleine letters.
print(piece_of_text.isupper())

#  Stuk tekst met enkel hoofdletters.
piece_of_text = &quot;DIT IS EEN ZIN.&quot;

#  Voorbeeld met enkel hoofdletters.
print(piece_of_text.isupper())
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''
&lt;pre&gt;
False
False
True
&lt;/pre&gt;

=== join()=== 
=== ljust()=== 
=== lower() ===
'''Doel:'''

Geeft een nieuwe string terug waarbij alle letters in kleine letters staan.

'''Parameters:'''

''geen''

'''Voorbeeld:'''

{{Code
|
| Taal=Python
| Titel=lower()
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Stuk tekst
piece_of_text = &quot;DIT IS EEN ZIN.&quot;

#  Voorbeeld zonder lower()
print(piece_of_text)

#  Voorbeeld met lower()
print(piece_of_text.lower())

# Tweede voorbeeld zonder lower().
# Dit geeft terug een string waarbij de tekst niet in kleine letters staat.
print(piece_of_text)

#  De oorpsronkelijke string zelf wordt niet aangepast.
#  Er wordt een nieuwe string terug gegeven waarbij al de letters in kleine letters staan.
#  Wil je dit permanent bijhouden, moet je die bewaren in een variabel. 
piece_of_text = piece_of_text.lower()
print(piece_of_text)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
DIT IS EEN ZIN.
dit is een zin.
DIT IS EEN ZIN.
dit is een zin.
&lt;/pre&gt;

=== lstrip()=== 
=== maketrans()=== 
=== partition()=== 
=== replace()=== 
=== rfind()=== 
=== rindex()=== 
=== rjust()=== 
=== rpartition()=== 
=== rsplit()=== 
=== rstrip()=== 
=== split()=== 
=== splitlines() === 
=== startswith() ===

=== strip()=== 
=== swapcase()=== 
=== title()=== 
=== translate()=== 
=== upper() ===
'''Doel:'''

Geeft een nieuwe string terug waarbij alle letters in hoofdletters staan.

'''Parameters:'''

''geen''

'''Voorbeeld:'''

{{Code
|
| Taal=Python
| Titel=upper()
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Stuk tekst
piece_of_text = &quot;dit is een zin.&quot;

#  Voorbeeld zonder upper()
print(piece_of_text)

#  Voorbeeld met upper()
print(piece_of_text.upper())

# Tweede voorbeeld zonder upper().
# Dit geeft terug een string waarbij de tekst niet in hoofdletters staat.
print(piece_of_text)

#  De oorpsronkelijke string zelf wordt niet aangepast.
#  Er wordt  een nieuwe string terug gegeven waarbij de letters in hoodletters staan.
#  Wil je dit permanent bijhouden, moet je die bewaren in een variabel. 
piece_of_text = piece_of_text.upper()
print(piece_of_text)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
dit is een zin.
DIT IS EEN ZIN.
dit is een zin.
DIT IS EEN ZIN.
&lt;/pre&gt;

=== zfill()===
..

== String constanten ==
..
 
{{Sub}}</text>
      <sha1>dv4j6icrta1rurykonk8o7nis0we87k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Leer jezelf ecologisch tuinieren/Tengere distel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17701</id>
    <revision>
      <id>422315</id>
      <parentid>360157</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:05:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AnRo0002</username>
        <id>12752</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:CARDUUS TENUIFLORUS - AGUDA - IB-028 (Cardot).JPG]] → [[File:Carduus pycnocephalus - AGUDA - IB-028 (Cardot).jpg]]</comment>
      <origin>422315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3432" sha1="jzv5g8jvkg3bbblwdj4259zho9ku35u" xml:space="preserve">__NOTOC__ __NOEDITSECTION__
{{Leer jezelf ecologisch tuinieren|Afbeelding=Carduus pycnocephalus - AGUDA - IB-028 (Cardot).jpg}}
{{Tuinkalender-Tabelkop
|plaatje1= Carduus tenuiflorus ssp tenuiflorus.jpg
|plaatje2= CARDUUS TENUIFLORUS - AGUDA - IB-305 (Cardot).JPG
|plaatje3= CARDUUS TENUIFLORUS - SANGONELLES - IB-011 (Cardot).JPG
|plaatje4= Carduus tenuiflorus habitusCampodeCalatrava.jpg
|divers= &lt;!-- Algemene omschrijving --&gt;
|familie= Composieten
|latijn= Asteraceae
|geslacht= Distels
|soort= Carduus tenuiflorus
|nlnaam= &lt;!-- NLsoortnaam als in woordenboek voorkomt (kleine letters)--&gt;
|geschikt= &lt;!-- Hier bijv. stinsenplant, bodembedekker, snijbloem --&gt;
|roodlijst= ja
|beschermd= ja
|wortel= &lt;!-- Omschrijving van de/het wortel/gestel --&gt;
|stengel= Op de blauwgroenige stengel zitten driehoekige vleugels, die bezet zijn met stekels. Op de stengel zitten spinnenwebachtige haren.
|blad= Op de blauwgroenige stengel zitten driehoekige vleugels, die bezet zijn met stekels. Op de stengel zitten spinnenwebachtige haren.
|groenblijvend= &lt;!--Vul in 'ja' als de plant winterhard/groenblijvend is --&gt;
|bloei= Juni tot augustus.
|kleur= Lichtroze-paarse, soms witte bloemen. De bloemkroon is naar boven toe in een tot 2 mm lange buis verbreed. De bloeiwijze is een 6-10 mm groot hoofdje, waarvan het omwindsel twee tot drie keer zo hoog als breed is. De kale, rechte omwindselbladen staan rechtop en hebben een gekromde stekelpunt. Het rijpe hoofdje valt als geheel van de stengel af.
|vrucht= De vrucht is een nootje, dat als het nog vochtig is kleverig is.
|hoog= 15-130
|grond1= Stikstofrijk.
|compost1= &lt;!-- Hoeveelheid compost die bij grond1 moet worden toegevoegd: veel/matig/geen --&gt;
|kali1= &lt;!-- Idem voor de hoeveelheid kali: veel/matig/geen --&gt;
|grond2= &lt;!-- Hier de grondsoort waarin de plant verder ook groeit --&gt;
|compost2= &lt;!-- Zie compost1 --&gt;
|kali2= &lt;!-- Zie kali1 --&gt;
|zon= &lt;span style=&quot;font-size: x-large; color: yellow;&quot;&gt;&amp;#9679;&lt;/span&gt;
|water= &lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;&amp;#8769;&lt;/span&gt;
|goede buren= &lt;!-- Gewassen die de (groei van de) plant ondersteunen of mooi staan bij elkaar --&gt;
|slechte buren= &lt;!-- Gewassen die de (groei van de) plant belemmeren --&gt;
|weert= &lt;!-- Dieren of ziektes die de door de plant worden geweerd --&gt;
|lokt= &lt;!-- Dieren of ziektes die door de plant worden gelokt --&gt;
|keuken= &lt;!--Omschrijving waar de plant eventueel voor wordt gebruikt (niet alleen in de keuken) --&gt;
|kookboek= &lt;!-- Naam van de plant (hoofdletter) voor een eventuele link naar recepten in het kookboek --&gt;
|genees= &lt;!-- Omschrijving van de event. geneeskracht van de plant. Er komt automatisch te staan 'Wordt als geneeskrachtig gezien bij' vul dit verder aan --&gt;
|waarschuwing= &lt;!-- Omschrijving van bijvoorbeeld de giftigheid van de plant --&gt;
|zaaimaand= 5/10
|zaaiomschrijf= Bij kieming in de herfst is het een eenjarige plant.
|kk= &lt;!-- Kiemkracht --&gt;
|kt= &lt;!-- Kiemtijd --&gt;
|lt= 2
|zd= &lt;!-- Zaaidiepte --&gt;
|plantmaand= 
|plantomschrijf= &lt;!-- (uit/ver)plant maand(en) en omschrijving --&gt;
|pa= &lt;!-- Plantafstand --&gt;
|ra= &lt;!-- Rijafstand --&gt;
|verzorgmaand= 
|verzorgomschrijf= &lt;!-- Maand(en) van verzorging en omschrijving --&gt;
|oogstmaand= 
|oogstomschrijf= &lt;!-- Maand(en) van het oogsten en omschrijving (ook hoe te bewaren) --&gt;
|vermeermaand= 
|vermeeromschrijf= &lt;!-- Maand(en) voor het vermeerderen van de plant en de omschrijving --&gt;
|vw= &lt;!-- Vermeerderwijze (S=scheuren/Z=zaaien/E=enten/enz.) --&gt;
}}</text>
      <sha1>jzv5g8jvkg3bbblwdj4259zho9ku35u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422316</id>
      <parentid>422315</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T13:07:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AnRo0002</username>
        <id>12752</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:CARDUUS TENUIFLORUS - AGUDA - IB-305 (Cardot).JPG]] → [[File:Carduus pycnocephalus - AGUDA - IB-305 (Cardot).jpg]]</comment>
      <origin>422316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3434" sha1="qvb87dwewtc2aaju8juyfxpkmbghyx7" xml:space="preserve">__NOTOC__ __NOEDITSECTION__
{{Leer jezelf ecologisch tuinieren|Afbeelding=Carduus pycnocephalus - AGUDA - IB-028 (Cardot).jpg}}
{{Tuinkalender-Tabelkop
|plaatje1= Carduus tenuiflorus ssp tenuiflorus.jpg
|plaatje2= Carduus pycnocephalus - AGUDA - IB-305 (Cardot).jpg
|plaatje3= CARDUUS TENUIFLORUS - SANGONELLES - IB-011 (Cardot).JPG
|plaatje4= Carduus tenuiflorus habitusCampodeCalatrava.jpg
|divers= &lt;!-- Algemene omschrijving --&gt;
|familie= Composieten
|latijn= Asteraceae
|geslacht= Distels
|soort= Carduus tenuiflorus
|nlnaam= &lt;!-- NLsoortnaam als in woordenboek voorkomt (kleine letters)--&gt;
|geschikt= &lt;!-- Hier bijv. stinsenplant, bodembedekker, snijbloem --&gt;
|roodlijst= ja
|beschermd= ja
|wortel= &lt;!-- Omschrijving van de/het wortel/gestel --&gt;
|stengel= Op de blauwgroenige stengel zitten driehoekige vleugels, die bezet zijn met stekels. Op de stengel zitten spinnenwebachtige haren.
|blad= Op de blauwgroenige stengel zitten driehoekige vleugels, die bezet zijn met stekels. Op de stengel zitten spinnenwebachtige haren.
|groenblijvend= &lt;!--Vul in 'ja' als de plant winterhard/groenblijvend is --&gt;
|bloei= Juni tot augustus.
|kleur= Lichtroze-paarse, soms witte bloemen. De bloemkroon is naar boven toe in een tot 2 mm lange buis verbreed. De bloeiwijze is een 6-10 mm groot hoofdje, waarvan het omwindsel twee tot drie keer zo hoog als breed is. De kale, rechte omwindselbladen staan rechtop en hebben een gekromde stekelpunt. Het rijpe hoofdje valt als geheel van de stengel af.
|vrucht= De vrucht is een nootje, dat als het nog vochtig is kleverig is.
|hoog= 15-130
|grond1= Stikstofrijk.
|compost1= &lt;!-- Hoeveelheid compost die bij grond1 moet worden toegevoegd: veel/matig/geen --&gt;
|kali1= &lt;!-- Idem voor de hoeveelheid kali: veel/matig/geen --&gt;
|grond2= &lt;!-- Hier de grondsoort waarin de plant verder ook groeit --&gt;
|compost2= &lt;!-- Zie compost1 --&gt;
|kali2= &lt;!-- Zie kali1 --&gt;
|zon= &lt;span style=&quot;font-size: x-large; color: yellow;&quot;&gt;&amp;#9679;&lt;/span&gt;
|water= &lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;&amp;#8769;&lt;/span&gt;
|goede buren= &lt;!-- Gewassen die de (groei van de) plant ondersteunen of mooi staan bij elkaar --&gt;
|slechte buren= &lt;!-- Gewassen die de (groei van de) plant belemmeren --&gt;
|weert= &lt;!-- Dieren of ziektes die de door de plant worden geweerd --&gt;
|lokt= &lt;!-- Dieren of ziektes die door de plant worden gelokt --&gt;
|keuken= &lt;!--Omschrijving waar de plant eventueel voor wordt gebruikt (niet alleen in de keuken) --&gt;
|kookboek= &lt;!-- Naam van de plant (hoofdletter) voor een eventuele link naar recepten in het kookboek --&gt;
|genees= &lt;!-- Omschrijving van de event. geneeskracht van de plant. Er komt automatisch te staan 'Wordt als geneeskrachtig gezien bij' vul dit verder aan --&gt;
|waarschuwing= &lt;!-- Omschrijving van bijvoorbeeld de giftigheid van de plant --&gt;
|zaaimaand= 5/10
|zaaiomschrijf= Bij kieming in de herfst is het een eenjarige plant.
|kk= &lt;!-- Kiemkracht --&gt;
|kt= &lt;!-- Kiemtijd --&gt;
|lt= 2
|zd= &lt;!-- Zaaidiepte --&gt;
|plantmaand= 
|plantomschrijf= &lt;!-- (uit/ver)plant maand(en) en omschrijving --&gt;
|pa= &lt;!-- Plantafstand --&gt;
|ra= &lt;!-- Rijafstand --&gt;
|verzorgmaand= 
|verzorgomschrijf= &lt;!-- Maand(en) van verzorging en omschrijving --&gt;
|oogstmaand= 
|oogstomschrijf= &lt;!-- Maand(en) van het oogsten en omschrijving (ook hoe te bewaren) --&gt;
|vermeermaand= 
|vermeeromschrijf= &lt;!-- Maand(en) voor het vermeerderen van de plant en de omschrijving --&gt;
|vw= &lt;!-- Vermeerderwijze (S=scheuren/Z=zaaien/E=enten/enz.) --&gt;
}}</text>
      <sha1>qvb87dwewtc2aaju8juyfxpkmbghyx7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Programmeren in Python/Arrays</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18646</id>
    <revision>
      <id>422441</id>
      <parentid>386194</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:35:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Index Programmeren in Python}}</comment>
      <origin>422441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15175" sha1="0tqay3wy4ir8e44clk0u15htmj3j7sy" xml:space="preserve">{{Index Programmeren in Python}}
Arrays staan het gebruik van meerdere variabelen op een georganiseerde manier toe. Er zijn vier types arrays in Python: Lists (lijsten), Tuples (tupels), Dictionaries (woordenboeken) en Sets (verzamelingen). Eigenlijk zijn er meerdere, maar dit zijn de meest gebruikte types. Ook maken we in het vervolg afwisselend gebruik van de Engelse en Nederlandstalige benamingen (typisch de Engelse wanneer het om het datatype gaat, en de Nederlandse wanneer het om het concept gaat).

==Lists==
{{Zie ook|[[Programmeren in Python/Lijsten|Lijsten]]}}
=== Een list aanmaken ===
Een ''list'' is net wat het woord zegt: een lijst van variabelen, met een bepaalde volgorde. Een ''list'' wordt aangemaakt door middel van vierkante haakjes en de individuele waarden zijn gescheiden door komma's. Bijvoorbeeld:

{{Code
| Taal=Python
| Titel=Lijst met strings
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  lijst van namen
names = ['Piet', 'Jan', 'Klaas']
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

Lijsten kunnen objecten van verschillende types bevatten. In het vorige voorbeeld bevat het alleen stringobjecten, maar het kan ook andere bevatten zoals getallen.

{{Code
| Taal=Python
| Titel=Lijst met nummers
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
numbers = [42, 4.2]
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

Maar ook andere types, alle mogelijke combinaties van types of zelfs andere lijsten.

{{Code
| Taal=Python
| Titel= Andere types, combinaties, lijsten in een lijst
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  lijst met verschillende datatypes
names_and_numbers_and_others = ['Piet', 42, 'Jan', 4.2, 'Klaas', False]

#  lijsten in een lijst
lists_in_a_list = [['Piet', 'Jan', 'Klaas'], [42, 4.2]]
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

=== Elementen oproepen ===
Individuele elementen van een lijst kunnen worden opgeroepen door hun index in vierkante haken achter de variabelenaam te zetten. De index begint bij 0. Bijvoorbeeld:

{{Code
| Taal=Python
| Titel=Index
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  lijst met verschillende datatypes
names_and_numbers_and_others = ['Piet', 42, 'Jan', 4.2, 'Klaas', False]


print(names_and_numbers_and_others[0])
print(names_and_numbers_and_others[1])
print(names_and_numbers_and_others[2])
print(names_and_numbers_and_others[3])
print(names_and_numbers_and_others[4])
print(names_and_numbers_and_others[5])
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
Piet
42
Jan
4.2
Klaas
False
&lt;/pre&gt;

Een negatieve index kan ook, dan begint de lijst achteraan:

{{Code
| Taal=Python
| Titel=Index
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  lijst met verschillende datatypes
names_and_numbers_and_others = ['Piet', 42, 'Jan', 4.2, 'Klaas', False]


print(names_and_numbers_and_others[-1])
print(names_and_numbers_and_others[-2])
print(names_and_numbers_and_others[-3])
print(names_and_numbers_and_others[-4])
print(names_and_numbers_and_others[-5])
print(names_and_numbers_and_others[-6])
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
False
Klaas
4.2
Jan
42
Piet
&lt;/pre&gt;

De functie &lt;code&gt;len()&lt;/code&gt; werkt eveneens bij arrays, dit geeft het aantal items in de array terug:

{{Code
| Taal=Python
| Titel=len()
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  lijst van namen.
names = ['Piet', 'Jan', 'Klaas']

print(len(names))
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''
&lt;pre&gt;
3
&lt;/pre&gt;

Merk op dat de &lt;code&gt;len()&lt;/code&gt; functie het aantal elementen telt, dus in deze lijst kan men het laatste element (de string 'Klaas') vinden op index (len(names) -1).

Net zoals een variabele kunnen de items in een lijst ook veranderd worden:

{{Code
| Taal=Python
| Titel=
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Lijst van namen.
names = ['Piet', 'Jan', 'Klaas']

#  De naam op index 1 veranderen naar Geert.
names[1] = &quot;Geert&quot;

#  Printen van het resultaat.
print(names)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
['Piet', 'Geert', 'Klaas']
&lt;/pre&gt;

=== Elementen toevoegen ===
Het is ook mogelijk om objecten toe te voegen aan een lijst. Er zijn een aantal mogelijkheden maar de eenvoudigste is met behulp van de &lt;code&gt;append()&lt;/code&gt; methode:

{{Code
| Taal=Python
| Titel=append()
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Lijst van namen.
names = ['Piet', 'Jan', 'Klaas']

#  De naam &quot;Geert&quot; toevoegen met de methode append()
names.append(&quot;Geert&quot;)

#  Printen van het resultaat.
print(names)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
['Piet', 'Jan', 'Klaas', 'Geert']
&lt;/pre&gt;

&lt;code&gt;append()&lt;/code&gt; voegt elementen aan het einde van de lijst toe. Om elementen binnen in een lijst ergens tussen te schuiven ter hoogte van een bepaalde index kan men gebruik maken van &lt;code&gt;insert()&lt;/code&gt;. Bijvoorbeeld:

{{Code
| Taal=Python
| Titel=insert()
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Een lijst met namen.
names = ['Piet', 'Jan', 'Klaas'] 

#  Voorbeeld van het gebruik van insert().
names.insert(2, &quot;Geert&quot;)

#  Uitprinten van de namen.
print(names)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
['Piet', 'Jan', 'Geert', 'Klaas']
&lt;/pre&gt;

Het eerste argument dat wordt meegegeven is de index positie waar het element in moet komen. Het tweede argument is het in te voegen element. Het spreekt voor zich dat de element die voordien op die positie stond een plaats opschuift, net zoals al de elementen die daarop volgen.

=== Elementen verwijderen ===
Door middel van het sleutelwoord &lt;code&gt;del&lt;/code&gt; kan men elementen verwijderen:

{{Code
| Taal=Python
| Titel=del
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Een lijst met namen.
names = ['Piet', 'Jan', 'Klaas'] 

#  Voorbeeld van het gebruik van del.
del names[1]

#  Uitprinten van de namen.
print(names)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
['Piet', 'Klaas']
&lt;/pre&gt;

&lt;code&gt;del&lt;/code&gt; moet gevolgd worden door de lijst met de index van het element die je uit de lijst wilt verwijderen. Als je vergeet een index te vermelden en enkel de lijst vermeld verdwijnt de hele lijst en kunnen er fouten ontstaan. Bijvoorbeeld:

{{Code
| Taal=Python
| Titel=del
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Een lijst met namen.
names = ['Piet', 'Jan', 'Klaas'] 

#  Voorbeeld van het gebruik van del.
del names

#  Uitprinten van de namen.
print(names)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
Traceback (most recent call last):
  File &quot;k.py&quot;, line 8, in &lt;module&gt;
    print(names)
NameError: name 'names' is not defined
&lt;/pre&gt;

==Tuples==
{{Zie ook|[[Programmeren in Python/Tuples|Tuples]]}}

=== Een tuple aanmaken===
''Tuples'' zijn bijna hetzelfde als lijsten, het grote verschil is dat tupels onveranderlijk zijn. Zodra een ''tuple'' aangemaakt is, is er geen mogelijkheid om een wijziging aan te brengen: het is onmogelijk om iets toe te voegen of te verwijderen. Los hiervan werken tupels op dezelfde manier als lijsten, tupels kunnen, net als lijsten, een zelfde object meerdere malen bevatten.

Om een tupel te declareren maakt men gebruik van komma's:
{{Code
| Taal=Python
| Titel=Tuple met strings
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Een tuple met namen.
names = 'Piet', 'Jan', 'Klaas'
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

Je kunt eventueel ook haakjes gebruiken rond de elementen om ze af te bakenen.

{{Code
| Taal=Python
| Titel=Tuple met strings
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Een tuple met namen.
names = ('Piet', 'Jan', 'Klaas')
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

Beiden zullen hetzelfde resultaat geven, als je de tuple zou printen:

&lt;pre&gt;
('Piet', 'Jan', 'Klaas')
&lt;/pre&gt;

''Tuples'' kunnen, zoals ''lists'', natuurlijk naast strings ook alle andere datatypes bevatten zoals getallen, maar ook andere tuples.
{{Code
| Taal=Python
| Titel= Andere types, combinaties, tuples in een tuple
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Tuple met verschillende datatypes.
names_and_numbers_and_others = ('Piet', 42, 'Jan', 4.2, 'Klaas', False)

#  Tuples in een tuple.
tuples_in_a_tuple = (('Piet', 'Jan', 'Klaas'), (42, 4.2))
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

=== Elementen oproepen ===

== Dictionaries ==
{{Zie ook|[[Programmeren in Python/Dictionaries|Dictionaries]]}}

===Een dictionary aanmaken ===
''Dictionaries'' zijn ook gelijkwaardig aan lijsten, en ze zijn tevens veranderlijk. Dit wil zeggen dat je net zoals bij een lijst elementen uit een dictionary kan toevoegen, wijzigen en verwijderen. Het grote verschil is dat elementen niet gekoppeld zijn aan een index zoals het geval is bij een lijst. Elk element in een woordenboek heeft twee delen: een sleutel (key), en een waarde. Een bepaalde sleutel opzoeken in een woordenboek geeft de waarde gekoppeld aan deze sleutel terug. Eigenlijk kan men een lijst beschouwen als een special geval van een woordenboek, d.w.z. een woordenboek waarbij de sleutels uit oplopende natuurlijke getallen bestaan.

Woordenboeken worden gedeclareerd met accolades, elk element is het eerste gedeclareerd door zijn sleutel, vervolgens een dubbelpunt en tenslotte de waarde. Bijvoorbeeld:

{{Code
| Taal=Python
| Titel=Dictionary met landen
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Dictionary met landcodes als sleutels en landnamen als waarden
country_codes = {&quot;BE&quot;: &quot;België&quot;, &quot;LU&quot;: &quot;Luxemburg&quot; ,&quot;NL&quot;: &quot;Nederland&quot;}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

In dit voorbeeld, hebben we een ''dictionary'' aangemaakt met landcodes als de sleutels en de landnamen als de bijhorende waardes. Het is mogelijk om dezelfde sleutel te gebruiken tijdens het declareren van een ''dictionary'', als je dit doet zal echter de vorige waarde dat die sleutel had, worden overschreven met de nieuwe waarde.

{{Code
| Taal=Python
| Titel=Dictionary met landen
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Dictionary met landcodes als sleutels en landnamen als waarden
country_codes = {&quot;BE&quot;: &quot;België&quot;, &quot;LU&quot;: &quot;Luxemburg&quot; ,&quot;NL&quot;: &quot;Nederland&quot;, &quot;BE&quot;: &quot;Belgium&quot;}

print(country_codes)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
{'NL': 'Nederland', 'BE': 'Belgium', 'LU': 'Luxemburg'}
&lt;/pre&gt;

Zoals je in dit voorbeeld ziet, hebben we voor de sleutel &quot;BE&quot; de waarde &quot;België&quot; gegeven en daarna aan dezelfde sleutel de waarde &quot;Belgium&quot; gegeven. Als je de dictionary uitprint zie je dat &quot;België&quot; overschreven werd door &quot;Belgium&quot;.

===Elementen oproepen===
Individuele elementen van een ''dictionary'' kunnen worden opgeroepen door hun sleutel in vierkante haken achter de variabelenaam te zetten. Bijvoorbeeld:

{{Code
| Taal=Python
| Titel=Index
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Dictionary met landcodes als sleutels en landnamen als waarden
country_codes = {&quot;BE&quot;: &quot;België&quot;, &quot;LU&quot;: &quot;Luxemburg&quot; ,&quot;NL&quot;: &quot;Nederland&quot;}

print(country_codes[&quot;LU&quot;])
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
Luxemburg
&lt;/pre&gt;

Let wel, als er een sleutel wordt opgegeven die niet bestaat in de ''dictionary'' krijgt u een foutmelding, namelijk een ''KeyError''. In het volgende voorbeeld hebben we als sleutel &quot;DE&quot; opgegeven.

&lt;pre&gt;
Traceback (most recent call last):
  File &quot;k.py&quot;, line 4, in &lt;module&gt;
    print(country_codes[&quot;DE&quot;])
KeyError: 'DE'
&lt;/pre&gt;

Als je niet wil dat jouw programma stopt, kan je gebruik maken van de functie .get

{{Code
| Taal=Python
| Titel=Index
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Opzoeking onbestaande sleutel in dictionary
country_codes = {&quot;BE&quot;: &quot;België&quot;, &quot;LU&quot;: &quot;Luxemburg&quot; ,&quot;NL&quot;: &quot;Nederland&quot;}

print(country_codes.get('DE'))
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
None
&lt;/pre&gt;

Zo kan jouw programma gewoon verder lopen, en kan je eventueel deze fout met een if-statement afhandelen.

===Elementen toevoegen===
Een waarde toevoegen is eveneens simpel, het is bijna hetzelfde als het declararen van een variabele:

{{Code
| Taal=Python
| Titel=Element toevoegen in een dictionary
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Dictionary met landcodes als sleutels en landnamen als waarden
country_codes = {&quot;BE&quot;: &quot;België&quot;, &quot;LU&quot;: &quot;Luxemburg&quot; ,&quot;NL&quot;: &quot;Nederland&quot;}

#  Een element toevoegen in een dictionary
country_codes[&quot;DE&quot;] = &quot;Duitsland&quot;

print(country_codes)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:''':

&lt;pre&gt;
{'DE': 'Duitsland', 'LU': 'Luxemburg', 'BE': 'België', 'NL': 'Nederland'}
&lt;/pre&gt;

Als je een element toevoegd met een sleutel die al bestond in de lijst, wordt het oorspronkelijke element simpelweg vervangen. Je zult dus geen foutmeldingen krijgen. bijvoorbeeld:

{{Code
| Taal=Python
| Titel=Element vervangen in een dictionary
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Dictionary met landcodes als sleutels en landnamen als waarden
country_codes = {&quot;BE&quot;: &quot;België&quot;, &quot;LU&quot;: &quot;Luxemburg&quot; ,&quot;NL&quot;: &quot;Nederland&quot;}

#  Een element vervangen in een dictionary
country_codes[&quot;BE&quot;] = &quot;Belgium&quot;

print(country_codes)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
{'NL': 'Nederland', 'BE': 'Belgium', 'LU': 'Luxemburg'}
&lt;/pre&gt;

===Elementen verwijderen===
Net zoals bij een ''list'' kan door middel van het sleutelwoord &lt;code&gt;del&lt;/code&gt; men elementen verwijderen:

{{Code
| Taal=Python
| Titel=del
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Dictionary met landcodes als sleutels en landnamen als waarden.
country_codes = {&quot;BE&quot;: &quot;België&quot;, &quot;LU&quot;: &quot;Luxemburg&quot; ,&quot;NL&quot;: &quot;Nederland&quot;}

#  Voorbeeld van het gebruik van del.
del country_codes[&quot;BE&quot;]

#  Uitprinten van de dictionary.
print(country_codes)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
{'LU': 'Luxemburg', 'NL': 'Nederland'}
&lt;/pre&gt;

&lt;code&gt;del&lt;/code&gt; moet gevolgd worden door de ''dictionary'' met de sleutel van het element die je wilt verwijderen.

==Sets==
===Een set aanmaken===
Een set is ook vergelijkbaar met een lijst. Het verschil is dat een set geen volgorde kent en dat dubbele objecten niet toegestaan zijn.  Objecten zijn niet gekoppeld aan een nummer (zoals bij een lijst of een tupel), maar evenmin aan een sleutel (zoals bij een woordenboek). De reden om een set te gebruiken is omdat een set veel sneller is (O(lg n)) dan een lijst of tupel (O(n)), zeker voor een groot aantal elementen. Sets zijn ook efficiënter voor het toevoegen en verwijderen van data en testen of een waarde tot de set behoort.

{{Code
| Taal=Python
| Titel=Sets
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#Set met verschillende soorten waardes.
names_and_numbers_and_others = {'Piet', 42, 'Jan', 4.2, 'Klaas', False}

print(names_and_numbers_and_others)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

&lt;pre&gt;
{False, 4.2, 'Piet', 'Jan', 42, 'Klaas'}
&lt;/pre&gt;

Sets hebben geen volgorde. Toegevoegde waarden worden in een niet gedefinieerde positie geplaatst en de positie kan wijzigen.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
&gt;&gt;&gt; mind.add('duplicate value')
&gt;&gt;&gt; mind.add('duplicate value')
&gt;&gt;&gt; mind
set([0, 'a string', 40, 42, 'hello', 'duplicate value'])
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Een set kan een waarde slechts eenmaal bevatten, dit in tegenstelling tot lijsten, tupels en woordenboeken. Ook kan een set niet alle soorten objecten bevatten. Een set kan enkel onveranderlijke maar hashbare (d.w.z. kan er een hash waarde van berekend worden) objecten bevatten. Zo zijn integers, strings en tupels hashbaar; lijsten, woordenboeken en andere sets (behalve frozensets) zijn dat niet en kunnen dus niet in een set opgenomen worden.
Voorbeeld van een hashwaarde; er zijn 2 kippen, 3 koeien en 2 paarden. Samen geven ze een hashwaarde van 7 (dieren).

=== Frozenset ===
Een frozenset is een 'bevroren' versie van een set (zoals een tupel een 'bevroren' lijst is).

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;Python&quot;&gt;
&gt;&gt;&gt; frozen=frozenset(['life','universe','everything'])
&gt;&gt;&gt; frozen
frozenset(['universe', 'life', 'everything'])
&lt;/syntaxhighlight&gt;

{{Sub}}</text>
      <sha1>0tqay3wy4ir8e44clk0u15htmj3j7sy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Programmeren in Python/Beslissingscontrole</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18647</id>
    <revision>
      <id>422450</id>
      <parentid>355922</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:44:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Index Programmeren in Python}}</comment>
      <origin>422450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4756" sha1="q7cts7pvydm7rfwl3djkgnqxtrqx9qj" xml:space="preserve">{{Index Programmeren in Python}}
Python gebruikt zoals zovele programmeertalen Booleaanse logica voor beslissingscontrole. Dit wil zeggen dat de Python interpreter één of meerdere waarden om zo te beslissen of een stuk logica al dan niet uitgevoerd dient te worden.

De beslissingscontrole is gesplitst in twee hoofdgroepen: conditie- en herhalingsgerelateerd. Conditionele logica maakt gebruik van het statement &lt;code&gt;if&lt;/code&gt; en een Booleaanse expressie om te beslissen of een code blok al dan niet uitgevoerd dient te worden. Herhaling baseert zich op conditionele constructies door een bepaalde blok uit te voeren wanneer een bepaalde Booleaanse expressie zich herleidt tot &lt;code&gt;true&lt;/code&gt;.

==Booleaanse uitdrukkingen==
Hier is een voorbeeld van enige Booleaanse uitdrukkingen en hun resultaat:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
&gt;&gt;&gt; a = 6
&gt;&gt;&gt; b = 7
&gt;&gt;&gt; c = 42
&gt;&gt;&gt; print(1 , a == 6)
1 True
&gt;&gt;&gt; print(2 , a == 7)
2 False
&gt;&gt;&gt; print(3 , a == 6 and b == 7)
3 True
&gt;&gt;&gt; print(4, a == 7 and b == 7)
4 False
&gt;&gt;&gt; print(5, not a == 7 and b == 7)
5 True
&gt;&gt;&gt; print(6, a == 7 or b == 7)
6 True
&gt;&gt;&gt; print(7, a == 7 or b == 6)
7 False
&gt;&gt;&gt; print(8, not (a == 7 and b == 6))
8 True
&gt;&gt;&gt; print(9, not a == 7 and b == 6)
9 False
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Wat gebeurt hier ? Het programma bestaat uit een aantal &lt;code&gt;print&lt;/code&gt; statements. Elk &lt;code&gt;print&lt;/code&gt; statement print een getal en de waarde van een Booleaanse expressie. Het nummer is louter ter referentie in de tekst. Merk op dat elke expressie uiteindelijk resulteert in zijnde &lt;code&gt;True&lt;/code&gt; of &lt;code&gt;False&lt;/code&gt;. In de eerste twee regels worden twee waarden vergeleken. In het geval dat de twee waarden gelijk zijn is het resultaat &lt;code&gt;True&lt;/code&gt; en in het andere geval &lt;code&gt;False&lt;/code&gt;.

Vanaf regel drie wordt het iets complexer. De operator &lt;code&gt;and&lt;/code&gt; zal enkel &lt;code&gt;True&lt;/code&gt; teruggeven indien zowel het statement voor als na de operator beide &lt;code&gt;True&lt;/code&gt; zijn. In het andere geval is het resultaat &lt;code&gt;False&lt;/code&gt;. Dit kan als volgt samengevat worden:

{| class=&quot;wikitable&quot;
!expressie 
!resultaat 
|-  
|true and true 
|true 
|-
|true and false 
|false 
|-
|false and true 
|false
|-
|false and false 
|false
|}

Merk op dat indien de eerste expressie &lt;code&gt;False&lt;/code&gt; is, het niet meer nodig is om het tweede deel te testen (het resultaat zal in elk geval &lt;code&gt;False&lt;/code&gt; zijn) en Python zal dit dan ook niet doen (dit heet ook wel ''lazy evaluation''). 

Regel vijf maakt gebruik van de &lt;code&gt;not&lt;/code&gt; operator. Deze geeft het tegenovergestelde van de expressie weer. De expressie had ook geschreven kunnen worden als &lt;code&gt;print 5, a != 7 and b == 7&lt;/code&gt;. Dit geeft de volgende waarheidstabel:
{| class=&quot;wikitable&quot;
!expressie 
!resultaat
|-
|not true 
|false 
|-
|not false 
|true
|}

Regels 6 en 7 maken gebruik van de &lt;code&gt;or&lt;/code&gt; operator. Deze geeft &lt;code&gt;True&lt;/code&gt; wanneer minstens één van de expressies &lt;code&gt;True&lt;/code&gt; is. 

{| class=&quot;wikitable&quot;
!expressie
!resultaat
|-  
|true or true 
| true
|-
|true or false 
|true
|-
|false or true 
| true  
|-
|false or false 
| false 
|}

Bemerk dat hier indien de eerste expressie &lt;code&gt;True&lt;/code&gt; is, de gehele expressie al &lt;code&gt;True&lt;/code&gt; is, onafhankelijk van de andere expressies. Ook hier dient dus het tweede deel niet meer geëvalueerd te worden en Python zal dit dan ook niet doen. 

De volgende twee regels 8 en 9 tonen dat haakjes gebruikt kunnen worden om expressies te groeperen om ervoor te zorgen dat een bepaald deel van de expressie eerst geëvalueerd dient te worden. Merk op dat het gebruik van de haakjes het resultaat van de uitdrukking veranderd heeft. Dit is doordat de &lt;code&gt;not&lt;/code&gt; toepassing gekregen heeft op de gehele expressie in plaats van enkel op het gedeelte &lt;code&gt;a = 7&lt;/code&gt;. 

Nu volgt een voorbeeld waarin gebruik gemaakt wordt van een Booleaanse uitdrukking:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
## This programs asks a user for a name and a password.
# It then checks them to make sure that the user is allowed in.

name = input(&quot;What is your name? &quot;)
password = input(&quot;What is the password? &quot;)
if name == &quot;Josh&quot; and password == &quot;Friday&quot;:
    print(&quot;Welcome Josh&quot;)
elif name == &quot;Fred&quot; and password == &quot;Rock&quot;:
    print(&quot;Welcome Fred&quot;)
else:
    print(&quot;I don't know you.&quot;)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Let wel:het statement elif is een samentrekking van else en if.

Voorbeeld output:
&lt;pre&gt;
What is your name? Josh
What is the password? Friday
Welcome Josh

What is your name? Bill
What is the password? Saturday
I don't know you.
&lt;/pre&gt;

Hier wordt eerst een naam en een wachtwoord ingelezen. Vervolgens wordt de input vergeleken met voorgedefinieerde waarden. De uitvoer hangt dus af van het al dan niet correct invoeren en een combinatie van naam en wachtwoord. 
{{Sub}}</text>
      <sha1>q7cts7pvydm7rfwl3djkgnqxtrqx9qj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Programmeren in Python/Conditionele statements</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18648</id>
    <revision>
      <id>422451</id>
      <parentid>349882</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:44:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Index Programmeren in Python}}</comment>
      <origin>422451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6549" sha1="gfh7mzlaxl3uexnx8azmujtne56omk6" xml:space="preserve">{{Index Programmeren in Python}}
== Beslissingen ==
Een beslissing treedt op wanneer de logica ('''flow''') een aantal verschillende paden kan volgen en de keuze van het pad afhangt van de waarde van een variabele. Hetzelfde gebeurt bij een verkeerslicht, wanneer het groen is mag men doorrijden. Bij rood en oranje moet men stoppen. Dit zijn mogelijke paden die afhangen van de waarde (kleur) van het verkeerslicht. Hetzelfde gebeurt in een Python programma en Python kent natuurlijke statements (in dit geval het &lt;code&gt;if&lt;/code&gt; statement) die programmeurs toelaten om dergelijke beslissingen te programmeren. 

== If en else statement ==
Bij wijze van demonstratie een kort programma welke de absolute waarde van een getal teruggeeft:

{{Code
|
| Taal=Python
| Titel=if statement
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
n = input(&quot;Integer? &quot;)
n = int(n)
if n &lt; 0:
    print(&quot;The absolute value of&quot;,n,&quot;is&quot;,-n)
else:
    print(&quot;The absolute value of&quot;,n,&quot;is&quot;,n)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

Dit programma kan bijvoorbeeld tot de volgende uitvoer leiden:

&lt;pre&gt;
Integer? -34
The absolute value of -34 is 34

Integer? 1
The absolute value of 1 is 1
&lt;/pre&gt;

Hoe werkt dit nu ? Om te beginnen wordt de gebruiker om input gevraagd, met een prompt '''Integer?'''; vervolgens wordt de invoer gelezen en opgeslagen in de variabele &lt;code&gt;n&lt;/code&gt;. Dan wordt er een beslissing genomen op basis van de waarde van &lt;code&gt;n&lt;/code&gt;, indien de waarde kleiner is dan nul, dan wordt n vermenigvuldigd met -1 en wordt dit als absolute waarde getoond, indien &lt;code&gt;n&lt;/code&gt; reeds positief is, wordt deze waarde rechtstreeks gebruikt.

Iets formeler, Python verifieert of de Booleaanse uitdrukking &lt;code&gt;n &lt; 0&lt;/code&gt; &lt;code&gt;True&lt;/code&gt; of &lt;code&gt;False&lt;/code&gt; is. Indien het &lt;code&gt;if&lt;/code&gt; statement gevolgd is door een geïndenteerd blok statements, dan worden deze statements uitgevoerd indien de uitdrukking &lt;code&gt;True&lt;/code&gt; is. Het &lt;code&gt;if&lt;/code&gt; statement heeft een optioneel &lt;code&gt;else&lt;/code&gt; statement gevolgd door een volgend blok geïndenteerde statements. Dit tweede block wordt uitgevoerd indien het de expressie gekoppeld aan het &lt;code&gt;if&lt;/code&gt; statement &lt;code&gt;False&lt;/code&gt; blijkt te zijn.

Er zijn een aantal manieren om vergelijkingen uit te drukking in een expressie. De volgende tabel geeft deze weer:

{| class=&quot;wikitable&quot;
!operator 
!function
|-
|&lt;
|kleiner dan
|-
|&lt;=
|kleiner dan of gelijk aan
|-
|&gt;
|groter dan
|-
|&gt;= 
|groter dan of gelijk aan
|-
|==
|gelijk aan
|-
|!= 
|verschillend van
|-
|&lt;&gt;
|een alternatief voor verschillend van
|}

Los hiervan kan elke Booleaanse expressie gebruikt worden in combinatie met een &lt;code&gt;if&lt;/code&gt; statement.

==elif==
Naast &lt;code&gt;else&lt;/code&gt; kan een &lt;code&gt;if&lt;/code&gt; statement eveneens gevolgd worden door een &lt;code&gt;elif&lt;/code&gt; statement. Dit is de verkorte notatie voor '''else if'''. Wanneer het &lt;code&gt;if&lt;/code&gt; statement &lt;code&gt;False&lt;/code&gt; is, wordt de expressie meegegeven aan het &lt;code&gt;elif&lt;/code&gt; statement geëvalueerd. Indien dit geldig is, wordt het blok geïndenteerde statements uitgevoerd. Indien het &lt;code&gt;False&lt;/code&gt; is wordt, indien aanwezig het volgende &lt;code&gt;elif&lt;/code&gt; statement bekeken of wordt het &lt;code&gt;else&lt;/code&gt; blok uitgevoerd, indien aanwezig. Een &lt;code&gt;if&lt;/code&gt; statement kan optioneel gevolgd worden door nul of meerdere &lt;code&gt;elif&lt;/code&gt; blokken welke gevolgd kunnen worden door één of geen else blok. Hiernaast kan een blok statements natuurlijk ook andere &lt;code&gt;if&lt;/code&gt; blokken bevatten, dit zijn dan '''geneste''' &lt;code&gt;if&lt;/code&gt;'s. Bijvoorbeeld:
{{Code
|
| Taal=Python
| Titel=if statement
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
a = 0
while a &lt; 10:
    a = a + 1
    if a &gt; 5:
        print(a,&quot; &gt; &quot;,5)
    elif a &lt;= 7:
        print(a,&quot; &lt;= &quot;,7)
    else:
        print(&quot;Neither test was true&quot;)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

en de uitvoer:

&lt;pre&gt;
1  &lt;=  7
2  &lt;=  7
3  &lt;=  7
4  &lt;=  7
5  &lt;=  7
6  &gt;  5
7  &gt;  5
8  &gt;  5
9  &gt;  5
10  &gt;  5
&lt;/pre&gt;

Merk op dat &lt;code&gt;elif a &lt;= 7&lt;/code&gt; alleen getest wordt indien de &lt;code&gt;if&lt;/code&gt; expressie &lt;code&gt;False&lt;/code&gt; bleek te zijn.

Het volgende voorbeeld maakt gebruik van geneste &lt;code&gt;if&lt;/code&gt;'s:
{{Code
|
| Taal=Python
| Titel=if statement
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
a=0
while a &lt; 10:
    a = a + 1
    print(a), 
    if a%2==0:
        if a==2:
            print(&quot;Prime&quot;)
        else:
            print(&quot;Not prime&quot;)
    elif a==1:
        print(&quot;Not prime&quot;)
    else:
        if a != 9:
            print(&quot;Prime&quot;)
        else:
            print(&quot;Not prime&quot;)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}
Hier itereren we over alle getallen tussen 1 en 10 (inclusief). De uiterste &lt;code&gt;if&lt;/code&gt; maakt het onderscheid tussen even getallen, het getal 1 en oneven getallen. Bij de even getallen vangen we 2 op als enige priemgetal. Bij de oneven getallen kleiner dan tien wordt 9 opgevangen als zijnde geen priemgetal. Merk op dat er heel wat zinnigere methoden zijn om priemgetallen te bepalen en het gaat hier om een louter didactisch voorbeeld om het nesten van lussen te illustreren.

== Switch ==
Een &lt;code&gt;switch&lt;/code&gt; is een controle statement dat in de meeste programmeertalen aanwezig is en dit wordt gebruikt om een groot aantal &lt;code&gt;if-elif&lt;/code&gt; combinaties compacter te maken. Python heeft echter geen standaard ondersteuning voor dit type structuur, maar door intelligent gebruik te maken van een array of een woordenboek kunnen we een switch simuleren. 

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
x = 1

def hello():
  print(&quot;Hello&quot;)

def bye():
  print(&quot;Bye&quot;)

def hola():
  print(&quot;Hola is Spanish for Hello&quot;)

def adios():
  print(&quot;Adios is Spanish for Bye&quot;)

# Notice that our switch statement is a regular variable, only that we added the function's name inside
# and there are no quotes
menu = [hello,bye,hola,adios]

# To call our switch statement, we simply make reference to the array with a pair of parentheses
# at the end to call the function
menu[3]()   # calls the adios function since is number 3 in our array.

menu[0]()   # Calls the hello function being our first element in our array.

menu[x]()   # Calls the bye function as is the second element on the array x = 1
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Dit werkt omdat Python een referentie naar de functie opslaat in de array op de index in kwestie, door haakjes toe te voegen wordt eigenlijk een functie aanroep gemaakt. Bemerk dat een &lt;code&gt;menu[x]()&lt;/code&gt; waarbij &lt;code&gt;x&lt;/code&gt; een integer is, eigenlijk equivalent is aan volgende structuur:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
if x==0:
    hello()
elif x==1:
    bye()
elif x==2:
    hola()
else:
    adios()
&lt;/syntaxhighlight&gt;   
{{Sub}}</text>
      <sha1>gfh7mzlaxl3uexnx8azmujtne56omk6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Programmeren in Python/Lussen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18654</id>
    <revision>
      <id>422452</id>
      <parentid>386195</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:45:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Index Programmeren in Python}}</comment>
      <origin>422452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6202" sha1="4j9ij5dtjsvnxfmhipx99cateatpwtk" xml:space="preserve">{{Index Programmeren in Python}}
== While lus==
De eerste lus controle structuur is het &lt;code&gt;while&lt;/code&gt; statement. Normaal gezien begint de interpreter bij het eerste statement en neemt dan het volgende. Controlestructuren veranderen de volgorde waarin statements uitgevoerd worden of beslissen of het al dan niet uitgevoerd moet worden. Het volgende programma maakt gebruikt van het &lt;code&gt;while&lt;/code&gt; statement:
{{Code
|
| Taal=Python
| Titel=While-lus
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;Python&quot;&gt;
a = 0
while a &lt; 10:
    a = a + 1
    print(a)
print(&quot;Lus beëindigd.&quot;)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

De uitvoer bestaat uit de getallen van 1 tot en met 10, gevolgd door de ''Lus beëindigd.''. Dit programma werkt als volgt: de interpreter initialiseert de waarde &lt;code&gt;a&lt;/code&gt; op nul en ziet vervolgens &lt;code&gt;while a &lt; 10:&lt;/code&gt;; de interpreter interpreteert deze Booleaanse uitdrukking en komt tot de conclusie dat deze equivalent is aan &lt;code&gt;True&lt;/code&gt;. Als gevolg hiervan zal de interpreter het geïndenteerde blok uitvoeren waarin de variabele &lt;code&gt;a&lt;/code&gt; aangepast wordt en afgedrukt wordt. Na het uitvoeren van dit blok code springt de interpreter terug naar het while-statement en deze sequentie zal zich herhalen zolang de Booleaanse expressie geldig is. Wanneer deze expressie een logische &lt;code&gt;False&lt;/code&gt; oplevert, zal de interpreter verder gaan met de code '''na''' het geïndenteerde blok, in dit geval de print van de string ''Lus beëindigd.''. 
Hieruit volgt dus dat het van belang is om ervoor te zorgen dat de lusvoorwaarde in de lus zelf aangepast wordt, anders wordt een oneindige lus gemaakt, wat normaliter niet de bedoeling is. Een oneindige lus kan er bijvoorbeeld als volgt uitzien:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;Python&quot;&gt;
while 1 == 1:
    print(&quot;Help, ik zit vast in een oneindige lus.&quot;)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Of

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;Python&quot;&gt;
while True:
    print(&quot;Help, ik zit vast in een oneindige lus.&quot;)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

In sommige gevallen kan het natuurlijk gewenst zijn om een oneindige lus te maken, een voorbeeld hiervan is een webserver, deze heeft een oneindige lus waarin hij een connectie van een client aanvaardt en afhandelt, en hierna accepteert hij een nieuwe connectie.

== For lus ==
Een volgende manier om een lus te implementeren is met hulp van het &lt;code&gt;for&lt;/code&gt; statement. Een voorbeeld analoog aan de while lus kan er alsvolgt uitzien:

{{Code
|
| Taal=Python
| Titel=For-lus
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;Python&quot;&gt;
for a in range(1,11):
    print(a)
print(&quot;Lus beëindigd.&quot;)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

De uitvoer is volkomen identiek aan het while-voorbeeld: de getallen van 1 tem 10, gevolgd door de string ''Lus beëindigd.''. De code ziet er echter verschillend uit. De eerste regel maakt gebruik van de &lt;code&gt;range(start,einde)&lt;/code&gt; functie.  Dit genereert een array getallen:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;Python&quot;&gt;
&gt;&gt;&gt; print(*range(1,11))
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
&lt;/syntaxhighlight&gt;
De startwaarde is inclusief, de eindwaarde exclusief. Maar terug naar de lus, de eerste regel maakt gebruik van het &lt;code&gt;for&lt;/code&gt; statement. Dit ziet er in gebruik als volgt uit &lt;code&gt;for variabele in lijst:&lt;/code&gt;. In dit geval zal het geïndenteerde blok opgeroepen worden voor elk element in de lijst, maar zal &lt;code&gt;variabele&lt;/code&gt; gelijkgesteld worden aan het huidige element in de lijst (dus de eerste keer zal variabele het eerste element uit de lijst bevatten, de tweede keer het tweede element en zo verder). Dit is een extra voorbeeld van hetzelfde principe, alleen wordt de lijst hier expliciet aangemaakt:
{{Code
|
| Taal=Python
| Titel=For-lus
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;Python&quot;&gt;
demolist = ['life',42, 'the universe', 6,'and',7,'everything']
for item in demolist:
    print(&quot;The Current item is: %s&quot; % item)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

Welke volgende uitvoer geeft:
&lt;pre&gt;
The Current item is: life
The Current item is: 42
The Current item is: the universe
The Current item is: 6
The Current item is: and
The Current item is: 7
The Current item is: everything
&lt;/pre&gt;

Het spreekt voor zich dat het net als bij &lt;code&gt;if&lt;/code&gt; statements mogelijk is om &lt;code&gt;while&lt;/code&gt; en &lt;code&gt;for&lt;/code&gt; lussen te nesten, zowel onderling als met elkaar. In principe kan alles wat met een &lt;code&gt;for&lt;/code&gt; lus gebeurt, ook met een &lt;code&gt;while&lt;/code&gt; lus geschreven worden. In de praktijk is het verschil echter een nuance. Bemerk dat bij de &lt;code&gt;while&lt;/code&gt; lus de lusvoorwaarde binnen de lus aangepast werd. Bij de &lt;code&gt;for&lt;/code&gt; lus daarentegen werd vooraf, zelfs buiten de lus, bepaald over welke waarden men in de lus ging itereren. Dus indien men vooraf weet over welke waarden men gaat itereren, gebruikt men typisch een &lt;code&gt;for&lt;/code&gt; lus (bijvoorbeeld '' voor elk element in lijst ''). Wanneer men binnen de lus dient te bepalen of de lus nog eenmaal uitgevoerd dient te worden, gebruikt men een &lt;code&gt;while&lt;/code&gt; lus (bijvoorbeeld, ''zolang de gebruiker niet -1 ingeeft'').

Merk op dat je ook bij dictionaries een for loop kan gebruiken:
{{Code
|
| Taal=Python
| Titel=For-lus bij een dictionary
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;Python&quot;&gt;
country_codes = {&quot;BE&quot;: &quot;België&quot;, &quot;LU&quot;: &quot;Luxemburg&quot; ,&quot;NL&quot;: &quot;Nederland&quot;}

for key, value in country_codes.items():
    print(key, value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

&lt;pre&gt;
BE België
LU Luxemburg
NL Nederland
&lt;/pre&gt;

==Break==
Soms is het nodig om een lus eerder dan voorzien te onderbreken. Dit kan om verschillende redenen. Misschien is het doel van de lus al bereikt, bijvoorbeeld je zoekt specifieke informatie in een lijst, vindt het en dan is rest van lus niet meer nodig. Of misschien wordt er een lus gebruikt, maar is er op een gegeven moment een fout en is het daardoor beter om de lus vroegtijdig te stoppen. Bijvoorbeeld, een lus gaat over een lijst van getallen om berekeningen mee uit te voeren en komt dan in de lijst een string tegen. Met een string kun je geen berekeningen doen, dus wil je de lus laten stoppen. Om de lus te stoppen kun je &lt;code&gt;break&lt;/code&gt; gebruiken.

==Continue==
&lt;code&gt;continue&lt;/code&gt; is ook een manier om de werking van een lus te beïnvloeden. In tegenstelling tot &lt;code&gt;break&lt;/code&gt; stopt het de lus niet, maar slaat hij code over en stuurt hij de lus naar de volgende stap.

{{Sub}}</text>
      <sha1>4j9ij5dtjsvnxfmhipx99cateatpwtk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Programmeren in Python/Documentatie en commentaar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18679</id>
    <revision>
      <id>422454</id>
      <parentid>355923</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:45:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Index Programmeren in Python}}</comment>
      <origin>422454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4447" sha1="csnuyo99etltgzmb8m7f5mpnpp7gbl8" xml:space="preserve">{{Index Programmeren in Python}}
Documentatie is het proces om te documenteren hoe code werkt. Er zijn twee mechanismes om dit in Python te doen namelijk door middel van commentaar en documentatie strings.

== Commentaar ==
Er zal altijd een moment in de toekomst zijn dat men terug moet kijken naar code die in het verleden geschreven is. Of dit nu code is die men zelf of die een ander geschreven heeft. In beide gevallen kan wat extra toelichting iemand heel veel tijd helpen te besparen bij het schrijven van een programma.

Omwille van o.a. deze reden is het mogelijk om commentaar toe te voegen aan code. Commentaar is gewoon tekst die zich tussen de programmacode bevindt, maar die door de interpreter volledig genegeerd wordt. Het lijkt voor de interpreter dus alsof dergelijke commentaar er helemaal niet staat. Daarom wordt commentaar ook gebruikt om tijdelijk een stuk code over te slaan, zonder deze ''echt'' te verwijderen. Commentaar begint na een ''#'' en loopt door tot het einde van de regel. Een voorbeeld:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;Python&quot;&gt;
# Display the knights that come after scene 24
print(&quot;The Knights Who Say Ni!&quot;)   # This is also a comment
# print(&quot;This will not be printed&quot;)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

In dit geval zal enkel de 2de regel van het script uitgevoerd worden. En zal de uitvoer ''The Knights Who Say Ni!'' zijn.

== Richtlijnen ==
De volgende richtlijnen zijn afkomstig van [https://www.python.org/dev/peps/pep-0008/ PEP 8], en geschreven door {{Wp|Guido van Rossum|Guido van Rossum}}.

* Algemeen
** Commentaar die de code tegenspreekt is slechter dan geen commentaar. Maak er een prioriteit van dat commentaar up to date is ook wanneer de code wijzigt, of gewijzigd is.
** Commentaar dient uit volledige zinnen te bestaan. Indien een commentaar een zin is, begint deze met een hoofdletter, tenzij dit een identifier is die zelf niet met een hoofdletter begint.
** Gebruik twee spaties na een punt dat een zin stopt.
** Wanneer men Engels schrijft dan geldt {{Wp|Strunk and White|Strunk and White}}.
** Mensen die Python code schrijven maar die zelf in een niet Engels sprekend land wonen: schrijf a.u.b. commentaar in het Engels, tenzij men er 120% zeker van kan zijn dat de code nooit gelezen zal worden door iemand die uw taal niet eigen is.
* Inline commentaar
** Een inline commentaar is commentaar op dezelfde regel als een statement. Inline commentaar moet gescheiden worden van het statement door minstens twee spaties, gevolgd door een # en een enkele spatie.
** Inline commentaar is onnodig en werkt vaak afleidend indien ze overduidelijke zaken vermelden. Doe dit bijvoorbeeld niet: &lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;x = x + 1  # Increment x&lt;/syntaxhighlight&gt; maar soms is dit wel nuttig: &lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;x = x + 1  # Compensate for border&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Documentatie Strings ==
Maar wat, indien men gewoon wil weten hoe een functie, een klasse of een methode te gebruiken is? Python heeft hiervoor een functionaliteit: documentatie strings. Documentatie strings (of docstrings) worden gebruikt om makkelijk toegankelijke documentatie te maken. Men kan een docstring toevoegen aan een functie, klasse of module door een string toe te voegen als het eerste geïndenteerde statement. Bijvoorbeeld:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;Python&quot;&gt;
#!/usr/bin/env python
# docstringexample.py

&quot;&quot;&quot;Example of using documentation strings.&quot;&quot;&quot;

class Knight:
    &quot;&quot;&quot;
    An example class.
    
    Call spam to get bacon.
    &quot;&quot;&quot;
    
    def spam(self, eggs=&quot;bacon&quot;):
        &quot;&quot;&quot;Prints the argument given.&quot;&quot;&quot;
        print(eggs)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

De conventie is om driedubbele aangehaalde strings te gebruiken, omdat het makkelijker is om documentatie die over meerdere lijnen gespreid is te gebruiken.

Om documentatie te raadplegen kan men gebruik maken van de &lt;code&gt;help&lt;/code&gt; functie binnen een Python shell met het object waarover men hulp wil als parameter, of men kan het &lt;code&gt;pydoc&lt;/code&gt; in de shell gebruiken om de documentatie van die module te krijgen.  Bijvoorbeeld:

&lt;pre&gt;
edb@lapedb:~$ pydoc ./docstringexample.py
Help on module docstringexample:

NAME
    docstringexample - Example of using documentation strings.

FILE
    /tmp/docstringexample.py

CLASSES
    Knight
    
    class Knight
     |  An example class.
     |  
     |  Call spam to get bacon.
     |  
     |  Methods defined here:
     |  
     |  spam(eggs='bacon')
     |      Prints the argument given.
&lt;/pre&gt;
{{Sub}}</text>
      <sha1>csnuyo99etltgzmb8m7f5mpnpp7gbl8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Programmeren in Python/Bestanden</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18698</id>
    <revision>
      <id>422455</id>
      <parentid>348526</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:46:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Index Programmeren in Python}}</comment>
      <origin>422455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6708" sha1="9v9zwir9js69pr1afcvehxh0bxz098d" xml:space="preserve">{{Index Programmeren in Python}}
Met Python kun je bestanden openen om code, data, uit te lezen of weg te schrijven. In dit hoofdstuk worden een aantal manieren besproken om dit te doen.

== Bestand openen en uitlezen ==
Voordat je begint, met een Python script voor bestanden, het bestand in te lezen, moet je eerst een bestand aanmaken om dit uit te kunnen lezen. Maak een bestand aan met naam ''test.txt'', en geef het de volgende inhoud:

&lt;pre&gt;
Dit is een text bestand met testinformatie.
Dit is een text bestand met testinformatie.
Dit is een text bestand met testinformatie.
Dit is een text bestand met testinformatie.
&lt;/pre&gt;

Een volledig bestand inlezen kan als volgt:

{{Code
| Taal=Python
| Titel=open
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;Python&quot;&gt;
# Bestand openen en bewaren in een variable
input_file = open(&quot;test.txt&quot;, &quot;r&quot;)

# De tekst van het bestand uitlezen en bewaren in een variabele.
input_file_text = input_file.read()

# De tekst in de variabele uitprinten.
print(input_file_text)

# Bestand sluiten.
input_file.close()
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

Dit script zal eerst het bestand ''test.txt'' openen en bewaren in de variabele ''input_file''. Hiervoor wordt de ingebouwde functie &lt;code&gt;open()&lt;/code&gt; gebruikt. Het eerste argument is om aan te geven welk bestand er geopend moet worden. Het tweede argument is hoe je het bestand wilt lezen. In dit voorbeeld hebben we &lt;code&gt;r&lt;/code&gt; gebruikt, dit staat voor ''read-onlhy'' wat betekent dat we het bestand enkel kunnen lezen, maar niet aanpassen. Met de methode &lt;code&gt;read()&lt;/code&gt; wordt het hele bestand uitgelezen en wordt de tekst in de variable ''input_file_text'' geschreven. Na het uitprinten van de tekst moet het bestand ook worden afgesloten en dit wordt gedaan met de methode &lt;code&gt;close()&lt;/code&gt;.

Om slechts een beperkt aantal bytes van een bestand in te lezen kan men het aantal bytes meegeven als parameter aan de &lt;code&gt;read()&lt;/code&gt; functie:

{{Code
| Taal=Python
| Titel=open
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;Python&quot;&gt;
input_file_text = open(&quot;testit.txt&quot;, &quot;r&quot;).read(123)
print(input_file_text)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

Om een bestand regel per regel te verwerken kan men de functie &lt;code&gt;readlines()&lt;/code&gt; gebruiken. Deze functie maakt een array aan, waarvan elke regel een apart element is. Dit voorbeeld zal de inhoud regel per regel tonen (merk op dat print een extra tab introduceert):

{{Code
| Taal=Python
| Titel=open
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;Python&quot;&gt;
for line in open(&quot;testit.txt&quot;, &quot;r&quot;).readlines():
    print line
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

Een alternatief is om de functie &lt;i&gt;readline()&lt;/i&gt; in plaats van een array te gebruiken en de volgende regel in een bestand teruggeeft. 

Normaal gezien begint men bij het begin van een bestand te lezen. Wanneer men gebruik maakt van de functie &lt;code&gt;seek()&lt;/code&gt; kan men de huidige lees (start) positie wijzigen. 

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;Python&quot;&gt;
&gt;&gt;&gt; f=open(&quot;/proc/cpuinfo&quot;,&quot;r&quot;)
&gt;&gt;&gt; f.tell()
0L
&gt;&gt;&gt; f.read(10)
'processor\t'
&gt;&gt;&gt; f.read(10)
': 0\nvendor'
&gt;&gt;&gt; f.tell()
20L
&gt;&gt;&gt; f.seek(10)
&gt;&gt;&gt; f.tell()
10L
&gt;&gt;&gt; f.read(10)
': 0\nvendor'
&gt;&gt;&gt; f.close()
&gt;&gt;&gt; f
&lt;closed file '/proc/cpuinfo', mode 'r' at 0xb7d79770&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

In dit voorbeeld wordt het bestand ''/proc/cpuinfo'' geopend, &lt;code&gt;f.tell()&lt;/code&gt; vertelt ons dat we in het begin van het bestand beginnen te lezen. Vervolgens lezen we de eerste tien bytes, vervolgens lezen we nogmaals tien bytes. Nu weet &lt;code&gt;f.tell()&lt;/code&gt; ons te zeggen dat we ons op positie 20 in het bestand bevinden. Pas nu kan deze positie aangepast worden, door middel van &lt;code&gt;f.seek(10)&lt;/code&gt; wordt de positie terug op locatie tien geplaatst, en het is duidelijk dat wanneer van daar gelezen wordt, we hetzelfde resultaat krijgen als de tweede &lt;code&gt;read()&lt;/code&gt;. Er wordt namelijk opnieuw een leesoperatie van 10 bytes vanaf byte 10 uitgevoerd). Na gebruik dient het geopende bestand nog gesloten te worden met de functie &lt;code&gt;close()&lt;/code&gt;.

Om naar een file te schrijven dient als tweede argument aan &lt;code&gt;open()&lt;/code&gt; niet &lt;code&gt;&quot;r&quot;&lt;/code&gt; maar &lt;code&gt;&quot;w&quot;&lt;/code&gt; (van ''write'') meegegeven te worden:

{{Code
| Taal=Python
| Titel=open
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;Python&quot;&gt;
output_file_text = &quot;Here's some text to save in a file&quot;
open(&quot;testit.txt&quot;, &quot;w&quot;).write(output_file_text)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

Wanneer een bestaand bestand op deze manier geopend wordt dan zal de inhoud van dit bestand onherroepelijk overschreven worden, indien men echter zaken wenst toe te voegen aan een bestaand bestand, dan kan met aan &lt;code&gt;open()&lt;/code&gt; de paramater &lt;code&gt;&quot;a&quot;&lt;/code&gt; (van ''append'') meegeven:

{{Code
| Taal=Python
| Titel=open
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;Python&quot;&gt;
output_file_text = &quot;Here's some text to add to the existing file.&quot;
open(&quot;testit.txt&quot;, &quot;a&quot;).write(output_file_text)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

== Bestanden testen ==
Er zijn een aantal functies om een bestand (in de meest ruime zin van het woord dus ook directories, symbolische links, ...) te gaan testen. Op een standaard Linux systeem kan men bijvoorbeeld volgende uitvoer verkrijgen:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
&gt;&gt;&gt; import os
&gt;&gt;&gt; os.path.exists(&quot;/proc/cpuinfo&quot;)
True
&gt;&gt;&gt; os.path.exists(&quot;/&quot;)
True
&gt;&gt;&gt; os.path.isfile(&quot;/&quot;)
False
&gt;&gt;&gt; os.path.isfile(&quot;/proc/cpuinfo&quot;)
True
&gt;&gt;&gt; os.path.isdir(&quot;/&quot;)
True
&gt;&gt;&gt; os.path.isdir(&quot;/proc/cpuinfo&quot;)
False
&gt;&gt;&gt; os.path.ismount(&quot;/&quot;)
True
&gt;&gt;&gt; os.path.islink(&quot;/&quot;)
False
&gt;&gt;&gt; os.path.islink(&quot;/vmlinuz&quot;)
True
&gt;&gt;&gt; os.path.realpath(&quot;/vmlinuz&quot;)
'/boot/vmlinuz-2.6.24-21-generic'
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Hierin wordt eerst de &lt;code&gt;os&lt;/code&gt; module geïmporteerd. Vervolgens toont &lt;code&gt;os.path.exists()&lt;/code&gt; of een bepaald path bestaat. Met &lt;code&gt;isfile()&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;isdir()&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;ismount()&lt;/code&gt; en &lt;code&gt;islink()&lt;/code&gt; kan men achterhalen of het meegegeven path respectievelijk een geldig bestand, directory, ''mount-point'' of een symbolische link is. Met &lt;code&gt;realpath()&lt;/code&gt; kan de echte locatie van een symbolische link achterhaald worden.

== Algemene bestandsoperaties ==
De &lt;code&gt;shutil&lt;/code&gt; bibliotheek biedt een aan high-level bestandsoperaties aan, zoals het kopiëren en hernoemen (al dan niet recursief) van bestanden en directories, bijvoorbeeld:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
import shutil
shutil.move(&quot;originallocation.txt&quot;,&quot;newlocation.txt&quot;)
shutil.copy(&quot;original.txt&quot;,&quot;copy.txt&quot;)
shutil.copytree(&quot;dir1&quot;,&quot;dir2&quot;)
shutil.rmtree(&quot;dir1&quot;)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
Hiermee wordt een bestand hernoemd, een bestand gekopieerd, een directorie recursief gekopieerd en een directory recursief verwijderd. 

Om een individueel bestand te verwijderen kan men dan weer de &lt;code&gt;os.remove()&lt;/code&gt; functie uit de os module gebruiken:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
import os
os.remove(&quot;file.txt&quot;)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
{{Sub}}</text>
      <sha1>9v9zwir9js69pr1afcvehxh0bxz098d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Programmeren in Python/Fouten</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18700</id>
    <revision>
      <id>422456</id>
      <parentid>348527</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:46:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Index Programmeren in Python}}</comment>
      <origin>422456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5206" sha1="rk9hxttes2wgcciowxtmaa7qwu4muqv" xml:space="preserve">{{Index Programmeren in Python}}
In Python zijn er twee types fouten: enerzijds syntaxfouten en anderzijds excepties.

== Syntax fouten ==
Een syntax fout treedt op wanneer de Python-interpreter concludeert dat de code geen geldige Python code is. Deze check gebeurt ''at runtime''. En een fout wordt pas gevonden wanneer de code geïnterpreteerd wordt. Neem de volgende code als voorbeeld:

{{Code
| Taal=Python
| Titel=Fouten
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
a=1
if a==1:
    print(&quot;correct&quot;)
else:
    print(not correct)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

In dit geval zou het duidelijk moeten zijn dat in de &lt;code&gt;else&lt;/code&gt; een fout staat, print dient gevolgd te worden door een string die door quotes omringd moet zijn. Nu zal dit programma perfect werken zolang &lt;code&gt;a=1&lt;/code&gt; bovenaan staat. Maar vervang &lt;code&gt;a=1&lt;/code&gt; door &lt;code&gt;a=0&lt;/code&gt; en men krijgt volgende uitvoer:

&lt;pre&gt;
Traceback (most recent call last):
  File &quot;k.py&quot;, line 5, in &lt;module&gt;
    print(not correct)
NameError: name 'correct' is not defined
&lt;/pre&gt;

Dit heeft een belangrijke implicatie, in tegenstelling tot een programeertaal zoals bijvoorbeeld C waar een compiler de broncode volledig interpreteert tijdens de compilatie, is dit bij Python niet het geval, wat soms tot onaangename verrassingen kan leiden.

== Excepties ==
Excepties (uitzonderingen, Engels: exceptions) treden op wanneer de Python interpreter geldige Python code tegenkomt, maar wanneer een externe randvoorwaarde het uitvoeren niet mogelijke maakt. Een aantal voorbeelden zijn: een website openen terwijl geen internetconnectie beschikbaar is, een bestand openen in een directory waar de gebruiker geen rechten toe heeft, ... in tegenstelling tot syntaxfouten zijn excepties niet steeds fataal, het is mogelijk een exceptie op te vangen en in de code iets aan de randvoorwaarde te proberen doen, ook al is het maar een waarschuwing aan de gebruiker geven. 

Het voorbeeld ziet er als volgt uit:

{{Code
| Taal=Python
| Titel=Fouten
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
try:
    f = open(&quot;non-existing-file&quot;, &quot;r&quot;)
except IOError:
    print(&quot;Sorry that file does not exist&quot;)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

Hierbij wordt de code die een exceptie kan v veroorzaken in een &lt;code&gt;try&lt;/code&gt; blok geplaatst. Dit wordt gevolgd door &lt;code&gt;except IOError&lt;/code&gt;, dit wil zeggen dat indien de code in het try blok een IOError veroorzaakt, deze gedetecteerd zal worden en het print statement zal worden uitgevoerd. Een try blok kan gevolgd worden door één of meerdere &lt;code&gt;except&lt;/code&gt; blokken, zo kan op elk type exceptie die ontstaat anders gereageerd worden. Ook kan men except gebruiken zonder specificatie van welke exceptie men wenst te detecteren, op deze manier zal elke exceptie verwerkt worden. Een uitgebreider voorbeeld ziet er als volgt uit:

{{Code
| Taal=Python
| Titel=Fouten
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
f = None
try:
    f = open(&quot;non-existing-file&quot;, &quot;r&quot;)
    # Perform I/O
except:
    print(&quot;An exception occured.&quot;)
else:
    print(&quot;Everything went fine.&quot;)
finally:
    print(&quot;Closing file if needed.&quot;)
    if f != None:
        f.close()
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

Wat gebeurt hier? Eerst zal in het try blok een file geopend worden en kan er I/O gebeuren, indien deze actie een exceptie (eender welke) geeft zal &lt;code&gt;print &quot;An exception occured&quot;&lt;/code&gt; uitgevoerd worden. Indien er ''geen'' exceptie ontstond dan zal &lt;code&gt;print &quot;Everything went fine&quot;&lt;/code&gt; uitgevoerd worden. Dus wat er ook gebeurt, er zal minimaal iets op het scherm getoond worden. Vervolgens zal geprobeerd worden om de file te sluiten. Dus om samen te vatten:

* Het try blok bevat code die eventueel een exceptie kan veroorzaken.
* Het except blok wordt opgeroepen indien het try blok een exceptie veroorzaakt die overeen komt met de naam van excepties na het &lt;code&gt;except&lt;/code&gt; statement, indien er geen naam opgegeven is, zullen alle excepties verwerkt worden.
* Indien geen excepties ontstaan worden in het try blok en er is een else blok aanwezig, dan zal dit else blok uitgevoerd worden.
* In elk geval zal de code uit het &lt;code&gt;finally&lt;/code&gt; blok uitgevoerd worden. Hier zal men typisch deïnitialisatie plaatsen. Ook dit blok is optioneel.

Indien een exceptie veroorzaakt wordt in een functie en deze wordt nergens gedetecteerd, dan zal de excepties naar een bovenliggende functie worden doorgegeven en wordt de applicatie gestopt zodra de interpreter een niet afgehandelde exceptie tegenkomt.

Een exceptie kan zelf veroorzaakt worden met behulp van &lt;code&gt;raise&lt;/code&gt; gevolgd door de exceptie die men wenst te tonen. Het volgende voorbeeld illustreert een exceptie die veroorzaakt is vanaf de Python prompt:

{{Code
| Taal=Python
| Titel=Fouten
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
&gt;&gt;&gt; raise Exception(&quot;uh oh&quot;)
Traceback (most recent call last):
  File &quot;&lt;stdin&gt;&quot;, line 1, in &lt;module&gt;
Exception: uh oh
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

Wanneer men een exceptie verder wenst te beoordelen, bijvoorbeeld men vangt een exceptie op in een &lt;code&gt;except&lt;/code&gt; blok en beslist om deze naar de bovenliggende functie door te geven, dan kan met &lt;code&gt;raise&lt;/code&gt; zonder argumenten gebruiken, dan zal dat de huidige actieve uitzondering verder verwerkt worden. 

{{Sub}}</text>
      <sha1>rk9hxttes2wgcciowxtmaa7qwu4muqv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Programmeren in Python/Klassen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18845</id>
    <revision>
      <id>422457</id>
      <parentid>386226</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:46:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Index Programmeren in Python}}</comment>
      <origin>422457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7957" sha1="4wfujkch5uxgb9pyapa2l40re39jaqq" xml:space="preserve">{{Index Programmeren in Python}}
== Introductie ==
OGP (Engels: Object Oriented Programming of OOP) is een programmeerstijl (of paradigma, een wijze van werken) waarbij logische objecten gemaakt worden welke methodes (functies, acties of gebeurtenissen) en eigenschappen (waarden) bevatten. De bedoeling is dat dit leidt tot meer leesbare en herbruikbare code. Conceptueel bestaat een programma uit objecten die aangemaakt worden en met elkaar interacteren. 

Indien we een programma schrijven waarin we een aantal voertuigen moeten kunnen beheren, dan kunnen we een auto als een object binnen deze software beschouwen. Elke auto heeft een aantal eigenschappen zoals een kleur, aantal kilometers en een topsnelheid. Maar een auto heeft ook een aantal acties zoals remmen, versnellen en draaien. In plaats van elke auto van een aparte code te voorzien zullen we een klasse ''Car'' gebruiken welke deze standaard mogelijkheden zal vastleggen. 

== Aanmaken van een klasse == 

Een voorbeeld van een eenvoudige implementatie van de klasse ''Car'' kan er als volgt uitzien:

{{Code
| Taal=Python
| Titel=Aanmaken van een klasse
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang='python'&gt;
class Car:
    def brake(self):
        print(&quot;Brakes&quot;)

    def accelerate(self):
        print(&quot;Accelerating&quot;)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

Het keyword ''class'' gaat de definitie van een klasse vooraf, dit is gevolgd door de naam van de klasse, 'car' in dit geval. Vervolgens bevat deze klasse twee lidfuncties namelijk ''brake'' en ''accelerate''. Merk op dat de eerste parameter van een lidfunctie steeds ''self'' is, dit is een verwijzing naar het object zelf. Vervolgens kan de klasse op de volgende manier
gebruikt worden:

{{Code
| Taal=Python
| Titel=Aanmaken van een klasse
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
car1 = Car()
car2 = Car()

car1.brake()
car2.accelerate()
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

Hier worden twee verschillende instanties (objecten) van de ''car'' klasse aangemaakt, vervolgens wordt op het eerste object de methode ''brake()'' opgeroepen en op de tweede de methode ''accelerate()''.

==Attributen==
Op dit punt is er op data niveau geen onderscheid mogelijk tussen de twee objecten, dit is omdat er geen private data gekoppeld is aan de objecten. Wanneer er echter attributen (properties) toegevoegd worden kunnen deze gebruikt worden om onderscheid te maken tussen objecten. Men kan een eigenschap (dit valt te beschouwen als een variabele gekoppeld aan het object) als volgt toewijzen en opvragen:

{{Code
| Taal=Python
| Titel=Attributen
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
car1 = Car()
car2 = Car()

car1.color = &quot;Red&quot;
car2.color = &quot;Blue&quot;

print(car1.color)
print(car2.color)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

Wanneer het attribuut echter niet toegewezen is resulteert dit in een fout: 

{{Code
| Taal=Python
| Titel=Attributen
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
&gt;&gt;&gt; car3 = Car()
&gt;&gt;&gt; print car3.color
Traceback (most recent call last):
  File &quot;&lt;stdin&gt;&quot;, line 1, in &lt;module&gt;
    print(car3.color)
AttributeError: 'Car' object has no attribute 'color'
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

Juist omwille van deze reden is het een goede vuistregel om toegang tot attributen te krijgen via lidfuncties. Dit zijn de bekende ''get'' en ''set'' functies om attributen op te vragen en te wijzigen. Wanneer de ''car'' uitgebreid wordt met de naam van de eigenaar ziet dit er als volgt uit:

{{Code
| Taal=Python
| Titel=Attributen
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
class Car:
    def brake(self):
        print(&quot;Brakes&quot;)

    def accelerate(self):
        print(&quot;Accelerating&quot;)

    def set_owner(self, owners_name):
        &quot;&quot;&quot; This will set the owner property &quot;&quot;&quot;
        self.__owner = owners_name

    def get_owner(self):
        &quot;&quot;&quot; This will retrieve the owner property &quot;&quot;&quot;
        return self.__owner


car1 = Car()
car1.set_owner(&quot;Jan Jansen&quot;)
print(car1.get_owner())
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

Merk op dat de naam van het attribuut start met een underscore (_), op deze manier wordt de naam van het attribuut verborgen voor gebruikers.

== Een klasse uitbreiden ==
Wanneer extra functionaliteit aan een klasse toegevoegd dient te worden, of wanneer men een iets meer specifieke implementatie van een bestaande klasse wenst te gebruiken, dan gaat men vaak gebruik maken van overerving. Dit heeft als extra voordeel dat de bestaande klasse niet gewijzigd zal worden. Wanneer een klasse afgeleid wordt van een bestaande klasse, dan zal deze alle bestaande lidfuncties overerven. In het voorbeeld van de ''Car'' klasse kunnen we deze uitbreiden tot een ''Truck'' klasse welke mogelijkheden biedt om te laden en te lossen. In code ziet dit er alsvolgt uit:

{{Code
| Taal=Python
| Titel=Attributen
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang='python'&gt;
class Car:
    def brake(self):
        print(&quot;Brakes&quot;)

    def accelerate(self):
        print(&quot;Accelerating&quot;)

    def set_owner(self, owners_name):
        &quot;&quot;&quot; This will set the owner property &quot;&quot;&quot;
        self.__owner = owners_name

    def get_owner(self):
        &quot;&quot;&quot; This will retrieve the owner property &quot;&quot;&quot;
        return self.__owner


class Truck(Car):
    def load(self):
        print(&quot;Loading the truck&quot;)

    def unload(self):
        print(&quot;Unloading the truck&quot;)


truck1 = Truck()
truck1.set_owner(&quot;Jan Jansen&quot;)
print(truck1.get_owner())
truck1.load()
truck1.unload()
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

Indien nu een truck object aangemaakt wordt zal deze kunnen remmen, versnellen, geladen worden en gelost worden, het is zelfs mogelijk om een dezelfde lidfunctie te overschrijven (overriden), op deze manier kan een lidfunctie een andere functionaliteit implementeren. In dit geval kan het bijvoorbeeld van een klasse ''dier'' dat implementeren met een lidfunctie ''spreek'' welke het geluid print welke het dier maakt, indien men dan aparte dieren gaat afleiden (b.v. een hond of een kat) kan met de ''spreek'' lidfunctie per diersoort aanpassen.

== Speciale lidfuncties ==
Een constructor is een lidfunctie die opgeroepen wordt wanneer een object aangemaakt wordt, deze wordt typisch gebruikt om de attributen te initialiseren op de juiste standaardwaarden. In Python noemt de constructor ''__init__'', de constructor kan eveneens argumenten krijgen. Het volgende voorbeeld toont de constructor van een ''car'' object waar bepaalde eigenschappen als parameter gezet worden:

{{Code
| Taal=Python
| Titel=Attributen
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang='python'&gt;
class Car:
    def brake(self):
        print(&quot;Brakes&quot;)

    def accelerate(self):
        print(&quot;Accelerating&quot;)

    def set_owner(self, owners_name):
        &quot;&quot;&quot; This will set the owner property &quot;&quot;&quot;
        self.__owner = owners_name

    def get_owner(self):
        &quot;&quot;&quot; This will retrieve the owner property &quot;&quot;&quot;
        return self.__owner


class NewCar(Car):
    def __init__(self,brand, model, year):
        # Sets all the properties
        self.brand = brand
        self.model = model
        self.year = year

    def start_car(self):
        &quot;&quot;&quot; Start the cars engine &quot;&quot;&quot;
        print( &quot;vroem vroem&quot;)


if __name__ == &quot;__main__&quot;:
    # Creates two instances of new_car, each with unique properties
    car1 = NewCar(&quot;Ford&quot;, &quot;F-150&quot;, 2001)
    car2 = NewCar(&quot;Toyota&quot;, &quot;Corolla&quot;, 2007)

    car1.start_car()
    car2.start_car()
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}


== Overerving ==
Inheritance of overerving betekent dat een specifiek object eigenschappen van een algemeen object overneemt.
Zo zijn studenten allemaal personen. Algemene persoonseigenschappen vind je dus ook terug bij studenten, maar zij hebben nog specifieke eigenschappen die niet bij alle personen voorkomen:
{{Code
| Taal=Python
| Titel=Overerving
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang='python'&gt;
class Persoon():
  def __init__(self, naam):
    self.naam=naam

class Student(Persoon):
  def __init__(self, naam, nummer):
    super().__init__(naam)
    self.nummer=nummer

if __name__ == &quot;__main__&quot;:
    MrX=Student('Nico','SN00124589')
    print(MrX.naam,'heeft studentennummer',MrX.nummer)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

{{Sub}}</text>
      <sha1>4wfujkch5uxgb9pyapa2l40re39jaqq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Overleg gebruiker:J.Grandgagnage</title>
    <ns>3</ns>
    <id>19195</id>
    <revision>
      <id>422295</id>
      <parentid>422257</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:19:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J.Grandgagnage</username>
        <id>3610</id>
      </contributor>
      <comment>/* Zelfpromotie */</comment>
      <origin>422295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3489" sha1="ey6u1934fuxqnczx0iue9s9py7s2lxu" xml:space="preserve">{| align=bottom border=0 cellpadding=10 cellspacing=0 style=&quot;margin-left: 1em; margin-bottom: 1em; background-color: #FAFAD2; color: black; border: 1px solid black;&quot;
|- align=&quot;left&quot; 
|&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
'''''Ter info'''''
&lt;/div&gt;
Nu bijna twee jaar geleden dwongen persoonlijke omstandigheden, waarop ik verder niet wil ingaan, me om mijn medewerking aan projecten zoals Wikibooks zo goed als stop te zetten. Wat mij in de eerste plaats motiveert om opnieuw bij te dragen, is het afwerken van een aantal boekjes die ik noodgedwongen heb moeten in de steek laten en waar verder niets meer mee gebeurt. Wikibooks blijft een kleinschalig project met weinig actieve schrijvers die inhoudelijk bijdragen, waardoor ik me verantwoordelijk voel om die projectjes zelf af te werken. [[Gebruiker:J.Grandgagnage|Jules]] ([[Overleg gebruiker:J.Grandgagnage|overleg]]) 14 jan 2026 19:31 (CET)
|}

== [[Jazz standards/Desafinado]] ==

Wat bedoel je precies met &quot;loopt over een lange 68 maatvorm&quot;? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 apr 2026 21:20 (CEST)

:https://www.learnjazzstandards.com/jazz-standards/desafinado/ [[Gebruiker:J.Grandgagnage|Jules]] ([[Overleg gebruiker:J.Grandgagnage|overleg]]) 2 apr 2026 02:01 (CEST)

== Zelfpromotie ==
Ik vind dat je te ver gaat met het publiceren van je naam en het promoten van je websites op Wikibooks. Je naam staat [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?search=insource%3Agrandgagnage&amp;title=Speciaal%3AZoeken&amp;profile=advanced&amp;fulltext=1&amp;ns0=1 102 keer] in de hoofdnaamruimte, en ik tel 29 links naar je eigen websites ([https://nl.wikibooks.org/w/index.php?search=insource%3Avertaaldegedichten.be&amp;title=Speciaal%3AZoeken&amp;profile=advanced&amp;fulltext=1&amp;ns0=1], [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?search=insource%3Aleesgenoot.nl&amp;title=Speciaal%3AZoeken&amp;profile=advanced&amp;fulltext=1&amp;ns0=1]). En dat je die als bron danwel referentie opgeeft is mi. helemaal van de zotte: de slager die zijn eigen vlees keurt?? NB Ik heb nog alleen naar je huidige gebruikersnaam gezocht, niet naar de 7 die je eerder gebruikt hebt. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 apr 2026 18:34 (CEST)
:Oké, hoewel ik ervan overtuigd ben dat het om relevante links gaat met vrij beschikbare kwalitatieve content, begrijp ik dat we geen uitzondering kunnen maken voor veronderstelde 'zelfpromotie'. Ter relativering: op het overgrote deel van mijn meer dan aangemaakte 1000 pagina's op Wikibooks komt mijn naam niet voor... [[Gebruiker:J.Grandgagnage|Jules]] ([[Overleg gebruiker:J.Grandgagnage|overleg]]) 11 apr 2026 19:24 (CEST)
::Goed argument. Wie duizend dagen braaf geweest is mag honderd keer zondigen. Ik ben benieuwd wat meneer pastoor daarvan zou zeggen... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 apr 2026 20:19 (CEST)
:::Haha, good one! :) [[Gebruiker:J.Grandgagnage|Jules]] ([[Overleg gebruiker:J.Grandgagnage|overleg]]) 11 apr 2026 20:24 (CEST)
:Zie ook [https://nl.wikipedia.org/wiki/Overleg_gebruiker:J.Grandgagnage#Eigen_website_toevoegen_als_externe_link hier]. [[Gebruiker:ContextCreator|ContextCreator]] ([[Overleg gebruiker:ContextCreator|overleg]]) 12 apr 2026 12:06 (CEST)
Het is niet zo'n probleem: ik kan de content waar ik naar verwees ook integreren in bestaande artikelen zodner dat er een link aan te pas komt. [[Gebruiker:J.Grandgagnage|Jules]] ([[Overleg gebruiker:J.Grandgagnage|overleg]]) 12 apr 2026 14:19 (CEST)</text>
      <sha1>ey6u1934fuxqnczx0iue9s9py7s2lxu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422296</id>
      <parentid>422295</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:19:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J.Grandgagnage</username>
        <id>3610</id>
      </contributor>
      <comment>/* Zelfpromotie */</comment>
      <origin>422296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3489" sha1="bb9ewi0dgzk18s44br3ihm5l3l5hzth" xml:space="preserve">{| align=bottom border=0 cellpadding=10 cellspacing=0 style=&quot;margin-left: 1em; margin-bottom: 1em; background-color: #FAFAD2; color: black; border: 1px solid black;&quot;
|- align=&quot;left&quot; 
|&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
'''''Ter info'''''
&lt;/div&gt;
Nu bijna twee jaar geleden dwongen persoonlijke omstandigheden, waarop ik verder niet wil ingaan, me om mijn medewerking aan projecten zoals Wikibooks zo goed als stop te zetten. Wat mij in de eerste plaats motiveert om opnieuw bij te dragen, is het afwerken van een aantal boekjes die ik noodgedwongen heb moeten in de steek laten en waar verder niets meer mee gebeurt. Wikibooks blijft een kleinschalig project met weinig actieve schrijvers die inhoudelijk bijdragen, waardoor ik me verantwoordelijk voel om die projectjes zelf af te werken. [[Gebruiker:J.Grandgagnage|Jules]] ([[Overleg gebruiker:J.Grandgagnage|overleg]]) 14 jan 2026 19:31 (CET)
|}

== [[Jazz standards/Desafinado]] ==

Wat bedoel je precies met &quot;loopt over een lange 68 maatvorm&quot;? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 apr 2026 21:20 (CEST)

:https://www.learnjazzstandards.com/jazz-standards/desafinado/ [[Gebruiker:J.Grandgagnage|Jules]] ([[Overleg gebruiker:J.Grandgagnage|overleg]]) 2 apr 2026 02:01 (CEST)

== Zelfpromotie ==
Ik vind dat je te ver gaat met het publiceren van je naam en het promoten van je websites op Wikibooks. Je naam staat [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?search=insource%3Agrandgagnage&amp;title=Speciaal%3AZoeken&amp;profile=advanced&amp;fulltext=1&amp;ns0=1 102 keer] in de hoofdnaamruimte, en ik tel 29 links naar je eigen websites ([https://nl.wikibooks.org/w/index.php?search=insource%3Avertaaldegedichten.be&amp;title=Speciaal%3AZoeken&amp;profile=advanced&amp;fulltext=1&amp;ns0=1], [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?search=insource%3Aleesgenoot.nl&amp;title=Speciaal%3AZoeken&amp;profile=advanced&amp;fulltext=1&amp;ns0=1]). En dat je die als bron danwel referentie opgeeft is mi. helemaal van de zotte: de slager die zijn eigen vlees keurt?? NB Ik heb nog alleen naar je huidige gebruikersnaam gezocht, niet naar de 7 die je eerder gebruikt hebt. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 apr 2026 18:34 (CEST)
:Oké, hoewel ik ervan overtuigd ben dat het om relevante links gaat met vrij beschikbare kwalitatieve content, begrijp ik dat we geen uitzondering kunnen maken voor veronderstelde 'zelfpromotie'. Ter relativering: op het overgrote deel van mijn meer dan aangemaakte 1000 pagina's op Wikibooks komt mijn naam niet voor... [[Gebruiker:J.Grandgagnage|Jules]] ([[Overleg gebruiker:J.Grandgagnage|overleg]]) 11 apr 2026 19:24 (CEST)
::Goed argument. Wie duizend dagen braaf geweest is mag honderd keer zondigen. Ik ben benieuwd wat meneer pastoor daarvan zou zeggen... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 apr 2026 20:19 (CEST)
:::Haha, good one! :) [[Gebruiker:J.Grandgagnage|Jules]] ([[Overleg gebruiker:J.Grandgagnage|overleg]]) 11 apr 2026 20:24 (CEST)
:Zie ook [https://nl.wikipedia.org/wiki/Overleg_gebruiker:J.Grandgagnage#Eigen_website_toevoegen_als_externe_link hier]. [[Gebruiker:ContextCreator|ContextCreator]] ([[Overleg gebruiker:ContextCreator|overleg]]) 12 apr 2026 12:06 (CEST)
Het is niet zo'n probleem: ik kan de content waar ik naar verwees ook integreren in bestaande artikelen zonder dat er een link aan te pas komt. [[Gebruiker:J.Grandgagnage|Jules]] ([[Overleg gebruiker:J.Grandgagnage|overleg]]) 12 apr 2026 14:19 (CEST)</text>
      <sha1>bb9ewi0dgzk18s44br3ihm5l3l5hzth</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikibooks:Infobox/Programmeren in Python</title>
    <ns>4</ns>
    <id>20034</id>
    <revision>
      <id>422464</id>
      <parentid>339491</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:50:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Boekenplank: Multimediale wetenschappen</comment>
      <origin>422464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2688" sha1="6ev9o5fjn2h9l675sdjx5g6qqa4cjhc" xml:space="preserve">&lt;!--             [Titel van het boek]       --&gt;{{Infobox|titel  = {{SUBPAGENAME}}
&lt;!--[Kies: 00%, 25%, 50%, 75% of 100%]      --&gt;| voortgang      = 50
&lt;!--                   [Revisiedatum]       --&gt;| datum          = 27
&lt;!--                    [Boekenplank]       --&gt;| boekenplank    = Multimediale wetenschappen
&lt;!-- [Naslag, Instructie, Hobby, Handboek]  --&gt;| boekentype     = Handboek
&lt;!--             [laag, middel, hoog]       --&gt;| activiteit     = 
&lt;!--     [Datum eerste edit] DD-MM-YY       --&gt;| startdatum     = 9 oktober 2005
&lt;!-- [zonder &quot;Gebruiker:&quot;] Naam/Nick        --&gt;| redacteur      = 
&lt;!--[[Gebruiker:Auteur 1|Auteur 1]]...      --&gt;| auteurs        = [[Gebruiker: Jsoeterbroek | Jsoeterbroek]], [[Gebruiker:RoestVrijStaal|RoestVrijStaal]], [[Gebruiker: ElieDeBrauwer| ElieDeBrauwer]], [[Gebruiker: DimiC88| DimiC88]]
&lt;!--             [korte beschrijving]       --&gt;| beschrijving   = Met dit boek kun je de basis van de programmeertaal Python leren.
&lt;!--   [info over boek, geen inhoud]        --&gt;| opmerkingen    = 
&lt;!-- [Doelstellingen, * voor elk punt]      --&gt;| doelstelling   = 
&lt;!--                        [Bronnen]       --&gt;| bronnen        = 
&lt;!--    [VWO, HBO, WO, Junior, etc  ]       --&gt;| niveau         = 
&lt;!--[benodigde voorkennis, * voor elk punt] --&gt;| voorkennis     = 
&lt;!--[Uitstapniveau - * voor elk punt]       --&gt;| uitstapniveau  = 
&lt;!--  [Links naar niet-inhoud-hfdstn]       --&gt;| infolinks      = 
&lt;!--    [laatste controle] DD-MM-YYYY       --&gt;| laatstecontrole= 
&lt;!--  [laatste toevoeging] DD-MM-YYYY       --&gt;| toevoeging     = 
&lt;!--                  [[Boek 1]], etc       --&gt;| gerelateerd    = 
&lt;!--                  [projectpagina]       --&gt;| projectpagina  = [[Overleg:{{SUBPAGENAME}}]]
&lt;!--                       [licentie]       --&gt;| licentie       = 
&lt;!--  [Kleine afbeelding (&lt; 100x100)]       --&gt;| thumb          = 
&lt;!-- [Grote afbeelding als een cover]       --&gt;| afbeelding     = 
&lt;!--[autom. als boek en titel gelijk]       --&gt;| PDF            = 
&lt;!--                                        --&gt;| PDFcommentaar  = 
&lt;!-- [autom. voor &quot;Boek/Printversie&quot;]       --&gt;| printversie    = 
&lt;!--                                        --&gt;| printcommentaar= 
&lt;!--               [of leeg laten] ja       --&gt;| BvdM           = 
&lt;!--            [of leeg laten] maand       --&gt;| BvdMmaand      = 
&lt;!--             [of leeg laten] YYYY       --&gt;| BotMjaar       = 
&lt;!--           [departement invullen]       --&gt;| departement    = 
&lt;!--                                        --&gt;| categorie      = 
&lt;!--                                        --&gt;| categorie twee = 
&lt;!--                  [WSBN invullen]       --&gt;| WSBN           = nl-3-34-344-00004
}}</text>
      <sha1>6ev9o5fjn2h9l675sdjx5g6qqa4cjhc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Woordenboek literatuur</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23365</id>
    <revision>
      <id>422292</id>
      <parentid>420672</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:03:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J.Grandgagnage</username>
        <id>3610</id>
      </contributor>
      <comment>/* T */ Trochee</comment>
      <origin>422292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18787" sha1="17yn2dfsmibvu1s18m76jm1cp1dnzpt" xml:space="preserve">[[Bestand:Llibri books4.JPG|200 px|left]]
&lt;div style='text-align: left;'&gt;
In dit '''Woordenboek literatuur''' worden een aantal termen uitgelegd die je zult aantreffen in teksten over literatuur, begrippen die in '''literatuuranalyse''' veel worden gebruikt, alsook informatie over belangrijke auteurs en hun werk.

&lt;/div&gt;
{{Bi}}


{{Alfabet met ankers}}
{{Clear both}}
==A==
*'''Aemulatio''' - Een term waarmee bedoeld wordt dat de klassieke auteurs en teksten nagevolgd dienen te worden, en zo mogelijk overtroffen. Op die manier wordt gewedijverd met literaire voorgangers naar wie men opkijkt. De term heeft vooral in de renaissance opgang gemaakt. Uit deze periode dateert ook de spreuk ''Translatio, imitatio et aeumulatio'' (Lat.: &quot;vertaling, navolging en verbetering&quot;).
*'''Aforisme''' - Een korte en kernachtige stelling, meestal in de vorm van één enkele zin, waarin een duidelijke boodschap vervat zit. 
*'''Alliteratie:''' - Een stijlfiguur waarbij de voorste medeklinkers worden herhaald. Bijvoorbeeld: &lt;U&gt;sm&lt;/U&gt;erige &lt;U&gt;sm&lt;/U&gt;aken; lenige Leen; menige mens;boertige Bart
*'''Anafoor''' - Stijlmiddel waarbij een woord of woordgroep wordt herhaald aan het begin van elke nieuwe regel of zin.
*'''Antagonist''' - De tegenspeler van de [[Woordenboek literatuur#P|protagonist]] in een verhaal. Vaak is de antagonist de slechterik, terwijl de protagonist de held is. 
*'''Antimetrie'''-  Een verbreking van het [[Woordenboek literatuur#M|metrum]].
*'''Aristophanes'''  - Een Grieks dichter en schrijver van komedies uit de 5e en 4e eeuw v.Chr. Twee van zijn bekendste stukken zijn ''Lysistrata'', een komedie over een seksstaking van de Atheense en Spartaanse vrouwen om de oorlog te stoppen, en ''Wolken'' waarin ook [[Filosofisch woordenboek/S#Socrates|Socrates]] als geparodieerd personage optreedt.
*'''Assonantie''' ofwel '''klinkerrijm''' - Vorm van rijm waarbij alleen de klinkers rijmen. Voorbeeld: ''In stil verdr&lt;U&gt;ie&lt;/U&gt;t / heb ik de maan l&lt;U&gt;ie&lt;/U&gt;f''
*'''Auctoriële verteller''' - Verteller die geheel boven het verhaal zelf staat en alles weet, inclusief wat zich in de gedachtenwerelden van de verschillende personages afspeelt en welke gebeurtenissen nog moeten plaatsvinden. Aan het andere uiteinde bevindt zich de [[Woordenboek literatuur#I|ik-verteller]], die terwijl hij vertelt zelf midden in het verhaal zit en alleen datgene weet wat voor hem rechtstreeks waarneembaar is.

==B==
*'''[[Engelse literatuur/Elizabeth Barrett Browning|Barrett Browning, Elizabeth]]''' (1806-1861): een van de meest vooraanstaande dichters van het Victoriaanse tijdperk. Behalve om haar romance met de dichter [[#B|Robert Browning]] is zij nu vooral bekend om haar ''Sonnets from the Portuguese'', een reeks liefdesgedichten die zij aan hem wijdde.
*'''[[Engelse literatuur/Robert Browning|Browning, Robert]]''' (1812-1889): een van de belangrijkste Engelse dichters van het Victoriaans tijdperk, geprezen om zijn beheersing van de dramatische monoloog en zijn levendige psychologische beschrijvingen. Zijn bekendste werk was ''The Ring and the Book''. Browning is heel bekend om zijn passionele relatie met de populaire dichteres [[#B|Elizabeth Barrett Browning]], die ook zijn vrouw werd.
*'''[[Engelse literatuur/Lord Byron|Lord Byron]]''' (1788-1824): een Brits dichter en een van de leidende figuren van de [[#R|romantiek]]. De literaire figuur van de ''byronic hero'', gekenmerkt door passie, talent en rebellie, doordringt Byrons werk en beïnvloedde het werk van latere romantische dichters. Van zijn verhalende gedichten zijn ''Childe Harold's Pilgrimage'' en ''Don Juan'' heel bekend.

==C==
*'''[[Engelse literatuur/Geoffrey Chaucer|Chaucer, Geoffrey]]''' (ca. 1343-1400): een Engels dichter die als een van de eersten in de volkstaal (het Middelengels) schreef, was een van de belangrijkste figuren uit de geschiedenis van de [[Engelse literatuur]]. ''The Canterbury Tales'', waarin pelgrims elkaar om beurt verhalen vertellen tijdens hun bedevaart van Londen naar het graf van de heilige Thomas Becket in Canterbury, wordt als zijn meesterwerk beschouwd.
*'''Chute''' of '''volta''': Een betekeniswending in een (vaak poëtische) tekst. In een Italiaans sonnet bijvoorbeeld komt die wending vaak na het octaaf, dus nabij de 9e versregel.

==D==
*'''Drama''': synoniem voor toneelstuk. Wordt ook gebruikt in de meer beperkte betekenis van treurspel.

==E==
*'''Edda''': een aanduiding voor een verzameling literaire en mythologische werken uit het middeleeuwse IJsland, die zowel delen van de oude mythologische verhalen van Noordelijk Europa, als richtlijnen omtrent de poëtische overdracht ervan, bevatten. Er bestaan twee Edda's; de zogenaamde  [[Heksenwoordenboek#P|Poëtische Edda]] (ook wel ''Lied-Edda'' of ''Oude Edda'') en de [[Woordenboek literatuur#P|Proza-Edda]] (ook wel de Jongere Edda, geschreven door Snorri Sturluson). Er zijn meerdere speculaties over de titel. Het woord Edda betekent bijvoorbeeld overgrootmoeder in het Oudnoords. De ''Volsungssage'', onderdeel van de IJslandse Edda, vertoont veel overeenkomst met die van het [[Woordenboek literatuur#N|Nibelungenlied]], zij het dat het verhaal in de eerstgenoemde versie zich afspeelt tegen het decor van de Germaanse godenwereld, terwijl de hoofdpersonen in het Nibelungenlied het [[Religieus woordenboek#C|christendom]] zouden zijn toegedaan.
*'''Ellips''': Een stijlfiguur waarbij sommige woorden -vaak werkwoorden-gewoon weggelaten worden die de lezer er dan zelf moet bij bedenken. Voorbeeld: ''Oost west, thuis best.''
*'''Enjambement''': Een term uit de poëzie die betrekking heeft op gedichten waarbij de versregel 'doorloopt' op de volgende regel. De zin eindigt dus niet aan het einde van elke regel.
*'''Epigram''' of '''puntdicht''': Een kort gedicht van twee of vier regels, vaak gebaseerd op een woordspeling en met een geestige inhoud. 

==F==
*'''Faction''': Alle teksten die fictie met realiteit (uit het verleden of uit de actualiteit) vermengen. Er treden bijvoorbeeld historische figuren in op in een verder fictief verhaal (zie ook [[Woordenboek literatuur#P|postmodernisme]]). 
*'''Flashback''': Het tijdens het vertellen van het verhaal terugblikken op een moment dat vanuit het oogpunt van het verhaal zelf gezien in het verleden ligt. De chronologische verhaallijn wordt hiermee dus onderbroken. 
*'''Flashforward''': Het tegenovergestelde van een flashback; het tijdens het vertellen van het verhaal anticiperen op een moment dat vanuit het oogpunt van het verhaal weliswaar in de toekomst ligt, maar waarvan de [[Woordenboek literatuur#A|auctoriële verteller]] op de hoogte is.
*'''Focalisatie''': Het verhaal wordt gepresenteerd vanuit het oogpunt van een bepaalde persoon. Nauw verwant aan het [[Woordenboek literatuur#V|vertelperspectief]].
*'''Focalisator''': De figuur in het verhaal van waaruit de focalisatie plaatsvindt.

==G==

==H==
*'''Hyperbool''': stijlfiguur waarbij overdrijving wordt gebruikt. Voorbeeld: ''Ik heb het al tienduizend keer gezegd!''

==I==
*'''Ik-verteller''': verteller die zelf middenin het verhaal zit en niet meer weet dan hij als deelnemend personage kan waarnemen. Het tegenovergestelde is de [[Woordenboek literatuur#A|auctoriële verteller]].
*'''Imitatio''': Voorschrift vanuit een oudere (literatuur)opvatting dat het nabootsen van voorgangers de eigen kunst ontwikkelt. Zie ook [[Woordenboek literatuur#A|Aemulatio]].
*'''Intertekstualiteit''': hiermee wordt de 'verbinding' door overeenkomst tussen verschillende bestaande teksten gegeven. Meestal doet de auteur dit met opzet, omdat hij weet dat de lezer de voorgaande tekst wel zal kennen. Met name in literatuur uit de periode van het [[Woordenboek literatuur#P|postmodernisme]] wordt dit procédé op grote schaal toegepast. Behalve in literatuur wordt het ook bij andere teksten gebruikt om te onderzoeken welke thema's ze bijvoorbeeld gemeen hebben of op welke gemeenschappelijke bronnen ze steunen.

==J==

==K==
* '''Kortverhaal''', '''kort verhaal''' of '''short story''': een genre dat in 19e eeuw in de Verenigde Staten ontstond met schrijvers als Washington Irving, Nathaniel Hawthorne en [[Edgar Allan Poe]]. Het gaat om verhalend proza van beperkte omvang met eenvoudige setting en een gering aantal personages. Een kortverhaal is langer dan een anekdote en korter dan een novelle.

==L==
*'''Lied-Edda''': zie [[Woordenboek literatuur#P|Poëtische Edda]].

==M==
*'''Metafoor''': Stijlfiguur waarbij betekenisoverdracht plaatsvindt, bijvoorbeeld door een begrip te vervangen door een beeld. Voorbeeld: ''een boom van een vent.'' De primaire bedoeling hiervan is het op een pakkende manier overbrengen van de boodschap. Een metafoor kan allerlei uiteenlopende vormen aannemen. Het kan bijv. een enkele zin zijn, maar ook een bepaald voorwerp (zoals de boerderij in George Orwells ''[[Engelse literatuur/Animal Farm|Animal Farm]]'') of een heel verhaal op zich.
*'''Metrisch vers:''' Een tekst met een metrum.
*'''Metrum''' of '''versmaat''': Een regelmatige afwisseling van beklemtoonde en onbeklemtoonde lettergrepen in een poëtische tekst. Zie ook [[Woordenboek literatuur#A|antimetrie]].     
*'''Mimesis''': Een nabootsing van de werkelijkheid in een kunstwerk, waarbij de nadruk wordt gelegd op de universele aspecten.
*'''Montaigne, Michel de''' (1533-1592): 16e-eeuwse Franse filosoof en essayist. Aan zijn belangrijkste werk, de ''Essais'', werkte hij vanaf 1572 tot aan zijn dood in 1592.
''[[Bestand:Wikibooks-logo.svg|20px]] Zie ook het wikibook over [[Michel de Montaigne]].''
*'''Mysteriespel''': Een van de vroegste vormen van toneelspel in middeleeuws Europa. Het heeft een godsdienstige inhoud en handelt over de geboor­te, het lij­den en de ver­rij­ze­nis van Chris­tus. Eraan verwant is het '''mirakelspel''', waarin over een mi­ra­cu­leu­ze ge­beur­te­nis wordt verteld.

==N==
*'''Naturalisme:''' Literaire stroming die van ca. 1880 tot 1940 bloeide en een uitloper was van het [[Woordenboek literatuur#R|realisme]]. Behalve dat de fictieve karakters en gebeurtenissen zo realistisch mogelijk worden weergegeven wordt het naturalisme erdoor gekenmerkt dat de karakters, hun onderliggende motieven en de manier waarop ze door hun omgeving worden beïnvloed in de loop van het verhaal op wetenschappelijke wijze worden geanalyseerd.
*'''Nevelingenlied''': een Dietse versie van het Nibelungenlied.
*'''Nibelungenlied''': een Middelhoogduits heldenepos uit de dertiende eeuw, bestaande uit ongeveer 2300 strofen, waarin de ondergang van het huis der Bourgondiërs wordt beschreven. Het is de belangrijkste Middelhoogduitse vorm van de Nibelungensage. Grote fragmenten van het lied komen – meestal flink aangedikt – ook voor in andere middeleeuwse werken, zoals in de [[Woordenboek literatuur#E|Edda]], waar ook de verdere geschiedenis van Kriemhilt wordt verhaald. Het Nibelungenlied is door velen bewerkt, de bekendste vorm is wellicht de 4-delige operacyclus [[Woordenboek literatuur#D|Der Ring des Nibelungen]] van Richard Wagner. Verder liet J.R.R. Tolkien zich voor een groot deel inspireren door dit verhaal bij het schrijven van [[Woordenboek literatuur#I|In de Ban van de Ring]]. De ''Volsungssage'', onderdeel van de IJslandse [[Woordenboek literatuur#E|Edda]], vertoont veel overeenkomst met die van het Nibelungenlied, zij het dat het verhaal in de eerstgenoemde versie zich afspeelt tegen het decor van de Germaanse godenwereld, terwijl de hoofdpersonen in het Nibelungenlied het [[Religieus woordenboek#C|christendom]] zouden zijn toegedaan.
*'''Nibelungensagen''': Germaans complex van sagen waarvan het middeleeuwse Duitse epos ''Nibelungenliedde'' de bekendste vertegenwoordiger is. Worms wordt ook wel ''&quot;Nibelungenstadt'' genoemd, met het ''Nibelungenmuseum'' en de ''Nibelungenbrücke'' (met ''Nibelungenturm'').

==O==
* '''Othello''', de moor van Venetië: een tragedie van [[#S|William Shakespeare]] uit ca. 1603 waarin de eervolle generaal Othello het slachoffer wordt van de psychologische manipulaties van Jago, een van de grootste schurken uit de wereldliteratuur. Jago plant in Othello's hoofd het denkbeeld dat zijn echtgenote Desdemona hem ontrouw is. De grote man zal aan zijn ingebeelde jaloezie ''(&quot;the green eyed monster&quot;)'' ten onder gaan.
*'''Oude Edda''': zie [[Woordenboek literatuur#P|Poëtische Edda]].

==P==
*'''Paradox''' - Ogenschijnlijke tegenspraak, die bijv. de vorm kan hebben van twee beweringen – al dan niet in dezelfde zin – die elkaar lijken tegen te spreken (''Zelfs als ik lieg, spreek ik de waarheid'').
*'''Pars pro toto''' - Een stijlfiguur uit de [[Woordenboek literatuur#R|retoriek]], die zoiets betekent als 'het deel staat voor het geheel'. Voorbeeld: 'Blauwoogje kwam me tegemoet' als je dit over een meisje met blauwe ogen zegt.
*'''Poëtische Edda''' ook wel ''Lied-Edda'' of ''Oude Edda'' genoemd - zie ook [[Woordenboek literatuur#E|Edda]] en [[Woordenboek literatuur#P|Proza-Edda]].
*'''Poëzie''' - Tekstvorm waarbij de schrijver de regellengte niet laat afhangen van de breedte van het papier. Een poëtisch werk is vaak maar niet altijd ook op [[Woordenboek literatuur#R|rijm]] geschreven. Tegenwoordig zijn poëtische werken vrijwel uitsluitend gedichten, maar vóór de uitvinding van de boekdrukkunst hadden romans heel vaak ook een poëtische vorm. 
*'''Postmodernisme''' - Kunststroming die zich vanaf de jaren 60 van de 20e eeuw met name in Europa en de Verenigde Staten op allerlei vlakken manifesteerde als tegenreactie op het [[Woordenboek literatuur#R|realisme]] en [[Woordenboek literatuur#M|modernisme]]. Postmoderne literatuur wordt hoofdzakelijk gekenmerkt door enerzijds [[Woordenboek literatuur#I|intertekstualiteit]] en [[Woordenboek literatuur#M|metafictie]] en anderzijds het ontbreken van [[Woordenboek literatuur#N|narrativiteit]] en het mengen van fictie en non-fictie.   
*'''Protagonist''' - Figuur waar het hele verhaal om draait. De term wordt behalve in de literatuur ook veel gebruikt in de dramatiek. Zie ook [[Woordenboek literatuur#A|Antagonist]]. 
*'''Proza''' - Tekstvorm waarbij de regellengte uitsluitend wordt bepaald door de breedte van het papier (de bladspiegel), in tegenstelling tot [[Woordenboek literatuur#P|poëzie]].
*'''Proza-Edda''' - ook wel de ''Jongere Edda'' genoemd. De Proza-Edda is geschreven door Snorri Sturluson, zie ook [[Woordenboek literatuur#E|Edda]] en [[Woordenboek literatuur#|Poëtische Edda]].
*'''Psychologische roman''' - ook wel 'psychologisch realisme' genoemd, is een prozawerk dat de nadruk legt op de innerlijke karakterisering van de personages, hun motivaties, omstandigheden en interne handelingen die voortvloeien uit of zich ontwikkelen door externe handelingen. In de psychologische roman wordt het verhaal op de achtergrond geplaatst, ten gunste van de beschrijving van de gemoedstoestanden, passies en psychologische conflicten van de personages.

==Q==

==R==
*'''Realisme:''' Stroming in de beeldende kunst en literatuur die vanaf het midden van de 19e eeuw vanuit Frankrijk opkwam en ernaar streefde de werkelijkheid zo realistisch mogelijk weer te geven. Het realisme was een rechtstreekse tegenreactie op de literaire [[Woordenboek literatuur#R|Romantiek]] en werd verder uitgewerkt het [[Woordenboek literatuur#N|naturalisme]]. 
*'''Receptie''': Term uit de communicatie- en literatuurwetenschap; de wijze waarop een tekst of andere kunstzinnige creatie door de lezer, toehoorder of kijker wordt ontvangen 
*'''Retoriek:''' 
*'''Roman:''' Fictief verhaal, meestal in [[Woordenboek literatuur#P|proza]] geschreven en met een zekere mate van realisme. De moderne roman bloeide vanaf de 18e eeuw en valt uiteen in allerlei subgenres. Een belangrijke voorloper in de Middeleeuwen was de [[Woordenboek literatuur#R|ridderroman]].
*'''Romantiek:''' Kunst- en filosofische stroming die een tegenreactie was op de [[Woordenboek literatuur#V|verlichting]] en het grootste deel van de 19e eeuw kenmerkte. Ter aanduiding van het betreffende tijdperk is de schrijfwijze met een hoofdletter. Op het literaire vlak werd de romantiek vooral gekenmerkt door {{Wp|escapisme|escapisme}}, het willen ontvluchten van de alledaagse werkelijkheid, door terug te gaan naar het verleden of het bovennatuurlijke te beschreven. Ook de religieuze poëzie maakte tijdens de Romantiek een opleving door. Belangrijke genres die in deze periode bloeiden waren de [[Woordenboek literatuur#H|historische roman]] en de [[Woordenboek literatuur#G|griezelroman]], beide voortgekomen uit de 18e-eeuwse [[Woordenboek literatuur#G|gothic novel]].

==S==
*'''Shakespeare, William''' (1564-1616): Engels dichter, acteur en toneelschrijver die tot op heden sterk tot de verbeelding spreekt. Hij is de auteur van minstens [[Shakespeares toneelstukken|37 toneelstukken]] en [[Shakespeares sonnetten|154 sonnetten]].
*'''Sonnet''': dichtvorm, ontstaan in Italië. Zie [[Shakespeares sonnetten/De sonnetvorm|Sonnetvorm]]
*'''Synesthesie''': een stijlfiguur waarbij twee verschillende zintuiglijke ervaringen met elkaar worden verbonden in een uitdrukking. Denk aan combinaties van kleur (zien), klank (horen), smaak (proeven), geur (ruiken) en tast (voelen). Voorbeelden: een ''bittere geur''; ''een warme stem''; ''schreeuwende kleuren''.

==T==
* '''Trochee''': een versvoet die bestaat uit twee lettergrepen: een beklemtoonde lettergreep gevolgd door een onbeklemtoonde lettergreep. Bijvoorbeeld uit ''The Raven'' van Edgar Allan Poe: 
::And the '''Ra'''ven, '''ne'''ver '''flit'''ting, 
::'''still''' is '''sit'''ting, '''still''' is sitting
Het tegenovergestelde van een trochee is een jambe, de meest voorkomende metrische voet, die bestaat uit een onbeklemtoonde lettergreep gevolgd door een beklemtoonde lettergreep.

==U==

==V==
*'''Verlichting:''' Progressieve stroming die zich in de 18e eeuw op allerlei manieren ook in de kunst uitte. De literatuur uit deze periode wordt hoofdzakelijk gekenmerkt door de opkomst van de moderne [[Woordenboek literatuur#R|roman]], met als belangrijkste subgenres de [[Woordenboek literatuur#U|utopische roman]] en het [[Woordenboek literatuur#I|imaginaire reisverhaal]].     
*'''Verteller''': degene die het verhaal vertelt. Dit kan een onzichtbare, boven het verhaal staande en vaak ook alwetende figuur zijn, maar ook iemand die zelf in het verhaal meespeelt. Zie verder [[Woordenboek literatuur#V|Vertelperspectief]]. 
*'''Vertelperspectief''' (of '''vertelinstantie'''): Het perspectief van waaruit het verhaal wordt verteld. Hiermee wordt in grote lijnen bedoeld dat de verteller al dan niet alwetend is. Zie verder [[Woordenboek literatuur#A|auctoriële verteller]] en  [[Woordenboek literatuur#I|ik-verteller]].

==W==

==X==

==Y==

==Z==

==Zie ook==
*[[Opfriscursus literatuur]]

{{Boek}}{{Fase|2}}
[[Categorie:Literatuurstudie]]</text>
      <sha1>17yn2dfsmibvu1s18m76jm1cp1dnzpt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Programmeren in Python/Lijsten</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24679</id>
    <revision>
      <id>422460</id>
      <parentid>362431</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:47:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Index Programmeren in Python}}</comment>
      <origin>422460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12355" sha1="9xefyw2msc8jyr7v6yxd2rug1g8veob" xml:space="preserve">{{Index Programmeren in Python}}
Een lijst is een functie om data op te slaan in python. Zoals de naam het al zegt wordt het gebruikt om lijsten op te slaan. Zoals lijsten van gebruikersnamen, personen, leeftijden, enz. Het voordeel van een lijst is dat de data heel ordelijk kan worden opgeslagen. Zo kan de lijst bijvoorbeeld gesorteerd worden op alfabet.

Het aanmaken van een lijst in python gebeurt als volgt :

&lt;code&gt;lijst1 = []&lt;/code&gt;

In dit geval heeft de lijst de naam &quot;lijst1&quot;. De [] tekens geven aan dat het om een lijst gaat. Net zoals je bij een string de &quot; of ' tekens gebruikt. Hier is een voorbeeld van een lijst waar namen in staan opgeslagen:

&lt;code&gt;namen = ['Piet', 'Jan', 'Klaas']&lt;/code&gt;

In deze lijst staan drie namen opgeslagen. Zoals  je ziet bevat deze lijst een aantal strings. Het is ook mogelijk om een lijst te maken met cijfers(integers). Zoals dit :

&lt;code&gt;cijfers = [1, 2, 3, 5, 10, 15]&lt;/code&gt;

==Het gebruiken van een lijst==
Voor het gebruik van lijsten is het belangrijk om te weten dat Python telt vanaf nummer 0. Dit nummer wordt het index nummer genoemd, door dit nummer kun je bepaalde gegevens uit bepaalde plekken uit de lijst halen. Je kunt het een beetje vergelijken met RAM geheugen waarin alle stukjes geheugen een eigen adres hebben, net zoals met woningen. Stel we hebben de volgende lijst :

&lt;code&gt;namen = ['Piet', 'Jan', 'Klaas']&lt;/code&gt;

Dan heeft Piet het index nummer 0, Jan heeft het index nummer 1,en Klaas heeft het index nummer 2. Als we bijvoorbeeld de data uit het eerste stukje van de lijst willen hallen kunnen we dit doen door het index nummer 0 te gebruiken, want elk eerste stukje data van een lijst heeft het index nummer 0. Dit kunnen we doen door de volgende code :

print namen[0]

Nu krijgen we als het goed is de naam 'Piet' in beeld, dit komt doordat de naam 'Piet' als eerste in de lijst staat en dus index nummer 0 heeft. 


==List Methoden==
===append()===
'''Doel:'''

Met de methode &lt;code&gt;append()&lt;/code&gt; kun je een element toevoegen aan een lijst. De element zal achteraan worden toegevoegd.

'''Parameters:'''

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Parameter !! Omschrijving
|-
| element || (verplicht) Een object die je wilt toevoegen aan een lijst.
|}

'''Voorbeeld:'''

{{Code
| Taal=Python
| Titel=append()
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Een lijst met namen.
names = ['Piet', 'Jan', 'Klaas'] 

#  Uitprinten van de namen.
print(names)

#  Voorbeeld van het gebruik van append().
names.append(&quot;Geert&quot;)

#  Nogmaals uitprinten van de namen, zoals u zult zien is Geert toegevoegd aan de lijst.
print(names)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''
&lt;pre&gt;
['Piet', 'Jan', 'Klaas']
['Piet', 'Jan', 'Klaas', 'Geert']
&lt;/pre&gt;

'''Alternatief:'''

U kunt ook als alternatief de volgende statement gebruiken &lt;code&gt;names[len(names):] = [&quot;Geert&quot;]&lt;/code&gt;.

=== clear() ===
'''Doel:'''

Verwijdert alle elementen uit een lijst.

'''Parameters:'''

''geen''

'''Voorbeeld:'''

{{Code
| Taal=Python
| Titel=clear()
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Een lijst met namen.
names = ['Piet', 'Jan', 'Klaas'] 

#  Uitprinten van de namen.
print(names)

#  Voorbeeld van het gebruik van clear().
names.clear()

#  Nogmaals uitprinten van de namen, zoals je zult zien zijn er geen namen meer in de lijst.
print(names)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''
&lt;pre&gt;
['Piet', 'Jan', 'Klaas']
[]
&lt;/pre&gt;

=== copy() ===
'''Doel:'''

Deze functie geeft een kopie van de lijst terug.

'''Parameters:'''

''geen''

'''Voorbeeld:'''

{{Code
| Taal=Python
| Titel=copy()
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Een lijst met namen.
first_list_of_names = ['Piet', 'Jan', 'Klaas'] 

#  Voorbeeld van het gebruik van copy() om een tweede lijst te maken.
second_list_of_names = first_list_of_names.copy()

#  Uitprinten van de lijsten met namen, voorlopig bevatten ze nog steeds dezelfde info.
print(first_list_of_names)
print(second_list_of_names)

#  Toevoegen van een naam aan de tweede lijst.
second_list_of_names.append(&quot;Geert&quot;)

#  Nogmaals uitprinten van de lijsten met namen, zoals je ziet is er een naam toegevoegd aan de tweede lijst.
print(first_list_of_names)
print(second_list_of_names)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''
&lt;pre&gt;
['Piet', 'Jan', 'Klaas']
['Piet', 'Jan', 'Klaas']
['Piet', 'Jan', 'Klaas']
['Piet', 'Jan', 'Klaas', 'Geert']
&lt;/pre&gt;

=== count() ===
'''Doel:'''

Met de methode &lt;code&gt;count()&lt;/code&gt; kun je tellen hoe vaak hetzelfde element voorkomt in de lijst.

'''Parameters:'''

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Parameter !! Omschrijving
|-
| waarde || (verplicht)
|}

'''Voorbeeld:'''

{{Code
| Taal=Python
| Titel=count()
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Een lijst met namen.
names = ['Piet', 'Jan', 'Klaas', 'Jan', 'klaas'] 

#  Voorbeelden van het gebruik van count().
how_many_times_jan = names.count(&quot;Jan&quot;)
how_many_times_klaas = names.count(&quot;Klaas&quot;)

#  Resultaten van de twee count() voorbeelden.
print(how_many_times_jan)
print(how_many_times_klaas)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''
&lt;pre&gt;
2
1
&lt;/pre&gt;
De namen Jan en Klaas kwamen beiden 2 keer voor in de lijst en toch zegt de output dat Jan twee keer voorkomt en Klaas één keer. Dit komt omdat &lt;code&gt;count()&lt;/code&gt; zoekt naar elementen die exact hetzelfde zijn en dus is het ook hoofdlettergevoelig. In de lijst van namen is de tweede 'klaas' met een kleine letter geschreven.

===extend()===
'''Doel:'''

Met &lt;code&gt;extend()&lt;/code&gt; kunnen twee lijsten samen worden gevoegd. stel dat wel twee lijsten hebben met namen:

'''Parameters:'''

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Parameter !! Omschrijving
|-
| iterable || (verplicht) Kan een List, Tuple, Set, enz. zijn.
|}

'''Voorbeeld:'''

{{Code
| Taal=Python
| Titel=extend()
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Twee lijsten met namen.
first_list_of_names = ['Piet', 'Jan'] 
second_list_of_names = ['Klaas', 'Geert']

#  Uitprinten van de lijsten met namen.
print(first_list_of_names)
print(second_list_of_names)

#  Voorbeeld van het gebruik van extend()
first_list_of_names.extend(second_list_of_names)

#  Nogmaals uitprinten van de lijsten met namen, zoals je ziet zijn de namen van de tweede lijst toegevoegd aan de eerste.
#  De tweede lijst heeft nog steeds dezelfde elementen.
print(first_list_of_names)
print(second_list_of_names)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''
&lt;pre&gt;
['Piet', 'Jan']
['Klaas', 'Geert']
['Piet', 'Jan', 'Klaas', 'Geert']
['Klaas', 'Geert']
&lt;/pre&gt;
De tweede lijst die ingevoegd is in de eerste lijst behoudt dus zijn oorspronkelijke elementen, als dit niet de bedoeling is moet je ze achter nog leegmaken eventueel met de methode &lt;code&gt;clear()&lt;/code&gt;.

===index()===
'''Doel:'''

Met &lt;code&gt;index()&lt;/code&gt; kun je het index cijfer van een element uit de lijst vinden. Dus de postitie van het element in de lijst.

'''Parameters:'''

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Parameter !! Omschrijving
|-
| waarde || (verplicht) Het element waarvan je het index cijfer wilt weten.
|}

'''Voorbeeld:'''

{{Code
| Taal=Python
| Titel=index()
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Een lijst met namen.
names = ['Piet', 'Jan', 'Klaas'] 

#  Uitprinten van de namen.
print(names)

#  Voorbeeld van het gebruik van index().
x = names.index(&quot;Jan&quot;)

#  Uitprinten van de index.
print(x)

&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
['Piet', 'Jan', 'Klaas']
1
&lt;/pre&gt;

In het voorbeeld wouden we de positie weten van de naam Jan. We kregen als index &quot;1&quot; terug. De posities zijn sequentieel genummerd in lijsten  en beginnen van 0. Dus is de &quot;1&quot; de tweede postie in de lijst.

'''Fouten:'''

Als het element niet in de lijst bestaat krijg je een ''ValueError'', deze moet opgevangen worden.

&lt;pre&gt;
Traceback (most recent call last):
  File &quot;test.py&quot;, line 8, in &lt;module&gt;
    x = names.index(&quot;Geert&quot;)
ValueError: 'Geert' is not in list
&lt;/pre&gt;

===insert()===
'''Doel:'''

Met &lt;code&gt;insert()&lt;/code&gt; kun je net zoals met de &lt;code&gt;append()&lt;/code&gt; een element toevoegen aan een lijst, alleen het verschil is dat je met &lt;code&gt;insert()&lt;/code&gt; kan kiezen waar het toegevoegde element komt te staan. En bij de append functie komt het toegevoegde element altijd aan het eind van de lijst.

'''Parameters:'''

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Parameter !! Omschrijving
|-
| index || (verplicht) De positie waar je het element wilt invoegen.
|-
| element || (verplicht) Het element dat je wilt invoegen in de lijst.
|}

'''Voorbeeld:'''

{{Code
| Taal=Python
| Titel=insert()
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Een lijst met namen.
names = ['Piet', 'Jan', 'Klaas'] 

#  Uitprinten van de namen.
print(names)

#  Voorbeeld van het gebruik van insert().
names.insert(2, &quot;Geert&quot;)

#  Uitprinten van de namen.
print(names)

&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
['Piet', 'Jan', 'Klaas']
['Piet', 'Jan', 'Geert', 'Klaas']
&lt;/pre&gt;

Zoals je ziet is de naam Geert op index 2, dus op de derde plaats in de lijst.

===pop()===
'''Doel:'''

Met &lt;code&gt;pop()&lt;/code&gt; kun je een element uit de lijst halen, je 'pop' hem er als het ware uit. Als je iets uit de lijst 'pop't dan krijg je het element uit de lijst en daarna wordt deze uit de lijst verwijderd. Standaard wordt het laatste element van de lijst eruitgehaald, maar je kunt een indexpositieopgeven om een specifieke element eruit te halen.

'''Parameters:'''

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Parameter !! Omschrijving
|-
| indexpositie || (optioneel)
|}

'''Voorbeeld:'''

{{Code
| Taal=Python
| Titel=pop()
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Een lijst met namen.
names = ['Piet', 'Jan', 'Klaas']

#  Uitprinten van de namen.
print(names)

#  Voorbeeld van het gebruik van pop().
name = names.pop()

#  Nogmaals uitprinten van de namen en de naam die met pop er uitgehaald is.
print(names)
print(name)

&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''
&lt;pre&gt;
['Piet', 'Jan', 'Klaas']
['Piet', 'Jan']
Klaas
&lt;/pre&gt;

===remove()===
'''Doel:'''

Met &lt;code&gt;remove()&lt;/code&gt; kunnen we een element uit de lijst verwijderen. &lt;code&gt;remove()&lt;/code&gt; zal het eerste element dat het tegenkomt in de lijst verwijderen.

'''Parameters:'''

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Parameter !! Omschrijving
|-
| element || (verplicht) Het element dat je wilt verwijderen uit de lijst.
|}

'''Voorbeeld:'''

{{Code
| Taal=Python
| Titel=remove()
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Een lijst met namen.
names = ['Piet', 'Jan', 'Klaas', 'Jan', 'klaas'] 

#  Voorbeelden van het gebruik van remove().
names.remove(&quot;Jan&quot;)
names.remove(&quot;klaas&quot;)

#  Resultaten van de twee remove() voorbeelden.
print(names)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
['Piet', 'Klaas', 'Jan']
&lt;/pre&gt;

'''Fouten:'''

Als het element niet in de lijst bestaat krijg je een ''ValueError'', deze moet opgevangen worden.

&lt;pre&gt;
ValueError: list.remove(x): x not in list
&lt;/pre&gt;

===reverse()===
'''Doel:'''

Met &lt;code&gt;reverse()&lt;/code&gt; wordt de volgorde van de elementen omgedraaid. 

'''Parameters:'''

''geen''

'''Voorbeeld:'''

{{Code
| Taal=Python
| Titel=reverse()
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Een lijst met namen.
names = ['Piet', 'Jan', 'Klaas', 'Kees'] 

#  Uitprinten van de namen.
print(names)

#  Voorbeeld van het gebruik van reverse().
names.reverse()

#  Nogmaals uitprinten van de namen, zoals je zult zien zijn de elementen omgedraaid.
print(names)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''
&lt;pre&gt;
['Piet', 'Jan', 'Klaas', 'Kees']
['Kees', 'Klaas', 'Jan', 'Piet']
&lt;/pre&gt;

=== sort() ===
'''Doel:'''

Met &lt;code&gt;sort()&lt;/code&gt; kunnen we de elementen gesorteerd worden. Als de lijst bijvoorbeeld strings bevat worden ze alfabetisch gesorteerd. Het is ook mogelijk om een alternatieve manier om te sorteren op te geven via een functie.

'''Parameters:'''

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Parameter !! Omschrijving
|-
| reverse || (optioneel) Het sorteren omdraaien.
|-
| key || (optioneel) Een (lambda) functie die een alternatieve manier kan geven om te sorteren.
|}

'''Voorbeeld:'''

{{Code
| Taal=Python
| Titel=remove()
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Een lijst met namen.
names = ['Piet', 'Jan', 'Klaas'] 

#  Uitprinten van de namen.
print(names)

#  Voorbeeld van het gebruik van sort().
names.sort()

#  Nogmaals uitprinten van de namen, zoals je zult zien zijn de namen gesorteerd
print(names)

&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
['Piet', 'Jan', 'Klaas']
['Jan', 'Klaas', 'Piet']
&lt;/pre&gt;

== Externe links ==
'''Voor meer voorbeelden kun je hier kijken :''' [https://docs.python.org/tutorial/datastructures.html Python datastructuren]
{{Sub}}</text>
      <sha1>9xefyw2msc8jyr7v6yxd2rug1g8veob</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schrijven/Teksten</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27532</id>
    <revision>
      <id>422317</id>
      <parentid>422245</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T14:07:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Kwalificaties</comment>
      <origin>422317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3376" sha1="d30bnux5tkc6pq1ieeybroyx4cr5wxx" xml:space="preserve">{{Index Schrijven}}
==Tekstdoelen==
Teksten worden geschreven met een doel. Over het algemeen zijn er vijf doelen te onderscheiden:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Doel !! Beschrijving !! Voorbeeld
|-
| Informeren || Het informeren of instrueren van de lezer. || Een wetenschappelijk artikel, een tekst uit een schoolboek of een kookboek.
|-
| Activeren || De lezer overhalen om iets te doen. || Een advertentie.
|-
| Overtuigen || De lezer overtuigen van een stelling. || Een advertentie, een betoog. Hierin worden argumenten voor óf tegen een stelling besproken.
|-
| Opiniëren || De lezer een mening laten vormen, dus geschreven door een onpartijdige schrijver. || Een uiteenzetting. Hierin worden de voors én tegens van een stelling vergeleken.
|-
| Amuseren || Het vermaken van de lezer door een verhaal. || Een boek of column.
|}
{{Sub}}

== Gewenste kwalificaties ==
Bijna iedereen heeft schrijven geleerd op school. En dat is zeker goed genoeg voor huis-, tuin- en keukengebruik, voor korte notities, misschien een brief aan een familielid of goede bekende. Maar als je teksten wilt schrijven voor buiten die kring, zijn de volgende kwalificaties gewenst:
* Goede beheersing van de taal waarin je wilt schrijven en een grote woordenschat hebben. Hier wordt uitgaan van Nederlands. Daarbij helpt het als je veel teksten gelezen hebt, bijvoorbeeld boeken en krantenartikelen. Ook helpt het als je eerder in de redactie hebt gezeten van bijvoorbeeld de schoolkrant, buurtkrant of verenigingsblad, of daaraan bijdragen hebt geleverd. Of een dagboek hebt bijgehouden.
* Plezier hebben in schrijven, anders wordt het een lijdensweg.
* Schrijfvaardigheid hebben, het vermogen om gedachten op te kunnen schrijven en helder over te brengen. 
* Goede beheersing van spelling, zoals weten wanneer je {{Wp|dt-fout|dt}} moet schrijven, woorden los of aan elkaar schrijft, goed in {{Wp|Ontleding (grammatica)|zinsontleding}} en grammatica bent.
* Doorzettingsvermogen hebben, vooral voor het schrijven van een (Wiki-)boek.
Maar laat je niet ontmoedigen als je er één of meer mist! Begin gewoon, oefen veel en zet {{Wp|Kunstmatige intelligentie|AI}} buiten spel (want je moet het zelf doen). Verwelkom feedback om beter te worden.

== Doelgroep(en) ==
Bepaal vervolgens wie de doelgroep is of doelgroepen zijn van de tekst. Een tekst voor het grote publiek ziet er anders uit dan voor wetenschappers of leerlingen in groep 4/de 2e klas. &quot;Anders&quot; betekent in ieder geval: woordgebruik, lengte van zinnen, mate van uitleg, gebruik van illustraties. 

== Opbouw ==
Lezers willen snel kunnen zien of een tekst voor hun van belang is. Daarom hebben teksten in het algemeen de volgende opbouw:
# Inleiding. Deze bevat het onderwerp of onderwerpen van de tekst, wat men kan verwachten als men verder leest. Schrijf in ieder geval het eerste deel van een inleiding altijd voor {{Wp|Leek (persoon)|leken}}, zodat die ten minste begrijpen wáár het over gaat. Daarna kan men zich richten op de eigenlijke doelgroep van de tekst. Bij grote teksten wordt in een inleiding ook een indicatie van de opbouw gegeven, bijvoorbeeld korte beschrijvingen van de hoofdstukken en hoe die samenhangen. 
# De hoofdtekst. Afhankelijk van de grootte en aard van de tekst wordt die onderverdeeld in alinea's, kopjes, hoofdstukken en/of delen.
# Slot. Vaak met een conclusie, korte samenvatting, oproep of wens.</text>
      <sha1>d30bnux5tkc6pq1ieeybroyx4cr5wxx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422318</id>
      <parentid>422317</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T17:34:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>422318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3378" sha1="l7onekdmcuakum0xbc4lxow186i5p51" xml:space="preserve">{{Index Schrijven}}
==Tekstdoelen==
Teksten worden geschreven met een doel. Over het algemeen zijn er vijf doelen te onderscheiden:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Doel !! Beschrijving !! Voorbeeld
|-
| Informeren || Het informeren of instrueren van de lezer. || Een wetenschappelijk artikel, een tekst uit een schoolboek of een kookboek.
|-
| Activeren || De lezer overhalen om iets te doen. || Een advertentie.
|-
| Overtuigen || De lezer overtuigen van een stelling. || Een advertentie, een betoog. Hierin worden argumenten voor óf tegen een stelling besproken.
|-
| Opiniëren || De lezer een mening laten vormen, dus geschreven door een onpartijdige schrijver. || Een uiteenzetting. Hierin worden de voors én tegens van een stelling vergeleken.
|-
| Amuseren || Het vermaken van de lezer door een verhaal. || Een boek of column.
|}

== Gewenste kwalificaties ==
Bijna iedereen heeft schrijven geleerd op school. En dat is zeker goed genoeg voor huis-, tuin- en keukengebruik, voor korte notities, misschien een brief aan een familielid of goede bekende. Maar als je teksten wilt schrijven voor buiten die kring, zijn de volgende kwalificaties gewenst:
* Goede beheersing van de taal waarin je wilt schrijven en een grote woordenschat hebben. Hier wordt uitgegaan van Nederlands. Daarbij helpt het als je veel teksten gelezen hebt, bijvoorbeeld boeken en krantenartikelen. Ook helpt het als je eerder in de redactie hebt gezeten van bijvoorbeeld de schoolkrant, buurtkrant of verenigingsblad, of daaraan bijdragen hebt geleverd. Of een dagboek hebt bijgehouden.
* Plezier hebben in schrijven, anders wordt het een lijdensweg.
* Schrijfvaardigheid hebben, het vermogen om gedachten op te kunnen schrijven en helder over te brengen. 
* Goede beheersing van spelling, zoals weten wanneer je {{Wp|dt-fout|dt}} moet schrijven, woorden los of aan elkaar schrijft, goed in {{Wp|Ontleding (grammatica)|zinsontleding}} en grammatica bent.
* Doorzettingsvermogen hebben, vooral voor het schrijven van een (Wiki-)boek.
Maar laat je niet ontmoedigen als je er één of meer mist! Begin gewoon, oefen veel en zet {{Wp|Kunstmatige intelligentie|AI}} buiten spel (want je moet het zelf doen). Verwelkom feedback om beter te worden.

== Doelgroep(en) ==
Bepaal vervolgens wie de doelgroep is of doelgroepen zijn van de tekst. Een tekst voor het grote publiek ziet er anders uit dan voor wetenschappers of leerlingen in groep 4/de 2e klas. &quot;Anders&quot; betekent in ieder geval: woordgebruik, lengte van zinnen, mate van uitleg, gebruik van illustraties. 

== Opbouw ==
Lezers willen snel kunnen zien of een tekst voor hun van belang is. Daarom hebben teksten in het algemeen de volgende opbouw:
# Inleiding. Deze bevat het onderwerp of onderwerpen van de tekst, wat men kan verwachten als men verder leest. Schrijf in ieder geval het eerste deel van een inleiding altijd voor {{Wp|Leek (persoon)|leken}}, zodat die ten minste begrijpen wáár het over gaat. Daarna kan men zich richten op de eigenlijke doelgroep van de tekst. Bij grote teksten wordt in een inleiding ook een indicatie van de opbouw gegeven, bijvoorbeeld korte beschrijvingen van de hoofdstukken en hoe die samenhangen. 
# De hoofdtekst. Afhankelijk van de grootte en aard van de tekst wordt die onderverdeeld in alinea's, kopjes, hoofdstukken en/of delen.
# Slot. Vaak met een conclusie, korte samenvatting, oproep of wens.
{{Sub}}</text>
      <sha1>l7onekdmcuakum0xbc4lxow186i5p51</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422476</id>
      <parentid>422318</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:19:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Aanvullingen kwalificaties</comment>
      <origin>422476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3984" sha1="6eaiktzipealr87qq0wmlok9lmilj81" xml:space="preserve">{{Index Schrijven}}
==Tekstdoelen==
Teksten worden geschreven met een doel. Over het algemeen zijn er vijf doelen te onderscheiden:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Doel !! Beschrijving !! Voorbeeld
|-
| Informeren || Het informeren of instrueren van de lezer. || Een wetenschappelijk artikel, een tekst uit een schoolboek, handleiding of een kookboek.
|-
| Activeren || De lezer overhalen om iets te doen. || Een advertentie.
|-
| Overtuigen || De lezer overtuigen van een stelling. || Een advertentie, een betoog. Hierin worden argumenten voor óf tegen een stelling besproken.
|-
| Opiniëren || De lezer een mening laten vormen, dus geschreven door een onpartijdige schrijver. || Een uiteenzetting. Hierin worden de voors én tegens van een stelling vergeleken.
|-
| Amuseren || Het vermaken van de lezer door een verhaal. || Een boek of column.
|}

== Gewenste kwalificaties ==
Bijna iedereen heeft schrijven geleerd op school. En dat is zeker goed genoeg voor huis-, tuin- en keukengebruik, voor korte notities, misschien een brief aan een familielid of goede bekende. Maar als je teksten wilt schrijven voor buiten die kring, zijn de volgende kwalificaties gewenst:
* Goede beheersing van de taal waarin je wilt schrijven en een grote woordenschat hebben. Hier wordt uitgegaan van Nederlands. Daarbij helpt het als je veel teksten gelezen hebt, bijvoorbeeld boeken en krantenartikelen. Ook helpt het als je eerder in de redactie hebt gezeten van bijvoorbeeld een schoolkrant, buurtkrant of verenigingsblad, of daaraan artikelen hebt geleverd.
* Plezier hebben in schrijven, anders wordt het een lijdensweg.
* Schrijfvaardigheid hebben, het vermogen om gedachten op te kunnen schrijven en helder over te brengen. Daarbij helpt het als je een dagboek bijhoudt.
* Goede beheersing van spelling, zoals weten wanneer je {{Wp|dt-fout|dt}} moet schrijven, woorden los of aan elkaar schrijft. En goede cijfers haalde voor {{Wp|Ontleding (grammatica)|zinsontleding}} en grammatica.
* Gestructureerd kunnen werken, bijvoorbeeld volgens het stappenplan in het hoofdstuk [[Schrijven/Schrijfproces|Schrijfproces]]. Hoofdzaken van bijzaken kunnen onderscheiden. Oorzaak en gevolg kunnen aangeven. Een goede volgorde in de tekst kunnen aanbrengen. 
* Kennis van zaken hebt over het onderwerp van de beoogde tekst. Men hoeft geen expert te zijn, maar wel voldoende kennis hebben om er iets zinnigs over te schrijven, èn kunnen beoordelen of nieuwe informatie bruikbaar is voor de tekst (of juist onzin is). 
* Doorzettingsvermogen hebben, vooral voor het schrijven van een (Wiki-)boek.
Maar laat je niet ontmoedigen als je één of meer kwalificaties mist! Begin gewoon, oefen veel en zet {{Wp|Kunstmatige intelligentie|AI}} buiten spel (want je moet het zelf doen, uitgezonderd zakelijke brieven). Verwelkom feedback om beter te worden.

== Doelgroep(en) ==
Bepaal vervolgens wie de doelgroep is of doelgroepen zijn van de tekst. Een tekst voor het grote publiek ziet er anders uit dan voor wetenschappers of leerlingen in groep 4/de 2e klas. &quot;Anders&quot; betekent in ieder geval: woordgebruik, lengte van zinnen, mate van uitleg, gebruik van illustraties. 

== Opbouw ==
Lezers willen snel kunnen zien of een tekst voor hun van belang is. Daarom hebben teksten in het algemeen de volgende opbouw:
# Inleiding. Deze bevat het onderwerp of onderwerpen van de tekst, wat men kan verwachten als men verder leest. Schrijf in ieder geval het eerste deel van een inleiding altijd voor {{Wp|Leek (persoon)|leken}}, zodat die ten minste begrijpen wáár het over gaat. Daarna kan men zich richten op de eigenlijke doelgroep van de tekst. Bij grote teksten wordt in een inleiding ook een indicatie van de opbouw gegeven, bijvoorbeeld korte beschrijvingen van de hoofdstukken en hoe die samenhangen. 
# De hoofdtekst. Afhankelijk van de grootte en aard van de tekst wordt die onderverdeeld in alinea's, kopjes, hoofdstukken en/of delen.
# Slot. Vaak met een conclusie, korte samenvatting, oproep of wens.
{{Sub}}</text>
      <sha1>6eaiktzipealr87qq0wmlok9lmilj81</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schrijven/Betogen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27630</id>
    <revision>
      <id>422477</id>
      <parentid>419138</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T11:22:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Voorbeelden</comment>
      <origin>422477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1081" sha1="jafzkudbn4ctya3nxgzo32zwko4v8ju" xml:space="preserve">{{Index Schrijven}}
==Vorm==
Een betoog bestaat bijna altijd uit de volgende onderdelen:
* Een inleiding. In de inleiding staat meestal letterlijk de besproken stelling, maar eerst wordt het onderwerp aangehaald door middel van:
** Een actualiteit, bijvoorbeeld als het onderwerp pas nog in het nieuws was
** Een stukje geschiedenis over het onderwerp
** Het belang van de lezer (&quot;heeft u ook altijd zo'n last van ...?&quot;)
** Een voorbeeld
** Of een anekdote.
* Een middenstuk. Dit is het grootste gedeelte van je artikel. Hierin neem je een aantal argumenten door die je stelling verdedigen, en probeer je de lezer van je stelling te overtuigen. Ook kun je een of meerdere tegenargumenten ter sprake brengen om die vervolgens te ontkrachten.
* Een slot. In het slot wordt het verhaal eventueel kort samengevat, de stelling wordt herhaald en het is belangrijk om af te sluiten met een leuke oneliner of een mooie woordspeling. Te vaak gebruikte uitdrukkingen als &quot;de toekomst zal het leren&quot; zijn flauw en daarom af te raden.

== Voorbeelden ==

=== Column ===

=== Essay ===

{{Sub}}</text>
      <sha1>jafzkudbn4ctya3nxgzo32zwko4v8ju</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gebruiker:Erik Baas/common.js</title>
    <ns>2</ns>
    <id>29822</id>
    <revision>
      <id>422324</id>
      <parentid>421672</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:03:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422324</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="30363" sha1="labfhi7u63sp11mw8hdje5pv13lxiao" xml:space="preserve">// &lt;nowiki&gt;
// importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js');  /* markeer &amp; next*/
// var X='ja';  // ??

$(function () {
  // loadWikidataInfo();
  importScript('Gebruiker:Erik Baas/fwikidata.js');
  // insertTekst();
  // massDelete();
  automatePurgeConfirmationDialog();
  // AutoEdit(); // 20260323
  replaceObsoleteHTMLTags();
  markeerLintErrors();
  addSubpagesLink();
  addPurgeTab();
  return;
});

function AutoEdit() {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template
    if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
      if (mw.config.get('wgDiffOldId') == null) {  // of wgDiffNewId ?
        window.location += '?action=edit';
      }
    }
  }
  return;
}

function loadWikidataInfo() {
  /* Wikidata; 20260130
  bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&amp;oldid=70312736#Geschiedenis */
  if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) {
    // importScriptURI(&quot;//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
    importScriptURI(&quot;//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
  }
  return;
}

function addSubpagesLink() {
/*
 * Voegt een link &quot;Subpagina's&quot; toe aan de sectie &quot;hulpmiddelen&quot;. 
 * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]].
 * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js
 * Onderhoud: [[User:Krinkle]]
 */ 
    var i18n = {
        en: &quot;Subpages&quot;,
        fr: &quot;Sous-pages&quot;,
        nl: &quot;Subpagina's&quot;
    };
    if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) {
        var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl;
        var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' );
        mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina');
    };
 return;
}

function replaceObsoleteHTMLTags() {
 var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z;
 var objSummary = document.getElementById('wpSummary');
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 if (obj == null) return;                                           /* exit */
 if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */
 var text = '' + obj.value;
 if (text.search(/{{Wiu[2,3]/i) &gt; -1) {
  alert('Stop: werk in uitvoering!');
  return;                                   /* exit */
 }

 createDebug();

/* &lt;font&gt; */
while (true) {
 // common pt. 1
 X = /&lt;font.*?&gt;/i.exec(text);   // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !!
 if (X == null) break;  // geen font-tags
 X = X + ''; // !!
 subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, &quot;&quot;);   // - ' en &quot;

 /* &lt;font color&gt; */
 if (subColor.search(/color/i) &gt; -1) {
  subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + '';  // !!
  if (subColor) {
   subColor = subColor.replace(/ *= */, &quot;: &quot;) + &quot;;&quot;;
   subColor = subColor.toLowerCase();
  }
 }
 else {subColor = null;} // geen color-attribute

 /* &lt;font face&gt; */
 if (subFace.search(/face/i) &gt; -1) {
  subFace = subFace.replace(/ *, */g, &quot;,&quot;);
  subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + '';  // !!
  if (subFace) {
   subFace = subFace.replace(/,/g, ', ');
   subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';';
  }
 }
 else {subFace = null;} // geen face-attribute

 /* &lt;font size&gt; */
  // todo
  // tijdelijk: subSize = null;
 if (subSize.search(/size/i) &gt; -1) {

  debug(subSize);  // &lt;font color=red face=Tahoma size=3&gt;
  subSize = /(?&lt;=size *= *).*?(?=(\x20,'&gt;'))/i.exec(subSize) + '';
  debug(subSize);  // 

  // subSize = subSize.replace(/.../, &quot;...&quot;);
 }
 else {subSize = null;} // geen size-attribute

// tijdelijk: 
subSize = null;

 // common pt. 2
 Y = '&lt;span style=&quot;';
  //debug(Y);
 if (subColor) Y += subColor;
  //debug(Y);
 if (subFace)  Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace;
  //debug(Y);
 if (subSize)  Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize;
  //debug(Y);
 Y += '&quot;&gt;';
  //debug(Y);

 text = text.replace(X,Y);
 text = text.replace(/&lt;\/font/ig, &quot;&lt;/span&quot;);
} // while (true)

 /*
 ToDo:
 - font color/size/face !!!
 - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags !
 */


 /*** Obsolete elements:***/

 /* &lt;big&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-large;&quot;&gt;'); //xxx-large werkt niet in Chrome !
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 // 20220106: x-large voor zon en water
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Leer jezelf ecologisch tuinieren&quot;) &gt; -1) {
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *zon *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *water *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 }
 text = text.replace(/&lt;big/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/big *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;center&gt; */
 text = text.replace(/&lt;center/ig, '&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;');
 text = text.replace(/&lt;\/center/ig, &quot;&lt;/div&quot;);

 /* &lt;small&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/&lt;small/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/small *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;source&gt; 20220116 */
 text = text.replace(/&lt;source/ig,'&lt;syntaxhighlight');
 text = text.replace(/&lt;\/source/ig,'&lt;/syntaxhighlight');

 /* &lt;strike&gt; */
 text = text.replace(/&lt;strike/ig, &quot;&lt;s&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/strike/ig, &quot;&lt;/s&quot;);

 /* &lt;tt&gt; */
 text = text.replace(/&lt;tt/ig, &quot;&lt;code&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/tt/ig, &quot;&lt;/code&quot;);

 /*** Diversen: ***/

 /* &lt;br&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;\/?br\x20?\/? ?&gt;/ig, &quot;&lt;br&gt;&quot;);

 /* &lt;br clear=left/right/all/both&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,       '&lt;br style=&quot;clear: left;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,      '&lt;br style=&quot;clear: right;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig, '&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;');

 /* &lt;hr&gt; */
 text = text.replace(/&lt;\/?hr\x20?\/?&gt;/ig, &quot;&lt;hr&gt;&quot;);

 text = text.replace(/\[\[categorie/ig, &quot;[[Categorie&quot;);
 text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, &quot;[[Afbeelding&quot;);

 /* prettytable */
 text = text.replace(/prettytable/ig, &quot;wikitable&quot;);

 /* WSBN nummer  :-( */
 text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, &quot;       [WSBN&quot;);

 text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, &quot;&quot;);

 /* . ná &lt;ref&gt; */
 while(true) {
  X = /(?&lt;!\.) ?&lt;ref&gt;.*?&lt;\/ref&gt;\./.exec(text);
  if (X == null) break;
  Y = X[0].replace(/ ?&lt;ref&gt;/,'.&lt;ref&gt;');
  Y = Y.replace('&lt;/ref&gt;.','&lt;/ref&gt;');
  text = text.replace(X,Y);
 }

 /* sjablonen en Magic Words */
 text = text.replace(/{{{/g, &quot;aW~d6-8Ht#yV_5&quot;);  // vervang &quot;{{{&quot; tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen

 /* Magic Words - 20230323 */
 text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, &quot;{{#Categorytree:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{#expr:/g,         &quot;{{#Expr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig,    &quot;{{#If:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g,     &quot;{{#Invoke:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g,        &quot;{{#Pos:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g,     &quot;{{#Switch:&quot;);

 /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ 
 text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, &quot;{{#IfE&quot;);

 /* oud:
 text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g,   &quot;{{#IfError:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g,    &quot;{{#IfExpr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g,   &quot;{{#IfExist:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g,      &quot;{{#IfEq:&quot;);
 */

 /* ISBN 20230625 */
 // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);
 // debug (&quot;ISBN checken!&quot;);
 // text = text.replace(/(?&lt;=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, &quot;}} &quot;);  //  &lt;-


 /* ISBN exp. 20240121 */
 text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, &quot;{{$&amp;}}&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);


 /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */
 text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, &quot;{{Begin}}&quot;);

 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig,          '{{Alleen afdrukken inline|');
 text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig,                  '{{Repeat|');
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig,   '{{Niet afdrukken block\n|\n');    // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig,            '{{Niet afdrukken block|');
 text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, '');   // 20251012

 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig,           '{{Zie ook\n|\n');                 // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig,                    '{{Zie ook|');

 /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig,                       '{{Akkoord|');  klaar */
 /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig,                 '{{Akkoord|');  klaar */

 // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige &quot;|&quot; ?


 /* sjabloonnaam met hoofdletter */
 {
  while(true){
   X = /{{[a-z]/.exec(text);
   if (X == null) break;
   Y = X[0].toUpperCase();
   text = text.replace(X,Y);
  }

 /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421  -- ToDo 
  while(true){
   X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text);
   alert(&quot;X1=&quot; + X);
   if (X == null) break;
   alert(&quot;X2=&quot; + X);
   Y = X[0].toUpperCase();
   alert(&quot;Y=&quot; + Y);
   text = text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y);
   alert(&quot;3=&quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));

  / alert(X + &quot; - &quot; Y + &quot; - &quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));
  }
*/

  // overbodige pipe na sjabloonnaam
  prev = text;
  text = text.replace(/(?&lt;={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n');
  if (!(prev == text)) {
   debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert
  }
 }

 text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, &quot;{{{&quot;);     // herstel code naar &quot;{{{&quot;            ---------------

 /* {{Sub}} onderaan */
 X = text.search(/{{sub}}/i);
 if (X &gt; -1 &amp;&amp; X &lt; 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';}

 /* lege regels voor {{sub}} */
 text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}');

 /* &lt;tr&gt; |- */
 text = text.replace(/\|-+/g, &quot;|-&quot;);

 /* overbodige laatste &lt;tr&gt; */
 text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, &quot;|}&quot;);

 /* wikicode hr: 4 streepjes */
 text = text.replace(/^-{5,}/g,  &quot;----&quot;);
 text = text.replace(/\n-{5,}/g, &quot;\n----&quot;);

 /* http:// */
 prev = text;
 text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://');
 if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');}  // alert

 /* &quot;xxe eeuw&quot; in tekst */ {  // 20220119
  /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt; eeuw');
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw');
  */
 }

 text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, &quot;[[Categorie:&quot;);
 text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, &quot;[[:Categorie:&quot;);

 /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {
  text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 }

 /* Check op nested span tags - 20220218 */
 /*
 if (text.search(/&lt;\/span( color)?&gt; ?&lt;\/span&gt;/i) &gt; -1 ){
  // alert('Check: nested span tags!?');
  text = text.replace(/&quot;&gt;&lt;span style=&quot;/ig, ' ')                    // erg bot: alleen voor eco tuin ??
  text = text.replace(/&lt;\/span( color)?&gt;&lt;\/span&gt;/ig, '&lt;/span&gt;'); //  ,,
 }
 */

 /* {{Fase0..4}} -&gt; {{Fase|0..4}} */
 text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig,    '{{Fase|');                 // 20250810

 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */
 text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, &quot;==\n&quot;);

 // komma vóór &lt;ref&gt; // 20251004
 text = text.replace(/ \&lt;\/ref\&gt;/ig,  '&lt;/ref&gt;');
 text = text.replace(/ \&lt;\/cite\&gt;/ig, '&lt;/cite&gt;');

 // links wp fixen:  // 20251004
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) {
   text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig  , '{{Wp|$2}}');
 }
 text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|');  // 20251008

 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen';
 // objSummary.value = 'lf'; // 20260323

 //aap      . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \

 text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);  // 20260412
 text = text.replace(/\{\{Sub\}\}/i, &quot;{{Sub}}\n{{Links}}&quot;);

 text = text.replace(/Youtube/g, &quot;YouTube&quot;);  // 20260406

 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, &quot;{{Clear both&quot;); // 20260323
 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, &quot;{{Clear left&quot;);

 text = text.replace(/( |&amp;nbsp;){0,3}&lt;ref(?!erences)/ig, '&amp;nbsp;&lt;ref');  // 1 spatie voor &lt;ref&gt;   20260121
 text = text.replace(/&lt;ref(.*)?&gt; &lt;ref/ig, '&lt;ref$1&gt;&lt;ref');                // tenzij 2 x ref na elkaar

 text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]');    //  {{L|x}} -&gt; [[../x/]]  20251229

 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect ');

 text = text.replace(/\{\{Boeksjabloon[^ \(]/ig, '{{Index basis\n');
 text = text.replace(/\|naam cursus/ig, '|titel');

 if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') &gt; -1) {   // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} !
  text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[[');
  text = text.replace(/# ?\[\[/g  , '*[[');
 // ???  text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, '');
 }

 // {{tl}}:
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase());                       // werkt niet
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase());       // crasht

 // komma in getal -&gt; punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! :
 // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2');

 text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030
 text = text.replace(/\|\n\|=/ig             , '|\n|');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');

 text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen');
 text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig,    '{{Navigatie HTML elementen');  // 20251016
 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig,                '[[$1Bestand:');                // 20251009
 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig,               '[[$1Afbeelding:');
 text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig,        '\n{{Navigatie recepten}}');    // 20251012
 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig,                  '{{Begin}}');                   // 20251022
 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig,        '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022

 /*** Eenmalige acties ***/
 text = text.replace(/\[\[Kookboek\/Dessert/ig,     '[[Kookboek/Nagerecht');     // 20251012
 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig,             '{{TOC rechts');             // 20230417
 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig,       '{{Wiktionary');             // 20230514
 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig,   '{{Alfabet met links}');     // 20230520
 text = text.replace(/se wikipedia/ig,              'stalige Wikipedia');        // 20230614
 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig,     '');                         // 20250711
 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig,     '\n\n{{Recepten}}');              // 20250805
 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig,              '{{Recept\n');                    // 20250805  
 text = text.replace(/(?&lt;![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g,  'NB ');                           // 20250817
 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g,   'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824

 /*** Archief eenmalige acties ***/
 /*
 text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , &quot;{{Clear both&quot;);
 text = text.replace(/{{Clearright/ig   , &quot;{{Clear right&quot;);
 text = text.replace(/{{Boeken/ig       , &quot;{{Post-it/Boeken&quot;);

 // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303:
 // text = text.replace(/; ?&lt;&lt;!-- ?/ig , ';&lt;!--');
 // text = text.replace(/ ?--&gt;span&gt;/ig , '--&gt;');
 // text = text.replace(/;&lt;\/span&gt;/ig  , ';');

 // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]');  // 20260125

 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') &gt; -1) {      // wd-properties vervangen; 20260119
   text = text.replace(/(property|statements):P18/ig,   '$1:afbeelding');
   text = text.replace(/(property|statements):P31/ig,   '$1:is een');
   text = text.replace(/(property|statements):P35/ig,   '$1:staatshoofd');
   text = text.replace(/(property|statements):P47/ig,   '$1:grenst aan');
   text = text.replace(/(property|statements):P122/ig,  '$1:regeringsvorm');
   text = text.replace(/(property|statements):P206/ig,  '$1:gelegen in of aan waterlichaam');
   text = text.replace(/(property|statements):P361/ig,  '$1:onderdeel van');
   text = text.replace(/(property|statements):P571/ig,  '$1:datum van oprichting of creatie');
   text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product');
}

 // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211))
 text = text.replace(/\&lt;br\&gt;\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\&lt;br\&gt;\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|');

 // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] :
 text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]');

 text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig,             '{{Replace|');
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // &quot;Overleg gebruiker&quot;;  20251116
   text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}');
 }

 text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig,         '{{Bladeren4');              // 20230531
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, '');  // 20251024
 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden');  // 20251005

 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur  // 20250711
 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:');

 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {                // 20251009
  if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') &gt; -1) {
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, '');
   if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') &gt; -1) {
    // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud');
    return;
   }   
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, '');
   text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n';  // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig

   // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen):
   // var Button = document.getElementById(&quot;wpSave&quot;);
   // Button.click();
  }
 }

 var X = mw.config.get('wgPageName');
 document.write(X + '__');
 var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/');
 document.write(Y + '__');
 if (Y &gt; -1) {
   document.write('ja__');
   text = text.replace(/--\&gt;\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '--&gt;| boekenplank    = Taal en letterkunde');// 2025100?
 }

 text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig,               '{{Alfabet met ankers}}');   // 20230414
 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie');

 text = text.replace(/Moderne/g      , 'moderne');      // 20251006
 text = text.replace(/Hedendaagse/g  , 'hedendaagse');
 text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur');
 // rode (wp-)links ontlinken:
 // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]]
 // &quot;lazy&quot; mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-)

 // problemen:
 //  * afb. met link(s) in de caption gaan stuk           -&gt; handmatig op te lossen
 //  * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -&gt; niet  ,,

 // 2: te behouden links veiligstellen:
 text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post');

 // 3: alle overige links omzetten naar tekst:
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1');
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links!

 // 4: te behouden links herstellen:
 text = text.replace(/REPL251005pre/g,  '[[');
 text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]');
*/

/*
 text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig,           '{{Infobox recept');               // 20230312, 20251011
 te gretig;  text = text.replace(/,\&lt;ref\&gt;(.*)\&lt;\/ref\&gt;/ig               , '&lt;ref&gt;$1&lt;/ref&gt;,');       // 20251004
 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig                             , '[Spaans/Les ');         // 20250930
 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig                    , 'Categorie:Drank')       // 20250929
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig          , 'Categorie:Fruit')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig      , 'Categorie:Gevogelte')   //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig          , 'Categorie:Graan')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig        , 'Categorie:Groente')     //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig         , 'Categorie:Zuivel')      //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig    , 'Categorie:Vruchtensap') //   ,,
*/

 /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */
 /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g,           'Italiaans/Les ');                            // 20250920 */
 /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel ');  //20250920 */
 /* text = text.replace(/WikiJunior/g,                 'Wikijunior');               // 20250718 */
 /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig,              '{{TOC links');              // 20230417 */
 /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */
 /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}');  // 20250901 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i,                '{{Tuinkalender');                // 20250803 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}');  // 20250831 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=g)allerij/ig,               'alerij');                   // 20230614 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=t)utti frutti/ig,           'uttifrutti');               // 20250817 */
 /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig,               '{{Babel|');                 // 20250813 */
 /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n');  // 20250812 */
 /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */
 /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig,             '__NOINDEX__');    */
 /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig,               '{{Clearboth}}');  */
 /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = ');               // 20250805 */

 /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */
 /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/         // 20250803

 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */
 // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n');  // 20250722
 // text = text.replace(/  /ig                                , ' ');
 // text = text.replace(/\* ? ?/ig                            , '&lt;br&gt;\n');
 // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig                         , ']]{{');
 // text = text.replace(/\{\{0%/ig                            , '00%');

 //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl');  // 20250722
 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig,  'chillipeper.nl');   //   ,,
 // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906
 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!??

// ---------------------------------------------------------------------------------------------
 /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */
 // text = text.replace(/('''|\&lt;\/?b\&gt;)/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */

 /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */
 // text = text.replace(/\&lt;\/?span.*?\&gt;/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */
 // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags';

 /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;.*): *(?=\&gt;)/ig, &quot;: &quot;);  /* too greedy; check &quot;http(s):, /File: etc. ! */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;); ?(?=\&quot;)/ig,           &quot;; &quot;);


 /* ------ oud -------------
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers');
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek');
 // &quot;xxe eeuw&quot; in titel  {  // 20220119
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  var pattern = /(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/;
  if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) {
   if (title.search(pattern) &gt; -1) {
    text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw') + '}}' j+ text;
   }
  }
  else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen');
 }

 // tijdelijk (tbv &quot;Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt&quot;)
 text = text.replace(/{{cat\|?/ig, &quot;{{Cat&quot;);
 text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, &quot;{{Boekcat&quot;);
 text = text.replace(&quot;'''{{PAGENAME}}&quot;, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 */
 /* verplaatsen naar andere categorie:
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, &quot;[[Categorie:Geografie&quot;);
 */
 /* sig BeeBringer:
 text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\&lt;\/sup&gt;/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]');
 text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen');
 */

 /* div. typefouten */
 // text = text.replace(/(?&lt;=w)ijzingen/, 'ijzigingen');
 text = text.replace(/paramaters/, 'parameters');

 /*** Einde ***/
 /* niets veranderd? */
 if (obj.value == text) return;                                   /* exit */

 obj.value = text;                                                /* klaar om op te slaan */
 // obj.value = obj.value + '\n\n' + text;  // TIJDELIJK!!

 /*** Samenvatting ***/
 var obj = document.getElementById('wpSummary');
 // obj.value = 'cat'; 
 // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen';
 // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt';

/* tijdelijk (voor eenmalige acties): */
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]';
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]';

 /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/
 var obj = document.getElementById('ca-watch');
 if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;}
 return;
}

function addPurgeTab() {
 /* Voegt een &quot;purge&quot; tabje toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 if(!document.getElementById) return;
 var x = document.getElementById('ca-history');
 if(! x) { return; }
 var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0];
 if(x.children) { x = x.children[0]; }
 else { x = x.childNodes[0]; }
 addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, &quot;=purge&quot;), 'purge', 'ca-purge');
 // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // &quot;ta is not defined&quot;
}

function addlilink(tabs, url, name, id) {
 /* voegt tabjes toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 var na = document.createElement('a');
 na.href = url;
 na.appendChild(document.createTextNode(name));
 var li = document.createElement('li');
 li.id = id;
 li.appendChild(na);
 tabs.appendChild(li);
 return li;
}

function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen)
 UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4   werkt niet
 UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE    ,,    ,,
}

function automatePurgeConfirmationDialog() {
/* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */
 if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) {
  $('form[action*=&quot;action=purge&quot;]').submit();
 }
 return;
}

function markeerLintErrors() {  // 20220114
 // Markeert aantallen &gt; 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond.
 if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return;  /* exit */
 var list = document.getElementsByTagName(&quot;BDI&quot;);
 if (list.length == 0) return;
 for (i=0; i&lt;list.length; i++) {
  if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) {
   list[i].style.background = '#ff8080';
  }
 }
 return;
}

function createDebug() {  // v2, 20220113
 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak.
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 var parent = document.getElementById('editform');        
 var newItem = document.createElement(&quot;DIV&quot;);
 newItem.id = 'debug';
 newItem.style.display='none';
 var textnode = document.createTextNode(&quot;&quot;);
 newItem.appendChild(textnode);
 parent.insertBefore(newItem, obj);
}

function debug(txt) {
 // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster.
 var obj = document.getElementById('debug');
 if (obj == null) return;                        /* exit */                 
 obj.style.display = 'block';
 obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/&lt;/g,'&amp;lt;') + '&lt;br&gt;';
}

function massDelete() {  /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return;
 if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return;
 document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025';
 document.getElementById(&quot;deleteconfirm&quot;).submit(); 
 return;
}

function insertTekst() {
 var title = mw.config.get('wgTitle');
 if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) {
   if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
    window.location += '?action=edit';
    var text = document.getElementById('wpTextbox1').value;
    text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text;
   }
  }
 }
 return;
}

function capFirst(str) {
 /* fix all-caps en camel-case */
 return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase();
}

// &lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>labfhi7u63sp11mw8hdje5pv13lxiao</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422419</id>
      <parentid>422324</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:36:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Links}} klaar op [[Schilderen]]</comment>
      <origin>422419</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="30367" sha1="d1a6646i47egffgxtr4a1u07l3xd6i9" xml:space="preserve">// &lt;nowiki&gt;
// importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js');  /* markeer &amp; next*/
// var X='ja';  // ??

$(function () {
  // loadWikidataInfo();
  importScript('Gebruiker:Erik Baas/fwikidata.js');
  // insertTekst();
  // massDelete();
  automatePurgeConfirmationDialog();
  // AutoEdit(); // 20260323
  replaceObsoleteHTMLTags();
  markeerLintErrors();
  addSubpagesLink();
  addPurgeTab();
  return;
});

function AutoEdit() {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template
    if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
      if (mw.config.get('wgDiffOldId') == null) {  // of wgDiffNewId ?
        window.location += '?action=edit';
      }
    }
  }
  return;
}

function loadWikidataInfo() {
  /* Wikidata; 20260130
  bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&amp;oldid=70312736#Geschiedenis */
  if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) {
    // importScriptURI(&quot;//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
    importScriptURI(&quot;//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
  }
  return;
}

function addSubpagesLink() {
/*
 * Voegt een link &quot;Subpagina's&quot; toe aan de sectie &quot;hulpmiddelen&quot;. 
 * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]].
 * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js
 * Onderhoud: [[User:Krinkle]]
 */ 
    var i18n = {
        en: &quot;Subpages&quot;,
        fr: &quot;Sous-pages&quot;,
        nl: &quot;Subpagina's&quot;
    };
    if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) {
        var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl;
        var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' );
        mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina');
    };
 return;
}

function replaceObsoleteHTMLTags() {
 var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z;
 var objSummary = document.getElementById('wpSummary');
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 if (obj == null) return;                                           /* exit */
 if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */
 var text = '' + obj.value;
 if (text.search(/{{Wiu[2,3]/i) &gt; -1) {
  alert('Stop: werk in uitvoering!');
  return;                                   /* exit */
 }

 createDebug();

/* &lt;font&gt; */
while (true) {
 // common pt. 1
 X = /&lt;font.*?&gt;/i.exec(text);   // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !!
 if (X == null) break;  // geen font-tags
 X = X + ''; // !!
 subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, &quot;&quot;);   // - ' en &quot;

 /* &lt;font color&gt; */
 if (subColor.search(/color/i) &gt; -1) {
  subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + '';  // !!
  if (subColor) {
   subColor = subColor.replace(/ *= */, &quot;: &quot;) + &quot;;&quot;;
   subColor = subColor.toLowerCase();
  }
 }
 else {subColor = null;} // geen color-attribute

 /* &lt;font face&gt; */
 if (subFace.search(/face/i) &gt; -1) {
  subFace = subFace.replace(/ *, */g, &quot;,&quot;);
  subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + '';  // !!
  if (subFace) {
   subFace = subFace.replace(/,/g, ', ');
   subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';';
  }
 }
 else {subFace = null;} // geen face-attribute

 /* &lt;font size&gt; */
  // todo
  // tijdelijk: subSize = null;
 if (subSize.search(/size/i) &gt; -1) {

  debug(subSize);  // &lt;font color=red face=Tahoma size=3&gt;
  subSize = /(?&lt;=size *= *).*?(?=(\x20,'&gt;'))/i.exec(subSize) + '';
  debug(subSize);  // 

  // subSize = subSize.replace(/.../, &quot;...&quot;);
 }
 else {subSize = null;} // geen size-attribute

// tijdelijk: 
subSize = null;

 // common pt. 2
 Y = '&lt;span style=&quot;';
  //debug(Y);
 if (subColor) Y += subColor;
  //debug(Y);
 if (subFace)  Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace;
  //debug(Y);
 if (subSize)  Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize;
  //debug(Y);
 Y += '&quot;&gt;';
  //debug(Y);

 text = text.replace(X,Y);
 text = text.replace(/&lt;\/font/ig, &quot;&lt;/span&quot;);
} // while (true)

 /*
 ToDo:
 - font color/size/face !!!
 - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags !
 */


 /*** Obsolete elements:***/

 /* &lt;big&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-large;&quot;&gt;'); //xxx-large werkt niet in Chrome !
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 // 20220106: x-large voor zon en water
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Leer jezelf ecologisch tuinieren&quot;) &gt; -1) {
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *zon *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *water *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 }
 text = text.replace(/&lt;big/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/big *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;center&gt; */
 text = text.replace(/&lt;center/ig, '&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;');
 text = text.replace(/&lt;\/center/ig, &quot;&lt;/div&quot;);

 /* &lt;small&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/&lt;small/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/small *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;source&gt; 20220116 */
 text = text.replace(/&lt;source/ig,'&lt;syntaxhighlight');
 text = text.replace(/&lt;\/source/ig,'&lt;/syntaxhighlight');

 /* &lt;strike&gt; */
 text = text.replace(/&lt;strike/ig, &quot;&lt;s&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/strike/ig, &quot;&lt;/s&quot;);

 /* &lt;tt&gt; */
 text = text.replace(/&lt;tt/ig, &quot;&lt;code&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/tt/ig, &quot;&lt;/code&quot;);

 /*** Diversen: ***/

 /* &lt;br&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;\/?br\x20?\/? ?&gt;/ig, &quot;&lt;br&gt;&quot;);

 /* &lt;br clear=left/right/all/both&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,       '&lt;br style=&quot;clear: left;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,      '&lt;br style=&quot;clear: right;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig, '&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;');

 /* &lt;hr&gt; */
 text = text.replace(/&lt;\/?hr\x20?\/?&gt;/ig, &quot;&lt;hr&gt;&quot;);

 text = text.replace(/\[\[categorie/ig, &quot;[[Categorie&quot;);
 text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, &quot;[[Afbeelding&quot;);

 /* prettytable */
 text = text.replace(/prettytable/ig, &quot;wikitable&quot;);

 /* WSBN nummer  :-( */
 text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, &quot;       [WSBN&quot;);

 text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, &quot;&quot;);

 /* . ná &lt;ref&gt; */
 while(true) {
  X = /(?&lt;!\.) ?&lt;ref&gt;.*?&lt;\/ref&gt;\./.exec(text);
  if (X == null) break;
  Y = X[0].replace(/ ?&lt;ref&gt;/,'.&lt;ref&gt;');
  Y = Y.replace('&lt;/ref&gt;.','&lt;/ref&gt;');
  text = text.replace(X,Y);
 }

 /* sjablonen en Magic Words */
 text = text.replace(/{{{/g, &quot;aW~d6-8Ht#yV_5&quot;);  // vervang &quot;{{{&quot; tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen

 /* Magic Words - 20230323 */
 text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, &quot;{{#Categorytree:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{#expr:/g,         &quot;{{#Expr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig,    &quot;{{#If:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g,     &quot;{{#Invoke:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g,        &quot;{{#Pos:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g,     &quot;{{#Switch:&quot;);

 /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ 
 text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, &quot;{{#IfE&quot;);

 /* oud:
 text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g,   &quot;{{#IfError:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g,    &quot;{{#IfExpr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g,   &quot;{{#IfExist:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g,      &quot;{{#IfEq:&quot;);
 */

 /* ISBN 20230625 */
 // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);
 // debug (&quot;ISBN checken!&quot;);
 // text = text.replace(/(?&lt;=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, &quot;}} &quot;);  //  &lt;-


 /* ISBN exp. 20240121 */
 text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, &quot;{{$&amp;}}&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);


 /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */
 text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, &quot;{{Begin}}&quot;);

 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig,          '{{Alleen afdrukken inline|');
 text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig,                  '{{Repeat|');
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig,   '{{Niet afdrukken block\n|\n');    // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig,            '{{Niet afdrukken block|');
 text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, '');   // 20251012

 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig,           '{{Zie ook\n|\n');                 // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig,                    '{{Zie ook|');

 /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig,                       '{{Akkoord|');  klaar */
 /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig,                 '{{Akkoord|');  klaar */

 // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige &quot;|&quot; ?


 /* sjabloonnaam met hoofdletter */
 {
  while(true){
   X = /{{[a-z]/.exec(text);
   if (X == null) break;
   Y = X[0].toUpperCase();
   text = text.replace(X,Y);
  }

 /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421  -- ToDo 
  while(true){
   X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text);
   alert(&quot;X1=&quot; + X);
   if (X == null) break;
   alert(&quot;X2=&quot; + X);
   Y = X[0].toUpperCase();
   alert(&quot;Y=&quot; + Y);
   text = text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y);
   alert(&quot;3=&quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));

  / alert(X + &quot; - &quot; Y + &quot; - &quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));
  }
*/

  // overbodige pipe na sjabloonnaam
  prev = text;
  text = text.replace(/(?&lt;={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n');
  if (!(prev == text)) {
   debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert
  }
 }

 text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, &quot;{{{&quot;);     // herstel code naar &quot;{{{&quot;            ---------------

 /* {{Sub}} onderaan */
 X = text.search(/{{sub}}/i);
 if (X &gt; -1 &amp;&amp; X &lt; 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';}

 /* lege regels voor {{sub}} */
 text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}');

 /* &lt;tr&gt; |- */
 text = text.replace(/\|-+/g, &quot;|-&quot;);

 /* overbodige laatste &lt;tr&gt; */
 text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, &quot;|}&quot;);

 /* wikicode hr: 4 streepjes */
 text = text.replace(/^-{5,}/g,  &quot;----&quot;);
 text = text.replace(/\n-{5,}/g, &quot;\n----&quot;);

 /* http:// */
 prev = text;
 text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://');
 if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');}  // alert

 /* &quot;xxe eeuw&quot; in tekst */ {  // 20220119
  /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt; eeuw');
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw');
  */
 }

 text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, &quot;[[Categorie:&quot;);
 text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, &quot;[[:Categorie:&quot;);

 /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {
  text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 }

 /* Check op nested span tags - 20220218 */
 /*
 if (text.search(/&lt;\/span( color)?&gt; ?&lt;\/span&gt;/i) &gt; -1 ){
  // alert('Check: nested span tags!?');
  text = text.replace(/&quot;&gt;&lt;span style=&quot;/ig, ' ')                    // erg bot: alleen voor eco tuin ??
  text = text.replace(/&lt;\/span( color)?&gt;&lt;\/span&gt;/ig, '&lt;/span&gt;'); //  ,,
 }
 */

 /* {{Fase0..4}} -&gt; {{Fase|0..4}} */
 text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig,    '{{Fase|');                 // 20250810

 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */
 text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, &quot;==\n&quot;);

 // komma vóór &lt;ref&gt; // 20251004
 text = text.replace(/ \&lt;\/ref\&gt;/ig,  '&lt;/ref&gt;');
 text = text.replace(/ \&lt;\/cite\&gt;/ig, '&lt;/cite&gt;');

 // links wp fixen:  // 20251004
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) {
   text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig  , '{{Wp|$2}}');
 }
 text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|');  // 20251008

 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen';
 // objSummary.value = 'lf'; // 20260323

 //aap      . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \

 //text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);  // 20260412
 //text = text.replace(/\{\{Sub\}\}/i, &quot;{{Sub}}\n{{Links}}&quot;);

 text = text.replace(/Youtube/g, &quot;YouTube&quot;);  // 20260406

 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, &quot;{{Clear both&quot;); // 20260323
 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, &quot;{{Clear left&quot;);

 text = text.replace(/( |&amp;nbsp;){0,3}&lt;ref(?!erences)/ig, '&amp;nbsp;&lt;ref');  // 1 spatie voor &lt;ref&gt;   20260121
 text = text.replace(/&lt;ref(.*)?&gt; &lt;ref/ig, '&lt;ref$1&gt;&lt;ref');                // tenzij 2 x ref na elkaar

 text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]');    //  {{L|x}} -&gt; [[../x/]]  20251229

 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect ');

 text = text.replace(/\{\{Boeksjabloon[^ \(]/ig, '{{Index basis\n');
 text = text.replace(/\|naam cursus/ig, '|titel');

 if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') &gt; -1) {   // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} !
  text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[[');
  text = text.replace(/# ?\[\[/g  , '*[[');
 // ???  text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, '');
 }

 // {{tl}}:
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase());                       // werkt niet
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase());       // crasht

 // komma in getal -&gt; punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! :
 // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2');

 text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030
 text = text.replace(/\|\n\|=/ig             , '|\n|');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');

 text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen');
 text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig,    '{{Navigatie HTML elementen');  // 20251016
 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig,                '[[$1Bestand:');                // 20251009
 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig,               '[[$1Afbeelding:');
 text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig,        '\n{{Navigatie recepten}}');    // 20251012
 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig,                  '{{Begin}}');                   // 20251022
 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig,        '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022

 /*** Eenmalige acties ***/
 text = text.replace(/\[\[Kookboek\/Dessert/ig,     '[[Kookboek/Nagerecht');     // 20251012
 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig,             '{{TOC rechts');             // 20230417
 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig,       '{{Wiktionary');             // 20230514
 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig,   '{{Alfabet met links}');     // 20230520
 text = text.replace(/se wikipedia/ig,              'stalige Wikipedia');        // 20230614
 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig,     '');                         // 20250711
 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig,     '\n\n{{Recepten}}');              // 20250805
 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig,              '{{Recept\n');                    // 20250805  
 text = text.replace(/(?&lt;![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g,  'NB ');                           // 20250817
 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g,   'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824

 /*** Archief eenmalige acties ***/
 /*
 text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , &quot;{{Clear both&quot;);
 text = text.replace(/{{Clearright/ig   , &quot;{{Clear right&quot;);
 text = text.replace(/{{Boeken/ig       , &quot;{{Post-it/Boeken&quot;);

 // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303:
 // text = text.replace(/; ?&lt;&lt;!-- ?/ig , ';&lt;!--');
 // text = text.replace(/ ?--&gt;span&gt;/ig , '--&gt;');
 // text = text.replace(/;&lt;\/span&gt;/ig  , ';');

 // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]');  // 20260125

 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') &gt; -1) {      // wd-properties vervangen; 20260119
   text = text.replace(/(property|statements):P18/ig,   '$1:afbeelding');
   text = text.replace(/(property|statements):P31/ig,   '$1:is een');
   text = text.replace(/(property|statements):P35/ig,   '$1:staatshoofd');
   text = text.replace(/(property|statements):P47/ig,   '$1:grenst aan');
   text = text.replace(/(property|statements):P122/ig,  '$1:regeringsvorm');
   text = text.replace(/(property|statements):P206/ig,  '$1:gelegen in of aan waterlichaam');
   text = text.replace(/(property|statements):P361/ig,  '$1:onderdeel van');
   text = text.replace(/(property|statements):P571/ig,  '$1:datum van oprichting of creatie');
   text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product');
}

 // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211))
 text = text.replace(/\&lt;br\&gt;\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\&lt;br\&gt;\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|');

 // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] :
 text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]');

 text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig,             '{{Replace|');
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // &quot;Overleg gebruiker&quot;;  20251116
   text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}');
 }

 text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig,         '{{Bladeren4');              // 20230531
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, '');  // 20251024
 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden');  // 20251005

 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur  // 20250711
 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:');

 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {                // 20251009
  if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') &gt; -1) {
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, '');
   if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') &gt; -1) {
    // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud');
    return;
   }   
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, '');
   text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n';  // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig

   // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen):
   // var Button = document.getElementById(&quot;wpSave&quot;);
   // Button.click();
  }
 }

 var X = mw.config.get('wgPageName');
 document.write(X + '__');
 var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/');
 document.write(Y + '__');
 if (Y &gt; -1) {
   document.write('ja__');
   text = text.replace(/--\&gt;\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '--&gt;| boekenplank    = Taal en letterkunde');// 2025100?
 }

 text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig,               '{{Alfabet met ankers}}');   // 20230414
 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie');

 text = text.replace(/Moderne/g      , 'moderne');      // 20251006
 text = text.replace(/Hedendaagse/g  , 'hedendaagse');
 text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur');
 // rode (wp-)links ontlinken:
 // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]]
 // &quot;lazy&quot; mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-)

 // problemen:
 //  * afb. met link(s) in de caption gaan stuk           -&gt; handmatig op te lossen
 //  * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -&gt; niet  ,,

 // 2: te behouden links veiligstellen:
 text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post');

 // 3: alle overige links omzetten naar tekst:
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1');
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links!

 // 4: te behouden links herstellen:
 text = text.replace(/REPL251005pre/g,  '[[');
 text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]');
*/

/*
 text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig,           '{{Infobox recept');               // 20230312, 20251011
 te gretig;  text = text.replace(/,\&lt;ref\&gt;(.*)\&lt;\/ref\&gt;/ig               , '&lt;ref&gt;$1&lt;/ref&gt;,');       // 20251004
 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig                             , '[Spaans/Les ');         // 20250930
 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig                    , 'Categorie:Drank')       // 20250929
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig          , 'Categorie:Fruit')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig      , 'Categorie:Gevogelte')   //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig          , 'Categorie:Graan')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig        , 'Categorie:Groente')     //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig         , 'Categorie:Zuivel')      //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig    , 'Categorie:Vruchtensap') //   ,,
*/

 /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */
 /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g,           'Italiaans/Les ');                            // 20250920 */
 /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel ');  //20250920 */
 /* text = text.replace(/WikiJunior/g,                 'Wikijunior');               // 20250718 */
 /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig,              '{{TOC links');              // 20230417 */
 /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */
 /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}');  // 20250901 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i,                '{{Tuinkalender');                // 20250803 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}');  // 20250831 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=g)allerij/ig,               'alerij');                   // 20230614 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=t)utti frutti/ig,           'uttifrutti');               // 20250817 */
 /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig,               '{{Babel|');                 // 20250813 */
 /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n');  // 20250812 */
 /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */
 /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig,             '__NOINDEX__');    */
 /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig,               '{{Clearboth}}');  */
 /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = ');               // 20250805 */

 /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */
 /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/         // 20250803

 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */
 // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n');  // 20250722
 // text = text.replace(/  /ig                                , ' ');
 // text = text.replace(/\* ? ?/ig                            , '&lt;br&gt;\n');
 // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig                         , ']]{{');
 // text = text.replace(/\{\{0%/ig                            , '00%');

 //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl');  // 20250722
 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig,  'chillipeper.nl');   //   ,,
 // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906
 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!??

// ---------------------------------------------------------------------------------------------
 /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */
 // text = text.replace(/('''|\&lt;\/?b\&gt;)/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */

 /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */
 // text = text.replace(/\&lt;\/?span.*?\&gt;/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */
 // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags';

 /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;.*): *(?=\&gt;)/ig, &quot;: &quot;);  /* too greedy; check &quot;http(s):, /File: etc. ! */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;); ?(?=\&quot;)/ig,           &quot;; &quot;);


 /* ------ oud -------------
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers');
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek');
 // &quot;xxe eeuw&quot; in titel  {  // 20220119
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  var pattern = /(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/;
  if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) {
   if (title.search(pattern) &gt; -1) {
    text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw') + '}}' j+ text;
   }
  }
  else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen');
 }

 // tijdelijk (tbv &quot;Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt&quot;)
 text = text.replace(/{{cat\|?/ig, &quot;{{Cat&quot;);
 text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, &quot;{{Boekcat&quot;);
 text = text.replace(&quot;'''{{PAGENAME}}&quot;, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 */
 /* verplaatsen naar andere categorie:
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, &quot;[[Categorie:Geografie&quot;);
 */
 /* sig BeeBringer:
 text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\&lt;\/sup&gt;/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]');
 text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen');
 */

 /* div. typefouten */
 // text = text.replace(/(?&lt;=w)ijzingen/, 'ijzigingen');
 text = text.replace(/paramaters/, 'parameters');

 /*** Einde ***/
 /* niets veranderd? */
 if (obj.value == text) return;                                   /* exit */

 obj.value = text;                                                /* klaar om op te slaan */
 // obj.value = obj.value + '\n\n' + text;  // TIJDELIJK!!

 /*** Samenvatting ***/
 var obj = document.getElementById('wpSummary');
 // obj.value = 'cat'; 
 // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen';
 // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt';

/* tijdelijk (voor eenmalige acties): */
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]';
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]';

 /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/
 var obj = document.getElementById('ca-watch');
 if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;}
 return;
}

function addPurgeTab() {
 /* Voegt een &quot;purge&quot; tabje toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 if(!document.getElementById) return;
 var x = document.getElementById('ca-history');
 if(! x) { return; }
 var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0];
 if(x.children) { x = x.children[0]; }
 else { x = x.childNodes[0]; }
 addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, &quot;=purge&quot;), 'purge', 'ca-purge');
 // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // &quot;ta is not defined&quot;
}

function addlilink(tabs, url, name, id) {
 /* voegt tabjes toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 var na = document.createElement('a');
 na.href = url;
 na.appendChild(document.createTextNode(name));
 var li = document.createElement('li');
 li.id = id;
 li.appendChild(na);
 tabs.appendChild(li);
 return li;
}

function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen)
 UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4   werkt niet
 UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE    ,,    ,,
}

function automatePurgeConfirmationDialog() {
/* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */
 if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) {
  $('form[action*=&quot;action=purge&quot;]').submit();
 }
 return;
}

function markeerLintErrors() {  // 20220114
 // Markeert aantallen &gt; 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond.
 if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return;  /* exit */
 var list = document.getElementsByTagName(&quot;BDI&quot;);
 if (list.length == 0) return;
 for (i=0; i&lt;list.length; i++) {
  if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) {
   list[i].style.background = '#ff8080';
  }
 }
 return;
}

function createDebug() {  // v2, 20220113
 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak.
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 var parent = document.getElementById('editform');        
 var newItem = document.createElement(&quot;DIV&quot;);
 newItem.id = 'debug';
 newItem.style.display='none';
 var textnode = document.createTextNode(&quot;&quot;);
 newItem.appendChild(textnode);
 parent.insertBefore(newItem, obj);
}

function debug(txt) {
 // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster.
 var obj = document.getElementById('debug');
 if (obj == null) return;                        /* exit */                 
 obj.style.display = 'block';
 obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/&lt;/g,'&amp;lt;') + '&lt;br&gt;';
}

function massDelete() {  /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return;
 if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return;
 document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025';
 document.getElementById(&quot;deleteconfirm&quot;).submit(); 
 return;
}

function insertTekst() {
 var title = mw.config.get('wgTitle');
 if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) {
   if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
    window.location += '?action=edit';
    var text = document.getElementById('wpTextbox1').value;
    text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text;
   }
  }
 }
 return;
}

function capFirst(str) {
 /* fix all-caps en camel-case */
 return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase();
}

// &lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>d1a6646i47egffgxtr4a1u07l3xd6i9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Computersystemen/Computerbussen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31590</id>
    <revision>
      <id>422469</id>
      <parentid>420253</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:08:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mattias.Campe</username>
        <id>572</id>
      </contributor>
      <comment>/* Gegevensverwerking */</comment>
      <origin>422469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27392" sha1="ipwn5s2gwjt26381idurgcpahyvoxhg" xml:space="preserve">{{Index Computersystemen}}
== Doelstellingen ==
Onderstaande doelstellingen komen in meer of mindere mate aan bod. De &lt;span style=&quot;color:lightgrey;&quot;&gt;grijze&lt;/span&gt; doelstellingen komen hier niet aan bod. Dat zijn bv. praktijkoefeningen die aansluiten bij deze theorie, maar die in dit Wikibook niet behandeld worden. Of bv. theorie die in een ander hoofdstuk wordt behandeld.

Uit het leerplan van '''Applicatie- en Databeheer'''&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://pro.katholiekonderwijs.vlaanderen/iii-apda-da Leerplan Informatica- en communicatiewetenschappen B + S - 3de graad - D-finaliteit]&lt;/ref&gt;, een deel van leerplandoel 23:
* LPD 23: De leerlingen lichten de opbouw en werking van een computersysteem met zijn basiscomponenten en optionele componenten toe.
** Aansluitingen en connectoren
** &lt;span style=&quot;color:lightgrey;&quot;&gt;Functie van controller en driver&lt;/span&gt;
* &lt;span style=&quot;color:lightgrey;&quot;&gt;Lexicon. De basiscomponenten van een computersysteem zijn: moederbord, processor, intern geheugen (werkgeheugen, cache geheugen, systeemgeheugen, CMOS), koeling, voeding, grafische kaart, klok&lt;/span&gt;.
* Lexicon. De optionele componenten van een computersysteem zijn hardwarecomponenten die dienen voor invoer, uitvoer of opslag
* Wenk. Enkel de gangbare actuele basiscomponenten en optionele componenten van een computersysteem worden besproken. Je kan ook sensoren als mogelijk invoerapparaat voor een smartphone behandelen.

Uit het leerplan Toegepaste Informatica van de richting '''Informaticabeheer'''&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Meer informatie op [https://ond.vvkso-ict.com/vvksomainnieuw/leerplanpubliek.asp?NR=2015/003 leerplan D/2015/7841/003]&lt;/ref&gt;:
* 1.2.1 In het inwendige van een actuele computer de belangrijkste componenten aanwijzen, benoemen en hun functie omschrijven.
* 1.2.2 Het gegevenstransport tussen verschillende componenten op een moederbord toelichten, onder meer processor, bussen, geheugen.
* 1.3.2 De verschillende standaarden voor de interne en externe aansluiting van optionele componenten toelichten en de corresponderende connectoren en symbolen herkennen.

== Connector-medium-protocol==
[[Bestand:Eniac.jpg|right|250px|thumb|De ENIAC]]
Als je een bepaald '''apparaat''' (opslag, videokaart, ...) wil verbinden met een [[Computersystemen/Moederbord|moederbord]] dan is meestal een '''connector''' (SATA, USB-C, HDMI, M.2,...) nodig om via een bepaald '''medium''' (koper, glasvezel, ether) informatie te versturen door een '''protocol''' (een set van afspraken) vast te leggen.

Strikt gezien is er een onderscheid tussen het gebruikte ''protocol'', de gebruikte ''connector'' en het gebruikte ''medium''. Zo is Thunderbolt een hardware interface die PCI Express combineert met DisplayPort, met als medium koper of glasvezel. Thunderbolt 3 gebruikt de USB-C connector. {{Wp|Wireless USB|Wireless USB}} gebruikt het USB-protocol, maar verstuurt dit draadloos. De {{Wp|Raspberry Pi|Raspberry Pi}} heeft bij model B en B+ een USB-chip die ook Ethernet aanbiedt, dankzij een USB-Ethernet adapter. In wat volgt maken we voor de eenvoud dit strikt onderscheid tussen protocol, connector, medium en bus niet altijd.

Bij de eerste computers (bv. de {{Wp|ENIAC|ENIAC}} uit 1946) kon je zo'n computerbus heel goed zien als draden&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Een uitgebreidere geschiedenis kan je bekijken op [https://www.youtube.com/watch?v=4diPtsUv3sg Computer history]&lt;/ref&gt;, maar nu kennen we deze &quot;draden&quot; vooral als heel fijne &quot;lijntjes&quot; op de achterkant van het moederbord. Gecombineerd volgens functie hebben we het over '''computerbussen''', bv. de PCI-bus en de USB-bus.

De snelheid van een computerbus wordt bepaald door de ''kloksnelheid'', de ''transfers'' en de ''busbreedte''. Er is een verschil tussen ''seriële en parallelle communicatie''. Deze aspecten worden besproken bij het Wikibook [[Basiskennis informatica/Snelheid|Basiskennis informatica &gt; Snelheid]].

== Gegevensverwerking ==
De meest eenvoudig manier om gegevensverwerking voor te stellen is als invoer (''input'') ➡️ verwerken (''processing'') ➡️ uitvoer (''output''). Dit kan je verder uitbreiden:

{{IPOS structuurschema Babbage.svg|right}}
[[Bestand:Information processing system (english).svg|thumb|400px]]
[[Bestand:Computing Devices.PNG|thumb|400px]]

* Vaak wil je ook iets kunnen bewaren en is er opslag nodig. Merk de dubbele pijl in de eerste afbeelding op.
* De tweede afbeelding toont aan dat er informatie uit de buitenwereld als invoer gegeven wordt aan een gegevensverwerkend systeem. Idem voor de uitvoer. Merk ook op dat de afbeelding ook weergeeft dat er niet altijd opslag nodig is.
* Bij de derde afbeelding is communicatie hier niet onder invoer of uitvoer geplaatst, maar als een apart item. Je ziet er ook enkele concrete voorbeelden van de onderdelen.
** Invoer: toetsenbord, muis, scanner, OCR lezer, tekentablet, microfoon, webcam, touchscherm
** Opslag: harde schijf, USB stick, optische schijven (Blu-Ray, CD, DVD), SD-kaart
** Verwerking: processor
** Communicatie: modem, Wi-Fi-kaart, Netwerkkaart, Bluetooth
** Uitvoer: printer, beeldscherm, projectie, brailleschermen, luidsprekers, hoofdtelefoon, tv-scherm

I.v.m. '''invoer''':
* Er zijn de &quot;klassieke&quot; voorbeelden zoals toetsenbord, muis, scanner, microfoon, webcam, of aanraakscherm.
* Ook de gsm gebruikt {{Wp|Sensor|sensoren}} (die je bv. in de {{Wp|MIT App Inventor|MIT App Inventor}} of Phyphox-app kan benaderen&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie [https://ai2.appinventor.mit.edu/reference/components/index.html de MIT App Inventor component reference] &gt; Sensor&lt;/ref&gt;): 
** {{Wp|Versnellingsmeter|Accelerometer}}: voor detectie beweging en oriëntatie. Bv. oriëntatie telefoon, stappenteller, spelbesturing, valdetectie, afspeellijst shufflen,...
** {{Wp|Gyroscoop|Gyroscoop}}: rotatiebeweging en oriëntatie. Bv. kompas, navigatie, aanvulling bij accelerometer.
** {{Wp|magnetometer|Magnetometer}}: meet magnetische velden. Bv. kompas, kaartoriëntatie.
** {{Wp|en:Biometric device|Biometric apparaat}}. Bv. vingerafdruksensor, gezichtsherkenning of hartslag.
** {{Wp|Afstandssensor|Proximity sensor}}: nabijheidssensor. Bv. om het scherm te dimmen als je jouw gsm tegen je oor houdt.
** {{Wp|en:Ambient light sensor|Ambient light sensor}}. Bv. om het schermlicht aan te passen aan het omgevingslicht.
* Binnen een elektronicaproject kan data door verschillende sensoren vergaard worden, bv. in combinatie met microcontrollers.

{{Commonscat|Electronic sensors}}

&lt;gallery&gt;
IPhone 3GS - Proximity Sensor 821-0841-A-9932.jpg|iPhone Proximity Sensor
Proximity Meter with Sound Speed Calibration.jpg|Ultrasonic sensor
Induktivsensor an Gewindestab+Langmutter.jpg|Capacitive sensor
PIR Motion Sensor-Sensinova (SN-PR11).png|PIR sensor
&lt;/gallery&gt;

== Gegevenstransport ==
Tussen verschillende componenten op een moederbord is communicatie nodig, waarvoor bussen kunnen worden gebruikt. We lichten dit gegevenstransport toe d.m.v. de {{Wp|Systeembus|systeembus}}: een enkele computerbus die o.a. de processor met het werkgeheugen verbindt. Afhankelijk van de situatie is er een lees- of een schrijfoperatie. 

De systeembus bestaat uit drie deelbussen, ingedeeld volgens hun functie:
* '''databus''' (of gegevensbus) voor het transport van gegevens;
* '''adresbus''' voor het transport van geheugenadressen;
* '''controlebus''' (of besturingsbus) voor het signaal van de bewerking (lezen of schrijven), maar ook voor het doorgeven klokpulsen van de klokgenerator naar de processor.

=== Lezen ===
Programma's worden in eerste instantie ingeladen in het geheugen (MEM), maar om het te kunnen uitvoeren moet dit gebeuren in de CPU. Stel dat twee getallen moeten opgeteld worden, dan is &quot;optellen&quot; de instructie. Er zijn echter ook twee getallen nodig, dus ook data komt van het geheugen. Er is dus een leesoperatie nodig van het geheugen naar de processor.

[[Bestand:Cpu-mem-read.png]]

# CPU stuurt het adres van de geheugenplaats langs de adresbus naar het geheugen (MEM).
# CPU zet het leessignaal op de controlebus en de CPU doet ondertussen iets anders (de CPU is namelijk veel sneller dan MEM en hem met zijn vingers laten draaien zou zonde van de tijd zijn).
# Door 1 en 2 weet het geheugen dat hij verwacht wordt om de waarde te zoeken die staat op het aangegeven geheugenadres. Eens gevonden zet hij deze klaar op de databus.
# Geheugen geeft via de controlebus door dat de waarde klaarstaat op de databus.
# CPU neemt de gegevens over vanop de databus.

=== Schrijven ===
Als de CPU een bepaald resultaat berekend heeft moet dit bewaard kunnen worden. Dit resultaat moet dus geschreven worden in/naar het geheugen (MEM).

[[Bestand:Cpu-mem-write.png]]

# CPU stuurt het adres van de geheugenplaats langs de adresbus naar het geheugen. 
# CPU zet het schrijfsignaal op de controlebus.
# CPU stuurt de data naar het geheugen. De CPU zijn schrijftaak zit erop en dus kan hij iets anders doen.
# Door 1 en 2 weet het geheugen dat er data zal verstuurd worden over de databus en dat hij verwacht wordt om die data (zie 3) op te slaan in zijn geheugen op het adres zoals aangegeven bij stap 1.

== Externe bussen ==
Intern en extern zijn altijd relatieve begrippen. Wat extern is voor een moederbord, kan intern zijn t.o.v. de computerkast (denk bv. aan harde schijven). Bij externe bussen bedoelt men meestal bussen die extern zijn t.o.v. de CPU. Het is niet de bedoeling om dit encyclopedisch te behandelen. Volgende bussen worden niet besproken:
* {{Wp|Industry Standard Architecture|ISA}}-bus;
* de bij servers gebruikte {{Wp|SCSI|SCSI}} of {{Wp|Serial Attached SCSI|SAS}};
* {{Wp|Accelerated Graphics Port|AGP}}, wat diende voor grafische kaarten (en dus te beschouwen als de voorganger van {{Wp|PCI Express|PCI Express}});
* {{Wp|FireWire|Firewire}}, wat een zekere populariteit heeft gekend, maar uiteindelijk de duimen heeft moeten leggen t.o.v. USB.

=== PCI ===
[[Bestand:AGP and PCI slots at ECS P4VMM2 motherboard.JPG|thumb|300px|Onderaan twee witte PCI-slots (met erboven een bruin AGP-slot)]]

De {{Wp|Peripheral Component Interconnect|Peripheral Component Interconnect}}-bus of kortweg PCI-sleuf is vaak te herkennen aan hun witte kleur (zie foto). De sleuven kunnen worden gebruikt voor insteekkaarten zoals geluidskaarten, netwerkkaarten of televisiekaarten. In het begin werd dit ook gebruikt voor videokaarten, maar met de gestegen eisen is een PCI-bus onvoldoende gebleken voor deze toepassing. Alhoewel dit al een redelijke oude computerbus is, vind je ze toch vaak nog terug op recente moederborden.

Deze bus is half-duplex en kent vier uitvoeringen:
* 32 bit op 33 MHz en dus een snelheid van 133 MB/s (de standaarduitvoering)
* 32 bit op 66 MHz en dus een snelheid van 266 MB/s
* 64 bit op 33 MHz en dus een snelheid van 266 MB/S
* 64 bit op 66 MHz en dus een snelheid van 533 MB/s

&lt;gallery&gt;
D-Link_WLAN_PCI.jpg|WLAN
File:Mad-Dog-Entertainer-Sound-Card.jpg|Geluidskaart
AVerMedia TVPhone98.jpg|TV tuner (2000)
Fitting-expansion-card.JPG|Expansion card
&lt;/gallery&gt;

{{Commonscat|PCI}}

=== PCI-Express ===
[[Afbeelding:PCI-E &amp; PCI slots on DFI LanParty nF4 SLI-DR 20050531.jpg|thumb|300px|Voorbeeld van meerdere PCI Express-slots(van boven naar beneden: x4, x16, x1 en x16&lt;br&gt;Onderste sleuf is een PCI-sleuf, geen PCI-Express)]]

In 2005 volgt {{Wp|PCI Express|PCI Express}} de oudere AGP op. PCI Express is een seriële point-to-point technologie die niet beperkt is tot het gebruik met grafische kaarten, biedt een veel grotere snelheid en tal van nieuwe eigenschappen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Het Ars Technica artikel [https://arstechnica.com/features/2004/07/pcie/4/ PCI Express: An Overview] legt d.m.v. afbeeeldingen heel goed uit hoe de evolutie van PCI naar PCIe is ontstaan (en dus van een gedeelde parallelle naar een seriële point-to-point architectuur), net als deze van [https://computer.howstuffworks.com/pci-express2.htm HowStuffWorks]. Ook [https://www.ni.com/white-paper/3767/en/ PCI Express – An Overview of the PCI Express Standard] en [https://www.directron.com/expressguide.html What is PCI Express? A Layman's guide to high speed PCI-E technology] is de moeite om te lezen.&lt;/ref&gt;

Bij de PCIe slots op het moederbord kunnen vermeldingen staan van x1 t.e.m. x32. Dit verwijst naar het aantal '''lanes''' van dit PCIe slot. Per lane is er een paar voor het ontvangen van data en een paar voor het verzenden (dus zijn er per lane 4 &quot;draden&quot; nodig). De connectie is ''full duplex'', zodat tezelfdertijd kan worden verstuurd en ontvangen. Bovendien is de technologie hot-swappable, waardoor een PCIe-kaart vervangen kan worden, terwijl de machine aanstaat.

Er kan wel een verschil zijn tussen de fysische lengte van het slot, de fysische lengte van de kaart en het effectief aantal gebruikte lanes. Dit wordt genegotieerd, zodat de best beschikbare elektrische connectie wordt gekozen. Belangrijk is om de specificaties van moederbord en kaart goed na te lezen.

Zo kan het zijn dat een x16 kaart in een x8 slot wordt geplaatst. Ook kan het zijn dat een x8 slot eigenlijk op x1 snelheid draait. Zo'n slot laat dan x1, x2, x4, x8 kaarten toe, wat betekent dat het fysisch tot x8 kaarten accepteert, maar toch maar op x1 snelheid draait. Sommige slots hebben ook een &quot;open einde&quot;, zodat fysisch grotere kaarten toch in een kleiner slot passen. Het voordeel is dat er een grotere reeks aan PCIe kaarten kan aangesloten worden, zonder dat het moederbord de volledige transfer rate moet ondersteunen. Zo worden ontwerp- en implementatiekosten laag gehouden. Als men misverstanden wil vermijden, wordt de bus interface soms concreter aangegeven als &lt;code&gt;PCI Express versie ×size@×capacity&lt;/code&gt;. Zo betekent &lt;code&gt;PCI-E 3.0 ×16@×8&lt;/code&gt; dan dat er sprake is van PCIe versie 3.0, waarbij de PCIe-bus fysisch een lengte heeft van x16, maar op een snelheid draait van x8. Opgelet: het is niet zo dat hardware aangesloten via x8 per definitie half zo snel werkt als via x16!&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://www.techpowerup.com/reviews/Intel/Ivy_Bridge_PCI-Express_Scaling/23.html techpowerup.com]: Ivy Bridge PCI-Express Scaling with HD 7970 and GTX 680.&lt;/ref&gt;

Er bestaan verschillende versies van PCIe, met &quot;snelheid&quot; als belangrijkste verschilpunt tussen versies.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Van PCIe v1 naar v2 laat men ook toe om kabels van maximaal 10 meter externe apparatuur aan de PCI Express bus te koppelen. Dit kan handig zijn om bijvoorbeeld een laptop een krachtige GPU te geven wanneer hij gebruikt wordt ter vervanging van een volwaardige desktopcomputer.&lt;/ref&gt; Door extra lanes te hebben, kan je ook de snelheid laten toenemen:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Per lane !! 16-lane slot (per richting)
|-
|
* v1.x: 250 MB/s (2,5 GT/s)
* v2.x: 500 MB/s (5 GT/s)
* v3.0: 985 MB/s (8 GT/s)&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Tweakers.net: [https://tweakers.net/nieuws/69699/pci-e-30-specificatie-is-gereed-in-november.html Pci-e 3.0-specificatie is gereed in november (2010)]&lt;/ref&gt;
* v4.0: 1969 MB/s (16 GT/s)
||
* v1.x: 4 GB/s (40 GT/s)
* v2.x: 8 GB/s (80 GT/s)
* v3.0: 15.75 GB/s (128 GT/s)
* v4.0: 31.51 GB/s (256 GT/s)
|}

&lt;gallery&gt;
ATI_Radeon_HD_5870_Graphics_Card-oblique_view.jpg|Videokaart
TP-LINK Archer T9E AC1900 2 2016-05-20.jpg|WLAN
Sound Blaster Recon3D.jpg|Geluidskaart
PCIe_card_full_height.jpg|SSD x4 PCI Express
&lt;/gallery&gt;

{{Commonscat|PCIe}}

=== PATA ===
[[Bestand:ATA on mainboard.jpg|thumb|200px|Twee PATA-aansluitingen op een moederbord.]]
[[Bestand:IDE cable 40 pin &amp; 80 pin.jpg|thumb|200px|Een 80-aderige en een 40-aderige flat cable]]
'''{{Wp|Parallel ATA|PATA}}''' (Parallel ATA, vroeger bekend als IDE), is een (oudere) standaardinterface die de communicatie tussen het moederbord van een computer en opslagmedia ({{Wp|harde schijf|harde schijven}}, {{Wp|CD-ROM|CD-ROM}}-stations,...).

Vroeger hadden de meeste moederborden twee IDE-aansluitingen. Later kwamen moederborden met maar één IDE-aansluiting, omdat {{Wp|Serial ATA|Serial ATA}} de nieuwe norm werd. Nu hebben de meeste moederborden enkel nog SATA aan boord. Er is toch besloten om het op te nemen in dit overzicht, omdat je mogelijks nog een oudere pc hebt staan, waarvan je je afvraagt wat die IDE-connector doet.

Op één aansluiting op het moederbord is het mogelijk om twee schijfstations samen aan te sluiten met eenzelfde {{Wp|Flatcable|flatcable}}. Er is hier sprake van een gedeelde bus, waardoor er conflicten zouden ontstaan. Het ene station wordt dan met {{Wp|jumper (computer)|jumpers}} als ''master'' ingesteld en het andere als ''slave''. De controller van de slave is uitgeschakeld en de controller van de master bedient beide stations. Sluit men twee masters of twee slaves op dezelfde kabel aan, dan ontstaat er een conflict waardoor de stations niet kunnen werken. De jumperinstellingen zijn vaak:
* Master (MA)
* Slave (SL)
* Cable select (CS): de volgorde van aansluiting bepaalt of het gaat om master of slave. Normaal zit de master dan op het einde van de kabel (vaak een zwarte connector) en de slave in het midden van de kabel (vaak een grijze connector). De aansluiting op het moederbord heeft vaak een blauwe connector.

De termen &quot;master&quot; en &quot;slave&quot; zijn gebruikelijk, maar de officiële standaard heeft het over “device 0” en “device 1”. Eigenlijk zijn dit betere termen, omdat de master/slave lijkt te suggereren dat de ene een hogere prioriteit krijgt t.o.v. de andere. Dat is echter niet het geval.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Bron: [https://en.wikipedia.org/wiki/Parallel_ata#Master_and_slave_clarification en.wikibooks.org &gt; Parallel ATA &gt; Master and slave clarification]. Het gevolg voor de snelheid, als twee apparaten eenzelfde kabel delen, wordt er ook besproken.&lt;/ref&gt;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Vooral in de VS zijn de termen master en slave nogal controversieel. Er zijn Amerikaanse gerechtelijke uitspraken dat het, waar mogelijk, de voorkeur verdient de standaard benamingen device 0 en device 1 te gebruiken.&lt;/ref&gt;

Bij het aansluiten van een HDD of ODD is het belangrijk te letten op het soort flat cable. Er is nl. een 40-aderige flatcable en een 80-aderige. Sluit je een oude 40-aderige kabel aan op een recente PATA-HDD, dan zal de kabel een bottleneck vormen!

=== SATA ===
[[Bestand:SATA2 und eSATA-Stecker.jpg|thumb|SATA (links) en eSATA (rechts) connector]]
{{Wp|Serial ATA|'''SATA'''}} (Serial ATA) is een computerbus ontworpen voor het transport van gegevens tussen de computer en het opslagmedium (bv. de {{Wp|harde schijf|HDD}}, {{Wp|Optische schijf|ODD}} of {{Wp|Solid state drive|SSD}}). SATA is de opvolger van PATA en is gebaseerd op een seriële signaleringstechniek.

Voordelen van SATA t.o.v. PATA:
* Er is sneller dataverkeer mogelijk.
* Er is een mogelijkheid tot hot swapping (of hot plugging): terwijl je systeem aan het draaien is kan je een SATA-opslagmedium aankoppelen. Dit maakte het mogelijk om een externe versie van SATA te ontwikkelen, nl. eSATA (zoals je ziet op de foto zijn de aansluitingen niet identiek).
* Er worden dunnere kabels gebruikt, waardoor er meer ruimte in de computerkast is en er dus een betere koeling kan zijn.
* Het aansluiten is gemakkelijker (er is namelijk geen gedeelde bus meer en dus zijn master- en slaveinstellingen zoals bij PATA niet meer nodig).

Er zijn verschillende versies bij SATA:
* SATA150 (2003) werkt met een maximale doorvoersnelheid van 1,5 Gb/s.
* SATA II/SATA300 (2004) met een maximale doorvoersnelheid van 3 Gb/s.
* SATA III/SATA600 (2008) met een maximale doorvoersnelheid van 6 Gb/s.

&lt;gallery&gt;
SATA_Data_Cable.jpg|SATA data cable
SATA-Kabel Innenaufbau (smial).jpg|In de data cable
SATA_power_cable.jpg|SATA power cable
2.5-inch_SATA_drive_on_top_of_a_3.5-inch_SATA_drive,_close-up_of_data_and_power_connectors.jpg|2.5 en 3.5 HDD
&lt;/gallery&gt;

{{Commonscat|Serial_ATA}}

=== M.2 en NVMe ===
[[Bestand:Intel 512G M2 Solid State Drive.jpg|miniatuur|Een M.2 2280 SSD]]
{{Wp|M.2|'''M.2'''}} (uitgesproken als ''m dot 2'') is een connector die apparaten (veelal SSD's) met computers verbindt en drie businterfaces ondersteunt (PCI Express 4.0, Serial ATA 3.0 en USB 3.0). Het vervangt mSATA die met een snelheidslimiet had van 6 Gb/s: voor veel moderne SSD's een significante bottleneck.

Om te zorgen dat de businterface tussen de kaartconnector (mannelijk) en socket (vrouwelijk) compatibel is, is M.2 “gekeyed” d.m.v. fysieke inkepingen aan de connectoren. Zo kan je ze niet fout aansluiten. De meest voorkomende sleutels zijn B, M en B+M.

Als vormfactor zijn er verschillende groottes mogelijk, waardoor je op het moederbord soms op meerdere afstanden ''mouting posts'' ziet om met een bout het kaartje vast te zetten. Een 2280-kaartje zal bv. 22 × 80 mm groot zijn. 

{{Wp|NVM Express|'''NVMe'''}} (NVM Express) is een vaak gebruikt communicatieprotocol bij de M.2 connector en biedt dankzij het gebruik van een PCI Express-bus aanzienlijk hogere prestaties en lagere latenties in vergelijking met SATA protocollen. NVM staat voor ''non-volatile memory'' (niet-vluchtig geheugen) en dus langetermijnopslag, zoals flashgeheugen in een SSD.

&lt;gallery&gt;
M.2_connector_on_a_computer_motherboard.jpg|M.2 connector mobo
SSD_size_variations.jpg|Vormfactor
M.2_and_mSATA_SSDs_comparison.jpg|M.2 vs mSATA
File:M.2_1630_and_M.2_2230_WiFi_cards_side_by_side.jpg|WLAN
&lt;/gallery&gt;

{{Commonscat|M.2}}

=== USB ===
[[Bestand:Usb-svg.svg|64px|left|USB logo]]

{{Wp|Universal Serial Bus|Universal Serial Bus}} (USB) is een populaire standaard (uitgevonden door Intel) voor de aansluiting van randapparatuur op computers. USB kwam (en is) snel populair: er zijn dan ook heel wat {{Wp|Universal_Serial_Bus#Toepassingen|toepassingen van USB}}. Enkele voordelen (oa. t.o.v. vroegere technieken) die zorgden voor de snelle populariteit zijn:
* Voldoende snelheid (zodat het de bestaande langzamere parallelle en seriële poorten kon vervangen).
* D.m.v. USB-hubs kunnen extra apparaten tegelijk aangekoppeld worden op een enkele host controller (tot een totaal van 127).
* USB ondersteunt hot plugging of hot swapping, waardoor je apparaten kan aansluiten en ermee werken, zonder dat je je pc opnieuw moet opstarten.
* Er is eenzelfde aansluiting voor verschillende apparaten, waarbij foutieve aansluiting uitgesloten is (waar je vroeger met PS/2 een aansluiting had voor toetsenbord en een aansluiting voor de muis).

Er zijn verschillende versies van USB (de snelheden zijn theoretische snelheden en worden in de praktijk dus vaak niet gehaald):
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Versie
! Snelheid
! Naam
! Datum
! Kleur
|-
| USB 1.0
| 1,5 Mbit/s
| LowSpeed
| 1996
| Wit
|-
| USB 1.1
| 12 Mbit/s
| FullSpeed
| 1998
| Wit
|-
| USB 2.0
| 480 Mbit/s
| HighSpeed
| 2000
| Zwart
|-
| USB 3.0
| 4,8 Gbit/s
| SuperSpeed
| 2008
| Zwart (SS) of blauw
|-
| USB 3.1
| 10 Gbit/s
| SuperSpeed+
| 2013
| Afhankelijk van de fabrikant
|-
| USB 3.2
| 20 Gbit/s
| SuperSpeed+, dual lane
| 2017
| Afhankelijk van de fabrikant
|-
| USB 4
| 40 Gbit/s
| SuperSpeed+ en Thunderbolt 3
| 2019
| Afhankelijk van de fabrikant
|}

Naast het USB-protocol heb je ook connectors nodig. Zoals je aan de foto merkt zijn er heel wat mogelijkheden, waarvan de bekendste wellicht de standaard A- en B-plug zijn en meer en meer ook USB-C. Deze laatste heeft een symmetrische 24-pins connector. 

[[Bestand:Usb connectors.JPG|thumb|none|600px|Verschillende types van USB connectoren. Links naar rechts: Micro-B plug, UC-E6 proprietary (non-USB) plug, Mini-B plug, Standard-A receptacle, Standard-A plug, Standard-B plug]]

&lt;gallery&gt;
USB Type‑C plug icon.svg|USB-C
USB-C.png|USB-C stekker
File:LeTV_X600_USB_Type_C_port.jpg|USB-C op een smartphone
&lt;/gallery&gt;

{{Commonscat|USB}}

=== Thunderbolt ===
{{Wp|Thunderbolt (interface)|Thunderbolt}} is een techniek die ontworpen is door Intel, in samenwerking met Apple, om randapparatuur te verbinden via een seriële bus met een computer, zodanig dat het als vervanging voor de huidige bussen (zoals SCSI, SATA, USB, FireWire en PCI Express) kan dienen. Het aantal verschillende soorten poorten op een computer kan zo worden verminderd. Daar was USB ook al in geslaagd, maar de prestaties voldoen niet om de nieuwste technologieën zoals eSATA en DisplayPort te ondersteunen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Tweakers.net: [https://tweakers.net/reviews/8758/tien-jaar-thunderbolt-van-eigen-interface-naar-integratie-in-usb4.html Tien jaar Thunderbolt, van eigen interface naar integratie in USB4]&lt;/ref&gt;

Thunderbolt heeft meer dan genoeg bandbreedte om welk protocol dan ook te ondersteunen. Intel belooft snelheden tot 10Gbps, tweemaal zo snel als USB 3.0. Momenteel maakt Intel gebruik van koperdraad, maar in de toekomst wil het bedrijf overschakelen naar glasvezel. Hierdoor zou men de snelheid kunnen opdrijven tot 100Gbps.

&lt;gallery&gt;
ThunderboltFulmine.svg|Logo
Thunderbolt Pinout.png|Pinout
Apple MacBook Pro, model A1278-8118.jpg|Connector (''vrouw'')
Thunderbolt-Connector.jpg|Connector (''man'')
&lt;/gallery&gt;

{{Commonscat|Thunderbolt (interface)}}

=== De snelste? ===
Onder de IT'ers ontstaan verhitte discussies rond wat het beste is.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Lees maar eens de commentaren bij het Tweakers.net-artikel [https://tweakers.net/nieuws/78221/usb-30-moet-als-chip-interconnect-gaan-dienen.html Usb 3.0 moet als chip-interconnect gaan dienen]&lt;/ref&gt; Om optimale snelheden te halen mag geen enkel onderdeel achterblijven. Als je bv. je planten water geeft met je tuinslang, dan zal de snelheid waarmee dat lukt zowel bepaald worden door de kraan, de slang zelf, als je sproeier. Als je bij USB een 2.0-kabel gebruikt om een 3.0-stick aan te sluiten op een 1.1-poort, dan zal de maximaal haalbare snelheid bepaald worden door de traagste component. In dit geval dus van USB 1.1.

Bovendien moet ook altijd een verschil gemaakt worden tussen de theoretisch haalbare snelheden (zoals in onderstaande tabel en grafiek), de snelheden van benchmarks (met vooraf bepaalde testen) en de snelheden die in de praktijk gehaald worden (en die dus afhangen van de concrete situatie op dat moment)! Dit is te vergelijken met een auto die in theorie 250 km/u kan, op circuit 230 km/u kan, maar in de praktijk gemiddeld 130 km/u op de {{Wp|Autobahn (Duitsland)|autobahn}} doet en 40 km/h in de bebouwde kom (bv. door verkeersdrempels, ander verkeer, rode lichten, weersomstandigheden).

&lt;div style=&quot;color: inherit; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;&quot;&gt;
'''PCIe 5.0-lanes Intel Core Ultra 200-cpu's blijken te langzaam voor snelste ssd's'''

De PCIe 5.0-lanes voor de M.2-slots op Intel socket 1851-moederborden blijken te langzaam om het maximale uit de snelste PCIe 5.0-ssd's te halen. De nieuwste generatie ssd's, waaronder de Samsung 9100 PRO, haalt daardoor maar ongeveer 12GB/s leessnelheid van de mogelijke 14GB/s.

{{Voetnoot web | titel=PCIe 5.0-lanes Intel Core Ultra 200-cpu's blijken te langzaam voor snelste ssd's | uitgever=tweakers.net | datum=2025-05-07 | taal=nl | url=https://tweakers.net/nieuws/234710/pcie-50-lanes-intel-core-ultra-200-cpus-blijken-te-langzaam-voor-snelste-ssds.html }}
&lt;/div&gt; 

[[Bestand:Datenuebertragungsraten.png|thumb|350px|Vergelijking tussen ISA, PCI, AGP en PCIe]]

{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=3 | Bandbreedte van USB, FireWire en Thunderbolt
|-
| USB 1.0 || 1,5 Mbit/s || 0,19 MB/s
|-
| USB 1.1 || 12 Mbit/s || 1,5 MB/s
|-
| USB 2.0 || 480 Mbit/s || 60 MB/s
|-
| USB 3.0 || 4,8 Gbit/s || 600 MB/s
|-
| FireWire 400 || 400 Mbit/s || 50 MB/s
|-
| FireWire 800 || 800 Mbit/s || 100 MB/s
|-
| FireWire 3200 || 3,2 Gbit/s || 400 MB/s
|-
| Thunderbolt || 2 x 10 Gbit/s || 2 x 1250 MB/s
|}

{{Appendix|refs}}
{{Sub}}</text>
      <sha1>ipwn5s2gwjt26381idurgcpahyvoxhg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422470</id>
      <parentid>422469</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:42:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mattias.Campe</username>
        <id>572</id>
      </contributor>
      <comment>/* Thunderbolt */</comment>
      <origin>422470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27189" sha1="4exkpry3uz6sd62gh46vsczjk2lxmv2" xml:space="preserve">{{Index Computersystemen}}
== Doelstellingen ==
Onderstaande doelstellingen komen in meer of mindere mate aan bod. De &lt;span style=&quot;color:lightgrey;&quot;&gt;grijze&lt;/span&gt; doelstellingen komen hier niet aan bod. Dat zijn bv. praktijkoefeningen die aansluiten bij deze theorie, maar die in dit Wikibook niet behandeld worden. Of bv. theorie die in een ander hoofdstuk wordt behandeld.

Uit het leerplan van '''Applicatie- en Databeheer'''&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://pro.katholiekonderwijs.vlaanderen/iii-apda-da Leerplan Informatica- en communicatiewetenschappen B + S - 3de graad - D-finaliteit]&lt;/ref&gt;, een deel van leerplandoel 23:
* LPD 23: De leerlingen lichten de opbouw en werking van een computersysteem met zijn basiscomponenten en optionele componenten toe.
** Aansluitingen en connectoren
** &lt;span style=&quot;color:lightgrey;&quot;&gt;Functie van controller en driver&lt;/span&gt;
* &lt;span style=&quot;color:lightgrey;&quot;&gt;Lexicon. De basiscomponenten van een computersysteem zijn: moederbord, processor, intern geheugen (werkgeheugen, cache geheugen, systeemgeheugen, CMOS), koeling, voeding, grafische kaart, klok&lt;/span&gt;.
* Lexicon. De optionele componenten van een computersysteem zijn hardwarecomponenten die dienen voor invoer, uitvoer of opslag
* Wenk. Enkel de gangbare actuele basiscomponenten en optionele componenten van een computersysteem worden besproken. Je kan ook sensoren als mogelijk invoerapparaat voor een smartphone behandelen.

Uit het leerplan Toegepaste Informatica van de richting '''Informaticabeheer'''&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Meer informatie op [https://ond.vvkso-ict.com/vvksomainnieuw/leerplanpubliek.asp?NR=2015/003 leerplan D/2015/7841/003]&lt;/ref&gt;:
* 1.2.1 In het inwendige van een actuele computer de belangrijkste componenten aanwijzen, benoemen en hun functie omschrijven.
* 1.2.2 Het gegevenstransport tussen verschillende componenten op een moederbord toelichten, onder meer processor, bussen, geheugen.
* 1.3.2 De verschillende standaarden voor de interne en externe aansluiting van optionele componenten toelichten en de corresponderende connectoren en symbolen herkennen.

== Connector-medium-protocol==
[[Bestand:Eniac.jpg|right|250px|thumb|De ENIAC]]
Als je een bepaald '''apparaat''' (opslag, videokaart, ...) wil verbinden met een [[Computersystemen/Moederbord|moederbord]] dan is meestal een '''connector''' (SATA, USB-C, HDMI, M.2,...) nodig om via een bepaald '''medium''' (koper, glasvezel, ether) informatie te versturen door een '''protocol''' (een set van afspraken) vast te leggen.

Strikt gezien is er een onderscheid tussen het gebruikte ''protocol'', de gebruikte ''connector'' en het gebruikte ''medium''. Zo is Thunderbolt een hardware interface die PCI Express combineert met DisplayPort, met als medium koper of glasvezel. Thunderbolt 3 gebruikt de USB-C connector. {{Wp|Wireless USB|Wireless USB}} gebruikt het USB-protocol, maar verstuurt dit draadloos. De {{Wp|Raspberry Pi|Raspberry Pi}} heeft bij model B en B+ een USB-chip die ook Ethernet aanbiedt, dankzij een USB-Ethernet adapter. In wat volgt maken we voor de eenvoud dit strikt onderscheid tussen protocol, connector, medium en bus niet altijd.

Bij de eerste computers (bv. de {{Wp|ENIAC|ENIAC}} uit 1946) kon je zo'n computerbus heel goed zien als draden&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Een uitgebreidere geschiedenis kan je bekijken op [https://www.youtube.com/watch?v=4diPtsUv3sg Computer history]&lt;/ref&gt;, maar nu kennen we deze &quot;draden&quot; vooral als heel fijne &quot;lijntjes&quot; op de achterkant van het moederbord. Gecombineerd volgens functie hebben we het over '''computerbussen''', bv. de PCI-bus en de USB-bus.

De snelheid van een computerbus wordt bepaald door de ''kloksnelheid'', de ''transfers'' en de ''busbreedte''. Er is een verschil tussen ''seriële en parallelle communicatie''. Deze aspecten worden besproken bij het Wikibook [[Basiskennis informatica/Snelheid|Basiskennis informatica &gt; Snelheid]].

== Gegevensverwerking ==
De meest eenvoudig manier om gegevensverwerking voor te stellen is als invoer (''input'') ➡️ verwerken (''processing'') ➡️ uitvoer (''output''). Dit kan je verder uitbreiden:

{{IPOS structuurschema Babbage.svg|right}}
[[Bestand:Information processing system (english).svg|thumb|400px]]
[[Bestand:Computing Devices.PNG|thumb|400px]]

* Vaak wil je ook iets kunnen bewaren en is er opslag nodig. Merk de dubbele pijl in de eerste afbeelding op.
* De tweede afbeelding toont aan dat er informatie uit de buitenwereld als invoer gegeven wordt aan een gegevensverwerkend systeem. Idem voor de uitvoer. Merk ook op dat de afbeelding ook weergeeft dat er niet altijd opslag nodig is.
* Bij de derde afbeelding is communicatie hier niet onder invoer of uitvoer geplaatst, maar als een apart item. Je ziet er ook enkele concrete voorbeelden van de onderdelen.
** Invoer: toetsenbord, muis, scanner, OCR lezer, tekentablet, microfoon, webcam, touchscherm
** Opslag: harde schijf, USB stick, optische schijven (Blu-Ray, CD, DVD), SD-kaart
** Verwerking: processor
** Communicatie: modem, Wi-Fi-kaart, Netwerkkaart, Bluetooth
** Uitvoer: printer, beeldscherm, projectie, brailleschermen, luidsprekers, hoofdtelefoon, tv-scherm

I.v.m. '''invoer''':
* Er zijn de &quot;klassieke&quot; voorbeelden zoals toetsenbord, muis, scanner, microfoon, webcam, of aanraakscherm.
* Ook de gsm gebruikt {{Wp|Sensor|sensoren}} (die je bv. in de {{Wp|MIT App Inventor|MIT App Inventor}} of Phyphox-app kan benaderen&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie [https://ai2.appinventor.mit.edu/reference/components/index.html de MIT App Inventor component reference] &gt; Sensor&lt;/ref&gt;): 
** {{Wp|Versnellingsmeter|Accelerometer}}: voor detectie beweging en oriëntatie. Bv. oriëntatie telefoon, stappenteller, spelbesturing, valdetectie, afspeellijst shufflen,...
** {{Wp|Gyroscoop|Gyroscoop}}: rotatiebeweging en oriëntatie. Bv. kompas, navigatie, aanvulling bij accelerometer.
** {{Wp|magnetometer|Magnetometer}}: meet magnetische velden. Bv. kompas, kaartoriëntatie.
** {{Wp|en:Biometric device|Biometric apparaat}}. Bv. vingerafdruksensor, gezichtsherkenning of hartslag.
** {{Wp|Afstandssensor|Proximity sensor}}: nabijheidssensor. Bv. om het scherm te dimmen als je jouw gsm tegen je oor houdt.
** {{Wp|en:Ambient light sensor|Ambient light sensor}}. Bv. om het schermlicht aan te passen aan het omgevingslicht.
* Binnen een elektronicaproject kan data door verschillende sensoren vergaard worden, bv. in combinatie met microcontrollers.

{{Commonscat|Electronic sensors}}

&lt;gallery&gt;
IPhone 3GS - Proximity Sensor 821-0841-A-9932.jpg|iPhone Proximity Sensor
Proximity Meter with Sound Speed Calibration.jpg|Ultrasonic sensor
Induktivsensor an Gewindestab+Langmutter.jpg|Capacitive sensor
PIR Motion Sensor-Sensinova (SN-PR11).png|PIR sensor
&lt;/gallery&gt;

== Gegevenstransport ==
Tussen verschillende componenten op een moederbord is communicatie nodig, waarvoor bussen kunnen worden gebruikt. We lichten dit gegevenstransport toe d.m.v. de {{Wp|Systeembus|systeembus}}: een enkele computerbus die o.a. de processor met het werkgeheugen verbindt. Afhankelijk van de situatie is er een lees- of een schrijfoperatie. 

De systeembus bestaat uit drie deelbussen, ingedeeld volgens hun functie:
* '''databus''' (of gegevensbus) voor het transport van gegevens;
* '''adresbus''' voor het transport van geheugenadressen;
* '''controlebus''' (of besturingsbus) voor het signaal van de bewerking (lezen of schrijven), maar ook voor het doorgeven klokpulsen van de klokgenerator naar de processor.

=== Lezen ===
Programma's worden in eerste instantie ingeladen in het geheugen (MEM), maar om het te kunnen uitvoeren moet dit gebeuren in de CPU. Stel dat twee getallen moeten opgeteld worden, dan is &quot;optellen&quot; de instructie. Er zijn echter ook twee getallen nodig, dus ook data komt van het geheugen. Er is dus een leesoperatie nodig van het geheugen naar de processor.

[[Bestand:Cpu-mem-read.png]]

# CPU stuurt het adres van de geheugenplaats langs de adresbus naar het geheugen (MEM).
# CPU zet het leessignaal op de controlebus en de CPU doet ondertussen iets anders (de CPU is namelijk veel sneller dan MEM en hem met zijn vingers laten draaien zou zonde van de tijd zijn).
# Door 1 en 2 weet het geheugen dat hij verwacht wordt om de waarde te zoeken die staat op het aangegeven geheugenadres. Eens gevonden zet hij deze klaar op de databus.
# Geheugen geeft via de controlebus door dat de waarde klaarstaat op de databus.
# CPU neemt de gegevens over vanop de databus.

=== Schrijven ===
Als de CPU een bepaald resultaat berekend heeft moet dit bewaard kunnen worden. Dit resultaat moet dus geschreven worden in/naar het geheugen (MEM).

[[Bestand:Cpu-mem-write.png]]

# CPU stuurt het adres van de geheugenplaats langs de adresbus naar het geheugen. 
# CPU zet het schrijfsignaal op de controlebus.
# CPU stuurt de data naar het geheugen. De CPU zijn schrijftaak zit erop en dus kan hij iets anders doen.
# Door 1 en 2 weet het geheugen dat er data zal verstuurd worden over de databus en dat hij verwacht wordt om die data (zie 3) op te slaan in zijn geheugen op het adres zoals aangegeven bij stap 1.

== Externe bussen ==
Intern en extern zijn altijd relatieve begrippen. Wat extern is voor een moederbord, kan intern zijn t.o.v. de computerkast (denk bv. aan harde schijven). Bij externe bussen bedoelt men meestal bussen die extern zijn t.o.v. de CPU. Het is niet de bedoeling om dit encyclopedisch te behandelen. Volgende bussen worden niet besproken:
* {{Wp|Industry Standard Architecture|ISA}}-bus;
* de bij servers gebruikte {{Wp|SCSI|SCSI}} of {{Wp|Serial Attached SCSI|SAS}};
* {{Wp|Accelerated Graphics Port|AGP}}, wat diende voor grafische kaarten (en dus te beschouwen als de voorganger van {{Wp|PCI Express|PCI Express}});
* {{Wp|FireWire|Firewire}}, wat een zekere populariteit heeft gekend, maar uiteindelijk de duimen heeft moeten leggen t.o.v. USB.

=== PCI ===
[[Bestand:AGP and PCI slots at ECS P4VMM2 motherboard.JPG|thumb|300px|Onderaan twee witte PCI-slots (met erboven een bruin AGP-slot)]]

De {{Wp|Peripheral Component Interconnect|Peripheral Component Interconnect}}-bus of kortweg PCI-sleuf is vaak te herkennen aan hun witte kleur (zie foto). De sleuven kunnen worden gebruikt voor insteekkaarten zoals geluidskaarten, netwerkkaarten of televisiekaarten. In het begin werd dit ook gebruikt voor videokaarten, maar met de gestegen eisen is een PCI-bus onvoldoende gebleken voor deze toepassing. Alhoewel dit al een redelijke oude computerbus is, vind je ze toch vaak nog terug op recente moederborden.

Deze bus is half-duplex en kent vier uitvoeringen:
* 32 bit op 33 MHz en dus een snelheid van 133 MB/s (de standaarduitvoering)
* 32 bit op 66 MHz en dus een snelheid van 266 MB/s
* 64 bit op 33 MHz en dus een snelheid van 266 MB/S
* 64 bit op 66 MHz en dus een snelheid van 533 MB/s

&lt;gallery&gt;
D-Link_WLAN_PCI.jpg|WLAN
File:Mad-Dog-Entertainer-Sound-Card.jpg|Geluidskaart
AVerMedia TVPhone98.jpg|TV tuner (2000)
Fitting-expansion-card.JPG|Expansion card
&lt;/gallery&gt;

{{Commonscat|PCI}}

=== PCI-Express ===
[[Afbeelding:PCI-E &amp; PCI slots on DFI LanParty nF4 SLI-DR 20050531.jpg|thumb|300px|Voorbeeld van meerdere PCI Express-slots(van boven naar beneden: x4, x16, x1 en x16&lt;br&gt;Onderste sleuf is een PCI-sleuf, geen PCI-Express)]]

In 2005 volgt {{Wp|PCI Express|PCI Express}} de oudere AGP op. PCI Express is een seriële point-to-point technologie die niet beperkt is tot het gebruik met grafische kaarten, biedt een veel grotere snelheid en tal van nieuwe eigenschappen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Het Ars Technica artikel [https://arstechnica.com/features/2004/07/pcie/4/ PCI Express: An Overview] legt d.m.v. afbeeeldingen heel goed uit hoe de evolutie van PCI naar PCIe is ontstaan (en dus van een gedeelde parallelle naar een seriële point-to-point architectuur), net als deze van [https://computer.howstuffworks.com/pci-express2.htm HowStuffWorks]. Ook [https://www.ni.com/white-paper/3767/en/ PCI Express – An Overview of the PCI Express Standard] en [https://www.directron.com/expressguide.html What is PCI Express? A Layman's guide to high speed PCI-E technology] is de moeite om te lezen.&lt;/ref&gt;

Bij de PCIe slots op het moederbord kunnen vermeldingen staan van x1 t.e.m. x32. Dit verwijst naar het aantal '''lanes''' van dit PCIe slot. Per lane is er een paar voor het ontvangen van data en een paar voor het verzenden (dus zijn er per lane 4 &quot;draden&quot; nodig). De connectie is ''full duplex'', zodat tezelfdertijd kan worden verstuurd en ontvangen. Bovendien is de technologie hot-swappable, waardoor een PCIe-kaart vervangen kan worden, terwijl de machine aanstaat.

Er kan wel een verschil zijn tussen de fysische lengte van het slot, de fysische lengte van de kaart en het effectief aantal gebruikte lanes. Dit wordt genegotieerd, zodat de best beschikbare elektrische connectie wordt gekozen. Belangrijk is om de specificaties van moederbord en kaart goed na te lezen.

Zo kan het zijn dat een x16 kaart in een x8 slot wordt geplaatst. Ook kan het zijn dat een x8 slot eigenlijk op x1 snelheid draait. Zo'n slot laat dan x1, x2, x4, x8 kaarten toe, wat betekent dat het fysisch tot x8 kaarten accepteert, maar toch maar op x1 snelheid draait. Sommige slots hebben ook een &quot;open einde&quot;, zodat fysisch grotere kaarten toch in een kleiner slot passen. Het voordeel is dat er een grotere reeks aan PCIe kaarten kan aangesloten worden, zonder dat het moederbord de volledige transfer rate moet ondersteunen. Zo worden ontwerp- en implementatiekosten laag gehouden. Als men misverstanden wil vermijden, wordt de bus interface soms concreter aangegeven als &lt;code&gt;PCI Express versie ×size@×capacity&lt;/code&gt;. Zo betekent &lt;code&gt;PCI-E 3.0 ×16@×8&lt;/code&gt; dan dat er sprake is van PCIe versie 3.0, waarbij de PCIe-bus fysisch een lengte heeft van x16, maar op een snelheid draait van x8. Opgelet: het is niet zo dat hardware aangesloten via x8 per definitie half zo snel werkt als via x16!&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://www.techpowerup.com/reviews/Intel/Ivy_Bridge_PCI-Express_Scaling/23.html techpowerup.com]: Ivy Bridge PCI-Express Scaling with HD 7970 and GTX 680.&lt;/ref&gt;

Er bestaan verschillende versies van PCIe, met &quot;snelheid&quot; als belangrijkste verschilpunt tussen versies.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Van PCIe v1 naar v2 laat men ook toe om kabels van maximaal 10 meter externe apparatuur aan de PCI Express bus te koppelen. Dit kan handig zijn om bijvoorbeeld een laptop een krachtige GPU te geven wanneer hij gebruikt wordt ter vervanging van een volwaardige desktopcomputer.&lt;/ref&gt; Door extra lanes te hebben, kan je ook de snelheid laten toenemen:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Per lane !! 16-lane slot (per richting)
|-
|
* v1.x: 250 MB/s (2,5 GT/s)
* v2.x: 500 MB/s (5 GT/s)
* v3.0: 985 MB/s (8 GT/s)&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Tweakers.net: [https://tweakers.net/nieuws/69699/pci-e-30-specificatie-is-gereed-in-november.html Pci-e 3.0-specificatie is gereed in november (2010)]&lt;/ref&gt;
* v4.0: 1969 MB/s (16 GT/s)
||
* v1.x: 4 GB/s (40 GT/s)
* v2.x: 8 GB/s (80 GT/s)
* v3.0: 15.75 GB/s (128 GT/s)
* v4.0: 31.51 GB/s (256 GT/s)
|}

&lt;gallery&gt;
ATI_Radeon_HD_5870_Graphics_Card-oblique_view.jpg|Videokaart
TP-LINK Archer T9E AC1900 2 2016-05-20.jpg|WLAN
Sound Blaster Recon3D.jpg|Geluidskaart
PCIe_card_full_height.jpg|SSD x4 PCI Express
&lt;/gallery&gt;

{{Commonscat|PCIe}}

=== PATA ===
[[Bestand:ATA on mainboard.jpg|thumb|200px|Twee PATA-aansluitingen op een moederbord.]]
[[Bestand:IDE cable 40 pin &amp; 80 pin.jpg|thumb|200px|Een 80-aderige en een 40-aderige flat cable]]
'''{{Wp|Parallel ATA|PATA}}''' (Parallel ATA, vroeger bekend als IDE), is een (oudere) standaardinterface die de communicatie tussen het moederbord van een computer en opslagmedia ({{Wp|harde schijf|harde schijven}}, {{Wp|CD-ROM|CD-ROM}}-stations,...).

Vroeger hadden de meeste moederborden twee IDE-aansluitingen. Later kwamen moederborden met maar één IDE-aansluiting, omdat {{Wp|Serial ATA|Serial ATA}} de nieuwe norm werd. Nu hebben de meeste moederborden enkel nog SATA aan boord. Er is toch besloten om het op te nemen in dit overzicht, omdat je mogelijks nog een oudere pc hebt staan, waarvan je je afvraagt wat die IDE-connector doet.

Op één aansluiting op het moederbord is het mogelijk om twee schijfstations samen aan te sluiten met eenzelfde {{Wp|Flatcable|flatcable}}. Er is hier sprake van een gedeelde bus, waardoor er conflicten zouden ontstaan. Het ene station wordt dan met {{Wp|jumper (computer)|jumpers}} als ''master'' ingesteld en het andere als ''slave''. De controller van de slave is uitgeschakeld en de controller van de master bedient beide stations. Sluit men twee masters of twee slaves op dezelfde kabel aan, dan ontstaat er een conflict waardoor de stations niet kunnen werken. De jumperinstellingen zijn vaak:
* Master (MA)
* Slave (SL)
* Cable select (CS): de volgorde van aansluiting bepaalt of het gaat om master of slave. Normaal zit de master dan op het einde van de kabel (vaak een zwarte connector) en de slave in het midden van de kabel (vaak een grijze connector). De aansluiting op het moederbord heeft vaak een blauwe connector.

De termen &quot;master&quot; en &quot;slave&quot; zijn gebruikelijk, maar de officiële standaard heeft het over “device 0” en “device 1”. Eigenlijk zijn dit betere termen, omdat de master/slave lijkt te suggereren dat de ene een hogere prioriteit krijgt t.o.v. de andere. Dat is echter niet het geval.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Bron: [https://en.wikipedia.org/wiki/Parallel_ata#Master_and_slave_clarification en.wikibooks.org &gt; Parallel ATA &gt; Master and slave clarification]. Het gevolg voor de snelheid, als twee apparaten eenzelfde kabel delen, wordt er ook besproken.&lt;/ref&gt;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Vooral in de VS zijn de termen master en slave nogal controversieel. Er zijn Amerikaanse gerechtelijke uitspraken dat het, waar mogelijk, de voorkeur verdient de standaard benamingen device 0 en device 1 te gebruiken.&lt;/ref&gt;

Bij het aansluiten van een HDD of ODD is het belangrijk te letten op het soort flat cable. Er is nl. een 40-aderige flatcable en een 80-aderige. Sluit je een oude 40-aderige kabel aan op een recente PATA-HDD, dan zal de kabel een bottleneck vormen!

=== SATA ===
[[Bestand:SATA2 und eSATA-Stecker.jpg|thumb|SATA (links) en eSATA (rechts) connector]]
{{Wp|Serial ATA|'''SATA'''}} (Serial ATA) is een computerbus ontworpen voor het transport van gegevens tussen de computer en het opslagmedium (bv. de {{Wp|harde schijf|HDD}}, {{Wp|Optische schijf|ODD}} of {{Wp|Solid state drive|SSD}}). SATA is de opvolger van PATA en is gebaseerd op een seriële signaleringstechniek.

Voordelen van SATA t.o.v. PATA:
* Er is sneller dataverkeer mogelijk.
* Er is een mogelijkheid tot hot swapping (of hot plugging): terwijl je systeem aan het draaien is kan je een SATA-opslagmedium aankoppelen. Dit maakte het mogelijk om een externe versie van SATA te ontwikkelen, nl. eSATA (zoals je ziet op de foto zijn de aansluitingen niet identiek).
* Er worden dunnere kabels gebruikt, waardoor er meer ruimte in de computerkast is en er dus een betere koeling kan zijn.
* Het aansluiten is gemakkelijker (er is namelijk geen gedeelde bus meer en dus zijn master- en slaveinstellingen zoals bij PATA niet meer nodig).

Er zijn verschillende versies bij SATA:
* SATA150 (2003) werkt met een maximale doorvoersnelheid van 1,5 Gb/s.
* SATA II/SATA300 (2004) met een maximale doorvoersnelheid van 3 Gb/s.
* SATA III/SATA600 (2008) met een maximale doorvoersnelheid van 6 Gb/s.

&lt;gallery&gt;
SATA_Data_Cable.jpg|SATA data cable
SATA-Kabel Innenaufbau (smial).jpg|In de data cable
SATA_power_cable.jpg|SATA power cable
2.5-inch_SATA_drive_on_top_of_a_3.5-inch_SATA_drive,_close-up_of_data_and_power_connectors.jpg|2.5 en 3.5 HDD
&lt;/gallery&gt;

{{Commonscat|Serial_ATA}}

=== M.2 en NVMe ===
[[Bestand:Intel 512G M2 Solid State Drive.jpg|miniatuur|Een M.2 2280 SSD]]
{{Wp|M.2|'''M.2'''}} (uitgesproken als ''m dot 2'') is een connector die apparaten (veelal SSD's) met computers verbindt en drie businterfaces ondersteunt (PCI Express 4.0, Serial ATA 3.0 en USB 3.0). Het vervangt mSATA die met een snelheidslimiet had van 6 Gb/s: voor veel moderne SSD's een significante bottleneck.

Om te zorgen dat de businterface tussen de kaartconnector (mannelijk) en socket (vrouwelijk) compatibel is, is M.2 “gekeyed” d.m.v. fysieke inkepingen aan de connectoren. Zo kan je ze niet fout aansluiten. De meest voorkomende sleutels zijn B, M en B+M.

Als vormfactor zijn er verschillende groottes mogelijk, waardoor je op het moederbord soms op meerdere afstanden ''mouting posts'' ziet om met een bout het kaartje vast te zetten. Een 2280-kaartje zal bv. 22 × 80 mm groot zijn. 

{{Wp|NVM Express|'''NVMe'''}} (NVM Express) is een vaak gebruikt communicatieprotocol bij de M.2 connector en biedt dankzij het gebruik van een PCI Express-bus aanzienlijk hogere prestaties en lagere latenties in vergelijking met SATA protocollen. NVM staat voor ''non-volatile memory'' (niet-vluchtig geheugen) en dus langetermijnopslag, zoals flashgeheugen in een SSD.

&lt;gallery&gt;
M.2_connector_on_a_computer_motherboard.jpg|M.2 connector mobo
SSD_size_variations.jpg|Vormfactor
M.2_and_mSATA_SSDs_comparison.jpg|M.2 vs mSATA
File:M.2_1630_and_M.2_2230_WiFi_cards_side_by_side.jpg|WLAN
&lt;/gallery&gt;

{{Commonscat|M.2}}

=== USB ===
[[Bestand:Usb-svg.svg|64px|left|USB logo]]

{{Wp|Universal Serial Bus|Universal Serial Bus}} (USB) is een populaire standaard (uitgevonden door Intel) voor de aansluiting van randapparatuur op computers. USB kwam (en is) snel populair: er zijn dan ook heel wat {{Wp|Universal_Serial_Bus#Toepassingen|toepassingen van USB}}. Enkele voordelen (oa. t.o.v. vroegere technieken) die zorgden voor de snelle populariteit zijn:
* Voldoende snelheid (zodat het de bestaande langzamere parallelle en seriële poorten kon vervangen).
* D.m.v. USB-hubs kunnen extra apparaten tegelijk aangekoppeld worden op een enkele host controller (tot een totaal van 127).
* USB ondersteunt hot plugging of hot swapping, waardoor je apparaten kan aansluiten en ermee werken, zonder dat je je pc opnieuw moet opstarten.
* Er is eenzelfde aansluiting voor verschillende apparaten, waarbij foutieve aansluiting uitgesloten is (waar je vroeger met PS/2 een aansluiting had voor toetsenbord en een aansluiting voor de muis).

Er zijn verschillende versies van USB (de snelheden zijn theoretische snelheden en worden in de praktijk dus vaak niet gehaald):
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Versie
! Snelheid
! Naam
! Datum
! Kleur
|-
| USB 1.0
| 1,5 Mbit/s
| LowSpeed
| 1996
| Wit
|-
| USB 1.1
| 12 Mbit/s
| FullSpeed
| 1998
| Wit
|-
| USB 2.0
| 480 Mbit/s
| HighSpeed
| 2000
| Zwart
|-
| USB 3.0
| 4,8 Gbit/s
| SuperSpeed
| 2008
| Zwart (SS) of blauw
|-
| USB 3.1
| 10 Gbit/s
| SuperSpeed+
| 2013
| Afhankelijk van de fabrikant
|-
| USB 3.2
| 20 Gbit/s
| SuperSpeed+, dual lane
| 2017
| Afhankelijk van de fabrikant
|-
| USB 4
| 40 Gbit/s
| SuperSpeed+ en Thunderbolt 3
| 2019
| Afhankelijk van de fabrikant
|}

Naast het USB-protocol heb je ook connectors nodig. Zoals je aan de foto merkt zijn er heel wat mogelijkheden, waarvan de bekendste wellicht de standaard A- en B-plug zijn en meer en meer ook USB-C. Deze laatste heeft een symmetrische 24-pins connector. 

[[Bestand:Usb connectors.JPG|thumb|none|600px|Verschillende types van USB connectoren. Links naar rechts: Micro-B plug, UC-E6 proprietary (non-USB) plug, Mini-B plug, Standard-A receptacle, Standard-A plug, Standard-B plug]]

&lt;gallery&gt;
USB Type‑C plug icon.svg|USB-C
USB-C.png|USB-C stekker
File:LeTV_X600_USB_Type_C_port.jpg|USB-C op een smartphone
&lt;/gallery&gt;

{{Commonscat|USB}}

=== Thunderbolt ===
{{Wp|Thunderbolt (interface)|Thunderbolt}} is een snellere en krachtigere variant van USB: via één kabel kun je meer data, betere video (meerdere schermen) en stroom tegelijk versturen. Thunderbolt gebruikt tegenwoordig dezelfde USB‑C‑connector als USB, maar met strengere technische vereisten (vroeger was het een Mini DisplayPort als connector). Met ‘Thunderbolt over USB4’ bedoelt men dat USB4 de technische basis vormt, met daarbovenop de volledige Thunderbolt‑functionaliteit. Dit laat zien dat connector, medium en protocol in de evolutie van Thunderbolt door elkaar kunnen lopen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Tweakers.net: [https://tweakers.net/reviews/8758/tien-jaar-thunderbolt-van-eigen-interface-naar-integratie-in-usb4.html Tien jaar Thunderbolt, van eigen interface naar integratie in USB4]&lt;/ref&gt;

&lt;gallery&gt;
ThunderboltFulmine.svg|Logo
Thunderbolt_3_interface_USB-C_ports.jpg|Thunderbolt 3 met USB-C
Apple MacBook Pro, model A1278-8118.jpg|Connector (''vrouw'')
USB &amp; Thunderbolt Speed Comparison.svg|USB vs Thunderbolt
&lt;/gallery&gt;

{{Commonscat|Thunderbolt (interface)}}

=== De snelste? ===
Onder de IT'ers ontstaan verhitte discussies rond wat het beste is.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Lees maar eens de commentaren bij het Tweakers.net-artikel [https://tweakers.net/nieuws/78221/usb-30-moet-als-chip-interconnect-gaan-dienen.html Usb 3.0 moet als chip-interconnect gaan dienen]&lt;/ref&gt; Om optimale snelheden te halen mag geen enkel onderdeel achterblijven. Als je bv. je planten water geeft met je tuinslang, dan zal de snelheid waarmee dat lukt zowel bepaald worden door de kraan, de slang zelf, als je sproeier. Als je bij USB een 2.0-kabel gebruikt om een 3.0-stick aan te sluiten op een 1.1-poort, dan zal de maximaal haalbare snelheid bepaald worden door de traagste component. In dit geval dus van USB 1.1.

Bovendien moet ook altijd een verschil gemaakt worden tussen de theoretisch haalbare snelheden (zoals in onderstaande tabel en grafiek), de snelheden van benchmarks (met vooraf bepaalde testen) en de snelheden die in de praktijk gehaald worden (en die dus afhangen van de concrete situatie op dat moment)! Dit is te vergelijken met een auto die in theorie 250 km/u kan, op circuit 230 km/u kan, maar in de praktijk gemiddeld 130 km/u op de {{Wp|Autobahn (Duitsland)|autobahn}} doet en 40 km/h in de bebouwde kom (bv. door verkeersdrempels, ander verkeer, rode lichten, weersomstandigheden).

&lt;div style=&quot;color: inherit; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;&quot;&gt;
'''PCIe 5.0-lanes Intel Core Ultra 200-cpu's blijken te langzaam voor snelste ssd's'''

De PCIe 5.0-lanes voor de M.2-slots op Intel socket 1851-moederborden blijken te langzaam om het maximale uit de snelste PCIe 5.0-ssd's te halen. De nieuwste generatie ssd's, waaronder de Samsung 9100 PRO, haalt daardoor maar ongeveer 12GB/s leessnelheid van de mogelijke 14GB/s.

{{Voetnoot web | titel=PCIe 5.0-lanes Intel Core Ultra 200-cpu's blijken te langzaam voor snelste ssd's | uitgever=tweakers.net | datum=2025-05-07 | taal=nl | url=https://tweakers.net/nieuws/234710/pcie-50-lanes-intel-core-ultra-200-cpus-blijken-te-langzaam-voor-snelste-ssds.html }}
&lt;/div&gt; 

[[Bestand:Datenuebertragungsraten.png|thumb|350px|Vergelijking tussen ISA, PCI, AGP en PCIe]]

{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=3 | Bandbreedte van USB, FireWire en Thunderbolt
|-
| USB 1.0 || 1,5 Mbit/s || 0,19 MB/s
|-
| USB 1.1 || 12 Mbit/s || 1,5 MB/s
|-
| USB 2.0 || 480 Mbit/s || 60 MB/s
|-
| USB 3.0 || 4,8 Gbit/s || 600 MB/s
|-
| FireWire 400 || 400 Mbit/s || 50 MB/s
|-
| FireWire 800 || 800 Mbit/s || 100 MB/s
|-
| FireWire 3200 || 3,2 Gbit/s || 400 MB/s
|-
| Thunderbolt || 2 x 10 Gbit/s || 2 x 1250 MB/s
|}

{{Appendix|refs}}
{{Sub}}</text>
      <sha1>4exkpry3uz6sd62gh46vsczjk2lxmv2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422472</id>
      <parentid>422470</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:46:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mattias.Campe</username>
        <id>572</id>
      </contributor>
      <comment>/* PCI */</comment>
      <origin>422472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27082" sha1="4z00w2ba6gca455l2neo2jx7bp4vbe7" xml:space="preserve">{{Index Computersystemen}}
== Doelstellingen ==
Onderstaande doelstellingen komen in meer of mindere mate aan bod. De &lt;span style=&quot;color:lightgrey;&quot;&gt;grijze&lt;/span&gt; doelstellingen komen hier niet aan bod. Dat zijn bv. praktijkoefeningen die aansluiten bij deze theorie, maar die in dit Wikibook niet behandeld worden. Of bv. theorie die in een ander hoofdstuk wordt behandeld.

Uit het leerplan van '''Applicatie- en Databeheer'''&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://pro.katholiekonderwijs.vlaanderen/iii-apda-da Leerplan Informatica- en communicatiewetenschappen B + S - 3de graad - D-finaliteit]&lt;/ref&gt;, een deel van leerplandoel 23:
* LPD 23: De leerlingen lichten de opbouw en werking van een computersysteem met zijn basiscomponenten en optionele componenten toe.
** Aansluitingen en connectoren
** &lt;span style=&quot;color:lightgrey;&quot;&gt;Functie van controller en driver&lt;/span&gt;
* &lt;span style=&quot;color:lightgrey;&quot;&gt;Lexicon. De basiscomponenten van een computersysteem zijn: moederbord, processor, intern geheugen (werkgeheugen, cache geheugen, systeemgeheugen, CMOS), koeling, voeding, grafische kaart, klok&lt;/span&gt;.
* Lexicon. De optionele componenten van een computersysteem zijn hardwarecomponenten die dienen voor invoer, uitvoer of opslag
* Wenk. Enkel de gangbare actuele basiscomponenten en optionele componenten van een computersysteem worden besproken. Je kan ook sensoren als mogelijk invoerapparaat voor een smartphone behandelen.

Uit het leerplan Toegepaste Informatica van de richting '''Informaticabeheer'''&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Meer informatie op [https://ond.vvkso-ict.com/vvksomainnieuw/leerplanpubliek.asp?NR=2015/003 leerplan D/2015/7841/003]&lt;/ref&gt;:
* 1.2.1 In het inwendige van een actuele computer de belangrijkste componenten aanwijzen, benoemen en hun functie omschrijven.
* 1.2.2 Het gegevenstransport tussen verschillende componenten op een moederbord toelichten, onder meer processor, bussen, geheugen.
* 1.3.2 De verschillende standaarden voor de interne en externe aansluiting van optionele componenten toelichten en de corresponderende connectoren en symbolen herkennen.

== Connector-medium-protocol==
[[Bestand:Eniac.jpg|right|250px|thumb|De ENIAC]]
Als je een bepaald '''apparaat''' (opslag, videokaart, ...) wil verbinden met een [[Computersystemen/Moederbord|moederbord]] dan is meestal een '''connector''' (SATA, USB-C, HDMI, M.2,...) nodig om via een bepaald '''medium''' (koper, glasvezel, ether) informatie te versturen door een '''protocol''' (een set van afspraken) vast te leggen.

Strikt gezien is er een onderscheid tussen het gebruikte ''protocol'', de gebruikte ''connector'' en het gebruikte ''medium''. Zo is Thunderbolt een hardware interface die PCI Express combineert met DisplayPort, met als medium koper of glasvezel. Thunderbolt 3 gebruikt de USB-C connector. {{Wp|Wireless USB|Wireless USB}} gebruikt het USB-protocol, maar verstuurt dit draadloos. De {{Wp|Raspberry Pi|Raspberry Pi}} heeft bij model B en B+ een USB-chip die ook Ethernet aanbiedt, dankzij een USB-Ethernet adapter. In wat volgt maken we voor de eenvoud dit strikt onderscheid tussen protocol, connector, medium en bus niet altijd.

Bij de eerste computers (bv. de {{Wp|ENIAC|ENIAC}} uit 1946) kon je zo'n computerbus heel goed zien als draden&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Een uitgebreidere geschiedenis kan je bekijken op [https://www.youtube.com/watch?v=4diPtsUv3sg Computer history]&lt;/ref&gt;, maar nu kennen we deze &quot;draden&quot; vooral als heel fijne &quot;lijntjes&quot; op de achterkant van het moederbord. Gecombineerd volgens functie hebben we het over '''computerbussen''', bv. de PCI-bus en de USB-bus.

De snelheid van een computerbus wordt bepaald door de ''kloksnelheid'', de ''transfers'' en de ''busbreedte''. Er is een verschil tussen ''seriële en parallelle communicatie''. Deze aspecten worden besproken bij het Wikibook [[Basiskennis informatica/Snelheid|Basiskennis informatica &gt; Snelheid]].

== Gegevensverwerking ==
De meest eenvoudig manier om gegevensverwerking voor te stellen is als invoer (''input'') ➡️ verwerken (''processing'') ➡️ uitvoer (''output''). Dit kan je verder uitbreiden:

{{IPOS structuurschema Babbage.svg|right}}
[[Bestand:Information processing system (english).svg|thumb|400px]]
[[Bestand:Computing Devices.PNG|thumb|400px]]

* Vaak wil je ook iets kunnen bewaren en is er opslag nodig. Merk de dubbele pijl in de eerste afbeelding op.
* De tweede afbeelding toont aan dat er informatie uit de buitenwereld als invoer gegeven wordt aan een gegevensverwerkend systeem. Idem voor de uitvoer. Merk ook op dat de afbeelding ook weergeeft dat er niet altijd opslag nodig is.
* Bij de derde afbeelding is communicatie hier niet onder invoer of uitvoer geplaatst, maar als een apart item. Je ziet er ook enkele concrete voorbeelden van de onderdelen.
** Invoer: toetsenbord, muis, scanner, OCR lezer, tekentablet, microfoon, webcam, touchscherm
** Opslag: harde schijf, USB stick, optische schijven (Blu-Ray, CD, DVD), SD-kaart
** Verwerking: processor
** Communicatie: modem, Wi-Fi-kaart, Netwerkkaart, Bluetooth
** Uitvoer: printer, beeldscherm, projectie, brailleschermen, luidsprekers, hoofdtelefoon, tv-scherm

I.v.m. '''invoer''':
* Er zijn de &quot;klassieke&quot; voorbeelden zoals toetsenbord, muis, scanner, microfoon, webcam, of aanraakscherm.
* Ook de gsm gebruikt {{Wp|Sensor|sensoren}} (die je bv. in de {{Wp|MIT App Inventor|MIT App Inventor}} of Phyphox-app kan benaderen&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie [https://ai2.appinventor.mit.edu/reference/components/index.html de MIT App Inventor component reference] &gt; Sensor&lt;/ref&gt;): 
** {{Wp|Versnellingsmeter|Accelerometer}}: voor detectie beweging en oriëntatie. Bv. oriëntatie telefoon, stappenteller, spelbesturing, valdetectie, afspeellijst shufflen,...
** {{Wp|Gyroscoop|Gyroscoop}}: rotatiebeweging en oriëntatie. Bv. kompas, navigatie, aanvulling bij accelerometer.
** {{Wp|magnetometer|Magnetometer}}: meet magnetische velden. Bv. kompas, kaartoriëntatie.
** {{Wp|en:Biometric device|Biometric apparaat}}. Bv. vingerafdruksensor, gezichtsherkenning of hartslag.
** {{Wp|Afstandssensor|Proximity sensor}}: nabijheidssensor. Bv. om het scherm te dimmen als je jouw gsm tegen je oor houdt.
** {{Wp|en:Ambient light sensor|Ambient light sensor}}. Bv. om het schermlicht aan te passen aan het omgevingslicht.
* Binnen een elektronicaproject kan data door verschillende sensoren vergaard worden, bv. in combinatie met microcontrollers.

{{Commonscat|Electronic sensors}}

&lt;gallery&gt;
IPhone 3GS - Proximity Sensor 821-0841-A-9932.jpg|iPhone Proximity Sensor
Proximity Meter with Sound Speed Calibration.jpg|Ultrasonic sensor
Induktivsensor an Gewindestab+Langmutter.jpg|Capacitive sensor
PIR Motion Sensor-Sensinova (SN-PR11).png|PIR sensor
&lt;/gallery&gt;

== Gegevenstransport ==
Tussen verschillende componenten op een moederbord is communicatie nodig, waarvoor bussen kunnen worden gebruikt. We lichten dit gegevenstransport toe d.m.v. de {{Wp|Systeembus|systeembus}}: een enkele computerbus die o.a. de processor met het werkgeheugen verbindt. Afhankelijk van de situatie is er een lees- of een schrijfoperatie. 

De systeembus bestaat uit drie deelbussen, ingedeeld volgens hun functie:
* '''databus''' (of gegevensbus) voor het transport van gegevens;
* '''adresbus''' voor het transport van geheugenadressen;
* '''controlebus''' (of besturingsbus) voor het signaal van de bewerking (lezen of schrijven), maar ook voor het doorgeven klokpulsen van de klokgenerator naar de processor.

=== Lezen ===
Programma's worden in eerste instantie ingeladen in het geheugen (MEM), maar om het te kunnen uitvoeren moet dit gebeuren in de CPU. Stel dat twee getallen moeten opgeteld worden, dan is &quot;optellen&quot; de instructie. Er zijn echter ook twee getallen nodig, dus ook data komt van het geheugen. Er is dus een leesoperatie nodig van het geheugen naar de processor.

[[Bestand:Cpu-mem-read.png]]

# CPU stuurt het adres van de geheugenplaats langs de adresbus naar het geheugen (MEM).
# CPU zet het leessignaal op de controlebus en de CPU doet ondertussen iets anders (de CPU is namelijk veel sneller dan MEM en hem met zijn vingers laten draaien zou zonde van de tijd zijn).
# Door 1 en 2 weet het geheugen dat hij verwacht wordt om de waarde te zoeken die staat op het aangegeven geheugenadres. Eens gevonden zet hij deze klaar op de databus.
# Geheugen geeft via de controlebus door dat de waarde klaarstaat op de databus.
# CPU neemt de gegevens over vanop de databus.

=== Schrijven ===
Als de CPU een bepaald resultaat berekend heeft moet dit bewaard kunnen worden. Dit resultaat moet dus geschreven worden in/naar het geheugen (MEM).

[[Bestand:Cpu-mem-write.png]]

# CPU stuurt het adres van de geheugenplaats langs de adresbus naar het geheugen. 
# CPU zet het schrijfsignaal op de controlebus.
# CPU stuurt de data naar het geheugen. De CPU zijn schrijftaak zit erop en dus kan hij iets anders doen.
# Door 1 en 2 weet het geheugen dat er data zal verstuurd worden over de databus en dat hij verwacht wordt om die data (zie 3) op te slaan in zijn geheugen op het adres zoals aangegeven bij stap 1.

== Externe bussen ==
Intern en extern zijn altijd relatieve begrippen. Wat extern is voor een moederbord, kan intern zijn t.o.v. de computerkast (denk bv. aan harde schijven). Bij externe bussen bedoelt men meestal bussen die extern zijn t.o.v. de CPU. Het is niet de bedoeling om dit encyclopedisch te behandelen. Volgende bussen worden niet besproken:
* {{Wp|Industry Standard Architecture|ISA}}-bus;
* de bij servers gebruikte {{Wp|SCSI|SCSI}} of {{Wp|Serial Attached SCSI|SAS}};
* {{Wp|Accelerated Graphics Port|AGP}}, wat diende voor grafische kaarten (en dus te beschouwen als de voorganger van {{Wp|PCI Express|PCI Express}});
* {{Wp|FireWire|Firewire}}, wat een zekere populariteit heeft gekend, maar uiteindelijk de duimen heeft moeten leggen t.o.v. USB.

=== PCI ===
[[Bestand:AGP and PCI slots at ECS P4VMM2 motherboard.JPG|thumb|300px|Onderaan twee witte PCI-slots (met erboven een bruin AGP-slot)]]

De {{Wp|Peripheral Component Interconnect|Peripheral Component Interconnect}}-bus of kortweg PCI-sleuf is vaak te herkennen aan hun witte kleur (zie foto). De sleuven kunnen worden gebruikt voor insteekkaarten zoals geluidskaarten, netwerkkaarten of televisiekaarten. In het begin werd dit ook gebruikt voor videokaarten, maar met de gestegen eisen is een PCI-bus onvoldoende gebleken voor deze toepassing.

Deze bus is half-duplex en kent vier uitvoeringen:
* 32 bit op 33 MHz en dus een snelheid van 133 MB/s (de standaarduitvoering)
* 32 bit op 66 MHz en dus een snelheid van 266 MB/s
* 64 bit op 33 MHz en dus een snelheid van 266 MB/S
* 64 bit op 66 MHz en dus een snelheid van 533 MB/s

&lt;gallery&gt;
D-Link_WLAN_PCI.jpg|WLAN
File:Mad-Dog-Entertainer-Sound-Card.jpg|Geluidskaart
AVerMedia TVPhone98.jpg|TV tuner (2000)
Fitting-expansion-card.JPG|Expansion card
&lt;/gallery&gt;

{{Commonscat|PCI}}

=== PCI-Express ===
[[Afbeelding:PCI-E &amp; PCI slots on DFI LanParty nF4 SLI-DR 20050531.jpg|thumb|300px|Voorbeeld van meerdere PCI Express-slots(van boven naar beneden: x4, x16, x1 en x16&lt;br&gt;Onderste sleuf is een PCI-sleuf, geen PCI-Express)]]

In 2005 volgt {{Wp|PCI Express|PCI Express}} de oudere AGP op. PCI Express is een seriële point-to-point technologie die niet beperkt is tot het gebruik met grafische kaarten, biedt een veel grotere snelheid en tal van nieuwe eigenschappen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Het Ars Technica artikel [https://arstechnica.com/features/2004/07/pcie/4/ PCI Express: An Overview] legt d.m.v. afbeeeldingen heel goed uit hoe de evolutie van PCI naar PCIe is ontstaan (en dus van een gedeelde parallelle naar een seriële point-to-point architectuur), net als deze van [https://computer.howstuffworks.com/pci-express2.htm HowStuffWorks]. Ook [https://www.ni.com/white-paper/3767/en/ PCI Express – An Overview of the PCI Express Standard] en [https://www.directron.com/expressguide.html What is PCI Express? A Layman's guide to high speed PCI-E technology] is de moeite om te lezen.&lt;/ref&gt;

Bij de PCIe slots op het moederbord kunnen vermeldingen staan van x1 t.e.m. x32. Dit verwijst naar het aantal '''lanes''' van dit PCIe slot. Per lane is er een paar voor het ontvangen van data en een paar voor het verzenden (dus zijn er per lane 4 &quot;draden&quot; nodig). De connectie is ''full duplex'', zodat tezelfdertijd kan worden verstuurd en ontvangen. Bovendien is de technologie hot-swappable, waardoor een PCIe-kaart vervangen kan worden, terwijl de machine aanstaat.

Er kan wel een verschil zijn tussen de fysische lengte van het slot, de fysische lengte van de kaart en het effectief aantal gebruikte lanes. Dit wordt genegotieerd, zodat de best beschikbare elektrische connectie wordt gekozen. Belangrijk is om de specificaties van moederbord en kaart goed na te lezen.

Zo kan het zijn dat een x16 kaart in een x8 slot wordt geplaatst. Ook kan het zijn dat een x8 slot eigenlijk op x1 snelheid draait. Zo'n slot laat dan x1, x2, x4, x8 kaarten toe, wat betekent dat het fysisch tot x8 kaarten accepteert, maar toch maar op x1 snelheid draait. Sommige slots hebben ook een &quot;open einde&quot;, zodat fysisch grotere kaarten toch in een kleiner slot passen. Het voordeel is dat er een grotere reeks aan PCIe kaarten kan aangesloten worden, zonder dat het moederbord de volledige transfer rate moet ondersteunen. Zo worden ontwerp- en implementatiekosten laag gehouden. Als men misverstanden wil vermijden, wordt de bus interface soms concreter aangegeven als &lt;code&gt;PCI Express versie ×size@×capacity&lt;/code&gt;. Zo betekent &lt;code&gt;PCI-E 3.0 ×16@×8&lt;/code&gt; dan dat er sprake is van PCIe versie 3.0, waarbij de PCIe-bus fysisch een lengte heeft van x16, maar op een snelheid draait van x8. Opgelet: het is niet zo dat hardware aangesloten via x8 per definitie half zo snel werkt als via x16!&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://www.techpowerup.com/reviews/Intel/Ivy_Bridge_PCI-Express_Scaling/23.html techpowerup.com]: Ivy Bridge PCI-Express Scaling with HD 7970 and GTX 680.&lt;/ref&gt;

Er bestaan verschillende versies van PCIe, met &quot;snelheid&quot; als belangrijkste verschilpunt tussen versies.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Van PCIe v1 naar v2 laat men ook toe om kabels van maximaal 10 meter externe apparatuur aan de PCI Express bus te koppelen. Dit kan handig zijn om bijvoorbeeld een laptop een krachtige GPU te geven wanneer hij gebruikt wordt ter vervanging van een volwaardige desktopcomputer.&lt;/ref&gt; Door extra lanes te hebben, kan je ook de snelheid laten toenemen:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Per lane !! 16-lane slot (per richting)
|-
|
* v1.x: 250 MB/s (2,5 GT/s)
* v2.x: 500 MB/s (5 GT/s)
* v3.0: 985 MB/s (8 GT/s)&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Tweakers.net: [https://tweakers.net/nieuws/69699/pci-e-30-specificatie-is-gereed-in-november.html Pci-e 3.0-specificatie is gereed in november (2010)]&lt;/ref&gt;
* v4.0: 1969 MB/s (16 GT/s)
||
* v1.x: 4 GB/s (40 GT/s)
* v2.x: 8 GB/s (80 GT/s)
* v3.0: 15.75 GB/s (128 GT/s)
* v4.0: 31.51 GB/s (256 GT/s)
|}

&lt;gallery&gt;
ATI_Radeon_HD_5870_Graphics_Card-oblique_view.jpg|Videokaart
TP-LINK Archer T9E AC1900 2 2016-05-20.jpg|WLAN
Sound Blaster Recon3D.jpg|Geluidskaart
PCIe_card_full_height.jpg|SSD x4 PCI Express
&lt;/gallery&gt;

{{Commonscat|PCIe}}

=== PATA ===
[[Bestand:ATA on mainboard.jpg|thumb|200px|Twee PATA-aansluitingen op een moederbord.]]
[[Bestand:IDE cable 40 pin &amp; 80 pin.jpg|thumb|200px|Een 80-aderige en een 40-aderige flat cable]]
'''{{Wp|Parallel ATA|PATA}}''' (Parallel ATA, vroeger bekend als IDE), is een (oudere) standaardinterface die de communicatie tussen het moederbord van een computer en opslagmedia ({{Wp|harde schijf|harde schijven}}, {{Wp|CD-ROM|CD-ROM}}-stations,...).

Vroeger hadden de meeste moederborden twee IDE-aansluitingen. Later kwamen moederborden met maar één IDE-aansluiting, omdat {{Wp|Serial ATA|Serial ATA}} de nieuwe norm werd. Nu hebben de meeste moederborden enkel nog SATA aan boord. Er is toch besloten om het op te nemen in dit overzicht, omdat je mogelijks nog een oudere pc hebt staan, waarvan je je afvraagt wat die IDE-connector doet.

Op één aansluiting op het moederbord is het mogelijk om twee schijfstations samen aan te sluiten met eenzelfde {{Wp|Flatcable|flatcable}}. Er is hier sprake van een gedeelde bus, waardoor er conflicten zouden ontstaan. Het ene station wordt dan met {{Wp|jumper (computer)|jumpers}} als ''master'' ingesteld en het andere als ''slave''. De controller van de slave is uitgeschakeld en de controller van de master bedient beide stations. Sluit men twee masters of twee slaves op dezelfde kabel aan, dan ontstaat er een conflict waardoor de stations niet kunnen werken. De jumperinstellingen zijn vaak:
* Master (MA)
* Slave (SL)
* Cable select (CS): de volgorde van aansluiting bepaalt of het gaat om master of slave. Normaal zit de master dan op het einde van de kabel (vaak een zwarte connector) en de slave in het midden van de kabel (vaak een grijze connector). De aansluiting op het moederbord heeft vaak een blauwe connector.

De termen &quot;master&quot; en &quot;slave&quot; zijn gebruikelijk, maar de officiële standaard heeft het over “device 0” en “device 1”. Eigenlijk zijn dit betere termen, omdat de master/slave lijkt te suggereren dat de ene een hogere prioriteit krijgt t.o.v. de andere. Dat is echter niet het geval.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Bron: [https://en.wikipedia.org/wiki/Parallel_ata#Master_and_slave_clarification en.wikibooks.org &gt; Parallel ATA &gt; Master and slave clarification]. Het gevolg voor de snelheid, als twee apparaten eenzelfde kabel delen, wordt er ook besproken.&lt;/ref&gt;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Vooral in de VS zijn de termen master en slave nogal controversieel. Er zijn Amerikaanse gerechtelijke uitspraken dat het, waar mogelijk, de voorkeur verdient de standaard benamingen device 0 en device 1 te gebruiken.&lt;/ref&gt;

Bij het aansluiten van een HDD of ODD is het belangrijk te letten op het soort flat cable. Er is nl. een 40-aderige flatcable en een 80-aderige. Sluit je een oude 40-aderige kabel aan op een recente PATA-HDD, dan zal de kabel een bottleneck vormen!

=== SATA ===
[[Bestand:SATA2 und eSATA-Stecker.jpg|thumb|SATA (links) en eSATA (rechts) connector]]
{{Wp|Serial ATA|'''SATA'''}} (Serial ATA) is een computerbus ontworpen voor het transport van gegevens tussen de computer en het opslagmedium (bv. de {{Wp|harde schijf|HDD}}, {{Wp|Optische schijf|ODD}} of {{Wp|Solid state drive|SSD}}). SATA is de opvolger van PATA en is gebaseerd op een seriële signaleringstechniek.

Voordelen van SATA t.o.v. PATA:
* Er is sneller dataverkeer mogelijk.
* Er is een mogelijkheid tot hot swapping (of hot plugging): terwijl je systeem aan het draaien is kan je een SATA-opslagmedium aankoppelen. Dit maakte het mogelijk om een externe versie van SATA te ontwikkelen, nl. eSATA (zoals je ziet op de foto zijn de aansluitingen niet identiek).
* Er worden dunnere kabels gebruikt, waardoor er meer ruimte in de computerkast is en er dus een betere koeling kan zijn.
* Het aansluiten is gemakkelijker (er is namelijk geen gedeelde bus meer en dus zijn master- en slaveinstellingen zoals bij PATA niet meer nodig).

Er zijn verschillende versies bij SATA:
* SATA150 (2003) werkt met een maximale doorvoersnelheid van 1,5 Gb/s.
* SATA II/SATA300 (2004) met een maximale doorvoersnelheid van 3 Gb/s.
* SATA III/SATA600 (2008) met een maximale doorvoersnelheid van 6 Gb/s.

&lt;gallery&gt;
SATA_Data_Cable.jpg|SATA data cable
SATA-Kabel Innenaufbau (smial).jpg|In de data cable
SATA_power_cable.jpg|SATA power cable
2.5-inch_SATA_drive_on_top_of_a_3.5-inch_SATA_drive,_close-up_of_data_and_power_connectors.jpg|2.5 en 3.5 HDD
&lt;/gallery&gt;

{{Commonscat|Serial_ATA}}

=== M.2 en NVMe ===
[[Bestand:Intel 512G M2 Solid State Drive.jpg|miniatuur|Een M.2 2280 SSD]]
{{Wp|M.2|'''M.2'''}} (uitgesproken als ''m dot 2'') is een connector die apparaten (veelal SSD's) met computers verbindt en drie businterfaces ondersteunt (PCI Express 4.0, Serial ATA 3.0 en USB 3.0). Het vervangt mSATA die met een snelheidslimiet had van 6 Gb/s: voor veel moderne SSD's een significante bottleneck.

Om te zorgen dat de businterface tussen de kaartconnector (mannelijk) en socket (vrouwelijk) compatibel is, is M.2 “gekeyed” d.m.v. fysieke inkepingen aan de connectoren. Zo kan je ze niet fout aansluiten. De meest voorkomende sleutels zijn B, M en B+M.

Als vormfactor zijn er verschillende groottes mogelijk, waardoor je op het moederbord soms op meerdere afstanden ''mouting posts'' ziet om met een bout het kaartje vast te zetten. Een 2280-kaartje zal bv. 22 × 80 mm groot zijn. 

{{Wp|NVM Express|'''NVMe'''}} (NVM Express) is een vaak gebruikt communicatieprotocol bij de M.2 connector en biedt dankzij het gebruik van een PCI Express-bus aanzienlijk hogere prestaties en lagere latenties in vergelijking met SATA protocollen. NVM staat voor ''non-volatile memory'' (niet-vluchtig geheugen) en dus langetermijnopslag, zoals flashgeheugen in een SSD.

&lt;gallery&gt;
M.2_connector_on_a_computer_motherboard.jpg|M.2 connector mobo
SSD_size_variations.jpg|Vormfactor
M.2_and_mSATA_SSDs_comparison.jpg|M.2 vs mSATA
File:M.2_1630_and_M.2_2230_WiFi_cards_side_by_side.jpg|WLAN
&lt;/gallery&gt;

{{Commonscat|M.2}}

=== USB ===
[[Bestand:Usb-svg.svg|64px|left|USB logo]]

{{Wp|Universal Serial Bus|Universal Serial Bus}} (USB) is een populaire standaard (uitgevonden door Intel) voor de aansluiting van randapparatuur op computers. USB kwam (en is) snel populair: er zijn dan ook heel wat {{Wp|Universal_Serial_Bus#Toepassingen|toepassingen van USB}}. Enkele voordelen (oa. t.o.v. vroegere technieken) die zorgden voor de snelle populariteit zijn:
* Voldoende snelheid (zodat het de bestaande langzamere parallelle en seriële poorten kon vervangen).
* D.m.v. USB-hubs kunnen extra apparaten tegelijk aangekoppeld worden op een enkele host controller (tot een totaal van 127).
* USB ondersteunt hot plugging of hot swapping, waardoor je apparaten kan aansluiten en ermee werken, zonder dat je je pc opnieuw moet opstarten.
* Er is eenzelfde aansluiting voor verschillende apparaten, waarbij foutieve aansluiting uitgesloten is (waar je vroeger met PS/2 een aansluiting had voor toetsenbord en een aansluiting voor de muis).

Er zijn verschillende versies van USB (de snelheden zijn theoretische snelheden en worden in de praktijk dus vaak niet gehaald):
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Versie
! Snelheid
! Naam
! Datum
! Kleur
|-
| USB 1.0
| 1,5 Mbit/s
| LowSpeed
| 1996
| Wit
|-
| USB 1.1
| 12 Mbit/s
| FullSpeed
| 1998
| Wit
|-
| USB 2.0
| 480 Mbit/s
| HighSpeed
| 2000
| Zwart
|-
| USB 3.0
| 4,8 Gbit/s
| SuperSpeed
| 2008
| Zwart (SS) of blauw
|-
| USB 3.1
| 10 Gbit/s
| SuperSpeed+
| 2013
| Afhankelijk van de fabrikant
|-
| USB 3.2
| 20 Gbit/s
| SuperSpeed+, dual lane
| 2017
| Afhankelijk van de fabrikant
|-
| USB 4
| 40 Gbit/s
| SuperSpeed+ en Thunderbolt 3
| 2019
| Afhankelijk van de fabrikant
|}

Naast het USB-protocol heb je ook connectors nodig. Zoals je aan de foto merkt zijn er heel wat mogelijkheden, waarvan de bekendste wellicht de standaard A- en B-plug zijn en meer en meer ook USB-C. Deze laatste heeft een symmetrische 24-pins connector. 

[[Bestand:Usb connectors.JPG|thumb|none|600px|Verschillende types van USB connectoren. Links naar rechts: Micro-B plug, UC-E6 proprietary (non-USB) plug, Mini-B plug, Standard-A receptacle, Standard-A plug, Standard-B plug]]

&lt;gallery&gt;
USB Type‑C plug icon.svg|USB-C
USB-C.png|USB-C stekker
File:LeTV_X600_USB_Type_C_port.jpg|USB-C op een smartphone
&lt;/gallery&gt;

{{Commonscat|USB}}

=== Thunderbolt ===
{{Wp|Thunderbolt (interface)|Thunderbolt}} is een snellere en krachtigere variant van USB: via één kabel kun je meer data, betere video (meerdere schermen) en stroom tegelijk versturen. Thunderbolt gebruikt tegenwoordig dezelfde USB‑C‑connector als USB, maar met strengere technische vereisten (vroeger was het een Mini DisplayPort als connector). Met ‘Thunderbolt over USB4’ bedoelt men dat USB4 de technische basis vormt, met daarbovenop de volledige Thunderbolt‑functionaliteit. Dit laat zien dat connector, medium en protocol in de evolutie van Thunderbolt door elkaar kunnen lopen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Tweakers.net: [https://tweakers.net/reviews/8758/tien-jaar-thunderbolt-van-eigen-interface-naar-integratie-in-usb4.html Tien jaar Thunderbolt, van eigen interface naar integratie in USB4]&lt;/ref&gt;

&lt;gallery&gt;
ThunderboltFulmine.svg|Logo
Thunderbolt_3_interface_USB-C_ports.jpg|Thunderbolt 3 met USB-C
Apple MacBook Pro, model A1278-8118.jpg|Connector (''vrouw'')
USB &amp; Thunderbolt Speed Comparison.svg|USB vs Thunderbolt
&lt;/gallery&gt;

{{Commonscat|Thunderbolt (interface)}}

=== De snelste? ===
Onder de IT'ers ontstaan verhitte discussies rond wat het beste is.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Lees maar eens de commentaren bij het Tweakers.net-artikel [https://tweakers.net/nieuws/78221/usb-30-moet-als-chip-interconnect-gaan-dienen.html Usb 3.0 moet als chip-interconnect gaan dienen]&lt;/ref&gt; Om optimale snelheden te halen mag geen enkel onderdeel achterblijven. Als je bv. je planten water geeft met je tuinslang, dan zal de snelheid waarmee dat lukt zowel bepaald worden door de kraan, de slang zelf, als je sproeier. Als je bij USB een 2.0-kabel gebruikt om een 3.0-stick aan te sluiten op een 1.1-poort, dan zal de maximaal haalbare snelheid bepaald worden door de traagste component. In dit geval dus van USB 1.1.

Bovendien moet ook altijd een verschil gemaakt worden tussen de theoretisch haalbare snelheden (zoals in onderstaande tabel en grafiek), de snelheden van benchmarks (met vooraf bepaalde testen) en de snelheden die in de praktijk gehaald worden (en die dus afhangen van de concrete situatie op dat moment)! Dit is te vergelijken met een auto die in theorie 250 km/u kan, op circuit 230 km/u kan, maar in de praktijk gemiddeld 130 km/u op de {{Wp|Autobahn (Duitsland)|autobahn}} doet en 40 km/h in de bebouwde kom (bv. door verkeersdrempels, ander verkeer, rode lichten, weersomstandigheden).

&lt;div style=&quot;color: inherit; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;&quot;&gt;
'''PCIe 5.0-lanes Intel Core Ultra 200-cpu's blijken te langzaam voor snelste ssd's'''

De PCIe 5.0-lanes voor de M.2-slots op Intel socket 1851-moederborden blijken te langzaam om het maximale uit de snelste PCIe 5.0-ssd's te halen. De nieuwste generatie ssd's, waaronder de Samsung 9100 PRO, haalt daardoor maar ongeveer 12GB/s leessnelheid van de mogelijke 14GB/s.

{{Voetnoot web | titel=PCIe 5.0-lanes Intel Core Ultra 200-cpu's blijken te langzaam voor snelste ssd's | uitgever=tweakers.net | datum=2025-05-07 | taal=nl | url=https://tweakers.net/nieuws/234710/pcie-50-lanes-intel-core-ultra-200-cpus-blijken-te-langzaam-voor-snelste-ssds.html }}
&lt;/div&gt; 

[[Bestand:Datenuebertragungsraten.png|thumb|350px|Vergelijking tussen ISA, PCI, AGP en PCIe]]

{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=3 | Bandbreedte van USB, FireWire en Thunderbolt
|-
| USB 1.0 || 1,5 Mbit/s || 0,19 MB/s
|-
| USB 1.1 || 12 Mbit/s || 1,5 MB/s
|-
| USB 2.0 || 480 Mbit/s || 60 MB/s
|-
| USB 3.0 || 4,8 Gbit/s || 600 MB/s
|-
| FireWire 400 || 400 Mbit/s || 50 MB/s
|-
| FireWire 800 || 800 Mbit/s || 100 MB/s
|-
| FireWire 3200 || 3,2 Gbit/s || 400 MB/s
|-
| Thunderbolt || 2 x 10 Gbit/s || 2 x 1250 MB/s
|}

{{Appendix|refs}}
{{Sub}}</text>
      <sha1>4z00w2ba6gca455l2neo2jx7bp4vbe7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Kleurenpalet</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33247</id>
    <revision>
      <id>422358</id>
      <parentid>347988</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:14:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6675" sha1="n82ooet3icipif5kv51vj2zki8juqlv" xml:space="preserve">Het '''kleurenpalet''' is de set kleuren die een schilder gebruikt bij het werk. In de handel zijn vele tientallen kleuren te koop. Al die kleuren heb je niet nodig, met een beperkt palet kan je voldoende resultaat bereiken.

==Beperkt palet==
In theorie kan je met de {{Wp|primaire kleuren|primaire kleuren}} - rood, blauw en geel - alle andere kleuren maken, door twee of drie kleuren samen te [[Schilderen/kleuren mengen|mengen]]. 
* oranje krijg je uit rood + geel 
* paars krijg je uit rood + blauw (dat paars wordt echter nooit echt mooi)
* groen krijg je uit blauw + geel 
* bruin in allerlei tinten krijg je door drie kleuren te mengen: rood + geel + blauw 

Daarnaast is het uiteraard nodig om te beschikken over een flinke tube wit (wit wordt door de meeste schilders in grotere hoeveelheden gebruikt dan de andere kleuren). Bij [[Schilderen/aquarelleren|aquarelleren]] op de traditionele manier wordt echter absoluut geen wit gebruikt. Het papier dient dan als witte ondergrond. Wit heb je nodig om kleuren op te lichten, zo maak je van rood een roze, van blauw een heldere lucht, en van de diverse bruinen en zwarten allerlei tinten grijs.

Het heeft voordelen om een beperkt palet te gebruiken, om de volgende redenen:
#minder kleuren dwingen je om meer te mengen, waardoor je meer evaring krijgt met de eigenschappen die elke kleur heeft en hoe ze kunnen worden gemengd om de tint en waarde te creëren die je nodig hebt.
#weinig kleuren leiden sneller tot meer eenheid in het schilderij. 
#teveel kleuren met elkaar mengen kan leiden tot kleuren die niet bij elkaar passen, uiteindelijk kan dan alles &quot;modder&quot; worden.
#een beperkt palet is efficiënt, je hoeft minder kosten te maken, minder tubes schoon te maken etc.

==Een praktisch basispalet==
[[Bestand:Uitgebreid primair kleurenpalet.png|thumb|right|Uitgebreid primair kleurenpalet]]

De praktijk is echter weerbarstig. De kleurnamen in de normale omgangstaal zijn vaag. Een bepaalde naam wordt voor een heleboel tinten gebruikt en maar een daarvan is de primaire kleur. Ook de tube met de beste benadering daarvan heeft nooit de exacte tint. De kleurpigmenten die je koopt, zijn niet geheel zuiver. Een tube rode verf neigt bijvoorbeeld altijd óf iets naar oranje, óf iets naar paars. De tubekleuren zelf zijn nog wel intens. Maar bij het mengen worden de kleuren opvallend &quot;vuil&quot;. 

Daarom is het beter om een &quot;uitgebreid primair&quot; palet te gebruiken. Dit palet bevat zowel een koele en een warme variant van elke primaire, plus wit. Op die manier zijn er tussenkleuren aanwezig die dichter bij een mengkleur staan zodat die helderder wordt. Zo een basispalet bestaat uit de volgende kleuren:

*Een rood neigend naar blauw/paars, zoals {{Wp|alizarine|alizarinerood}}
*Een rood neigend naar oranje/geel, zoals {{Wp|cadmiumrood|cadmiumrood}}
*Een warme kleur geel, iets neigend naar oranje, zoals {{Wp|cadmiumgeel|cadmiumgeel}}
*Een kille kleur geel, neigend naar groen, zoals {{Wp|citroengeel|citroengeel}}
*Een blauw, neigend naar groen, zoals phtaloblauw of {{Wp|Pruisisch blauw|Pruisisch blauw}}.
*Een blauw, neigend naar rood, zoals {{Wp|ultramarijn|ultramarijn}}
*Een wit, zoals {{Wp|titaanwit|titaanwit}}

Nog wat tips hierbij:
*Phthaloblauw is intens van kleur, dus gebruik het zeer spaarzaam. Meng het bijvoorbeeld eerst met een beetje wit. Phtaloblauw is erg transparant. De kleur uit de tube is daarom nogal donker. Door er wit bij te mengen wordt de tint pas echt zichtbaar. Die staat dicht bij primair blauw, het cyaanblauw. 
*Het traditionele alizarine is niet lichtecht en vervaagt op den duur. Je mooie roze kan dan wit worden. Kies daarom een moderne variant die wel lichtecht is, die heet bijvoorbeeld &quot;alizarine permanent&quot;. Eigenlijk is dit een ander pigment, chinacridon, waarvan de tint wat doffer gemaakt is. Je kunt ook het fellere pure chinacridon kopen. Dat staat dicht bij primair rood, het magenta. Je werk krijgt dan misschien een kleurstelling die bonter is dan bij traditionele schilderijen. Het is wel de enige manier om een fel roze neer te zetten.
*Twee kleuren geel is niet strikt noodzakelijk, er zijn gele kleuren die nauwelijks naar groen of oranje neigen. Het menselijk oog kan heel goed tinten geel onderscheiden. Zo konden onze voorouders zien of fruit rijp was. Een tint die een beetje afwijkt, wordt al niet meer als geel ervaren. Alle gele tubeverf staat daarom dicht bij primair geel.

==Uitbreidingen==
Uiteraard zijn er vele uitbreidingen van dit palet mogelijk; er zijn niets voor niets honderden kleuren te verkrijgen.

*Groen in diverse tinten is fijn als je landschappen wil schilderen, bijvoorbeeld permanentgroen licht. Dat is een mengkleur die zelf weer de basis kan zijn van verdere mengingen om de precieze kleur van bepaalde planten te krijgen. Voor een fel groen, kun je een zuiver pigment kopen zoals phtalogroen of vert d'emeraude. Als je maar één geel gebruikt, kan zo'n groen een nuttige aanvulling zijn voor een basispalet van zes kleuren. Samen met cadmiumrood en ultramarijn zijn daarin dan alle drie de secundaire kleuren aanwezig. Groen is daarvan dan wel het minst belangrijk. Het menselijk oog kan tinten tussen groen en cyaan slecht onderscheiden, dus worden mengingen van die tint niet snel als vuil ervaren. Een helder grasgroen kan eenvoudig bereikt worden door geel met wat phtaloblauw te mengen.
*Zwart als basis voor schaduwen, maar kan vaak gemist worden. Er zijn diverse zwarten, het meest gebruikte zwart is ivoorzwart.
*Een helder paars of violet is ook niet uit alizarine en ultramarijn te mengen. Overweeg - als fel paars heel belangrijk is in je schilderij - een aparte tube te kopen. Dat zijn echter vaak dure kleuren, zeker in olieverf. Zo is kobaltviolet verkrijbaar in verschillende prachtige tinten maar zeer prijzig. Moderne pigmnten lossen een deel van deze problemen op. Zo is een menging tussen chinacridon en ultramijn al helderder. Dioxazineviolet is goedkoper maar heeft een enorme kleurkracht.
*Aardkleuren, zoals oker (gebrand of natuur), omber (gebrand of natuur), zijn prettig als basis voor bruine tinten, maar ook om de primaire kleuren wat af te zwakken. Gele oker heeft een tint die lastig te mengen is omdat een minder intens geel al snel te groen of te bruin wordt. Aardkleuren werden in vroeger eeuwen traditioneel toegepast voor het schilderen van landschappen en portretten. Dat ze erg goedkoop en algemeen verkrijgbaar waren, verhoogde hun populariteit nog. De pigmenten van schilderijen voor 1850 gemaakt, bestaan meestal voor een groot deel uit aardkleuren. 

Er is overigens verschil tussen transparante en dekkende kleuren, zie [[Schilderen/Transparantie|transparantie]]
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>n82ooet3icipif5kv51vj2zki8juqlv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Palet van enkele beroemde schilders</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33258</id>
    <revision>
      <id>422359</id>
      <parentid>332145</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:14:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5607" sha1="bomhwdm50vnqysdrp71haysf0dpup57" xml:space="preserve">'''Het Palet van enkele beroemde schilders'''

In een ander hoofdstuk is al ingegaan op het [[Schilderen/Kleurenpalet|kleurenpalet]] in het algemeen. Dit hoofdstuk laat het palet zien van enkele beroemde schilders. Dit is geen exacte wetenschap uiteraard.... het is vaak niet precies bekend wat de kunstschilders gebruikten. Bovendien varieerde het palet in de loop van hun leven. Sommige oude kleurpigmenten zijn zeer giftig en worden nu niet meer gebruikt. 

==Het palet van Anders Zorn==
[[Bestand:Portrait of Elizabeth Sherman Cameron by Anders Zorn.jpeg|thumb|Portret van Elizabeth Sherman Cameron door Anders Zorn]]
[[Bestand:Självporträtt av Anders Zorn 1896.jpg|miniatuur|Zelfportret van Zorn met zijn palet (1896)]]
{{Wp|Anders Zorn|Anders Zorn}} (1860-1920) was een Zweedse schilder, die zeer gewild was als portretschilder. Het kleurenpalet dat hij gebruikte was zeer beperkt.  

Men denkt dat hij slechts de volgende kleuren gebruikte:
*Cadmiumrood
*Gele oker
*Ivoorzwart
*Titaanwit

Met deze kleuren kon Zorn ook mooie groenen en blauwen maken. Ivoorzwart is namelijk blauwachtig zwart; gemengd met veel wit wordt een zacht blauw verkregen. Als dat blauw geplaatst wordt naast een kleur oranje (gemaakt van rood, oker en wit) wordt de blauwe kleur door het oog versterkt. Dit verschijnsel staat bekend als het [[Schilderen/Simultaancontrast|simultaancontrast]]. Gemengd met gele oker ontstaat een soort groen.

Dit filmpje op youtube geeft inzicht hoe hij zijn kleuren mogelijk gemengd heeft: https://www.youtube.com/watch?v=f2iveDdru8Q
&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;
==Het palet van Karel Appel==
[[Bestand:Tegelversiering Karel Appel.jpg|thumb|Tegelversiering Karel Appel Woudestein; helaas is geen afbeelding van een schilderij onder een vrije licentie beschikbaar]]
{{Wp|Karel Appel|Karel Appel}}, schilderde vaak direct uit de tube. Hij gebruikt daarbij ook veel zwart.

&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;
==Het palet van Rembrandt==
[[Bestand:Rembrandt Harmensz. van Rijn - Portret van een paar als oudtestamentische figuren, genaamd 'Het Joodse bruidje' - Google Art Project.jpg|thumb|Rembrandt 'Het Joodse bruidje']]
{{Wp|Rembrandt|Rembrandt van Rijn}} gebruikte waarschijnlijk de volgende kleuren:
*Gele en rode oker
*Omber
*Loodtin (geel)
*{{Wp|Azuriet|Azuriet}}, een blauw mineraal
*{{Wp|Smalt|Smalt}}, ook blauw
*Karmijn
*{{Wp|Malachiet|Malachiet}}, een groene halfedelsteen
*Beenzwart
*Loodwit, soms vermengd met 25% krijt
*Vermiljoen en karmijn
*Ultramarijn
*Napelsgeel
*Groen verkreeg hij door napelsgeel te mengen met azuriet of smalt
&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

==Het palet van Reynolds==
[[Bestand:Sir Joshua Reynolds - Mrs. Elisha Mathew - Google Art Project.jpg|thumb|Sir Joshua Reynolds - Mrs. Elisha Mathew]]
Sir {{Wp|Joshua Reynolds|Joshua Reynolds}} (1723-1792) was een belangrijke Engelse schilder. Naar het schijnt gebruikte hij zeven kleuren: loodwit, gele oker, Pruisisch blauw, de gele arseenverbinding {{Wp|orpiment|orpiment}}, karmijn, Napelsgeel en vermiljoen.

&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

==Het palet van Renoir==
[[Bestand:Pierre-Auguste Renoir, La loge (The Theater Box).jpg|thumb|Renoir, De loge]]
De impressionisten wilden het anders gaan doen. Over Pisarro wordt gezegd dat hij &quot;alle oude, saaie aardkleuren van zijn palet heeft verbannen&quot;. Uit een bewaard gebleven schilderskist van {{Wp|Auguste Renoir|Renoir}} is gebleken dat hij vooral loodwit, napelsgeel, chroomgeel, cobaltblauw, Franse ultramarijn, alizarine rood, viridiaan, smaragdgroen, en vermiljoen gebruikte. De bruinen in het afgebeelde schilderij zal hij dus verkregen hebben door menging van deze kleuren. 

&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

==De paletten van Mondriaan==
Mondriaan veranderde tijdens zijn lange werkzame leven meerdere malen van palet. Hij begon in eerste instantie realistisch te schilderen, als kind van zijn tijd. Daarna werd hij beinvloed door het palet van de schilders van de {{Wp|Haagse School (schilderkunst)|Haagse school}}, met veel warme, bruine tinten. In Parijs maakte hij kennis met het kubisme, en gebruikte hij vooral bruine en grijze tinten, zoals {{Wp|Pablo Picasso|Picasso}} en {{Wp|Georges Braque|Braque}} in die tijd ook deden. In een tussenfase gebruikte Mondriaan pasteltinten die lijken te zweven boven een witte of grijze ondergrond. Hij is het beroemdst geworden met zijn abstracte schilderijen, waarbij hij alleen de kleuren rood, geel en blauw gebruikte, op een witte ondergrond, en omringd met zwarte lijnen. Deze kleuren gebruikte hij tot het eind van zijn leven in 1944, hoewel hij wel heel andere composities ging toepassen. Veel veranderingen! En daarbij zijn de periodes dat Mondriaan beïnvloed werd door het symbolisme, en door het luminisme, in de voorbeelden hieronder nog is weggelaten. Een bijzonder veelzijdige schilder, die niet aarzelde het roer compleet om te gooien. Daar kan je als amateur een voorbeeld aan nemen, verandering doet goed.

{{Schildervoorbeeld4|File:Piet Mondriaan - Moulin 1.jpg|File:Blossoming apple tree, by Piet Mondriaan.jpg|File:Composition with Color Fields by Piet Mondrian.jpg|File:Piet Mondriaan, 1930 - Mondrian Composition II in Red, Blue, and Yellow.jpg|Tussen 1905 en 1907|1912|1917|1930|Vier schilderijen van {{Wp|Piet Mondriaan|Piet Mondriaan}}, die laten zien hoe zijn palet veranderde. Laten deze vier voorbeelden misschien zien dat Mondriaan - ongeacht het onderwerp - altijd bezig was met vlakverdeling en hoe de lijnen in een schilderij moesten lopen? Is het toevallig dat de horizontale lijnen in het schilderij van de molen, lijken door te lopen in het abstracte schilderij helemaal rechts?}}
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>bomhwdm50vnqysdrp71haysf0dpup57</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Auteurs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33259</id>
    <revision>
      <id>422414</id>
      <parentid>385663</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:33:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Links}}</comment>
      <origin>422414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="478" sha1="1fn39dsg8ejn9il8s4wpu8kb1935pas" xml:space="preserve">Dit boek kan vrij gebruikt worden. Daarbij dienen volgens de Wikibookslicentie wel de auteurs vermeld te worden.

Hieronder de namen van belangrijkste auteurs:
*[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]]

Naast dezen hebben anderen bijgedragen aan de lay-out, verbetering van de spelling etc. 
&lt;!-- als je wilt, kan je je naam en bijdragen hier vermelden!--&gt;

In de geschiedenis van elk hoofdstuk kan je zien of er nog andere mensen hebben meegeholpen dit boek te verbeteren.
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>1fn39dsg8ejn9il8s4wpu8kb1935pas</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Bronnen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33263</id>
    <revision>
      <id>422415</id>
      <parentid>316247</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:33:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Links}}</comment>
      <origin>422415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4515" sha1="cttprz3unbfnb54vn83512rqdhofjxv" xml:space="preserve">Voor dit boek zijn vele bronnen gebruikt, die in het geheugen van de auteurs zijn opgenomen. Hieronder een lijst met recente gebruikte bronnen.

==Internetbronnen==
Van de onderstaande internetbronnen is geen letterlijke tekst overgenomen. De ideeën uit deze bronnen zijn wel toegepast en verwerkt in dit boek. 
*[https://www.webexhibits.org/pigments/ Pigments through the ages]
*[https://www.martinbrinkhuis.nl/ Martin Brinkhuis, kunstschildermaterialen]
*[https://www.petervanginkel.nl/ Peter van Ginkel, kunstenaarsbenodigdheden]
*[https://www.vanbeekart.nl Van Beek Art Supplies]
*[https://www.royaltalens.com/ Talens]
*[https://www.oldholland.com/ Old Holland]
*[https://www.harolds.nl/ Harolds]
*[https://vinkacademy.nl/fotografietips/compositie-de-regel-van-derden-de-gulden-snede-en-het-verschil/ Vinkacademy (fotografie)]
*[https://www.arttutor.com/ Arttutor], met name de e-books The Number 1 Way to Improve Your Artwork, acrylics and oil.
*[https://www.visual-arts-cork.com/ Visual-arts-cork]
*[https://www.janjippe.nl/acryltechnieken/ an Jippe - acryltechnieken]
*[https://alfa-interieurdesign.nl/wp-content/uploads/2014/06/Lesbrief-Beeldelementen-5.pdf Alfa interieurdesign]
*[https://wiki.roncalli.nu/images/7/72/Begrippen_periode4_ruimte_vorm_compositie.pdf Roncalli]
*[https://www.gemeentemuseum.nl/files/media/Schilderijen.pdf Kijkwijzer beeldbeschrijving, brochure van het Haags gemeentemuseum]
*[https://www.spelendschilderen.nl Spelendschilderen], o.a. gebruikt voor het hoofdstuk &quot;De kunst van het weglaten&quot;
*[https://www.frankzweegers-art.nl/tag/schilderen/ Frank Zweegers], vooral zijn tips om tijd te vinden.
*[https://drawpj.com/thoughts-about-signing-an-artwork/ Thoughts about signing an artwork]
*[https://www.artbusiness.com/signart.html Signing your art]

==Bronnen waaruit teksten vrijwel letterlijk zijn overgenomen onder GFDL/CC-BY-SA licentie==
Zie de betreffende websites voor een lijst met de oorspronkelijke auteurs.
*[[Papier/Speciale papieren]], [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Papier%2FSpeciale_papieren&amp;action=history&amp;year=2014&amp;month=11&amp;tagfilter= auteurs]
*[https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kleurcontrast&amp;oldid=42591615 Kleurcontrast], artikel op Wikipedia, auteurs volgens versie eind 2014.
*[https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Spieraam&amp;oldid=42812306 Spieraam], artikel op Wikipedia, auteurs volgens versie eind 2014.
*[https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Atmosferisch_perspectief&amp;oldid=39415793 Atmosferisch perspectief], artikel op Wikipedia, auteurs volgens versie eind 2014.
*[https://www.wikihow.com Wikihow.com]: De volgende artikelen: [https://nl.wikihow.com/Leer-schilderen-met-acrylverf Leer-schilderen-met-acrylverf] [https://nl.wikihow.com/Bruin-maken-van-primaire-kleuren Bruin-maken-van-primaire-kleuren] [https://nl.wikihow.com/Zo-word-je-een-kunstenaar Zo-word-je-een-kunstenaar] De tekst is overgenomen onder de [[creativecommons:by-nc-sa/3.0/|https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/3.0/]]-licentie. Auteurs volgens versie april 2015. Ook overgenomen een deel van [https://nl.wikihow.com/Kleuren-mengen Kleuren mengen] (juli 2016)
*[https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Acrylverf&amp;oldid=45678741 Acrylverf], artikel op Wikipedia. Vooral bijdragen van {{Wp|Gebruiker:MWAK|Gebruiker:MWAK}} zijn overgenomen.
*[https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Abstracte_kunst&amp;oldid=48700141 Abstracte kunst], artikel op Wikipedia, versie 8 april 2017

==Boeken==
*Olieverf, {{Wp|Patricia Monahan|Patricia Monahan}}, 1987, Gaade Uitgevers, {{ISBN|90 6017 639 1}}
*Kunst en Kleur, {{Wp|Johannes Itten|Johannes Itten}}, Vertaling René Smeets, Cantecleer, {{ISBN|90 213 00567}}
*Schilderen als hobby 3, Olieverf Algemene techniek, {{Wp|Wendon Blake|Wendon Blake}}, {{ISBN|90 213 1455 x}}
*Functies van doodverf met bijzondere aandacht voor de onderschildering en andere onderliggende stadie in het werk van P.P. Rubens, Nico Van Hout, 1979, https://lirias.kuleuven.be/bitstream/1979/153/1/doctoraat.pdf
*Perspective drawing, {{Wp|en:Ernest Norling|Ernest Norling}}, published by {{Wp|en: Walter T. Foster|Walter T. Foster}}.
*Meester van de compositie, Slobodan Bob Tomanovic, Tirion Art, {{ISBN|978 90 213 3771 5}}
*Schildertechnieken, Elizabeth Tate &amp; Hazel Harrison, Librero, {{ISBN|978 90 8988 177 6}}
*Olieverf, handboek voor de beginnende en gevorde kunstenaar, Marylin Scott, Librero, ISBN978-90-8998-252-0

==Personen==
*Peter Kempeneers, kunstenaar en docent, https://www.peterkempeneers.nl
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>cttprz3unbfnb54vn83512rqdhofjxv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Hoe begin ik een schilderij?</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33282</id>
    <revision>
      <id>422325</id>
      <parentid>348278</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:03:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Links}}</comment>
      <origin>422325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2237" sha1="12necv9551b29jxr6pmf3bkti9kk9oo" xml:space="preserve">[[Bestand:Fresque1.jpg|thumb|Een schilderij van een kind van 3 jaar. Groene bergen, witte sneeuw, een blauwe lucht, een gele zon. Klaar!]]

Hier een eenvoudig recept, om je allereerste schilderij te beginnen, om te kijken of schilderen iets voor jou is. Het makkelijkst is beginnen met relatief goedkope dekkende verf die in water oplosbaar is, zoals {{Wp|plakkaatverf|plakkaatverf}}, ook wel gouache genoemd. Aquarelverf of olieverf zijn duurder en ook iets moeilijker om mee te werken; daar kan je beter later mee beginnen.

Wees vooral niet bang om te mislukken. Denk terug hoe ongeremd je als kind kon schilderen, of kijk eens naar hoe kinderen dat nu doen. Je eerste schilderij kan niet mislukken, als je maar niet verwacht dat je meteen een Rembrandt zal zijn.

==Aanschaffen==
Koop deze 3 basisbenodigdheden bij een hobbywinkel of een warenhuis:
# Plakkaatverf, bijvoorbeeld een setje van 5 potjes (wit, geel, groen, rood, blauw)
# Een paar kwasten. De goedkoopste, gemaakt van varkenshaar, zijn prima. Neem bijvoorbeeld een kwast van 6 en een van 10 mm breed.
# Dik papier. Op dun papier kan je ook schilderen, maar dan gaat het werk eerder bobbelen. Het is niet nodig om duur papier te kopen, zeker niet voor de eerste oefeningen. Kies formaat A3 of groter.

Koop de verf niet te duur voor de eerste keer. Ook met goedkope verf kan je veel bereiken. Het enige wat waarschijnlijk niet goed lukt is een mooie tint paars te mengen, maar dat lukt met dure verf ook vaak niet.

==Benodigdheden die iedereen in huis heeft==
# Een liefst wit bord (oud) om verf op te mengen.
# Een jampot of breed glas met water.
# Een oud vod, bijvoorbeeld handdoek of theedoek, om je kwast af te drogen.
# Een potlood.
# Een appel of een andere vrucht met een heel simpele vorm.

==Voorbereiding==
# Doe oude kleding aan. Plakkaatverf kan je wel uitwassen, maar pas op met een mooie witte blouse.
# Leg oude kranten op je werktafel.
# Vul de jampot met water.

==Doe de volgende oefeningen==
De volgende uitgewerkte oefeningen staan in de bijlage:
#[[Schilderen/Oefening in mengen|Oefening in mengen]]
#[[Schilderen/Schilder een appel|Schilder een appel]]

==Aandachtspunt==
Plakkaatverf droogt altijd lichter op dan als het nat is.
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>12necv9551b29jxr6pmf3bkti9kk9oo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Oefening in mengen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33287</id>
    <revision>
      <id>422416</id>
      <parentid>399250</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:34:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Links}}</comment>
      <origin>422416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3804" sha1="7urwechx6cnssispbdd5ymz0vp7s6wt" xml:space="preserve">Om te schilderen wordt verf vrijwel altijd gemengd om kleurnuances te maken. In deze oefening leer je om verf te mengen. Het is van belang om daaraan te wennen.

Je kan deze oefening doen met plakkaatverf, acrylverf, aquarelverf of met olieverf. De afbeelding hiernaast is met acrylverf gedaan op papier. Teken op het papier minstens vier rijen, elk verdeeld in vijf hokjes.

==Mengen van rood naar geel==
{{Schilderoefening
|
* Breng wat van de verfkleuren rood en geel aan op je bord of palet.
* Vermeng het rood met een klein beetje water, zodat het eruit ziet als een dikke saus.
* Schilder op je papier het vakje links boven rood (N.B. dit hoeft niet netjes, het is een oefening)
* Spoel je kwast uit en droog hem aan een oude lap
* Meng nu het geel met een beetje water en kleur het vakje rechts boven geel.
* Meng een heel klein beetje rood door een deel van het geel. Probeer een mooi oranje te krijgen. Kleur hiermee het middelste vakje bovenaan.
* Meng nu veel extra geel bij het oranje, om een kleur te maken tussen geel en oranje in. Kleur hiermee het juiste vakje
* Meng nu wat extra rood bij het oranje, om kleur tussen oranje en rood te krijgen.
|
* Rood is een sterkere kleur dan geel, en je hebt er veel minder van nodig om een oranje te maken.
}}


{{Schildervoorbeeld|File:El lazo.png|File:Mondriaan Molen bij zonlicht.jpg|Juan Manuel Blanes (1830 – 1901), een schilder uit Uruguay|{{Wp|Piet Mondriaan|Mondriaan}} (1872 - 1944), molen bij zonlicht|In het schilderij met de lasso is duidelijk te zien hoe Blanes de kleur rood van broek met wit heeft gemengd om de lichtere delen te verkrijgen. Hetzelfde heeft hij gedaan met de wolken, om het blauw van de lucht witter te maken, en met de grassen, die van okergeel gemengd met wit lichter worden. De donkerder delen van de rode broek heeft hij waarschijnlijk verkregen door er iets blauw en oker doorheen te mengen, of het in het schilderij gebruikte bruin. Mondriaan mengt in dit vrij vroege schilderij al vrij weinig. Hij zet de ongemengde kleuren direct naast elkaar. Alleen de lijnen op de voorgrond, de gele, oranje, bruine kleuren zijn duidelijk gemengd. Uit deze voorbeelden blijkt dat met subtiel mengen van kleuren een zeer realistisch resultaat wordt bereikt. Door het weinig mengen is het schilderij van Mondriaan veel expressiever.}}

==Mengen van blauw naar rood==
{{Schilderoefening
|
*Vervang het water in de jampot, spoel je kwast heel goed uit en droog hem.
*Doe hetzelfde als hierboven met blauw en rood.
|
* Het resultaat tussen mijn blauw en rood wordt bruin. Dat klopt, het is vrijwel onmogelijk om met een eenvoudige kleur rood en blauw een mooie kleur paars te maken.
* Het is moeilijk om de juiste hoeveelheden in te schatten. 
* Het is fijn om je eerste mengsel dat je gemaakt hebt, weer te gebruiken voor een volgende menging. Je neemt elke kleurmenging weer als basis voor je volgende kleur.
* Je moet heel goed mengen, anders vind je nog resten terug van de beginkleur in je geschilderde resultaat. Dat effect kan je natuurlijk ook bewust gebruiken.
}}

==Mengen van blauw naar geel==
{{Schilderoefening
|
*Vervang het water in de jampot, spoel je kwast heel goed uit en droog hem.
*Doe hetzelfde als hierboven met blauw en geel.
|
*Geel en blauw maken verschillende tinten van groen
*Er is maar heel weinig blauw nodig, van geel is veel meer nodig
}}

==Mengen van blauw naar wit==
{{Schilderoefening
|
*Vervang het water in de jampot, spoel je kwast heel goed uit en droog hem.
*Doe hetzelfde als hierboven met blauw en wit.
|
*Ik heb het onder de knie en krijg een prachtig blauw!
*Je hebt weinig wit nodig om het blauw lichter te maken.
}}

==Het resultaat van deze oefeningen==
[[Bestand:Oefening met mengen van kleuren.JPG|600px|Oefening met mengen van verf]]
{{Sub}}
{{Links}}

[[Categorie:Opgaven]]</text>
      <sha1>7urwechx6cnssispbdd5ymz0vp7s6wt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Schilder een appel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33289</id>
    <revision>
      <id>422417</id>
      <parentid>289629</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:34:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Links}}</comment>
      <origin>422417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1514" sha1="l6pwby3nwrwbytgc1d1jd2aj084jahw" xml:space="preserve">'''Een appel schilderen'''

[[Bestand:Mijn eerste schilderij van een appel..jpg|thumb|Mijn eerste schilderij van een appel]]
Dit is een oefening om een eenvoudige appel te schilderen. 

{{Schilderoefening
|
*Neem een eenvoudige groene appel en zet hem voor je in een stand die je mooi vindt. Kijk ook naar de schaduw.
*Schets de omtrek van de appel met potlood op je papier, maak hem veel groter dan in werkelijkheid. Gebruik het hele papier.
*Geef ook het steeltje en de schaduw aan.
*Meng de kleur groen die je ziet in de appel vanuit een blauw en een geel.
*Vul de appel op je papier hiermee op.
*Kijk goed naar de appel en breng kleurnuances aan met donkerder groen, een eventuele roodachtige plek. Let op de schaduwkant.
*Schilder de schaduw, door bijvoorbeeld een beetje rood en wit door het groen te mengen
*Schilder een glimplek op de appel, door wit bij het groen te mengen.
|
*Het effect van schaduw wordt veroorzaakt door wit met een kleine bijmenging. Hier lag de appel op een witte tafel.
*De schaduw is vrij groot.
*Door het mengen van groen met een beetje rood en veel wit kreeg ik een heel mooi grijs voor de schaduw
*Als je goed kijkt, zitten er veel nuances in de schaduw.
*Ik moet telkens blijven kijken, want anders schilder ik hoe ik dénk dat een appel eruitziet, in plaats van de werkelijkheid. Bijvoorbeeld is de appel aan de onderkant iets lichter, doordat er licht van de tafel reflecteert naar de appel. De donkerste kant van de appel zat in dit geval niet onderaan.
}}
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>l6pwby3nwrwbytgc1d1jd2aj084jahw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Olieverf</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33324</id>
    <revision>
      <id>422339</id>
      <parentid>347892</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:06:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6452" sha1="6075mdzfz78ujfgdznf365kw9ngsg66" xml:space="preserve">[[Bestand:Pittura-Painting4.JPG|miniatuur|400x400px|De essentie van olieverf. Tubes verf, een palet en kwasten. Werken met olieverf kan bijna niet netjes. Maak je niet druk als je spullen er na een tijdje zo gaan uitzien.]]
Hieronder enkele eigenschappen van olieverf waarmee je bij het schilderen rekening moet houden om een goed resultaat te krijgen. Lees meer over de [[Schilderen/Olieverftechnieken|olieverftechnieken]] in het betreffende hoofdstuk.

==Wat is olieverf?==
Olieverf wordt gemaakt van pigment, een zeer fijngemalen kleurstof, die wordt vermengd met een bindmiddel, meestal {{Wp|lijnolie|lijnolie}}. Olieverf wordt meestal in tubes verkocht. Veel merken hebben twee kwaliteiten verf: Een studiekwaliteit, en een kunstenaarskwaliteit. De laatste is duurder, kent vaak meer kleuren, en heeft ook diepere kleuren, en is gebaseerd op pigmenten met meer kleurkracht. Die dure pigmenten verkleuren ook niet zo snel als het schilderij in het licht hangt.

==Sterke kleuren==
Olieverf, en zeker in de duurdere kwaliteit, met fijner gemalen pigmenten, heeft vaak diepe kleuren. Met een kleine tube verf kan je heel lang doen.

Sommige kleuren olieverf zijn sterker in kleurkracht dan andere. Je hebt er dan weinig van nodig. Begin daarom altijd voorzichtig te mengen, met kleine hoeveelheden. Door ervaring weet je wel op den duur dat je vooral de lichte kleuren met al heel weinig verf van een donkerder kleur donkerder wil maken. Als je groen wil maken uit geel en blauw, begin dan met geel, en voeg een heel klein beetje blauw toe, beslist niet omgekeerd!

== Hoeveel olieverf moet ik aanschaffen? ==
Als je niet van plan om op al te groot formaat te gaan werken, heb je aan kleine tubes genoeg. Schaf echter wel een grote tube wit aan, want die gebruik je waarschijnlijk heel vaak. Grotere tubes zijn wel goedkoper per hoeveelheid verf. De kosten kunnen ook laag gehouden worden door goedkope pigmenten te kopen of door de kleuren uit een klein aantal pigmenten te mengen.

==Verf uit de tube of verdunnen?==
Verf direct uit de tube kan gewoon gebruikt worden. Maar vaak zal je ook dunnere verf willen gebruiken, verdun de verf dan met een beetje {{Wp|terpentijn|terpentijn}}. Voeg eventueel nog een beetje lijnolie toe om de verf beter strijkbaar te maken.

&lt;i&gt;N.B. terpentijn is iets anders dan terpentine. Terpentine gebruik je alleen om kwasten, palet, etc schoon te maken. Sommigen gebruiken wel terpentine om verf te verdunnen, maar het schijnt niet de goede methode te zijn.&lt;/i&gt;

Door de verf zeer sterk te verdunnen kan je fijne lijnen en nauwkeurige details aanbrengen.

==Houd rekening met de droogtijd==
Olieverf heeft als bijzondere eigenschap dat ze langzaam droogt. Dat komt doordat het pigment door olie heen is gemengd. Het kan wel enkele weken duren voordat een dikke klodder verf helemaal droog is. Daarin verschilt olieverf sterk van acrylverf. De eigenschap van acrylverf is juist dat die heel snel droogt. De lange droogtijd van olieverf vinden de schilders die graag met olieverf werken een groot voordeel. 

De terpentijn uit de verf verdampt snel, in enkele minuten. De olie verdampt niet, maar oxideert door de invloed van zuurstof in de lucht tot een stevige laag. De droogtijd van verf is verschillend. De aardkleuren, zoals oker en omber, drogen bijvoorbeeld sneller dan een transparante kleur als alizarinerood. Dat komt doordat er in de aardkleuren naar verhouding minder olie zit. 

Ook als de verf droog lijkt en het mogelijk is om eroverheen te schilderen, is het schilderij nog niet echt droog. Het duurt zeker een half jaar voordat de verf helemaal droog is. Zolang moet je dus wachten om het schilderij in de vernis te zetten.

Mensen die met olieverf werken vinden dat langzame drogen erg prettig. Dit maakt het mogelijk om nat-in-nat te werken en op eenzelfde dag nog de kleuren te veranderen. Het maakt het ook mogelijk om als iets mislukt is, de verf van de ondergrond af te schrapen en delen opnieuw te schilderen. 

Als je in dunne lagen olieverf werkt, dan droogt de verf meestal wel binnen een etmaal. Dit kan echter verschillen per type pigment. De doffe en ondoorzichtige {{Wp|aardkleur|aardkleur}}en drogen bijvoorbeeld veel sneller dan een transparante en glimmende kleur als {{Wp|alizarine|alizarine rood}}. Het opdrogen van een laag alizarine kan wel 10 dagen duren.

Als je toch wilt dat je werk sneller droogt, dan kan je een {{Wp|siccatief|siccatief}} gebruiken, een vloeibaar middel dat je door de verf mengt. 

== Soorten olie ==
Er zijn diverse soorten olie. Lijnolie wordt het meest gebruikt. Het heeft als voordeel dat het relatief snel droogt. Oliesoorten zoals saffloerolie, maanzaadolie of walnootolie drogen veel langzamer. 

==Transparante en dekkende pigmenten==
Olieverf kan dekkend zijn of transparant. Hierop wordt nader ingegaan in het hoofdstuk [[Schilderen/Transparantie|Transparantie]]. Dit effect is ook wel aanwezig in acrylverf, maar minder uitgesproken. 

==Let op de lichtechtheid==
Sommige pigmenten zijn niet lichtecht, zie daarvoor het hoofstuk [[Schilderen/Lichtechtheid|Lichtechtheid]].

==Olieverf blijft goed &quot;staan&quot;==
Als je met olieverf schildert, zeker als je de verf wat dikker opbrengt, blijft de verf goed staan. Zulke verf heet &quot;kort&quot;. De penseelstreek of andere structuur, zoals {{Wp|impasto|impasto}}, blijft goed zichtbaar. Olieverf is ook flexibel, het zou niet gauw barsten, tenzij je magere lagen over vettere lagen heen schildert.

==Schilder van mager naar vet==
Als je meerdere lagen over elkaar schildert moet elke volgende laag &quot;vetter&quot; zijn dan de vorige. Voor de eerste laag verdun je de verf met wat terpentijn. Voor de volgende lagen verdun je de verf met iets meer oliehoudend middel, bijvoorbeeld met wat lijnolie of standolie. De vettere lagen drogen hierdoor echter langzamer.

Als je het andersom doet, door magere verf over vette verf te schilderen, gaat de magere laag op den duur barsten vertonen.

== Inschieten ==
Soms wordt een plek op het doek erg dof. Dit wordt &quot;inschieten&quot; genoemd. Het betekent niet dat er iets fout is gegaan, maar simpelweg dat de olie uit de verf is weggetrokken, bijvoorbeeld naar een laag eronder. Aardkleuren zijn erg gevoelig voor inschieten. Door een ingeschoten plek veranderen de kleuren en kan het schilderij niet meer beoordeeld worden. Het ingeschoten deel kan behandeld worden met een dunne laag retoucheervernis. Na droging daarvan kan gewoon verder geschilderd worden. 
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>6075mdzfz78ujfgdznf365kw9ngsg66</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Transparantie</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33325</id>
    <revision>
      <id>422345</id>
      <parentid>342337</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:07:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>*[[Schilderen/Acrylverf|Acrylverf]]</comment>
      <origin>422345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2328" sha1="b5pb2u87fm4c2ah31clkmbs6d6qxq95" xml:space="preserve">[[Bestand:Verftubes waarop de aanduiding transparant of dekkend te zien is.JPG|thumb|Verftubes waarop de aanduiding transparant of dekkend te zien is. 
&lt;br&gt;*Links dekkende verf (dicht vierkantje) 
&lt;br&gt;*Midden half dekkend en half transparant (vierkantje met een schuine streep, al dan niet met een driehoekje dicht voor hal)
&lt;br&gt;*Rechts transparant (open vierkantje)]]
Met name olieverf bestaat in twee soorten:
* Transparante verf
* Dekkende verf
Daarnaast bestaat er nog halftransparante en halfdekkende verf.

Dit verschil is vooral belangrijk als je wilt werken in dunne lagen over elkaar. Door een transparante laag rood op een witte ondergrond aan te brengen, krijg je ander effect dan hetzelfde rood te mengen met wit. In het laatste geval krijg je roze.
 
Zelfs de kleur wit bestaat in deze twee versies. Zo is titaanwit volledig dekkend, en zinkwit halftransparant. Titaanwit is dus vooral handig als je een fout wil herstellen, of als je een heel fris wit accent wil aanbrengen. Bij gebruik van zinkwit, zie je de andere kleuren eronder erdoorheen schemeren.

Op de tubes, zeker van de betere merken verf, is te zien of de verf transparant is of dekkend.

==Voorbeeld==
Het verschil in gebruik van transparante en dekkende verf is hieronder te zien aan een voorbeeld van Gustav Courbet (1819–1877) en Claude Monet (1840–1926). Courbet bereikt het roze van de laagstaande zon door een transparante roze laag aan te brengen over het wit heen, Monet mengt een roze kleur en brengt die dik dekkend aan.

{| 
|- valign=&quot;top&quot;
|Courbet - Zonsopgang te Vevy, Zwitersland&lt;br&gt;
[[Bestand:Gustave Courbet - Sunset, Vevey, Switzerland - Google Art Project.jpg|Gustave Courbet - Sunset, Vevey, Switzerland - Google Art Project|491px]] 
||Monet - Ochtend over de Seine, mooi weer&lt;br&gt;
[[Bestand:Claude Monet - Matin sur la Seine, le beau temps (1897).jpg|Claude Monet - Matin sur la Seine, le beau temps (1897)|400px]]
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | Detail Courbet (transparant roze)&lt;br&gt;[[Bestand:Detail of painting Gustave Courbet - Sunset, Vevey, Switzerland.jpg|Detail of painting Gustave Courbet - Sunset, Vevey, Switzerland]] ||Detail Monet (dekkend roze)&lt;br&gt;[[Bestand:Detail of Claude Monet Matin sur la Seine, le beau temps (1897).jpg|Detail of Claude Monet Matin sur la Seine, le beau temps (1897)]]
|}
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>b5pb2u87fm4c2ah31clkmbs6d6qxq95</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Verf</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33333</id>
    <revision>
      <id>422338</id>
      <parentid>409941</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:06:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Links}}</comment>
      <origin>422338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6944" sha1="mypd9gt7pm1qq3gi5uce9cflmm71qxh" xml:space="preserve">==Hoe kies je de verf?==
Hoe kies je de verf? Dat is een kwestie van voorkeur en van uitproberen. De meest gebruikte types verf zijn olieverf en acrylverf (beiden te gebruiken op doek of paneel), en aquarel (alleen te gebruiken op papier).

Het eindresultaat van een schilderij met olieverf of acryl hoeft niet zoveel te verschillen. Een aquarel heeft echter wel een heel andere uitstraling, omdat het wit van het papier een grote rol speelt.

Het essentiële verschil tussen olieverf en acrylverf is het medium waarin de pigmenten (kleurstoffen) zijn opgelost. Bij olieverf is dat uiteraard olie. Bij acrylverf is het een dispersie (mengsel) van {{Wp|acryl|acryl}}hars. Aquarel wordt vaak verkocht in napjes, zonder vloeibaar oplosmiddel. 

Hieronder drie voorbeelden van een tamelijk modern vrouwenportret met deze drie verftypes.

{{Schildervoorbeeld3|File:Johannessen - Frau im Park - 1918.jpeg|File:Rachel eshet6.jpg|File:Aba-Novák Kató 1925.jpg|Olieverf|Acryl|Aquarel|Olieverf heeft vaak een wat zachter karakter en de kleuren zijn natuurlijker dan bij acryl. Acryl leent zich makkelijker voor een illustratieve vorm van schilderen. In aquarel speelt het toeval een grote rol, althans bij het schilderen op nat papier. De verf vloeit spontaan uit}}

==Combinaties van verfsoorten==
Het is mogelijk om met olieverf over een ondergrond van acrylverf heen te schilderen, maar andersom is dat niet mogelijk; natte acrylverf hecht zich niet aan een laag olieverf.
Over een aquarel kan met alle andere types verf heen geschilderd worden, maar het ligt niet voor de hand om dat te willen doen. Misschien om zacht een voortekening met aquarel te maken, die later verdwijnt onder de andere lagen verf.

Mengen van olieverf of acryl van van verschillende merken gaat over het algemeen wel goed. Het mengen van olieverf met acryl is echter niet mogelijk, doordat de oplosmiddelen (olie en water) elkaar afstoten.

==Verschil tussen olieverf, acrylverf en aquarel==
Hieronder een tabel met eigenschappen van olieverf, acrylverf en aquarelverf om te helpen bij de eerste keuze. Koop in elk geval niet te veel in het begin, en begin met een beperkt [[Schilderen/Kleurenpalet|kleurenpalet]] van bijvoorbeeld 3 kleuren (rood, geel en blauw) en een tube wit (voor aquarel is wit niet nodig). Laat je door winkeliers geen sets met tubes in de maag splitsen, maar laat je wel adviseren over de 3 te kiezen primaire kleuren.

{| border=&quot;1px&quot; 
|- style=&quot;color: inherit; background-color:#DDD;&quot; 
|Eigenschap
| Olieverf
| Acryl
| Aquarel
|-
| In welke vorm te koop?
| Tube, van 15 ml, 40 ml. De courante kleuren tot 150 ml tube
| Tube ca. 150 ml. Flacons 0,5 tot 1 liter
| Tube 5 of 10 ml, napjes
|-
| Oplosmiddel
| Terpentijn
| Water
| Water
|-
| Gezondheid
| Terpentijn is ongezond bij veel inademen
| Geen gezondheidseffecten 
| Geen gezondheidseffecten 
|-
| Geur
| Terpentijn ruikt sterk, sommigen houden ervan
| Geen overheersende geur 
| Geen geur 
|-
| Werkhouding
| Staand of zittend bij ezel, op tafel ook mogelijk
| Staand of zittend bij ezel, op tafel ook mogelijk 
| Zittend bij een tafel
|-
| Type kwasten
| Kwasten met lange stelen
| Kwasten met lange stelen
| Kwasten met korte steel
|-
| Aantal kwasten dat je nodig hebt
| Veel kwasten, omdat schoonmaken veel tijd kost
| Minder kwasten, omdat schoonmaken weinig tijd kost
| Max. ca. 3 kwasten. Goede zijn zeer duur
|-
| Schoonmaken van kwasten
| Veel werk, uitspoelen in terpentine, daarna met warm water en zeep
| Weinig werk, warm water al dan niet met zeep. Er bestaat een risico op voorgoed beschadigde kwasten als ze niet snel genoeg zijn schoongemaakt. (Kwasten met opgedroogde acrylverf zijn soms weer schoon te krijgen. Door gedroogde acrylverf te weken in spiritus wordt deze zacht en kleverig)
| Uitspoelen in water 
|-
| Droogtijd
| Lang
| Kort
| Kort
|-
| Resultaat na opdrogen
| Droogt met dezelfde kleur en consistentie op. 
| Wordt iets donkerder na het drogen, waardoor het moeilijk is later precies dezelfde kleur te mengen. Dikke klodders schrompelen in.
| Pigment trekt naar de randen bij erg natte verf zodat er een randje ontstaat en er in het midden van de vlek minder kleur overblijft
|-
| Resultaat na opdrogen (2)
| Bij vette verf glanzend resultaat. Kan met vernis mat worden gemaakt.
| Dof resultaat, kan alleen met vernis glanzend worden gemaakt.
| Dof, droogt soms vlokkend op, met een onregelmatig uiterlijk.
|-
| Bewaren
| Optioneel inlijsten
| Optioneel inlijsten
| Achter glas of in map bewaren
|-
| Herstellen van fouten
| Overschilderen, afschuren
| Overschilderen
| Voorzichtig weer nat maken en verkeerde verf wegdeppen. Het pure wit van het papier komt niet meer terug. Te vaak herstellen beschadigt het papier.
|-
| Schildertechnieken
| Nat-in-nat, laag over laag, impasto, glacerend
| Minder mogelijkheden
| Nat-in-nat uitvloeiend, laag over laag, naast elkaar
|-
| Aanpak
| Van zeer spontaan tot zeer planmatig
| Van zeer spontaan tot zeer planmatig
| Planmatig, fouten zijn moeilijk te herstellen
|-
| Ondergrond
| Doek, paneel
| Doek, paneel, papier
| Dik papier
|-
| Voorbereiding
| Ondergrond prepareren met Gesso (kant en klare doeken zijn te koop)
| Ondergrond prepareren met Gesso (kant en klare doeken zijn te koop; geen verschil met olieverf). Direct op papier werken is mogelijk
| Papier eerst goed opspannen (bloks waarop gewerkt kan worden zijn te koop)
|-
| Kosten
| Goede olieverf is duur, vooral de meer zeldzame pigmenten
| Kosten gemiddeld
| Investering in kwasten en eerste napjes hoog, maar alles gaat erg lang mee
|-
| Verdere benodigdheden (niet allemaal vereist, op termijn aan te schaffen)
| Ezel, palet (er bestaan papieren wegwerppaletten), houders voor medium, paletmessen, oude potjes voor terpentine, fles terpentine, fles terpentijn en andere mediums zoals lijnolie of standolie, vernis
| Ezel, palet (er bestaan papieren wegwerppaletten), houders voor medium, paletmessen, oude potjes voor water, diverse mediums of vulmiddelen voor acryl, vernis
| Plakband voor opspannen, paneel voor opspanne, wat meer penselen, verschillende types papier, een mooie grote aquareldoos, aquarel palet (plastic). Verder weinig extra benodigdheden.
|}


Hieronder nog drie voorbeelden van een landschapschilderij met deze drie verftypes.

{{Schildervoorbeeld3|File:Aelbert Cuyp Evening.jpg|File:OCASO.JPG|File:Autumn River Landscape-George Howell Gay-1892.jpg|Albert Cuyp (olie)|Ryan (acryl)|George Howell Gay(aquarel)|}}

==Andere types verf==
Tegenwoordig bestaat er ook olieverf die met water kan worden verdund. Daarvoor bestaan verschillende systemen, die niet met elkaar gemengd kunnen worden. Het voordeel is dat deze verf niet naar terpentijn ruikt, maar de auteur was niet zo enthousiast over de kwaliteit van de verf en de kleurdiepte.

Er zijn ook andere - minder gebruikte en vaak ook oudere - types verf, zoals {{Wp|tempera|tempera}} en {{Wp|Gouache|Gouache}}. Deze laten we hier verder buiten beschouwing.
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>mypd9gt7pm1qq3gi5uce9cflmm71qxh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Ruimte om te schilderen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33338</id>
    <revision>
      <id>422331</id>
      <parentid>304674</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:04:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4659" sha1="lc3ye48mketknwj1jp14en0baq134gc" xml:space="preserve">Als je begint met je eerste schilderij is de keukentafel voldoende. Maar prettiger is het om wat meer ruimte te hebben, met goed licht en voldoende ruimte voor je verf, palet en je ezel. En natuurlijk eventueel voor je onderwerp, zoals een model of stilleven.

==Ruimte binnenshuis==
[[Bestand:PhilippeLegendreKvater2008atelier.jpg|thumb|600px|De Franse illustrator Philippe Legendre-Kvater aan het werk achter zijn ezel]]
Het is fijn om een ruimte binnenshuis te hebben waar je je werk een tijdje kan laten liggen of staan, zodat je niet alles meteen hoeft op te ruimen. Vaak zal je namelijk na een paar dagen nog verbeteringen aan je schilderij willen aanbrengen. Sommigen werken namelijk - al dan niet bij vlagen - weken of maandenlang aan hetzelfde schilderij.

Zorg in elk geval voor een plek die een stootje kan hebben zodat het niet erg is als je wat knoeit of morst. Gebruik een oude tafel, of leg kranten op een tafel die schoon moet blijven. Denk vooral ook aan de vloer, mocht er een pot terpentine omvallen.

Zorg ervoor dat je een paar passen achteruit kan lopen om je werk van een afstand te bekijken. Dat is nodig als je op groot formaat werkt.

Licht is belangrijk. Daglicht verdient de voorkeur, maar schilder niet in het volle zonlicht. Een raam op het noorden vinden de meeste schilders het prettigste. Wil je 's avonds schilderen, zorg dan voor goed (neutraal) kunstlicht, anders zullen de kleuren van je schilderij de volgende dag tegenvallen. Er zijn wel daglichtlampen te koop. TL-verlichting is beter dan het gele gloeilamplicht.

Het is prettig als het licht van opzij komt, van links als je rechtshandig bent, van de rechterkant als je linkshandig bent. Dan valt de schaduw van je arm niet over je werk. 

Als je op een ezel werkt, zorg dan voor een klein tafeltje waar je je verf of palet op neer kan leggen. Zet het tafeltje handig neer (aan de rechterkant als je rechtshandig bent). Sommigen houden hun palet in de hand, maar dat is vermoeiend als je lang werkt. 

Als je tekent naar een model, stilleven of ander voorbeeld, zorg dan dat je het voorbeeld kan zien zonder dat het je werk in de weg staat.

&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;
==Ruimte buitenshuis==
[[Bestand:Winslow Homer - Artists Sketching in the White Mountains.jpg|thumb|600px|{{Wp|Winslow Homer|Winslow Homer}} - 1868. Kijk eens hoe de schilder de parasols heeft geschilderd. De lichte delen van de parasols staan niet toevallig voor de donkere achtergrond van de lucht, dat is opzettelijk zo gedaan. Het silhouet van de persoon vooraan is juist heel donker en staat - ook niet toevallig - voor een licht deel van de lucht. Met deze achtergronden versterkt de schilder het contrast tussen de lichte en de donkere delen, en zie je duidelijk dat er fel zonlicht op de parasols schijnt en dat de schilders, in elk geval met hun hoofd en met het doek, in de schaduw zitten.]]

Buitenshuis werken kan natuurlijk alleen met geschikt weer. Ook hier geldt dat werken in direct zonlicht vermeden moet worden. Probeer in de schaduw te werken. Vroeger werd vaak een parasol gebruikt.

Je moet wel vrij veel meeslepen naar buiten, vooral als je met olieverf schildert. Met aquarelverf hoef je het minste mee te nemen.

==Alles klaarzetten==
Zet voordat je begint met schilderen alles klaar wat je nodig hebt. Niets is vervelender als je net lekker op gang bent, nog iets te moeten pakken. 

{{Schildervoorbeeld3|File:Barent Fabritius - Young Painter in his Studio - WGA7720.jpg|File:Eduard Charlemont Artist in his studio 1890.jpg|File:François Barraud - L'Atelier.jpg|{{Wp|Barent Fabricius|Barent Fabricius}} (1624–1673) 
|{{Wp|Eduard Charlemont|Eduard Charlemont}} (1848–1906) 
|
{{Wp|François Barraud|François Barraud}} (1899–1934) 
|Drie verbeeldingen van de schilder in zijn atelier. Opvallend is dat in geen van deze ateliers een tafeltje aanwezig is om alle spullen die je nodig hebt neer te zetten; dat zal wel gedaan zijn om een leuker schilderij te krijgen. Charlemont schildert met zijn kanten kraag en manchet aan; dat is ook nogal onwaarschijnlijk. Bij Barraud zit zijn model even uit te rusten naast hem. Hij heeft allerlei doeken bij de hand, om fouten weg te poetsen. Het zijn alledrie erg leuke schilderijen, waarschijnlijk niet in opdracht geschilderd, maar puur vanwege het eigen plezier. De concentratie van de schilder op zijn werk valt in alle drie de werken op. Min of meer toevallig vertoont elk schilderij een doorkijkje in het interieur. Bij Fabricius naar de haard, bij Charlmenont naar de keuken waar een vrouw staat te poetsen, en bij Barraud naar een zijkamer, waar ook nog een vrouw staat, met haar rug naar de kijker toe}}
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>lc3ye48mketknwj1jp14en0baq134gc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Papier</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33339</id>
    <revision>
      <id>422333</id>
      <parentid>316484</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:05:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3793" sha1="blesvc1atwoukcbpdu7c94qywn8p3u8" xml:space="preserve">Schilderen op papier kan met aquarel, met gouache of met acrylverf. Met olieverf wordt meestal niet op papier gewerkt, maar het kan wel, op goed voorbehandeld papier, net als bij acryl.

==Aquarelpapier==
[[Bestand:François Walter-Eglise en ruines.jpg|thumb|600px|Een schetsboek, waarschijnlijk van François Walter. Deze schets is gemaakt met potlood, inkt en aquarelverf. Kijk eens hoe aardig de schilder waarschijnlijk zichzelf linksonder heeft neergezet. De compositie is boeiend, je oog blijft over de afbeelding heen en weer gaan. In de compositieleer wordt dit aangeduid met &quot;beweging&quot;. Dit komt wellicht door de donkere kelderopening in het midden onderaan. Vandaar loopt je blik over het weggetje, langs de boom omhoog, via de lucht weer terug naar links, waar je via lichte steen weer uitkomt bij de opening in de kelder.]]
Aquarelpapier (soms ook aquarelleerpapier) is dik wit papier. Het papier kan ook voor andere tekentechnieken worden ingezet, mits de structuur niet te grof is. Er wordt aquarelpapier aangeboden met gewichten van 120 tot 850 g/m². Een gewicht van 300 g/m² is een goed startpunt.

De papieren worden gemaakt met vezels van hout of van katoen. Soms zijn de papieren gestreken (gecoat) en vooral gevuld met calciumcarbonaat om het verouderen tegen te gaan. Ze worden soms ook extra aangekleurd met opwitter om ze witter te laten lijken.

De oppervlakte kan gestructureerd en behandeld zijn, hetgeen het kunstwerk een bepaalde structuur meegeeft:
*ruw, grof, rough, grana rosso, torchon
*mat, cold pressed, grana fina, fin of not cold pressed
*glad, hot pressed, satino, satin, satiné of fiscia

Het is een kwestie van persoonlijke smaak welke grofheid je mooi en prettig vindt. Begin bijvoorbeeld met een gemiddelde ruwheid. 

Het aquarelpapier is beschikbaar in diverse formaten, in een blok of op een rol, zie het hoofdstuk [[Schilderen/Afmetingen en vormen|Afmetingen en vormen]]. 

Om met een los vel aquarelpapier te werken is van het belang het eerst op te spannen. Dat gaat als volgt:
* Nodig: een stevig gladde plank, een zeer schone spons, speciaal plakband. De plank moet dik genoeg zijn om niet krom te trekken. De plank moet ook groter zijn dan het papier.
* Maak het aquarelpapier goed nat, laat het een paar minuten weken in de gootsteen. Het papier zet namelijk uit als het nat is en daar moet het even de tijd voor krijgen.
* Maak de spons nat en knijp hem uit.
* Scheur (of knip met een heel schone schaar) vier stroken van het plakband, maak elke strook iets langer dan de zijden van het papier
* Werk hierna snel door, zodat het papier niet opdroogt.
* Laat overtollig water van het papier aflopen
* Leg het papier op de plank en strijk het goed vlak met de spons
* Maak de stroken plakband aan de plakzijde iets vochtig met de spons en plak het papier hiermee vast op de plank. Laat de stroken ca. 1 of 2 cm over het papier lopen
* Strijk de stroken goed aan met de spons
* Klaar! Zet de plank rechtop om te laten drogen. Het papier spant zich aan.
* Maak je schilderij. Dat kan ook als het papier nog enigszins vochtig is. De verf loopt dan uit.
* Ben je klaar met de aquarel, snijdt de stroken dan los van de plank en knip ze rondom af. De plakstroken kan je gewoon op de aquarel laten zitten. Die verdwijnen achter een passepartout als je de aquarel inlijst.

==Papier voor acrylverf==
Direct op papier schilderen met acrylverf kan wel, maar geeft meestal geen bevredigend resultaat. Het wordt vooral gedaan als oefening of schets. Wil je een definitief schilderij maken op papier, dan moet het papier voorbehandeld zijn met {{Wp|Gesso|gesso}}. Er is voorbehandeld papier in de handel. Je kan het papier opspannen, zoals beschreven bij aquarelpapier, maar je kan het ook eenvoudig aan een plank bevestigen met klemmen.
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>blesvc1atwoukcbpdu7c94qywn8p3u8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Penselen en kwasten</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33347</id>
    <revision>
      <id>422348</id>
      <parentid>414349</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:09:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11674" sha1="ffbchxvzkcji9mmf01wim8e6hghbts8" xml:space="preserve">[[Bestand:Munich - Street artist painter tools - 4927.jpg|thumb|Een set penselen en kwasten van een straatkunstenaar]]
Met een paletmes of zelfs met je handen of direct uit de tube kan je schilderen, maar de meeste mensen gebruiken kwasten of penselen.

==De aanschaf==
Als beginnend schilder moet je naast verf natuurlijk ook penselen aanschaffen. Houd rekening met de volgende vuistregels:
* Koop de beste penselen die je je kan veroorloven, vraag advies in de winkel. Duur is niet altijd beter, want duur marterhaar is niet noodzakelijk. Maar een goedkope penseel zal je teleurstellen, de haren kunnen loslaten, of de bus kan los gaan zitten.
*Koop een grote maat, bijvoorbeeld 25 mm breed. Kleine penselen zouden je kunnen dwingen klein en petieterig te gaan werken.
*Koop voor olieverf van elke penseel of kwast twee dezelfde. Dat is prettig bij het gebruik. De ene gebruik je dan bijvoorbeeld voor de donkere partijen, de ander voor het licht.

==Verschil tussen een kwast en een penseel==
Voor een penseel wordt meestal zacht haar gebruikt. Een kwast heeft stugger haar, bijvoorbeeld varkenshaar. Met kwasten van varkenshaar blijft je verfstreek beter zichtbaar. De stugge haren houden het water of het oplosmiddel niet zo goed vast. Met een zachte penseel krijg je een zacht en glad oppervlak. Deze penselen kunnen vooral de sterker verdunde verf goed vasthouden.

Naast penselen en kwasten om te schilderen, zijn er speciale kwasten, ook wel spalters genoemd, om te vernissen. Hiermee kan je ook een groot oppervlak snel een kleur geven.

==Synthetisch of natuurlijk haar==
[[Bestand:Kolinsky Sable Art Brushes.jpg|thumb|Penselen van Kolinsky marterhaar]]
Oorspronkelijk werden penselen vooral gemaakt van haren van dieren gebruikt. Tegenwoordig zijn er ook penselen van synthetisch haar. 

Stugge penselen worden gemaakt van varkenshaar. De beste kwaliteit varkenshaar is het Chinese Chungking varkenshaar, dat zeer veerkrachtig is. Dit varkenshaar is wit. Gewoner varkenshaar is geelachtig.

Voor olieverf zijn zachte penselen van synthetisch haar onovertroffen. Vooral prettig is dat de haren veel minder slijten dan penselen van bijvoorbeeld marterhaar. Bovendien zijn synthetische penselen goedkoper en makkelijker schoon te maken. 

Sommige soorten kunnen echter zelf geen water bevatten en zijn daardoor minder geschikt voor aquarel. De betere synthetische uitvoeringen zijn soms net als penselen van echte haren gemaakt met een buik (dat wil zeggen dat er een iets dikker gedeelte is). Als het haar heel lang en dun is kunnen de synthetische penselen  soms wedijveren met eekhoorn- of geiteharen. Voor aquarelleren voldoen geiteharen, eekhoornharen of marterharen penselen heel goed.

De beste soorten haar voor dunne verfsoorten zijn  die van de marter of de eekhoorn. De penselen zijn gemaakt van de lange flexibele haren uit de staart van deze beestjes. De duurste versie is Kolinsky-haar, dat afkomstig is van wintervacht van de staart van de Mustela Sibirica, een martersoort uit Siberië. Ook dassenhaar wordt gebruikt. Een goedkoper alternatief voor marterhaar is runderhaar, afkomstig van de oren van runderen. 

==Nieuwe penselen==
Nieuwe penselen hebben meestal een vrij harde beschermlaag, die de haren bij elkaar houdt. Voor het eerste gebruik kan dat verwijderd worden met water. 

==Vorm van de penseel==
Penselen zijn er in meerdere vormen, zoals:
*Rond en overal even dik. Met deze penseel kan je gelijkmatige lijnen trekken, maar je kan er ook kleine accenten mee plaatsen.
*Rond, dik van onderen en eindigend in een punt. Met deze penseel kan je variëren in de dikte van je lijnen, en je kan er ook heel fijne details mee schilderen.
*Plat en recht, met lange of korte haren, goed om vlakken te vullen.
*Plat en afgerond, eindigend in een punt (kattentong genoemd). Heel veelzijdig. 
*Plat en afgeschuind, soms handig voor bepaalde details.
*In de vorm van een waaier, bedoeld om te &quot;dassen&quot;, de verf heel zacht uit te vegen. Daarmee kan je heel zachte kleurovergangen bereiken. Maar zo een waaier kan je ook gebruiken om met weinig verf parallelle lijntjes te maken, bijvoorbeeld om gras te suggereren. 
*Lang en dun, &quot;slepers&quot; genoemd. Deze penselen zijn geschikt om lange, vloeiende, lijnen te schilderen.

[[Bestand:Vormen van penselen.jpg|thumb|600px|center|Verschillende penseelvormen]]

Een goed penseel van natuurlijk haar is &quot;interlocked&quot;, de haren staan gebogen naar het midden, waardoor het penseel zijn vorm goed behoudt.

Penselen met lange haren geven een vloeiender penseelstreek dan penselen met korte haren. De vorm van de punt van de penseel bepaalt of je penseelstreek rechthoekig is of afgerond. 

Voor kleine details of lijnen is het handig om een ronde penseel te gebruiken. Voor het opvullen van vlakken of het aanbrengen van losse toetsen is een platte penseel beter geschikt. Veel schilders vinden een kattentong heel prettig. Een uitwaaierende penseel gebruiken veel schilders niet, maar sommigen vinden het een fijne penseel voor subtiele, zachte effecten, om gras of de vacht van dieren te schilderen. Voor lange lijnen met zeer sterk verdunde verf is een sleper geschikt. Dikke zachte penselen zijn geschikt om te glaceren, of om een egale en gladde ondergrond op te zetten.

De punt van een goede ronde penseel is altijd klein, dus om een mooie dunnen lijn te trekken kan je net zo goed een dikke penseel gebruiken als een dunne. Het voordeel van een dikke penseel is dat er meer verf inzit, de verf is dus minder gauw op, en je kan er een langere lijn mee trekken zonder onderbrekingen.

==Breedte van de penseel==
De breedte (bij een platte penseel) of de dikte (bij een ronde penseel) wordt uitgedrukt in mm. Het is prettig om verschillende maten te hebben. De breedste worden gebruikt voor grote vlakken en bij de eerste opzet van het werk. De smallere voor de details. De breedste kwast wordt &quot;spalter&quot; genoemd. Deze is heel geschikt om snel je ondergrond van een kleur te voorzien.

De grootte van de penseel wordt meestal aangegeven door een getal op de steel. Deze nummering is niet gestandaardiseerd, verschillende fabrikanten gebruiken andere codering voor de maat. Zo kan een kwast nr. 6 een breedte hebben van 9 mm. De kleinste penselen krijgen een aanduiding met meerdere nullen, bijv. 00000.

==Lengte van de steel==
Penselen voor olieverf en acryl hebben traditioneel een lange steel, die voor aquarel een korte steel. Er is echter geen bezwaar om ze door elkaar te gebruiken. Het idee van een lange steel is dat de schilder meer afstand van het werk kan nemen tijdens het schilderen. Daardoor houd je meer overzicht, maar het nadeel is dat je minder nauwkeurig kan schilderen. 

Maar let op: als je een echte aquarelpenseel hebt, gebruik die niet voor olieverf of acryl; de penseel kan daardoor beschadigen. Vaak is het lastig om alle olieverf of acrylresten uit het penseel te verwijderen. 

==Penseel vasthouden==
Hoe je je penseel vasthoudt is een kwestie van smaak en voorkeur. Sommigen houden een lang penseel aan het eind vast, anderen halverwege of bij de bus. Als je een penseel bij het eind vasthoudt, neem je automatisch meer afstand van het schilderij en houd je het overzicht. Het penseel halverwege vasthouden, laat je dicht bij het werk komen, zodat je de details beter kan zien en schilderen.

{{Schildervoorbeeld|File:Artemisia Gentileschi - Self-Portrait as the Allegory of Painting - WGA08569.jpg|File:Pierre-Auguste Renoir - Frédéric Bazille.jpg|Mogelijk een zelfportret van Artemisia Gentileschi, rond 1630.|{{Wp|Auguste Renoir|Renoir}}, portret van zijn collega {{Wp|Frédéric Bazille|Frédéric Bazille}}, 1867|Artemisia houdt het penseel halverwege vast. De vrouwelijke schilder heeft zichzelf van boven geschilderd. Wellicht heeft ze een truc met spiegels gebruikt voor dit ongebruikelijke standpunt. Let op de sterke lichtplek op het décolleté. Dit trekt direct de aandacht. Artemisia schildert in de maniëristische stijl van Caravaggio, met zeer veel donker en weinig licht.&lt;br&gt;In het portret door Renoir houdt de schilder zijn penseel bijna bij de punt vast. Kijk eens hoeveel aandacht Renoir geeft aan de achtergrond en de stoel. Deze zijn vrijwel met net zoveel detail geschilderd als het onderwerp zelf en zijn ook interessant om naar te kijken. De impressionisten zoals Renoir wilden immers de werkelijkheid goed weergeven.}}

==Materiaal van de steel==
De steel van een penseel is vrijwel altijd van hout. Bij de luxere penselen is de steel glad gelakt. Een gelakte steel ligt prettiger in de hand. Bovendien kan een gelakte steel beter worden schoongemaakt. Goedkope varkensharen kwasten hebben vaak een ongelakte steel, maar bij veel gebruik worden deze vanzelf glad en fijn om vast te houden. Eventueel kan je ongelakte houten penselen zelf invetten met een beetje lijnolie.

==De bus==
De haren van het penseel zitten vastgeklemd in een metalen bus. De beste penselen hebben een naadloze bus. Een bus met een naad is makkelijker te maken, maar kan openbarsten als de steel uitzet. Hout zet bijvoorbeeld flink uit als het nat wordt. De bus moet sterk genoeg zijn om die uitzetting te weerstaan.

&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

{{Schildervoorbeeld|File:Vicente López Portaña - el pintor Francisco de Goya.jpg|File:María Cristina de Borbón-Dos Sicilias, reina de España.jpg|{{Wp|Vicente López Portaña|Vicente López Portaña}}, portret van de schilder {{Wp|Goya|Goya}} (1826)|Portret van María Cristina de Borbón-Dos Sicilias uit 1830, ook door Vicente López Portaña|Goya heeft op dit portret vier penselen vast, die hij om en om gebruikt, gezien de verf die er op zit. Kijk ook eens hoe dit portret geschilderd is. Het schilderij heeft grote contrasten in licht en donker, zeer diepe schaduwen en een spierwitte glansvlek in het oogwit. Als je het schilderij groot in beeld brengt, is de penseelstreek te zien, bijvoorbeeld in het voorhoofd. Verschillende verflagen zijn nat-in-nat over elkaar gezet, totdat de schilder tevreden was. Let ook eens op de kleuren in het haar. Het lijkt grijs, maar naast wit en grijs zitten er roze en blauwe lijnen in.&lt;br&gt;López Portaña was in zijn tijd een zeer geliefde portretschilder. Hij heeft dit portret van zijn collega Goya veel spontaner geschilderd dan andere portretten, zoals het portret ernaast van een dame uit de royalty.}}

==Hoeveel penselen zijn nodig?==
Voor aquarel zijn 2 penselen meestal voldoende, een dikke en een dunne.

Voor olieverf en acryl is het prettig om meer penselen te hebben, van verschillende maten. Olieverfschilders zullen bovendien meer exemplaren van dezelfde maat willen hebben. Olieverf blijft lang nat, en je kan per kleur een penseel gebruiken tijdens het werken. Voor acryl moeten de penselen toch vaak uitgespoeld worden, om indrogen van de verf te voorkomen; dan is het niet zinvol om veel penselen te hebben.

==Bijzondere kwasten of penselen==
Het is leuk om eens te experimenteren met een kwast zoals die voor huisschilderwerk wordt gebruikt, met grote streken op een groot doek. Of met een spons, daarmee wordt een bijzondere structuur verkregen. Met een stugge oude tandenborstel kan je het ook eens proberen.

== Penseelstreek en penseeltechniek ==
De streek van je penseel mag best zichtbaar blijven in het schilderij. Varieer met de richting, de druk en de hoeveelheid verf om een levendig schilderij te maken. Als je de neiging hebt om te precies te werken, neem dan eens een veel grotere penseel ter hand. In het begin moeilijk, maar de aanhouder wint!

Met een droog penseel kan je makkelijk wat willekeurige details aanbrengen, zoals gras. Duw de haren van de penseel uit elkaar en breng weinig verf aan om zo een effect te bereiken.
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>ffbchxvzkcji9mmf01wim8e6hghbts8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Hoe penselen onderhouden?</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33484</id>
    <revision>
      <id>422349</id>
      <parentid>300354</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:09:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Links}}</comment>
      <origin>422349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4601" sha1="msv7snfwcixogn470edput4jev7gid0" xml:space="preserve">De penselen van een amateurschilder zijn een flinke investering. Het loont de moeite om ze goed te onderhouden.

[[Bestand:Decomposition d'un pinceau.jpg|thumb|De onderdelen van een penseel]]
Als penselen slecht onderhouden worden, gaan ze gebreken vertonen. De haren gaan wijd uit elkaar staan door de ingedroogde verfresten. Haren breken af door de hard geworden verf aan de rand van de metalen bus die de haren bij elkaar houden. Of het penseel wordt vervormd door onjuist bewaren. 

==Beslist niet doen==
Laat penselen tijdens het schilderen niet in het water of in de terpentine staan, want dan gaan de punten vervormen. Er zijn speciale hulpmiddelen in de handel waarmee een penseel in het water hangt, zonder op de bodem van de pot te staan. Maar ook in dat geval is het beter het penseel niet te lang te laten weken. Door de terpentine worden de haren namelijk bros.

Stamp niet met de haarbundel op de bodem van de pot met water of terpentine. De haren kunnen daardoor afbreken. 

Als penselen die voor acryl zijn gebruikt niet meteen worden schoongemaakt, droogt de verf in en kan je de penselen alleen nog met een agressief oplosmiddel schoon krijgen. Voor penselen die voor olieverf zijn gebruikt, kan je eventueel een paar dagen niet schoonmaken en ze bewaren in aluminiumfolie tegen het uitdrogen. Maar het verdient de voorkeur de olieverfpenselen dagelijks schoon te maken.

Laat penselen niet drogen op de verwarming.  Het haar droogt dan te sterk en bovendien krimpt de houten steel, waardoor de metalen bus los gaat zitten om de steel.

==Penselen schoonmaken==
Spoel de penselen die voor aquarel zijn gebruikt altijd goed uit in koud of lauw water, sla ze uit en zet ze met de kwast naar boven in een lege pot.

Alleen uitspoelen in water (acryl) of terpentine (olieverf) is niet voldoende om penselen of kwasten schoon te maken, omdat er altijd onzichtbare verfresten achterblijven. Gebruik de volgende methode: Penselen die voor acryl of olieverf zijn gebruikt worden schoongemaakt door eerst de verf goed af te vegen aan papier of liever aan een oude doek. Druk de verf voorzichtig tussen de haren naar de punt toe. Spoel het penseel daarna goed uit in water respectievelijk terpentine. 

Doe daarna moeite om de laatste verfresten te verwijderen. Zeep de kwasten of penselen in met zachte zeep (zoals  groene zeep, maar een zachte handzeep is ook goed) of gebruik een mild afwasmiddel. Zeep het haar van het penseel in en maak het wat natter eventueel. Wrijf het haar over je handpalm en spoel het haar weer uit. Herhaal dit meerdere malen, totdat de zeep gaat schuimen en spierwit is. Dit duidt erop dat het penseel geen kleur meer afgeeft. Voor olieverfpenselen is dat vooral zinvol, het penseel wordt dan weer wat vetter. Door de terpentine verdwijnt immers al het vet uit de haren van het penseel.

Ten slotte het penseel afdrogen aan een doek of papier, met de vingers in de oorspronkelijk vorm brengen en op zijn kop staand bewaren.

==Kleurresten==
Maak je geen zorgen als je penselen nog kleurresten tonen na het schoonmaken. Een lichtgekleurde varkensharen kwast kan de sterke kleuren absorberen, deze gaan er niet meer uit. Geen probleem, als de kwasten goed zijn schoongemaakt geven ze geen kleur meer af, en kan je ze gerust gebruiken bij een nieuw werk.

==Redmiddel bij vervormde penselen==
Zijn de haren van je penselen ondanks alle goede zorgen toch wijd uit elkaar gaan staan? Dan kan je proberen ze weer in model te krijgen door ze - als ze nat zijn - in te smeren met zeep en dan in model te brengen. Doe er een stevig papier omheen met een wasknijper en laat de penselen drogen. 

==Bewaren van penselen==
[[Bestand:Paintbrushes.jpg|thumb|Bewaar penselen rechtop met de haren naar boven]]
Er zijn diverse kokers, etuis en stoffen houders in de handel om penselen in te bewaren. Deze hulpmiddelen zijn vooral handig om penselen veilig te vervoeren. Voor het bewaren is echter niet meer nodig dan een oude jampot of vaas, waarin de penselen op zijn kop worden neergezet. Zeker als de penselen nat zijn is het beter om ze niet in een gesloten koker te bewaren.

==Handen schoonmaken==
Na het schilderen moet je ook je handen schoonmaken. Dat kan met water en zeep, maar misschien blijft er nog wat verf achter, daarvoor de volgende tips:
*Gebruik tijdens het schilderen babydoekjes, een oude lap, keukenpapier en houd je handen zo goed mogelijk schoon
*Schaf professionele handenreiniger aan. Die gebruik je zonder water.
*Gebruik koffieprut, of een of ander huishoudelijk maar wel zacht schuurmiddel om de lastigste verfresten te verwijderen.
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>msv7snfwcixogn470edput4jev7gid0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Palet</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33523</id>
    <revision>
      <id>422351</id>
      <parentid>287964</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:10:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7946" sha1="7xhhgl798rgrjsvq3l1qxaivr62qex4" xml:space="preserve">Een palet is geen noodzakelijk bezit om te kunnen schilderen, maar je moet op de een of andere manier je verf wel kunnen verdunnen en mengen met andere kleuren. Je kan ook je verf mengen op een bord, op je tafel (als het niet erg is als die vies wordt) of bijvoorbeeld op een verrijdbaar tafeltje. Niettemin gebruiken veel schilders wel een palet. 

==Palet voor olieverf of acrylverf==
[[Bestand:Palette.jpg|thumb|Een palet in de traditionele niervorm van donker hout]]
Het palet voor olieverf of acrylverf is meestal een houten plank, waarop toefjes verf uit de tube worden aangebracht en waarop de verf gemengd kan worden met een [[Schilderen/Paletmes|paletmes]] of met een kwast of penseel. Een traditioneel palet is ovaal, moderne paletten zijn vaak rechthoekig.

Er bestaan ook paletblokken van behandeld papier, afscheurpalet genoemd. Dit heeft een gelijmde kant, zoals een schetsblok. Je mengt de verf op het bovenste papier. Na gebruik wordt het bovenste vel afgescheurd en weggegooid, dat bespaart de kunstschilder schoonmaakwerk. De volgende dag begin je weer op een schoon nieuw palet.
&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

===De kleur van het palet===
[[Bestand:Denis Bourez - Madame Tussauds, London (8747026525).jpg|thumb|Een wit palet]]
De kleur van het hout van het palet is een kwestie van smaak. Op een donker houten palet zal verf door de optische werking lichter lijken. Dat heeft tot gevolg dat de schilder als vanzelf donkerder gaat schilderen. Zo'n palet is geschikt voor schilderijen in bijvoorbeeld de donkere stijl van Rembrandt. Een palet met een lichte kleur is beter geschikt voor schilderijen in een lichte stijl, zoals de schilderstijl van de impressionisten. Een spierwit palet, zoals de papieren wegwerppaletten, kan ertoe leiden dat de schilder té licht gaat schilderen, omdat alle tinten dan donkerder tonen. Maar dat kan natuurlijk juist de persoonlijke voorkeur van de schilder zijn.

&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

===Zelf een palet maken===
De vorm van een palet is eenvoudig, dus zelf maken uit een plankje (traditioneel wordt donker mahoniehout gebruikt) is niet moeilijk. Behandel het voor gebruik wel een aantal malen, enkele dagen achter elkaar, met een dunne laag lijnolie. Dit zorgt ervoor dat de verf niet in het hout gaat trekken. Het palet met harde (boot)lak behandelen kan uiteraard ook. Maar doe niet al te veel moeite om het erg mooi te maken. Het palet is een gebruiksartikel, het wordt vies en gekrast op den duur.
&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;
===Het gat in het palet===
[[Bestand:Stamp of USSR 1882.jpg|thumb|Het gat in het palet is niet bedoeld om de penselen erdoorheen te steken, zoals op deze Russische postzegel]]
Het gat in het palet is bedoeld om je duim erdoorheen te steken. In een goed palet is het gat daarom afgeschuind.
Let op bij het kopen dat het palet goed in de hand ligt, ook natuurlijk als je linkshandig bent. Dan houd je het palet in je rechterhand, je kwasten uiteraard links.

&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

===De grootte van het palet===
[[Bestand:Hinko Smrekar - Ivan Grohar in Peter Žmitek.jpg|thumb|Een wel zeer groot palet]]
Een klein palet heeft een afmeting van ca. 30 cm over de langste zijde gemeten. Deze grootte is voldoende voor kleine schilderijen. Als je groot werkt heb je uiteraard ook een groter palet nodig, omdat je dan de verf in grote hoeveelheden wil aanmaken.

Een zeer groot palet, zoals op bijgaand plaatje, is niet zo handig om vast te houden.
&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

===Het vasthouden of neerleggen van het palet===
Het palet is theoretisch bedoeld om in de hand te houden, met de duim door het gat. Veel schilders leggen het palet echter liever gewoon op een tafel. Denk even na waar je het neerlegt, als je rechtshandig bent, is het fijn om het palet ook aan je rechterhand neer te leggen. 

{{Schildervoorbeeld|File:Simone Cantarini (attr) Lukas malt die Madonna.jpg|File:Simone Cantarini (attr) Lukas malt die Madonna with hypothetical lines the painter could have used.png|Toegeschreven aan {{Wp|Simone Cantarini|Simone Cantarini}}&lt;br&gt;De heilig Lucas, patroonheilige van schilders, schildert de Madonna|Hetzelfde schilderij met denkbeeldige lijnen|In dit schilderij mengt de schilder de verf op het palet met zijn penseel. Kijk ook eens naar de denkbeeldige lijnen in dit schilderij. Het beentje van het kind loopt ongeveer diagonaal en wijst naar de hand van de schilder. De onderkant van de blauwe doek loopt parallel aan die lijn. De andere diagonaal loopt langs de kraag van de schilder. Het penseel in zijn hand loopt daaraan parallel. De lijn via de penseel kruist de lijn vanuit de blauwe doek in de rode verf op het palet. Er zijn ook enkele belangrijke horizontalen in dit schilderij: De blik van de Madonna loopt horizontaal van rechts naar links. De penselen in de linkerhand van de schilder onderaan van links naar rechts. Ook de blik van de schilder loopt horizontaal, richting de ogen van het kindje Jezus. Het kindje zelf kijkt onbestemd in de verte, richting zijn toekomst misschien?}}

===Paletdoppen===
[[Bestand:Palet.jpg|thumb|Een modern rechthoekig palet van lichtgekleurd hout, met paletdoppen]]
Bij het werken met olieverf gebruiken de meeste schilders paletdoppen. Dat zijn een soort bakjes die op het palet geschoven kunnen worden, meestal twee stuks. Vul de ene met terpentijn en de andere met een vetter medium, zoals lijnolie of standolie. De paletdoppen zijn soms afsluitbaar en soms ook gewoon open. Plastic paletdoppen zijn goedkoop, maar hebben niet het eeuwige leven. Ze gaan op termijn lekken, of je krijgt de draaidop er niet meer af.
&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

===De verf op het palet===
Sommige boeken geven het advies om de onvermengde verf in een vaste volgorde op het palet aan te brengen. De reden is dat je dan altijd weet waar je kleuren liggen. Dit heeft ook een voordeel bij moeilijk te onderscheiden donkere kleuren. De schrijfster van dit boek maakt meestal een puinhoop van haar palet, en legt de kleuren liefst ver uit elkaar om makkelijk grote vlakken met tussenkleuren te mengen. Dit advies is dan ook niet voor iedereen haalbaar.
&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

===Het schoonmaken van het palet===
[[Bestand:Van Gogh's Palette.jpg|thumb|Het Palet van Van Gogh. Aan het eind van zijn leven heeft Van Gogh het palet in elk geval niet meer schoongemaakt. Het is goed te zien welke kleurnuances hij maakte en gebruikte]]

Niet alle schilders maken hun palet regelmatig en heel grondig schoon, maar voor het mengen van verf is het wel prettig als het palet enigszins vlak is en als de klodders verf niet al te dik zijn opgedroogd. 

Schoonmaken gaat als volgt: Schraap eerst de overgebleven verf van het palet af met een paletmes. Maak een voor olieverf gebruikt palet vervolgens schoon met een doek of keukenpapier, eerst droog en vervolgens met terpentine. Herhaal dat enkele malen tot je het voldoende schoon vindt. 

Het is zinvol om het palet af en toe in te wrijven met wat lijnolie. Dat zorgt ervoor dat het hout van het palet de verf blijft afstoten.

Een palet voor acrylverf wordt niet met terpentine schoongemaakt, maar met water door het af te spoelen onder de kraan, eventueel met wat zeep. 
&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

==Palet voor aquarel==
Omdat aquarelverf bij het verdunnen met water transparant is, wordt voor aquarelleren altijd een wit palet gebruikt. Veel doosjes voor aquarelverf bevatten speciale gedeelten waar de verf verdund en gemengd kan worden.
&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

==De verf op het palet bewaren==
Acrylverf kan, eenmaal aangebracht op het palet, slechts kort bewaard worden.  Acrylverf droogt snel in en het is raadzaam voortijds voldoende te verdunnen met water, af te dekken en op een koele plek te bewaren.

Olieverf kan op het palet wel enkele dagen bewaard worden, mits je het palet bedekt met aluminiumfolie. De verf blijft dan zacht.

Aquarelverf kan je op het palet rustig laten indrogen. Bij opnieuw mengen met water lost de verf gewoon weer op.
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>7xhhgl798rgrjsvq3l1qxaivr62qex4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Ezel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33535</id>
    <revision>
      <id>422353</id>
      <parentid>418041</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:11:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5468" sha1="efkwiib2c58s7an4pjcklrcvpkst044" xml:space="preserve">Een schildersezel wordt gebruikt voor schilderen met olieverf of acrylverf. Bij het aquarelleren is een ezel alleen bruikbaar als je met heel droge verf werkt, want natte aquarelverf gaat onherroepelijk druipen. Daarom worden aquarels geschilderd terwijl ze plat liggen. Sommige ezels kunnen ook het werk horizontaal zetten, dan zijn ze wel bruikbaar voor aquarel uiteraard.

Het doek of paneel staat op de ezel rechtop, of iets naar achteren. De schilder kan dan een paar passen achteruit doen om het werk goed te bekijken. Als het werk op een tafel ligt, is dat niet mogelijk.

Een goede ezel is in hoogte verstelbaar, zodat je zowel zittend als staand kan schilderen. Zorg bij het instellen van de ezel ervoor dat de plek waar je werkt ongeveer op ooghoogte ligt.

Voordeel van het gebruik van een ezel is vooral dat je het onderwerp en het schilderwerk tegelijk kan zien, als je ervoor zorgt dat je langs de ezel naar het onderwerp kijkt, bijvoorbeeld als je een model of een landschap schildert. Daarnaast kan je met een ezel ergonomischer werken, je hoeft niet gebogen over je werk te zitten. Tenslotte bereik je met het rechtop zetten van het werk, dat de perspectivische vertekening minder is.


[[Bestand:Léonard Defrance, Autoportrait au chevalet (1791), Grand Curtius, Liège2.jpg|thumb|600px|center|Léonard Defrance, zelfportret bij zijn ezel (1791). Kijk eens hoe de schilder het hout van de ezel heeft weergegeven. Op een lichte ondergrond zijn met een droge kwast met bruine verf een aantal lange streken gezet, waarbij de ondergrond zichtbaar is gebleven. Dit wordt aangeduid met &quot;halfdekkend&quot;. Waarschijnlijk heeft de schilder de haren van de kwast uit elkaar gedrukt om dit te kunnen doen. Een alternatief is dat hij met bijv. een kam door de natte bruine verf heen de lichte ondergrond tevoorschijn heeft gehaald. Vervolgens heeft hij met een nattere kwast nog wat ogenschijnlijk willekeurige streken gemaakt. De koppen van de houten verbindingen zijn met een &quot;nat in nat&quot; techniek als een dikke stip neergezet.]]


Let op bij het kopen van een atelierezel dat deze in de hoogste stand ook in je (zolder)kamer past. Bij een goede ezel wordt het doek of paneel niet alleen aan de onderkant ondersteund, maar wordt het ook aan de bovenkant vastgeklemd.

Er bestaan verschillende types ezel, atelierezels, veldezels en tafelezels.

==Atelierezel==
Een atelierezel, ook wel genoemd studioezel, is een grote, meestal houten, ezel. Deze is zwaar en geschikt voor vrijwel alle maten schilderij, met uitzondering van de allergrootste werken. Koop naar gelang je budget de zwaarste ezel die bestaat.

De constructie van een atelierezel kan zijn een driepoot of in een meer of minder versterkte H-vorm. Deze laatste is zwaarder en steviger.

{{Schildervoorbeeld4|File:Tripod easel.jpg|File:Hframe easels.jpg|File:Field easel.jpg|File:Field easel folded.jpg|Atelier ezel, eenvoudige driepoot|Atelier ezels met H-vorm, links een eenvoudig model en rechts een zwaar model met contragewicht|Veldezel uitgezet|Veldezel in opgevouwen toestand|Ezels in verschillende vormen en maten}}

{{Schildervoorbeeld3|File:Christian Krohg - self-portrait (1912).jpg|File:Ein Bauer besucht Apelles 18 Jh.jpg|File:John Singer Sargent (1856 in Florenz;1925 in London) The Fountain Villa Torlonia Frascati Italy.jpg|Christian Krohg (1912)|Anoniem, 18e eeuw|John Singer Sargent (1856–1925)|Drie schilderijen waarop een ezel is afgebeeld. Het middelste schilderij laat een ezel zien waarop wel een zeer groot schilderij kan staan. Laten we eens kijken naar de emoties in deze schilderijen. In het middelste schilderij bekijkt een boer het schilderij en staat perplex. Dit is te zien door de houding waarin hij staat, een beetje door zijn knieën gezakt en met zijn handen omhoog. Het linker portret laat de concentratie van de schilder zien. De stemmige tonen suggereren deze sfeer, evenals de hoed die over de ogen valt, een en al focus, de schilder ziet niets anders dan zijn onderwerp en zijn doek. In het rechter schilderij, zit de vrouw, de kunstenares, rechtop, energiek is zij bezig het haar schilderij. De man daarnaast hangt erbij, lijkt wat verveeld. Hij wacht maar totdat het over is.}}

==Veldezel==
Een veldezel is een lichte, draagbare ezel, die meegenomen kan worden als je buiten wilt schilderen. De ezel is opvouwbaar en meestal van licht metaal. De lichtste ezels zijn uiteraard zeer gevoelig voor wind en kunnen omvallen als er een groot doek op staat. Je kan de ezel bij wind natuurlijk vastbinden aan een boom of aan een hek. Een mogelijkheid is ook om hem vast te zetten met scheerlijnen en tentpennen. Natuurlijk ben je vrij de veldezel ook binnenshuis te gebruiken.

==Tafelezel==
Dit is een kleine ezel, alleen bruikbaar voor een klein werk. De ezel wordt voor je op tafel gezet
Er zijn ook schilderskisten in de handel met een ingebouwde tafelezel.

==Geen geld==
Heb je geen geld voor een ezel, dan kan je wellicht met wat creativiteit iets anders bedenken om je schilderij rechtop te kunnen zetten, bijvoorbeeld een smal plankje tegen je muur schroeven, met een rand, zodat het schilderij er niet naar voren afglijdt. En als je handig bent kun je natuurlijk ook zelf een relatief goedkope ezel maken van houten balken en latten en andere materialen van de plaatselijke bouwmarkt. Op internet zijn vele voorbeelden en bouwtekeningen te vinden: van een simpele driepoot tot een volledig verstelbare zware studio ezel met contragewicht.
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>efkwiib2c58s7an4pjcklrcvpkst044</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Begin met kijken</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33548</id>
    <revision>
      <id>422326</id>
      <parentid>316302</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:04:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Links}}</comment>
      <origin>422326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2618" sha1="alc32zuv1y60ucr5x2zo3f4w6tfloee" xml:space="preserve">De voorbereiding van de meeste schilderijen is kijken. Zelfs als je een abstract schilderij gaat maken, zou je moeten kijken, al is het maar in jezelf. De schilder kijkt anders naar de wereld dan de meeste andere mensen. Schilders kijken niet alleen naar wát ze zien, maar vooral hóe het eruitziet, naar de kleuren, naar de schaduwen, naar de vormen. Je moet daarbij selecteren, kiezen wat je wel weergeeft in een schilderij en wat niet.

Het is leuk om altijd een schetsboekje bij je te hebben, indien mogelijk met tekenmateriaal. Laat het ook thuis klaar liggen, om te gebruiken zodra je inspiratie hebt. Tekenen is de basis van elk schilderij.

{{Schildervoorbeeld3|File:Johannessen - Solveig auf einem Stuhl sitzend von hinten - 1920.jpeg|File:Odilon Redon - L'oeuf 02.jpg|File:Nagy Farm.jpg|Aksel Waldemar Johannessen, 1920|{{Wp|Odilon Redon|Odilon Redon}}, 1885|István Nagy (1873–1937)|Drie voorbeelden van schetsen in houtskool waarin met slechts weinig verschillende tonen het onderwerp is weergegeven}}

==Je onderwerp==
Elk onderwerp kan geschikt zijn voor een schilderij. Als beginnend schilder is een [[Schilderen/Stilleven|stilleven]] fijn. Je kan het gewoon neerzetten en laten staan. Je kan het zó schikken tot de compositie je bevalt. Je kan een uitdaging vinden in oppervlaktestructuren, kleuren of vormen. Je kan er ook een symboliek in vinden.

[[Schilderen/Interieur|Interieurs]] zijn het volgende onderwerp dat altijd bij de hand is. Veel schilders hebben hun interieur als onderwerp genomen. Interieur schilderen is niet makkelijk, je hebt te maken met [[Schilderen/Perspectief|perspectief]] en als je dat niet goed weergeeft, kan het resultaat tegenvallen. 

Wat je natuurlijk ook altijd bij je hebt, dat ben jezelf. Een [[Schilderen/Zelfportret|zelfportret]] maken is moeilijk, maar leerzaam. Ook een beroemde schilder als Rembrandt heeft veel zelfportretten gemaakt. Figuur en portretten schilderen leert je verder kijken. Het beste is te schilderen naar een levend model. Van een foto is makkelijker, maar je krijgt dan toch de neiging om de foto na te schilderen, en niet je eigen keuzes te maken. Natuurlijk kan je een foto van je model wel als geheugensteun gebruiken, of om de verhoudingen in je eerste opzet goed te kunnen opmeten.

[[Schilderen/Landschap|Landschappen]] zijn ook een geliefd onderwerp en eindeloos gevarieerd; van een plat weiland tot een berglandschap, van de ochtendzon tot de avondmist. Kijken uit je eigen raam kan je al inspiratie geven. Zelfs een muur, of wat daken van een stedelijk landschap kunnen zeer interessant zijn om te schilderen.
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>alc32zuv1y60ucr5x2zo3f4w6tfloee</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Olieverftechnieken</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33549</id>
    <revision>
      <id>422329</id>
      <parentid>405346</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:04:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Links}}</comment>
      <origin>422329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11682" sha1="hmw5446tmkvo859p21az0vjrhb2pepa" xml:space="preserve">Olieverf kan op verschillende manieren worden aangebracht. Er is geen &quot;juiste&quot; manier. In dit hoofdstuk komen een aantal mogelijkheden aan de orde. 

==Penseelvoering of touche==
De manier waarin de penseel of kwast zich over het werk beweegt heeft invloed op het eindresultaat. De tijd dat er geschilderd werd met zulke gladde olieverf dat de penseelstreek niet zichtbaar was is voorbij, behalve bij speciale technieken zoals de glaceertechniek (zie hieronder). De meeste tegenwoordige schilders vinden het mooi als de penseelstreek zichtbaar blijft. Gebruik lange, vertikale streken bijvoorbeeld voor boomstammen, korte streekjes voor bladeren, of voor een bakstenen muur. Horizontale streken voor een vlak, stilstaand of stromend water. Maak de lucht interessanter door gebruik van woeste streken (als het een woeste wolkenlucht is) of gebruik zachte wollige streekjes bij schapenwolken. Gebruik in elk geval een afwisselende penseelstreek in je werk. Daardoor wordt het schilderij levendig en afwisselend. Gebruik ook verschillende maten penselen in één werk, die passen bij het deel waar je aan bezig bent, teneinde meer afwisseling te bereiken. 

==Alla prima==
Alla prima is een techniek waarmee snel wordt gewerkt op het witte doek. Het schilderij is in principe in één zitting klaar. De {{Wp|Impressionisme|impressionisten}} propageerden deze techniek, omdat zij het veranderende licht buiten hiermee snel konden vastleggen.

Er wordt gewerkt in dikke lagen, direct op het witte doek, zonder onderschildering, maar als je wilt kan je wel een schets op het doek maken met houtskool. Veeg het houtskool daarna zover weg dat de schets nog nét zichtbaar is. Het alla prima schilderen kan met penseel of kwast, maar ook heel goed met paletmes, of een combinatie van deze. Het resultaat van alla prima schilderen is een spontaan werk. De penseelstreek, de sporen van het paletmes en alle andere bewerkingen zijn in het eindresultaat zichtbaar. Deze techniek is overigens niet makkelijk. De schilder moet eigenlijk alles tegelijk beheersen, compositie, kleur, lijnen, tonen, etc. Er is echter geen bezwaar tegen een alla prima schilderij later te verbeteren door er andere lagen op aan te brengen.

{{Schildervoorbeeld3|File:'The Rouen Cathedral at Sunset' by Claude Monet, 1894, Pushkin Museum.JPG|File:Claude Monet - Rouen Cathedral - The Portal (Sunlight).jpg|File:RouenCathedral Monet 1894.jpg||||Drie versies van de Cathedraal van Rouen, door {{Wp|Claude Monet|Claude Monet}}, allemaal geschilderd in 1894, met de alla prima techniek om het veranderende licht goed vast te leggen. Links: Zonsondergang, Midden in zonlicht, rechts in heel fel zonlicht.}}

==Nat-in-nat==
[[Bestand:Rembrandt Harmensz. van Rijn 097.jpg|thumb|Rembrandt, portret van Jan Six, 1654. Aan het eind van zijn leven durfde Rembrandt steeds meer spontaan te schilderen. Vooral aan de strepen op de jas is te duidelijk te zien dat Rembrandt hier nat-in-nat geschilderd heeft]]
Nat-in-nat is een variant op de alla prima techniek. De schilder gaat verder met het schilderij als de eerste laag nog nat is. Dit heeft als voordeel dat het schilderij er toch nog spontaan uit blijft zien. Als de verflagen dikker worden, is het lastig om te voorkomen dat de onderste lagen worden aangetast. De frisheid van het werk kan hierdoor verloren gaan.

Ook de oude meesters gebruikten deze techniek, zoals te zien is bij het voorbeeld van Rembrandt.

''De term nat-in-nat wordt ook bij aquarelleren gebruikt.''

Bij deze methode is het goed mogelijk om te mengen op het doek. Dit kan je doen met je vinger, of met een zachte kwast. Ook kan je [[Schilderen/Tamponeren|tamponeren]] (beschreven in een apart hoofdstuk). Door te mengen op het doek kan je kleuren naadloos in elkaar over laten gaan.&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;
==Impasto==
Impasto, of pasteus schilderen wil zeggen dat de verf zeer dik wordt aangebracht, zodat de structuur zichtbaar wordt. Een schilder als Rembrandt gebruikte al de impasto techniek. Ook de modernere Cobra kunstenaars (zoals Karel Appel) gebruikten veel impasto. 

Eventueel kan de verf nog worden vermengd met een vulmiddel, zoals zand, repen stof, etc. Dan gaat een impasto schilderij over in een materieschilderij.

Impasto kan worden aangebracht met een paletmes, of met een troffel (bij heel groot werk), maar ook met andere hulpmiddelen, zoals een kartonnetje of beter nog een oud betaalpasje. Je kan ook klodders verf direct uit de tube gebruiken. Als de kleur uit de tube je niet bevalt kan je de kleur mengen en die met een spuitzak aanbrengen, of met een plastic zakje waarvan je de hoek hebt opengeknipt. Bewerk de impasto nadat die op het doek is aangebracht niet meer, want daardoor gaat de frisheid verloren. Kijk dus eerst heel goed waar en hoe je de dikke verf wil aanbrengen. 

Impasto kan gebruikt worden om bepaalde delen van het schilderij te accentueren. Zo kunnen de delen die moeten opvallen met dikke verf geschilderd worden, maar de schaduwen juist glad of zelfs met een glaceertechniek.

Het duurt erg lang voordat de impastolaag helemaal droog is. Pas dan kan de laag eventueel overgeschilderd worden en pas dan kunnen nieuwe impasto lagen worden aangebracht. Gebruik voor de volgende laag dan in elk geval een vettere verf (olieverf verdund met bijvoorbeeld wat lijnolie of standolie). 

{{Schildervoorbeeld3|File:Liebermann Villa z35.jpg|File:Detail of Jacob van Ruisdael - Cornelis de Graeff with his Wife and Sons (ca.1660).png|File:Impasto-detailed example..jpg|Max Liebermann - detail met zowel impasto als zeer dunne delen waar het schildersdoek doorheen te zien is|Paarden op een schilderij van Jacob van Ruisdael - Het metalen beslag is impasto geschilderd (ca.1660)
|Roman Michalowski|Een aantal voorbeelden van impasto schilderen}}

==Laag over laag==
Het mooie van olieverf is dat veel pigmenten transparant zijn (zie het hoofdstuk [[Schilderen/Transparantie|Transparantie]]). Dat maakt het mogelijk om &quot;laag over laag&quot; te schilderen, waarbij de onderlagen door de bovenliggende lagen heen schemeren. Dit is de techniek van de oude meesters. Zij maakten eerst een schetsmatige onderschildering in één kleur. Vervolgens werd het schilderij steeds verder ingevuld. Als een partij moest worden opgelicht, werd een laag wit opgebracht. Dit wordt aangeduid met &quot;hogen&quot;, waarbij &quot;hoogwit&quot; wordt gebruikt.  Voor dit wit kan je kiezen uit titaanwet (dekkend) of zinkwit (halftransparant). De gehoogde delen van het schilderij zien er eerst niet mooi uit, maar door er transpante lagen overeen te zetten kan het hoogwit een passende kleur en toon krijgen.

Als een deel van het schilderij je niet bevalt, kan je het wegschilderen door er een dekkende laag overheen te zetten. Op die dekkende laag kan je weer opnieuw beginnen en je werk verbeteren.

===Vet over mager===
Een regel die bij deze techniek gehanteerd moet worden is &quot;schilder vet over mager&quot;. De onderste lagen worden mager geschilderd. De verf uit de tube wordt alleen verdund met terpentijn. De hogere lagen worden steeds vetter, de verf wordt dan verdund met een mengsel van terpentijn en lijnolie, waarbij het percentage lijnolie steeds hoger wordt. Als de schilder dit niet doet, worden de bovenste lagen bros, en krijg je op termijn een lelijk {{Wp|Craquelé|craquelé}}. Magere verf over een vettere laag droogt snel, terwijl de vette onderlaag dan nog lang niet droog is, dat kan namelijk wel een half jaar tot een jaar duren. Drogende verf krimpt enigszins. Als de vette laag droogt onder de magere laag erboven, gaat de magere laag barsten of zelfs afbladderen. 

De verhouding tussen olie en terpentijn dat gebruikt moet worden is geen exacte wetenschap, meng - hoe verder je komt met het werk - gewoon op gevoel wat extra lijnolie of standolie toe in je paletdop met terpentijn. De bedoeling van deze werkwijze is om de onderste lagen sneller te laten &quot;drogen&quot; (oxideren) dan de later opgebrachte verflagen. In plaats van met terpentijn verdunde olieverf kan voor de onderlaag acrylverf of temperaverf gebruikt worden.

==Glaceren==
Het glaceren is een variant op laag over laag. Er worden bij het glaceren heel dunne kleurlagen op het schilderij aangebracht. Je krijgt hiermee een heel mooie glans, maar je kan ook de kleuren hiermee subtiel beïnvloeden. Als je bijvoorbeeld een deel van het rood in het schilderij te fel vindt, kan je er een laag sterk verdund groen overheen schilderen. Het rood zwakt dan een klein beetje af. Doe dat een aantal malen, totdat het rood je wel bevalt.  Tussen de glaceerlagen moet je de verf wel laten drogen, dus hiervoor is veel geduld nodig. 

Het mooiste glaceereffect wordt bereikt door de verf te verdunnen met standolie met wat terpentijn erdoor. Gebruik bij voorkeur de transparante kleuren. Of een kleur transparant is, is aangegeven op de betere soort tubes verf met een open vierkantje.

Bedenk wel dat door het glaceren het werk altijd donkerder wordt. Als een partij té donker is geworden, kan je deze weer ophogen met wit of een andere dekkende lichte kleur (zoals {{Wp|hemelsblauw|hemelsblauw}} of {{Wp|napelsgeel|napelsgeel}}).

{{Schildervoorbeeld|File:Detail Jan Davidsz. de Heem - Vase of Flowers - WGA11277.png|File:Jan Davidsz. de Heem - Vase of Flowers - WGA11277.jpg|Detail van een stilleven van Jan Davidsz. de Heem|Het gehele schilderij van De Heem|In dit voorbeeld is te zien hoe de schilder een glaceerlaag heeft toegepast. In bijvoorbeeld de peulen, het hart van de klaproos en de bladeren is te zien dat over een gedetailleerde ondergrond met lichte en donkere tonen, een glaceerlaag in groen of blauw is aangebracht. Mogelijk heeft de Heem dit ook gedaan met de oranje bloem aan de linkerzijde.}}

Je kan ook een schilderij geheel met de glaceertechniek opzetten. Het vergt geduld, maar is ook wel eenvoudiger dan direct schilderen, want met de glaceertechniek kan je twee zaken scheiden:
#De compositie en vormgeving kan je maken zonder op de kleuren te letten, als ware het een zwart-wit afbeelding. 
#De kleur komt als tweede aan de beurt, als een op zichzelf staande fase in het proces en zorgt voor de afwerking van de voorstelling.

De aanpak is als volgt: Maak een zo goed mogelijke onderschildering in één neutrale kleurtoon (bijvoorbeeld grijs/wit, of sepia/wit). Dit wordt ook wel een {{Wp|grisaille|grisaille}} genoemd. Gebruik weinig contrast, want met het glaceren kan je elk vlak ook donkerder maken. Na de eerste opzet kan je het schilderij eventueel nog &quot;doodverven&quot;; je brengt dan een transparante witte laag (bijvoorbeeld een dunne laag zinkwit) over de opzet heen. Hierdoor worden alle contrasten kleiner. Dit maakt het vooral mogelijk om ook de donkerste partijen een kleur te kunnen geven. Vervolgens breng je laagje over laagje de kleuren op je onderschildering aan. Corrigeren onderweg kan nog wel, dan breng je met wit een verbetering aan. Als dat wit helemaal opgedroog is, begint het glaceren opnieuw.

==Halfdekkend==
Het halfdekkend schilderen wil zeggen dat dekkende verf vrij over een voorgaande laag wordt geschilderd. Dat kan ook op een alla prima laag, of over een impasto geschilderde laag. Onderliggende partijen blijven op een onregelmatige manier zichtbaar. Deze schilderwijze geeft een wat onvoorspelbaar resultaat. Het hout op een schilderij van {{Wp|Léonard Defrance|Léonard Defrance}} in het [[Schilderen/Ezel|hoofdstuk Ezel]] is halfdekkend geschilderd.

==Sgraffitto==
Met de zijkant van het paletmes, of met de achterkant van je kwast, worden in de nog natte verf lijnen aangebracht, of wordt een oppervlak weggekrast. Zo worden de lagen eronder, of zelfs het kale doek, weer zichtbaar. Je kan hiermee ook een interessante structuur aanbrengen.
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>hmw5446tmkvo859p21az0vjrhb2pepa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Verdunningsmiddelen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33624</id>
    <revision>
      <id>422340</id>
      <parentid>316250</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:06:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5370" sha1="tuwbrh03i0r5cqzgqe3ies96k5l7i71" xml:space="preserve">Olieverf die zo uit de tube komt, kan wel gebruikt worden om te schilderen, maar is nogal dik. Daarom worden verdunningsmiddelen gebruikt. Doe een beetje van de verdunningsmiddelen die je gebruikt in paletdoppen, doop je penseel erin, en meng het door de verf, net zolang tot je de gewenste dikte hebt.

Je kan in de praktijk heel goed werken met alleen gebruik van terpentijn en met mate lijnolie voor de bovenste lagen. Er zijn echter vele soorten schildermediums te koop, die je zou kunnen proberen. 

==Terpentijn==
Het belangrijkste verdunningsmiddel is {{Wp|terpentijn|terpentijn}}. Dit is niet hetzelfde als terpentine. Terpentine wordt gemaakt uit aardolie en wordt gebruikt om kwasten en penselen schoon te maken. Het bevat geen olie zoals terpentijn, waardoor de verf dof wordt als je het zou gebruiken als verdunningsmiddel. Terpentijn is een product dat uit hars wordt gewonnen. Terpentijn is schadelijk als je het teveel inademt, dus wees er niet al te royaal mee en ventileer je kamer. Sommigen vinden het vies ruiken, anderen houden ervan. Als je terpentijn vies vindt ruiken, kan je beter niet met olieverf schilderen, gebruik dan acrylverf, of in water oplosbare olieverf.

==Lijnolie==
Een ander verdunningsmiddel is {{Wp|lijnolie|lijnolie}}. Terpentijn droogt heel snel; lijnolie droogt langzaam. Een nadeel van lijnolie is dat het op den duur vergeelt, dat komt dan vooral tot uiting in het wit. Een alternatief voor lijnolie is {{Wp|Saffloerolie|saffloerolie}}. Saffloerolie heeft als nadeel dat het nog langzamer droogt, en dat het niet in combinatie met lijnolie gebruikt kan worden bij een gelaagde opbouw van een schilderij. Saffloerolie als onderlaag kan in de bovenlagen met lijnolie craquelé of zelfs onthechting veroorzaken.

[[Bestand:Various thinning media for oil paint.png|thumb|600px|Diverse verdunningsmedia voor olieverf, zoals terpentijn, reukloze terpentijn, siccatief de Courtrai, lijnolie en standolie]]

==Standolie==
Standolie is een zeer vette en dikke olie, een ingedikte vorm van lijnolie, die door verhitting wordt verkregen. Het is enigszins gelig, maar dat zie je nauwelijks bij gebruik. Het wordt alleen toegepast in de laatste lagen en is uiterst geschikt voor glacis en fijne detaillering. Standolie droogt langzaam, maar laat een prachtige glans achter. Het maakt de verf sterk, die &quot;stand&quot; houdt tegen allerlei invloeden.

==Verdund vernis==
Het is ook mogelijk een verdunde vernis als schildersmedium te gebruiken, bijvoorbeeld damar of mastiekvernis. Daarmee krijg je een hogere glans van de verf.

Andere mediums

Er zijn veel andere mediums in de handel, bijvoorbeeld om de verf dikker te maken voor impasto, of om het transparanter te maken voor glaceringen.

==Siccatief==
Sommigen vinden dat olieverf te langzaam droogt en gebruiken dan een siccatief, verdunde metaalverbindingen. Je kan enkele druppels siccatief toevoegen aan je verdunningsmiddel in de paletdoppen. Ook worden wel schildersmediums verkocht waar het siccatief al doorheen is gemengd. Dat wordt dan aangeduid met &quot;sneldrogend medium&quot;.
 
De droging van olieverf vindt plaats op twee manieren: oppervlaktedroging en dieptedroging. Er zijn twee types siccatief:
*Siccatief Courtrai is mager en versnelt vooral de dieptedroging. 
*Siccatief Harlem is vetter en versnelt de oppervlaktedroging.
Gebruik het siccatief Harlem daarom vooral niet voor de onderlagen. Gebruik een siccatief alleen als het echt niet anders kan. 
* Daarnaast bestaat er ook het Vlaams siccatief van Lefranc &amp; Bourgeois, dat net als Harlem een gemengde vernis is (olie en essence) met toevoeging van harde hars (copal). Beide maken de verfmassa harder. In feite zijn het geen echte siccatieven omdat ze geen drogende oxyden (lood of mangaan) bevatten.

{{Schildervoorbeeld3|file:Adriaen van Ostade 006.jpg|File:Palmer Selfportrait in the studio.jpg|File:William Orpen, Self-Portrait,.jpg|{{Wp|Adriaen van Ostade|Adriaen van Ostade}}, 1663|{{Wp|Pauline Palmer|Pauline Palmer}}, 1900|{{Wp|William Orpen|William Orpen}}|Hierboven  een aantal zelfportretten van schilders waarbij de flessen met verdunningsmiddelen te zien zijn. Kijk eens hoe de schilders de flessen en potten hebben afgebeeld, het zijn prachtige stillevens in het klein. Het afbeelden van een fles met een vloeistof erin is een uitdaging. Het is van belang vooral goed te kijken. Wat zie je precies door de fles heen van de achtergrond, hoe wordt dat vertekend door het glas, en hoe door het glas met de vloeistof erin? Hoe geef je het glas zelf weer? Glas heeft zelf geen kleur en structuur, maar het wordt zichtbaar door de vertekening en door de reflecties van licht en schaduw. Leuk is om te zien dat Adraien van Ostade met een schildersstok schilderde, een stok met een bolle kant, die op het doek leunt. Zijn rechterhand met het penseel leunt tegen de stok. Deze schildersstokken zijn tegenwoordig ook nog te koop en worden gebruikt door de echte fijnschilders, die met een vaste hand willen schilderen. Natuurlijk kan de kop van de stok alleen maar leunen tegen een droog gedeelte van het schilderij.}}

==Bewaren==
Maak de schroefdraad van de flessen goed schoon na gebruik. Draai de dop er goed op, maar niet al te vast, anders krijg je hem later misschien niet los. Vastzittende doppen kan je meestal weer los krijgen door de dop enkele minuten onder stromend heet water te houden.
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>tuwbrh03i0r5cqzgqe3ies96k5l7i71</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Kleur</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33750</id>
    <revision>
      <id>422357</id>
      <parentid>402259</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:14:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6435" sha1="sdmnynftvi0qlt10m02dw2mmnry1yq1" xml:space="preserve">[[Bestand:Hue squares.svg|thumb|Tint en verzadiging van kleuren weergegeven. N.B. dit zijn kleuren op een beeldscherm dat licht geeft. De kleuren van een schilderij wijken hiervan af]]
Het is uiteraard mogelijk om een schilderij te maken zonder kleur, met alleen zwart en wit, of in één kleur ([[Schilderen/Monochroom|monochroom]]). Maar voor de meeste schilders is kleur een essentieel element voor het schilderen. Als je de eerste keer gaat beginnen met het gebruik van kleur, doe dan bijvoorbeeld de [[Schilderen/Oefening in mengen|oefening in mengen]]. In het hoofdstuk [[Schilderen/Kleurenpalet|kleurenpalet]] kan je vinden hoe je een beperkt palet met kleuren samenstelt. Teveel verschillende kleuren gebruiken in een schilderij kan tot een onrustig resultaat leiden.

==Omschrijving van de kleur==
De totale indruk van een kleur wordt in drie termen omschreven:
#Tint. Dat is een term als rood of paars. Men zegt dat er honderdvijftig verschillende tinten te onderscheiden zijn. Vooral in de rode tinten kunnen de meeste mensen veel subtiele nuances zien. 
#Verzadiging. Hiermee wordt de intensiteit van een kleur weergegeven. Als de kleur minder verzadigd is, is hij bijvoorbeeld grijzer.
#Helderheid. Dit is de lichtheid van de kleur. De donkere of lichte tonen van een kleur maken vooral een illusie van een driedimensionale vorm op het platte schilderij.

[[Bestand:Wassily Kandinsky Red Spot II 1921.jpg|thumb|600px|center|Dit schilderij getiteld &quot;Rode Vlek&quot; van {{Wp|Wassily Kandinsky|Wassily Kandinsky}} laat zien hoe belangrijk kleur voor deze schilder was. Kandinsky was de eerste schilder die volledig abstract werkte en experimenteerde veel met ogenschijnlijk willekeurige kleuren en vormen. Linksbovenin het schilderij zie je een gedeelte in alleen zwart-wit, als het ware om het contrast met de kleuren in het midden van het schilderij te accentueren]]

==Gevoel en sfeer bij kleur==
Het kijken naar kleuren wekt bij de meeste mensen subjectieve gevoelens en associaties op. De gevoelens bij kleuren zijn bepaald door de cultuur en kunnen erg persoonlijk zijn. Neem dus wat hierna staat met een korrel zout. Het gevoel bij een kleur hangt bovendien af van wat er om de kleur heen staat. 

Rood kan als agressief worden ervaren, maar ook als vrolijk, blauw is koel en/of rustgevend, grijs is saai en eentonig, zwart somber. Geel kan agressie of zelfs haat uitstralen en oranje wordt in Nederland vaak geassocieerd met warmte of iets feestelijks. Paars wordt wel geassocieerd met onder andere luxe en creativiteit. Uiteraard kan je deze subjectieve gevoelens in je schilderij verwerken en door het gebruik van bepaalde kleuren een gevoel bij de kijker naar je schilderij proberen op te wekken. 

&lt;table&gt;&lt;tr&gt;&lt;td valign= &quot;top&quot;&gt;
[[Bestand:Le Pichet et les Pommes.jpg|thumb|500px|Een kan met appelen ervoor, door Luc Morel, 2013. Dit stilleven geeft een vrolijk, warm gevoel. Je zou zo een rode glimmende appel willen pakken en opeten.]]
&lt;/td&gt;&lt;td valign= &quot;top&quot;&gt;
[[Bestand:Juan de Zurbarán - Bodegón de limones - Google Art Project.jpg|thumb|500px|Een schaal citroenen, door Juan de Zurbarán, 1640. Dit stilleven geeft een kil gevoel aan de schrijver van dit boek, hoe knap het ook geschilderd is. Deze citroenen zien er zo zuur uit, dat je geen neiging hebt om ze te willen proeven. De schrijver ervaart het grijs onder de schaal helemaal niet eentonig, maar vindt juist dat  het prachtige nuances heeft. Het grijs lijkt warm, door de koude kleur van de citroenen]]
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;

De sfeer van een schilderij wordt dus sterk door de kleuren bepaald. Bedenk maar eens hoe de sfeer in je kamer is, als de zon naar binnen schijnt op een vaas met gekleurde bloemen. En vergelijk dat met een regenachtige dag, als het licht egaal van toon is, en het licht valt op een aantal bloempotten met gelijke kleur. 

Veel kleuren maken een sfeer die vrolijk kan zijn, opwindend, maar ook druk en agressief. Weinig kleuren kunnen tot somberheid leiden, maar ook tot sereniteit en rust. Om dit sfeereffect te illustreren, hieronder twee schilderijen van een veldslag. In beide schilderijen wordt veel actie gevoerd, en in beide schilderijen liggen dode soldaten op de grond. Het verschil in kleurgebruik maakt dat deze schilderijen een totaal verschillende indruk achterlaten.

&lt;table&gt;&lt;tr&gt;&lt;td valign= &quot;top&quot;&gt;
[[Bestand:Battle of Ramillies, the 16th Foot charging the French Infantry.png|thumb|500px|Richard Simkin, Slag bij Ramillies, 1900]]
&lt;/td&gt;&lt;td valign= &quot;top&quot;&gt;
[[Bestand:Francisco Domingo Marques The Final Day of Sagunto in 219 BC.jpg|thumb|500px|Francisco Domingo Marqués, De laatste dagen van Sagunto, 1869]]
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;

==Kleur in de buitenwereld==
*Door onze ervaring met kleur in de buitenwereld, kan gebruik van kleur een grote diepte suggereren in een landschap, zie het hoofstuk [[Schilderen/Atmosferisch perspectief|Atmosferisch perspectief]] 

==De kleurcontrasten==
Via het begrip kleurcontrasten kan je met een wat meer wetenschappelijke aanpak te weten komen welk effect je met kleuren kan bereiken. 
Over de kleurenleer zijn vele boeken volgeschreven. Het gaat te ver om dit allemaal in de diepte te behandelen. De meest belangrijke aspecten handelen over de onderlinge versterkende of verzwakkende werking van kleur. Daarover gaan de volgende hoofdstukken, die gebaseerd zijn op de kleurtheorie van {{Wp|Johannes Itten|Itten}}.

In de figuren hieronder de grote kleurcontrasten die volgens de theorie van Itten kunnen optreden, met links naar de hoofdstukken met een verdere uitleg.

&lt;table&gt;&lt;tr&gt;
&lt;td&gt;
[[Schilderen/Kleur-tegen-kleur contrast|Kleur-tegen-kleur contrast]]
&lt;/td&gt;&lt;td&gt;
[[Bestand:ContrastiTinte.svg|thumb|]]
&lt;/td&gt;&lt;td&gt;
[[Schilderen/Licht - donker contrast|Licht - donker contrast]]
&lt;/td&gt;&lt;td&gt;
[[Bestand:ContrastiLuminosi.png|thumb|]]
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;
[[Schilderen/Warm-koud contrast|Warm-koud contrast]]
&lt;/td&gt;&lt;td&gt;
[[Bestand:ContrastoCaldoFreddo.png|thumb|]]
&lt;/td&gt;&lt;td&gt;
[[Schilderen/Complementair contrast|Complementair contrast]]
&lt;/td&gt;&lt;td&gt;
[[Bestand:ContrastoComplementare.png|thumb|]]
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;
[[Schilderen/Kwaliteitscontrast|Kwaliteitscontrast]]
&lt;/td&gt;&lt;td&gt;
[[Bestand:ContrastoQualità.png|thumb|]]
&lt;/td&gt;&lt;td&gt;
[[Schilderen/Kwantiteitscontrast|Kwantiteitscontrast]]
&lt;/td&gt;&lt;td&gt;
[[Bestand:Contrastdequantitat2.png|thumb|]]
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;
[[Schilderen/Simultaancontrast|Simultaancontrast]]
&lt;/td&gt;&lt;td&gt;
[[Bestand:Simultaneous Contrast.svg|thumb|]]
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>sdmnynftvi0qlt10m02dw2mmnry1yq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Kleur-tegen-kleur contrast</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33751</id>
    <revision>
      <id>422361</id>
      <parentid>402260</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:14:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1439" sha1="ck7pcxij5czmf788yi6w7srg9sixqho" xml:space="preserve">[[Bestand:ContrastiTinte.svg|thumb|]]
Het eenvoudigste kleurcontrast ontstaat is het &quot;kleur-tegen-kleur&quot; contrast. In dit contrast worden de kleuren direct, zonder tussentonen,  tegen elkaar gezet. Het sterkste kleur tegen kleur contrast is het contrast tussen de primaire kleuren magenta, geel en cyaan. Maar ook het contrast tussen rood, geel en blauw is sterk.

&lt;gallery widths=&quot;120&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Kleurvskleur contrast.png|Kleur-tegen-kleur contrast met de computerscherm kleuren magenta, geel en cyaan.
Bestand:Ktk contrast.png|Kleur-tegen-kleur met de niet werkelijke primaire kleuren rood, geel en blauw
&lt;/gallery&gt;


Door in je werk een sterk kleur tegen kleur contrast te gebruiken, bereik je een bont en veelal vrolijk effect.

{{Schildervoorbeeld|File:Marc-blue-black fox.jpg|File:Robert Campin, also called the Master of Flémalle, Netherlandish (active Tournai), first documented 1406, died 1444 - Christ and the Virgin - Google Art Project.jpg|Frans Marc, 1911|Robert Campin, 15e eeuw|Frans Marc schilderde in 1911 deze vos. Een vrolijk fel beeld met het gebruik van rood, blauw en geel. Maar ook Marc heeft, net als Mondriaan, de primaire kleuren niet direct tegen elkaar geplaatst; dat zou wellicht een te hard resultaat opleveren. De &quot;primitieve&quot; Vlaamse schilder Robert Campin gebruikte in de 15e eeuw ook de primaire kleuren rood, blauw en geel (goud) om een contrastrijk schilderij te maken.}}
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>ck7pcxij5czmf788yi6w7srg9sixqho</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Licht - donker contrast</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33752</id>
    <revision>
      <id>422362</id>
      <parentid>389300</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:14:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3545" sha1="7mcaijir677ywi3fd06r9lioqni3bhb" xml:space="preserve">[[Bestand:ContrastiLuminosi.png|thumb|]]

[[Bestand:LichtDonkerContrast2 contrast.png|thumb|left|Licht-donker contrast tussen paars en geel]]
Het licht-donker contrast heeft te maken met de helderheid van de kleuren. Het grootste licht-donker contrast bestaat tussen zwart en wit, maar ook tussen verschillende kleuren kan een licht-donker contrast optreden. Tussen donkerpaars en geel, tevens complementaire kleuren, treedt bijvoorbeeld ook een groot licht-donker contrast op. Maar ook in een enkele kleur zoals groen, kunnen donkere en lichte tonen gemaakt worden. Hetzelfde geldt voor bruin, dat net als groen in de natuur veel voorkomt.

Het licht-donker contrast kan gebruikt worden voor verschillende doeleinden, namelijk om diepte te scheppen, of om vormen te benadrukken. Door het ontbreken van licht-donker contrasten kan juist een vlak schilderij gemaakt worden, dat kan ook je doelstelling zijn.

==Diepte scheppen==
Vlakken met dezelfde helderheid (met geen of weinig licht-donker contrast) komen op hetzelfde niveau, terwijl een sterk licht-donker contrast de plasticiteit (driedimensionale vorm) van voorwerpen zichtbaar maakt. De lichte kleuren komen daarbij naar voren, terwijl de donkere kleuren naar achteren wijken. 

[[Bestand:Antonio Sicurezza - Still life with anchovies.jpg|thumb|600px|center|Antonio Sicurezza - stilleven met ansjovis, 1972. De schilder heeft hier op veel plaatsen in het schilderij een sterk licht-donker contrast gebruikt. De voorwerpen krijgen hierdoor een duidelijke drie-dimensionale vorm. Het zijn niet alleen de schaduwen die zo werken. De hoge witten op de vissen en de uien versterken het diepte effect, waardoor duidelijk wordt dat deze voorwerpen vooraan liggen. De rode pot en de okerkleurige pot krijgen hun vorm door verschillende tonen van dezelfde kleur. Kijk ook eens naar de voorste rand van de tafel, en hoe het pakpapier is weergegeven.]]

==Vormen benadrukken==
Het licht-donker contrast kan ook worden gebruikt om vormen te benadrukken. In extreme vorm kan dat ertoe leiden dat een vorm uitgeknipt lijkt, zoals in onderstaand voorbeeld.

[[Bestand:Paolo uccello, ritratto di giovane di indianapolis.jpg|thumb|600px|center|Een portret uit ca. 1430 door Paolo Uccello. Het licht-donker contrast in dit schilderij benadrukt vooral de vorm van het gezicht, de neus, lippen, kin, voorhoofd, maar ook de vorm van het oor en de nek zijn prachtig weergegeven. Kijk ook eens naar de ruimte om het gezicht heen, al die donkere kleur heeft ook een interessante vorm gekregen door de sterke contrastwerking.]]

==Een vlak schilderij maken==
Door juist heel weinig licht-donker contrast te gebruiken kan je een vlak schilderij maken. Dat kan een bewuste keuze zijn. Moderne abstracte schilders streven dat soms na, maar ook oudere schilders gebruiken dat kunstje.

[[Bestand:Jozef Israëls - Vissersmeisje op het strand.jpg|thumb|600px|center|Jozef Israëls schilderde in 1903 deze aquarel van een vissersmeisje op het strand. Nu heeft aquarel al vanzelf wat minder sterke contrasten, maar het lijkt erop dat Israëls hier heel bewust weinig contrasten heeft gebruikt in met name de achtergrond. De sterkste licht-donker contrasten zie je in de mand en in de kleding van het meisje. Doordat er weinig contrasten zijn tussen licht en donker op het strand, in het water en in de lucht, toont het schilderij als geheel vrij vlak. Het gevolg hiervan is dat bij het bekijken van het schilderij je ogen vooral naar het meisje gaan, en dat je niet afgeleid wordt door het landschap.]]
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>7mcaijir677ywi3fd06r9lioqni3bhb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Warm-koud contrast</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33753</id>
    <revision>
      <id>422363</id>
      <parentid>335307</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:14:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1755" sha1="k2fm6y2w82u8n8s8nsqj3i03p89e19d" xml:space="preserve">[[Bestand:ContrastoCaldoFreddo.png|thumb|]]

De kleurencirkel kan in twee helften worden verdeeld. De rode, gele en geelgroene tinten zijn warme kleuren. De blauwgroene, blauwe en violette tinten worden als koele of koude kleuren gezien. De warmte van een kleur in een schilderij kan door het warm-koud contrast versterkt worden door er een koelere kleur naast te zetten. Dit wordt het warm-koud contrast genoemd.

De warme kleuren hebben een werking alsof ze naar voren komen, de koudere kleuren alsof ze naar achteren wijken. Dit effect wordt door kunstenaars toegepast in het [[Schilderen/Atmosferisch perspectief|atmosferisch perspectief]].

De warmte of koude van een kleur is deels subjectief, maar uit onderzoek is wel gebleken dat mensen zich in een rode kamer warmer voelen dan in een blauwe kamer, ook al is de temperatuur er gelijk. 

De kleurwarmte op een schilderij hangt sterk af van de omgeving van de kleur. Zo is alizarine rood, dat naar paars neigt, een koele kleur rood. Citroengeel is een koele kleur geel, zeker vergeleken met een warmer cadmiumgeel. Als hetzelfde citroengeel naast een pruisisch blauw gezet zou worden, zou het een warme indruk geven. Ceruleumblauw is een voorbeeld van een warme kleur blauw.

{{Schildervoorbeeld3|File:Baie de Marseille, vue de l'Estaque, par Paul Cézanne.jpg|File:Paul Cézanne, Les joueurs de carte (1892-95).jpg|File:Nature morte aux pommes et pâtisseries, par Paul Cézanne.jpg|De bocht van Marseille, 1882|De kaartspelers, 1892-95|Stilleven met appels en gebak, ca. 1895|De Franse schilder {{Wp|Paul Cézanne|Paul Cézanne}} is een meester in het gebruik van warm-koud contrasten. Hij gebruikt het in zijn landschappen, in zijn stillevens en in zijn portretten van mensen}}
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>k2fm6y2w82u8n8s8nsqj3i03p89e19d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Complementair contrast</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33754</id>
    <revision>
      <id>422364</id>
      <parentid>354951</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:15:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4260" sha1="dz684sv8jp34uucl0t1ozyzyjf7z86j" xml:space="preserve">[[Bestand:ContrastoComplementare.png|thumb|Complementair contrast tussen rood en groen]]

Complementair contrast ontstaat door kleuren naast elkaar te zetten die in de kleurencirkel recht tegenover elkaar staan. Een eenvoudige kleurencirkel bestaat uit 6 kleuren, rood, oranje, geel, groen, blauw en violet.

==De complementaire kleuren==
De complementaire kleuren zijn:
* rood-groen
* geel-paars
* blauw-oranje

Als je twee complementaire kleuren met elkaar gaat mengen, zal er een bruin ontstaan. Bij heel nauwkeurig mengen kan een tint grijs ontstaan, mogelijk zo donker dat zwart wordt benaderd. Door complementaire kleuren naast elkaar te zetten ontstaat juist een heel sterk contrast. 

[[Bestand:ArmonieAccordiTinteDup.png|thumb|left|In deze kleurencirkel, die bestaat uit 12 kleuren, zijn de complementaire kleuren via de witte lijnen met elkaar verbonden]]
Natuurlijk bestaan er nog veel meer kleuren dan deze zes. Ook de tussenkleuren kunnen elkaars complementaire kleuren zijn. Zo wordt een kleur tussen blauw en groen &quot;blauwgroen&quot; genoemd. Dit is dan de complementaire kleur van de kleur die tussen oranje (de complementaire kleur van blauw) en rood (de complementaire kleur van groen) zit.

==Het complementair kleurcontrast==
&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;
&lt;table style=&quot;float:left&quot;&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;
[[Bestand:Contrast of complementary colors.jpg|thumb|Contrast van complementaire kleuren]]
&lt;/td&gt;&lt;td&gt;
[[Bestand:Contrast of complementary colors lighter version.jpg|thumb|Contrast van complementaire kleuren gemengd met wit]]
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;
Het effect van een complementair kleurcontrast is dat deze kleuren elkaar versterken. Rood valt dus beter op naast groen, dan naast elke ander kleur. Binnen een groen vlak lijkt het rood hierdoor nog roder. Geel valt het beste op naast paars, het geel wordt dan nog geler, het paars nog paarser. Bij oranje naast blauw gebeurt hetzelfde. Dit veranderen van de kleuren wordt geïllustreerd in de figuur hiernaast, in een versie zonder wit, en in een versie met extra wit door de kleuren heen gemengd. In de versie zonder wit is het complementair contrast het sterkste.

&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

==Voorbeelden van complementair contrast==
Van de complementaire kleurencombinaties komt in de schilderkunst vooral rood en groen vaak voor. De kleuren paars en oranje komen veel minder voor in een natuurlijk omgeving, en daarom gebruiken ook schilders deze combinaties minder vaak. Toch zijn er wel voorbeelden van te vinden.

{{Schildervoorbeeld3|File:Jan Vermeer van Delft 023.jpg|File:Aleksander Gierymski, Żydówka z pomarańczami.jpg|File:Paul Gauguin - &quot;In the waves&quot; or &quot;Ondine&quot; - 1889.jpg|Johannes Vermeer|Alexander Gierymiski|Paul Gauguin 1889&lt;br&gt;&quot;In de golven&quot; of &quot;Ondine&quot;|Johannes Vermeer schilderde rond 1657 een schilderij met een complementair contrast tussen paars en geel. Het oog van de kijker gaat meteen vanaf het paars van de achtergrond naar het gele jakje van de vrouw. De Poolse schilder Alexander Gierymski maakte rond 1880 een portret van een joodse vrouw met sinaasappelen, waarbij het oranje-blauw contrast duidelijk is. Hierdoor vallen de sinaasappelen bijzonder goed op. Paul Gauguin gebruikt in zijn schilderij &quot;Ondine&quot; een groen-rood contrast. Het rode haar van de vrouw valt heel erg op tegenover het groen, ook als is de omvang van de rode vlek veel kleiner dan die van het groen. Gauguin heeft zijn signatuur ook in het rood geschilderd, onderaan het schilderij}}

==Trillende kleuren==
[[Bestand:Vibrating colors orange en blue.png|thumb|Trillende kleuren oranje en lichtblauw]]
Een bijzonder geval van complementair contrast zijn de &quot;trillende kleuren&quot;. Vooral in de moderne kunst wordt dat gebruikt, bijvoorbeeld door {{Wp|Victor Vasarely|Vasarely}}. Het effect wordt verkregen door complementaire kleuren naast elkaar te zetten, maar dan één van beide kleuren een fractie lichter te maken. Zo wordt een contrast tussen oranje en blauw een trillend contrast als het blauw een fractie lichter van toon wordt gemaakt dan het oranje. Het effect is een botsing tussen twee kleuren. Je moet met dit effect voorzichtig zijn in je schilderij, want onbedoeld kan het uiteraard erg storend werken. Sommige schilders gebruikten het opzettelijk in abstracte schilderijen. 
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>dz684sv8jp34uucl0t1ozyzyjf7z86j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Simultaancontrast</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33755</id>
    <revision>
      <id>422365</id>
      <parentid>352574</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:15:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2006" sha1="0mcmh1xtk6rmrqbhwmwd26p3sdrgcxp" xml:space="preserve">[[Bestand:Illustration of simultenous contrast.jpg|thumb|550px|Illustratie van het simultaan contrast. Alle kleine ovalen hebben dezelfde tint grijs, maar lijken door de omringende kleur sterk verschillend.]]

Simultaancontrast is het verschijnsel dat een het menselijk oog, als het een bepaalde kleur ziet, als het ware behoefte heeft aan de complementaire kleur en dat het oog of de hersenen deze kleur zal opwekken. Zo veroorzaakt een hel rood vlak een groen nabeeld als je er een tijdje intens naar hebt zitten staren. Een grijs vlakje binnen een rood vlak, zal enigszins naar groen neigen, vooral aan de randen. De kleurwaarneming verandert dus door de omgeving van de kleur.

Simultaancontrast is het moeilijkst te begrijpen van de kleurcontrasten die {{Wp|Johannes Itten|Johannes Itten}} in zijn boek uit 1961 beschrijft. Simultaan betekent &quot;gelijktijdig&quot;.

:''Opmerking: De term simultaancontrast is gekozen, omdat Itten ook het successief contrast beschrijft. Dat is het verschijnsel dat na het bekijken van een intense kleur, er een complementair nabeeld zichtbaar wordt. Dat effect treedt dus niet gelijktijdig op en is dus niet-simultaan.''

Door het simultaancontrast verandert de waarneming van een kleur. Het beste is dat te zien door een neutraal grijs vlakje op een groot kleurvlak te bekijken, zoals in de illustratie hiernaast. Het lijkt bedriegelijk, maar het grijs in deze figuur is beslist hetzelfde in alle gevallen.

&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;
==Voorbeeld==
In het voorbeeld hieronder is het effect van simultaancontrast te zien. {{Wp|Amedeo Modigliani|Amedeo Modigliani}} heeft een figuur geschilderd in gloeiend oranje, omringd door een neutraal grijze achtergrond. Door het simultaatncontrast krijgt het grijs in de achtergrond een sterke blauwe gloed. Als je het schelste oranje afdekt, ontstaat een geheel ander schilderij.

&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
[[Bestand:Amedeo Modigliani 062.jpg|500px|]]&lt;br&gt;Amedeo Modigliani, staand naakt (Elvira), 1918
&lt;/div&gt;
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>0mcmh1xtk6rmrqbhwmwd26p3sdrgcxp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Kwaliteitscontrast</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33756</id>
    <revision>
      <id>422366</id>
      <parentid>382598</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:15:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2677" sha1="i4fqukl5m52ilhowllz49q5lpraqzuj" xml:space="preserve">[[Bestand:ContrastoQualità.png|thumb|]]

Bij het kwaliteitscontrast gaat het om de mate van verzadiging van de kleur. Een doffe kleur contrasteert sterk met een felle kleur. Dat wordt kwaliteitscontrast genoemd.

De kleur geel bijvoorbeeld kan heel fel zijn maar ook heel dof.  In de figuur hiernaast wordt een groot contrast tussen helder geel en matter geel zichtbaar. 

De sterkte van het contrast wordt bepaald door de mate van verzadiging van de kleuren. De ongemengde kleuren van de {{Wp|kleurencirkel|kleurencirkel}} (rood, oranje, geel, groen, blauw, indigo en violet) zijn het meest verzadigd. 

Er zijn verschillende manieren om de sterkte en verzadiging van een kleur af te zwakken. De belangrijkste zijn:
*Wit toevoegen. Hiermee wordt de kleur lichter, maar ook zwakker van intensiteit. Zuiver rood is verzadigd. Wordt wit toegevoegd dan ontstaat het onverzadigde roze. 
*Zwart toevoegen. Hiermee wordt de kleur donkerder. 
*Grijs toevoegen. Hiermee wordt de kleur afgezwakt; afhankelijk van de toon van het grijs wordt de kleur lichter of juist donkerder. 
*De complementaire kleur toevoegen, of twee andere kleuren toevoegen (in het geval van geel, een beetje rood en een beetje blauw bijmengen) 

==Voorbeelden==
Hieronder twee voorbeelden van schilderijen met een sterk kwaliteitscontrast in de gebruikte kleuren.

{{Schildervoorbeeld|File:Sonnendurchfluteter Waldweg - Alexandre Calame.jpg|File:Calame Waldweg in greyscale.jpg|||
In de figuren hierboven, van een schilderij met vrij weinig licht/donker contrasten, wordt het kwaliteitscontrast geïllustreerd. Het is een schilderij van een bosweg, door de Zwitserse schilder, {{Wp|en:Alexandre Calame|Alexandre Calame}}, medio 19e eeuw. In de kleurversie van het schilderij zijn in het gebladerte en in de verte duidelijk de fellere groenen van de zwakkere tinten groen te onderscheiden. Het oog trekt dan ook naar die felle kleuren toe. In de zwart-wit versie van het schilderij trekt eigenlijk alleen de lichte streep op het pad de aandacht. }}


{{Schildervoorbeeld|File:August Macke 050.jpg|File:August Macke 050 in greyscale.jpg|||De jong overleden expressionistische schilder {{Wp|August Macke|August Macke}} werd beïnvloed door het licht in Noord-Afrika. In de kleurige versie van zijn schilderij uit 1914 trekken vooral de felle rode banden van markies de aandacht, en natuurlijk de hoofddoek van de vrouw. In de zwart-wit versie zijn het de lichte delen, de arm en de lichte muur naast de deur, die de meeste aandacht trekken. Overigens gebruikt Macke hier ook het complementair contrast tussen rood en groen, en het kwantiteitscontrast (weinig groen ten opzichte van veel rood).}}
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>i4fqukl5m52ilhowllz49q5lpraqzuj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Kwantiteitscontrast</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33757</id>
    <revision>
      <id>422367</id>
      <parentid>383718</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:15:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2992" sha1="6fb1n6oqy6e4svvi9qd1ilq8j2kak1l" xml:space="preserve">

Het kwantiteitscontrast betekent dat er een sterk contrastverschil kan ontstaan door de kleuren in zeer verschillende hoeveelheden te gebruiken. In de voorbeelden hieronder wordt het duidelijk. 

{{Schildervoorbeeld4|File:Contrastdequantitat2.png|Bestand:Kwantiteitscontrast.png|File:János Fajó Ellipse Ellipszis.jpg|File:Patka ac.png|enkele kleine rode vlakjes&lt;br&gt;in een groot groen veld|Kwantiteitscontrast tussen&lt;br&gt;het overheersende oranje vlak&lt;br&gt;en de kleine grijze vlakken.|Het rood valt erg op naast&lt;br&gt;de grote blauwe ovaal|Het rode dakje trekt veel&lt;br&gt;meer aandacht dan je op grond&lt;br&gt;van de omvang zou verwachten|}}
[[Bestand:Kwantiteitscontrast geel en paars.jpg|miniatuur|Afbeelding met gelijke kwantiteiten geel en paars. Het geel valt sterker op door de grotere stralingskracht.]]
Bij het kwantiteitscontrast speelt niet alleen de hoeveelheid kleur een rol. Ook de stralingskracht is van belang. Zo heeft een fel geel een grotere stralingskracht dan bijvoorbeeld violet. Van fel geel is dus minder nodig om een kwantiteitscontrast te verkrijgen. De zuivere kleuren worden wel in deze volgorde gezet qua stralingskracht:

# Geel
# Oranje 
# Rood en groen (hebben dezelfde stralingskracht)
# Blauw 
# Violet  

==Voorbeelden==
Schilders passen het kwantiteitscontrast niet vaak toe. De schrijver van het boek had moeite om een aantal voorbeelden te vinden, en vond eigenlijk alleen landschappen. De levens van de drie schilders uit het onderstaand voorbeeld overlappen elkaar. Misschien is het niet toevallig dat impressionistisch schilderende kunstenaars het kwantiteitscontrast toepassen. Het is een effect dat in werkelijkheid namelijk vaak te zien is, maar het ligt niet zo voor de hand het vast te leggen. Kleine details met een afwijkende kleur worden in schilderijen juist veelal weggelaten.

{{Schildervoorbeeld3|File:James McNeill Whistler - Nocturne en bleu et argent.jpg|File:Brooklyn Museum - Asturian Landscape (Paisaje asturiano) - Joaquín Sorolla y Bastida - overall.jpg|File:Monet - Sandviken, Norwegen.jpg|James Abbott McNeill Whistler (1834–1903)|Joaquín Sorolla (1863–1923)|Claude Monet (1840–1926)|
James McNeill Whistler - gebruikt in zijn Nocturne in blauw en zilver uit 1870 een sterk kwantiteitscontrast. De lampen en de reflecties van de lampen in het water vragen bijna meer aandacht dan de grote blauwe gebouwen. Kijk ook eens hoe hij de transparante figuur op de voorgrond heeft geschilderd. En kijk ook eens naar de compositie, vrijwel alleen horizontalen, met een enkel vertikaal accent. Sorolla schildert in het tamelijk sombere donkergroene landschap enkele witte huizen. Bij het staren naar dit schilderij, zou je de grote groene massa's die ook weinig detail vertonen, bijna overslaan om alleen te kijken wat er bij die kleine witte huizen gebeurt. Monet schildert eigenlijk de rode muren en ramen van de ingesneeuwde huizen, hoewel de brug vooraan, door het licht-donker contrast, ook wel veel aandacht trekt.
}} 
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>6fb1n6oqy6e4svvi9qd1ilq8j2kak1l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Atmosferisch perspectief</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33758</id>
    <revision>
      <id>422386</id>
      <parentid>335337</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:26:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3500" sha1="3pfyj56vxrni61og4rrype8h3vabji3" xml:space="preserve">'''Atmosferisch perspectief''' is een schildertechniek waar door het gebruik van kleur een indruk van diepte in het schilderij wordt gebracht. Het is gebaseerd op waarnemingen in de buitenlucht, die door schilders worden toegepast om het gewenste effect te bereiken. 

De effecten van afstand op de kleuren in een landschap zijn:
# Een afnemen van het contrast tussen licht en donker
# Ineenvloeien van de kleuren van de achtergrond.
# Kleine details zijn in de verte niet goed waarneembaar, laat deze dus weg. 
# Blauwkleuring van de donkere partijen in de verte. Dit effect is 's zomers erg uitgesproken.
# Rozekleuring van de verte in de winter.
# Een wolkenloze hemelkoepel is aan de onderzijde lichter, bijna wit, en bovenaan, boven je hoofd, donkerblauw. Bij de horizon is de lucht daarom altijd het lichtste.


[[Bestand:Rogier van der Weyden 006.jpg|thumb|600px|center|Maria Magdalena door {{Wp|Rogier van der Weyden|Rogier van der Weyden}}. Deze Nederlandse schilder uit de 15e eeuw, maakt gebruik van het atmosferisch perspectief. De rode linkerarm van Maria Magdalena suggereert een grote diepte ten opzichte van de verre blauwe berg op de achtergrond. Ook de witkleuring van de hemelkoepel naar de horizon valt op. Zelfs de details van de hoed en de sjaal zijn vooraan gedetailleerder dan iets verder naar achteren, waardoor een suggestie van diepte wordt verkregen]].


De techniek van het atmosferisch perspectief wordt ook gebruikt bij stillevens. Door blauwe voorwerpen op de achtergrond te plaatsen, of juist rode voorwerpen vooraan, wordt meer diepte in de afbeelding gesuggereerd. De meeste schilders zullen dan ook niet een rode muur, maar liever een blauwachtige muur toepassen als achtergrond voor het schilderij.

Hetzelfde geldt bij een schilderij van een interieur, alle niet direct door de zon beschenen plekken krijgen een blauwkleuring, die toeneemt met grotere afstand.

{{Schildervoorbeeld|File:Hendrick Avercamp 004.jpg|File:Les Grandes Baigneuses, par Paul Cézanne, Yorck.jpg|Hendrik Avercamp, Winterlandschap uit het begin van de 17e eeuw.|Paul Cézanne schilderde in 1906 deze badende vrouwen|Kijk eens hoe geraffineerd Avercamp schilder het atmosferisch perspectief toepast. Dat de contrasten in de verte kleiner zijn, blijkt bijvoorbeeld uit de huizen aan de rechterkant, elk huis dat verder weg staat is iets vager geschilderd dan het huis dat dichterbij is. Tegen de horizon aan zijn de huizen éénkleurig, in een warme tint afgebeeld. Vooraan is het blauwer, waarmee het atmosferisch perspectief in de winter wordt weergegeven. In de verte zijn kleine details niet te onderscheiden, op de voorgrond zijn juist de allerkleinste details weergegeven. Let bijvoorbeeld eens op de details van de kleding van de schaatsers en op die van de besneeuwde takjes aan de linkerkant. Tenslotte is de hemel aan de bovenzijde veel donkerder dan bij de horizon. Je moet wel concluderen dat Avercamp het atmosferisch perspectief goed kende en het bewust toepaste.&lt;br&gt;Ook Cézanne past alle aspecten van het atmosferisch perspectief toe. Het kerkje op de achtergrond is helemaal blauw geschilderd, ook al kan je vermoeden dat de muren van de toren wit zijn. De grootste contrasten tussen licht en donker zie je vooraan. Ook zijn de details vooraan het scherpst weergegeven. Zo zijn de haren van de vrouwen vooraan gedetailleerder geschilderd dan het haar van de vrouwen aan de overkant van het water. Tenslotte is de lucht vlak boven de horizon het lichtst.}}
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>3pfyj56vxrni61og4rrype8h3vabji3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Monochroom</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33759</id>
    <revision>
      <id>422368</id>
      <parentid>308900</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:15:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3599" sha1="5it8ocmq79m7x8ekx4ufa0zlboyb7c4" xml:space="preserve">Monochroom schilderen is schilderen met één kleur. Natuurlijk kan je dan een schilderij één egale kleur geven, maar daar zullen de meeste mensen weinig plezier aan beleven, hoewel het in een bepaalde periode als minimalistische kunst wel populair is geweest. Door het aanbrengen van structuur, en eventueel door wat bijmengen van wit, zodat je lichtere en donkere tonen verkrijgt, kan je dus toch een interessant monochroom werk maken. 

Maar als de term &quot;monochroom&quot; iets wordt uitgebreid naar een werk met wel enige kleurnuances, verschillende tinten van één kleur, is er veel meer mogelijk. Met die definitie is monochroom schilderen iets wat veel schilders geprobeerd hebben, en waarom u dan niet? Probeer eens een stilleven te maken met alleen witte voorwerpen. 

{{Schildervoorbeeld4|File:Kazimir Malevich - 'Suprematist Composition- White on White', oil on canvas, 1918, Museum of Modern Art.jpg|File:Rysselberghe - Pool in the Kempen.jpg|File:Claude Monet - Houses of Parliament, London.jpg|File:William Turner - Sunrise with Sea Monsters.JPG|
{{Wp|Kazimir Malevich|Kazimir Malevich}}&lt;br&gt;Suprematist Composition-&lt;br&gt;White on White|{{Wp|Théo van Rysselberghe|Théo van Rysselberghe}}&lt;br&gt;Ven in de Kempen|{{Wp|Claude Monet|Claude Monet}}&lt;br&gt;Houses of Parliament, London|{{Wp|William Turner|William Turner}}&lt;br&gt;Zonsopgang met zeemonsters|
Monochrome schilderijen in wit, bruin, blauw en geel. Het witte schilderij van Malevich vermijdt alle contrasten. Het schilderij van {{Wp|Théo van Rysselberghe|Théo van Rysselberghe}} heeft wel sterke [[Schilderen/Licht - donker contrast|licht-donker contrasten]]. Bij Monet zijn er wat zwakkere licht-donker contrasten, evenals bij Turner. Het schilderij van Turner laat wel een [[Schilderen/Kwaliteitscontrast|kwaliteitscontrast]] zien tussen de varianten van geel. De sfeer tussen de schilderijen is verschillend. Het is subjectief, maar bij het schilderij van Malevich voel je misschien niet zoveel. het schilderij van Rysselberghe heeft een drukkende sfeer, Monets schilderij is rustig en zelfs vrolijk. Bij Turner, als je de titel kent, kan je wel wat angst voelen.}}

== Kleurharmonie ==
Iets meer vrijheid kan je nemen door een schilderij te maken met alleen aan elkaar verwante kleuren, die allemaal een hoofdkleur delen. Je gebruikt dan een ''analoog kleurenschema.''

Een voorbeeld is – uitgaande van hoofdkleur rood – dat je naast rood alleen oranje (warm rood met wat geel bijgemengd) en paars (koud rood met wat blauw bijgemengd) gebruikt. Het is een manier om harmonie in je schilderij te bereiken. Je gebruikt dan slechts een deel van de kleurencirkel. Uitgaande van hoofdkleur blauw gebruik je naast blauw alleen blauwachtig groen en naar blauw neigend paars. Uitgaande van hoofdkleur geel gebruik je naast geel alleen geelachtig oranje en geelachtig groen. 

Als uitbreiding zal het vaak nodig zijn om wit voor de lichten te gebruiken en zwart dan wel gebrande omber voor de schaduwen.
{{Schildervoorbeeld3|File:Van Gogh - Vierzehn Sonnenblumen in einer Vase.jpeg|File:Jasper Francis Cropsey Sunset Eagle Cliff.jpg|File:Albert Bierstadt - Rocky Mountain Landscape - Google Art Project.jpg|Van Gogh&lt;br&gt;1889&lt;br&gt;veertien zonnebloemen in een vaas|Jasper Francis Cropsey&lt;br&gt;(1823–1900)&lt;br&gt;Zonsondergang bij een klif|Albert Bierstadt&lt;br&gt;1870&lt;br&gt;Landschap met rotsachtige bergen|Drie voorbeelden waarin de kunstenaar een sterke kleurharmonie is gebruikt. Links geel, midden rood en rechts blauw als hoofdkleur. Soms is als klein accent een contrasterende kleur gebruikt, dat maakt het werk net wat spannender.}}
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>5it8ocmq79m7x8ekx4ufa0zlboyb7c4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422431</id>
      <parentid>422368</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T23:11:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>422431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3604" sha1="nu7r84ijldsahnokqoxvlg2g3txe2us" xml:space="preserve">Monochroom schilderen is schilderen met één kleur. Natuurlijk kan je dan een schilderij één egale kleur geven, maar daar zullen de meeste mensen weinig plezier aan beleven, hoewel het in een bepaalde periode als minimalistische kunst wel populair is geweest. Door het aanbrengen van structuur, en eventueel door wat bijmengen van wit, zodat je lichtere en donkere tonen verkrijgt, kan je dus toch een interessant monochroom werk maken. 

Maar als de term &quot;monochroom&quot; iets wordt uitgebreid naar een werk met wel enige kleurnuances, verschillende tinten van één kleur, is er veel meer mogelijk. Met die definitie is monochroom schilderen iets wat veel schilders geprobeerd hebben, en waarom u dan niet? Probeer eens een stilleven te maken met alleen witte voorwerpen. 

{{Schildervoorbeeld4|File:Kazimir Malevich - 'Suprematist Composition- White on White', oil on canvas, 1918, Museum of Modern Art.jpg|File:Rysselberghe - Pool in the Kempen.jpg|File:Claude Monet - Houses of Parliament, London.jpg|File:William Turner - Sunrise with Sea Monsters.JPG|
{{Wp|Kazimir Malevich|Kazimir Malevich}}&lt;br&gt;Suprematist Composition-&lt;br&gt;White on White|{{Wp|Théo van Rysselberghe|Théo van Rysselberghe}}&lt;br&gt;Ven in de Kempen|{{Wp|Claude Monet|Claude Monet}}&lt;br&gt;Houses of Parliament, London|{{Wp|William Turner|William Turner}}&lt;br&gt;Zonsopgang met zeemonsters|
Monochrome schilderijen in wit, bruin, blauw en geel. Het witte schilderij van Malevich vermijdt alle contrasten. Het schilderij van {{Wp|Théo van Rysselberghe|Théo van Rysselberghe}} heeft wel sterke [[Schilderen/Licht - donker contrast|licht-donker contrasten]]. Bij Monet zijn er wat zwakkere licht-donker contrasten, evenals bij Turner. Het schilderij van Turner laat wel een [[Schilderen/Kwaliteitscontrast|kwaliteitscontrast]] zien tussen de varianten van geel. De sfeer tussen de schilderijen is verschillend. Het is subjectief, maar bij het schilderij van Malevich voel je misschien niet zoveel. het schilderij van Rysselberghe heeft een drukkende sfeer, Monets schilderij is rustig en zelfs vrolijk. Bij Turner, als je de titel kent, kan je wel wat angst voelen.}}

== Kleurharmonie ==
Iets meer vrijheid kan je nemen door een schilderij te maken met alleen aan elkaar verwante kleuren, die allemaal een hoofdkleur delen. Je gebruikt dan een ''analoog kleurenschema.''

Een voorbeeld is – uitgaande van hoofdkleur rood – dat je naast rood alleen oranje (warm rood met wat geel bijgemengd) en paars (koud rood met wat blauw bijgemengd) gebruikt. Het is een manier om harmonie in je schilderij te bereiken. Je gebruikt dan slechts een deel van de kleurencirkel. Uitgaande van hoofdkleur blauw gebruik je naast blauw alleen blauwachtig groen en naar blauw neigend paars. Uitgaande van hoofdkleur geel gebruik je naast geel alleen geelachtig oranje en geelachtig groen. 

Als uitbreiding zal het vaak nodig zijn om wit voor de lichten te gebruiken en zwart dan wel gebrande omber voor de schaduwen.
{{Schildervoorbeeld3|File:Van Gogh - Vierzehn Sonnenblumen in einer Vase.jpeg|File:Jasper Francis Cropsey Sunset Eagle Cliff.jpg|File:Albert Bierstadt - Rocky Mountain Landscape - Google Art Project.jpg|Van Gogh&lt;br&gt;1889&lt;br&gt;veertien zonnebloemen in een vaas|Jasper Francis Cropsey&lt;br&gt;(1823–1900)&lt;br&gt;Zonsondergang bij een klif|Albert Bierstadt&lt;br&gt;1870&lt;br&gt;Landschap met rotsachtige bergen|Drie voorbeelden waarin door de kunstenaar een sterke kleurharmonie is gebruikt. Links geel, midden rood en rechts blauw als hoofdkleur. Soms is als klein accent een contrasterende kleur gebruikt, dat maakt het werk net wat spannender.}}
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>nu7r84ijldsahnokqoxvlg2g3txe2us</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Ondergrond</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33815</id>
    <revision>
      <id>422332</id>
      <parentid>418047</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:05:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Links}}</comment>
      <origin>422332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1333" sha1="lmwlg3osywzzxaxfnvx6f35inovoihj" xml:space="preserve">Schilderen doe je altijd op een ondergrond of een drager. Een losse klodder verf zal namelijk meestal niet als kunstwerk gezien worden.  Voor een aquarel gebruik je altijd papier. Voor olieverf en acryl kan je meer soorten ondergronden gebruiken. Traditioneel gebruik je houten panelen of schildersdoek. Maar je kan natuurlijk ook heel andere ondergronden gebruiken. 

Masoniet is een goede kwaliteit hardboard. Om erop te schilderen moet je het eerst schuren en vervolgens tweemaal voorbehandelen met gesso. Je kan er ook textiel opplakken met behangstijfsel of acrylverf en vervolgens daarop schilderen. Er is ook voorbewerkt papier in de handel dat bruikbaar is voor beschilderen met olieverf of acryl. Op onbewerkt papier kan je wel schilderen met acryl. Met olievert trekt er veel olie in en daardoor wordt het resultaat erg mat. 

Soms schildert men op koperen platen, dat geeft een bepaalde helderheid van het schilderij. Of glas, dat vervolgens met de beschilderde kant wordt ingelijst.

Op een muur schilderen kan ook, mits je de muur eerst goed voorbehandelt met bijvoorbeeld gesso. Gesso is ook verkrijgbaar bij de hobbywinkel. 

Maar je kan ook proberen te schilderen op een aardewerken schaal, op een steen of op oude meubelen. Het meest duurzaam is echter om de traditionele ondergronden te gebruiken.
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>lmwlg3osywzzxaxfnvx6f35inovoihj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Paneel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33817</id>
    <revision>
      <id>422334</id>
      <parentid>317119</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:05:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2619" sha1="ta7mm2bz0zf1g1evjoumprtcyzmoakh" xml:space="preserve">Schilderen op een houten paneel of op hardboard is heel goed mogelijk, mits het hout is voorbehandeld met bijvoorbeeld gesso. Op het kale paneel schilderen heeft tot gevolg dat het materiaal de verf sterk opzuigt. Het nadeel van paneel ten opzichte van schildersdoek is dat paneel zwaarder is om te vervoeren en op te hangen, en ook dat het niet meegeeft tijdens het schilderen. Vanaf ongeveer een vierkante meter wordt paneel zo zwaar en lastig hanteerbaar dat veel schilders liever overgaan op doek, hoewel er enkele in panelen en drieluiken gespecialiseerde schilders zoals {{Wp|Evert Thielen|Evert Thielen}} zijn die ook op zeer groot formaat panelen werken. Een belangrijk voordeel is wellicht de degelijkheid; doek is veel kwetsbaarder.

De dikte van het paneel is van groot belang. Een dunne houten plaat, zoals triplex, zal kromtrekken als je er aan één kant op schildert. Daarom is het beter om voor- en achterkant van een dun paneel/plaat te behandelen met gesso. Kies dus liever een dikkere en stijvere plank. 

Het beste is een paneel uit één stuk te gebruiken, dat is met moderne materialen heel goed mogelijk. Kies bijvoorbeeld een plaat {{Wp|Medium-Density Fibreboard|MDF}} (geperste houtvezel in hars) of {{Wp|en:Masonite|Masonite}} (een soort hardboard) en zaag dat op maat (of laat het op maat zagen). Deze materialen zijn op groot formaat en in verschillende diktes beschikbaar. Kies voor een relatief klein schilderij een dikte van ongeveer 6 mm.

Natuurlijk kan je ook op een gewone, zelfs op een ruwe, houten plank gaan schilderen, al dan niet met naden. Doe dat vooral als je nastreeft dat de ondergrond door je verf heenkomt.

==Structuur==
Een houten paneel zal over het algemeen weinig structuur hebben. Dit heeft als voordeel dat de penseel glad over de ondergrond glijdt. Aan de andere kant kan het ook wel mooi zijn om een structuur in je werk te brengen. Dat kan je bereiken door het paneel zelf voor te behandelen met gesso, en daar doelbewust structuur in aan te brengen. Dat krijg je voor elkaar door in elk geval de gesso slechts weinig te verdunnen, een ruwe kwast te gebruiken, of er doelbewust structuur in aan te brengen, bijvoorbeeld met een spons.

==Canvasboard==
Het nadeel van panelen is het gewicht en de kosten. Er is ook een goedkoop en lichter alternatief, het &quot;canvasboard&quot;. Dit is gemaakt van stevig karton. Aan de voorzijde is het karton beplakt met geprepareerd schilderdoek. Aan de achterkant is het ook beplakt, maar met papier, zodat het niet kromtrekt. 

{{Schildervoorbeeld|File:Mdf platte.jpg|File:Masonit framsida.jpg|MDF plaat|Masonite|}}
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>ta7mm2bz0zf1g1evjoumprtcyzmoakh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Doek</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33818</id>
    <revision>
      <id>422335</id>
      <parentid>316248</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:05:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9381" sha1="o2o2c3q4x4w1ermf0ko3ewmai9r7cfj" xml:space="preserve">[[Bestand:Bepannter Keilrahmen.jpg|thumb|Achterzijde van het spieraam, met de nietjes zichtbaar. In dit spieraam zijn geen spietjes aangebracht]]

Schilderen op doek is heel prettig. Het doek veert namelijk mee met je kwast of penseel en is niet zo stug en hard als een paneel. Het voordeel van schilderen op doek is bovendien dat het schilderij licht van gewicht is. Dat is vooral van belang bij grotere werken; een schilderij op doek kan makkelijk vervoerd worden, al moet je wel oppassen dat je het doek niet beschadigd wordt. Een schilderij op doek kan  kan ook eenvoudiger opgehangen worden dan een zwaar schilderij op een houten paneel. Je kan zelfs het schilderij, zeker een olieverf schilderij, van het raamwerk afhalen en los bewaren, dan neemt het doek heel weinig ruimte in. In de huidige welvarende tijd zullen mensen dat over het algemeen niet doen, tenzij ze ruimtegebrek hebben in hun huis. 

==Het effect van verf op doek==
Als je op doek schildert, blijft de weefselstructuur door de verflagen heen zichtbaar, tenzij je erg dik schildert. Door deze structuur worden de contouren zachter.

{{Schildervoorbeeld|File:D. K. Richmond - Purple and bronze - Google Art Project.jpg|File:Skyline-of-Pittsburgh-by-Rachel-Rodkey.jpg|{{Wp|D.K. Richmond|D.K. Richmond}}, 1905, Purper en brons|{{Wp|Rachel Rodkey|Rachel Rodkey}}, de skyline van Pittsburgh, 2014|In deze schilderijen, het linker olieverf op doek, het rechter acryl op doek, schemert de structuur van het doek nog door de verf heen. Bij het schilderij van Richmond is dat bijvoorbeeld te zien in het raam bovenaan. In het schilderij van Rodkey blijkt dat uit de structuur die je kan zien in de gebouwen als je de afbeelding groter weergeeft. Kijk ook eens naar het kleurgebruik. Beide schilders gebruiken de twee secundaire kleuren, oranje en paars. Bij Richmond zijn die kleuren wat afgezwakt, bij Rodkey zijn ze heel fel. Bij Richmond lijkt het linkerbeen van het jongetje bijna licht te geven. Bij Rodkey is dat het water in de rivier.}}

==Materiaal van het doek==
Als doek wordt meestal hetzij katoen, hetzij linnen gebruikt. Katoen is goedkoper dan linnen, en de schrijver van dit boek heeft eigenlijk nog geen nadelen van katoenen doeken gevonden. Linnen is sterker dan katoon. Bij grotere doeken schijnt katoen te kunnen scheuren, en het rekt ook sneller uit dan linnen. Historisch gezien werd schildersdoek van hennep gemaakt. Tegenwoordig bestaat er ook schildersdoek van polyester dat voor olieverf of acryl bruikbaar is.

Doeken van jute worden ook wel gebruikt, vooral als een grover geweven oppervlak wenselijk is.

Het doek wordt voorbehandeld met witte kant-en-klare gesso, of met een mengsel van beenderlijm met krijt. De achterzijde wordt niet behandeld, dat heeft de oorspronkelijke kleur van het linnen of katoen. Als je het gesso te wit vindt, kan je het doek snel een kleur geven met wat acrylverf, en daarop verder schilderen. Er zijn ook voorbeschilderde zwarte doeken in de handel verkrijgbaar.

Het doek wordt met nietjes op het spieraam bevestigd. Om het doek daarbij aan te spannen wordt een speciale tang gebruikt. Als je het zelf doet, heb je zo een tang beslist nodig, evenals een sterk nietapparaat. Gebruik daarbij dan nietjes die niet gaan roesten. Vroeger gebruikte men uiteraard spijkers om het doek te bevestigen.

[[Bestand:Stretcher bar corners 051907.jpg|thumb|De hoeken van een spieraam. Je ziet de ronde rand aan de voorkant, waardoor het doek op afstand van het brede raam wordt gehouden]].

==Spieraam==
Het doek wordt opgespannen op een spieraam. Dat kan je zelf doen, maar ook kant en klaar kopen. Het spieraam bestaat uit 4 spielatten. 

Een eenvoudig spieraam bestaat uit vier latten die een rechthoek vormen. De hoeken zijn ingewikkeld gefreesd, om in elkaar te grijpen, zoals blijkt uit de figuur. Er zijn kant en klare spielatten in allerlei maten te koop; het zal voor de meesten niet mogelijk zijn om de spielatten zelf te maken.

De spielatten hebben aan de buitenrand, aan de voorzijde waar zij het doek zullen raken, een ronde opstaande rand. Deze rand zorgt ervoor dat het contact met het schildersdoek aan de voorzijde tot minimum beperkt wordt. Dit is noodzakelijk omdat er anders tijdens het schilderen een storende baan zou ontstaan ter breedte van de latten. 

In de hoeken zijn de latten van het spieraam in geringe mate ten opzichte van elkaar te verschuiven door middel van spietjes of wiggen. Door voorzichtig aan de achterzijde de spietjes iets aan te tikken met een hamertje kan een slaphangend doek weer gespannen worden. Bij grote doeken van meer dan tachtig bij tachtig centimeter heeft het spieraam vaak één of meer dwarsverbindingen; dit dient om het kromtrekken van het spieraam tegen te gaan.

[[Bestand:Haley Mellin IMG 7299.jpg|thumb|left|Groot spieraam met dwarslatten]]

Kant en klare spieramen, met doek bespannen, zijn in verschillende afmetingen en dikten te koop, zie het hoofdstuk [[Schilderen/Afmetingen en vormen|Afmetingen en vormen]]. Tegenwoordig bestaan er ook met aluminium strippen verstevigde spielatten en zelfs geheel van aluminium gemaakte ramen. Dit is interessant omdat er bij het opspannen en prepareren grote trekspanning kan ontstaan, waardoor er bij houten spieramen altijd een gevaar van kromtrekken bestaat. Ook nadat het schilderij gereed is kan een scheef op de grond staand doek dat onregelmatig verwarmd wordt snel scheeftrekken.

== Zelf opspannen ==
Als je het spieraam zelf in elkaar wilt zetten heb je een spantang en een nietpistool nodig. De spielatten worden niet gelijmd, maar vallen los in elkaar. Zet eerst het spieraam in elkaar en leg het met de opstaande randen naar onder op het doek. Knip het doek rondom op maat af, waarbij je ca. 5 cm rand van het doek meeknipt, om het doek om het spieraam te kunnen vouwen. Begin aan het midden van één kant, en niet het doek op het spieraam. Ga vervolgens naar de tegenoverliggende kant, en trek het doek met de spantang zo strak mogelijk over het spieraam en niet het vast. Niet vervolgens een van de anderen zijden vast, en daarop de overzijde. Werk van het midden uit steeds verder, en trek het doek telkens strak aan met de spantang. Vouw tenslotte het doek om bij de hoeken en niet het dubbel vast. Zorg er daarbij voor dat je nieten niet de open gedeelten voor de spie raken. Steek de wiggen in de hoeken en klop ze met een hamer voorzichtig vast. Als het doek los gaat zitten later, kunnen de wiggen er dieper worden ingetimmerd, zodat het doek weer onder spanning komt te staan. De spielatten gaan daarbij iets wijken van elkaar.
[[Bestand:3D Schildersdoek.JPG|thumb|Een klein 3D doek, zonder spietjes]]

==Inlijsten==
Een schilderij op doek zal je over het algemeen willen inlijsten als het klaar is. Een uitzondering zijn de 3D doeken. Deze zijn dikker, ongeveer 4 cm, en als je de zijkant meeschildert, is het niet nodig om ze in te lijsten; de zijkant wordt dan onderdeel van het schilderij zelf. Zie voor het inlijsten het hoofdstuk [[Schilderen/Inlijsten (olieverf of acryl)|Inlijsten]].
&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

==Spieramen geschilderd==
Schilders laten zich door van alles inspireren, zelfs door hun eigen materiaal, zoals de bescheiden achterkant van hun schilderijen.

{{Schildervoorbeeld|File:Louis Beroud - les copistes Louvre 1909.jpg|File:Paul Cézanne, The Stove in the Studio, ca. 1865.jpg|{{Wp|Louis Beroud|Louis Beroud}}, 1909|{{Wp|Paul Cézanne|Paul Cézanne}}, 1865|Beroud schilderde in 1909 twee vrouwen die in het Louvre andere schilderijen aan het kopiëren zijn. Diverse spieramen staan op de grond, en je ziet ook een rond spieraam op de ezel staan. Je kan zien dat men bij ronde ramen dwarslatten toepaste. Kijk eens naar de compositie van dit schilderij. Het hoofd van de zittende vrouw is precies in het midden van het schilderij geplaatst; dat is een eenvoudige manier om de aandacht daarheen te leiden, maar maakt het schilderij ook weinig spannend. Kijk ook eens naar de schilderijen en de lambrizering aan de muur. Alle horizontale lijnen ervan  lopen scheef. De zijden van de schilderijen zijn niet parellel, maar zijn schuin ten opzichte van elkaar. De zijden komen op enige afstand bij elkaar, in het &quot;verdwijnpunt&quot;. Daarmee laat de schilder de diepte van de museumzaal zien. Zie hiervoor het hoofdstuk [[Schilderen/Perspectief|Perspectief]].&lt;br&gt;{{Wp|Paul Cézanne|Paul Cézanne}} schilderde 50 jaar eerder, in 1865, zijn kachel, met daarachter een schildersdoek van de achterzijde gezien. Het spieraam zag er toen anders uit dan het tegenwoordig wordt geconstrueerd. Kijk eens naar de originele manier waarop Cézanne het licht-donker contrast hier heeft toegepast. Meestal zal een schilder de lichtste onderdelen uit het schilderij aan de voorkant situeren, omdat lichte onderdelen van de afbeelding altijd naar voren komen. In dit bijzondere experiment heeft Cézanne het lichte hout juist achterin geplaatst, achter de donkere kachel en de pikzwarte kachelpijp. Kijk ook eens naar het kleine rode vuurplekje van de kachel, dit versterkt het naar voren komen van de kachel, ondanks het witte spieraam erachter}}

==Alternatief voor doek==
In de handel zijn ook kartonnen panelen te koop, die zijn beplakt met linnen of katoen. Dat is een goedkoop alternatief voor de met schildersdoek bespannen spielatten. Het heeft als voordeel dat de structuur van doek door de verf zichtbaar is.
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>o2o2c3q4x4w1ermf0ko3ewmai9r7cfj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33820</id>
    <revision>
      <id>422320</id>
      <parentid>353513</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T18:27:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>inhoudsopgave verplaatst naar /Inhoud/</comment>
      <origin>422320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="308" sha1="pvxejx8zf1pic7ot8uprvqy6zxokoq8" xml:space="preserve">{{Bi}} __NOTOC__ __NOEDITSECTION__


[[Bestand:USMC-070901-M-5936S-004.jpg|thumb|700px|center]]

&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;'''''Beter schilderen door mooie voorbeelden'''''&lt;/div&gt;


&lt;div style=&quot;font-size: larger; text-align: center;&quot;&gt;[[/Voorwoord/]] &amp;middot; [[/Inhoud/]]&lt;/div&gt;


{{Fase|4}}
{{Boek}}</text>
      <sha1>pvxejx8zf1pic7ot8uprvqy6zxokoq8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422323</id>
      <parentid>422320</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T18:54:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>422323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="311" sha1="06swghc2tepacuqn9zwwjb2rltdeoc1" xml:space="preserve">{{Bi}} __NOTOC__ __NOEDITSECTION__


[[Bestand:USMC-070901-M-5936S-004.jpg|thumb|700px|center]]

&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;'''''Beter schilderen door mooie voorbeelden'''''&lt;/div&gt;


&lt;div style=&quot;font-size: larger; text-align: center;&quot;&gt;[[/Voorwoord/]] &amp;middot; [[/Inhoud/]]&lt;/div&gt;

&lt;br&gt;
{{Fase|4}}
{{Boek}}</text>
      <sha1>06swghc2tepacuqn9zwwjb2rltdeoc1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Afmetingen en vormen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33822</id>
    <revision>
      <id>422336</id>
      <parentid>355798</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:06:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6809" sha1="ewasawndjfo0jbtn95jmxvhha8dzqyb" xml:space="preserve">De afmetingen en de vorm van je schilderij zijn bepalend voor je werkwijze en het eindresultaat.

==Vorm==
De vorm van je schilderij zal één van de bepalende factoren in de stemming van het schilderij zijn. Een vierkant schilderij brengt een gevoel van stabiliteit over. Een langwerpig liggend schilderij kan rustgevendheid uitstralen. Een langwerpig vertikaal doek geeft eerder spanning. Er zijn ook ronde ovale en afmetingen mogelijk. Bijzondere vormen zijn ook de driehoek, zeshoek, vierkante doeken met een gat erin, etc. Deze bijzondere vormen zijn vrij kostbaar in aanschaf. Omdat de vorm zo bijzonder is, wordt het effect echter gauw plat of kitscherig. De vorm gaat dan afleiden van het onderwerp.

{{Schildervoorbeeld|File:1735 Canaletto Bacino di San Marco in Venedig anagoria.JPG|File:Wilhelm August Rieder - Kind.jpg|{{Wp|Canaletto|Canaletto}}|{{Wp|en:Wilhelm August Rieder|Wilhelm August Rieder}}, ca. 1850|Canaletto maakte een ovaal schilderij van Venetië. Het ovaal leent zich goed voor een landschap. Waarschijnlijk hing het in een interieur op een bijzondere plaats, wellicht suggereerde het daar een raam. Het is een levendig schilderij, met al die bootjes met hun masten op het water. Zelfs op de voorgrond is druk op de kade. Rieder schilderde daarentegen een rustig schilderij, hoewel er in de compositie wel spanning en diepte zit. De ogen van het onderwerp zitten wel precies in het midden, maar het hoofd is slechts een klein deel van het hele schilderij. De ontblote schouder komt naar voren, maar de aandacht wordt daarvan afgeleid door de indringende blik van het onderwerp.|De ronde vorm die Rieder gebruikte leent zich meer voor een portret.}}

&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;
{{Schildervoorbeeld3|File:Oopjen Coppit (1611-1689), by Rembrandt.jpg|File:Princess Augusta, c.1802.jpg|File:Ceanpea.jpg|{{Wp|Rembrandt van Rijn|Rembrandt}} (1606–1669) |{{Wp|William Beechey|William Beechey}} (1753–1839) 
|Jan Hamsik, 2004|Een langwerpig vertikaal doek leent zich natuurlijk uitstekend om een persoon ten voeten uit te schilderen. Hier drie voorbeelden van vrouwen. Rembrandt schilderde Oopjen Coppit in haar donkere kleed, waarbij alle aandacht uitgaat naar haar gezicht bovenin het schilderij. Ze staat in een geheimzinnig aandoende ruimte, met nog net een voet op de tegels. In het schilderij van de Engels prinses, meer dan 150 jaar later geschilderd, wordt de aandacht over alle delen van het schilderij geleid. Misschien komt dat ook omdat de prinses naar opzij blikt, terwijl Oopjen de toeschouwer direct lijkt aan te kijken. In het meest moderne schilderij, nog 150 jaar later, staat de vrouw ook de toeschouwer aan de kijken, in een verleidelijke pose. Haar ogen zijn niet geschilderd, maar je weet toch dat ze kijkt. Het portret is niet ten voeten uit geschilderd, maar vanaf de kuiten. Door de interessante houding is ook de restvorm, om de vrouw heen, boeiend. }}

==Grootte van papier voor aquarel==
Aquarelpapier is in diverse formaten in bloks te koop (aan de randen gelijmd), maar ook als losse vellen. Als je erg nat werkt, kan je beter niet op een blok werken, omdat dit toch kan gaan bobbelen. Koop dan liever lossen vellen en span die op. Hoe je dat moet doen, staat in het hoofdstuk [[Schilderen/Papier|Papier]]. Bloks zijn ook te koop als ringband, dus niet gelijmd. Die hebben een vrij klein formaat en zijn erg handig voor vakanties of uitstapjes.

De afmetingen van enkele in de handel te verkrijgen blokken staan uitgedrukt in cm in onderstaande tabel.  

{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
|
10x14,8 (briefkaartformaat)&lt;br&gt;
10,5x15 (briefkaartformaat)&lt;br&gt;
12,5x18&lt;br&gt;
14,8x21&lt;br&gt;
18x24&lt;br&gt;
18x25&lt;br&gt;
18x26&lt;br&gt;
|
21x29&lt;br&gt;
23x30,5&lt;br&gt;
23x31&lt;br&gt;
24x30&lt;br&gt;
24x32&lt;br&gt;
26x36&lt;br&gt;
27x35&lt;br&gt;
29,7x42&lt;br&gt;
|
30x40&lt;br&gt;
30,5x45,5&lt;br&gt;
30x42&lt;br&gt;
31x41&lt;br&gt;
35,5x51&lt;br&gt;
36x48&lt;br&gt;
36x51&lt;br&gt;
|
40x50&lt;br&gt;
|}

Losse vellen zijn in onderstaande afmetingen te koop.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
|
43x61&lt;br&gt;
|
50x65&lt;br&gt;
50x70&lt;br&gt;
56x76&lt;br&gt;
|
64x101&lt;br&gt;
|
70x100&lt;br&gt;
|}

Voor de grootverbruiker is aquarelpapier op rol te koop met een breedte van 1 of 1,5 m tot 10 meter lang.

==Grootte van doeken of panelen voor olieverf==
Een groot paneel of doek zal je dwingen om veel verf te gebruiken, vaak afstand te nemen, en wellicht ook dikkere kwasten te gebruiken. 

Er zijn veel verschillende afmetingen doeken op spieraam te koop. Onderstaande lijst geeft de beschikbare maten van het merk Artisan, met de maten in cm. Als je een afwijkende maat zou willen gebruiken, moet je het zelf maken, bijvoorbeeld met in de handel verkrijgbare spielatten (zie daarvoor het hoofdstuk [[Schilderen/Doek|Doek]]). Als je wilt schilderen op paneel kan je uiteraard het paneel op elke maat zagen die je wilt.

Kies niet al te kleine afmetingen, maar begin bijvoorbeeld met 40x50 cm. Een te klein doek leidt namelijk tot de petieterig werken, tenzij je gaat fijnschilderen op de millimeter. 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
|
10x10&lt;br&gt;
13X18&lt;br&gt;	 	
18X24&lt;br&gt;	 			   
20X20&lt;br&gt;			   
20X40&lt;br&gt;	 			   
20X50&lt;br&gt;	 			   
24X30&lt;br&gt;	 	
|
30X30&lt;br&gt;	 	
30X40&lt;br&gt;	 			   
30X60&lt;br&gt;			   
30X80&lt;br&gt;	 			   
30X100&lt;br&gt;  
30X120&lt;br&gt;	 			   
|
40X40&lt;br&gt;	 	
40X50&lt;br&gt;	
40X60&lt;br&gt;	 			   
40X80&lt;br&gt;	 			   
40X100&lt;br&gt;	 			   
40X120&lt;br&gt;	 			  
|
50X50&lt;br&gt;
50X60&lt;br&gt;			   
50X70&lt;br&gt;	 	
50X100&lt;br&gt;			   
50X120&lt;br&gt;
|
60X60&lt;br&gt;	 			   
60X70&lt;br&gt;	 			   
60X80&lt;br&gt;	 	
60X90&lt;br&gt; 			   
60X120&lt;br&gt;	 			   
|
70X70&lt;br&gt;			   
70X80&lt;br&gt;			   
70X90&lt;br&gt;			   
70X100&lt;br&gt;	
70X120&lt;br&gt;			   
70X140&lt;br&gt;			   
|
80X80&lt;br&gt;			   
80X90&lt;br&gt;			   
80X100&lt;br&gt;			   
80X120&lt;br&gt;			   
&lt;br&gt;
90X90&lt;br&gt;	 			
|
100X100&lt;br&gt;			   
100X120&lt;br&gt;			   
100X140&lt;br&gt;			   
100X150&lt;br&gt;			   
&lt;br&gt;
120X150&lt;br&gt;
|}
 
Vooral de handel in schildersmaterialen Martin Brinkhuis (zie de [[Schilderen/Bronnen|Bronnen]] voor een link naar de website), heeft van het eigen merk MB extra grote afmetingen in doek. Van Beek heeft ook enkele grote doeken in het eigen merk te koop.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
|
100X160&lt;br&gt;	 	
100X180&lt;br&gt;	 	
100X200&lt;br&gt; 	
&lt;br&gt;
110X110&lt;br&gt;	
|
120X120&lt;br&gt;	
120X140&lt;br&gt;	
120X160&lt;br&gt;	 	
120X180&lt;br&gt;	
120X200&lt;br&gt;	
|
130X130&lt;br&gt;
&lt;br&gt;	
140X140&lt;br&gt;	
140X160&lt;br&gt;
140X180&lt;br&gt;	
140X200&lt;br&gt;	
| 
150X150&lt;br&gt;	
150X200&lt;br&gt;
&lt;br&gt;	
160X160&lt;br&gt;	
160X200&lt;br&gt;	
|
180X180&lt;br&gt;	
&lt;br&gt;
190X190&lt;br&gt;	
&lt;br&gt;
200X200&lt;br&gt;
|}

{{Schildervoorbeeld3
|File:Bianca Wallin vid målarskrinet, 1936.JPG|File:Gideonpainting.jpg|File:Archives of American Art - Abraham Lishinsky - 2236.jpg|{{Wp|en:Bianca Wallin|Bianca Wallin}} werkt op een klein doek, met een relatief brede kwast|Gideon Infront werkt op een groot doek|{{Wp|en:Abraham Lishinsky|Abraham Lishinsky}} werkt op een enorm groot formaat|Drie kunstenaars met heel verschillende formaten en werkwijzen}}
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>ewasawndjfo0jbtn95jmxvhha8dzqyb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Diepte in je schilderij</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33824</id>
    <revision>
      <id>422383</id>
      <parentid>352741</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:25:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Links}}</comment>
      <origin>422383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5987" sha1="3gdfagbrje4islvd6nr1wg6ni6ggiif" xml:space="preserve">Veel schilders proberen diepte in hun schilderij te krijgen. Zij willen een driedimensionaal voorwerp of een driedimensionale ruimte op het platte vlak afbeelden, zodat een suggestie van diepte wordt gewekt.

Hieronder een algemene inleiding over diepte in een schilderij:

==Technieken om diepte te bereiken==
Je kan diepte bereiken op de volgende manieren:
*Door bepaalde kleurcontrasten te gebruiken, met name het [[Schilderen/Warm-koud contrast|warm-koud contrast]] en het [[Schilderen/Licht - donker contrast|licht - donker contrast]]. Warme kleuren komen, net als lichte kleuren, naar voren ten opzichte van koele respectievelijk donkere kleuren. Bij de voorwerpen of vlakken die naar voren moeten komen kan je ook sterke contrasten gebruiken. Grote contrasten komen naar voren. Gebruik op delen die op de achtergrond staan minder sterke contrasten. 
*Door in de achtergrond minder felle kleuren te gebruiken dan in de voorgrond. Meng de kleuren daarvoor met wit en een beetje van de complementaire kleur.
*Een bijzondere vorm van het warm-koud contrast is het [[Schilderen/Atmosferisch perspectief|atmosferisch perspectief]], dat effectief is om diepte te suggereren in een schilderij van een landschap. Hieraan is een apart hoofdstuk gewijd
*Het gebruik van [[Schilderen/Perspectief|lijnperspectief]]. Ook hieraan is een apart hoofdstuk gewijd. 
*Het gebruik van overlappende figuren of voorwerpen. Dit wordt ''coulissewerking'' genoemd 
*Het gebruik van grote of kleine voorwerpen, van kleinere voorwerpen denk je al gauw dat ze verder weg staan. Dat kan je ook heel bewust toepassen: plaats de grotere vormen vooraan, de kleinere achteraan. 
*Vervaging is ook een manier om aan te geven dat dingen verder weg staan. De details verdwijnen dan.  
*Door [[Schilderen/Schaduw|schaduw]] op en naast de voorwerpen aan te brengen. Ook dit is uitgewerkt in een apart hoofdstuk.

In onderstaande voorbeelden is een aantal van de bovenstaande technieken geïllustreerd.

{{Schildervoorbeeld|File:Fopsen van Es Still life.JPG|File:Ion Theodorescu-Sion - Natura statica cu ulcica si fructe.jpg|{{Wp|Jacob Foppens van Es|Jacob van Es}}|{{Wp|en:Ion Theodorescu-Sion|Ion Theodorescu-Sion}}|In het stilleven van de Vlaamse schilder Jacob van Es, is beperkt gebruik gemaakt van overlappende figuren. De voorwerpen staan ver uit elkaar, waardoor de dieptewerking beperkt is. N.B. Van Es heeft beter werk gemaakt, zie [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jacob_van_Es een galerij met zijn werk]. In het stilleven van de Roemeense schilder Ion Theodorescu-Sion gebruikt de schilder diverse van de hierboven genoemde technieken om diepte te scheppen. Naast overlapping gebruikt hij het atmosferisch perspectief: de oranje kleur van het tafelblad is warm, tegenover de koele groene kleuren van de papieren op de achtergrond. }}


{{Schildervoorbeeld|File:Pietro Longhi 1751 rhino.jpg|File:Lovis Corinth - Carl Hagenbeck in seinem Tierpark (1911).jpg|{{Wp|Pietro Longhi|Pietro Longhi}}&lt;br&gt;1751|{{Wp|Lovis Corinth|Lovis Corinth}}, 1911|De Longhi schilderde een neushoorn, in dit geval zonder hoorn. Hij heeft geprobeerd diepte in het schilderij te brengen door de figuren achter elkaar, overlappend, te schilderen. Dit is niet zo goed gelukt, wellicht omdat de figuren op de achtergrond erg lichte, bijna witte, kleding aan hebben, die sterk contrasteren met de zwarte hoeden. En dat terwijl de neushoorn juist erg donker is, en vrij weinig contrasteert met zijn omgeving. Daardoor wijkt de neushoorn als vanzelf naar achteren . Wat ook vreemd is in dit schilderij, is dat de figuren achteraan heel hoog staan, en daardoor groter lijken dan de figuren verder naar voren. Het is goed om soms ook te kijken naar schilderijen die niet zo goed gelukt zijn, en je af te vragen wat er beter aan zou kunnen. Maar Pietro Longhi heeft het stro prachtig geschilderd, en de structuur van het hout en de muren doe je hem ook niet gauw na!&lt;br&gt;Corinth heeft ook een dier met een persoon erachter geschilderd. Hier heeft de schilder ervoor gezorgd dat het dier tamelijk licht is en een warme kleur vacht heeft. Op de achtergrond zijn veel kleinere dieren afgebeeld, wat de indruk van diepte versterkt. De man op het schilderij is {{Wp|Carl Hagenbeck|Carl Hagenbeck}}, de eigenaar van de dierentuin}}

==Trompe l'oeil==
Een bijzondere vorm van het suggereren van diepte is {{Wp|trompe l'oeil|trompe l'oeil}}, vrij vertaald met gezichtsbedrog. Daarmee wordt zó realistisch geschilderd dat de voorwerpen zelfs uit het schilderij naar voren lijken te komen. Dit wordt bereikt door:
*Schilderen op ware grootte, met een goed lijkende oppervlaktestructuur
*Het voorwerp uit de lijst laten komen
*De schaduwen en het licht zodanig toepassen dat deze overeenkomen met de lichtval op andere voorwerpen in de omgeving van het schilderij.

{{Schildervoorbeeld|File:Escaping criticism-by pere borrel del caso.png|File:Gysbrechts-trompe-oeil-rouen.jpg|Pere Borrell del Caso&lt;br&gt;1874&lt;br&gt;Ontsnappen aan straf|Cornelis Norbertus Gysbrechts&lt;br&gt;1660–1683&lt;br&gt;Trompe-l'oeil
|Een sterk staaltje van trompe l'oeil; het jongetje lijkt uit de schilderijlijst te klimmen. En ook brieven en andere voorwerpen in het rechter schilderij zijn levensecht.}}

==Grisaille==
[[Bestand:Jan van Eyck - Annunciation - WGA7611.jpg|thumb|Een engel, als grisaille geschilderd door {{Wp|Jan van Eyck|Jan van Eyck}}, lijkt net een beeldhouwwerk, maar het is beslist een schilderij.]]
Tenslotte werd vroeger beeldhouwwerk gesuggereerd. De vrijwel monochrome schilderijen worden {{Wp|Grisaille|grisaille}} genoemd, Frans voor een grijs schilderij. De grisaille werd ook wel 'witje' genoemd. Het zijn bedriegelijk echte afbeeldingen in olieverf van beeldhouwwerken in plaats van steen. Voor de burgers uit de 17e eeuw was dit een manier om hun interieur rijk te decoreren, zonder al te veel geld uit te geven. Grissailles zijn onder andere te zien in het Paleis op de Dam, dat oorspronkelijk was bedoeld als stadhuis van Amsterdam.
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>3gdfagbrje4islvd6nr1wg6ni6ggiif</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Hulpmiddelen voor compositie en afmetingen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33826</id>
    <revision>
      <id>422355</id>
      <parentid>283020</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:12:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2491" sha1="ar9mw5g6dx7hx174roerdld940yr8fb" xml:space="preserve">Er zijn enkele hulpmiddelen die je zelf kan maken en die je helpen bij het schilderen naar de werkelijkheid.

[[Bestand:Tool for determining the cadre for your painting.jpg|thumb|Hulpmiddel om je onderwerp af te kaderen. Vaak gebruikt door de schrijver van dit boek, gezien de vetvlekken]]
==Kader bepalen==
Een hulpmiddel om je schilderij af te kaderen kan je zelf maken van karton met een paar paperclips. Je stelt het zo in dat het dezelfde verhouding heeft als de zijden van het doek waar je op wilt schilderen. Je houdt het vervolgens op ooghoogte vast en kijkt erdoorheen, naar het onderwerp dat je wilt gaan schilderen om te beoordelen wat de beste compositie is. Het voordeel daarvan is ook dat je het onderwerp van een eventueel storende omgeving isoleert. Sommige schilders gebruiken een dia-raampje, maar dat heeft een vaste verhouding tussen de zijden en is dus niet flexibel in gebruik. Als je geen kader bij je hebt, kan je ook je duimen en wijsvingers tegen elkaar zetten en daarmee een kader maken. Natuurlijk kan je ook een foto maken van je onderwerp, zodat je er ook later verder mee kan werken.

[[Bestand:Angle measuring tool for paintig.jpg|thumb|Meetmiddel om hoeken te meten en deze over te nemen op je schilderij. Gebruik dan de binnenste hoek]]
==Hoeken meten==
Het is lastig om hoeken over te nemen vanuit de werkelijkheid, terwijl deze wel bepalend zijn voor het schilderen naar de werkelijkheid, vooral als je gebouwen schildert, of andere door mensen gemaakte objecten. Met karton en een splitpen kan je een hoekmeter maken, zoals op de foto is weergegeven. Stil de hoek in op wat je wilt ziet, en houdt het vervolgens op overeenkomstige plaats tegen je schilderij.

[[Bestand:Measuring relative distances with your paint brush.jpg|thumb|left|Verhoudingen meten met je duim op je penseel]]
==Verhoudingen meten==
Verhoudingen zijn belangrijk in een schilderij naar de werkelijkheid. Je kan verhoudingen met elkaar vergelijken door je arm gestrekt te houden met een penseel erin, zodat je tegen de penseel aankijkt. Meet de afstand van een deel van je onderwerp door je duim op de juiste positie op het penseel neer te leggen. Vergelijk wat je zo gemeten hebt met een andere afmeting door je penseel - opnieuw met gestrekte arm - in een andere stand te houden.

In de figuur hiernaast zijn deze twee stappen geïllustreerd. Er blijkt uit dat de breedte van de vaas ongeveer de helft is van de hoogte. Dit kan je vervolgens overnemen op je doek.
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>ar9mw5g6dx7hx174roerdld940yr8fb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/De randen van het schilderij</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33827</id>
    <revision>
      <id>422371</id>
      <parentid>357439</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:17:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2601" sha1="lg0e67mjemar5w5s39ptqr5lgk6w5up" xml:space="preserve">De compositie van je schilderij wordt in de eerste plaats bepaald door de randen ervan. Dat zijn immers de lijnen waarbinnen alles wat je wilt laten zien zich afspeelt.

De objecten binnen je schilderij kunnen dichtbij die randen staan, of juist in het midden. Je kan de objecten gelijkmatig verdelen, maar ook juist concentreren in het midden, in een hoek of langs één van de randen. Je zou kunnen denken dat de rest van het doek dan leeg is, maar dat is niet het geval. Ook de lege delen in je schilderij hebben een functie. De vlakke, rustige partijen hebben door hun vorm en hun kleur ook een functie in het geheel. Het is dus niet nodig om alle lege partijen op te vullen.

{{Schildervoorbeeld3|File:Francisco de Zurbarán - Cup of Water and a Rose on a Silver Plate - WGA26060.jpg|File:Blanco.svg|File:The Samovar by Soren Emil Carlsen, c. 1920, oil on canvas - New Britain Museum of American Art - DSC09491.JPG|{{Wp|Francisco de Zurbarán|Francisco de Zurbarán}}, ca. 1630|{{Wp|it:Mario Bonazzi|Mario Bonazzi}}, ca. 1990|{{Wp|en:Emil Carlsen|Emil Carlsen}}, ca. 1920
|Drie stillevens met vrij weinig kleur, waardoor je je kan concentreren op het kijken naar het effect van de compositie. 
*Het linker werk, met het kopje in het midden straalt stabiliteit, harmonie en rust uit. Het kopje staat niet precies in het midden, waardoor het werk toch niet saai is geworden.
*De middelste compositie vertoont doordat alle voorwerpen bij elkaar staan in de linker bovenhoek, een sterke spanning en onrust. De spanning wordt versterkt doordat de voorwerpen ook buiten het kader van het werk doorlopen. De restvorm van de verder lege tafel en de restvorm muur spelen een belangrijke rol. 
*In de rechter compositie zit beweging, je oog blijft rondgaan op het werk. Dit komt door de plaatsing van de objecten, en bijvoorbeeld ook door het kraantje van de Samowar, dat als het ware naar de kan wijst. Maar veel positief gevoelens krijg je niet bij dit schilderij.
}}

Door de partijen waar wel iets gebeurt af te stemmen met de rustige partijen, kan je de manier waarop iemand naar het schilderij kijkt beïnvloeden. Als je alle objecten verdeelt, blijft het oog van de kijker over het schilderij heen en weer gaan. Je moet er daarbij voor zorgen om een rustpunt in het schilderij te vinden.

Door de objecten waar iets gebeurt op een bepaalde manier te combineren met bijvoorbeeld zichtbare of denkbeeldige lijnen krijg je beweging in je schilderij, een vooropgezette richting waar het oog zich langs beweegt. Je kan ook een ritme in het schilderij bereiken door objecten te herhalen.
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>lg0e67mjemar5w5s39ptqr5lgk6w5up</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Overleg:Schilderen</title>
    <ns>1</ns>
    <id>33829</id>
    <revision>
      <id>422434</id>
      <parentid>316724</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T23:21:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>lf</comment>
      <origin>422434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="261" sha1="hag4krd3lxwuhosigmpjntrlfr0gsx2" xml:space="preserve">Gebruikte sjablonen in dit boek:

*[[Sjabloon:Schilderoefening]] (alleen in de bijlage)
*[[Sjabloon:Schildervoorbeeld2]] met 2 schilderijen
*[[Sjabloon:Schildervoorbeeld3]] met 3 schilderijen
*[[Sjabloon:Schildervoorbeeld4]] met 4 schilderijen
*[[Sjabloon:Sub]]</text>
      <sha1>hag4krd3lxwuhosigmpjntrlfr0gsx2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Acrylverftechnieken</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33831</id>
    <revision>
      <id>422330</id>
      <parentid>379100</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:04:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Links}}</comment>
      <origin>422330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6857" sha1="0n5gpmbs9qzwvroxtklt822xcslom14" xml:space="preserve">Dit hoofdstuk gaat over de acrylverftechnieken. Vooral de verschillen met [[Schilderen/Olieverftechnieken|olieverftechnieken]] komen aan de orde. Acrylverf is populair. De verf is vaak goedkoper dan olieverf want het is makkelijker om mee te werken en het kan verdund worden met water. Olieverf is door gebruik van oplosmiddelen schadelijk voor de gezondheid, acrylverf heeft dat nadeel niet. 

Acrylverf kan op verschillende manieren worden aangebracht. Er is geen &quot;juiste&quot; manier. Je kan met acryl vrijwel overal op schilderen, zeker op doek, paneel of papier, maar het is toch goed je ondergrond voor te behandelen met {{Wp|gesso (krijt)|gesso}}.

{{Schildervoorbeeld|File:Acryl-FRBÜ-1.jpg|File:Angelesypalomas.jpg|Fractals door Tagesfleiss|Rapsodie van de liefde in roze en blauw door Patricio2008|Twee acrylschilderijen waarin vooral de frisse kleuren opvallen}}

== Verdunnen ==
Er zijn relatief weinig regels als het gaat om het schilderen met acrylverf, maar een belangrijke regel is om de verf niet al te veel te mengen met water. Voeg bij voorkeur niet meer dan 50% water toe. Gebruik je toch meer dan 50% water of een andere verdunner, dan kan het zijn dat het bindmiddel waardoor de verf vast blijft kleven op de ondergrond, niet meer werkt. Hierdoor kan in een later stadium de verf loskomen en gaan afbladderen. Ook zit er in acrylverf vaak toch al weinig pigment. Nog meer verdunnen dreigt de dekkracht en kleurkracht ernstig aan te tasten. Maar op papier kan je wel werken met sterk verdunde acrylverf, zodat een soort aquarel effect wordt bereikt.

== Snel werken ==
Met acrylverf moet je snel werken, want de verf droogt snel. Dat snel werken is vooral belangrijk als je mooie zachte kleurovergangen wilt maken. Als de verf droog is, lukt het vaak niet meer om precies dezelfde tint te mengen, want acrylverf wordt altijd iets donkerder als het droogt.  Dit komt doordat het bindmiddel in de verf bij natte toestand wit is, maar transparant opdroogt. 

Als je vindt dat de verf te snel droogt, kan je een vertrager (&quot;retarder&quot;) gebruiken die je door je verf mengt. Je kan ook je verf nat houden door het verfoppervlak met een plantenspuit te bestuiven. Heb je de verf dik opgebracht, en wil je dat het snel droogt, gebruik dan een föhn.

Gebruik slechts een klein beetje verf per keer: werk alleen met de hoeveelheid verf die je echt nodig hebt. Als de verf op het palet is ingedroogd kan je die immers niet meer gebruiken.

Door het snelle drogen, kan je de verf alleen mengen op het palet. Op het doek mengen zal niet goed lukken. 

Je kunt een stay-wet palet kopen om je verf vochtig te houden. Deze paletten bestaan meestal uit vloeipapier (voor onderop) en vetvrij papier (voor bovenop). Het vloeipapier dompel je even onder in water en het vetvrije papier leg je er bovenop.

Zet je penselen zodra je ze even niet gebruikt direct in een pot met water. Maak er ook een gewoonte van om penselen na het schoonmaken goed droog te deppen. Gebruik hiervoor een schone, droge doek. Zo voorkom je dat er water langs de kwast loopt, waardoor er verfvlekken op het doek of papier terechtkomen.

{{Schildervoorbeeld2|File:&quot;Cadena de Cadaqués&quot;.jpg|File:Priezor 1.jpg&lt;!--|File:Ænder by Tulla Blomberg Ranslet.jpg|door Franciscobernalperez|	
Slovenčina door Rudolf Rabatin|Eenden door Tulla Blomberg Ranslet--&gt;|Drie acrylschilderijen in wat meer gedekte kleuren}}

== Dun werken (alsof het aquarel is) en glaceren ==
Door de verf sterk te verdunnen met water of met een acrylmedium kan je lagen schilderen die doorzichtig opdrogen. Hoe meer water, hoe transparanter de verf. Dat schilderen in dunne transparante lagen wordt glaceren genoemd. Als je de verf dun op de witte ondergrond aanbrengt, krijg je een verflaag die op aquarel lijkt. Echter, terwijl je met aquarelverf een eerdere laag weer kan oplossen, is dat met acryl niet mogelijk. Zelfs de dunste laag is definitief.

== Laag over laag==
Net als bij olieverf kan je lagen over elkaar heen aanbrengen. Bij olieverf staat op de tubes de mate van dekking. Acrylverf is nooit volledig dekkend. Daarom vergt het licht over donker schilderen dikkere lagen verf dan bij een dekkende olieverf. 

Als je wilt glaceren met acrylverf is dat wel mogelijk (glaceren is typisch iets voor olieverf)  en dit zal het beste lukken door het gebruik van acrylmedium.

== Nat-in-nat ==
Maak voor nat-in-nat werken je doek eerst vochtig met een spons met water. Schilder de kleuren over en in elkaar met een brede kwast. Maak het niet al te nat, voorkom dat de verf gaat druipen.

== Met onverdunde verf ==
Door met onverdunde verf te schilderen krijg je mooie heldere kleuren. De randen worden scherp. Als het droog is kan je met een andere kleur dun over de droge laag heen schilderen, en de onderlaag dan lichter of donkerder maken. 

== Droge kwast ==
Met het gebruik van een droge kwast kan je overgangen maken, het effect lijkt dan op een tekening van pastelkrijt. Gebruik een harde varkensharen kwast, die je slechts weinig in de verf doopt en dep hem eventueel ook nog af met een doek. Schraap vervolgens met de kwast over het werk.

== Paletmes, bankpasje of karton ==
Schilder met een paletmes brede vlakken. Maar je kan ook een oud bankpasje gebruiken, of een stuk karton. Als het karton gerafeld is krijg je interessante structuren. 

== Textuur ==
Je kan textuur in je schilderij krijgen door een medium te gebruiken, of door de verf te mengen met bijvoorbeeld grof zand of kleine steentjes. Er zijn ook dikke pasta's te koop (modelleerpasta) die je door de verf kan mengen om dikkere structuren te krijgen. Het werken met zulke dikkere structuren noemen we impasto werken. Door gebruik van deze textuurpasta's wordt de kleur iets gedempt na het drogen; de kleuren kunnen weer glanzender worden gemaakt door er een laag vernis overheen aan te brengen. Ook allerlei andere materialen kan je gebruiken om textuur aan te brengen, zoals stro, stukjes touw, zaagsel, houtsnippers, papieren tissues, etc.

Tenslotte kan je ook gel op je doek aanbrengen en daar allerlei voorwerpen in drukken, die je vervolgens weer beschildert.

{{Schildervoorbeeld3|File:CarlaVandenBerg-Fish.jpg|File:Willy Bosschem009.jpg|File:43005assemblage.jpg|Vis, door Carla van den Berg|Antarctica, Polyester &amp; acryl op doek, door {{Wp|Willy Bosschem|Willy Bosschem}}|Assemblage door Adelaaaa|Drie voorbeelden waarin acryl is gebruikt in combinatie met andere materialen om structuur en textuur te krijgen}}

==Schoonmaken==
Als je knoeit met acrylverf, wees er dan snel bij om het op te ruimen. De verf droogt snel, en zeker uit kleding krijg je het vrijwel niet meer weg. Soms wordt gezegd dat je vlekken acrylverf als laatste redmiddel kan verwijderen door gebruik van spiritus vermengd met ammonia. Direct daarna het kledingstuk wassen. Maar voorkomen is ook hier beter dan genezen, als dat nog kan.
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>0n5gpmbs9qzwvroxtklt822xcslom14</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Schaduw</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33832</id>
    <revision>
      <id>422387</id>
      <parentid>341821</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:27:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8921" sha1="kpx1v1827yc9l7x81l33stqj298amqt" xml:space="preserve">Wat is een schilderij zonder schaduw? Licht is belangrijk in je schilderij, maar schaduw misschien wel belangrijker. Zonder schaduwen geen driedimensionale vormen. Zonder schaduw in je landschap is er geen structuur. Zonder schaduw is er geen diepte.

Wil je als beginnend schilder de schaduw onder de knie krijgen, dan is dat vooral een kwestie van heel veel kijken. Er zijn twee soorten schaduwen: 
* De slagschaduw die een voorwerp werpt op andere voorwerpen, op de grond, op een muur etc. 
* Elk voorwerp (tenzij van voren door licht beschenen en afgebeeld) heeft een schaduwzijde, het gedeelte dat niet aan direct licht wordt blootgesteld. Deze schaduw is van groot belang om de vorm van het voorwerp weer te kunnen geven. Zonder eigen schaduw wordt het voorwerp plat.   

==Slagschaduw ==
===De diepte van schaduw===
Schaduwen zijn vrijwel nooit volledig zwart. De schaduwen zijn het diepste als het licht afkomstig is vanaf één puntvormige bron, bijvoorbeeld de zon of een kaars. 

{{Schildervoorbeeld|File:David Teniers der Juengere - Das Katzenkonzert.jpg|File:Anton von Werner,_Kapitulations-Verhandlungen von Sedan_(19._Jhdt.).jpg|{{Wp|David Teniers II|David Teniers II}}, 17e eeuw|
{{Wp|Anton von Werner|Anton von Werner}}, 19e eeuw|
In het linker schilderij is de schaduw onder de tafel tamelijk zacht. Wellicht is het bewolkt weer buiten, of hangt er vitrage voor de ramen. In het rechter schilderij, waar het tafereel is verlicht door enkele lichtbronnen, is de schaduw onder de tafel zeer donker.}}

In fel zonlicht zijn de schaduwen in een landschap heel diep en bijna zwart. Op een bewolkte dag zijn de schaduwen zachter.

{{Schildervoorbeeld|File:Willard Leroy Metcalf - Sunlight and Shadow - Google Art Project.jpg|File:Van Gogh - Olivenbäume.jpeg|{{Wp|Willard Metcalf|Willard Metcalf}} (1858–1925)&lt;br&gt;Sunlight and Shadow|{{Wp|Vincent van Gogh|Vincent van Gogh}} (1853–1890)&lt;br&gt;Olijfbomen|Op deze twee schilderijen is het verschil tussen enerzijds een zonnige dag, met zeer scherpe, donkere schaduwen, en anderzijds een bewolkte dag, met zachte, bijna niet zichtbare schaduw, heel duidelijk te zien.}}

====Kernschaduw====
Daarnaast kennen we de &quot;{{Wp|umbra|umbra}}&quot; en de &quot;{{Wp|penumbra (optica)|penumbra}}&quot;. De '''umbra''' ook kernschaduw of slagschaduw, is het donkerste, binnenste gedeelte van een eigenschaduw van een voorwerp. Het is dat gedeelte van de schaduw waar de gehele lichtbron wordt verduisterd, in tegenstelling met de penumbra waar nog een gedeelte van de lichtbron zichtbaar is. Daarom is een schaduw nooit egaal donker, maar zeker aan de randen lichter.

{{Schildervoorbeeld3|File:JH Dolph Butterfly.jpg|File:StillLifeWithASkull.jpg|File:Émile Bernard - Vase with flowers and cup - Google Art Project.jpg|
{{Wp|John Henry Dolph|John Henry Dolph}}, circa 1870|{{Wp|Philippe de Champaigne|Philippe de Champaigne}} (1602–1674)&lt;br&gt;Stilleven met schedel|{{Wp|Émile Bernard|Émile Bernard}} (1868–1941)|Drie stillevens met een schaduw. In het linker schilderij is vooral in de schaduw van de vaas het verschil tussen de umbra en penumbra duidelijk weergegeven. Het middelste schilderij toont bij de schedel alleen de kernschaduw, dat toont nogal primitief; de schaduw van de zandloper lijkt ook te klein; de schilder heeft duidelijk niet zo goed gekeken. In het rechter schilderij is de schaduw van de vaas helemaal weggelaten. Dat kan natuurlijk ook. Het resultaat is dat het schilderij weinig diepte laat zien, en dat je je als kijker op andere dingen gaat richten. Bernard heeft ervoor gekozen om het kopje wel een - egale - schaduw te geven}}

===De kleur van schaduw===
De kleur van de schaduw is meestal niet zwart of grijs. De kleur van de schaduwzijde van een voorwerp is over het algemeen een donkerder versie van de kleur van het voorwerp. Maar daarnaast kan de kleur van de schaduw beïnvloed worden door lichtreflecties van andere voorwerpen of oppervlakten. Zo kan er op een witte kan, die naast een groene appel staat, de schaduwzijde van de kan een groene waas krijgen. 

De meeste schilders gebruiken geen zwart om een schaduw te schilderen, maar mengen liever een kleur. Je kan vaak een mooie schaduw maken door wat van de complementaire kleur bij te mengen. Of in geval van laag-over-laag, een transparante laag van de complementaire kleur toe te voegen.

{{Schildervoorbeeld4|File:Asa (Michelangelo).jpg|File:Eckersberg - En matros, som tager afsked med sin pige.JPG|File:Helen McNicoll - A l'ombre de l'arbre.jpg|File:Kirchner - Nacktes Mädchen mit Zweigschatten.jpg|Michelangelo, tussen 1508 en 1512&lt;br&gt;Detail Sixtijnse kapel
|Christoffer Wilhelm Eckersberg (1783–1853)&lt;br&gt;Zeeman neemt afscheid van zijn vriendin|{{Wp|Helen Galloway McNicoll|Helen Galloway McNicoll}}, circa 1910&lt;br&gt;In de schaduw van de boom|Ernst Ludwig Kirchner (1880–1938)&lt;br&gt;Naakt meisje met schaduwen van twijgen|Michelangelo of zijn assistenten schilderden een bijna egale, grijze schaduw. Heel realistisch toont het schilderij van de matroos en zijn vriendin, de schaduw is een donkerder kleur bruin van de muur en het troittoir. De schaduw van de lamp, met het doorzichtige glas, is heel gedetailleerd en knap geschilderd. De impressionisten schilderden de schaduwen vaak blauw of paarsachtig. De expressionisten waren veel vrijer in hun kleurgebruikt. Schiele gebruikt hier groen met paars om de schaduw van takken op de huidkleur weer te geven.}}

===De grootte en vorm van de schaduw===
Als je voor de spiegel gaat staan met een lichtbron boven je hoofd, kan je zien dat de slagschaduwen erg sterk kunnen veranderen als het voorwerp - je gezicht - van stand veranderd. Door dat feit is het niet noodzakelijk om de schaduwen heel precies te schilderen. Je kan ze in je schilderij vaak wel beredeneren, als het licht van buiten het kader komt. Als de lichtbron in beeld staat, bijvoorbeeld een kaars, moet je wel preciezer zijn met de schaduwen. Maar ook dan geldt, de kaars kan flakkeren en daardoor veranderen de schaduwen.
In de buitenlucht is het wel zo dat als de zon laag staat, in de winter of bij zonsop- of ondergang, de schaduwen langer zijn dan wanneer de zon hoog aan de hemel staat.

===Schaduw construeren===
Het is mogelijk om de randen van een schaduw in je schilderij te construeren. Je trekt dan lijnen vanaf de lichtbron naar de hoeken van het voorwerp, en trekt die door naar het oppervlak waar de schaduw op valt. Dat oppervlak moet je dan ook wel met lijnen construeren, bijvoorbeeld door de diagonalen van een blok naar buiten te verlengen. Onderstaande tekeningen maken dat duidelijk. In één van de tekeningen is aangegeven hoe je de schaduw moet tekenen als de lichtbron zover weg staat dat er parallelle lichtstralen vanaf komen. Een voorbeeld is de schaduw van de zon. 

{{Schildervoorbeeld|File:Construct a shadow from a single light source.png|File:Construct a shadow from a single light source far away like the sun.png|Construeren van de schaduw van een enkele lichtbron|Construeren van een schaduw van de zon|}}

== De schaduwzijde van een voorwerp ==

===De scherpte van de schaduw===
Ronde zachte vormen, zoals een vrucht of een gezicht, hebben zachte schaduwen, met zacht verlopende tinten. Harde voorwerpen met harde randen, zoals tafels en in de natuur voorkomende kristallen, hebben scherpe schaduwen.

{{Schildervoorbeeld4|File:Charles Haigh-Wood Storytime.jpg|File:Breakfast (Amalia Lindegren) - Nationalmuseum - 17996.tif|File:Princess Beatrix 1859.jpg|File:Mary Jane Smith - Joseph Whiting Stock.png|Charles Haigh-Wood (1856-1927)&lt;br&gt;Storytime|Amalia Lindegren (1814–1891)&lt;br&gt;Ontbijt|Franz Xaver Winterhalter (1805–1873)&lt;br&gt;Prinses Beatrix (van de UK)|Joseph Whiting Stock (1815-1855)|Vier schilderijen van meisjes met poppen. De overeenkomst is dat de schaduwzijde van het gezicht van een kind zeer zacht en rond, zeer zacht geschilderd wordt. Hetzelfde geldt voor andere delen van de huid. De schaduwzijden van de kleding, meubels, schoenen en andere voorwerpen zijn veel scherper. Kijk eens goed hoe de schilders de karakters van de meisjes doet uitkomen, door blik en houding}}

== Architectuur ==
Bij architectuur laat je met de manier van schilderen van de schaduwzijde van de bouwelementen zien wast de vorm van het bouwelement is. Zo is de schaduwzijde van een ronde pilaar anders dan van een obelisk, zoals blijkt uit de voorbeelden hieronder. De schaduwzijde van de obelisk tekent met een scherpe lijn af tegen de lichtzijden
{{Schildervoorbeeld|File:Krüger, Andreas Ludwig - Nordansicht des Königlichen Schlosses von Potsdam - Potsdam Museum.jpg|File:Meyer, Johann Friedrich - PotsdamSchloss 1.jpg|Andreas Ludwig Krüger naar Johann Friedrich Meyer&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Potsdam, oude markt (ingekleurde ets)|Johann Friedrich Meyer&lt;br&gt;(1728 - 1789)&lt;br&gt;
Potsdam, oude markt (olieverf)|Kijk eens naar de contrasten in deze afbeeldingen. In welke lijkt de zon te schijnen, in welke lijkt het bewolkt te zijn?}}
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>kpx1v1827yc9l7x81l33stqj298amqt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sjabloon:Schildervoorbeeld2</title>
    <ns>10</ns>
    <id>33833</id>
    <revision>
      <id>422432</id>
      <parentid>396065</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T23:19:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Erik Baas heeft pagina [[Sjabloon:Schildervoorbeeld]] hernoemd naar [[Sjabloon:Schildervoorbeeld2]]: in lijn met Schildervoorbeeld3 en Schildervoorbeeld4</comment>
      <origin>396065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1627" sha1="6szrxvge4yjeuwik8wmrettdnq1bko0" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot; style=&quot;font-size: 12px; font-style:italic;&quot;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;background: silver; color: black;&quot;|
| style=&quot;border-right: none; border-bottom: none;&quot;|[[{{{1}}}|x300px|center|border]]
| style=&quot;border-left: none; border-bottom: none;&quot; |[[{{{2}}}|x300px|center|border]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;background: silver; color: black;&quot;|
| style=&quot;border-right: none; border-none; text-align:center;&quot;| {{{3}}}
| style=&quot;border-left: none; border-none; text-align:center;&quot; | {{{4}}}
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;background: silver; color: black;&quot;|
| colspan=&quot;2&quot; | {{{5}}}
|}
&lt;noinclude&gt;
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;description&quot;: &quot;Maakt een tabel met twee kolommen met twee voorbeeldschilderijen naast elkaar. Deze worden even hoog weergegeven, namelijk 300px&quot;,
	&quot;params&quot;: {
		&quot;1&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;Linker schilderij, alleen de file naam die begint met file:....&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-file-name&quot;,
			&quot;required&quot;: true
		},
		&quot;2&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;Rechter schilderij, alleen de file naam die begint met file:....&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-file-name&quot;,
			&quot;required&quot;: true
		},
		&quot;3&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;Schilder van het linker schilderij, eventueel met link&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: true
		},
		&quot;4&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;Schilder van het rechter  schilderij, eventueel met link&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: true
		},
		&quot;5&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;Toelichtende tekst over de vergelijking van de twee schilderijen&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: true
		}
	}
}
&lt;/templatedata&gt;

[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]
&lt;/noinclude

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6szrxvge4yjeuwik8wmrettdnq1bko0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Textuur</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33834</id>
    <revision>
      <id>422403</id>
      <parentid>418042</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:31:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3964" sha1="scf5wpre4nuxk67l8rnlp8cxwe6yuxu" xml:space="preserve">[[Bestand:Paint Texture.jpg|miniatuur|Textuur in acrylverf, verkregen door klodders op de ondergrond aan te brengen.]]
De textuur van een schilderij wil zeggen hoe het oppervlak eruit ziet. Als je het schilderij mag aanraken van de eigenaar kan je de textuur ook met je vingers voelen. De textuur kan glad zijn, fijn, grof, harig, stekelig, bobbelig, etc.

== Dikke textuur aanbrengen ==
Textuur krijg je in je olieverf of acrylschilderij via het weefsel van het doek, door de verf dik op te brengen (impasto), door de streek van je kwast. Een jute doek heeft een grovere textuur dan een katoenen doek.  

Je kan ook structuren maken door iets door de verf heen te mengen. Voorbeelden zijn (schoon) zand, kleine kraaltjes, touw, steentjes, takjes, droge bladeren, dennennaalden, zaagsel, houstpaanders etc. Dit soort kleine materialen kan je door de verf voor de grondkleur heen mengen. Maar je kan het ook mengen door de verf voor onderdelen van je schilderij waar je de structuur zichtbaar wil maken, als contrast ten opzichte van een gladder deel. Je kan ook eens experimenteren met gips of plamuurmiddel. 

Bedenk wel dat heel zware structuren op termijn van het doek af kunnen vallen.  

Het is ook leuk om eens te werken met tissues. Als je die op je doek lijmt met gesso voordat je gaat schilderen, en de tissues daarbij wat structuur geeft door ze te laten bobbelen of over elkaar heen te plakken, heb je meteen al interessante textuur in je schilderij. Bij gebruik met olieverf moet je dit soort materialen wel eerst overschilderen met gesso, om een goede grondlaag voor de olieverf te verkrijgen. 

== Dunnere textuur ==
Met een droge penseel waar je haren uit elkaar laat staan en weinig verf op brengt kan je fijne structuren aanbrengen. 

== Stempelen ==
In de nog natte (olie)verf kan je ook door stempelen structuur aanbrengen. Het beste werkt dat met een voorwerp met gaten erin, of met groeven, een gekartelde rand. Een baksteenstructuur kan je aanbrengen door de zijkant van een luciferdoosje in de verf te drukken. Probeer van alles op een proefstuk, bijvoorbeeld de achterkant van een lepel, waarbij je veegt of draait. Een prop aluminiumfolie, tissues, dopjes van flessen of andere huishoudelijke spullen. Door stempelen kan je ook makkelijk zich herhalende patronen maken. 

== Sgraffito ==
Sgraffito betekent krassen maken in de nog natte verf. Dit kan je doen met een paletmes, met de achterkant van een penseel, met de kop van een spijker of zelfs met een potlood. Hierdoor wordt de onderliggende kleur zichtbaar. Door geheel droge verf krassen kan ook wel; dan wordt de onderste, meestal witte, drager zichtbaar. Pas daarbij wil op om geen schade aan te brengen. Je kan dit bijvoorbeeld gebruiken om een structuur van een kanten blouse aan te geven, door de krassen schemert dan de eerder geschilderde huidskleur heen. Of de fijne lijnen van een houtstructuur; schilder het hout dan eerst donkerbruin, en leg er een lichtere bruine kleur overheen. Maar je kan ook abstracte composities interessanter maken met sgraffito. Bevallen de krassen je niet, dan schilder je gewoon de nog natte verf weer dicht met een kwast. 

== Textuur bij acrylverf ==
Acrylverf droogt vaak vlak op, ook als je het dik aanbrengt. Je kan een speciaal medium gebruiken, acrylmodelleerpasta, om textuur aan te brengen. Dat moet voldoende dik worden aangebracht. Voordat het droog is kan je er met allerlei voorwerpen een textuur in aanbrengen, bijvoorbeeld met een kam, door er voorwerpen in te drukken, of door er met de achterkant van een penseel in te tekenen. Omdat de pasta nogal duur is, gebruiken mensen soms houtlijm, of gewone muurverf waar bijvoorbeeld zand doorheen gemengd wordt.  Ook is het mogelijk met acrylverf over papier-maché heen te schilderen (gemaakt van krantenpapier en behanglijm). 

In aquarel zit geen textuur in de verf zelf. Daar kan het papier voor textuur zorgen, tenminste als je een grove soort papier gebruikt.
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>scf5wpre4nuxk67l8rnlp8cxwe6yuxu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Patronen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33835</id>
    <revision>
      <id>422381</id>
      <parentid>312838</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:18:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1535" sha1="d7wjn8rbbzco729adnhl40o7h3acb5h" xml:space="preserve">Patronen kunnen in je schilderij ontstaan als een vorm zich een aantal malen herhaald, dat heeft natuurlijk wel te maken met het ritme dat in het vorige hoofdstuk is behandeld. 

Voorbeelden van patronen zijn:
*De ruitjes van een raam
*Een tegelvloer
*Een rij bomen
*Kiezelstenen op het strand
*Bladeren
*De getrokken voren in een veld
*Traptreden

De schilder moet daarbij kiezen wat hij of zij weglaat, en wat hij of zij juist wil accentueren.

{{Schildervoorbeeld|File:Paul Baum Bäume am Kanal.jpg|File:Street Art Newport 2.jpg|
{{Wp|Paul Baum|Paul Baum}}, Bomen langs een kanaal|
Straatkunst van &quot;Brooklyn3012&quot;|
In deze voorbeelden zie je duidelijk patronen. In het linker voorbeeld patronen die in werkelijkheid voorkomen, op de voorgrond een rij grote bomen. Dit patroon herhaalt zich zelfs in de achtergrond, waar eenzelfde rij bomen staat, maar kleiner. De wolken lijken ook een patroon te vormen. Kijk overigens eens naar de techniek. Deze schilderwijze wordt het {{Wp|pointillisme|pointillisme}} genoemd. De schilder bereikt kleurnuances door het aanbrengen van stippen met een beperkt aantal basiskleuren. 

In het rechter voorbeeld staan verschillende patronen die uit de fantasie van de schilder voortspruiten. Een patroon van zwarte lijnen dat doet denken aan een weefsel, regelmatig geplaatste stippen in dezelfde kleur en vorm, en zich herhalende op elkaar lijkende letters.}}

In de abstracte schilderkunst komen ook patronen voor, Mondriaan gebruikte bijvoorbeeld zich herhalende vlakken en lijnen.
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>d7wjn8rbbzco729adnhl40o7h3acb5h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Restvormen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33836</id>
    <revision>
      <id>422377</id>
      <parentid>355703</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:17:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3013" sha1="fkbemtutn0cch8ceabprhqgszdrabjt" xml:space="preserve">Als je vormen neerzet op je doek, schep je tegelijk ook ruimte om die vormen heen. Dat worden de '''restvormen''' genoemd. Het wordt ook wel aangeduid met de term '''negatieve vormen''' of '''negatieve ruimte'''. Het zijn dus de vormen die zich bevinden tussen of rondom de objecten van je schilderij. De restvormen ontstaan uit de achtergrond, uit een muur, uit een tafel, uit het hemelgewelf, eigenlijk uit het niets. De restvorm kan je dan ook niet beetpakken, de vorm is er wel op je schilderij, maar in de werkelijkheid is deze vorm niet aanwezig. De schilder schept hem zelf. 

==Restvormen zijn er altijd==
Die restvormen zijn er dus altijd, en ontstaan uit de positieve vormen. De restvormen zijn dus ook belangrijk, net als je positieve vormen. Soms zijn de restvormen zelfs groter dan de positieve vormen. Daarmee bepalen de restvormen voor een belangrijk deel hoe je schilderij eruitziet. In sommige soorten schilderijen, bijvoorbeeld met een hemel met wolken, ben je heel erg vrij om de vorm van je negatieve vormen zelf te kiezen.

{{Schildervoorbeeld|File:Paul Gauguin 106.jpg|File:Standardbred,oil on canvas 30x40sm.jpg|{{Wp|Paul Gauguin|Paul Gauguin}}, 1902|{{Wp|en:Simon Kozhin|Simon Kozhin}}, 2002|Op deze twee schilderijen met paarden spelen de restruimtes een grote rol. In beide schilderijen is het oppervlak op het schilderij van de restruimte groter dan dat het onderwerp zelf. Beide schilders hebben veel aandacht besteed aan de kleur en structuur van de restruimte. Kijk ook eens hoe Kozhin de glans op het paard heeft afgebeeld, en hoe die glans contrasteert met de ruwe achtergrond. Gaugin laat daarentegen helemaal geen glans zien op de vacht. De paarden zijn heel dof, de kleur op de lichtste plekken van het paard vooraan is bijna net zo roze, en net zo dof, als het strand.}}
==Kijk naar de restvormen==
Probeer je aan te wennen om tijdens het schilderen, vooral bij de eerste opzet, ook naar deze negatieve vormen te kijken. Zet ze zo neer dat ze bijdragen aan de compositie. Dat heeft nog een ander voordeel, door goed te kijken naar de restvormen kan de schilder de werkelijkheid nauwkeuriger afbeelden. Als je bijvoorbeeld kijkt naar een persoon met de hand in zijn zij, is het makkelijker de restvorm op je schilderij over te nemen (de driehoek tussen de arm en het middel) dan naar de vorm van de arm zelf. Hetzelfde geldt voor restvormen in een gezicht, tussen de benen van een paard, etc.
[[Bestand:Denhaag relief houtrustweg2.jpg|miniatuur|400x400px|Relief van Escher. Dit heeft geen restvormen, de blauwe vissen en vogels zou je kunnen zien als de restvormen van de witte, en omgekeerd. Elk stukje relief is als positieve vorm of als negatieve vorm belangrijk.]]
Een bijzondere kunstenaar was {{Wp|M.C. Escher|M.C. Escher}}, weliswaar geen schilder maar graficus. Maar hij had een heel speciale manier om met restvormen om te gaan; hij veranderde ze in vormen. In zijn werk is soms geen restvorm aanwezig, zoals te zien is in het hier afgebeelde reliëf.
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>fkbemtutn0cch8ceabprhqgszdrabjt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Onderwerpen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33837</id>
    <revision>
      <id>422389</id>
      <parentid>315054</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:28:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="876" sha1="3826vzh6rb85m1ux4ai0nk4s2jpymxn" xml:space="preserve">Er is geen einde aan de onderwerpen die je voor je schilderij kan kiezen. Als beginnend schilder ben je wellicht geneigd om van alles te proberen, en daar is ook geen enkel bezwaar tegen, zo kom je erachter wat jou het beste ligt. De hoofdstukken hierna behandelen de meest voorkomende onderwerpen, zoals landschap, stilleven of portret. Wellicht bedenk je je eigen onderwerpen die er niet opstaan. 

De schrijver van dit boek heeft zelf ervaren dat van alles proberen uiteindelijk niet leidt tot een goed resultaat. Het is belangrijk om iets te kiezen wat je het leukste vindt en om daarin heel goed te worden. Het werkt goed om een (tijdelijke) keus te maken voor één onderwerp, en dat een tijdje vol te houden, zodat je je daarin kan bekwamen. 


[[Bestand:Collage van schilderijen in blauw.png|thumb|500px|center|Schilderijen met allerlei onderwerpen]]
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>3826vzh6rb85m1ux4ai0nk4s2jpymxn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Paletmes</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33838</id>
    <revision>
      <id>422352</id>
      <parentid>342958</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:11:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Links}}</comment>
      <origin>422352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3671" sha1="r735ko8vd3yrm24c44fif4g5vcqwn6u" xml:space="preserve">[[Bestand:Palette knife.jpg|thumb|Een setje gloednieuwe schildersmessen]]
Er wordt wel gesproken over een paletmes en een schildersmes. Een paletmes is strikt genomen bedoeld om de verf te mengen op het palet. Een schildersmes is zuiver bedoeld om de verf aan te brengen op het schilderij. Een schildersmes heeft dan ook een geknakte steel, zodat je tijdens het opbrengen van de verf het schilderij niet aanraakt met je hand.

In de praktijk kan je met een schildersmes, zeker als het niet al te klein is, prima verf mengen op een palet. De meeste schilders vinden het prettig als het mes lekker soepel is.

De messen zijn niet echt scherp, je kan er dus niet per ongeluk mee snijden in je doek. Wel kan je met de zijkant krassen in de verf aanbrengen. Dat kan natuurlijk ook opzettelijk gebeuren!

== Effect ==
[[Bestand:Couteau à peindre.jpg|miniatuur|Met een schildersmes wordt witte verf op het doek aangebracht]]
Met een schildersmes breng je dikke verf aan op het doek, zodat je een deel van het doek geheel bedekt. Het einde van het vlak eindigt in een opstaande rand verf. De opstaande richels werpen schaduwen op het doek, zodat ze extra opvallen. De vlakke laag verf heeft uiteraard geen penseelstreek en laat daarom in het geval van olieverf een mooie glans zien. 

==Vorm, afmetingen en materiaal==
Schildermessen zijn verkrijgbaar in vele bladvormen en afmetingen: rond, langwerpig, of ruitvormig. Er bestaan ook plastic varianten, naast de metalen die hier zijn afgebeeld. De plastic varianten zijn zeer goedkoop. Plastic messen hebben het voordeel dat ze minder hard zijn. Bij het werken op papier is dat een voordeel, want het papier wordt dan minder snel beschadigd. 

==Gebruik==
Het schildermes geeft veel mogelijkheden voor het aanbrengen van textuur en leent zich voor pasteus werk. Het is dus een vorm van [[Schilderen/Olieverftechnieken|impasto]]. Je mengt de juiste kleur op je palet, en neemt het op je mes, zorg dat het dan op de onderzijde zit. Vervolgens smeer je de verf uit op je doek. Uit het woordje &quot;smeren&quot; blijkt dat de verf niet te dun moet zijn. Verf direct uit de tube is geschikt, of verdund met een klein beetje terpentijn of lijnolie.

Je krijgt met het paletmes dus vooral vlakken van één kleur. Als je de verf echter niet volledig gemengd hebt op je palet, kan je uiteraard met het paletmes een variërende kleur aanbrengen op je schilderij.

{{Schildervoorbeeld|File:Detail of Frans Hals painting showing use of painting knife.jpg|File:Frans Hals - Zigeunermeisje.jpg|{{Wp|Frans Hals|Frans Hals}} (detail)|Frans Hals, zigeunermeisje, circa 1628|Op dit schilderij van {{Wp|Frans Hals|Frans Hals}} is met name in de mouw van het meisje het gebruik van het schildersmes duidelijk te zien. Je ziet ook dat in dit schilderij de zachte oppervlakken, bijvoorbeeld het decolleté van het meisje, met een kwast of penseel is geschilderd. Het paletmes eigent zich niet goed voor zachte ronde contouren.}}

Je kan het schildersmes ook gebruiken om weer verf van de ondergrond af te schrapen. Met de zijkant van het mes kan je krassen in de nog natte verf maken.

Het schildersmes kan ook gebruikt worden om de verf op het doek zelf te mengen, of alleen een beetje door elkaar te vegen.

Voor zeer groot werk kan in plaats van een schildermes ook een plamuurmes gebruikt worden. 

Houd de kleuren fris en veeg voor elke nieuwe kleur het schildersmes af om de vorige kleur te verwijderen.

==Onderhoud==
Maak na gebruik beide kanten van het paletmes grondig schoon. Als de messen door veel gebruik aan de rand erg scherp worden maak ze dan weer bot door ze met de scherpe kant tegen een steen of vijl wat af te schuren.
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>r735ko8vd3yrm24c44fif4g5vcqwn6u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Landschap</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33851</id>
    <revision>
      <id>422393</id>
      <parentid>368385</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:29:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17576" sha1="0j1yiimva4yy5kw0lkvu6d876yhy3j1" xml:space="preserve">Het schilderen van een landschap geeft je allerlei mogelijkheden om ervaring op te doen. Kies om te beginnen een eenvoudig landschap, bijvoorbeeld een weiland met een boom en een sloot, met wat huisjes in de verte.
== Buiten schilderen ==
Probeer een landschap vooral naar de werkelijkheid te schilderen, dus buiten. Je kan natuurlijk ook naar een foto schilderen, maar dat is altijd het &quot;next best&quot;, omdat je dan de ruimtelijkheid, de buitenlucht, de geuren, de warmte of kou, het echte licht etc. mist. Als je buiten schildert moet je wel snel werken, omdat je maar een paar uur de tijd hebt. Dan werk je ala prima. Natuurlijk kan je later thuis het schilderij nog afmaken met details. Dan is het zeker handig om een of meer foto's te maken om je herinnering te helpen.

==Vereenvoudigen is noodzaak==
Wanneer je naar een landschap kijkt komen er enorm veel details op je af: structuren, kleuren en allerlei vormen. Daar moet je dus uit kiezen. Kijk eens wat je nu het meeste aanspreekt. Is het de lucht, kies dan een lage horizon en veel lucht. Is het een bruggetje over een sloot, schilder dat dan in detail en alles eromheen veel schematischer. Maar een probleem bij het vereenvoudigen is dat je niet wilt dat er grote saaie vlakken in je werk ontstaan (tenzij je dat juist wel wilt natuurlijk, als het je bijvoorbeeld gaat om de vormen). Probeer om saaiheid te voorkomen je penseelstreek te variëren als je een vlak in één kleur schildert zoals een weiland.Meng er nat in nat een andere kleur doorheen, bijvoorbeeld wat geel door je lichtgroen. Zie je geen structuur, dan kan je de schaduw van de wolken erbij denken, of de richting van het zaaien of maaien door parallelle strepen te maken in verschillende kleuren groen. 

Maak – vooral vooraan – wat details zichtbaar, en laat achterin elk detail weg. Maar overdrijf het niet. Je aandachtspunt van het landschap ligt toch eerder in de wijdte dan in de details op de voorgrond. 

{{Schildervoorbeeld3|File:Gustav Wentzel-Grænt gress 1890.jpg|File:Paul Cézanne - The Bare Trees at Jas de Bouffan - Google Art Project.jpg|File:Gustave Courbet-The rock of Ten Hours-1855.jpg|Gustav Wentzel&lt;br&gt;(1859–1927)&lt;br&gt;Grønt gress, 1890|Paul Cézanne&lt;br&gt;(1839–1906)&lt;br&gt;Kale bomen bij de Jas de Bouffan |Gustave Courbet&lt;br&gt;(1819–1877)&lt;br&gt;De rots van de 10 uren, 1855|Drie voorbeelden van schilderijen met een weiland. Kijk eens hoe de schilders de structuur van het gras op het weiland hebben weergegeven. Dit alles dient om te voorkomen dat er een glad, saai, groen oppervlak zichtbaar wordt.}}

==Kies je formaat en je compositie.==
Om een landschap te schilderen begin je, zoals bij elk schilderij, met het kiezen van je ondergrond en de stand waarin je de ondergrond wilt gebruiken. Voor een landschap is het gebruikelijk om een langwerpige ondergrond te kiezen en dat horizontaal te gebruiken, maar dat is absoluut geen verplichting. Het horizontale formaat maakt het wel makkelijker om de ruimtelijkheid weer te geven, zeker bij het platte Nederlandse landschap. 

{{Schildervoorbeeld|File:A landscape painting Yamaoka Beika 青緑山水図.jpg|File:Anna Gardell Ericson-Soluppgång över landskap med vatten.jpg|Yamaoka Beika, Japanse schilder (1868 - 1914)|{{Wp|en:Anna Gardell-Ericson|Anna Gardell-Ericson}} 1853-1939, aquarel|De Japanse schilders hebben een totaal andere conventie voor het schilderen. Traditioneel schilderen zij op langwerpige rollen. Zelfs landschappen schilderen zij dus op verticaal formaat, in dit geval van een bergachtig gebied, dat zich goed voor een verticaal formaat leent. Verreweg de meeste Europese schilders zullen een landschap horizontaal schilderen. Kijk trouwens eens naar de aquareltechniek in beide schilderijen. Het Japanse schilderij ingetogen met weinig kleuren, bij het Zweedse schilderij spatten de kleuren eraf. In het Japanse schilderij is het water wit gelaten. In het Zweedse schilderij heeft het water alle kleuren van de regenboog.}}
Kies daarna je compositie. Wijk gerust af van wat je ziet. Als een bomenrij en een boerderij in werkelijkheid te ver uit elkaar staan voor je schilderij, plaats ze dan dichter bij elkaar. Doet dat ook met de wolken, die veranderen toch de hele tijd, dus zet ze neer waar het je bevalt. Probeer een keus te maken voor het aandachtspunt in je compositie en denk aan de balans. Denk aan het perspectief en aan het atmosferisch perspectief die in eerdere hoofdstukken van dit boek behandeld zijn.

==De plaats van de horizon==
De horizon is een belangrijke lijn in je landschap. Vaak zal het de eerste lijn zijn die je in je schilderij neerzet, zeker bij olieverf of acrylverf. Bij aquarelverf zal men wellicht de horizon, waar het altijd licht is, niet neerzetten. De lijn van de horizontaal geeft in elk geval meteen richting aan de rest van je schilderij. Als je de lucht wil benadrukken, kies dan een lage positie van de horizon. Wil je vooral de bodem schilderen, kies dan een hoge positie.
{{Schildervoorbeeld|File:František Kaván - Luční Cesta.jpg|File:František Kaván - Sklizeň.jpg|{{Wp|František Kaván|František Kaván}}, het pad|Idem, landschap met hooischelven, 1922|Kijk eens naar het effect van de hoge en de lage horizon. De lage horizon geeft een ruimtelijke indruk, terwijl de hoge horizon in het andere werk meer laat zien van de structuur van de heuvel.}}

De horizon is overigens ook een belangrijke lijn om de grootte van voorwerpen aan te geven. Bedenk dat de horizon elk voorwerp doorsnijdt op jouw ooghoogte, of het nu een boom is, een waterval, een persoon of een dier in het landschap. Dit is uitgelegd in het hoofdstuk [[Schilderen/Horizon|Horizon]].

== Groen ==
O, wat is er toch veel groen in het Nederlandse landschap! Wat is het verleidelijk – en zo makkelijk, om groen direct uit de tube te gebruiken. Maar doe dat niet! Het groen uit de tubes is te fel, te eentonig en vooral: te groen. Het echte groen in het landschap is vaak wat bruinig, wat blauwig, wat gelig. Meng je groen uit de tube dus voluit met andere kleuren. Varieer met je groen. Denk ook vooral aan het atmosferisch perspectief, des te verder weg, des te blauwer of grijzer moet je het groen maken om diepte te creëren.

== Vogelperspectief of kikvorsperspectief ==
Een bijzondere keus kan zijn voor een landschap van boven te schilderen, vanuit het zogeheten &quot;vogelperspectief&quot;. 
{{Schildervoorbeeld|File:Janneke Viegers, Schiphol Airport.jpg|File:Andrew+Douglas+Rothbard.jpg|Janneke Viegers&lt;br&gt;Schiphol|foto van Andrew Douglas Rothbard door Gene Hackmore|Janneke Viegers schildert veel werk uit een vogelperspectief. Dit schilderij van Schiphol is vrijwel geheel in grijze tonen gemaakt. Door het witte gedeelte in het midden wordt je oog daarheen getrokken, maar maakt het vervolgens draaiende bewegingen langs de pieren en vliegtuigen. Als voorbeeld voor het kikvorsperspectief is in dit geval een foto gebruikt. Ook met een tamelijk monotoon kleurgebruik, maar geheel in contrast met het grijs van Janneke Viegers ditmaal rode tonen. Kijk ook eens naar het gevoel dat deze werken opwekken in contrast met elkaar.}}

== Lucht en wolken ==
Net zoals groen niet groen is, is het wit van de wolken niet altijd wit. Wolken hebben een vorm, en daardoor ook delen die in het licht zijn, of juist in de schaduw. De lucht is ook niet blauw uit de tube, zelfs niet als je de kleur hemelsblauw of ceruleumblauw gebruikt. De lucht, ook al is deze egaal blauw, heeft gradaties van kleur. Bij de horizon is de lucht altijd lichter dan recht boven je hoofd. Meng daar dus extra wit bij.

De lucht is een essentieel onderdeel van het landschap. Zelfs als de lucht niet zichtbaar is, bijvoorbeeld als je met een hoge horizon schildert, of een dicht bos, dan is het licht er nog. Het licht in het landschap komt immers van de zon, maar heel vaak alleen van de lucht, als de zon achter de wolken zit. Daarom vormen lucht en landschap een eenheid, en het beste is er tegelijk aan te werken. Probeer de verf van de lucht in het landschap te gebruiken; gebruik bijvoorbeeld wat blauw van de lucht in de schaduwen. Gebruik omgekeerd de kleuren van het landschap in de lucht. 
{{Schildervoorbeeld3|File:Krzyżanowski Clouds.jpg|File:Caspar David Friedrich (zugeschr) - Wolkenstudie.jpg|File:Zünd die Ernte 1860.jpg|Konrad Krzyżanowski&lt;br&gt;(1872–1922)&lt;br&gt;Wolken, 1906|Toegeschreven aan Caspar David Friedrich&lt;br&gt; (1774–1840)&lt;br&gt; Wolkenstudie, ca. 1798|Robert Zünd&lt;br&gt;(1826–1909)&lt;br&gt;De oogst|In de twee rechter voorbeelden komen de kleuren van het landschap terug in de wolken. Daardoor ontstaat er een eenheid en harmonie tussen het landschap en de lucht. Merk ook eens op hoe totaal verschillend de wolken hier zijn weergegeven. In het rechter voorbeeld komen de kleur van landschap resp. lucht niet terug in het ander vlak. De lucht lijkt dan ook op een uitgeknipt blad blauw papier. }}
Bedenk ook dat in wolken perspectief voorkomt. De wolken ver weg zijn kleiner dan de wolken die dichtbij zijn. Als de wolken op een rij liggen, hebben ze zelfs een verdwijnpunt op de horizon. De licht-donker contrasten in de wolken zullen dan ook veelal vooraan sterker zijn dan achteraan op je schilderij. 
{{Schildervoorbeeld|File:Feodor Vasilyev, Clouds.JPG|File:Gaston Brun - Le soir après la pluie.jpg|Fyodor Vasilyev&lt;br&gt;(1850–1873)&lt;br&gt;Wolken|Gaston Brun&lt;br&gt;1908&lt;br&gt;Avond na regen|Op deze twee schilderijen zie je duidelijk dat er perspectief is in de wolken. De wolken verder weg, dichter bij de horizon, zijn kleiner geschilderd dan de wolken dichtbij.}}
De vorm van de wolken kan je natuurlijk manipuleren, zodat ze het beste bij de compositie passen. Zo kan je de techniek van de echo gebruiken om eenheid te bereiken; de vorm van de wolken sluit dan aan bij vormen in het landschap. 

In een stormachtig wolkenlandschap komen veel grijzen en bruinen voor. Gebruik warme en koele tinten en wissel deze af. En zoals altijd, kijk goed naar de wolken en oefen heel veel.
{{Schildervoorbeeld|File:Josef Mánes - Clouds in the Mountains.jpg|File:Constable - Seascape Study with Rain Cloud.jpg|Josef Mánes&lt;br&gt;1846-47&lt;br&gt;Wolken in de bergen|John Constable&lt;br&gt;(1776–1837)&lt;br&gt;Zeelandschap met regenwolk, 1827|Twee voorbeelden van regenwolken. Beide schilders gebruiken warme bruine of zelfs roze tinten. En dat zetten ze tegenover de koele grijzen in de dreigende, donkere wolken.}}

Regenboog schilderen, dat is zeer moeilijk. Hieronder een paar voorbeelden van bekende schilders. 

{{Schildervoorbeeld3|File:William Turner. Arundel Castle, with Rainbow. c. 1824. Watercolour on paper. British Museum.jpg|File:Peter Paul Rubens - Landscape with a Rainbow - WGA20408.jpg|File:Rainbow over the Grand Canyon of the Yellowstone, 1900, by Thomas Moran.jpg|J. M. W. Turner&lt;br&gt;(1775–1851)&lt;br&gt;Regenboog bij Kasteel Arundel, ca 1824|Rubens&lt;br&gt;(1577–1640)&lt;br&gt;Landschap met regenboog, rond 1636|Thomas Moran&lt;br&gt;(1837–1926)&lt;br&gt;Regenboog bij Grand Canyon (1900)|Is het mogelijk een regenboog te schilderen? Zelfs beroemde kunstenaars hebben het geprobeerd, maar eigenlijk is het resultaat onbevredigend. En niet alleen omdat ze niet wisten dat de lucht een andere tint heeft binnen de regenboog dan erbuiten. Let maar eens op! De oorzaak dat het niet lukt is wellicht dat een echte regenboog licht uitstraalt, en dat is onmogelijk om na te schilderen.}}

==Avond- of nachtlandschap==
Een zonsondergang schilderen? Bezint eer ge begint. Al gauw wordt het kitsch. Hieronder een paar voorbeelden, waar de kijker maar moet besluiten of het geslaagde schilderijen zijn. 
{{Schildervoorbeeld3|File:Caspar David Friedrich - Evening Landscape with Two Men - WGA8284.jpg|File:Edward Williams Winter Evening.jpg|File:'Evening Landscape' by Elliott Daingerfield.jpg|Caspar David Friedrich&lt;br&gt;1830-1835&lt;br&gt;Avondlandschap met twee mannen|Edward Williams&lt;br&gt;1782-1855&lt;br&gt;Winteravond|Elliott Daingerfield&lt;br&gt;1859-1932&lt;br&gt;Avondlandschap|Voorbeelden van geschilderde zonsondergang}}
Een avond- of nachtlandschap is beter te doen als de zon al is verdwenen achter de horizon. Natuurlijk is het schilderij overwegend donker, maar je zal toch ook contrasten en kleuren gebruiken waarschijnlijk. Hier een paar tips, gebaseerd op een studie van schilderijen van bekende kunstenaars:&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Peter Kempeneers, december 2017&lt;/ref&gt;

Contrasten:
* De meeste contrasten aanbrengen in de lucht of in het water, wanneer dat aanwezig is.
* De lucht is altijd lichter dan het landschap, hoe donker de lucht ook is (wolken zijn vaak wel vaak zwaar en even donker als landschap afgebeeld) Een uitzondering is een sneeuwlandschap.
* Het weinige licht dat er is, is meer geconcentreerd dan in een ‘daglicht’ schilderij. De lichtbron is vaker direct te zien. De maan is vaker in beeld dan de zon, als er kunstlicht is vanuit een huis bijvoorbeeld, is dat zeer opvallend aanwezig in de compositie.
Kleuren:
* Gebruik voornamelijk onverzadigde, ‘vergrijsde’ of gedekte kleuren. Van Gogh is bekende uitzondering die wel primaire kleuren gebruikten, maar er zijn meer uitzonderingen.
* Meer donkere dan lichte kleuren.
* Er zijn weinig kleurcontrasten binnen een schilderij, soms is er slechts één kleur die de hele voorstelling bepaalt. 
* Nadruk op koele kleuren als blauw, blauwgrijs, blauwgroen, paars. Soms contrasterend met warmer licht van lamp of maan. 
Vormen / compositie
* Voorwerpen op het land zijn alleen zichtbaar in het tegenlicht, waardoor vormen tegen de lucht als silhouetten worden afgebeeld. Vormen worden zichtbaar en herkenbaar door tegenlicht, niet door licht wat op de vorm zelf valt. 
* Nadruk op de grote vlakken, omdat details niet aanwezig zijn of nog veel meer dan bij daglicht opgaan in de grote vlakken. 
* Alles is vager dan overdag, details zijn niet zichtbaar. 
* Onscherpe vormen, die scherper worden door de contrasten met bv lichtere lucht of waterpartij. 
{{Schildervoorbeeld3|File:Peter Paul Rubens - Evening Landscape with Timber Wagon - Google Art Project.jpg|File:Theodore Gericault- Evening landscape with an aqueduct, 1818.jpg|File:Lucas van Uden - Evening landscape.jpg|Rubens&lt;br&gt;1630-1640&lt;br&gt;avondlandschap met boerenkar|Theodore Gericault&lt;br&gt;1818, Avondlandschap met aquaduct|Lucas van Uden&lt;br&gt;tussen 1620 en 1672&lt;br&gt;Avondlandschap|Drie voorbeelden van gedekte kleuren, veel contrasten in de lucht en in water, uit de 17e-19e eeuw}}
{{Schildervoorbeeld3|File:John Constable - Summer - Evening Landscape - Google Art Project.jpg|File:Kuindzhi Evening 1885 1890.jpg|File:Piet Mondriaan - Moulin 2.jpg|John Constable&lt;br&gt;1825&lt;br&gt;Avondlandschap in de zomer|Kuindzhi Evening&lt;br&gt;1890&lt;br&gt;Avond|Piet Mondriaan&lt;br&gt;1907&lt;br&gt;Molen|Drie voorbeelden met weinig details, silhouetten, en het meeste licht in de lucht.}}

==Een mogelijke aanpak (1)==
Een mogelijke aanpak voor het schilderen van een landschap in acryl of olieverf is als volgt:
* Geef je ondergrond - als voorbereiding – in het atelier – een lichte aardkleur, bijvoorbeeld okergeel.
* Teken buiten met houtskool, of schets direct met een dunne ronde penseel het lijnenspel in het landschap op je doek. Veeg de houtskool goed weg.
* Begin met de grootste vlakken in het landschap te schilderen, gebruik een brede kwast. Begin bijvoorbeeld met de donkere schaduwen en werk daarna de lichtere partijen uit. Meng telkens een iets andere kleur bij, zodat je gevarieerde kleuren in je schilderij krijgt. Vul de eerst getekende lijnen niet plichtmatig in, gebruik die alleen als richtsnoer. Kijk regelmatig naar het landschap dat je schildert. Als de schaduwen veranderen doordat de zon zich verplaatst, trek je daar niet al te veel van aan. Schilder gewoon wat je elk moment ziet.
*Laat gerust de ondergrond door de nieuwe lagen heen schemeren, alles dicht schilderen is niet nodig.
*Als je tevreden bent over de grote vlakken, neem je een kleinere kwast om in kleine korte toetsen of draaiende streken allerlei details in te vullen, zoals bladeren, gras, details van een gebouw, golven in water etc. Meng niet teveel met de verf die eerder is opgebracht, want dan wordt het resultaat grauw en modderig. 
*Gebruik ten slotte een klein penseel voor de laatste details. 
*Als je vindt dat het schilderij nog verder uitgewerkt moet worden, kan je dat thuis nog doen. Maak eventueel een foto als geheugensteun.

==Een mogelijke aanpak (2)==
Deze methode werkt het beste met acrylverf, omdat het prettig is als de lagen snel drogen. Bekijk het landschap alsof het bestaat uit vier lagen:
#Lucht
#De achtergrond, die ver weg is
#Het belangrijkste onderwerp, bijvoorbeeld een boerderij, een waterval
#De voorgrond

Deze vier onderdelen staan op je schilderij van boven naar onder. De bovenste kleuren zijn volgens het [[Schilderen/Atmosferisch perspectief|atmosferisch perspectief]] blauwer en vager, de onderste kleuren minder blauw, in het algemeen feller en met grotere contrasten. Werk dan bijvoorbeeld als volgt:
# Geef je hele schilderij de kleur van de lucht, dat kan vlekkerig zijn, met wolken, of egaal blauw of grijs.
# Bedek de bovenste kant van je schilderij, bijvoorbeeld met een afgescheurde krant en geef het onderste deel de kleur van de verte. Laat gerust wat kleur doorschemeren van de lucht.
#Bedek de bovenste helft met opnieuw een anders afgescheurde krant, en schilder de ondergrondkleur voor je onderwerp.
#Schilder weer een stuk krant af en schilder de achtergrondkleur van de voorgrond.
#Schilder vervolgens alle details in.

==Enkele trucjes==
* Met een spons kan je makkelijk fijne structuren aanbrengen, zoals de textuur van verweerde rotsen, brokkelige steen, een kiezelstrand, golven van de branding en zelfs de bladeren van bomen. 
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>0j1yiimva4yy5kw0lkvu6d876yhy3j1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Horizon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33853</id>
    <revision>
      <id>422385</id>
      <parentid>314960</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:26:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4671" sha1="nspkm8t218rcxqmcmlp39xltpgdyq8j" xml:space="preserve">De horizon is niet alleen van belang voor de ligging van het verdwijnpunt, zoals aangegeven in het hoofdstuk [[Schilderen/Perspectief|perspectief]]. De horizon speelt ook een rol bij de schijnbare grootte van afgebeelde voorwerpen of personen.

==Ooghoogte==
De hoogte van de horizon is gelijk aan de hoogte van je oog. Dat kan je zien als je kijkt naar andere mensen die even groot zijn als jij, en op dezelfde bodem staan. Je kan dat heel goed zien op een strand, of in een weiland, waar de horizon in de verte te zien is. De horizon ligt op de hoogte van de ogen van die mensen die even lang zijn als jij. Voor kleinere mensen dan jij, bijvoorbeeld kinderen loopt de horizon boven hun hoofd, voor grotere mensen loopt de horizon door een lager deel van hun lichaam. Dit verschijnsel geldt altijd, voor mensen die dichtbij zijn, of voor mensen die ver van je af staan. 

[[Bestand:La internacional luz roja de acapulco.jpg|600px|thumb|center|Muzikanten op het strand van Acapulco. In deze foto wordt geïllustreerd wat de ligging van de horizon zegt. De fotograaf heeft zijn toestel op ooghoogte gehouden van de middelste man in het blauwe shirt. Waarschijnlijk was deze man even groot als de fotograaf. De horizon loopt dus juist door de ogen van deze man. Bij de wat dikkere man links vooraan zie je dat de horizon iets onder zijn ogen loopt; deze man is dus iets groter dan de man in het blauwe shirt. Voor de man links achter geldt dat de horizon door zijn schouders loopt. Deze man zal dus flink groter zijn dan de fotograaf. Iedere beschouwer van deze foto ziet ook dat deze man aanzienlijk langer is dan de man in het blauwe shirt, al is zijn lengte op de foto in absolute zin kleiner. Wij weten dat de man langer is, doordat we automatisch inzien hoe het werkt met de hoogte van de horizon. De man met de harmonica is ongeveer net zo groot als de man in het blauwe shirt, maar omdat hij zijn hoofd schuin houdt, gaat de horizon door zijn voorhoofd. Overigens is het strand niet volledig vlak, dat heeft natuurlijk ook effect. Zo staan de mannen helemaal achteraan rechts iets hoger dan het groepje muzikanten. 
&lt;br&gt;&lt;br&gt;Kijk trouwens ook eens naar de kleuren van deze foto. Het rood, wit en blauw maakt dat de foto een heel vrolijke indruk maakt, dat kan je natuurlijk ook in een schilderij gebruiken. De broeken van de mannen zijn spierwit. Het schuim van de golven heeft een iets blauwige tint.]]

===Toepassing===
Dit gegeven kan je gebruiken in je werk, het is gewoon heel erg handig. Als je bijvoorbeeld een huis wil schilderen vanaf je staande positie, dan weet je waar de horizon ongeveer door de voordeur loopt. Als je hetzelfde huis vanaf kikvorsperspectief wil schilderen, je oog is dus bijna bij de grond, moet je ervoor zorgen dat de horizon nog lager ligt dan de brievenbus. Als je datzelfde huis van een toren af schildert, zorg er dan voor dat de horizon ver boven het huis loopt. De horizon is dan namelijk net zo hoog als jij op die toren!

== Horizon in de compositie ==
Door een keus van de ligging van de horizon kun je de compositie van een schilderij sterk beïnvloeden. Kies je een hoge horizon, dan komt er meer nadruk op het landschap. Kies je een lage horizon, dan krijgt vooral de lucht veel aandacht. Dat kies je dus als je vooral de wolken wil schilderen.
{{Schildervoorbeeld3|File:P S Krøyer 1899 - Sommeraften ved Skagens strand. Kunstneren og hans hustru.jpg|File:00Kuindzhi_NochnoeGRM1.jpg|File:Jankó Moonlit Hungary.jpg|Peder Severin Krøyer&lt;br&gt;(1851–1909)&lt;br&gt;Zomeravond aan het strand in Skagen. De kunstenaar met zijn vrouw. |Archip Koeindzji&lt;br&gt;(1842–1910)&lt;br&gt;Nacht|János Jankó&lt;br&gt;(1833–1896)&lt;br&gt;Maanverlicht Hongarijë|In deze drie schilderijen met maanlicht is een verschillende positie van de horizon toegepast. Kijk naar de belangrijkste delen van de compositie. Kijk ook eens hoe met de lichtval is omgegaan. Het middelste schilderij is het meest realistisch, daar is de voorgrond heel donker. Het rechter schilderij, met de mensen op het strand, is erg vreemd. Er is een andere lichtbron aanwezig waardoor de personen verlicht worden en ook kleur krijgen. Normaliter zie je in het donker heel weinig kleuren. In het rechter schilderij zijn vele lichtbronnen aanwezig naast de maan, de ramen, een lamp, zelfs een vuur in de verte. Het schilderij maakt hierdoor een wat rommelige indruk. }}

== Bij de horizon is het lichter ==
Op bovenstaande schilderijen is de lucht lichter bij de horizon dan hoger in de lucht. Dit is ook overdag het geval. Het hangt samen met de verstrooiing van het zonlicht door de atmosfeer. Uitzondering is als er laaghangende, donkere wolken boven de horizon hangen.
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>nspkm8t218rcxqmcmlp39xltpgdyq8j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Gekleurde ondergrond</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33861</id>
    <revision>
      <id>422337</id>
      <parentid>351630</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:06:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Links}}</comment>
      <origin>422337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4504" sha1="hdkan5ux5augjfi0sz6crv5hs99dmei" xml:space="preserve">De eerste egale kleur die je kan aanbrengen op de ondergrond wordt ook wel {{Wp|Imprimatura|imprimatura}} genoemd. 

Een ondergrond die je aanschaft in de handel zal over het algemeen wit voorbehandeld zijn. Met (maagdelijk) wit is het vaak lastig om te beginnen. Bovendien zal je geneigd zijn om op een witte ondergrond te lichte tinten te gaan gebruiken. Dat komt doordat elke kleur tegen een lichte achtergrond al snel te donker zal lijken.Bij buitenshuis schilderen is wit helemaal vervelend, je kan er als de zon erop schijnt, door verblind worden. 

Veel schilders vinden het daarom prettig om te schilderen op een gekleurde ondergrond. Het maakt je makkelijker om de uiteindelijke toonwaarde goed in te schatten. Een voorbeeld is ook dat opengelaten delen van het werk al vanzelf een toon hebben, in plaats van wit te blijven. 

De kleur die je gebruikt voor de ondergrond zal waarschijnlijk doorschemeren in het definitieve werk. Het schilderij krijgt daardoor eerder een eenheid en harmonie. 

Een voordeel van een gekleurde ondergrond is ook dat de ondergrond minder absorberend wordt voor het vocht of de olie in de verf die je gebruikt. N.B. Bij aquarel gebruikt men bijna nooit een gekleurde ondergrond. In een traditionele aquarel wordt namelijk geen wit gebruikt. De ondergrond is dan de lichtste kleur die je kan bereiken. Daarom wordt bij aquarel op wit papier geschilderd.

{{Schildervoorbeeld|File:Autumn in France Emily Carr 1911.jpeg|File:Signing of Declaration of Independence by Armand-Dumaresq, c1873 - restored.jpg|{{Wp|Emily Carr|Emily}}, Herfst in Frankrijk, 1911|{{Wp|en:Armand-Dumaresq|Armand-Dumaresq}}, ondertekening van de onafhankelijkheidsverklaring,&lt;br&gt; rond 1873|Je ziet in het linker schilderij dat de kunstenaar een felle gele ondergrond heeft gebruikt. Dit is bijvoorbeeld heel duidelijk te zien in de lucht. Het blauw is in losse toetsen over de gele ondergrond gezet. Het hele schilderij ademt hierdoor de warme gele herfstkleur. Het kleurgebruik van deze schilder is conform de meest moderne kunststroming destijds, het {{Wp|Fauvisme|Fauvisme}}. 
De schilder rechts gebruikt daarentegen een zachtgele ondergrond, die naar roze neigt. Dit schilderij is onaf, zodat je goed de ondergrond ziet. Je kan je voorstellen dat het schilderij, als het gereed was gekomen, deze warme gloed zou blijven hebben.}}

==Kleur aanbrengen==
Je kan een ondergrond op verschillende manieren een kleur geven:
*Gebruik flink met water verdunde acrylverf en breng die egaal aan met een brede kwast, of met een lap. Maak ruim voldoende verf aan en werk snel, omdat acryl snel droogt. Met acryl is het moeilijk – zo niet onmogelijk – om precies dezelfde kleur opnieuw te mengen, omdat de verf altijd iets donkerder opdroogt. Een ondergrond met acrylverf kan je vervolgens zowel voor olieverf als acryl gebruiken, maar niet voor gouache of aquarel.
*Gebruik met terpentijn verdunde olieverf, en breng die op met een doek. Houd er dan wel rekening mee dat je minstens een dag moet wachten tot het droog is. Ventileer goed, omdat je vrij veel terpentijn in de lucht brengt hiermee. Op deze ondergrond kan je alleen met olieverf verder werken.
In beide gevallen is het niet noodzakelijk om een geheel dekkende kleur aan te brengen. Als het wit van het doek nog doorschemert door de eerste laag hoeft dat zeker geen probleem te zijn voor de volgende stappen.

==Welke kleur gebruiken?==
Een neutrale kleur, zoals oker of omber, is voor de meeste situaties prettig om te gebruiken. Maar een uitgesproken kleur, zoals rood of groen, kan natuurlijk ook. Het is een kwestie van experimenteren.
Een donkere toon gebruiken als ondergrond, dwingt je tot heel anders beginnen dan met een witte ondergrond.

Soms wordt de complementaire kleur gebruikt van het uiteindelijke schilderij. Een blauwpaarse zee kan je prima schilderen op een okergele ondergrond. Maar het gebruik van een harmoniërende kleur kan ook; dit leidt tot een gelijkmatiger resultaat. De eerste methode kan tot een spannender schilderij leiden.

==Een oud schilderij gebruiken==
Heb je een schilderij waar je niet zo tevreden over bent, dan kan je dat zonder probleem als ondergrond voor een nieuw schilderij gebruiken. Eventueel kan je het voor gebruik wat afschuren, of er een nieuwe kleurlaag overheen zetten. Bedenk bij olieverf wel dat je vet moet schilderen, als je over oude lagen heen schildert. Je kan het oude schilderij op zijn kop zetten, dan word je niet al te veel afgeleid bij het nieuwe werk.
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>hdkan5ux5augjfi0sz6crv5hs99dmei</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Water</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33869</id>
    <revision>
      <id>422394</id>
      <parentid>416660</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:29:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7235" sha1="ezkmuyhjcnkyxxxvy7eft57ryzzwle2" xml:space="preserve">In een land als Nederland is water alom aanwezig. In je landschap zal dus vaak water voorkomen. Hier een aantal tips om te bedenken als je water schildert.

==De kleur van water==
Water heeft van zichzelf meestal geen kleur. Als je water schildert, krijgt het water dus vooral de kleur van de voorwerpen of omgeving die in het water reflecteren. Als de lucht in het water reflecteert, gebruik je dus dezelfde kleur als de lucht, maar dan wel iets donkerder, omdat een deel van het licht ook wordt geabsorbeerd door het water.

{{Schildervoorbeeld|File:Winslow Homer - Blown Away.jpg|File:Jacob Isaacksz. van Ruisdael - Woodland Scene with Lake - WGA20499.jpg|{{Wp|Winslow Homer|Winslow Homer}}, Blown Away, aquarel, circa 1888|{{Wp|Jacob Isaacksz. van Ruisdael|Jacob Isaacksz. van Ruisdael}}, Bos bij een meer, circa 1657| Het water in het linker voorbeeld heeft precies dezelfde blauwe kleur als de hemel, maar in iets donkerder tonen, vooral vooraan. De aquareltechniek leent zich heel goed voor het schilderen van water, wellicht omdat het vanzelf al waterig is.&lt;br&gt;Ook het water in het schilderij van Ruisdael heeft een iets donkerder kleur dan de lucht gekregen. Het water laat een subtiele afspiegeling zien van de kleurnuances in de lucht. Door de donkere silhouetten van de bomen krijgt het schilderij een geheimzinnige uitdrukking.}}

==Reflecties==
Bedenk bij het schilderen van reflecties, dat deze niet precies gelijk zijn aan het oorspronkelijke voorwerp dat op de oever staat. Dat voorwerp staat namelijk altijd iets hoger of iets verder weg. De reflectie van een voorwerp is daardoor altijd iets korter. De oever van het water zelf, die meestal wat terugwijkt, wordt meestal niet door het water gereflecteerd.
{{Schildervoorbeeld|File:Abraham Hulk - Fishing boats anchored in the shallows at dusk.jpg|File:Akseli Gallen-Kallela - Lake Keitele, 1905.JPG|{{Wp|Abraham Hulk|Abraham Hulk}} (1813-1897), visserboten|{{Wp|Akseli Gallen-Kallela|Akseli Gallen-Kallela}}, Lake Keitele, 1905|In het vrijwel stilstaande water reflecteren alle boten van het schilderij van Hulk. Als je goed kijkt, bijvoorbeeld naar de vissers in het bootje vooraan, worden deze niet volledig in de relfectie afgebeeld, ze zitten midden op de boot, dus hun onderlichamen worden niet gereflecteerd in het water. Hulk is zeer consequent in de reflecties, zelfs de kleine bootjes op de horizon hebben een reflectie in het water gekregen. Het schilderij van Hulk heeft een lage horizon, het gaat Hulk waarschijnlijk vooral om het licht van de zon, in het midden van het schilderij.&lt;br&gt; Het schilderij van Gallen-Kallela heeft een zeer hoge horizon. Het gaat de schilder vooral om de reflecties, en hoe deze onderbroken worden door windvlagen op het water. De schrijver van dit boek vraagt zich af of je zulke lange reflecties in werkelijkheid kan zien. Natuurlijk kunnen ze worden uitgerekt, door het bewegende water, maar of ze dan zo sterk zijn, mag je je afvragen. Maar dat is eigenlijk niet zo van belang, het resultaat is prachtig.}}

==Beweging van het water==
Water beweegt meestal een beetje door de wind. Water kan je dan ook goed weergeven door reflecties van alles wat aan de kant van het water staat, zoals bomen, personen, gebouwen. Maak dan de reflecties altijd wat vager en rommeliger dan het origineel. Dat kan je bijvoorbeeld doen door wat voorzichtige horizontale vegen in de natte verf aan te brengen.

Door de eeuwige beweging van het water ontstaan ook vaak heel veel kleine reflecties van de zon, of van witte wolken. Dat kan je weergeven door kleine toefjes met een lichte kleur. Maak deze toefjes kleiner, naarmate ze verder weg zijn, en varieer in de vorm en structuur van de toefjes. 

{{Schildervoorbeeld|File:Alfred Sisley 029.jpg|File:Anders Zorn Sommervergnügen 1886.jpg|{{Wp|Alfred Sisley|Alfred Sisley}}, vrachtboten bij Saint-Mammès, 1885|{{Wp|Anders Zorn|Anders Zorn}}, Zomergenoegen, 1886|Sisley schildert in het linker voorbeeld het flink bewegende water door kleine toetsen in tinten blauw en wit. Hij schildert ritmisch, telkens in dezelfde vorm, waarmee hij de kleine golfjes laat zien.&lt;br&gt;Anders Zorn heeft in zijn aquarel rond dezelfde tijd de beweging van het water zichtbaar gemaakt door kleine, heel felle, witte vlekjes. Waarschijnlijk heeft hij hiervoor wel een dekkend wit gebruikt, anders krijg je dat niet voor elkaar met aquarel.}}

==Zee==
De zee heeft een speciale uitdaging in zich, namelijk de branding. Waar de golf breekt is het schuim meestal spierwit. Bedenk ook hoe de lijnen van de branding lopen, deze lopen vrijwel altijd parallel aan het strand, en hebben daarom dus ook een verdwijnpunt. Vaak zie je meerdere strepen schuim, die allemaal hetzelfde verdwijnpunt hebben.

{{Schildervoorbeeld|File:JamesLynnPitt.JPG|File:Emerald Sea - Albert Bierstadt.jpg|James Lynn Pitt, Zeelandschap met vissersboten, circa 1900|{{Wp|Albert Bierstadt|Albert Bierstadt}}, zee in Emerald, 1878|In het linker schilderij van Pitt zie je de lijnen van de branding naar het verdwijnpunt lopen, dat rechts buiten beeld is. De koppen van de branding zijn niet spierwit, maar hebben de kleur van de lucht gekregen. Onderaan, waar het dunne laagje water als het ware stilstaat, zijn reflecties te zien van lichte plekken in de lucht, die op het schilderij niet zijn afgebeeld. Het schilderij van Bierstadt laat één brekende golf zien. Hier is de in tegenstelling tot de meeste waterschilderijen de kleur van het water zelf weergegeven, met een transparant zinderende Vert Emeraude. De branding is lokaal spierwit.}}

==Water in een fles of kan==
Tenslotte nog even aandacht voor water in een fles of kan. Ook dan heeft water meestal geen kleur van zichzelf, of het moest limonade zijn. Het water wordt zichtbaar door de vertekening door de fles heen.

{{Schildervoorbeeld|File:Ernst Ludwig Kirchner - Stillleben mit Plastik vor dem Fenster 1933-35.jpg|File:Alexander Koester Päonienstilleben.jpg|{{Wp|Ernst Ludwig Kirchner|Ernst Ludwig Kirchner}}&lt;br&gt;1933-1935&lt;br&gt;Stilleven met plastiek voor het raam|{{Wp|Alexander Koester|Alexander Koester}}&lt;br&gt;1932&lt;br&gt;Stilleven met pioenen|Het linker schilderij van de bloemen in een vaas raakt aan de abstractie, omdat er alleen vlakken te zien zijn, vrijwel zonder diepte. Dat er water in de vaas zit is toch zichtbaar, door de vertekening van de stelen en natuurlijk door het duidelijk aangegeven wateroppervlak. In de vaas zijn gedeeltes zeer donker, gedeeltes juist zeer fel en licht geschilderd. Dit komt in de werkelijkheid ook voor, door de reflectie en breking van het licht door het glas en in het water. 
&lt;br&gt;In het schilderij van Koester blijkt de aanwezigheid van water in de vaas ook uit het lichte oppervlak, maar ook door een kleine vertekening van de stelen van de pioenrozen, en door de manier waarop de achtergrond door de vaas heen zichtbaar is. Kijk ook eens naar de prachtige losse manier waarop de pioenrozen zijn geschilderd. Vergelijk ook eens het standpunt van de schilder, je kan daar keuzes in maken. In het linker schilderij kijkt je van bovenaf op de vaas en het glas, in het rechterschilderij zit je lager en kijk je van opzij. De compositie links is spannend en onrustig, rechts krijg je een gevoel van rust en stabiliteit.}}
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>ezkmuyhjcnkyxxxvy7eft57ryzzwle2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/De eerste schets</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33870</id>
    <revision>
      <id>422327</id>
      <parentid>326629</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:04:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Links}}</comment>
      <origin>422327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2950" sha1="f5yvt11x4crw49aaae414odlkinfxv3" xml:space="preserve">Zomaar op een wit doek beginnen te schilderen, dat kan. Maar het geeft je meer houvast als je eerst een paar ruwe schetsjes maakt. En dat geldt zeker als je een heel ingewikkeld onderwerp wilt schilderen. Met zo een tekening kan je zien of alles op de juiste plaats terecht zal komen en voorkomt teleurstellingen of de noodzaak van grote correcties achteraf.

Begin met een kladschets op papier en bedenk hoe je wil dat je eindresultaat eruit gaat zien. Teken of schilder met dunnen lijnen vervolgens op de definitieve ondergrond. Je kan tekenen met houtskool, maar veeg dan de overtollige houtskool goed weg met een lap voordat je gaat schilderen; het houtskool verdwijnt dan onder de verf, tenzij je het natuurlijk expres wil laten zien. Ook kan de houtskool gefixeerd worden.

Je kan ook tekenen met potlood, maar bedenk dat potlood meestal zichtbaar blijft in het definitieve schilderij. Maar daar kan je natuurlijk ook juist gebruik van willen maken, want dunne potloodlijnen kan je met verf niet makkelijk maken. Zo kan je potloodschets al letterlijk tekening in je schilderij brengen.

{{Schildervoorbeeld|File:Jean-Auguste-Dominique Ingres - Sketch for Madame Moitessier - Google Art Project.jpg|File:Moitessier (Ingres, 1851) NGA.jpg|Jean-Auguste-Dominique Ingres,&lt;br&gt; potloodschets voor het portret van Madame Moitessier|Ingres (1851)|Ingres heeft een heel globale schets gemaakt ter voorbereiding op het schilderij. Hij heeft wat zitten proberen met de stand van de rechterarm, hangend naar beneden op twee manieren, of gebogen. Uiteindelijk koos hij in het definitieve schilderij voor een gebogen arm.&lt;br&gt;Kijk ook eens naar de compositie. De zwarte jurk domineert het hele schilderij. De lichtere voorwerpen zijn er slim omheen geplaatst. Niet alleen het gezicht en de arm, maar let ook eens op de voorwerpen links onderaan. Zonder deze zou het schilderij een heel statisch geheel zijn geweest. Met deze voorwerpen wordt het levendig. De waaier in de linkerhand van Madame Moitessier lijkt ook te wijzen naar deze voorwerpen, om er extra de aandacht op te vestigen.}}

{{Schildervoorbeeld|File:Winslow Homer - The Life Line - Google Art Project.jpg|File:Winslow Homer, American - The Life Line - Google Art Project.jpg|Winslow Homer, de levenslijn, 1882–83, houtskool en wit krijt|Homer (1884)|De schets van Homer was zeer gedetailleerd om er een definitief schilderij van te maken. Toch is hij afgeweken van de schets. In de schets is het gezicht van de man zichtbaar. In het schilderij is het verborgen achter de rode sjaal. Wat een dramatisch eindresultaat heeft Homer hier verkregen. De personen staan volledig in het midden, maar door de schuine lijnen van de golven raakt het hele schilderij in beweging. De dramatiek wordt nog vergroot door de roze tinten in de golven. Kijk ook eens hoe het gezicht van de vrouw contrasteert met de witte wolken erachter. Niets in dit schilderij is aan het toeval overgelaten}}
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>f5yvt11x4crw49aaae414odlkinfxv3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Vlakverdeling</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33877</id>
    <revision>
      <id>422372</id>
      <parentid>385816</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:17:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10287" sha1="qrjiw0d0mqr65t2hpa73lt2qkbvpyjb" xml:space="preserve">Natuurlijk kan je je vlakverdeling maken zoals je het wilt. Er zijn echter ook een aantal methodieken die je kan toepassen. Deze worden hier besproken.

==De vorm van het doek==
In elk geval bepaalt de vorm van het doek dat je voor je werk hebt uitgekozen al deels de vlakverdeling, zoals toegelicht in het wikibook  over [[Schilderen/Afmetingen_en_vormen|afmetingen en vormen]].

==Diagonale compositie==
In het algemeen bereik je met een diagonale compositie dat je schilderij beweging of snelheid laat zien. Het oog van de kijker beweegt van de ene naar de andere hoek van het schilderij. Deze compositievorm wordt zeer vaak gebruikt, vooral bij het afbeelden van mensen.

{{Schildervoorbeeld|File:Maja desnuda (museo del Prado).jpg|File:A Little Sea Maiden.jpg|{{Wp|Francisco de Goya|Goya}}, De naakte Maja, 1795-1800.|{{Wp|William Henry Margetson|William Henry Margetson}}, (1861–1940), een kleine zeemeermin|In deze twee voorbeelden zijn mooie naakte vrouwen afgebeeld met een diagonale compositie. Als je naar de werken kijkt, loopt je oog van de ene naar de andere hoek, zodat je het gehele schilderij in je opneemt. Hierdoor is er geen vast aandachtspunt, alle elementen op de diagonaal het schilderij zijn van belang. Bij de zeemeermin gaat het om het haar dat op het water drijft, de hand, de mond en de lichte schouder, waarbij je af en toe afwijkt naar de ogen. Bij het naakte meisje van Goya kijk je van tenen naar hoofd, waarbij je af en toe zal afwijken naar de armen en ellebogen. De navel ligt trouwens precies in het midden, op het kruispunt met de andere diagonaal. Kijk ook eens bij beide schilderijen naar de restvormen.}}

==Vlakverdeling in de vorm van een rechthoek.==
De voorwerpen staan in het midden van het schilderij, in een rechthoek opgesteld. Hiermee bereik je een vorm van rust en stabiliteit. Een vierkant kan natuurlijk ook.

{{Schildervoorbeeld|File:Albertus Verhoesen Chickens and park vase.jpg|File:StillLifeWithASkull.jpg|{{Wp|Albertus Verhoesen|Albertus Verhoesen }} (1806-1881), kippen en een tuinvaas|{{Wp|Philippe de Champaigne|Philippe de Champaigne}} (1602–1674), stilleven, ca. 1671|Voorbeelden met de voorwerpen in een rechthoek geplaatst}}

==Driehoekige of pyramidale compositie==
De onderwerpen in het schilderij staan in een driehoek. Er is duidelijk een bovenste punt en een onderste stabiele lijn. De top van de driehoek zal de meeste aandacht van de kijker krijgen, daar staat het belangrijkste onderwerp. De driehoek kan echter ook op zijn kop staan. Denk dan bijvoorbeeld aan een schilderij van een vogel, met een breed lichaam en smalle poten.

{{Schildervoorbeeld4|File:Kitchen still life c1800.jpg|File:Ivan Vavpotič - Ruth kot plesalka.jpg|File:Domenico Ghirlandaio Madonna and Child enthroned with Saint c 1483.jpg|File:JACOPO AMIGONI BACCHUS AND ARIADNE.jpg|Schilderij van een anonieme kunstschilder,&lt;br&gt;ca. 1800|{{Wp|Ivan Vavpotič|Ivan Vavpotič}},&lt;br&gt;Danseres, 1932|{{Wp|Domenico Ghirlandaio|Domenico Ghirlandaio}} (1449–1494),&lt;br&gt;Madonna met kind omringd door heiligen|Jacopo Amigoni (1682–1752)&lt;br&gt;Bachus en Ariadne|In het linker schilderij krijgen door de driehoekige compositie de eieren bovenaan de meeste aandacht, hoewel de theedoek, door de lichte kleur, ook het oog trekt. Het tweede schilderij toont een ballerina, die door de wijde stand van de benen een driehoek laat zien. Het derde schilderij heeft een driehoekige compositie met de punt naar beneden. De punt wordt gevormd door de vaas en de ruitvorm van het tapijt. In het laatste schilderij rechts vormen 3 figuren een driehoek met de punt naar boven.}}

==Cirkelvormige of ovale compositie==
De voorwerpen staan, al dan niet met hun uitsteeksels (zoals de armen of benen van mensen) in een cirkelvormige of ovale groep. 

{{Schildervoorbeeld|File:Willem Witsen - Pink Roses in a Vase.jpg|File:Van Ruisdael, Jacob - Landscape with a Church - Google Art Project.jpg|{{Wp|Willem Witsen|Willem Witsen}}, Roze rozen in een vaas, circa 1920|{{Wp|Jacob van Ruysdael|Jacob van Ruysdael}}, Landschap met kerk, rond 1640|Voorbeelden van cirkelvormige of ovale composities. De rozen staan gerangschikt in een ruwe cirkel. In het landschap zorgen de bomen, de lucht en de donkere bodem voor een ovale vorm, waardoor je de kerk in het midden ziet staan}}

==Centrale compositie==
Het onderwerp staat in het midden, in tegenstelling tot een decentrale compositie, waar de onderwerpen aan de rand staan.

{{Schildervoorbeeld3|File:Alarma-JPT.jpg|File:Girl with a Pearl Earring.jpg|File:Redon.coquille.jpg|Alfacentauro, Alarm, voor 2008|{{Wp|Johannes Vermeer|Johannes Vermeer}}, Meisje met oorbel, ca. 1665|{{Wp|Odillon Redon|Odillon Redon}}, schelp, 1912|Voorbeelden van een centrale compositie. De nadruk ligt volledig op het onderwerp dat wordt afgebeeld}}

{{Schildervoorbeeld|File:The four elements with scenes from the Creation beyond in Color by Hendrick de Clerck and Denis van Alsloot 1.jpg|File:Room Corner with Curiosities (c 1712) Jan van der Heyden.jpg|{{Wp|Hendrick de Clerck|Hendrick de Clerck}}, (1560/1570–1630) en&lt;br&gt;{{Wp|Denis van Alsloot|Denis van Alsloot}} (circa 1570–circa 1626),&lt;br&gt;Paradijs, ca. 1607|{{Wp|Jan van der Heyden|Jan van der Heyden}}, hoek van een kamer met curiosa, ca. 1607|Voorbeeelden van een sterk verspreide compositie, waardoor het oog over het gehele schilderij blijft dwalen, zonder door de schilder opgelegde richting}}.

==Symmetrische compositie==
Symmetrie is het plaatsen van de elementen in je schilderij zodat er een symmetrisch geheel ontstaat. Hoewel heel veel van wat we om ons heen zien symmetrisch is, zoals het menselijk lichaam, talloze gebouwen, bomen, vlakke landschappen zoals we dat in Nederland kennen, worden in schilderijen zelden symmetrische afbeeldingen gemaakt. Het is goed om te weten dat een perfect symmetrisch schilderij weinig spanning vertoont en daardoor snel saai is.

{{Schildervoorbeeld3|File:Sahebgheraniye Hozkhane.jpg|File:Yepes-1642-frutero delft-prado.jpg|File:Brooklyn Museum - Sunset at Sea - Thomas Moran - overall.jpg|Een schilderij uit 1883, Iran|Tomás Yepes, Stilleven in een Delftsblauwe schaal, 1642|{{Wp|Thomas Moran|Thomas Moran}}, Zonsondergang op zee, 1906|Het interieur van het Iraanse paleis is perfect symmetrisch, met uitzondering van de lichtval. Dit verschil tussen links en rechts maakt het schilderij toch spannend.&lt;br&gt;De bloemstukken zijn naar de mening van de schrijver een voorbeeld van een heel saai werk door de vrijwel perfecte symmetrie&lt;br&gt;Het schilderij van de zonsondergang op zee is, al staat de zon in het midden, door de golven en de wolken toch niet geheel symmetrisch geworden. Bij de meeste schilderijen van een zonsondergang staat de zon buiten het midden.}}

==Verspreide compositie==
Alle voorwerpen staan verspreid, er is geen richting of voorkeur te vinden. Het resultaat is vooral decoratief; dit is waarschijnlijk de reden dat deze compositievorm niet veel in de schilderkunst voorkomt. Het komt wel vaak voor op andere vormen, in behang, gordijnen, pakpapier etc.

{{Schildervoorbeeld|File:Leo Gestel Olijfgaard Mallorca 1914.jpg|File:H.Hirschfelder-Stüve Stillleben.jpg|{{Wp|Leo Gestel|Leo Gestel}}, Olijfgaard Mallorca, 1914|{{Wp|Hella Hirschfelder-Stüve|Hella Hirschfelder-Stüve}}, Stilleven met zonnebloemen, 1958|Voorbeelden van een verspreide compositie. Er is weinig diepte in deze twee schilderijen, het gaat de schilder waarschijnlijk alleen om het ritme en de kleurindruk.}}

==Compositie op een raster==
Dit wil zeggen dat de voorwerpen regelmatig over het doek worden verspreid. Deze vorm leent zich vooral voor het afbeelden van verzamelingen.

{{Schildervoorbeeld|File:Giuseppe Maria Crespi - Bookshelves - WGA05755.jpg|File:Alexandre-Isidore Leroy De Barde - Selection of Shells Arranged on Shelves - WGA12903.jpg|{{Wp|Giuseppe Crespi|Giuseppe Crespi}}, Boekenplanken, circa 1725|{{Wp|Alexandre-Isidore Leroy|Alexandre-Isidore Leroy}} (1777–1828), Schelpen op planken|Schilderijen met de voorwerpen regelmatig verdeeld}}

==Herhaling in je compositie==
Voorwerpen worden herhaald, op verschillende afstand van elkaar, in verschillende kleuren, etc.

{{Schildervoorbeeld|File:Pieter de Hooch - Cardplayers in a Sunlit Room.jpg|File:Piet Mondriaan - Paysage 1.jpg|{{Wp|Pieter de Hooch|Pieter de Hooch}}, De kaartspelers, 1658|{{Wp|Piet Mondriaan|Piet Mondriaan}}, Bomen aan het Gein bij opkomende maan, 1907|Pieter de Hooch was geïnteresseerd in herhaling. Dat is niet alleen te zien in de tegels, maar ook in het raam met kleine ruitjes, het raster tussen de stoelpoten, de planken van de deur. Zelfs de doorkijkjes herhalen zich, evenals de diverse figuren met hun hoofddeksels. Zijn naamgenoot Piet Mondriaan interesseerde zich al vroeg voor herhaling en patronen, hier te zien bij de zich herhalende bomen, tevens weerspiegeld in het water.}}

==De derden-regel==
Ten slotte voor zover bekend een vrij moderne manier om een interessante compositie te krijgen. Deze techniek wordt vooral in de fotografie toegepast, bijvoorbeeld bij een portret, maar ook wel in de schilderkunst. Bij de derden-regel legt de schilder de punten waarvan hij wil dat de aandacht ernaartoe gaat op een derde afstand van elke zijde. Hij verdeelt het schilderij tevens in 9 vlakken.

{{Schildervoorbeeld|File:Photo 3x3.svg|File:Photo 3x3 portrait.svg|Liggend formaat|Staand formaat|De derden-regel op liggend en staand formaat. De blauwe stippen geven de plaats van de aandachtspunten aan. De rode lijnen geven aan hoe het schilderij als het ware in negen vakken wordt verdeeld.}}

{{Schildervoorbeeld|File:Mädchen am Strand.jpg|File:Rule of thirds applied on Mädchen am Strand.jpg|Schilderij van Max Nonnenbruch uit 1920|Hetzelfde schilderij met de lijnen en punten van de derden-regel|Hoewel je natuurlijk nooit kan weten hoe een schilder tot het eindresultaat is gekomen, lijkt het waarschijnlijk dat de schilder van dit meisje op het strand de derden-regel bij de opzet heeft gebruikt. De voorkant van het meisje ligt op ongeveer 1/3 gerekend vanaf de linkerkant. De horizon ligt op precies 1/3 van de bovenkant van het schilderij. Daardoor zijn de aandachtspunten van het schilderij vooral de borsten en de knie. Naar het afgewende hoofd gaat je aandacht minder snel, daar moet je je echt toe dwingen.}}
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>qrjiw0d0mqr65t2hpa73lt2qkbvpyjb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Portret</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33894</id>
    <revision>
      <id>422397</id>
      <parentid>334373</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:29:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17833" sha1="oy4zhbgjrnqsox1pc21iyiku11n4sx4" xml:space="preserve">Het portretschilderen stelt de schilder voor een groot aantal problemen, dus het is niet het eerste waar je als beginnend schilder mee zou moeten beginnen. Problemen zijn:

* Het resultaat moet een realistische vorm hebben, het moet een gezicht van een mens zijn
* Je zou willen dat het portret gelijkenis vertoont met het model
* Het schilderen van huidskleur en haar is niet eenvoudig
* Hetzelfde geldt voor de neus en de ogen
* Wie wil er voor je poseren? Poseren vergt net zoveel geduld als schilderen, het duurt lang. Poseren en stilzitten is vermoeiend en zelfs pijnlijk. 

Misschien kan je wat met de tips in dit hoofdstuk.

== Een model laten poseren ==
Om goed te kijken is het fijn als je een model hebt dat voor je wil poseren, daar gaat niets boven. Als het te lang duurt kan je eventueel een foto nemen en daarmee verder werken. Je kan het model dan natuurlijk vragen om in de eindfase nog even terug te komen.

Als iemand voor je gaat poseren, zorg dan door een gezellig praatje dat de persoon zich op zijn gemak voelt. Zorg ook voor een makkelijke (zit)houding. Poseren en stilzitten is namelijk zwaar, volledig stilzitten gaat zelfs pijn doen. Geef dus aan dat iemand af en toe wel even kan gaan verzitten, of even kan opstaan en bewegen, anders gaat het plezier er gauw af. 

Kijk ook naar de belichting. Daglicht is het beste. Positioneer iemand voor een raam op de manier die je het mooiste vindt. 

Als je geen model hebt, maak dan een portret van jezelf, zie het hoofdstuk [[Schilderen/Zelfportret|Zelfportret]]

==Schilder wat je ziet==
Zoals altijd als je naar de werkelijkheid schildert, kijk goed, en schilder wat je ziet. Zie het gezicht als een verzameling vlekken met licht en donker. Begin het portret met de grootste vlakken en een grote kwast. Zet ook snel de achtergrondkleur neer. Detailleer stap voor stap, van groot naar klein. Probeer te bedenken waarom de bovenlip donkerder is dan de onderlip. Kijk naar het oor, zonder je af te vragen hoe je die ingewikkelde kreukels kan weergeven, maar zie alleen de donkere en lichte strepen, en schilder deze gewoon na. Idem voor de neus, denk niet na over de vorm van de neus, maar schilder een donkere vlek eronder, een lichte plek op de punt, een schaduw aan de zijkant. Borstel je verf wat uit als je een zacht resultaat wil bereiken voor de ronde vormen. Het makkelijkst is je eerst te concentreren op licht en donker, en later nog kleurnuances op de wangen, de oren, voorhoofd, kin en neus aan te brengen.

{{Schildervoorbeeld|File:El Greco - Count Orgasz - face.jpg|File:Alexej von Jawlensky Mystischer Kopf 1917.jpg|{{Wp|El Greco|El Greco}}, (1541-1614), Graaf Orgasz (detail)|{{Wp|Alexej von Jawlensky|Alexej von Jawlensky}}, 1917, Mythische kop|El Greco schildert een realistisch portret, en geeft alle schaduwen, kleurnuances en glimlichten weer. Toch is het portret waarschijnlijk enigszins aangepast, want wie heeft zulke perfect ronde wenkbrauwen? Die lijken aangepast aan de naar boven gerichte blik. El Greco heeft overigens een verrassend moderne schilderstijl, vergeleken met zijn tijdgenoten. Jawlensky trekt zich daarentegen weinig aan van de academische verhoudingen van een gezicht, noch van de werkelijke kleuren, noch van de werkelijke schaduwen. Het resultaat is een portret dat geen werkelijke persoon weergeeft, maar een idee. Zo kan het dus ook. De portretten lijken toch wel wat op elkaar, beide koppen hebben een langwerpig en puntig gezicht. En als je intens naar beide portretten kijkt, laten beide toch echte mensen zien, met een sterke emotie in hun blik.}}

==Hoe is een gezicht opgebouwd?==
Bij het schilderen van een gezicht kan je wel gebruik maken van een aantal vaste verhoudingen. De opbouw van een gezicht is bij alle mensen &lt;u&gt;ongeveer&lt;/u&gt; gelijk. Met de nadruk op ongeveer, want juist de kleine verschillen tussen individuen zijn belangrijk voor de gelijkenis.

Als iemand je recht van voren aankijkt geldt dus meestal het volgende:
*De ogen zitten halverwege de bovenkant van het hoofd en de kin.
*De mond zit ongeveer tweederde tussen de ogen en de onderkant van de kin
*De onderkant van de neus zit ongeveer midden tussen de ogen en de kin
*De bovenkant van de oren zit op ongeveer gelijke hoogte als de ogen
*De onderkant van de oren is ongeveer gelijk aan de onderkant van de neus
*Het midden van de ogen zit op ongeveer een kwart van de zijkanten van het hoofd, de afstand van de ogen is dus ongeveer de helft van de breedte van het hoofd.
*De mond is even breed als de afstand tussen de ogen; de mondhoeken liggen onder het midden van de ogen

{{Schildervoorbeeld|File:Proportions of the Head.jpg|File:Jessica Alba Face Proportions.png|Leonardo da Vinci|Foto van Jessica Alba|Leonardo da Vinci tekende rond 1488 al de verhoudingen in een gezicht. Jessica Alba zou het meest gemiddelde vrouwengezicht hebben}}

==Verschil tussen mannen, vrouwen en kinderen==
Er zijn verschillen uiteraard tussen mannen, vrouwen en kinderen. 

Voor kinderen geldt dat de gelaatstrekken naar verhouding kleiner zijn dan die van volwassen, het voorhoofd is verhoudingsgewijs hoger, en ook de haarpartij is groter. De gelaatstrekken van een kind zijn minder geprononceerd. De kin is rond en klein. De neus is ook kleiner, die krijgt pas laat in het leven een definitieve vorm.

Vrouwen hebben zachtere trekken dan mannen, maar er zijn ook een paar anatomische verschillen. Uiteraard zijn dit generalisaties. Maar als je vindt dat je portret de verkeerde sekse laat zien, kan je aan deze dingen denken.
*Het voorhoofd van een vrouw staat meer rechtop dan dat van een man, dat kan je goed zien in profiel.
*De haarlijn van een vrouw is vaak lager (mannen hebben meestal een schijnbaar hoger voorhoofd). De haarlijn van mannen heeft bovendien soms inhammen.
*Het haar van vrouwen loopt voor de oren door, terwijl mannen een bakkebaard hebben, die ze veelal afscheren.
*Mannen hebben over het algemeen een grotere neus en meer naar voren stekende wenkbrauwen.
*De kaaklijn van mannen is hoekiger dan die van vrouwen.

{{Schildervoorbeeld3|File:255-Lisette Stenberg-Svenska teatern 1.jpg|File:Silhouette of Johann Wolfgang von Goethe.svg|File:Alexius Kassian.jpg|Silhouet van een vrouw, Lisette Stenberg|Silhouet van een man, Goethe|Silhouet van een kind|In de silhouetten is duidelijk te zien dat je een vrouw herkent aan het rechtere voorhoofd, de kleinere neus en de minder uitstekende wenkbrauwen. Dat het linker silhouet dat van een kind is zie je meteen aan de kleine gelaatstrekken, de ogen zitten veel lager dan de helft van de afstand tussen kruin en kin.}}

==Gelijkenis==
Het is toch leuk als je een portret schildert en het lijkt enigszins op je model. Je moet dus heel goed kijken naar de afwijkingen van het gemiddelde. Er bestaat een truc om dat te doen.
# Maak een foto van je model en druk dat op eenvoudig papier groot af, net zo groot als je het in je definitieve werk wil hebben, dat mag in zwart wit. 
#Knip het gezicht uit, maak gaten op de plaatsen van de ogen, de mond, de onderkant van de neus en andere vlekken of lijnen in het gezicht die je belangrijk vindt. 
#Leg deze mal op je ondergrond, kijk even of het gezicht goed op het doek past. Schilder vervolgens over alle gaten en randen van de mal heen met een kleur die in je uiteindelijke schilderij mag terugkomen. 
#Haal de mal eraf. Er staat nu een afdruk op je doek met de positie van de belangrijke elementen. 
#Maak vervolgens het schilderij af, en kijk naar de oorspronkelijke foto of liever nog naar je model. 
#Lijkt het resultaat op het origineel?
Deze methode in 6 stappen is hieronder geïllustreerd.

[[Bestand:Method to show how you can make a likeness in your painting.png|800px|thumb|center|Methode om een gelijkend portret te maken. In dit geval is een computertekening gemaakt, maar het kan net zo goed - of veel beter - met verf gebeuren.]]

&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;
Het ideale gezicht zou symmetrisch zijn; twee ogen, twee wenkbrauwen, een symmetrische neus en mond. Hoogstens zit de scheiding in het haar wat asymmetrisch. Maar een werkelijk persoon heeft altijd enige asymmetrie in zijn of haar gezicht. De mondhoeken zijn verschillend links en rechts, de manier waarop de oogleden staan, de wenkbrauwen. Kijk goed naar je model hoe de verschillen tussen links en rechts eruit zien en probeer dat in je schilderij weer te geven. Deze asymmetrie is ook de reden dat een foto van jezelf er altijd anders uitziet dan je denkt dat je bent. Je kent jezelf immers alleen maar van je spiegelbeeld. Als je een foto van jezelf ziet, valt de asymmetrie eerder op.

Let voor het weergeven van de gelijkenis ook op de globale vorm van het gezicht, is het bolrond of juist langwerpig?

==Huidskleur van blanke mensen==
Er bestaan commercieel verkrijgbare tubes huidskleur (huidtint of vleeskleur), dat gebruikt kan worden om de huid van blanke mensen te schilderen. Bedenk dat een echte huid nooit één kleur heeft. Iemand kan blozende of juist bleke wangen hebben, de binnenkant van je arm is lichter dan je buitenkant, je oogleden zijn doorschijnend doordat ze zo dun zijn. De aderen kunnen blauwig door de huid heen schemeren. Onder dun haar is de huid vaak bijna wit. Daarom moet je de huidkleur altijd mengen met andere kleuren. Bovendien beïnvloedt de lichtval of de omgeving van de persoon de huidkleur.

Gebruik in elk geval zowel warme als koele tinten in het portret.

Mengsels die zijn te vinden allerlei boeken:
* Een mengsel van cadmiumrood, wit en gele oker
* Vleeskleur gemengd met kraplak voor de lippen
* Wit en gebrande sienna, met wat ongebrande omber voor de schaduwen
* Oker, magenta en napels geel
* Oranje met wit, met een klein beetje blauw om dunnere huid te laten zien.

Er zijn ontzettend veel manieren om huidskleur te maken, en het is eigenlijk helemaal niet nodig om te proberen de werkelijkheid precies weer te geven. Vergeet alles wat je weet, kijk goed en probeer te mengen wat je ziet.  

{{Schildervoorbeeld|File:Heinrich von Angeli - Porträt der Margarethe Gräfin Lanckorónska.jpg|File:Oscar Pereira da Silva - 1930 - Mulher de Turbante.jpg|[[Bestand:Felix Esterl - Porträt einer alten Dame (Hermine Ilming) ca1925.jpeg|400px|center]]|[[Bestand:Albert Lynch portrait d'une jeune femme.jpg|400px|center]]|Vier vrouwenportretten, met een gele, oranje, paarse en roze tint van de huid. Het kan allemaal.}}

== Huidskleur van donkere mensen ==
Bij het schilderen van huidskleur van mensen met een donkere huidkleur zou je naast geel, rood, blauw en wit, ook diverse bruinen kunnen gebruiken, zoals  gebrande sienna, gebrande omber en Van Dijckbruin. Gebruik liever geen zwart in de huid, want dat maakt het resultaat er niet mooier op. 

Combinaties zijn: 
* Zeer donkere huid: Alizarinerood, rauwe omber en pruissisch blauw. Waar het licht valt wordt wit of napelsgeel bijgemengd. Voor de schaduwen het complementaire groen, viridiaan. 
* Bruine huid: Gebrande omber, gele oker, cadmiumoranje en wit. Voor de lichte delen met meer geel en wit, voor de donkerder delen bijv. ultramarijn bijmengen. {{Schildervoorbeeld3|File:Bodmer Missouria Otoe Ponca Indians.jpg|File:Bilińska Negress.jpg|File:Head of a Negro - Sir Peter Paul Rubens.png|Karl Bodmer&lt;br&gt;Ponca Indianen|Anna Bilińska-Bohdanowicz&lt;br&gt;(1857–1893) |Peter Paul Rubens&lt;br&gt;(1577–1640)|Drie voorbeelden van schilderijen van zwarte mensen. }}

== Ogen ==
Net zoals bij een echt gezicht, kijken we in een portret het eerst naar de ogen en de mond. Ogen en vooral de oogleden verschillen veel tussen mensen. Maar bedenk in elk geval dat het oog zelf een bol is, waar de oogleden overheen vallen. Dan kan je de toonverschillen van de oogleden beter begrijpen en beter weergeven. De oogbol zelf is dus ook een bol, en niet een ovaal met een cirkel in het midden. Maak de contrasten in het oog zelf nooit te hoog, want daardoor zou een vreemde, starende, blik ontstaan. Dat geldt voor het contrast tussen pupil en iris, en tussen iris en oogwit. 

Dan de wimpers: schilder die niet haartje voor haartje, maar in een zachte veeg. Alleen het glimlicht in het oog kan wel een scherp contrast geven.

De oogleden bestaan uit zeer dunne huid, je ziet vaak het bloed erdoorheen schemeren. Ook zonder oogschaduw zijn de oogleden vaak wat donkerder dan de andere huid van het gezicht. 
{{Schildervoorbeeld3|File:Kunsthistorisches Museum Emperor Sigismund 23062013 2.jpg|File:Botticelli, Sandro - Nascita di Venere, dettagli Flora.jpg|File:Augen der Cornelia E..jpg|[[Bestand:WLANL - mystic mabel - Portret Anna de Looper, Abraham Rombouts, 1627 (2).jpg|x300px|center|border]]|[[Bestand:Anton van Dyck - Autoportrait (détail).jpg|x300px|center|border]]|[[Bestand:Self-portrait with Felt Hat by Vincent van Gogh (detail of eye).jpg|x300px|center|border]]|zes afbeeldingen van schilderijen met ogen. Het is heel persoonlijk wat je het meeste aanspreekt van deze stijlen.}}

== Mond ==
De mond heeft een drie-dimensionale vorm. Je kan dus niet eerst de omtrekken van de mond schilderen en de vorm vervolgens opvullen met een kleur. Met licht en schaduw moet je de mond dus vormgeven. De lijn in het midden, waar de lippen op elkaar komen, is wel een duidelijke lijn. Kijk goed naar de vorm van deze lijn bij je model.

De vorm van de mond is zodanig dat deze in het midden meer naar voren steekt. Dat geldt voor de onderlip, maar ook voor de bovenlip. De bovenlip gaat meestal over in een deukje in het gedeelte net onder de neus. De bovenlip kan per persoon tot persoon sterk variëren: van dun tot zeer breed. De onderlip is vaak voller dan de bovenlip, steekt verder naar voren, en vangt daardoor het meeste licht op. Daarom wordt de bovenlip meestal donkerder geschilderd dan de onderlip. Als je dat doet, heb je meteen al iets van dieptewerking. Als je goed kijkt, zul je ook zien dat de kleur van de bovenlip scherper afsteekt tegen de huidskleur dan de onderlip, die zachter in kleur verloopt. 

Kijk ook naar de kleur van de mond. Hoewel veel mensen denken dat de kleur rood is, is de kleur eerder bruin; vrijwel gelijk aan de huidskleur, met misschien iets meer rood en bruin erdoorheen gemengd.

Denk goed na of je je model wil laten lachen. Een lachend portret kan tijdsgebonden zijn en onnatuurlijk aandoen. Bedenk ook dat als de mond lacht, dit via allerlei spiertjes in het gezicht ook aan de ogen en wangen te zin is. Het hele gezicht lacht. Je kan dus niet een geïsoleerd lachende mond schilderen.

== Neus en oren ==
De neus en oren zijn zeer ingewikkeld van vorm. De enige truc is om te kijken naar de schaduwen en de lichten. Schilder eerst de schaduwen, dan de rest van de vorm, en voeg als laatste de lichte plekken toe. Glimt de neus of is deze dof? Dat leidt tot een andere manier om de lichte plek te schilderen.

== Haar ==
Het makkelijkt is waarschijnlijk om het haar eerst als één aaneengesloten vorm neer te zetten, met alvast wat licht en donker, en pas daarna de structuur van haar aan te brengen. Het is natuurlijk ondoenlijk om elke haar apart te schilderen, want een mens kan tot 100.000 haren op zijn of haar hoofd hebben. 
{{Schildervoorbeeld3|File:Alice Guerin, by Helleu.jpg|File:Blaas 2.jpg|File:Bouguereau, Le livre d'histoires, 1877 (5589754069).jpg|Paul César Helleu&lt;br&gt;(1859–1927) 
&lt;br&gt;Portret van Alice Guérin, dichter, 1900	|Eugene de Blaas&lt;br&gt;(1843–1932)&lt;br&gt;
Een jonge schoonheid, 1882|William-Adolphe Bouguereau&lt;br&gt;(1825–1905)&lt;br&gt;Het geschiedenisboek, 1877|Drie voorbeelden van haar bij vrouwen. Je ziet het de verschillen tussen het haar en de haardracht zijn eindeloos. De manieren van schilderen eveneens.}}

== Leeftijd ==
De leeftijd van een persoon heeft uiteraard veel invloed op hoe het portret eruit ziet. Niet alleen verandert de huid die rimpels krijgt. Het haar wordt dunner, de haargrens trekt zich veelal bij mannen wat terug, en het haar wordt grijzer. De huid wordt dunner zodat de aderen beter zichtbaar zijn. De kaaklijn verandert evenals de hals. Maar ook de blik verandert. Heeft een kind een onbevangen of dromerige blik, een oudere persoon, die veel heeft meegemaakt, heeft misschien meer uitdrukking in de ogen. Ook worden oudere mensen vaak wat dikker, of juist magerder.
{{Schildervoorbeeld3|File:Babcia - Bolesław Barbacki.jpg|File:Detalle Carlota Ferreira.jpg|File:Portrait of the Field Marshall Arthur Wellesley, 1st Duke of Wellington, by Robert Thorburn.jpg|Bolesław Barbacki&lt;br&gt;(1891–1941) |Juan Manuel Blanes&lt;br&gt;detail van een portret van Carlota Ferreira (1883) |Robert Thorburn&lt;br&gt;(1818-1885)&lt;br&gt;
Portret van Arthur Wellesley |Links een oude vrouw met veel rimpels, een zure trek om de mond, en dun geworden haar. In het midden een wat dikkere vrouw, met een onderkin. Overigens een prachtige, zachte, kleurencombinatie met dat roze en groen. Rechts een oude man, met wit haar. Ook zijn huidskleur is erg bleek, alsof hij ziek is, of nog maar heel weinig buiten komt. Maar deze persoon heeft slechts weinig rimpels. }}

==Kijkruimte==
Als je een portret van iemand schildert, zorg er dan voor dat er in het schilderij is ruimte om te kijken. De geportretteerde moet niet opgesloten zijn in de lijst van het schilderij, maar hij of zij moet ruimte hebben om schijnbaar ergens naar te kijken. Dat &quot;ergens&quot; kan buiten het schilderij liggen.

{{Schildervoorbeeld3|File:Portrait of Bernard Lens III by P.P.Lens.JPG|File:Anders Lunde (1809-1886) by Emil Bærentzen 1849 (orig).jpg|File:Denis Diderot by Claude Bornet.jpg|P.P. Lens, ca. 1734, Portret van Bernard Lens|Emil Bærentzen, 1849, portret van Anders Lunde|Claude Bornet, 1763, portret van Denis Diderot|Drie portretten in een ovaal. In de twee linker portretten is duidelijk het verschil in kijkruimte te zien. In het rechter portret kijkt de geportretteerde naar buiten, dan is het model helemaal niet opgesloten binnen de lijst, maar ook hier is voldoende ruimte rond het hoofd gehouden.}}
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>oy4zhbgjrnqsox1pc21iyiku11n4sx4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Stilleven</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33901</id>
    <revision>
      <id>422390</id>
      <parentid>315901</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:29:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6784" sha1="luedu37qkf6z9hf9jeaeiw1lyolhpuv" xml:space="preserve">Het '''stilleven''' staat niet voor niets bovenaan de lijst met onderwerpen om te schilderen. Het stilleven is een heel goed onderwerp om mee te beginnen, maar het is ook een onderwerp dat door veel ervaren schilders wordt gebruikt, want het verveelt nooit. 

Je kan elk object of elke groep objecten als onderwerp voor je stilleven gebruiken. Een stilleven maakt het voor de schilder makkelijk mogelijk om de objecten zo te rangschikken dat er een mooie compositie ontstaat. Het geeft tijd om goed te kijken. De enige eis is, dat de voorwerpen niet bewegen maar stilstaan, hoewel daar natuurlijk wel een uitzondering op gemaakt kan worden. Er zijn ook wel stillevens gemaakt met insecten of andere levende dieren. Een stilleven kan je - als het niet bederfelijk is door bijvoorbeeld vruchten of bloemen - ook lang laten staan, of je kan het opnieuw neerzetten als je verder wilt werken. Met name voor een olieverfschilder is dat fijn, je kan rustig werken en de verf tussen de lagen laten drogen als dat nodig is.

==Voorwerpen kiezen==
Kies - als je een stilleven maakt van meerdere voorwerpen - voorwerpen die bij elkaar horen, in kleur, vorm of gebruik. Een stilleven bestaande uit een koffiekopje, suikerpotje, een boek en een bos bloemen kan een logisch geheel worden. Een stilleven bestaande uit een koffiekopje, een citroen en een oude schoen ligt minder voor de hand. Die citroen of een oude schoen kan je natuurlijk prima in een ander stilleven gebruiken. Streef rust en samenhang na in de keuze van de voorwerpen. Zoek wel variatie in vorm, kleur en textuur. Maar overdrijf daarin niet. 

Meestal wordt een stilleven op een tafel uitgestald en ook zo geschilderd. Maar dat is niet noodzakelijk, je kan ook een stilleven aan de muur hangen, of op de vloer zetten.

{{Schildervoorbeeld3|File:Josef Neugebauer Stillleben mit einer Uhr.jpg|File:Brooklyn Museum - Still Life with Fan - Georges Lemmen.jpg|File:Theo van Doesburg Composition I.jpg|{{Wp|Josef Neugebauer|Josef Neugebauer}}  (1810-1895), stilleven met een klok en sieraden|{{Wp|Georges Lemmen|Georges Lemmen}} (1865–1916), Stilleven met bloemen en waaier| {{Wp|Theo van Doesburg|Theo van Doesburg}} (1883–1931), een stilleven met vruchten en schalen|Bij de traditionele stillevens vanaf de 17e eeuw, zoals Neugebauer in de 19e eeuw die nog schildert, zit er vaak een boodschap verstopt in het schilderij, in dit geval waarschijnlijk over de eindigheid van het leven. Je kan rijk zijn, mooie sieraden bezitten, maar bedenk dat de klok verder tikt, en dat de bloemen op termijn zullen verwelken. Zorg er dus voor dat je gewetensvol leeft, en denk aan het kruis, symbool voor de godsdienst, dat vooraan ligt. Bij het stilleven van Georges Lemmen lijkt het puur te gaan om de vrolijke kleuren van de bloemen, de waaier en het tafelkleed, niets dan vrolijkheid en weelde in dit schilderij. In het stilleven van Theo van Doesburg gaat het niet om de voorwerpen of de boodschap die hij wil weergeven, het lijkt de schilder meer te gaan om de spannende compositie die hij hiermee kan maken.}}

== Compositie ==
In een stilleven kan je alle manieren van het maken van een bevredigende [[Schilderen/Compositie|compositie]] toepassen. Het prettige van een stilleven is dat je de voorwerpen net zolang  zelf kan rangschikken totdat je een goede compositie bereikt. Je kan bijvoorbeeld een hoofdelement kiezen en ervoor zorgen dat door de compositie de aandacht van de kijker naar het schilderij naar dit hoofdelement wordt geleid. Het aanbrengen van natuurlijke lijnen, zoals de plooi in een tafelkleed, kan daaraan bijdragen.

Zorg er in elk geval voor in de compositie dat de voorwerpen elkaar niet &quot;kussen&quot; (nét aanraken), maar dat er hetzij een overlap tussen zit, hetzij de voorwerpen los van elkaar staan met enige tussenruimte.

== Belichting ==
Let ook op de belichting. Slagschaduwen, zachtere schaduwen of juist hoge lichten en glansplekken kunnen het stilleven interessanter maken. De belichting is ook belangrijk voor het ervaren van diepte en ruimte. Maak een keus uit kunstlicht of daglicht. Daglicht is zachter en natuurlijker, maar verandert continu van richting en van kleur, zeker als je zonlicht hebt. Gebruik je een raam op het noorden als lichtbron, dan verandert het licht niet zo sterk. Kunstlicht is constant, maar heeft als nadeel dat het scherpe schaduwen veroorzaakt en dat de kleuren erdoor veranderen. Er bestaan wel daglichtlampen die dat laatste nadeel verminderen. Probeer met lampen of met de oriëntatie van het stilleven ten opzichte van het raam de mooiste belichting te vinden. Kijk hoe je via de belichting het oog door het schilderij kan leiden. 

{{Schildervoorbeeld3|File:Portakalli Natürmont.JPG|File:Albert Anker (zugeschr.) - Stillleben mit drei Äpfeln und Zeitung.jpg|File:Cezanne - Still Life With Quince, Apples, and Pears.jpg|Süleyman Seyyid&lt;br&gt;(1842-1913)&lt;br&gt;Stilleven met sinaasappel|Toegeschreven aan Albert Anker&lt;br&gt;(1831–1910)&lt;br&gt;Stilleven met drie appels en een krant|Paul Cézanne&lt;br&gt;(1839–1906)&lt;br&gt;Stilleven met kweepeer, appelen en peren|Drie eenvoudige stillevens van vruchten waar de schilder andere keuzes heeft gemaakt voor de belichting. Van heel zacht, naar heel scherp. }}

== Monumentaal groot afbeelden ==
Een speciaal effect kan bereikt worden door de voorwerpen heel groot op het doek af te beelden, zo groot dat het doek bijna te klein lijkt te worden voor de voorwerpen. De voorwerpen wekken dan een monumentale indruk. Hieronder enkele voorbeelden.
{{Schildervoorbeeld|File:Luis Meléndez - Still Live - Google Art Project.jpg|File:Still life - Holding and Beholding.png|Luis Egidio Meléndez&lt;br&gt;(1716–1780)
|Elise Ippolito, hedendaags|}}

== Fotorealistisch versus bijna abstract ==
In een stilleven kan je ook totaal andere schilderstijlen gebruiken. Fotorealistisch, impressionistisch, abstract, het kan allemaal zoals de voorbeelden hieronder laten zien.
{{Schildervoorbeeld3|File:Tjalf Sparnaay Broodje-Ham-Ei 2014 95x150cm.jpg|File:Gauguin 1880 Fleurs et tapis.jpg|File:Wassily Kandinsky Red Spot II 1921.jpg|Tjalf Sparnaay&lt;br&gt;2015&lt;br&gt;Broodje Ham ei|Paul Gauguin&lt;br&gt;1880&lt;br&gt;Bloemen en een tapijt|Wassily Kandinsky&lt;br&gt;1921&lt;br&gt;De rode vlek|Drie totaal verschillende stillevens. Links zo realistisch dat je het brood zo zou kunnen opeten, in het midden moet je even goed kijken wat de voorstelling is. Rechts kan je de voorwerpen niet herkennen. Een overeenkomst is de aanwezigheid van helder rood, in alle gevallen uit het centrum geplaatst. Het oog trekt ernaar toe. }}

== Stofuitdrukking ==
Stillevens zijn zeer geschikt om de zogeheten stofuitdrukking, het uiterlijk van verschillende materialen weer te geven en vooral om ermee te oefenen. Hieraan is een apart hoofdstuk gewijd, zie [[Schilderen/Stofuitdrukking]].

{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>luedu37qkf6z9hf9jeaeiw1lyolhpuv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Overige hulpmiddelen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33906</id>
    <revision>
      <id>422356</id>
      <parentid>318666</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:12:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3640" sha1="j141o3mntf0tlxyt0qxq7hlsjgbfk7c" xml:space="preserve">In dit hoofdstuk een lijst met overige hulpmiddelen, die bij het schilderen hun dienst kunnen bewijzen:

*Gesso heb je nodig als je zelf je doeken of ondergronden wil prepareren. Gesso is wit en met water te verdunnen.
*Houtskool - om je eerste schets op te zetten
*Potlood - idem, maar houtskool kan je beter wegvegen dan potlood.
*Afplakband - om een deel waar je niet aan werkt af te dekken, of om een rechte lijn te maken met je kwast.
*Satéprikkers of andere houtjes, om in de natte verf te krassen. Dat kan ook met de achterkant van een penseel.
*Oude lap, om je kwasten af te vegen, of om een mislukt deel op je doek weg te geven, of een gelukt deel wat af te zwakken.
*Keukenpapier, als alternatief voor oude lappen om je penselen schoon te vegen of droog te maken na het uitspoelen.
*Een schort, een te groot oud overhemd, oude kleding, oude schoenen, kleed je in elk geval makkelijk aan zodat je kleding vies mag worden.
*Paletdoppen, zijn handig om terpentijn of ander medium in te doen, sommige doppen kunnen op het palet geklemd worden.

{{Schildervoorbeeld|File:Emile Friant Studio Visit.jpg|File:Dodo painting jardin des plantes.JPG|
Émile Friant (1863–1932)|Henry Coelas|Op het linker schilderij heeft de vrouw een ruim zittend overkleed aan, ter voorkoming van knoeiwerk. Op het rechter schilderij is een paletdop te zien; hier wordt echter een opgezette dode geschilderd, niet een olieverfschilderij}}

*Jampotjes, voor de terpentine om je kwasten en penselen schoon te maken
*Zachte zeep, ook om je kwasten en penselen schoon te maken, maar ook om je handen te wassen.
*Staalwol of schuurpapier, om een verkeerd deel van je schilderij af te schuren (bij olieverf)
*Schilderskist. Zo een kist is verdeeld in vakjes voor de belangrijkste benodigdheden: tubes, kwasten, paletmessen en flesjes. Een kant-en-klare kist bevat meestal ook een palet. Koop niet een te kleine kist.
*Een of meerdere kleine tafels die vies mogen worden.
*Alternatieven voor kwasten of penselen, bijvoorbeeld een tandenborstel of een spons, om eens mee af te wisselen. Met een spons kunnen bijvoorbeeld kleine structuren gemaakt worden. Gebruik dan niet al te dunne verf.
*Als je het moeilijk vindt om de licht/donker contrasten in je schilderij goed waar te nemen, vanwege alle verschillende kleuren, is het handig om een transparant roodkleurig folie aan te schaffen. Als je dat vóór je werk houdt, wordt het schilderij monochroom rood en kan je goed beoordelen of de contrasten onvoldoende sterk zijn, of juist té sterk.
*Spiegel. Niet alleen voor het maken van zelfportretten, maar ook om je werk van tijd tot tijd even in de spiegel te controleren. Dit helpt bij het ontdekken van een eventuele onbalans in je werk, en het vinden van fouten die je misschien hebt gemaakt. Door via een spiegel te kijken, kijk je letterlijk even op een andere manier.
*Verfkist. Niet noodzakelijk, maar wel handig om je verf en andere materialen in op te bergen. Koop bij voorkeur een kist zonder verf, zodat je je eigen keuzes kan maken, welke kleuren je aanschaft. 

{{Schildervoorbeeld|File:Octave Tassaert - Studio Interior - WGA22032.jpg|File:Vladimir Makovsky The artist in his studio.jpg|Octave Tassaert (1800–1874)|Vladimir Makovsky (1846–1920)|Interpretaties van wat je nodig hebt. Links een schilderskist. Maar de schilder heeft het niet breed; de kist is leeg, en de schilder moet aardappelen schillen. Hij warmt zich net als de poes aan het haardvuur. Er liggen her en der wel wat poetslappen. Het rechter atelier is daarentegen erg genoeglijk. Er staat een lekker glas wijn of port binnen handbereik van de kunstenaar.}}
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>j141o3mntf0tlxyt0qxq7hlsjgbfk7c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Vervolg je weg met anderen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33907</id>
    <revision>
      <id>422413</id>
      <parentid>314381</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:33:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3520" sha1="fnayi26n403zl95lmewr1x7741fe9dq" xml:space="preserve">Niet alles is uit een boek te leren! Ga ook eens schilderen met anderen, volg een cursus.

==Neem lessen in beeldende vorming==
De makkelijkste manier om de basistechnieken te leren, van welk medium dan ook, is om lessen te volgen. Er zijn vele plekken te vinden waar je op les kan, sommige lessen zijn eenmalig, andere cursussen kunnen maanden duren. Je zult worden onderwezen door andere kunstenaars die je kunnen laten zien hoe je de basistechnieken van jouw gekozen medium onder de knie krijgt. Daarnaast kan een leraar of lerares je helpen met je zoektocht naar jouw unieke artistieke stijl. 

Je kunt zoeken naar cursussen in de lokale krant, je kunt het aan bevriende kunstenaars vragen of zoeken op internet.

==Maak vrienden in de kunst==
Maak vrienden binnen de artistieke gemeenschap. Het hebben van vrienden die jouw passie voor kunst delen is goed voor je ontwikkeling, want zij kunnen kritiek leveren op je werk (ze weten waar ze het over hebben), je nieuwe technieken leren, en je inspireren met hun eigen werk. 

Zoek uit waar veel kunstenaars samenkomen. Ga naar cafés waar veel kunstenaars zijn, word lid van een kunstenaarssociëteit, alles wat je kunt bedenken om aan de praat te raken met mensen die jouw interesses delen. Op internet kun je in contact komen met kunstenaars die niet bij jou in de buurt wonen en werkzaam zijn. Zoek eens op internetfora die gewijd zijn aan jouw specifieke medium.

==Kijk naar films==
Of kijk eens naar films over schilders. Er is een film over {{Wp|Johannes Vermeer|Vermeer}} (''{{Wp|Girl with a Pearl Earring (film)|The girl with the pearl earring}}''), en er is een film over {{Wp|Frida Kahlo|Frida Kahlo}}.

==Kijk naar andere kunst==
En ''last but not least'', bezoek musea, kijk naar de mooiste en beste schilderijen die je kan denken. Maar raak niet teleurgesteld; in musea hangt meestal alleen het allermooiste. Ook jouw werk is de moeite waard, alleen al om het plezier, maar na wat oefenen ook om het resultaat!

Zuig je helemaal vol met boeken over kunst en design. Leer van de meesters door echt goed te kijken naar hun werk. Een goede manier om je vaardigheden te trainen is door de kunst van een belangrijke kunstenaar proberen na te maken. Probeer motieven en technieken te kopiëren die je opvallen. 

[[Bestand:VanGogh-starry night.jpg|thumb|Sterrenacht]]
Je kan bijvoorbeeld &quot;Sterrenacht&quot; van Van Gogh proberen na te schilderen. Als je het zo exact mogelijk hebt gekopieerd begin je weer helemaal opnieuw, maar dit keer sta je jezelf toe om wat van jezelf toe te voegen. Voeg details toe waarvan je denkt dat jij ze geschilderd zou hebben als jij op die avond naast Van Gogh gestaan zou hebben met die prachtige hemel boven jullie hoofd. Waarschijnlijk zou je voor andere kleurtinten hebben gekozen, je zou misschien de boom wat duidelijker laten uitkomen, of juist minder. Ga zo maar door.

Een andere goede manier om te zien wat andere kunstenaars creëren is het bezoeken van galeries. Ga naar de openingsavonden en praat met de kunstenaar in kwestie. Het zijn geweldige plekken om nieuwe mensen te leren kennen en het kan zomaar gebeuren dat je geïnspireerd raakt om zelf een nieuwe techniek uit te gaan proberen. 

==Veel plezier==
Veel plezier met schilderen. Ik ga voort, ik heb er heel veel plezier in gevonden om dit boek te schrijven, en ga nu mijn kwast weer opnemen, want ik heb door het schrijven ook weer veel nieuwe inzichten gekregen. Ik hoop dat anderen dit boek de komende tijd verder aanvullen en verbeteren.
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>fnayi26n403zl95lmewr1x7741fe9dq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Schilderstok</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33912</id>
    <revision>
      <id>422354</id>
      <parentid>284004</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:12:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2222" sha1="6t7t46acq8l0j8t1k6cud8xa0kmd14k" xml:space="preserve">Een '''schilderstok''' wordt vooral gebruikt door olieverfschilders die het fijnschilderen beoefenen. Door de stok tegen je schilderij te drukken, kan je hand of je pols ertegenaan rusten. Daardoor zorg je ervoor dat je je hand goed stil kan houden om fijne details te schilderen, zonder dat je de natte verf hoeft aan te raken. Maar de stok tegen het schilderij houden is niet eens nodig, je kan hem ook rechtop laten staan met je niet-schilderende hand, dat geeft je schilderhand dan ook steun. Ook kan het handig zijn de stok tegen de rand van het schilderij aan te leggen. 

Een schilderstok is gemaakt van licht materiaal en heeft bovenaan een zacht bolletje, dat tegen de verf aan kan liggen. De verf moet daarvoor wel voldoende droog zijn. Stokken zijn in de handel te koop, maar eenvoudig ook wel zelf te maken. Neem voor het bolletje bijvoorbeeld een spons die je rond knipt, met een zachte doek eromheen. Ook wordt wel kurk met zeemleer gebruikt. Mooi maken is niet zinvol, bedenk dat het bolletje best met verf bevlekt zou kunnen worden.

Maak de stok niet te kort, in de handel is de lengte bijvoorbeeld 1 meter.

{{Schildervoorbeeld3|File:Eugene fichel painting 1.jpg|File:GumppUffizi.jpg|File:Hemessen-Selbstbildnis.jpg|{{Wp|Eugène Fichel|Eugène Fichel}}, 1854, Een jonge schilder schildert&lt;br&gt;een jonge vrouw in een blauw zijden jurk|{{Wp|Johannes Gumpp|Johannes Gumpp}}(1626–1646), zelfportret|{{Wp|Catharina van Hemessen|Catharina van Hemessen}}, 1548,&lt;br&gt;zelfportret in Tempera|Op de bovenstaande 3 schilderijen is te zien hoe de schilderstok gebruikt kan worden. Vergelijk ook eens het zelfportret van Hemessen uit 1548 met dat van Gumpp, ca. 100 jaar later. Het latere schilderij is veel minder stijf en zelfs grappig, omdat je de schilder drie maal ziet afgebeeld; met zijn achterhoofd, zijn spiegelbeeld, en zijn portret op het schilderij. Kijk ook eens naar de manier waarop de zijde op het linker schilderij is geschilderd. Grote vlakken met scherpe vouwen. De glans is aangegeven door grote, bijna witte vlakken. Daarentegen is het rood fluwelen jasje van de schilder mat, daar zitten veel minder toonverschillen in, en de stof toont dikker, door de minder scherpe plooien.}}
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>6t7t46acq8l0j8t1k6cud8xa0kmd14k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Vernissen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33917</id>
    <revision>
      <id>422407</id>
      <parentid>326478</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:32:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5685" sha1="bt9j79m5sgiuxa9ldzc4dn1lwr7ecsa" xml:space="preserve">[[Bestand:Varnish acrylics.jpg|miniatuur|Een potje vernis voor acrylverf]]
Vernis is kant-en-klaar in de handel te koop. Er zijn glanzende, matte, en halfglanzende vernissen te koop. Vernissen is niet noodzakelijk, maar wil je je schilderij lang voor het nageslacht bewaren, dan is een beschermlaag aanbrengen wel zinvol. Je kan kiezen tussen matte of glanzende vernissoorten. Vernis is ook te koop in spuitbussen. 

== Algemene werkwijze ==
Het schilderij moet volkomen droog zijn. Bij olieverf duurt dat 6 maanden tot een jaar, bij acryl 2 dagen tot een week. Als gels zijn gebruikt in een acrylschilderij, moet het schilderij nog langer drogen.  

Vernissen moet met een brede, zachte, kwast gebeuren. Een stugge kwast levert een streperige vernislaag op. Leg het werk vlak neer (waterpas) en stof het indien nodig eerst voorzichtig af. 

Als het werk veel structuur heeft, kan je beter vernis uit een spuitbus gebruiken. Dek eventueel de omgeving af, leg het schilderij bijvoorbeeld op een oud laken. 

Werk in een stofvrije ruimte, zorg voor voldoende ventilatie voor je eigen gezondheid, en laat het werk bij kamertemperatuur drogen.  

Werk snel met de kwast in brede streken. Blijf niet te lang doorgaan, want de vernis droogt vrij snel. Kijk tijdens het vernissen goed langs het schilderij, om te zien of je geen stukjes hebt overgeslagen.  

Om een hoge glans te krijgen, kan de vernis meerdere malen worden aangebracht. Daartussen moet de vernis telkens enkele uren drogen. Voor matte vernis is één laag voldoende. 

De kwast waarmee je de vernis aanbrengt moet na gebruik worden schoongemaakt met terpentine, tenzij een wateroplosbaar vernis is gebruikt. Vervolgens de kwast schoonmaken met warm water en zeep. De kwast vervolgens drogen en in de vorm terugbrengen. 

Het drogen van het vernis kan enkele uren duren. 

=== Spuitbus ===
Schud de bus lang volgens de gebruiksaanwijzing. Spuit telkens in dezelfde richting, niet heen en weer. Als je heen en weer spuit wordt de vernislaag aan de randen dikker. Spuit niet op het doek, maar erboven langs, zodat de druppeltjes neerdalen. 

==Vernis voor acryl==
Met vernis voor acryl kan je bereiken dat je schilderij gaat glanzen. Zonder vernis is het oppervlak van een acrylschilderij dof.

Maar er is een andere reden om een acrylschilderij te beschermen met vernis. Acrylverf is namelijk als gevolg van de verdamping van het water poreus. Daardoor trekt het schilderij snel vuil aan. Daarnaast is acryl een {{Wp|thermoplast|thermoplast}}. Bij warmte wordt de verf weer plakkerig waardoor er nog meer vuil aan gan kleven. 

Voor het vernissen moet het schilderij goed droog zijn, denk aan twee tot vier dagen.

Er zijn twee soorten acrylvernis:
* op basis van terpentine. Deze vernis kan indien nodig later verwijderd worden met terpentine of terpentijnolie.
* op basis van water. Deze vernis kan overgeschilderd worden, maar is later niet meer te verwijderen als een schilderij schoongemaakt moet worden. 
Beide vernissen moeten worden verdund voor het aanbrengen. 

==Vernis voor olieverf==
Het vernis op een olieverfschilderij maakt de kleuren dieper, en zorgt er ook voor dat matte stukken weer gaan glanzen. Soms wordt aangeraden een olieverfschilderij eerst met een glanzend vernis te behandelen, en daarna, als men de glans niet wenst, er nog een matte laag overheen aan te brengen.

De onderstaande vernissen zijn geschikt voor olieverf:
*Damar. Dit is een hars van een boom uit Indonesië, die je zelf kan oplossen in terpentijn. Het is eigenlijke een eindvernis, maar kan ook als medium gebruikt worden, vooral indien gemengd met standolie. De verf krijgt dan meer glans. De vernis wordt erg bros. Na jaren vergeelt de vernis. De vernis kan makkelijk verwijderd worden.
*Mastiek. Dit is een hars afkomstig van het Griekse eiland Chios, die je kan oplossen in alcohol. Ook dit is eigenlijk vooral een slotvernis.
*Copal. Copal is een fossiele hars, die opgelost wordt in lijnolie door het flink te verhitten. Dit is een proces dat je naar het schijnt niet makkelijk zelf kan uitvoeren. Copalvernis is na aanbrengen niet meer op te lossen in terpentijn of terpentine, Mastiek en Damar zijn dat wel. 


===Laag 1: Retoucheervernis bij olieverfschilderij===
Als je olieverfschilderij net af is en ongeveer een week heeft staan drogen, is het handdroog aan het oppervlak, maar van binnen is de verf dan nog niet helemaal droog. Dat duurt minstens zes maanden. Je kan het oppervlak na een week al wel beschermen met een laag retoucheervernis. Dat is niet strikt nodig, maar wel aan te bevelen als je erg dun hebt geschilderd en het werk daardoor kwetsbaar is. Retoucheervernis is een dun mengsel van oplosmiddel (zoals terpentijn) met wat hars. Breng een dunne laag aan met een zachte brede kwast. Breng de streken evenwijdig aan en ga niet verder vegen, want dan heb je kans dat de onderlaag oplost.

===Laag 2: Slotvernis bij olieverfschilderij===
Heeft je schilderij een half jaar of een jaar staan drogen (of in de kamer gehangen), dan kan je een slotvernis aanbrengen. Leg het schilderij plat neer in een stofvrije ruimte. Als je een schilderij, waarvan de verf van binnen nog nat is, gaat vernissen kan er in de vernis een craquelé ontstaan, omdat de verf nog droogt en daardoor krimpt.

Breng de vernis aan met een brede zachte kwast in evenwijdige streken de vernis op het doek. Doe dit niet heen en weer, maar telkens in dezelfde richting. Laat het werk goed drogen.

==Vernis zelf maken==
Het is mogelijk om vernis zelf te maken. Je koopt dan brokken natuurlijke hars, die je vervolgens oplost, bijvoorbeeld door de brokken in een nylonkous te hangen in een afgesloten pot met oplosmiddel.
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>bt9j79m5sgiuxa9ldzc4dn1lwr7ecsa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Manieren om verf aan te brengen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33920</id>
    <revision>
      <id>422402</id>
      <parentid>316715</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:31:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1904" sha1="ductlks364glhnx6mw2vq1lpn1vz2th" xml:space="preserve">Er zijn heel veel verschillende manieren om verf aan te brengen op je ondergrond. Hieronder wat voorbeelden:

*Direct uit de tube en dan uitvegen met een kwast, doek, paletmes, een stukje karton of bankpasje.
*Gemengde verf aanbrengen met penselen of kwasten, met een doek of met je vingers. Pas bij het gebruik van je vingers op bij het gebruik van giftige olieverfsoorten (zoals de loodpigmenten).
*Je kan bijvoorbeeld ook een spons gebruiken, dan krijg je die structuur in je verf. De auteur van dit boek heeft dat wel eens gedaan bij het schilderen van een brood. 
*Breng de verf aan en kras er vervolgens doorheen, zodat de kleur van de onderliggende laag zichtbaar wordt. 
*Met een dikke structuur (impasto). Daarvoor gebruik je een schildersmes. Dit is beschreven in het hoofdstuk [[Schilderen/Olieverftechnieken#Impasto|Olieverftechnieken]]
*Door met een harde kwast op het doek te tikken en daarmee de verf te verspreiden, zie daarvoor het hoofdstuk [[Schilderen/Tamponeren|Tamponeren]].
*Door losse punten of stripjes, {{Wp|pointillisme|pointillisme}}
*Door dunne lagen sterk verdunde verf aan te brengen, zie het hoofdstuk [[Schilderen/Olieverftechnieken#Glaceren|Glaceren]]

==Van linksboven naar rechtsonder of andersom==
Je zal het vanzelf wel merken door schade en schande... maar als je grote vlakken wilt maken, is het verstandig om in één bovenhoek te beginnen, zodat je niet met je hand of arm in de natte verf terecht komt. Als je linkshandig bent is het natuurlijk het makkelijkst om rechts bovenin te beginnen en als je rechtshandig bent juist links bovenin. Maar dit kan tegelijk een valkuil zijn, als rechtshandige werk je vanzelf al van links naar rechts, dan bestaat het risico dat je linksonder een beetje vergeet! Als je je daarvan bewust bent kan je dat voorkomen. Kijk dus voor elke pauze die je neemt, even naar de minst bewerkte hoek van je schilderij.
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>ductlks364glhnx6mw2vq1lpn1vz2th</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Tamponeren</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33921</id>
    <revision>
      <id>422404</id>
      <parentid>316298</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:31:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3170" sha1="keumo0zetn0mxculxaamcm64byloft9" xml:space="preserve">Door te tamponeren kan je een mooi vloeiend kleurverloop maken, zodat de kleuren geheel naadloos in elkaar overgaan. Je kan dat gebruiken bij zachte oppervlakken. Voorbeelden waar je met tamponeren een goed resultaat krijgt zijn een wang, een perzik, of een lucht met subtiele kleurverschillen in het blauw of in de wolken. 

Vooral olieverf leent zich voor deze techniek. Tamponeren met acrylverf gaat moeilijk. De verf droogt te gauw op, of je moet met heel natte verf werken (die nét niet druipt) en desondanks nog heel snel werken.

== Aanpak ==
Eerst breng je kleur aan in grove streken met welke kwast je ook maar wil gebruiken. 

Klop vervolgens loodrecht op je doek met een droge harde kwast, bijvoorbeeld een ronde kwast van varkenshaar. Doe dat zachtjes op alle kleurovergangen. Je zal zien dat de kleur zich verspreidt, zodat je een mooie overgang krijgt. Werk daarbij van licht naar donker.

Je kan ook een draaiende beweging maken, dan wordt het effect mogelijk nog zachter. 

{{Schildervoorbeeld4|File:Paul Gauguin 196.jpg|File:Johann Wilhelm Preyer - Stilleben mit Pflaumen, Trauben und Haselnüssen.jpg|File:Emilie Preyer - Stilleben mit Früchten und Nüssen auf einem Sims.jpg|File:Fox grapes and peaches raphaelle peale.jpg|Paul Gauguin&lt;br&gt;1889&lt;br&gt;Stilleven met perziken|Johann Wilhelm Preyer&lt;br&gt;1871&lt;br&gt;Stilleven met druiven, pruimen en perziken|Emilie Preyer&lt;br&gt;(1849–1930)&lt;br&gt;Stilleven met vruchten en noten op een marmeren plaat.&lt;br&gt; |Raphaelle Peale&lt;br&gt;1815&lt;br&gt;Druiven en Perziken|Vier stillevens met perziken. Een dankbaar onderwerp omdat de perzik zulke prachtige verlopende kleuren heeft, van witachtig geel tot naar donkerrood. De schilderijen zijn gerangschikt naar &quot;zachtheid&quot;. Guaguin heeft helemaal niet getamponeerd, maar de verfstreken zichtbaar gelaten. Het meest rechter schilderij is waarschijnlijk het verst getamponeerd, de perziken hebben daar ook het zachtste huidje. Kijk ook eens naar de andere voorwerpen, bladeren, de marmeren plaat, de schalen. Probeer eens in te schatten hoe de kunstenaars de grote verschillen in stofuitdrukking hebben bereikt. 

Emilie Preyer is overigens de dochter van Johann Wilhelm Preyer. Ze neemt hetzelfde onderwerp, dezelfde voorwerpen, maar het eindresultaat heeft toch een ander karakter. }}

== Nadeel ==
Het nadeel van tamponeren is dat het karakter van de verfstreek verdwijnt, en daarmee ook je persoonlijke handschrift. Gebruik de techniek dus met mate, en zeker niet over je gehele schilderij.

Een alternatief voor tamponeren is zacht over de kleurovergang strijken met een waaierpenseel.

N.B. onder tamponeren wordt ook wel het aanbrengen van structuur met behulp van een spons verstaan, waardoor gespikkelde patronen ontstaan. 

== Speciale kwast ==
Voor tamponeren van grote oppervlakten zijn speciale, afgeknipte kwasten in de handel, met een korte steel. Bredere kwasten zijn handig voor grote oppervlakten. Je kan natuurlijk ook een oude kwast zelf recht knippen. Gebruik voor elke kleur een schone kwast. Een tamponeerkwast wordt ook wel sjabloneerkwast genoemd, omdat de kwast ook gebruikt kan worden voor het overbrengen van patronen met een sjabloon. 

.
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>keumo0zetn0mxculxaamcm64byloft9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Corrigeren</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33933</id>
    <revision>
      <id>422405</id>
      <parentid>326476</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:31:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4688" sha1="ixqlirv2xvoo0reoxkql8skqfy9fx6x" xml:space="preserve">Stel dat je vindt dat de compositie van een schilderij toch niet goed is, je wilt misschien een voorwerp verplaatsen, of de hoofdpositie van je model aanpassen. Wees dan hard voor jezelf, haal alles weg wat niet goed is. Aarzel niet, haal liever iets te veel weg dan te weinig, &quot;kill your darlings&quot;. Heb zelfvertrouwen, als de eerste keer iets goed gelukt is, zal het de tweede keer ongetwijfeld ook wel lukken.

Een schilderij met acrylverf is makkelijk te corrigeren, je kan gewoon over de oude verf heen schilderen, tenzij de verf al te dik is aangebracht. 

Met een olieverfschilderij is het lastiger, de onderliggende lagen kunnen nog te nat zijn, te vet zijn, of teveel structuur bevatten om eroverheen te schilderen. 

==Corrigeren van nog natte verf==

=== Afschrapen ===
Als de verf met het verkeerde stuk nog nat is, ga er dan niet overheen schilderen, maar schraap de natte verf dan zoveel mogelijk weg met de zijkant van een schildersmes. Gooi de afgeschraapte verf weg, die is niet opnieuw te gebruiken (tenzij binnen enkele minuten de verf is afgeschraapt natuurlijk). Indien nodig kan je de verkeerde plek ook schoonpoetsen met een lap gedrenkt in terpentine. Let erop dat de terpentine niet gaat druipen over de stukken die je niet wilt weghalen.

Na het afschrapen zie je het foute beeld waarschijnlijk nog wel staan. Dat is niet erg, je kan er gewoon de betere versie overheen schilderen. Aan de plek van het foute beeld kan je bovendien goed zien hoe je de betere versie wilde maken. Naar het schijnt gebruikte de schilder {{Wp|James McNeill Whistler|James Whistler}} deze techniek juist om mooie effecten te verkrijgen, bijvoorbeeld voor het tere textiel van een dunne jurk.

Een alternatief voor schrapen is deppen: dat is vooral bruikbaar als de laag olieverf te dik is. Dep er dan telkens met een stuk papier of oude lap wat verf vanaf. 

{{Schildervoorbeeld|File:Rembrandt - De Staalmeesters- het college van staalmeesters (waardijns) van het Amsterdamse lakenbereidersgilde - Google Art Project.jpg|File:De Staalmeesters x-ray.jpg|De Staalmeesters van Rembrandt uit 1662|Hetzelfde schilderij met röntgenstralen|Zelfs een zeer goede kunstschilder als Rembrandt herzag wel eens zijn compositie. In de röntgenopname van de Staalmeesters is te zien dat Rembrandt bijvoorbeeld het hoofd van de man in het midden twee keer heeft verplaatst, voordat hij tevreden was over de positie ervan. Aan de rechterkant waren oorspronkelijk meer figuren voorzien, maar die zijn geheel verwijderd. Dat kan natuurlijk ook gedaan zijn op verzoek van de opdrachtgevers van het schilderij.}}

=== Tonking ===
Een minder rigoreuze manier om teveel aan verf weg te halen is &quot;Tonking&quot;, genoemd naar de schilderdocent Henry Tonks. Te dikke lagen verf op het nog natte werk van olieverf, veroorzaken dat je niet meer door kan werken; er kunnen geen nieuwe lagen meer worden aangebracht omdat die zich vermengen met de verf eronder. Het resultaat is een modderige kleur. Neem een oude krant, en scheur het op maat. Druk het tegen je schilderij aan en wrijf met je vingers of de duim van je hand zachtjes over de krant. Wacht een paar minuten en trek de krant dan voorzichtig van het schilderij af. Het teveel aan verf komt mee met de krant en je kan weer verder werken. Je kan ook een papieren handdoek of een goede kwaliteit keukenpapier gebruiken. Een tissue is waarschijnlijk wat te dun voor dit doel.  

Retoucheervernis  

Een manier van correctie waarmee de onderlaag niet weggehaald hoeft te worden is door een laagje retoucheervernis aan te brengen op de plaats die gecorrigeerd moet worden. Na droging kan daar weer overheen geschilderd worden.   

==Een droog deel corrigeren==
Als het gedeelte dat je wil verbeteren al droog is, en als de structuur je niet bevalt, schuur het dan af met wat staalwol of schuurpapier. Maak vervolgens de oude verf iets vochtig met wat lijnolie vermengd met terpentijn en veeg over het deel dat je opnieuw wil beschilderen. Overdrijf daarbij niet, want dan pakt de nieuwe verflaag niet op het geschuurde oppervlak. Door het vochtig maken wordt het oppervlak weer enigszins glad, zodat je er prettig met nieuwe verf overheen kan gaan. Als je de oude verf laat zitten, zal de structuur door de nieuwe verf zichtbaar blijven. Dat hoeft eigenlijk geheel niet storend te zijn, je kan er een levendig oppervlak door krijgen.

==Niet te netjes==
Verwijder de oude verf niet te netjes. Laat de randen rafelig en ruw en laat eventueel nog wat van de onderlaag zien. Probeer net zo gedurfd en spontaan te schilderen als bij de eerdere verflagen, anders ziet het gecorrigeerde deel er heel anders uit dan de rest, en gaat het juist opvallen.
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>ixqlirv2xvoo0reoxkql8skqfy9fx6x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Hoe tubes onderhouden?</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33948</id>
    <revision>
      <id>422350</id>
      <parentid>306700</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:10:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1394" sha1="54s1b6x4f35k7l7zon1eutjqjdbzbg6" xml:space="preserve">[[Bestand:Maslo maslo.jpg|thumb|Gebruikte tubes. Met name de rode tube bovenop kan wel een schoonmaakbeurt van de schroefdraad gebruiken]]

Als je klaar bent met je schilderij, maak dan de tubes schoon. Veeg ze schoon met een doekje, voor olieverf eventueel met wat terpentine. 

Maak ook de schroefdraad goed schoon, want anders krijg je de tube de volgende keer niet meer open. Het is een goede gewoonte om een beetje lucht te laten in de tube, door aan de zijkant zacht te knijpen. Dan zit de verf tenminste niet helemaal tegen de dop aan. 

Mocht je een tube niet meer open krijgen, houd de dop dan een tijdje onder heet water, dan gaat de dop er meestal weer af. Draai de tube dan voorzichtig open, anders beschadig je het metaal van de tube, en komt de verf er aan de zijkant uit. Dan ben je verder van huis, en kan je op termijn de verf helemaal weggooien.

Ik heb gemerkt dat sommige tubes spontaan gaan lekken, bijvoorbeeld bij Pruisisch blauw is dat een aantal malen spontaan gebeurd. Echter... pas na vele jaren, bij zeer oude tubes. Misschien is het een incident, misschien tast de verf de tube aan. Weinig aan te doen dus. Te repareren met een dikke klodder bisonkit op het gaatje waar de verf uit lekt.

De meeste verf krijg je uit de tube door hem aan de onderkant op te rollen, in plaats van door hem plat te knijpen. Maar dan moet je wel veel geduld hebben...
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>54s1b6x4f35k7l7zon1eutjqjdbzbg6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Inlijsten (olieverf of acryl)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33955</id>
    <revision>
      <id>422408</id>
      <parentid>334784</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:32:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4702" sha1="h2pn7uar5xebcjtmpvsw6wiicmzihe8" xml:space="preserve">[[Bestand:Carlo emmanuele 03 Savoia 01 sardinia with frame.jpg|thumb|Een bewerkte lijst als deze zullen de meeste mensen tegenwoordig niet kiezen]]
Of je een schilderij wil inlijsten staat je vrij, maar het staat wel veel netter, en je schilderij komt beter naar voren. Tegenwoordig kiest men vaak voor een eenvoudige strakke lijst. De dikke 3D lijsten hoef je niet in te lijsten, mits je de zijkant meeschildert. 

==Baklijst==
Het goedkoopst zijn de zogenaamde baklijsten. Die bestaan in vele standaardmaten, en je schroeft je schilderij er vanaf de achterzijde in. Voorboren van de lijst maakt dat makkelijker, bijvoorbeeld op 4 plaatsen aan de lange kanten van de bak.

Je kan het schilderij ook in de baklijst monteren met speciale hoekjes, die de vorm van een rechthoekige Z hebben. Een belangrijk aandachtspunt is dat de afstand tussen het schilderij en de bak overal gelijk moeten zijn. Daarvoor kan je afstandshouders gebruiken die je tussen het canvas en de lijst plaatst tijdens het monteren.

Je kan de binnenkant van de baklijst donker schilderen, de buitenkant lichter, in de kleur die bij je schilderij past. Blank laten kan natuurlijk ook, maar bedenk dat het hout van de baklijst op den duur zal vergelen. Kies zorgvuldig de kleur, zodat het schilderij goed uitkomt in de lijst. 

==Zelf lijsten maken==
Zelf lijsten maken is iets duurder meestal dan een baklijst gebruiken, zeker gezien het materiaal dat je nodig hebt. Het is ook beslist moeilijk om het netjes te doen. In houthandels zijn allerlei houten profielen te koop waarvan je zelf een lijst kan maken. Let bij de aanschaf op dat er geen knoesten in het hout zitten, en houdt rekening met verlies, want bij het in verstek zagen van profielen zal je altijd onbruikbare stukken overhouden. Je kan ook de lijst zelf opbouwen, door een hout met een profiel dat je mooi vindt aan te brengen op een frame van eenvoudige smalle latten.

{{Schildervoorbeeld3|File:Verstekzaag.jpg|File:Cc&amp;j-fig17--mitre box with dovetail saw.png|File:Verstekbak.jpg|Verstelbare verstekzaag|Een houten verstekbak met zaag&lt;br&gt;(de zaag is niet volledig afgebeeld)|Een oude verstekbak,&lt;br&gt;uitgelubberd dus niet meer goed bruikbaar| }}

=== Benodigdheden ===
Je hebt een goede verstekbak met verstekzaag nodig, of een professionelere verstekzaag die je onder meerdere hoeken kan instellen, dan kan je bijvoorbeeld ook een 6-kantige of 8-kantige lijst maken. Verder heb je houtlijm nodig, liefst een type dat transparant opdroogt, en een speciale lijmklem om latten in verstek aan elkaar te lijmen. Handig is het om 4 lijmklemmen te hebben, dan kan je alle hoeken tegelijk in elkaar lijmen. Bovendien een potlood, een houtvijl, een meetlint, een oude lap om overtollige lijm af te vegen. Een priem, houtschroeven, spijkers en dergelijke. Eventueel een nietmachine voor hout. Voor het opruimen tenslotte een stoffer en blik en een stofzuiger. 

=== Werkwijze ===
[[Bestand:Miter clamp.jpg|thumb|Lijmklem om verstek te lijmen. Op deze foto is het verstek niet erg netjes gezaagd]]
Neem de maat van het schilderij, bedenk dat de lijst een paar millimeter over de rand van het schilderij zal vallen. Zaag het houten profiel op maat, onder een hoek van 45&lt;sup&gt;o&lt;/sup&gt;. Denk goed na wat je doet, want je zaagt snel verkeerd als je het voor de eerste keer doet. Zorg dat de lijstdelen twee aan twee precies even lang zijn, en dat de hoeken scherp zijn en precies loodrecht gezaagd. Anders gaat je lijst in de hoeken kieren vertonen. 

Vijl de eventuele braampjes van het hout voorzichtig af. Laat vooral de punten scherp, vijl daar niet aan.

Een nietje zetten in de hoekjes (uiteraard aan de achterzijde) is handig bij het monteren, maar het kan het lijmen niet vervangen. Smeer de gezaagde delen aan één zijde in met houtlijm en bevestig de gelijmde delen in de lijmklemmen. Veeg overtollige lijm weg en laat het drogen. Kijk voor de droogtijd op de verpakking van de houtlijm.

Ruim je werkplaats op, dat hoort er ook bij.

Je kan vervolgens de lijst desgewenst schilderen of vernissen in de kleur die je wilt. Er zijn acrylverven in goud- en zilvertinten te koop, dat kan mooi zijn.

Bevestig tenslotte je schilderij met koperen spijkers of roestvrije schroeven in je lijst. Bevestig op ongeveer 1/3 van de bovenkant een stevige draad aan je schilderij (bij spielatten) of aan je lijst (als je een op karton geschilderd werk inlijst). Trek de draad zover strak dat hij bij het ophangen niet boven de lijst uitsteekt. Hang je schilderij op.

==Laten inlijsten==
Wil je het jezelf makkelijker maken, laat je schilderij dan inlijsten. Er zijn lijsten te kust en te keur. Maar neem wel een dikke portemonnaie mee, laten inlijsten is kostbaar. 
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>h2pn7uar5xebcjtmpvsw6wiicmzihe8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Ophangen en bewaren</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33956</id>
    <revision>
      <id>422410</id>
      <parentid>390969</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:32:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Links}}</comment>
      <origin>422410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3067" sha1="ix186rnk89w8t962vf6787eji3y4xfa" xml:space="preserve">[[Bestand:Archive NAI.JPG|thumb|Professioneel archief met schilderijen]]
==Ophangen==
Er zijn prachtige systemen in de handel, om je schilderij aan de muur te hangen, met een rails bovenaan de muur, transparante ophangdraadjes met handige, verstelbare haken. Maar een simpele spijker in de muur voldoet natuurlijk ook. Een schilderij is niet zo zwaar, tenminste, als het op doek is geschilderd. 

Welk hulpmiddel je ook gebruikt om je schilderij op te hangen, zorg altijd dat het iets voorover hangt. Ten eerste tegen het stof, maar ten tweede ook vanwege de belichting die dan beter kan zijn.

Hang het schilderij op ooghoogte, zodat je niet naar boven hoeft te turen om het te bekijken. Maar hang het ook niet te laag, zodat je er bij het schoonmaken tegenaan kan stoten, of zodat je zittend op de bank met je hoofd ertegenaan zou kunnen komen. 

Het is niet verstandig om je schilderij bloot te stellen aan direct zonlicht of aan UV-licht. Vermijd ook vocht en grote temperatuurwisselingen; hang je schilderij dus niet pal boven de verwarming. Vermijd natuurlijk ook stof, dus hang het niet direct boven de open haard.

Kijk ook als je een schilderij ophangt naar de compositie in de kamer, hang het niet te dicht bij andere schilderijen, tenzij je een aantal goed bij elkaar passende schilderijen hebt, waarmee je een stuk van de muur wilt bedekken.

==Bewaren==
Kun je niet al je werk ophangen, bewaar je schilderijen dan rechtopstaand. Zorg dat het werk niet beschadigd wordt door hoeken van andere schilderijen of door eventuele spijkers en schroeven van het ophangsysteem. Zet in elk geval de voorkanten niet tegen elkaar aan, want dan kan de verf gaan plakken en daardoor beschadigen. Zet elke voorkant dus tegen de achterkant van een ander schilderij. 

Er bestaan tevens professionele systemen om schilderijen op te slaan, zoals een schilderijenrek. Dit zijn stellages waaraan schilderijen opgehangen kunnen worden voor opslag. Dergelijke rekken zijn voornamelijk geschikt voor bedrijven en galerieën. Als alternatief kun je ook zelf een schilderijenrek maken om jouw schilderijen veilig op te bergen. 

Sla je veel schilderijen op, overweeg dan ook eens wat weg te geven aan iemand die jouw werk mooi vindt. Verkopen kan ook, maar verwacht daar niet teveel opbrengst van als amateurschilder.

Bewaren van mislukt werk is soms wel fijn, want van je fouten kan leren, maar overweeg ook om het doek te gewoon hergebruiken voor iets nieuws en beters.

{{Schildervoorbeeld3|File:Johan Zoffany - Tribuna of the Uffizi - Google Art Project.jpg|File:Pierre Subleyras, The artist studio.jpg|File:Museum der Museen. Eine Zeitreise durch die Kunst des Ausstellens und Sehens - In der Dresdner Galerie -Karl Louis Preusser-7437 (without frame).jpg|{{Wp|Johann Zoffany|Johann Zoffany}} (1733–1810)|{{Wp|Pierre Subleyras|Pierre Subleyras}}, rond 1740|{{Wp|Karl Louis Preusser|Karl Louis Preusser}}, 1881|Drie schilderijen met schilderijenverzamelingen. Als je veel schildert, krijg je al snel veel werk om op te hangen, weg te geven of te bewaren}}
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>ix186rnk89w8t962vf6787eji3y4xfa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Lichtechtheid</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33957</id>
    <revision>
      <id>422346</id>
      <parentid>350718</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:08:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Links}}</comment>
      <origin>422346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2043" sha1="hxe4jdnn9v86gnnmkfzj9ole1kx4exg" xml:space="preserve">Let op de lichtechtheid, sommige pigmenten zijn niet lichtecht.

[[Bestand:Vincent Willem van Gogh 021.jpg|center|thumb|600px|Een schilderij van Vincent van Gogh, de tuin van Daubigny uit 1890. Waarschijnlijk waren de bloemen op dit schilderij oorspronkelijk rode rozen. Het huis op de achtergrond was waarschijnlijk roze. Van Gogh gebruikte voor het rood Geraniumlak, een verfsoort die slecht lichtecht is. Dat de verf verkleurd is, blijkt wel uit een brief van Vincent aan zijn broer Theo van 23 juli 1890. &quot;Voorgrond van groen en roze gras […]. In het midden een rozenperk. Rechts een
hekje, een muur en boven de muur een notenboom met paars gebladerte. Verder een
seringenhaag, een rij ronde gele linden. Het huis zelf op de achtergrond, roze met
een dak van blauwige dakpannen.&quot;
Jammer van het verbleken van het rood, maar kijk eens naar het formaat van dit schilderij, het is bijna 2× zo breed als hoog, 53 × 103 cm. Door dit liggende formaat te kiezen laat Van Gogh vooral veel van het landschap zien, en speelt de lucht een geringe rol.]] 

Als je de duurzaamheid van je werk belangrijk vindt, kan je beter alleen lichtechte verven aanschaffen. Talens geeft de lichtechtheid op de tubes als volgt aan:

+++ = minimaal 100 jaar lichtecht onder museumomstandigheden&lt;br&gt;++ = minimaal 25 - 100 jaar lichtecht onder museumomstandigheden&lt;br&gt;+ = minimaal 10 - 25 jaar lichtecht onder museumomstandigheden&lt;br&gt;o = minimaal 0 - 10 jaar lichtecht onder museumomstandigheden&lt;br&gt;

Bij een gemengde kleur kan een slecht lichtechte component op den duur verbleken. Als het rood uit een roze tint niet goed lichtecht is, wordt het roze op den duur dus wit, zoals wellicht te zien is in het schilderij van Vincent van Gogh hierboven. Stel, je mengt blauw (+++) met geel (+). Het groen dat daaruit is ontstaan zal dan na ca. 25 jaar degraderen naar blauw.

Voorheen verkleurden pigmenten ook wel door chemische reacties tussen kleuren. Bij de tegenwoordige commercieel verkrijgbare verfkleuren hoef je daar niet bang voor te zijn. 
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>hxe4jdnn9v86gnnmkfzj9ole1kx4exg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422347</id>
      <parentid>422346</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:08:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>422347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2044" sha1="qobzm5t9gicgnif92sn3olen1iclzfu" xml:space="preserve">Let op de lichtechtheid, sommige pigmenten zijn niet lichtecht.

[[Bestand:Vincent Willem van Gogh 021.jpg|center|thumb|600px|Een schilderij van Vincent van Gogh, de tuin van Daubigny uit 1890. Waarschijnlijk waren de bloemen op dit schilderij oorspronkelijk rode rozen. Het huis op de achtergrond was waarschijnlijk roze. Van Gogh gebruikte voor het rood Geraniumlak, een verfsoort die slecht lichtecht is. Dat de verf verkleurd is, blijkt wel uit een brief van Vincent aan zijn broer Theo van 23 juli 1890. &quot;Voorgrond van groen en roze gras […]. In het midden een rozenperk. Rechts een
hekje, een muur en boven de muur een notenboom met paars gebladerte. Verder een
seringenhaag, een rij ronde gele linden. Het huis zelf op de achtergrond, roze met
een dak van blauwige dakpannen.&quot;
Jammer van het verbleken van het rood, maar kijk eens naar het formaat van dit schilderij, het is bijna 2× zo breed als hoog, 53 × 103 cm. Door dit liggende formaat te kiezen laat Van Gogh vooral veel van het landschap zien, en speelt de lucht een geringe rol.]] 


Als je de duurzaamheid van je werk belangrijk vindt, kan je beter alleen lichtechte verven aanschaffen. Talens geeft de lichtechtheid op de tubes als volgt aan:

+++ = minimaal 100 jaar lichtecht onder museumomstandigheden&lt;br&gt;++ = minimaal 25 - 100 jaar lichtecht onder museumomstandigheden&lt;br&gt;+ = minimaal 10 - 25 jaar lichtecht onder museumomstandigheden&lt;br&gt;o = minimaal 0 - 10 jaar lichtecht onder museumomstandigheden&lt;br&gt;

Bij een gemengde kleur kan een slecht lichtechte component op den duur verbleken. Als het rood uit een roze tint niet goed lichtecht is, wordt het roze op den duur dus wit, zoals wellicht te zien is in het schilderij van Vincent van Gogh hierboven. Stel, je mengt blauw (+++) met geel (+). Het groen dat daaruit is ontstaan zal dan na ca. 25 jaar degraderen naar blauw.

Voorheen verkleurden pigmenten ook wel door chemische reacties tussen kleuren. Bij de tegenwoordige commercieel verkrijgbare verfkleuren hoef je daar niet bang voor te zijn. 
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>qobzm5t9gicgnif92sn3olen1iclzfu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Compositie</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33969</id>
    <revision>
      <id>422370</id>
      <parentid>388579</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:16:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3418" sha1="1md9ogo0v71edsp90amrwly3za8qhu0" xml:space="preserve">Compositie betekent letterlijk ''samenstellen''. Het gaat er daarbij om hoe je de elementen van je schilderij kan samenvoegen zodat je het resultaat krijgt dat je nastreeft. Termen die een soortgelijke betekenis hebben zijn ontwerpen, vormen, ordenen en structureren.

==Wat wil je bereiken?==
Met de compositie kan je verschillende doelen bereiken:
* Je wilt dat een bepaald onderdeel van je schilderij vooral de aandacht trekt en opvalt. 
* Je wil dat je schilderij als geheel rust uitstraalt, of daarentegen juist chaos.
* Je wilt dat het oog van de kijker over het hele schilderij beweegt.
* Je wilt in je schilderij een snelheid suggereren.

In de hoofdstukken hierna worden - zonder uitputtend te willen zijn - enkele losse onderwerpen behandeld die voor de schilder van belang kunnen zijn. 

Hieronder een paar voorbeelden die hetzelfde onderwerp hebben, namelijk de ''opstanding van Lazarus''. Het laat zien hoe eenzelfde gebeurtenis op geheel verschillende manieren kan worden afgebeeld. Een aantal termen zal je in de volgende hoofdstukken tegenkomen, zoals driehoekscompositie, zichtlijnen, restruimte etc.

{{Schildervoorbeeld4|File:'The Raising of Lazarus', tempera and gold on panel by Duccio di Buoninsegna, 1310–11, Kimbell Art Museum.jpg|File:Saint-Jean, Gérard de - La Résurrection de Lazare, avec un couple de donateurs et leur fille, RF 1285.jpg|File:Guercino - Raising of Lazarus - WGA10931.jpg|File:Rembrandt Harmensz. van Rijn - The Raising of Lazarus - Google Art Project.jpg|{{Wp|Duccio di Buoninsegna|Duccio di Buoninsegna}}, 1310-11|{{Wp|Geertgen tot Sint Jans|Geertgen tot Sint Jans}}, rond 1480|{{Wp|Guercino|Guercino}}, circa 1619|{{Wp|Rembrandt van Rijn|Rembrandt}}, circa 1630|In het linker schilderij staat Lazarus geïsoleerd van de menigte rond Jezus. Er is een denkbeeldige lijn te zien tussen de ogen van Jezus en die van Lazarus, zij kijken elkaar aan, zodat je als kijker ook langs die lijn kijkt. Door de boom boven het hoofd van Jezus en door zijn aureool, kijk je ook eerder naar hem, dan naar de andere gezichten in de menigte.&lt;br&gt;De figuren in het volgende schilderij staan in een soort driehoekscompositie. Je ogen gaan heen en weer tussen Jezus, Lazarus en vooral de vrouw rechtsonder, waarschijnlijk één van de schenkers van dit schilderij. Het hoofd van Jezus staat vrijwel in het midden van het schilderij. Het landschap bovenin staat vrijwel los van de rest van het schilderij, maar als je het weg zou denken mis je toch de ruimte.&lt;br&gt;Het schilderij van Guercino is geschilderd in een de stijl van Caravaggio, met extreem gebruik van licht en donker. De emotie van de mensen om Lazarus heen, verbazing, ongeloof, vechten om aandacht. Iedereen in dit schilderij is even belangrijk, je kijkt van de één naar de andere. Jezus lijkt hier minder belangrijk, hij staat rechts boven en kijkt neer op het tafereel. Het landschap is niet relevant, de compositie handelt alleen om de lichamen, handen, benen, armen van de mensen.&lt;br&gt;Rembrandt tenslotte beeldt slechts weinig personen af. Zoals bij Guercino staat Jezus hier ook het hoogste, maar het felste licht valt op het meisje links. De compositie zou je als een diagonaal kunnen zien, van links boven naar rechts onder. De ruimte om de figuren heen, die in de andere voorbeelden niet zo relevant was, is bij Rembrandt juist heel belangrijk. De restvormen om de figuren heen zijn groot en sterk.}}
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>1md9ogo0v71edsp90amrwly3za8qhu0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Gulden snede</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33970</id>
    <revision>
      <id>422373</id>
      <parentid>421821</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:17:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5977" sha1="rtrpgqp7y5flin5opacvkf4xh4irdsi" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;wb-afb-padding.css&quot; /&gt;&lt;div class=&quot;extra-padding&quot;&gt;[[Bestand:Golden ratio line percentages.svg|thumb|Gulden sneden als percentages]]&lt;/div&gt;
De gulden snede (in normale taal de &quot;gouden verhouding&quot;) is een curiosum uit de compositieleer, die zelden wordt toegepast, hoewel velen een gulden snede proberen te zien in vooral oude en beroemde schilderijen.
 
De gulden snede is een manier om het vlak te verdelen. Het is een ingewikkeld verhaal, dat de mensheid al sinds de oudheid heeft gefascineerd. De Romeinen noemden deze verhouding &quot;sectio divina&quot;, de goddelijke verdeling.

==Wiskundige truc==
De gulden snede is een wiskundige truc. Je kan een lijnstuk verdelen in twee delen volgens de gulden snede. Het ene deel heeft een lengte '''a''', het andere deel lengte '''b'''. De lengte van het gehele lijnstuk is dan '''a+b''',Dan geldt voor de gulden snede:

:''De lengteverhouding tussen '''b''' en '''a''' is gelijk aan de verhouding tussen '''a''' en de totale lengte (a+b). ''

Deze verhouding wordt aangegeven met het symbool '''φ''' en heeft een waarde van 1.618... (&lt;math&gt;\frac{1+\sqrt{5}}{2}&lt;/math&gt;). Eenvoudiger kan je stellen dat lijnstuk '''a''' ca. 61,8% is van de totale lengte, lijnstuk '''b''' 38,2%, zoals aangegeven in de figuur.


{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot; style=&quot;font-size: 12px; font-style:italic;&quot;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;color: inherit; background-color: silver;&quot;|
| style=&quot;border-right: none; border-bottom: none;&quot;|[[Bestand:Mona Lisa5 smery.jpg|200px|center|border]]
| style=&quot;border-left: none; border-right: none; border-bottom: none;&quot; |[[Bestand:Golden spiral on Joconda.jpg|200px|center|border]]
| style=&quot;border-right: none; border-left: none; border-bottom: none;&quot;|[[Bestand:Mona Lisa goldentriangle.jpg|200px|center|border]]
| style=&quot;border-left: none; border-bottom: none;&quot; |[[Bestand:Joconde.gif|200px|center|border]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;color: inherit; background-color: silver;&quot; |
| colspan=&quot;4&quot; | Van een schilderij als de {{Wp|Mona Lisa|Mona Lisa}} zijn allerlei analyses gemaakt in relatie tot de gulden snede. Kies maar wat je ervan aanstaat om in je eigen werk toe te passen.
|}

[[Bestand:SimilarGoldenRectangles.svg|thumb|Gouden rechthoeken]]

==Toepassing van de gulden snede==
[[Bestand:Extended SimilarGoldenRectangles.png|thumb|left|Gouden rechthoeken]] 
De gulden snede heeft fascinerende eigenschappen. Als je van het geschetste blauwe lijnstuk hierboven een vierkant maakt, dan ontstaat een gouden rechthoek. De zijden van die rechthoek hebben dan de verhouding van de gulden snede. Ook voor de kleinere rode rechthoek geldt dat de zijden de verhouding van de gulden snede hebben. 

Zo kan je doorgaan, en er nog een groen vierkant aan vastzetten.

&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;
[[Bestand:Fractioncontinue3.png|thumb|Een gulden rechthoek kan je oneindig in vierkanten onderverdelen]]
Omgekeerd kan je, als je een doek hebt met zijden volgens de gulden snede, er een vierkant in tekenen. Dan houd je een een kleinere rechthoek over, die weer de verhouding van de gulden snede heeft. Daar kan je dan ook een vierkant intekenen, etc. Zo kan je een rechthoek volgens de gulden snede in oneindig veel vierkanten opdelen. Als je de hoeken van de vierkanten met elkaar verbindt, krijg je een spiraal, zoals aangegeven in één van de Mona Lisa's.

[[Bestand:Pentagram-phi-mathematically-correct.svg|thumb|left|Pentagram]]
Bijzonder is ook dat de afmetingen van een vijfpuntige ster, het pentagram, ook verhoudingen hebben volgens de gulden snede.

&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

==Doek met de verhouding van de gulden rechthoek==
Om dit allemaal toe te passen in je werk, zou je kunnen uitgaan van een doek met afmetingen volgens de gulden rechthoek, dat wil zeggen dat de lengte 1,618 keer zo groot is als de breedte, bijvoorbeeld van een doek van 64,7 x 40 cm. Zo een doek of paneel is standaard niet in de handel (zie het hoofdstuk [[Schilderen/Afmetingen en vormen|''afmetingen en vormen'']]), en zou je dus zelf op maat moeten maken.

''N.B. Papier met de A-formaten heeft verhoudingen van de zijden van 1:1,414 (&lt;math&gt;\sqrt{2}&lt;/math&gt;)''

[[Bestand:Sandro Botticelli - La nascita di Venere - Google Art Project - edited.jpg|thumb|600px|center|{{Wp|Sandro Botticelli|Sandro Botticelli}} - De geboorte van Venus, geschilderd tussen 1483 en 1485, heeft precies de afmetingen van de gulden rechthoek]]
[[Bestand:The Roses of Heliogabalus.jpg|thumb|600px|center|{{Wp|Alma Tadema|Alma Tadema}} - Ook dit schilderij, met als titel ''de Rozen van {{Wp|Heliogabalus|Heliogabalus}}, heeft afmetingen van de gulden rechthoek'']]

==Toepassing op een willekeurig doek==
Je kan de gulden snede ook toepassen op een doek met willekeurige afmetingen. Je verdeelt het doek dan in de delen 62,8% en 31,2% en gebruikt de resulterende punten en lijnen als basis voor je schilderij. Of je zet een gulden rechthoek ergens in je schilderij, en verdeelt dat in vierkanten en andere gulden rechthoeken.

==Esthetisch ideaal?==
Over de vraag of de gulden snede gezien moet worden als een esthetisch ideaal of als een wiskundig interessant verschijnsel zijn de deskundigen het niet eens.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;&lt;s&gt;[https://www.trouw.nl/tr/nl/4512/Cultuur/archief/article/detail/2558230/1998/05/13/Een-biografie-van-de-gulden-snede.dhtml Artikel in Trouw over de Gulden snede]&lt;/s&gt;&lt;/ref&gt; In elk geval denkt men dat de gulden snede in de architectuur uit de klassieke oudheid werd toegepast.

==Het verschil met de regel van derden==
[[Bestand:Rule of thirds versus golden ratio.gif|thumb|Het verschil tussen de derden-regel (rode lijnen) en de gulden snede (blauwe lijnen)]]
De gulden snede lijkt wel enigszins op de [[Schilderen/Vlakverdeling#De derden-regel|derden-regel]] die in de compositie ook wel wordt toegepast. De lijnen bij de derden-regel liggen op 33% vanaf de rand van het schilderij. Bij de gulden snede liggen die lijnen op 38,2%.

==Bron==
&lt;references/&gt;
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>rtrpgqp7y5flin5opacvkf4xh4irdsi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Perspectief</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35080</id>
    <revision>
      <id>422384</id>
      <parentid>318185</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:25:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10305" sha1="rsrzy29cjzhfy96bzjnt44x0xrw3k5r" xml:space="preserve">Dit hoofdstuk gaat over het '''lijnperspectief'''. In de inleiding over [[Schilderen/Diepte in je schilderij|diepte in je schilderij]] kan je lezen over kleurperspectief en atmosferisch perspectief.

Het lijnperspectief wordt veel gebruikt in landschappen, bij het schilderen van gebouwen en interieuren, maar ook bij een stilleven kan je het goed gebruiken. Zelfs bij het schilderen van een model dat op een bed ligt, bewijst het lijnperspectief zijn nut. Het is daarom goed om er iets van te weten.

==Wat is het effect van lijnperspectief==
Het lijnperspectief maakt de dingen die we schilderen solide, driedimensionaal. Een vierkant is plat. Maak je er een kubus van, dan is het opeens een 3-dimensionaal voorwerp.


[[Bestand:Two boxes without and with perspective.png|center|600px|thumb|
''Twee driedimensionale voorwerpen. Het linker voorwerp is getekend zonder perspectief, maar wel als een aanzicht zodat de bovenkant en de zijkant ook zichtbaar zijn. Daardoor, en door het gebruik van verschillende kleuren, krijgt het voorwerp volume. Het rechter voorwerp is getekend met lijnperspectief, waarbij gebruik gemaakt is van één verdwijnpunt. De lijnen aan de zijkant en de bovenkant lopen nu niet meer evenwijdig. Daarmee krijgt het voorwerp nog meer diepte. '']]

Als je bij een driedimensionaal voorbeeld er bovendien nog een perspectivisch effect aan toevoegt, door het gebruik van een verdwijnpunt, wordt het voorwerp nog realistischer, zoals blijkt uit het bovenstaande voorbeeld. In feite is dat echter een illusie. Het schilderij is en blijft natuurlijk plat. Maar omdat we gewend zijn aan deze manier van afbeelden, verwerken onze hersenen de scheve zijkant van het rechter voorbeeld tot een rechthoekige vorm. Als je naar foto's kijkt zie je overigens precies hetzelfde. 

==Lijnperspectief met verdwijnpunten==
Het lijnperspectief met één verdwijnpunt heeft veel toepassingen. Het komt voor bij een landschap, als een lange rechte weg in de verte verdwijnt. Een perspectief met twee verdwijnpunten zal je ook wel gebruiken, bijvoorbeeld als je een gebouw tekent. Een perspectief met drie verdwijnpunten wordt meestal niet gebruikt. Het is wel heel nuttig  als je hoge gebouwen wilt afbeelden. Bedank dat alle parallelle lijnen naar hetzelfde verdwijnpunt lopen. Elke set van parallelle lijnen heeft zijn eigen verdwijnpunt. Horizontale lijnen lopen in je schilderij altijd scheef, tenzij de horizontale lijnen parallel lopen aan de horizon, dan lopen ze ook in je schilderij horizontaal. 

{{Schildervoorbeeld3|File:Verdwijnpunt.png|File:Twee verdwijnpunten.png|File:Drie verdwijnpunten.png|één verdwijnpunt|twee verdwijnpunten|drie verdwijnpunten|In deze voorbeelden staan de verdwijnpunten eigenlijk te dicht bij elkaar, maar dat is nodig om te laten zien hoe het werkt. In de praktijk is het verstandig om de verdwijnpunten veel verder uit elkaar te leggen, zelfs buiten de afmeting van je schilderij.}} 

Zoals je ziet worden er hulplijnen gebruikt bij het maken van de vorm. Het makkelijkst is om te beginnen met het vooraanzicht. Vervolgens trek je hulplijnen van de hoeken naar het verdwijnpunt en vul je de zij- en bovenkant in.  

Bij gebruik van twee verdwijnpunten moet je ze niet te dicht bij elkaar leggen. Kijk voor je keus daarvan eerst goed naar je onderwerp of maak even op papier een paar schetsen. Daar zal waarschijnlijk uitkomen dat je voor een goed resultaat de twee verdwijnpunten buiten je doek wilt leggen. 

Als je de verdwijnpunten inderdaad buiten je schilderij wilt leggen, moet je trucjes toepassen. Prik bijvoorbeeld een punaise in de muur en trek de benodigde hulp lijnen langs een touw dat je aan de punaise vastmaakt. Je moet je schilderij dan ook tegen de muur aanzetten uiteraard.

De verdwijnpunten liggen meestal op de horizon, zeker in landschappen in Nederland, dat nu eenmaal plat is. Uitzondering is natuurlijk het derde verdwijnpunt, dat ligt ergens boven de voorstelling. De horizon ligt ook ter hoogte van je ogen, zie daarvoor het hoofdstuk [[Schilderen/Horizon|Horizon]].

==Perspectief in het landschap==
Lijnperspectief wordt in landschappen, vooral met door mensen gemaakte elementen, heel veel gebruikt.

{{Schildervoorbeeld|File:A Summer Day.jpg|File:A Summer Day with perspective lines.jpg|{{Wp|Eduardo Leon Garrido|Eduardo Leon Garrido}}, een zomerdag|Hetzelfde schilderij met de hulplijnen voor het perspectief|In dit  schilderij loopt de weg iets omhoog, daarom ligt het verdwijnpunt ook boven de horizon, die hier overigens niet duidelijk in beeld is. Kijk eens hoe aardig de schilder het zonlicht heeft geschilderd. Dit komt vooral tot uitdrukking in de scherpe schaduwen die her en der met grove toetsen zijn aangebracht. Daarnaast zie je duidelijk dat het waait, de bomen staan krom, en de jurk van de vrouw op de weg is ook om haar benen gedraaid door de wind}}

{{Schildervoorbeeld|File:Ladislav Benesch - Podkoren-vaški motiv.jpg|File:Ladislav Benesch - Podkoren-vaški motiv with perspective lines.jpg|{{Wp|Ladislav Benesch|Ladislav Benesch}}|Hetzelfde schilderij met de twee verdwijnpunten|In dit schilderij liggen de twee verdwijnpunten buiten buiten beeld. Het linker verdwijnpunt ligt verder buiten beeld dan het rechter. Als je goed kijkt, is de schilder wat slordig geweest; de verdwijnpunten horen op dezelfde hoogte te liggen, op de horizon. Hier is dat niet het geval. In het eindresultaat is dat echter niet storend, zelfs niet als je het weet. Kennelijk is de exacte locatie van het verdwijnpunt niet zo kritisch}}

==De ligging van het verdwijnpunt==
Er is nog een handige truc die je kan toepassen bij de keus voor de ligging van het verdwijnpunt. Kijk je bovenop een voorwerp, zoals de doos in het voorbeeld hieronder, dan ligt het verdwijnpunt hoger. Kijk je vanonder naar een voorwerp, zoals bij het plafond van een interieur, dan ligt het verdwijnpunt lager.

{{Schildervoorbeeld3|File:DrawingForBeginners49.jpg|File:DrawingForBeginners50.jpg|File:DrawingForBeginners51.jpg|Tekeningen van {{Wp|Dorothy Furniss|Dorothy Furniss}} in haar boek &quot;Drawing for beginners&quot; uit 1920|||Drie tekeningen van een doos, uit verschillend standpunt}}

==Het midden bepalen==
Soms is het zinvol om het midden van een perspectivisch geschilderd voorwerp bepalen, bijvoorbeeld als de deur van een huis in het midden zit. Het midden wordt dan bepaald door twee diagonalen te trekken. Het kruispunt is dan de locatie van het midden, net zoals dat het geval is voor de diagonalen van een niet perspectivisch getekende vierkant of rechthoek. Het midden zit altijd meer naar achteren.  

[[Bestand:Construction of the location of the door in the middle of a house.jpg|center|400px|thumb|Bepalen van de locatie van de deur in het midden van het huis. Dit is een overdreven perspectief, het gebouw is zeer lang. Daarmee wordt duidelijk dat de deur meer naar achteren zit dan je zou verwachten.]]

==Perspectief in een stilleven en interieur==
Ook als voorwerpen op een tafel staan, kan je perspectief gebruiken met een of twee verdwijnpunten. Bijvoorbeeld als je een stapel boeken wil schilderen, of andere rechthoekige voorwerpen. Ook in interieurs wordt vaak het lijnperspectief gebruikt.

{{Schildervoorbeeld|File:WLANL - hajeka - Minerva (1).jpg|File:Kersting - Paar am Fenster.jpg|Een boek|Een interieur|Probeer bij beide voorbeelden eens zelf het verdwijnpunt te vinden}}

==Cirkelvormige voorwerpen==
Een speciaal geval vormen de cirkelvormige voorwerpen in den stilleven, zoals de bovenkant van drinkglas. Deze cirkels komen ook buiten voor, bijvoorbeeld wielen, de bovenkant van een waterput, zuilen, een rond raam, etc.

Als je deze cirkels van opzij ziet, dan worden het ovalen. Hoe meer je erbovenop kijkt, de te wijder. Een subtiel effect is bovendien dat de verste zijde van zo een ovaal, altijd iets platter is dan de dichtstbijzijnde kant. Dit komt doordat het midden van de ovaal, net zoals bij de deur van het huis hierboven, altijd iets verder naar achteren is. 

{{Schildervoorbeeld|File:Antonio de Pereda y Salgado - Still-Life with an Ebony Chest - WGA17174.jpg|File:Antonio Sicurezza - Still life with pitchers.jpg|{{Wp|Antonio de Pereda y Salgado|Antonio de Pereda y Salgado}}, 1652, Stilleven met ebbenhouten kast|{{Wp|Antonio Sicurezza|Antonio Sicurezza}}, 1969, stilleven met kannen|In het stilleven uit 1652 zie je duidelijk verschillende ovalen. De bovenste zijn platter dan de ovalen helemaal onderaan. In het stilleven uit 1969, dat veel vrijer geschilderd is, zie je dat toch ook hier gebruik gemaakt is van perspectief. De ovaal van de voorste kan is rond. De bovenkant van de ovaal van de achterste kan is zelfs helemaal plat; dat is dan precies de locatie van de ooghoogte van de schilder.}}

[[Bestand:Construction of the top and bottom of a cylinder with line perspective.jpg|center|250px|thumb|De constructie van de boven- en onderkant van een cilinder met lijnperspectief.]]

De constructie van een cylinder gaat als volgt: Het is handig om het verdwijnpunt midden bovenaan te kiezen, anders wordt de constructie nodeloos ingewikkeld. Kies het verdwijnpunt wel op de horizon die bepaald wordt door de verdwijnpunten van de andere voorwerpen. Maak een plat vierkant die de omhullende is van de bovenkant van de cylinder. Bepaal het midden van het vierkant door twee diagonalen te trekken. Trek vanaf het middelpunt een lijn naar het verdwijnpunt. Trek die lijn ook naar voren door. Trek ook een horizontale lijn door het middelpunt. Bij de snijdpunten van deze twee lijnen met de zijden van het vierkant liggen de uiteinden van de ovaal. Je kan nu de ovaal makkelijk tekenen. De onderkant van de cylinder kan je vinden door de lijnen aan alle hoeken van het vierkant, evenals de middens van de zijden verticaal naar beneden door te trekken. Maak onderaan ook een vierkant. Vervolgens kan je in dat vierkant de onderste ovaal tekenen. Indien je van bovenaf op de gehele cylinder kijkt, is de onderste ovaal ronder dan de bovenste.

==Perspectief tekenen bij een model==
Door het tekenen van een omhullende doos rondom het hoofd en/of het lichaam van je model, kan je met enig nadenken allerlei lijnen trekken die je helpen om het model goed in perspectief te tekenen. Zo zit het midden van een 3/4 geschilderd hoofd in het midden van de voorzijde van de omhullende doos. 
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>rsrzy29cjzhfy96bzjnt44x0xrw3k5r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Beweging</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35094</id>
    <revision>
      <id>422378</id>
      <parentid>382599</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:17:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6492" sha1="rwwuhvk5is9ronn9aotfphwz4ewf0ax" xml:space="preserve">Beweging in een schilderij betekent hetzij dat er in een schilderij een actie plaatsvindt, hetzij dat de compositie van het schilderij veroorzaakt dat het oog van de kijker beweegt over het schilderij. Beweging kan worden bereikt door bijvoorbeeld dezelfde voorwerpen meermalen af te beelden. Een andere mogelijkheid is door gebruik van lijnen, al dan niet denkbeeldig, het oog van de waarnemer door het schilderij te leiden op een manier die de kunstenaar van te voren bedenkt. Er kan natuurlijk ook toevallig beweging in een schilderij ontstaan. Het is eigenlijk zelfs moeilijk om een schilderij te maken zonder enige beweging.

Beweging in een schilderij is er natuurlijk niet werkelijk. Het is een illusie die wordt opgewekt. Maar beweging is van belang, het maakt een schilderij spannend. Het zorgt dat je ernaar blijft kijken. Een schilderij zonder beweging, geheel statisch, daar is weinig aan te beleven. Beweging is dus een belangrijk element van de compositie.

Als kunstenaar kan je de beweging sturen, door vooraf bij je werk na te denken hoe je wilt dat het oog van de kijker over het schilderij zal gaan. Je kan de gewenste bewegingsrichting accentueren door lijnen, door de plaatsing van voorwerpen en door de textuur en richting van verfstreken. 

== Van links naar rechts ==
Omdat we van jongs af aan geleerd hebben van links naar rechts te lezen, zijn lijnen van linksonder naar rechtboven sterker dan andersom. Bewegende zaken worden in fotografie ook meestal van links naar rechts weergegeven. Dat geldt ook voor kijklijnen vanuit een portret en profil.

{{Schildervoorbeeld3|File:Woelige zee met Nederlands jacht onder zeil. - Rough seas with a Dutch yacht under sail (Ludolf Backhuysen, 1694).jpg|File:Birkebeinerne på Ski over Fjeldet med Kongsbarnet (cropped).jpg|File:Boldini - After the storm.jpg|Ludolf Bakhuysen&lt;br&gt;1694&lt;br&gt;Woelige zee met Nederlands jacht onder zeil|Knud Bergslien&lt;br&gt;1869&lt;br&gt;Skiërs met het koningskind|Giovanni Boldini&lt;br&gt;(1842–1931)&lt;br&gt;Na de storm|In deze drie schilderijen is een horizontale beweging te zien, in alle gevallen van links naar rechts. Het schilderij met de zeilboten laat werkelijk beweging zien, maar het beeld als geheel is nogal statisch, het oorlogsschip ligt op de achtergrond juist helemaal stil. In het schilderij met de skiërs wordt wel beweging gesuggereerd, maar het schilderij is juist sterk statisch, waarschijnlijk door de preciezie waarmee het geschilderd is. De man met de speer staat heel stevig, in rust, klaar om te stoten. Je kan je niet voorstellen dat hij tegelijk met grote snelheid de helling afgaat op zijn ski's. De titel van het schilderij na de storm suggereert dat er rust zou zijn. Maar door de lijnvoering in de bodem en in de wolken wordt nog veel beweging gesuggereerd.}}

Uit bovenstaande voorbeelden blijkt dat het wel lastig is om een werkelijke beweging weer te geven, en dat er soms een dissonantie zit tussen de feitelijke afbeelding en de indruk die het schilderij opwekt.

==Beweging in abstracte schilderijen==
In abstracte schilderijen is de beweging van het kunstwerk zelf beter te zien, omdat de kijker niet wordt afgeleid door de inhoud van de afbeelding.

{{Schildervoorbeeld3|File:2002Baladaolaske.jpg|File:Wasserspiel.jpg|File:Vasen2003.jpg|Rudolf Rabatin&lt;br&gt;2002|Carsten Eggers&lt;br&gt;2001&lt;br&gt;Branding van de zee|Rudolf Rabatin&lt;br&gt;2003&lt;br&gt;Vaas|In deze 3 schilderijen zit heel duidelijk beweging. Het oog van de toeschouwer blijft over de afbeelding zwerven. De twee rechter schilderijen hebben nauwelijks een rustpunt. Het linker schilderij toont wel een rustpunt bij de rode vlek, de beweging leidt daar juist naartoe}}

==Manieren van aanbrengen van beweging==
Bij elke vorm van compositie, zal het oog automatisch de richtingen van de geometrische vormen die gebruikt zijn in de compositie aflopen. Dit kan je zelf proberen door de voorbeelden van het hoofdstuk [[Schilderen/Vlakverdeling|Vlakverdeling]] nogmaals te bekijken.

Er zijn diverse manieren om op een andere manier bewust beweging in een schilderij aan te brengen. Het plaatsen van de voorwerpen of aandachtspunten zodanig dat het oog door het schilderij wordt geleid. De eerste aandacht kan worden getrokken door bijvoorbeeld een groot licht-donker contrast op een klein deel van het schilderij. Door kleinere contrasten op andere plaatsen wordt het oog door het schilderij geleid. Daarbij kan je kiezen voor een diagonaal, een cirkel, een ovaal, of een S-vorm van links boven naar rechts onder, etc.

{{Schildervoorbeeld3|File:George Hendrik Breitner 002.jpg|File:Heade Martin Johnson Hummingbird And Apple Blossoms.jpg|File:Cabianca Mattutino.jpg|{{Wp|George Hendrik Breitner|George Hendrik Breitner}}&lt;br&gt;1882&lt;br&gt;Zelfportret|{{Wp|Martin Johnson Heade|Martin Johnson Heade}}&lt;br&gt;1875&lt;br&gt;Kolibrie en appelbloesem|Vincenzo Cabianca&lt;br&gt;1901&lt;br&gt;Mattutino|Mensen bewegen met hun oog wellicht verschillend over een schilderij. De hier geschetste manier is hoe de schrijver van dit boek de beweging ervaart. In het schilderij van Breitner wordt door het grote licht-donker contrast van de schouder het oog naar de linkerkant van het schilderij getrokken. Via de arm komt het oog rechtsboven te recht, waarna het via de andere arm weer naar beneden kan zwerven. Via die arm komt het oog wellicht bij het gezicht terecht, dat op de achtergrond is en weinig contrast toont. Er wordt met de ogen een liggende 8 beschreven.&lt;br&gt;In het schilderij met de bloemen is de beweging cirkelvormig. Pas na goede beschouwing, of na het lezen van de titel, valt de kolibri onderaan op.&lt;br&gt;Ten slotte gaat het oog in het merkwaardige schilderij rechts eerst naar het witte vlak, om daarna de persoon links te vinden. Zo gaat het oog heen en weer in een horizontale beweging.}}

Een andere mogelijkheid om beweging aan te brengen is door het maken van opvallende penseelstreken of andere lijnen in bepaalde richtingen. De lijnen kunnen uit enkele lange streken bestaan, maar meerdere korte streken parallel aan elkaar werken ook om beweging te suggereren. Ook door vormen met sterke lijnen aan de rand kan beweging in het schilderij gebracht worden.

{{Schildervoorbeeld3|File:Umberto Boccioni 001.jpg|File:Caliban, Figurine für Shakespeares »Sturm« (1914) - Franz Marc (Kunstmuseum Basel).jpg|File:Painting15.jpg|Umberto Boccioni&lt;br&gt;1910&lt;br&gt;De stad staat op|Franz Marc&lt;br&gt;1914&lt;br&gt;Caliban|Christoph Brüx&lt;br&gt;zonder titel|Deze drie voorbeelden geven aan hoe lijnen gebruikt worden om een sterke beweging te suggereren}}
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>rwwuhvk5is9ronn9aotfphwz4ewf0ax</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Ritme</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35095</id>
    <revision>
      <id>422380</id>
      <parentid>400521</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:17:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6242" sha1="f9unup4x46dhj3k8teomjnkpqjkt8mc" xml:space="preserve">[[Bestand:Diverse vormen van ritme.jpg|miniatuur|Diverse manieren waarop ritme in een ontwerp kan voorkomen.]]
Ritme in een schilderij wordt bereikt wanneer één of meerdere elementen min of meer regelmatig worden herhaald, waarmee een gevoel van organisatie wordt bereikt. Het gaat dan om volledig identieke of vergelijkbare beeldelementen. 

De term ritme heeft een sterke associatie met muziek of dans. Maar ritme komt ook in het dagelijks leven voor. Denk aan de hartslag, het ritme van dag en nacht, het ritme van de jaren. Dan heeft ritme altijd met tijd te maken. In een schilderij speelt die herhaling in de tijd minder een rol, behalve in de tijdsduur dat een kijker naar het schilderij kijkt. Ritme in een schilderij wordt weergegeven door herhaling op verschillende plaatsen.

Ritme is het tegengestelde van chaos. Een schilderij zonder ritme kan een chaotische indruk maken. Ritme is dus het brengen van orde in de chaos.

== De verfstreken zelf ==
De verfstreken kunnen zelf een ritmische indruk maken, maar het is zaak daarmee op te passen, want allemaal dezelfde verfstreken neerzetten die in dezelfde richting wijzen kan tot een saai resultaat leiden. Hieronder wat mooie voorbeelden van ritme door de verfstreken zelf. 
{{Schildervoorbeeld3|File:Franz Skarbina Friedrichstraße an einem regnerischen Abend 1902.jpg|File:Julian Alden Weir - Woodland Rocks - Google Art Project.jpg|File:Johann Fischbach Am Wiesenrand.jpg|Franz Skarbina:&lt;br&gt;Friedrichstraße an einem regnerischen Abend,&lt;br&gt;1902|Julian Alden Weir&lt;br&gt;Woodland Rocks&lt;br&gt;1910 tot 1919|Johann Fischbach&lt;br&gt;Am Wiesenrand&lt;br&gt;ca. 1871|Drie voorbeelden van schilderijen waar de verfstreek het ritme bepaalt. Bij de grassprieten zijn de penseelstreken zeer lang, dus is het ritme heel duidelijk. Bij de stenen zijn de penseelstreken zeer kort, het ritme is kleinschalig, hoewel het over het gehele schilderij aanwezig is.}}

== Herhaling van elementen ==
De herhaling van grotere elementen dan de verfstreken is een methode om ritme in een schilderij te bereiken. In de natuur komt herhaling van dezelfde of op elkaar lijkende elementen uiteraard heel vaak voor. Het kunnen bijvoorbeeld bergtoppen zijn, bladeren aan een tak, een bos met vele bomen, golven, dieren of vogels die bij elkaar in de buurt zijn, sporen van een dier in de sneeuw. Ook in een door mensen vormgegeven omgeving komen veel herhalingen voor, denk aan gebouwen, daken, torens, weilanden en sloten, straten met auto's, stoelen rond een tafel, tafels in een restaurant, een betegelde vloer, etc. etc.

Een belangrijk uitgangspunt is, vooral bij kleine aantallen, dat je met een oneven aantal voorwerpen een beter resultaat bereikt dan met een even aantal.

{{Schildervoorbeeld|File:Maria Bilders-van Bosse - Eikenlaan in de nazomer 1900 - SK-A-1922.JPG|File:Trocknende Wäsche by Hermine Overbeck-Rohte.jpg|Maria Bilders-van Bosse&lt;br&gt;1900&lt;br&gt;Eikenlaan in de nazomer|Hermine Overbeck-Rohte&lt;br&gt;Drogende was&lt;br&gt;1896|De bomen in de laan in het schilderij links geven een ritme van de dikke boomstammen, afgewisseld door dunnere stammen. Maar ook de blaadjes, die allemaal ongeveer even groot zijn afgebeeld, geven ritme weer. In het rechter schilderij, worden meerdere elementen herhaald, namelijk de bladeren bovenin, het witte wasgoed, en de houten palen van het hek.}}

== Vormen, lijnen, kleuren etc. ==
Ritme in een schilderij hangt dus samen met herhaling. Ritme kan ontstaan door vormen te herhalen, maar ook door lijnen, lichten of kleuren te herhalen. Het hoeft niet steeds dezelfde vorm te zijn die herhaald wordt. Herhaling van eenzelfde vorm kan tot een saai resultaat leiden. De vormen kunnen beter enigszins gevarieerd worden in afmetingen, verhoudingen, of in de vorm zelf. Maar dit moet ook weer niet overdreven worden. Zowel te strakke herhalingen, als te willekeurige kunnen tot een onbevredigend resultaat lijden.

{{Schildervoorbeeld3|File:Aboriginal-art-503444 960 720.jpg|File:Dot bamboo.jpg|File:T1.jpg| | | |Hier wat naar de mening van de schrijfster van dit boek wat minder geslaagde voorbeelden van ritme. In het schilderij met de stippen is het resultaat wat saai en onpersoonlijk. In het schilderstuk met de bamboe waartussen figuren staan is het ritme zo overheersend dat de afbeeldingen verloren gaan. En het schilderij met de slangen is te chaotisch.}}

== Emoties en spanning ==
Het ritme kan ook allerlei emoties opwekken. Het weergegeven ritme kan dynamisch of statisch zijn, expressief, rustgevend, pathetisch, vluchtig etc, Om het ritme opwindend en actief te houden in een schilderij is het belang om te variëren in de details van de vormgeving van het voorwerp dat herhaald wordt.

{{Schildervoorbeeld3|File:Pferde.jpg|File:Alexander Koester Enten am Ufer.jpg|File:Marc-monkey frieze.jpg| | | |Zomaar wat ritmische schilderijen met dieren, kijk zelf eens welke emoties je hierbij ervaart. }}

== Abstractie ==
Met name in abstracte kunst, of kunst die tegen de abstractie aanleunt, kan ritme toegepast om structuur in het schilderij te brengen. Soms benoemen de schilders hun werk zelfs al ritmisch. 

{{Schildervoorbeeld3|File:Paul Klee Kamel in rhythmischer Baumlandschaft klein.jpg|File:Robert Delaunay Rythme c1932.jpg|File:Theo van Doesburg-Rhythmus eines russischen Tanzes.jpg|Paul Klee&lt;br&gt;Kameel in ritmisch boomlandschap&lt;br&gt;1920|Robert Delaunay&lt;br&gt;Rtme&lt;br&gt;1932|Theo van Doesburg&lt;br&gt;Ritms van een Russische dans&lt;br&gt;1918| }}

== Meerdere ritmes in één werk ==
In schilderijen kunnen ook meerdere ritmes tegelijk aanwezig zijn, bijvoorbeeld een ritme van zowel de verfstreken als een herhaling van het motief. Dit komt ook voor in verschillende van de hierboven gegeven voorbeelden. 

== Werkelijk ritme ==
Tenslotte kan natuurlijk ook een schilderij worden afgebeeld met een verbeelding van werkelijk ritme, zoals dans, muziek of de werking van de tijd. Daarvan hieronder enkele voorbeelden. 
{{Schildervoorbeeld3|File:Frederick Arthur Bridgman - La fête des bois, les bacchantes.jpg|File:Guill scully.JPG|File:Leo Rauth Dansing Song.jpg|Frederick Arthur Bridgman&lt;br&gt;Feest in het bos, bacchanten&lt;br&gt;|Guill Scully, Saxofoonspeler&lt;br&gt;1996|Leo Rauth&lt;br&gt;Danslied&lt;br&gt;1911|Deze afbeeldingen zijn aanstekelijk, je zou bijna zelf gaan dansen!}}
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>f9unup4x46dhj3k8teomjnkpqjkt8mc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Balans</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35096</id>
    <revision>
      <id>422374</id>
      <parentid>387799</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:17:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3060" sha1="1zu7qi9licrp4qc0g9ktz6gxw0kcek9" xml:space="preserve">Met balans wordt bedoeld dat de elementen in een schilderij zo worden gerangschikt, dat geen enkel deel het werk overheerst. Geen enkel voorwerp of onderdeel moet &quot;zwaarder&quot; lijken dan den andere voorwerpen of onderdelen.

De drie soorten balans zijn: symmetrisch, asymmetrisch of radiaal. 

Een symmetrische balans is het meest stabiel en gemakkelijk te bereiken. Als beide zijden van het schilderij symmetrisch zijn, is het schilderij in balans. Dan ontstaat echter vaak een saai beeld, zoals besproken in de paragraaf over [[Schilderen/Vlakverdeling#Symmetrische compositie|symmetrische compositie]] in het hoofdstuk over vlakverdeling.

[[Bestand:Artistic balance.png|thumb|center|500px|Illustratie van drie types balans]]

De meeste schilderijen van erkende schilders zullen in balans zijn. Met grote aarzeling heeft de auteur van dit boek enkele schilderijen gevonden die naar haar mening uit balans zijn.

{{Schildervoorbeeld3|File:Cotton Merchants in New Orleans by Edgar Degas 1873.jpeg|File:Edgar Degas Place de la Concorde.jpg|File:Edgar Germain Hilaire Degas 037.jpg|Katoenhandelaren, 1873|Place de la Concorde, 1875|Het concert in het Café,1875-1877|Drie schilderijen van {{Wp|Edgar Degas|Degas}} die naar mijn mening wat uit balans zijn. Het schilderij met de katoenhandelaren is wel een heel slordige compositie. Een schilderij is half afgesneden, de mannen, waarnaar de meeste aandacht uit zal gaan, zitten in de linkerbovenhoek gepropt. Het schilderij van de man met zijn kinderen heeft geen gebalanceerde kijkrichting. Links staat een afgesneden persoon. De vader, als hij vader is, lijkt het doek uit te lopen. Het plein op de achtergrond trekt veel aandacht door het felle geel, maar zit ook op een rare plek. De zangeres in het rechter schilderij is rechtsonder gepropt. Er lijkt een balk uit haar hoofd te komen, en de bovenste helft van het schilderij kan eigenlijk beter gemist worden. Deze schilderijen zijn in dezelfde periode geschilderd. Misschien heeft dit ermee te maken dat de vader van Degas in 1874 overleed, waarna bleek dat de bank waarvan zijn vader eigenaar was grote schulden had vanwege de broer van Degas, René. De bank werd enkele jaren later geliquideerd en Degas moest voor de schulden opdraaien. Hij moest delen van zijn kunstcollectie ervoor verkopen en zijn levensstijl verschralen. Maar dit alles is theorie. Rond 1875 maakt Degas de prachtigste schilderijen, en vonden de eerste tentoonstellingen van de impressionisten plaats.}}

{{Schildervoorbeeld3|File:Edgar Degas - Women Combing Their Hair - Google Art Project.jpg|File:Edgar Germain Hilaire Degas 044.jpg|File:Degas Bei der Modistin.jpg|Vrouwen borstelen hun haar, 1875|Miss La La in het Circus, 1879|Bij de hoedenmaakster,&lt;br&gt;1882|Om het goed te maken met Degas, drie prachtige schilderijen die fraai in balans zijn, maar toch heel spannend van compositie. De circusartieste in het middelste schilderij zit ook rechts boven, net als de katoenhandelaren, maar door de andere elementen van het schilderij is het geheel toch in balans.}}
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>1zu7qi9licrp4qc0g9ktz6gxw0kcek9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Mensen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35099</id>
    <revision>
      <id>422396</id>
      <parentid>391509</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:29:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15579" sha1="az5k8ao9aj2423ih3k0rfzokejlly6g" xml:space="preserve">Het schilderen van mensen is volgens velen een van de moeilijkste opgaven uit de schilderkunst. Dit komt doordat wij, als mens, de vorm van andere mensen zo goed kennen. Een foutje is daardoor al gauw heel storend, tenzij je ervoor kiest om opzettelijk een gestileerde afbeelding te maken. 

{{Schildervoorbeeld3|File:Peter Paul Rubens - Portrait of Nicolas de Respaigne - WGA20361.jpg|File:Krijgsman met lans en schild. Rijksmuseum SK-A-651.jpeg|File:Theo van Doesburg Dancers 1916.jpg|{{Wp|Peter Paul Rubens|Rubens}}, 1616-1618,&lt;br&gt;Nicolas de Respaigne|{{Wp|Joannes Echarius Carolus Alberti|Joannes Echarius Carolus Alberti}}, 1808,&lt;br&gt;krijgsman met lans en schild|{{Wp|Theo van Doesburg|Theo van Doesburg}}, 1916,&lt;br&gt;dansers|Drie schilderijen met een staande man als onderwerp, geschilderd over een periode van 300 jaar. De mogelijkheden voor het schilderen van mensen zijn onbegrensd, zowel in stijl, als in houding, kleur, etc.}}
In dit hoofdstuk komt aan de orde:
*Schilderen naar model
*De verhoudingen
*Het weergeven van huidkleur
*Het verkort weergeven van benen of armen
*Voeten en handen
*Het verschil tussen vrouwen en mannen
*Het verschil tussen volwassenen en kinderen
*De gelijkenis
*Kleding

N.B. Dit alles is in deze versie van het boek opgeschreven met westerse mensen als onderwerp. Mensen met andere afkomst hebben soms geheel andere verhoudingen, huidskleur, houdingen etc.

==Schilderen naar model==
Schilderen naar een model, zittend, liggend of staan, verdient verreweg de voorkeur. Maar wie wel eens model heeft gezeten weet dat het langdurig dezelfde positie houden zeer vermoeiend en zelfs pijnlijk is. Daarom zal het beter zijn om je model af en toe te vragen om kort te poseren, en in die houding een foto te maken, zodat je verder kan werken aan je schilderij zonder het model. Een foto kan echter de werkelijkheid niet benaderen. Een foto is een momentopname, terwijl in de werkelijkheid de uitdrukking en houding van je model altijd enigszins zal variëren. Dat maakt het enerzijds lastig, maar anderzijds kan je daarmee de meest karakteristieke elementen kiezen en benadrukken. 

{{Schildervoorbeeld3|File:Arnold van Houbraken (kopie naar) - De schilder en zijn model 1690.jpg|File:Pre-Raphaelite.jpg|File:Dijon fine arts museum mg 1642.jpg|{{Wp|Arnold van Houbraken|Arnold van Houbraken}}, kopie&lt;br&gt;De schilder en zijn model|{{Wp|Henry O'Neil|Henry O'Neil}}, 1857,&lt;br&gt;Satirisch schilderij met als titel &quot;The {{Wp|Prerafaëlieten|Pre-Raphaelite}}&quot;|{{Wp|Charles Alphonse du Fresnoy|Charles Alphonse du Fresnoy}}, circa 1650&lt;br&gt;Allegorie van de schilderkunst|Drie voorbeelden van schilderijen met schilders die hun model schilderen. Het rechter schilderij geeft de optimale positie van het model, het doek en de schilder weer. Je werkt het makkelijkst als je, kijkend langs je doek, het model goed kan zien. Hier gebruikt de kunstenares (in feite een allegorie van de schilder) een schildersok. In het linker schilderij gaat het eerder om het aardige beeld van de oude mannen die, onder het mom van schilderen, ongeremd kijken naar een mooie, blote, jonge vrouw. Het rechter schilderij is van een schilder die kritiek heeft op de manier van schilderen van een andere stroming; hij laat zien hoe nep het werk van de Prerafaëlieten was. Het koppel dat wordt nageschilderd zit gewoon in zijn atelier, terwijl ze op het schilderij in een arcadisch landschap te zien zullen zijn.}}

==De verhoudingen==
Een handig hulpmiddel bij het tekenen van een mens is het lichaam in acht delen te verdelen, zoals geïllustreerd in de figuur hieronder:

[[Bestand:Human body proportions2.jpg|thumb|center|500px|Menselijke verhoudingen]]

Hieruit blijkt globaal het volgende:
*De lengte van het hoofd is 1/8ste van het totale lichaam, dat wil zeggen, het hoofd past zeven maal in de rest van het lichaam.
*Het breedste deel van de heup zit halverwege het lichaam
*De knieën zitten halverwege de benen
*De handen zijn in gestrekte positie vrijwel even groot als het gezicht (van kin tot haargrens). 
*Voeten zijn groter dan handen, en zijn meestal even groot als het hoofd.
[[Bestand:Gliederpuppe.png|thumb|Ledenpop]]
Bedenk hierbij dat de individuele verschillen groot kunnen zijn. Sommige mensen hebben een groter of juist kleiner hoofd, langere benen, of een kortere romp. Bekijk je model daarom goed.

Als hulpmiddel bij het tekenen of schilderen van een persoon kan ook een houten ledenpop goede diensten bewijzen. Deze pop kan in allerlei standen worden gezet.

==Het weergeven van huidskleur==
Dit onderwerp komt ook aan de orde in het hoofdstuk [[Schilderen/Portret#Huidskleur|Portret]].

==Het verkort weergeven van benen of armen==
Het komt voor bij het tekenen van een mens, dat het gehele lichaam, of alleen een arm of een been in &quot;verkort&quot; wordt gezien. Dit is lastig af te beelden, omdat het tegen de intuïtie ingaat. 

Je kan het je als volgt voorstellen: Stel iemand staat recht op voor je, maar valt langzaam achterover. Uiteindelijk ligt hij op de grond en kijk je tegen de voetzolen aan. Het lichaam is dan optisch heel kort geworden. Dit extreme verkort komt weinig voor in schilderijen. Hieronder een van de bekendste voorbeelden. 

[[Bestand:Mantegna Andrea Dead Christ.jpg|thumb|center|500px|{{Wp|Andrea Mantegna|Andrea Mantegna}}, de dode Christus]]

Het verkort zien van één of meerdere onderdelen van het lichaam komt echter heel vaak voor:
*Iemand zit, met de knieën naar voren. De bovenbenen zijn dan verkort.
*Iemand wijst naar voren. De arm is verkort.
*Je ziet iemand van opzij, de schouders zijn dan verkort.

Als je realistisch wilt schilderen, is het noodzakelijk dat je rekening houdt met het verkort van lichaamsdelen. Zo is de neus sterk verkort als je een gezicht van voren afbeeldt. Ook de voeten zijn verkort als je iemand frontaal afbeeldt. 

Het verkort afbeelden lukt alleen goed door heel goed te kijken. Uit je hoofd bedenken hoe een verkort lichaamsdeel eruit ziet is lastig, tenzij je het heel vaak hebt gedaan. Kijk goed naar je model en probeer uit te schakelen wat je weet over een neus, een bovenbeen of een voet, maar schilder alleen wat je ziet.

{{Schildervoorbeeld4|File:Egon Schiele - Die Dirne - 1913.jpeg|File:Alexander (The Green Dress).jpg|File:István Nagy - Side by side.jpg|File:James Tissot - Quiet.jpg|{{Wp|Egon Schiele|Egon Schiele}}, 1913,&lt;br&gt;&quot;Die Dirne&quot;|{{Wp|John White Alexander|John White Alexander}}, rond 1895&lt;br&gt;Vrouw met groene jurk|{{Wp|István Nagy|István Nagy}}, 1873–1937,&lt;br&gt;Zij aan zij|{{Wp|James Tissot|James Tissot}}, 1881,&lt;br&gt;&quot;Quiet&quot;|Van links naar rechts zie je hier: een verkorte arm, een verkorte hals (het hoofd van boven), verkorte schouders en verkorte bovenbenen}}

Wat het verkort schilderen nog extra moeilijk maakt, is dat je ook te maken hebt met de perspectivische vertekening, zie het hoofdstuk [[Schilderen/Perspectief|Perspectief]]. Als je iemand schildert die zijn hand naar voren steekt, is de hand dichterbij dan het hoofd. De hand zou je dan groter moeten afbeelden om een realistisch beeld te krijgen. 

Je kan echter ook een goed resultaat krijgen zonder het verkort te schilderen. De oude Egyptenaren leken wel een hekel aan verkort te hebben. Zij schilderden mensen altijd zó, dat er zo min mogelijk verkortingen optraden. Maar ook andere kunstenaars vermijden soms het verkort om hun doel te bereiken. 

{{Schildervoorbeeld3|File:Coffin Fragment Showing Mourning Isis - Egypt, Late Period, Dynasties 26-31, c. 664-332 BC, painted wood - Brooklyn Museum - Brooklyn, NY - DSC08778.JPG|File:The Soviet Union 1971 CPA 4024 stamp (Child on Ball (Pablo Picasso)).png|File:Godward-Sweet Dreams-1901.jpg|{{Wp|Isis (godin)|Isis}}, ca. 664-332 voor chr.&lt;br&gt;fragment van den doodskist|{{Wp|Pablo Picasso|Picasso}},&lt;br&gt;Kind op een bal|{{Wp|John William Godward|John William Godward}}, 1901&lt;br&gt;Zoete dromen|De Egyptenaren schilderden niet verkort. In het linker schilderij van Isis, is het hoofd en-profiel weergegeven, de schouders van voren, de borst van opzij, evenals de billen. Je ziet echter wel twee benen, maar de voeten zijn weer van opzij geschilderd. In de postzegel in het midden (werk van Picasso mag niet onder een vrije licentie gekopieerd worden) zie je dat Picasso de man op de voorgrond ook schildert zonder verkortingen. het hoofd is en profil, de torso recht van achteren, het been en de voet van opzij. Het is vrijwel niet mogelijk om zo te poseren, Picasso deed dat hier ongetwijfeld bewust. In het rechter schilderij heeft de kunstenaar de lange benen van de zittende vrouw toch willen laten zien. Zij heeft daardoor een onnatuurlijk positie gekregen, haar bovenbenen zijn vanaf opzij geschilderd, haar hoofd en torso zijn van voren afgebeeld}}

==Voeten en handen==
Voeten, maar vooral handen zijn lastig af te beelden, omdat ze zo ingewikkeld zijn. Oefening baart kunst, dat is het enige wat ervan te zeggen is. 

{{Schildervoorbeeld3|File:Studies of the Hands of Erasmus, by Hans Holbein the Younger.jpg|File:Leonardo da Vinci - Study of hands - WGA12812.jpg|File:Hands sketches c1600.jpg|De handen van Erasmus, door {{Wp|Hans Holbein de Jonge|Hans Holbein de Jonge}}|Studie van handen door {{Wp|Leonardo da Vinci|Leonardo da Vinci}}|Studie door een onbekende kunstenaar, rond 1600|Ook beroemde kunstenaars oefenen op het tekenen van handen door ze na te tekenen}}

{{Schildervoorbeeld3|File:PSM V24 D664 Well formed healthy foot.jpg|File:Giuseppe Passeri (attr) Fußstudien.jpg|File:Pisanello - Codex Vallardi 2281 r.jpg|Een voet van voren gezien|Studies, toegeschreven aan {{Wp|Guiseppe Passeri|Guiseppe Passeri}}|Studie van {{Wp|Pisanello|Pisanello}}|Studies van voeten}}

==Het verschil tussen vrouwen en mannen==
Vrouwen en mannen kennen veel verschillen in lichaamsbouw. Naast het bezit van een baard, borsten, piemels, andere kleding etc, zijn ook de lichaamsverhoudingen anders:
*Mannen hebben smallere heupen dan vrouwen
*Vrouwen hebben een smallere taille, en een groter verschil tussen taille en heupen.
*Mannen hebben nauwelijks een uitgesproken taille
*Vrouwen hebben ronde schouders, mannen hebben rechte schouders
*Vrouwen hebben - meestal - grotere billen, vooral van opzij gezien. Mannen hebben vaak rondere billen dan vrouwen.
*Vrouwen hebben minder uitgesproken spieren dan mannen
*Mannen hebben meestal minder onderhuids vet, waardoor het lichaam hoekiger is
*Mannen hebben ook een hoekiger gezicht dan vrouwen
*Vrouwen zijn meestal kleiner dan mannen
Dit is allemaal erg vanzelfsprekend natuurlijk, maar toch goed om te bedenken als je schilderij je niet bevalt, als de persoon die je hebt afgebeeld te mannelijk of juist te vrouwelijk lijkt, ga dan na welke eigenschap je misschien verkeerd hebt weergegeven. Aarzel dan niet om delen van je schilderij over te schilderen.

==Het verschil tussen volwassenen en kinderen==
Kinderen verschillen uiteraard van volwassenen door hun kortere lengte. Maar vooral verschillen kinderen van volwassenen doordat hun hoofd relatief veel groter is ten opzichte van het lichaam. Ook hebben zij geen heupen en taille, en de spieren zijn vrijwel niet zichtbaar, alles is gladder aan een kind dan aan een volwassen persoon. 

Met onderstaande tabel heb je een idee van de relatieve grootte van het hoofd

[[Bestand:Forma de Joaquín Sorolla y Bastida - Un día de verano en la playa.jpg|thumb|right|300px|Op dit schilderij van {{Wp|Joaquín Sorolla y Bastida|Joaquín Sorolla y Bastida}} is duidelijk het verschil te zien in grootte van het hoofd. De volwassen vrouw links achterin heeft naar verhouding het grootste hoofd, de kleine kinderen bij de branding hebben naar verhouding de grootste hoofden]]

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Leeftijd !! Aantal malen dat&lt;br&gt;het hoofd in het lichaam past
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| Volwassen || 8
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| 15 jaar || 7,5
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| 10 jaar || 7
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| 5 jaar || 6
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| 3 jaar || 5
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| 1 jaar || 4
|}

{{Schildervoorbeeld3|File:Duccio di Buoninsegna - Madonna and Child (no. 593) - WGA06706.jpg|File:16th-century unknown painters - Virgin and Child - WGA23600.jpg|File:Anton Ebert Madonna mit Kind.jpg|{{Wp|Duccio di Buoninsegna|Duccio di Buoninsegna}}, rond 1280, tempera schilderij op hout|Onbekende 16e eeuwse schilder|{{Wp|Anton Ebert|Anton Ebert}}, 1896|Vooral in schilderijen van de Madonna met Jezus als baby is te zien dat men vaak het hoofd van de baby kleiner schilderde dan het in werkelijkheid is. De baby ziet er dan eerder uit als een kleine volwassene, dan als een werkelijke baby. In het middelste schilderij zijn de schouders wel smaller weergegeven dan in het linker schilderij. Het rechter schilderij laat de werkelijke verhoudingen zien. Op dat schilderij lijkt de kleine Jezus al ca. 2 of 3 jaar oud. Kijk ook eens naar de compositie van deze drie schilderijen, de manier waarop in dit thema de intieme situatie van moeder met kind wordt weergegeven.}}

Een aandachtspunt is dat kinderen en vooral ook jongvolwassenen vaak wat meer vet in het gezicht hebben dan oudere mensen.

== Leeftijd ==
De leeftijd van een persoon komt tot uitdrukking in het gezicht, zoals beschreven in het hoofdstuk [[Schilderen/Portret|Portret]]. Maar ook in de rest van het lichaam komt de leeftijd tot uitdrukking. Oudere mensen zijn vaak wat dikker, maar laten soms ook het verval zien in lichaamshouding, bijvoorbeeld door hangende schouders, door te staan met gebogen knieën, door een gebogen rug en dergelijke.

{{Schildervoorbeeld|File:Mrs. Charles Montague Cooke by Charles Bartlett, 1927.jpg|File:Three Women by Umberto Boccioni, 1910.jpg|Charles W. Bartlett (1860–1940)&lt;br&gt;Portret van Anna Rice Cooke, 1927|Umberto Boccioni (1882–1916)&lt;br&gt;Drie vrouwen, 1910|De oude vrouw links toont oud, niet alleen door haar grijze haar, maar ook door haar hangende schouders, en door haar algehele lichaamshouding, die zeer veel rust en wijsheid uitstraalt. Het portret lijkt met zeer veel liefde geschilderd. Op de tafel naast haar, wellicht gekozen vanwege het contrast, een jonge god op een paard. In het rechter schilderij van drie vrouwen zijn diverse aspecten van  leeftijd te zien. Niet alleen toont de oude vrouw grijs haar, hangende schouders en is ze wat dikker, maar ze zit ook meer onderuit, terwijl de jongere vrouwen actiever zitten.}}

==De gelijkenis==
De gelijkenis komt natuurlijk vooral aan de orde bij het portret, zie het hoofdstuk [[Schilderen/Portret#Gelijkenis|Portret]], maar ook een menselijk lichaam kent een gelijkenis. Die komt tot uitdrukking in bijvoorbeeld de juiste verhoudingen, die bij een individu kunnen afwijken van het gemiddelde, maar ook de lichaamshouding is typerend voor een bepaalde persoon.

==Kleding==
Om kleding te schilderen is enig inzicht in de plooien ervan zinvol. In de voorbeelden hierboven zie je genoeg kleding afgebeeld.  

Echter, naast de plooien, is ook de glans en de mate van transparantie van de stoffen van belang. Hieronder enkele voorbeelden met verschillende stoffen in de kleding van vrouwen.

{{Schildervoorbeeld4|File:Godward-A Grecian Lovely-1909.jpg|File:CarolineRemy-Renoir.jpg|File:Paul Gauguin 099.jpg|File:Maharani Jind Kaur.jpg|{{Wp|John William Godward|John William Godward}}, 1909,&lt;br&gt;Een griekse schoonheid|{{Wp|Auguste Renoir|Auguste Renoir}},&lt;br&gt;Carolyne Remi|{{Wp|Paul Gauguin|Paul Gauguin}}, 1890,&lt;br&gt;Marie &quot;Lagadu&quot; Derrien|{{Wp|George Richmond|George Richmond}}, 1863,&lt;br&gt; portret van Jind Kaur|Van links naar rechts: transparante stof, zachte doffe wollen stof, zijdeachtig glanzende stof, katoen of linnen}}
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>az5k8ao9aj2423ih3k0rfzokejlly6g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Lijnen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35103</id>
    <revision>
      <id>422375</id>
      <parentid>362905</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:17:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8201" sha1="ri85payw1rc41pj71ftydp873qtjpc0" xml:space="preserve">Lijnen zijn een hulpmiddel om het oog door een schilderij te leiden en geven richting of beweging aan de compositie. 

In de werkelijkheid komen volkomen rechte lijnen niet veel voor. Uitzonderingen zijn de rand van een weg, de horizon, tuigage van een zeilboot, of randen van allerlei voorwerpen die door mensen zijn gemaakt.

Het is wel belangrijk, als je rechte lijnen in de compositie opneemt, dat ze echt recht zijn. Dat geldt vooral voor de horizon, als die niet &quot;horizontaal&quot; loopt, zal dat onmiddellijk opvallen.  

{{Schildervoorbeeld3|File:Homenaje a Mozart.jpg|File:Paisaje mitico.jpg|File:Piet Mondriaan, 1939-1942 - Composition 10.jpg|Eugenio Cruz Vargas (1923–2014)&lt;br&gt;Hommage aan Mozart|Idem&lt;br&gt;Mystiek landschap|Mondriaan|Links een compositie met lijnen in ogenschijnlijk willekeurige richtingen, die echter meteen de indruk van een landschap opwekken. In het midden een landschap, met een scheve horizon. En Mondriaan schilderde natuurlijk alleen zijn strenge strakke horizontale en verticale lijnen}}

==Horizontaal, verticaal, diagonaal, rond==
Vooral horizontale lijnen kunnen een effect van rust aan een schilderij geven. Verticale lijnen kunnen een associatie met kracht, stabiliteit of groei opwekken. Diagonale lijnen geven vooral richting en beweging in de compositie. Ronde lijnen kunnen een sierlijke en prettige indruk geven. Allerlei willekeurige lijnen geven al snel een onrustig beeld, maar dat kan natuurlijk ook de bedoeling van de kunstenaar zijn.

{{Schildervoorbeeld3|File:Gernod Weis Oel auf Leinwand 150x200 1995.jpg|File:Beach with Five Piers at Domburg.jpg|File:Rex Whistler - The Dairy Bridge Looking towards the Palladian Bridge, Wilton Park, Wiltshire 1942.jpg|Gernod Weis|Piet Mondriaan&lt;br&gt;Strand met pieren bij Domburg|Reginald John &quot;Rex&quot; Whistler&lt;br&gt;(1905–1944)|Horizontale lijnen, ook al zijn ze fel rood geschilderd, geven rust en stabiliteit aan het schilderij, behalve dan in het schilderij van Rex Whistler. Doordat de balustrade scheef is, heb je de neiging om het schilderij recht te willen hangen}}

{{Schildervoorbeeld3|File:Alexej von Jawlensky Heilandsgesicht Kopf Lichte Ruhe c1921.jpg|File:00472-Jader-Siqueira---Tríp.jpg|File:Vuurtoren bij Westkapelle, 1908.jpg|Alexej van Jawlensky&lt;br&gt;Gezicht van de heiland|Jader Osório Siqueira|Piet Mondriaan&lt;br&gt;Molen bij Westkapelle|De verticale lijnen uit deze schilderijen, zo naast elkaar geplaatst, geven vooral de indruk van stevigheid, kracht en stabiliteit}} 

{{Schildervoorbeeld3|File:Vassily Kandinsky, 1923 - On White II.jpg|File:Firing a 9.2 Gun Art.IWMARTLD1585.jpg|File:Robert Delaunay - Eiffel Tower (St Louis).jpg|Kandinsky, 1923|Eric Ravilious (1942)&lt;br&gt;afschieten van een kanon|{{Wp|Robert Delaunay|Robert Delaunay}} (1885–1941)&lt;br&gt;Eiffeltoren|Diagonale lijnen geven, zeker als het een schilderij in vierkant formaat is, een explosieve indruk. In het langwerpige schilderij van Delaunay is dat minder uitgeproken.}}

{{Schildervoorbeeld3|File:Brooklyn Museum - Xdx - Manierre Dawson - overall.jpg|File:2012 - 81 x 82 - dead forest - Oil on Canvas.jpg|File:Fold.jpg|Manierre Dawson (1887–1969)|Schwarzes-flimmern&lt;br&gt;Dood bos|Jkaeelwes, 2009|Ronde lijnen geven al gauw iets speels en luchtigs aan de compositie}}

{{Schildervoorbeeld3|File:Fragmented geometry A N9.jpg|File:2009 - 81,5 x 81,2 - The mouse shadow on the second moon.JPG|File:Percy Shakespeare View from the artist's bedroom .jpg|Jack Mancino&lt;br&gt;Gefragmenteerde geometrie|Schwarzes-flimmern|{{Wp|Percy Shakespeare|Percy Shakespeare}}&lt;br&gt;zicht vanuit de slaapkamer|Willekeurige lijnen geven meteen een druk schilderij, een gevoel van onrust, of in positieve zin levendigheid, overheerst bij de kijker}}

In een punt samenkomende lijnen geven ons snel de indruk van ruimtelijke diepte, vanwege het feit dat we zo gewend zijn aan het [[Schilderen/Perspectief|perspectief]].

== Invloed van de rand van het schilderij ==
De lijnen in je schilderij worden afgezwakt of juist versterkt door de randen. In een schilderij met liggend formaat komt een horizontale lijn sterker over, bij een staand formaat juist de verticale lijn.

==Gesuggereerde lijnen==
In een compositie kan je zichtbare lijnen opnemen, of gesuggereerde of denkbeeldige lijnen, die niet werkelijk geschilderd zijn. Zo is een zichtlijn vanuit een gezicht een gesuggereerde lijn. De kijker is geneigd deze zichtlijn met de ogen te volgen, op zoek naar hetgeen de afgebeleelde persoon ziet. 

{{Schildervoorbeeld3|File:Drie vrouwen.jpg|File:Jean-Etienne Liotard (1702-1789) Hollands meisje aan het ontbijt2c ca 1756-’57.jpg|File:Lavery On the beach.jpg|{{Wp|Felix Nussbaum|Felix Nussbaum}} (1904-1944)&lt;br&gt;Drie vrouwen|{{Wp|Jean-Étienne Liotard|Jean-Étienne Liotard}} (1702-1789)&lt;br&gt;Hollands meisje aan het ontbijt|John Lavery, op het strand|
Denkbeeldige lijnen ontstaan in het schilderij van Nussbaum door de bovenkant van de hoofden, de schouders, de onderkant van de rok van de drie vrouwen met elkaar te verbinden. Deze lopen richting het verdwijnpunt, buiten het schilderij. In het schilderij van Liotrard, , veroorzaakt de blik van de vrouw een denkbeeldige diagonale lijn, omdat zij geconcentreerd de koffiekan bedient. De vrouwen op het strand van Lavery, kijken beiden naar beneden. Dus hoewel de liggende vrouw op de diagonaal ligt en het kleed horizontale lijnen bevat, komt er nog een denkbeeldige verticale lijn bij.}}

==Omlijningen==
Sommige schilders gebruiken lijnen om vlakken te accentueren. De lijnen worden dan om een vlak heen getrokken. Daarbij een aantal tips:

* Het kan mooi zijn om een omtrek te onderbreken, dat geeft een speelser en losser beeld.
* Een fijn onderwerp (bijvoorbeeld de arm van een jong meisje) vereist een fijnere omtrek dan een grover onderwerp (zoals de been van een grote sportfiguur)
* De schaduw/lichtwerking kan versterkt worden door de lijn aan de lichte kant van het onderwerp (vaak de bovenkant), licht te maken en aan de onderkant juist donker.

{{Schildervoorbeeld3|File:Gwendoline Shakespeare (b.1917) - Percy Shakespeare.jpg|File:Charlotte Salomon - JHM 4351.jpg|File:Amrita Sher-Gil Hungarian-gypsy-girl.jpg|{{Wp|Percy Shakespeare|Percy Shakespeare}}|{{Wp|Charlotte Salomon|Charlotte Salomon}} (1917–1943)&lt;br&gt;Leven? of theater? Een zangspel|Amrita Sher-Gil|Links: Zachte omlijningen rond het portret zijn nodig om het portret los te doen komen van de achtergrond in bijna dezelfde tinten. Het middelste schilderij lijkt meer op een tekening, de lijnen zijn overheersend. In het rechter schilderij is de omlijning van de vrouw nodig, om haar los te maken van de wild geschilderde achtergrond}}

== Geen vaste hand? ==
Sommige mensen hebben een vaste hand, en kunnen de prachtigste lijnen maken. Maar heel veel mensen kunnen dat niet. Een truc is om de kwast of penseel goed tegen het doek aan te drukken, dan staat je hand beter stil, je hebt houvast en je kan de lijn beter sturen. Je kan ook een schilderstok gebruiken om ongewenste bewegingen van je hand tegen te gaan.

== Scherpe rechte lijnen maken ==
Je kan scherpe rechte lijnen maken door afplaktape te gebruiken. Maskeertape kan op dezelfde manier worden gebruikt als huisschilders dat doen, als ze bijvoorbeeld langs kozijnen moeten verven. Je kunt deze tape gebruiken op acrylverf die al droog is zonder het te beschadigen; waar het om gaat is dat de tape zodanig is aangebracht dat er geen verf onder de tape kan komen. Ben je klaar, dan kun je de tape verwijderen. Als het goed is zie je nu een perfecte rechte lijn, zonder vlekken. Bij olieverf is het lastiger. Probeer uit welke tape je op de vette verf houdt, zonder deze te beschadigen.

Je kan ook een oude liniaal gebruiken en deze in de verf dopen. Vervolgens druk je de liniaal op je doek, waar je de lijn wilt hebben. Veeg snel weg als de lijn te lang is. Een korte rechte lijn kan je maken via de zijkant van je schildersmes.

== Lijnen in reliëf ==
Met een spuitflesje en vrij dikke verf (of acryl met een gel) kan je lijnen in reliëf aanbrengen op je doek. Als de lijnen helemaal droog zijn kan je ze nog extra naar voren laten komen door ze een schaduw te geven. Veeg wat donkere verf over de reliëflijnen heen, en haal het teveel direct weg.
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>ri85payw1rc41pj71ftydp873qtjpc0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Zelfportret</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35104</id>
    <revision>
      <id>422398</id>
      <parentid>316586</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:30:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2065" sha1="7v2ozrtefhtxf2n92f7kshcuk2j1vmv" xml:space="preserve">Het schilderen van een zelfportret is van alle tijden. Het is de beste manier om te oefenen met een gelijkenis, verhoudingen, etcetera. Jijzelf bent immers het meest geduldige en het meest gewillige model van alle mensen om je heen. Het enige wat je nodig hebt is - naast je verf en alle toebehoren - een spiegel.

{{Schildervoorbeeld4|File:De mulieribus claris - Marcia.png|File:Girl at a mirror, by Paulus Moreelse.jpg|File:Berthe Morisot - Psyché.JPG|File:Der-maler-und-jo oppler 1928.jpg|Anoniem, 15e eeuw|Paulus Moreelse&lt;br&gt;1632&lt;br&gt;Meisje bij een spiegel|Berthe Morisot&lt;br&gt;1876&lt;br&gt;Psyché|Ernst Oppler&lt;br&gt;1928&lt;br&gt;De schilder en Jo Oppler|Een gelegenheid om schilderijen met spiegels te laten zien. Links een heel oud voorbeeld van het schilderen van een zelfportret, helemaal rechts een ander soort zelfportret, maar met een vrouw erbij. Het schilderij gaat echter eerder om de vrouw dan om de schilder. Maar hij is er duidelijk bij. De middelste schilderijen laten zien welke leuke effecten je kan krijgen met een spiegel. Zo laat je het model van twee kanten tegelijk zien. }}

Een zelfportret is vaak herkenbaar omdat de persoon je aankijkt, met een intense blik. Die intense blik komt doordat de schilder zichzelf intens moet bekijken om zichzelf te schilderen. Dat zie je in de ogen van het portret terug.{{Schildervoorbeeld4|File:Self-portrait of Vincent Van Gogh.jpg|File:Bakst self.JPG|File:Autorretrato Goya 1815.jpg|File:Karl Briullov - self-portrait 1823.jpg|Vincent van Gogh|Léon Bakst|Francisco Goya|Karl Brjulov|Vier negentiende eeuwse zelfportretten van mannen. De intense blikken komen overeen, maar de een geeft een ideaalbeeld weer, de ander schildert keihard de werkelijkheid die hij ziet op dat moment. }}{{Schildervoorbeeld4|File:Selbstbildnis.JPG|File:Else Berg Selfportrait 1917.jpg|File:Elin Danielson-Gambogi.jpg|File:Paula Modersohn-Becker.jpg| Karoline Wittmann|Else Berg|Elin Danielson-Gambogi|Paula Modersohn-Becker|Vier twintigste eeuwse zelfportretten van vrouwen, de meeste met expressionistische kleuren. }}
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>7v2ozrtefhtxf2n92f7kshcuk2j1vmv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Pigmenten</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35105</id>
    <revision>
      <id>422344</id>
      <parentid>331505</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:07:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3523" sha1="69estpkexctgngzuo5izxk38ac72d8l" xml:space="preserve">'''Pigmenten''' zijn de vaste stoffen die in verf aanwezig zijn en die de kleur brengen in de verf. Het zijn sterk fijngemalen vaste stoffen die door de olie of in het acrylmedium zijn gemengd. Heel vroeger was verf niet in tubes te koop, maar moesten de kunstenaars zelf hun pigmenten malen en mengen met olie. Daarvoor was veel kennis nodig, kennis die tegenwoordig beschikbaar is bij de fabrikanten van verf. Om een voorbeeld te noemen: voor sommige pigmenten hoeft slechts 10% bindmiddel te worden toegevoegd, voor andere tot wel 150%. Daarnaast heeft het ene pigment een siccatief (droogmiddel) nodig, het andere juist een vertrager voor de droogtijd.

Toch moeten we een aantal eigenschappen van pigmenten ook nu nog wel kennen. 

==Wat zijn pigmenten==
Pigmenten zijn droge stoffen, die niet oplossen in het oplosmiddel. Het blijven kleine korreltjes. Dit in tegenstelling tot kleurstoffen die wel in water of andere oplosmiddelen oplossen. Kleurstoffen worden niet in olieverf of acryl gebruikt.

[[Bestand:Tokyo - Yanaka 167 (15624945727).jpg|thumb|500px|center|Kasten met rode, roze, oranje en gele pigmenten in Tokyo]]

Er bestaan drie soorten pigmenten:
*Organische pigmenten. Dit zijn koolstofverbindingen die synthetisch geproduceerd worden. Vroeger waren ze van dierlijke of plantaardige oorsprong. Zo is karmijn oorspronkelijke afkomstig uit de {{Wp|cochenilleluis|cochenilleluis}}. Voorbeelden van organische pigmenten zijn: alizarine, azo-pigmenten, phtalocyanine en quinacridone. Ook zwarte pigmenten zijn veelal organisch. Deze werden oorspronkelijk gemaakt uit verbranding van hout of beenderen (bijvoorbeeld ivoorzwart).
*Anorganische pigmenten zijn van minerale oorsprong. Het zijn metaalverbindingen. Voorbeelden zijn omber, oker en sienna, maar ook andere delfstoffen met zware metalen, zoals cadmiumgeel. De eerstgenoemde zijn {{Wp|aardkleur|aardkleuren}}, die gemaakt worden van ijzerverbindingen. Vrijwel alle anorganische pigmenten worden tegenwoordig vaak synthetisch geproduceerd, zoals cadmiumkleuren, kobaltblauw en titaanwit.
*Verlakte pigmenten zijn kleurstoffen die voor het bindmiddel of oplosmiddel langs chemische weg onoplosbaar zijn gemaakt. Deze pigmenten  hebben meestal geen goede lichtechtheid, en bovendien verspreiden zij zich snel door andere verflagen heen.

==Lichtechtheid==
Zie het hoofdstuk [[Schilderen/Lichtechtheid|Lichtechtheid]]

==Transparantie==
Zie het hoofdstuk [[Schilderen/Transparantie|Transparantie]]. 

==Prijsverschillen==
Pigmenten, en daarmee de tubes olieverf, kunnen sterk in prijs verschillen. Zo zijn de aardkleuren (oker, omber etc) over het algemeen vrij goedkoop. De werkelijke cadmiumkleuren zijn veel duurder. Sommige pigmenten zijn zelfs vrijwel onbetaalbaar, zoals het ceruleumblauw of kobaltviolet. Op de tubes van in elk geval Talens staat een prijscode. Vanwege de grote kleurkracht zal je met de dure tubes verf over het algemeen wel lang doen. Gebruik ze echter met mate en alleen voor de finishing touch.

==Giftigheid==
Veel pigmenten zijn verbindingen van zware metalen, zoals arseen, kobalt, chrome en cadmium. De ergste vergiften, zoals lood en kwikverbindingen zijn niet meer in de handel. Zo is als variant van het kwikhoudende vermiljoen een synthetische versie ontwikkeld. Wees in elk geval voorzichtig met verf en laat het niet al te veel op je handen zitten, en vermijd absoluut om verf in je mond te krijgen. Laat je kinderen niet alleen met de verf, al vinden ze het leuk om ook te schilderen, blijf erbij.
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>69estpkexctgngzuo5izxk38ac72d8l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Acrylverf</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35106</id>
    <revision>
      <id>422341</id>
      <parentid>333865</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:07:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5820" sha1="r95kiaf7uwgc0oh89cn140g6jbck7bn" xml:space="preserve">[[Bestand:GoldenAcrylicColors.jpg|thumb|350px|Acrylverf wordt geleverd in potten, flessen en tubes]]
Acrylverf ontstond in de jaren 1940 en heeft sindsdien in de moderne kunst een goede positie gekregen. Kwaliteiten zijn vooral het snelle drogen en de houdbaarheid. Acrylverf is ook bijzonder veelzijdig en kan voor verschillende schildersstijlen gebruikt worden. Het kan zoals waterverf sterk verdund worden, of zoals olieverf in dikke lagen worden toegepast, ook direct uit de tube. Lees meer over de [[Schilderen/Acrylverftechnieken|acrylverftechnieken]] in het betreffende hoofdstuk.

==Mogelijkheden==
Acrylverf wordt net als olieverf aangebracht op doek of papier.  

Maar deze verfsoort kan door de extreem goede hechting op vrijwel elk ander oppervlak worden aangebracht, indien het niet vettig is, zoals hout, steen, glas of textiel. Als de ondergrond wel vettig is zal dit de waterige acrylverf afstoten en doen parelen.  

Een grondverf is meestal overbodig, behalve als glad metaal beschilderd moet worden.  

==Voordelen==
Het grootste voordeel van acrylverf is wellicht dat het - zolang het niet opgedroogd is - opgelost kan worden in water. Het is niet zo ongezond als olieverf omdat er geen terpentijn of terpentine gebruikt wordt, maar slechts water als verdunner en schoonmaakmiddel. Acrylverf ruikt dus nauwelijks en niet sterk naar terpentijn.

De korte drogingstijd maakt het mogelijk veel sneller te werken.

Acrylverf is &quot;lang&quot;: de penseeltoetsen vervloeien weer. De penseelvoering is dus meestal niet zichtbaar in het eindresultaat. 

Voor zover nu bekend, vertoont acryl niet, zoals bij olieverf wel kan gebeuren, kraken en barsten in de verflagen, tenzij je opzettelijk iets geks doet. En acrylverf is ook lichtechter, hetgeen vooral een probleem is bij waterverf. 

==Nadelen==
Het is verstandig om speciale kwasten te gebruiken. Acrylverf droogt snel, wordt keihard en is dan niet meer oplosbaar. Traditionele dure penselen, bijvoorbeeld gemaakt van marterhaar, kan je beter niet gebruiken, want ze kunnen volledig onbruikbaar worden. Om dezelfde reden worden meestal papieren paletten gebruikt, omdat de verf van een houten palet moeilijk te verwijderen is. Zet je kwasten, ook tijdens het schilderen, altijd meteen in water. Zorg dus dat je maar één kwast met verf in je hand hebt. 

Bij het werken is het aan te bevelen oude kleding aan te trekken of een schort voor te doen.  

Het nadeel van acrylverf vinden sommigen ook het nogal glimmende, op plastic lijkende, uiterlijk. 

Je kan met acrylverf eigenlijk niet direct op het doek mengen, wat met olieverf wel kan. De reden is wederom dat de verf erg snel droogt, bijvoorbeeld omdat het water in het doek dringt. Meng je kleuren dus altijd op het palet.  Tegenwoordig kun je wel op het doek mengen door een vertrager te gebruiken, dan droogt de verf minder snel.
5
Tijdens het drogen wordt de kleur van acrylverf iets donkerder en vindt er door de verdamping ook een aanzienlijk volumeverlies plaats. Om een controleerbaar impasto-effect met acrylverf te bereiken is het daarom nodig een vulmiddel te gebruiken. Zowel de verkleuring als het krimpen komt bij olieverf niet voor.  

Bij acrylverf is de pigmentconcentratie meestal lager dan bij olieverf vanwege de vele toevoegingen: de helft van de verfmassa bestaat uit water of oplosmiddel - en omdat de fabrikanten, ook als dit voor een bepaald pigment op zich niet nodig is, altijd een constante hoeveelheid bindmiddel gebruiken om te voorkomen dat de verf bij droging door ongelijke krimpspanning gaat scheuren. Daardoor lijken de kleuren minder verzadigd en is het moeilijker dekkend details aan te brengen. Dat laatste wordt nog verder bemoeilijkt doordat de verf erg stroperig is, maar het gebruik van tolueen als oplosmiddel vermindert dat probleem.   

[[Bestand:Pyrrole Red Dab.JPG|thumb|250px|Een klodder acrylverf, die al de typische vervloeiing vertoont]]

== Schildersmedia ==
Voor acrylverf is in de loop der jaren een groot aantal speciale schildersmedia ontwikkeld. Die bestaan uit een — of een combinatie — van de polymere bindmiddelen, puur of aangevuld met verdikkingsmiddelen en/of vulmiddelen. Deze media maken allerlei glaceer- en impastotechnieken mogelijk, mede doordat ze de verhouding tussen de componenten wijzigen. Door de media toe te voegen aan aquarelverf of inkten verkrijgen deze de eigenschappen van acrylverf. De beperkingen in pigmentkeuze bij normale acrylverf kunnen hierdoor omzeild worden.

== Schoonmaken ==
Gemorste natte acrylverf kan je meestal direct verwijderen door te spoelen met veel water. Trek het kledingstuk waarop je heb gemorst meteen uit. Doe na het eerste spoelen wat wasmiddel op de natte plek, en probeer de verf zoveel mogelijk weg te borstelen. Was het kledingstuk daarna meteen in de wasmachine.  

Als de acrylverf opgedroogd is, laat het kledingstuk dan weken in overdunde groene zeep, spoel het goed uit en was het vervolgens in de wasmachine. Als je het zo niet schoon krijgt op deze manier, kan je het proberen met spiritus gemengd met wat ammonia. Doe je afwashandschoenen erbij aan en ventileer goed! 

Soms lukt het om katoen of wol mechanisch (afkrabben) schoon te maken na inweken met heet water en zeep of chemisch met aceton dat eveneens gebruikt kan worden om ingedroogde kwasten te behandelen. 

== Verschillende merken ==
Er bestaan vele verschillende merken en types acrylverf. Het is het beste om verfsoorten te gebruiken van een en dezelfde basis en het liefst van hetzelfde merk. Als je toch iets door elkaar wilt gebruiken, probeer dat dan eerst uit op een stuk dik papier. 

Over het algemeen hebben de goedkopere &quot;studieverven&quot; minder en goedkoper pigment. Sommige merken gebruiken geen vloeimiddelen zodat de pigmentconcentraties hoger zijn, zoals ''Golden Artist Acrylics''.
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>r95kiaf7uwgc0oh89cn140g6jbck7bn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Bloemen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35117</id>
    <revision>
      <id>422401</id>
      <parentid>334197</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:30:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Links}}</comment>
      <origin>422401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5802" sha1="ckc5an54lxdiuqxd09znxxox8d914v4" xml:space="preserve">Het schilderen van bloemen is dankbaar, vanwege de vrijheid in kleurgebruik, compositie en de algehele vrolijkheid. Verreweg de meeste mensen vinden bloemen mooi, dus als je een mooi schilderij wil maken, is een bloem een prachtige start. Smaken verschillen natuurlijk, maar meestal wordt met beperking een beter eindresultaat verkregen. Kies dus niet teveel kleuren en teveel vormen tegelijk. Denk na wat je vooral wil laten zien, de mooie vaas, of juist de bloemen?

{{Schildervoorbeeld3|File:Egon Schiele - Sonnenblumen - 1917.jpeg|File:Antonio Sicurezza - Sunflowers.jpg|File:Matthias Laurenz Gräff. Blühende Sonnenblumen im Herbst, 50x40 cm.JPG|Egon Schiele&lt;br&gt;(1890–1918)|Antonio Sicurezza&lt;br&gt;(1905–1979) |Matthias Laurenz Gräff&lt;br&gt;2012|Drie totaal verschillende schilderijen van zonnebloemen. Bij welke schilder gaat het erom hoe mooi ze zijn? Waar gaat het bij de anderen om?}}

== Vereenvoudig en maak keuzes ==
Als je zou proberen om alle details van de bloemen te schilderen, gaat je schilderij vooral lijken op een botanische studie. Dat is misschien je doel (zie een paragraaf hieronder) maar misschien wil je een los, vrolijk, boeket schilderen. Dan moet je echt keuzes maken wat je wel weergeeft, en wat niet. En vooral kijken wanneer je beter kan ophouden met het toevoegen van nog meer details. Een goed resultaat kan je bereiken door te proberen  de essentie van de bloem te vinden, de kleur, de vorm en de textuur. Kies je voor de tederheid van dunne blaadjes, of juist de volheid en stevigheid van een gevulde bloem. Begin met alleen de kleurvlakken te schilderen, en voeg vervolgens details toe te voegen.
{{Schildervoorbeeld4|File:Abraham Harris Benson - Anemones (15388742130).jpg|File:Camille Pissarro - Roses in a Glass (13374520584).jpg|File:Anna Munthe-Norstedt, Stilleben med luktärtor.jpg|File:Stilleven met pioenrozen in een vaas door Willy Gorissen.tif|Abraham Harris Benson&lt;br&gt;2014&lt;br&gt;Anemonen|Camille Pissarro&lt;br&gt;(1830–1903)&lt;br&gt;Rozen|Anna Munthe-Norstedt&lt;br&gt;(1854–1936)&lt;br&gt;Lathyrus|Willy Gorissen&lt;br&gt;tussen 1960 en 1970&lt;br&gt;stilleven met pioenrozen in een vaas|Drie stillevens met rode en roze bloemen in een glazen vaas, en een in zwarte vaas. Kijk eens naar de sterke vereenvoudigingen die gemaakt zijn, maar waardoor de bloemen des te meer bloemen worden. De keus voor de achtergrond is ook heel verschillend, variërend van donker naar licht. Bij een donkere achtergrond valt de schittering van de vaas meer op. Bij een lichte achtergrond kijk je eerder naar de bloemen die daarmee contrasteren. In het schilderij van Willy Gorissen is de achtergrond deels donker, deels licht. De vaas is een mat zwart met een kleine schittering. De gele accenten maken het werk spannender dan de andere werken hier, omdat het contrasteert met het roze van de bloemen. Het stilleven van Pisarro laat de meeste diepte zien. Zowel het glas als de bloemen vragen om aandacht, maar de balans is hier prachtig. }}

== Vergankelijkheid ==
Bloemen zijn vergankelijk, als je ze net geplukt hebt gaan ze al dood. Dat is ook het doel van een bloem: om dood te gaan teneinde zaden te produceren. Die vergankelijkheid mag best tot uitdrukking komen in het schilderij, door bijvoorbeeld wat verlepte blaadjes te laten zien. Dit is ook in overeenstemming met de traditie van de Nederlandse schilderkunst. Veel stillevens, ook die met bloemen, waren bedoeld als een memento mori. Denk ook aan het versje dat veel in poëziealbums wordt gebruikt: ''bloemen verwelken... schepen vergaan... maar onze liefde... blijft altijd bestaan.''
{{Schildervoorbeeld3|File:Emil Carlsen - Vase and Flowers (14106780538).jpg|File:ELW-Blumenflasche.jpg|File:Henri Fantin-Latour - Lis blancs, 1883.jpg|Emil Carlsen&lt;br&gt;onbekende datum|Elfriede Lohse-Wächtler&lt;br&gt;(1899–1940)&lt;br&gt;Tulp in vaas|Henri Fantin-Latour&lt;br&gt; (1836–1904)&lt;br&gt;Witte lelies|Schilderijen waar de kwetsbaarheid en de vergankelijkheid van de bloemen tot ontroering bij de waarnemer kan leiden.}}

== Compositie ==
Bloemen lenen zich door hun natuurlijke vorm voor een losse compositie. Als je ze stijf en symmetrisch naast elkaar zet krijg je een onnatuurlijk geheel. Maar dat kan natuurlijk wel je doel zijn. Er is niets verboden in de schilderkunst. De schrijfster van dit boek vindt onderstaande voorbeelden van een stijve compositie, een te grote detaillering, niet zo fraai. Maar smaken verschillen.
{{Schildervoorbeeld3|File:Andries Bosman - Cartouche with the Christ Child surrounded by a flower garland.jpg|File:S. E. Davis.JPG|File:Felix Vallotton - Still Life with Gladioli (13910370102).jpg||||}}

== Botanische afbeeldingen ==
Het maken van botanische afbeeldingen is een vak apart. Het zijn eerder ingekleurde tekeningen dan schilderijen, omdat de details zeer nauwkeurig weergegeven moeten worden. Vaak wordt de aquareltechniek gebruikt, omdat ook daarmee heel precies kan worden geschilderd. De verdunde verf is heel netjes, &quot;binnen de lijntjes&quot; aan te brengen. Toch kan een botanisch schilderij ook wel schoonheid in zich hebben. Hieronder een aantal voorbeelden puur ter inspiratie.{{Schildervoorbeeld4|File:Darlingtonia californica, by Mary Vaux Walcott.jpg|File:Hoffmann-Dennert botanischer Bilderatlas (Taf. 21) (6424991533).jpg|File:Descriptive catalogue of flowering, ornamental trees, shrubs, bulbs, herbs, climbers, fruit trees, &amp;c., &amp;c., &amp;c (15322832712).jpg|File:Plantarum indigenarum et exoticarum icones ad vivum coloratae, oder, Sammlung nach der Natur gemalter Abbildungen inn- und ausländlischer Pflanzen, für Liebhaber und Beflissene der Botanik (15903974899).jpg|Mary Morris Vaux Walcott&lt;br&gt;1860 – 1940&lt;br&gt;Darlington californica|Hoffmann-Dennert,&lt;br&gt;voorjaarsbloemen, crocus, narcis, sneeuwklokje en salamonszegel.|Yokohama Ueki Kabushiki Kaisha.&lt;br&gt;1909&lt;br&gt;roos|Een korstmos| }}
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>ckc5an54lxdiuqxd09znxxox8d914v4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Mengen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35171</id>
    <revision>
      <id>422360</id>
      <parentid>335392</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:14:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11954" sha1="ql99xce40dbd0byjr145q7upkkosn81" xml:space="preserve">Het kan wel, schilderen uit de tube, en sommigen, zoals Karel Appel, deden dat ook. Maar de meeste schilders zullen vrijwel altijd hun kleuren mengen. In de bijlage van dit boek staat een simpele [[Schilderen/Oefening in mengen|oefening in mengen]]. In dit hoofdstuk gaan we daar iets dieper op in. Maar je leert mengen van kleur vooral door het te doen. Het is wel nuttig en bijzonder leerzaam om met je gekozen palet een mengschema te maken, en elke kleur met alle andere te mengen en dat op een goedkope ondergrond vast te leggen.
[[Bestand:Kleurmengkaart olieverf.jpg|miniatuur|400x400px|Mengkaart met olieverf kleuren, type Van Gogh van Talens. Op de bovenste, linker en rechter zijde, en in de diagonaal de ongemengde kleuren. De één na rechter kolom laat menging met wit zien. Elk vakje is een menging met twee kleuren, de verhouding is niet precies bekend. De kleuren onder de diagonaal zijn bovendien gemengd met wit.]]

== Algemene aanpak ==
Als je veel verf van de gemengde kleur nodig hebt, meng je met een paletmes op het palet. Bij een kleine hoeveelheid kan je wel met een penseel of kwast mengen. Als er te veel verf in de penseel zit, kan je dat er met een paletmes uitdrukken. Begin dan aan de kant van de buis. Pas vooral op met acrylverf. Als de penseel vol zit met verf, zorg dan dat de verf niet uitdroogt, want dan is de penseel voorgoed bedorven.

Begin bij het mengen in principe met de lichtste kleur (geel, wit etc.), en meng er dan een beetje van de gewenste donkerder kleur door. Wil je groen mengen, begin dan met gele verf, en werk er als eerste stap een kleine hoeveelheid blauw doorheen. De reden hiervan is dat de kleurkracht van de donkerder verf veelal krachtiger is, zodat je er weinig van nodig hebt. Als je begint met de donkere kleur, moet er soms wel heel veel van de lichtere kleur bijgemengd worden. Dat kan zoveel worden dat je het teveel weg moet gooien. In zo een geval kan je beter opnieuw beginnen in de andere volgorde. Let bijvoorbeeld ook op een lakkleur als alizarine rood. Van deze kleur gebruik je bijna altijd teveel.

Roer de verf niet alleen, maar pak vooral alles op. Kneed vervolgens de kleuren als het ware door elkaar, zodat er een egaal eindresultaat volgt. Uitzonderingen zijn er altijd; bij het schilderen van haren bijvoorbeeld, kan het zinvol zijn de verf niet geheel te mengen, maar een streperig resultaat te bereiken door half-gemengde verf te gebruiken.

Als je denkt je mengkleur klaar te hebben, houd dan je penseel met die kleur dan voor je werk, op de plaats waar de kleur moet komen, zodat je het eindresultaat kan beoordelen zonder de verf op het doek aan te brengen.

== Mengen op het doek ==
Vooral met olieverf is het wel mogelijk op het doek de kleuren door elkaar te mengen. Dat kan zinvol zijn om mooi verlopende tinten te krijgen. Daarvoor moet de verf nog nat zijn. Een andere methode om verlopende kleuren te krijgen is [[Schilderen/Tamponeren|tamponeren]]. Bij acrylverf is mengen op het doek ook wel mogelijk, maar dan moet wel een vertragend medium gebruikt worden, of moet de verf nat gehouden worden door het regelmatig met een plantenspuit te bevochtigen.

== Kleuren verzwakken ==
Als je kleuren wilt verzwakken of dempen kan je dat op de volgende manier doen:
* Voeg een beetje toe van een complementaire kleur. Complementaire kleuren zijn kleuren die in de {{Wp|Kleurencirkel|kleurencirkel}} recht tegenover elkaar staan, zoals rood/groen, oranje/blauw, geel/paars. Door aan rood een beetje groen toe te voegen (gebruik heel weinig) verzwak je de kleur aanzienlijk. Dat lukt ook als je een fel groen wilt verzwakken. Voeg dan een beetje rood toe.
* Als je het te lastig vindt, via de complementaire kleur, kan je ook eventueel wat zwart toevoegen. Meng de verf goed, omdat je anders streken zwarte verf in je uiteindelijke kleur terugvindt. Echter, zwart heeft vaak een kleur van zichzelf, de verschillende zwarten zijn ook anders. Geel mengen met zwart kan bijvoorbeeld leiden tot een soort groen. 
* Mengen met bruin: dat kan ook, maar vaak krijg je dan een wat viezere kleur. Als de achtergrond van het schilderij bruin is, kan het effect wel mooi zijn.
* Ook door het gebruik van wat kleur uit de achtergrond van het schilderij kan je een te felle kleur temperen.

== Kleuren verhelderen ==
Kleuren verhelderen, feller maken is niet mogelijk. Een helder geel uit de tube kan je nooit helderder of feller maken. Wel kan je het lichter maken, door er wit doorheen te mengen. 

Kleuren die toch al licht zijn kun je niet veel veranderen qua tint; donkere kleuren zijn wat dat betreft veelzijdiger omdat je meer kleurkracht hebt om mee te werken. Een beetje wit of een andere lichte kleur maakt veel verschil, dus begin met voorzichtig een heel klein beetje toe te voegen, en beoordeel het effect.

Door het mengen met wit, ontstaan gauw pastelkleuren als je teveel gebruikt, rood wordt bijvoorbeeld roze. Een lichtere versie rood kan je beter krijgen door het met geel te mengen, dan door wit.

== Groen mengen ==
Groen uit de tube is vrijwel nooit mooi en vaak te overheersend. Door mengen van blauw met geel worden beter bruikbare groentinten verkregen. Wel kan met een basisgroen (bijvoorbeeld kobaltgroen of viridiaan) door bijmengen van geel een goed resultaat verkregen worden.

De helderste groentinten worden verkregen vanuit citroengeel of licht cadmiumgeel, vooral door het mengen met kobaltblauw of ceruleumblauw, die weinig roodtonen bevatten. Door mengen met ultramarijn wordt het resultaat iets bruiner. Napelsgeel of okergeel kunnen ook gebruikt worden in combinatie met blauw om groenen te maken. Ook dan ontstaan gedekte tonen groen. Ervaring krijg je door alle combinaties te proberen en deze in vakjes aan te brengen. Schrijf de gebruikte basiskleuren erbij, om het later te kunnen terugvinden.

== Oranje mengen ==
Oranje maak je uit veel geel met een weinig rood. De helderste oranje tonen resulteren uit Indisch geel met helder cadmiumrood. Bruinachtige tonen oranje bijvoorbeeld uit gele oker met alizarinerood.

== Violet of paars mengen ==
Er wordt ons altijd geleerd dat rood en blauw samen paars vormen, of niet? Nou is dat wel zo, maar dit is niet een heldere, stralend paars. In plaats daarvan is een bruinachtig blauw het resultaat. Het is niet het resultaat waar je aan denkt bij paars. Dat komt omdat rood en blauw zoals ze uit een tube komen secundaire kleuren zijn - ze bestaan zelf weer uit een menging van primaire kleuren, waardoor elke kleur weer minder vol is en minder licht van het kleurenspectrum reflecteert, waardoor je een paars krijgt dat donkerder en modderig is in plaats van stralend en helder. De echte primaire kleuren zijn namelijk magenta, cyaan en geel. 
Als je primaire kleuren wil mengen, let dan goed op welke verf je aanschaft, vaak hebben de kleuren 'process' voor hun naam staan, deze zijn speciaal ontwikkeld om goed mee te kunnen mengen. 
Gebruik altijd de kleuren van hetzelfde merk, omdat er tussen de merken wel eens wat verschil zit.

Het gebruiken van de ware primaire kleuren — magenta en cyaan — resulteert in meer heldere kleuren en een levendige tint. Wil je een voller paars, doe er dan meer blauw bij. Meer donkerpaars, doe er zwart bij. Soms is het nodig een klein beetje wit toe te voegen, omdat het mengsel erg donker is.

Kortom, het is moeilijk, om een mooi paars te maken. Heb je het nodig in je schilderij, en lukt het niet, koop dan eventueel zo een heel dure tube kobaltviolet.... Heb je weinig te besteden, dan komt een mengsel van alizarine rood met hemelsblauw en wat wit dicht in de buurt van een pastelkleurig paars. Maar het zal sterk van het merk verf afhangen, omdat kleine verontreinigingen in de kleur het eindresultaat sterk beïnvloeden.

== Bruinen mengen ==
Je kunt een eindeloos spectrum aan tinten bruin maken door de primaire kleuren magenta (rood), cyaan (blauw) en geel te mengen. Als je verf gebruikt kun je beter een paletmes gebruiken dan een kwast. Om bruin te maken moet je de drie primaire kleuren mengen, waarbij je net iets meer magenta en geel gebruikt. Als je gelijke hoeveelheden mengt, krijg je namelijk grijs.

=== Methode 1 Bruin maken van oranje en blauw ===
# Meng geel en rood om oranje te krijgen. Begin met een flinke hoeveelheid rood. Voeg daar een klein beetje geel aan toe -- slechts 10% ongeveer. Roer het goed tot je een donkeroranje kleur krijgt. Het resultaat moet veel meer rood dan geel zijn.
# Meng blauw door het oranje. Doe een klein beetje blauwe verf bij de mix -- niet meer dan 5-10% van de totale kleur. Meng het tot de kleur verandert in een rijk chocoladebruin. Als je het nog te oranje vindt, doe er dan nog een beetje blauw bij.
# Pas de kleur aan. Als je de kleur wat donkerder wilt, voeg dan wat blauw toe. Als het te donker is doe je er wat oranje bij.

=== Methode 2 Bruin maken van groen en rood ===
# Meng geel en blauw om groen te maken. Gebruik gelijke delen geel en blauw om groen te krijgen. Als je teveel geel gebruikt wordt de kleur te licht. Als je teveel blauw gebruikt wordt het te donker.
# Mix groen met rood. Voeg langzaam wat rood aan het groen toe tot je een rossige bruine kleur krijgt. Doe eerst een beetje rood erbij en meng het om de kleur donkerder te maken.
# Pas de kleur aan. Voeg meer rood toe om het bruin warmer te maken, en doe er wat meer groen bij als je een groene gloed wilt.

=== Methode 3: Bruin maken van paars en geel ===
# Mix rood en blauw om paars te krijgen. Meng het in gelijke delen om een koninklijk paars te maken. Hiermee krijg je een donkerdere tint paars
# Meng paars met geel. Geel maakt deze tint lichter, waardoor je een gelige kleur bruin krijgt. Voeg eerst een klein drupje geel toe, en meng er wat meer door als je het lichter bruin wilt.
# Pas de kleur aan. Om de bruine tint lichter te maken doe je er meer geel bij. Om het bruin donkerder te krijgen, doe je er meer paars bij.

=== Methode 4: Bruin maken in één klap ===
# Meng alle drie de primaire kleuren tegelijk. Dit proces is wel minder nauwkeurig omdat je minder controle hebt dan bij het mengen met de complementaire kleuren. Meng ze in verschillende proporties, voor de lol, en kijk wat voor soort bruin eruit komt. Hoe meer geel je gebruikt, hoe lichter bruin het wordt; hoe meer rood en blauw, hoe donkerder. 
# Meng meerdere tinten bruin. Als je alle tinten bruin die je hebt gemaakt met elkaar vermengt, krijg je weer een nieuwe tint.

== Grijs ==
Grijs is te maken uit zwart en wit, maar dat geeft niet zo een mooi resultaat. Beter is het grijs te mengen uit de primaire kleuren (geel, magenta en cyaan) of een secundaire kleur + de complementaire kleur. 

Je kunt bijvoorbeeld grijs maken met oranje en blauw. Begin met een klein beetje te mengen en doe er wit bij om de kleur goed te kunnen beoordelen. Als de kleur teveel naar oranje of bruin neigt, voeg je wat blauw toe. Is het te blauw, voeg dan meer oranje toe. De uiteindelijke juiste toon krijg je tenslotte nog door het bijmengen van steeds een klein beetje extra wit.

== Speciaal voor acrylverf ==
Acrylverf mengen is net zoals bij andere verf, leuk en fascinerend; het kan soms ook erg moeilijk en frustrerend zijn. Met een beetje geduld en veel experimenteren zul je al snel met meer zekerheid de verf kunnen mengen.
* Gebruik een extender bij het mengen. Een extender is een medium voor acrylverf waardoor de droogtijd wordt vertraagd, en de tijd waarin je aan een schilderij kunt werken uitbreidt, zodat je de verf gemakkelijker kunt mengen. Extender kun je zowel op het doek als op de penselen gebruiken.
* Gebruik de zijkant van het penseel om de verf te verdelen. Ga niet boenen, maar gebruik de punt van je penseel om de verf aan te brengen, zodat je de verf niet van het oppervlak schraapt.
* Meng twee kleuren door met een droog penseel langs de scheidslijn de kleuren in elkaar te werken. Soms wil je een vloeiende overgang maken, maar andere keren past het beter om dit minder ver uit te werken.
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>ql99xce40dbd0byjr145q7upkkosn81</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Slot</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35172</id>
    <revision>
      <id>422411</id>
      <parentid>312848</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:33:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Links}}</comment>
      <origin>422411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8014" sha1="fo1rsicuz3je8wjvk7jgut8av0f09e5" xml:space="preserve">&quot;Ware kunst wordt gekenmerkt door een onweerstaanbare drang in de creatieve kunstenaar&quot;--Albert Einstein. 

Sommige mensen met veel geluk worden geboren met de gave van artistieke bekwaamheid, maar anderen moeten hard studeren om de taal van de kunst vloeiend te leren spreken. Op welk pad je ook zit, wees je ervan bewust dat iedereen een kunstenaar is. Maar sommige mensen laten hun creatieve drang meer de vrije loop. Volg deze stappen om de reis langs jouw artistieke pad te beginnen.

==Leer zelf de basis==
Neem de tijd om verschillende media uit te proberen. Als je niet thuis bent in het maken van kunst kan het nogal een opgave lijken om te proberen kunstenaar te worden. Maar de waarheid is dat iedereen kunstenaar is, je moet alleen leren om gebruik te maken van je creatieve kant. Als je al weet welke richting je op wilt met je kunst, ga dan vooral je gang, maar wees niet bang om verder te kijken en andere media ook uit te proberen. Hier volgen wat andere voorbeelden van uitingsvormen van kunst dan schilderen: 
*Tekenen: Dit medium kan worden ingezet voor het maken van rudimentaire schetsen tot aan complexe architecturale ontwerpen. Tekeningen worden meestal gemaakt met een potlood, pen, houtskool of krijt. Je kunt tekeningen maken van een object dat voor je neus staat, maar je kunt ook iets tekenen wat alleen bestaat in je verbeelding.
*Fotografie: bij fotografie wordt een analoge of digitale camera gebruikt om een moment in de tijd vast te leggen. Foto's kunnen ons vertellen hoe de wereld er uit zag op het moment dat de foto werd gemaakt. Foto's kunnen grote schoonheid of afschuwelijke verschrikkingen tonen--net zoals de echte wereld dat kan.
*Beeldhouwkunst: beeldhouwen is het proces van het nemen van een materiaal (klei, hout, metaal enz.) en dat materiaal omvormen tot een kunstwerk of een functioneel hulpmiddel (en soms allebei tegelijk).

==Wees je bewust van je sterke kanten (en je zwakke kanten).==
Als je alle media hebt uitgeprobeerd is het tijd om te beslissen waar je goed in bent. Vaak is een goede beeldhouwer een vreselijke schilder. Er bestaan natuurlijk ook mensen waarvan het lijkt alsof ze in het leven geroepen zijn om geweldige kunst te creëren en die alle media net zo goed beheersen. Een belangrijk punt om in gedachten te houden is welk medium je het meeste plezier geeft. Als je prachtig kunt tekenen, maar je voelt je aangetrokken tot beeldhouwen, is het misschien beter om je hart te volgen.

==Doe onderzoek en leer de basistechnieken.==
Haal als je dit boek gelezen hebt nog meer boeken bij de bibliotheek over schilderen. Leer zoveel je kunt, lees boeken en artikelen op internet, bekijk video's en doe onderzoek naar verschillende methodes en benaderingen die andere kunstenaars gekozen hebben. Eén van de beste manieren om te leren is door het werk van andere kunstenaars te bestuderen. Dat is in dit boek aan de orde gekomen, maar ga ook naar musea toe. Als je het gevoel hebt dat je toch wat hulp kunt gebruiken kun je je eigen onderzoek aanvullen met lessen in beeldende vorming

==Koop de spullen die je nodig hebt==
Jammer genoeg kunnen schildersbenodigdheden heel kostbaar zijn - maar het is de investering meer dan waard. Zoek op internet waar je het beste terecht kunt voor de spullen die jij nodig hebt. Het zou kunnen dat je naar een wat grotere stad moet om te vinden wat je zoekt. Als je niet weet wat je nodig hebt, of hoe onmisbaar een bepaald product is, vraag het dan aan iemand die in de winkel werkt. Grote kans dat ze bomvol artistieke kennis zitten die ze graag met je delen. Waarschijnlijk kunnen ze je ook op weg helpen als je op zoek bent naar lessen.

==Observeer de wereld om je heen met de ogen van een kunstenaar.==
Een belangrijk onderdeel van een kunstenaar zijn is dat je echt kijkt naar hoe de wereld om je heen eruit ziet, zodat je dit kunt verbeelden in je kunst. Let op hoe het licht verandert gedurende de dag, wat voor invloed bepaalde kleuren hebben op je gemoedstoestand, welk gevoel je krijgt van een bepaalde interactie. Neem de tijd om je volledig bewust te zijn van je omgeving en verwerk je observaties in je werk. 

Als je bijvoorbeeld een stelletje ziet zitten onder een boom, let dan op de interactie tussen hun lichamen en de natuur om hen heen. Hoe is het licht? Welke kleuren domineren? Hoe zou je dit inkaderen - zou je je richten op hun gezichten, op de kleuren, op de boom? Goed letten op hoe jij de wereld ziet zorgt ervoor dat je je observaties kunt vertalen naar je kunst.

==Maak elke dag tijd voor je kunst==
Veel kunstenaars wijden hun leven aan het maken van kunst. Je hoeft echt niet elke seconde van de dag te wijden aan je schilderij, maar probeer wel om elke dag tijd te besteden aan het werken aan je project, wat het ook is. Het maken van kunst moet prioriteit hebben. Door vaak bezig te zijn worden je resultaten beter. Maar soms is er zoveel anders te doen.... daarom deze tips: 
* Laat je spullen lekker liggen. Al heb je maar een kleine zolderkamer, laat de boel de boel. Ruim na een tijdje schilderen alleen het hoognodige op, zodat je de volgende keer, de volgende dag, weer snel verder kan werken. 
* Houd het ordelijk. Zorg dat je je spullen makkelijk kan vinden. Schrijf op doezen en laden wat erin zit, en houd je daaraan vast, zodat je niet hoeft te zoeken, of weer hetzelfde opnieuw moet gaan kopen.
* Werk aan meer schilderijen tegelijk, minstens twee. Ja kan afwisselen. Als het een moet drogen, kan je aan het andere verder werken. Als je vastloopt, laat je het werk een tijdje rusten en ga je met het andere door. 
* Kijk minder televisie, zit minder achter je PC, doe minder lang over de dingen die niet schilderen zijn!

==Vraag anderen om hun mening==
Wees niet bang om anderen je werk te laten zien. Waardeer een eerlijke mening, zelfs als het niet is wat je wilt horen. Vraag een aantal mensen die jij waardeert om naar je kunst te kijken. Wees niet ontmoedigd als ze niet meteen enthousiast reageren - bij de meeste mensen kost het nou eenmaal tijd om het talent om kunst te scheppen goed te ontwikkelen. 

Vraag hen wat zij denken dat beter kan. Misschien heb je moeite met het tekenen van handen, of misschien krijg je dat handvat van die mok van klei maar niet goed. Een tweede paar ogen kan helpen om in te zien waar nog werk aan de winkel is.

==Ontwikkel je eigen stijl==
De beste manier om jezelf als een uniek kunstenaar te definiëren is door je eigen stijl te ontwikkelen. Niemand kan jou je eigen stijl leren - je zult het helemaal zelf moeten ontdekken. Probeer te experimenteren met verschillende technieken. Zorg dat je buiten je comfortzone werkt. 

Stel dat je stillevens schildert, probeer dan een stilleven te schilderen waar je je eigen persoonlijke noot aan toevoegt in plaats van simpelweg na te bootsen wat je voor je ziet. Verander de kleuren, maak het voorwerp stripachtig of vervorm het op de manier die jij geschikt acht - probeer eens wat dingen uit.

==Nog wat losse tips==
*Gooi je oude werk niet weg, het zien van de vooruitgang kan hernieuwde kracht geven.
*Gewoon wat in het wilde weg schetsen kan helpen om de dingen in een ander daglicht te stellen. Deze op het eerste gezicht doelloze tekeningen kunnen je juist laten zien waar je toe in staat bent.
*Kunst is er om gezien te worden. Wees niet bang om mensen te laten zien wat je hebt gemaakt.
*Blijf altijd nieuwe technieken leren. Het mooie van kunst is dat er een welhaast oneindige hoeveelheid aan media en stijlen voor handen is. Er is altijd iets nieuws te ontdekken. Word niet zelfingenomen en denk niet dat je al genoeg weet.
*Begrijp dat je niet geboren hoeft te zijn met talent. Wonderkinderen mogen zichzelf gelukkig prijzen, maar voor anderen kan kunst ontwikkeld worden vanuit interesse. Geen twee mensen zijn hetzelfde. Geen twee schilders schilderen hetzelfde, iedereen zal net weer andere kleuren en technieken gebruiken. Het zijn van een kunstenaar is iets dat je kunt leren. Het kan worden ontdekt en ontwikkeld, als je je maar openstelt.
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>fo1rsicuz3je8wjvk7jgut8av0f09e5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Je werk promoten</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35173</id>
    <revision>
      <id>422409</id>
      <parentid>316245</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:32:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3375" sha1="kjlzg2rco9bd7s95tu06ownfsxop2ke" xml:space="preserve">Het promoten van je werk, dat klinkt erg Amerikaans, en dat is het misschien ook. De vraag die je jezelf kan stellen is: Houd ik mijn schilderijen alleen voor mijzelf, voor mijn directe familie en vrienden, of wil ik meer bekendheid bereiken? In dat laatste geval hier wat tips:

==Maak een portfolio==
Een portfolio is een verzameling van je beste werk om te kunnen tonen aan mogelijke opdrachtgevers, klanten en galeries. Het moet een afspiegeling zijn van datgene waar jij trots op bent in jouw werk. Kies alleen de beste stukken, die stukken waarvan jij vindt dat ze jouw eigen stijl het best vertegenwoordigen. 

==Netwerk met mensen binnen de kunstwereld==
Je bent een beginnend kunstenaar, mensen kennen je nog niet, daarom is het belangrijk dat je zoveel mogelijk connecties maakt binnen de kunstwereld. Jouw netwerk kan bestaan uit familie, vrienden, klasgenoten, leraren, werkgevers, mentoren enz. Vraag deze mensen of ze misschien iets weten waar jij bij betrokken zou kunnen worden, bijvoorbeeld een tentoonstelling in een galerie van beginnende kunstenaars, gratis lessen, interessante plekken waar jij jouw werk zou kunnen tentoonstellen enz.

Zoek naar gebeurtenissen in jouw stad of streek waar je zou kunnen netwerken. Zoek op internet naar komende evenementen en tentoonstellingen waar je je netwerk zou kunnen uitbreiden.

Doe je stinkende best om mensen te ontmoeten waarvan jij denkt dat ze je verder kunnen helpen om een beter kunstenaar te worden of om je carrière een boost te geven. Als een leraar je vertelt dat een vriend van hem of haar binnenkort op bezoek komt, en die vriend is toevallig een wereldberoemd kunstenaar waar jij bewondering voor hebt, aarzel dan niet en vraag je leraar of je de kunstenaar/vriend kort zou kunnen ontmoeten. Wees niet teleurgesteld als je nul op rekest krijgt, er zijn letterlijk honderden gelegenheden waar je mensen die je bewondert zou kunnen ontmoeten.

==Zoek een plek waar je je werk kunt tentoonstellen==
Je kunt alleen maar erkenning krijgen voor je werk als mensen het kunnen zien. Dus vraag in dat leuke café om de hoek of je je werk zou mogen ophangen, introduceer jezelf bij restaurants waarvan je weet dat ze wisselende kunst tonen. Ga langs met je portfolio en laat je beste werk zien. Probeer erachter te komen of je je werk voor bepaalde tijd kunt tentoonstellen. Ik ken ook wel kappers en tandartsen die kunst hebben hangen. Misschien willen ze jouw kunst ook wel exposeren. 

Galeries vinden het vaak leuk om lokale beginnende kunstenaars te steunen. Dus schroom niet, ga langs met je portfolio en vraag of je je beste werk zou kunnen tentoonstellen.

==Word leerling of assistent van een beroemd kunstenaar==
Zie het als een soort stage, als je een tijd lang de assistent kunt zijn van een beroemde schilder zal je snel veel meer leren. Daar komt bij dat je ineens mensen zal leren kennen waar je normaal gesproken niet makkelijk toegang tot zou hebben, je zult merken dat je daar later nog veel aan zult hebben. 

Als je naar de kunstacademie gaat zou je aan een leraar kunnen vragen of je zijn of haar assistent mag zijn bij projecten waar ze op dat moment aan werken. Een leraar kan een uitstekende link zijn naar belangrijke mensen binnen de kunstwereld. En het werk dat je doet voor hem of haar stelt je in staat om datgene wat je geleerd hebt in de praktijk te brengen.
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>kjlzg2rco9bd7s95tu06ownfsxop2ke</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Programmeren in Python/Pywikibot</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36071</id>
    <revision>
      <id>422463</id>
      <parentid>389877</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:48:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Index Programmeren in Python}}</comment>
      <origin>422463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6767" sha1="bpc52p0lrm4xc7xiqfrwf2ob3tcno5m" xml:space="preserve">{{Index Programmeren in Python}}
'''Pywikibot''' is een class library in Python om Wikimedia-projecten te kunnen lezen en schrijven. Uiteraard kunnen Wikipedia-pagina's worden bewerkt, maar ook afbeeldingen op Commons of Wikidata kunnen worden bewerkt.

Een script eindigt doorgaans op de extentie ''.py'' en wordt gestart door het als parameter naar python te sturen:
: pyton3 myscript.py

Maar om de zaken zoals inloggen op Wikimedia te regelen, wordt een script voor pywikibot via pwb.py gestart:
: python3 ~/pywikibot/core/pwb.py myscript.py

Wanneer je python3 hebt opgestart zonder parameters, zodat je in de command line zelf commando's wilt intypen, dan geef je het best eerst deze twee commando's:
: import pwb
: import pywikibot

en daarna bijvoorbeeld:
: site = pywikibot.Site('nl')
: repo = site.data_repository()

==Wikidata redirect==
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
 x = pywikibot.ItemPage(repo, 'Q18362289')  #this one is a redirect
 while x.isRedirectPage():   #controleer of dit een redirect is
   x = pywikibot.ItemPage(repo,x.getRedirectTarget().title())  #lees de redirected page
 print(&quot;Ik heb 'm [%s]&quot; % (x.title()))

&lt;/syntaxhighlight&gt;
==Alle pagina's uit een categorie==
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
 import pywikibot
 from pywikibot import pagegenerators

 print(&quot;Begonnen&quot;)
 site = pywikibot.Site() #default site of user
 cat = pywikibot.Category(site,'Categorie:Woerden')
 gen = pagegenerators.CategorizedPageGenerator(cat,True) #generator geeft alle pagina's uit de categorie, tweede parameter zegt: ook sub-cats meenemen
 #gen = pagegenerators.CategorizedPageGenerator(cat,1) #generator geeft alle pagina's uit de categorie, tweede parameter zegt: 1 sub-cat diep doorlopen
 for page in gen:
   print(page.title())
 print(&quot;Klaar&quot;)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

==Alle pagina's uit een categorie, met andere taalversies==
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;


import pywikibot
from pywikibot import pagegenerators


def show_cat_all_pages(lng,catname, leveldeep):  #print all page-titles from *category* in language *lng*
  site = pywikibot.Site(lng)
  cat = pywikibot.Category(site,catname)
  catgen = pagegenerators.CategorizedPageGenerator(cat,leveldeep)
  
  for pagefound in catgen:
    yield pagefound

def gen_cat_all_pages(lng,catname,leveldeep):
 site = pywikibot.Site(lng)
 cat = pywikibot.Category(site,catname)
 gen = pagegenerators.CategorizedPageGenerator(cat,leveldeep)

 for page in show_cat_all_pages(lng,cat.title(),leveldeep):
   #print(&quot;[%s]-[%s]&quot; % ( 'nl',page.title()))
   yield page
  
 #print(&quot;Now go international!&quot;)  
 for interlinks in cat.iterlanglinks():
   #print(&quot;Site:  [%s]&quot; % (interlinks.site.lang))
   #print(&quot;Title: [%s]&quot; % (interlinks.title))
   for page in show_cat_all_pages(interlinks.site.lang,interlinks.title,leveldeep):
     #print(&quot;[%s]-[%s]&quot; % ( interlinks.site.lang,page.title()))
     yield page

print(&quot;Begonnen&quot;)
for page in gen_cat_all_pages('nl','Woerden',1):
  print(&quot;[%s]-[%s]&quot; % (page.site.lang, page.title()))
print(&quot;Klaar&quot;)  
&lt;/syntaxhighlight&gt;

==Gebruiker e-mailen==
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
import pywikibot

site = pywikibot.Site('nl')
wikiuser = pywikibot.User(site,'Testuser')
print(&quot;\n\n\n&quot;)
print(wikiuser)
print(&quot;\n\n\n&quot;)

wikiuser.sendMail(subject='bot-mail-subject',text='Hoi, het is gelukt! Ik kan naar een wiki-username een mail sturen, en het subject en de body van de e-mail kan ik zelf bepalen!')
&lt;/syntaxhighlight&gt;

==Wikidata property==
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
site=pywikibot.Site()
repo=site.data_repository()
pp=pywikibot.PropertyPage(site,'P17')
pp.get()
for x in (dir(pp)):
  print(x)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

==Alle links op een pagina==
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#import pywikibot
site=pywikibot.Site('nl')
page=pywikibot.Page(site,'Schaar')
for onelink in page.linkedPages():
  print(onelink)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

==Alle links naar deze pagina==
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#import pywikibot
site=pywikibot.Site('nl')
page=pywikibot.Page(site,'Schaar')
for onelink in page.backlinks():
  print(onelink.title())
&lt;/syntaxhighlight&gt;

==Alle pagina's met een bepaald sjabloon erop==
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
import pywikibot
from pywikibot import pagegenerators

language = 'en'
template = 'template:FIS' 
allowed_namespaces = [0]


def genPagesWithTemplate(sitecode,template):
   site=pywikibot.Site(sitecode)
   refPage = pywikibot.Page(pywikibot.Link(template,site))
   gen = pagegenerators.ReferringPageGenerator(refPage)
   for onepage in gen:
     yield(onepage)
     
     
for mypage in genPagesWithTemplate(language,template):
  if mypage.namespace().id in allowed_namespaces:
    print(mypage.title())
&lt;/syntaxhighlight&gt;


==Wikidata-items bekijken==
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#import pywikibot

site=pywikibot.Site('nl')
repo=site.data_repository()
wikidataitem=pywikibot.ItemPage(repo,'Q2013')
for label in wikidataitem.labels:
  print('%s : %s' % (label, wikidataitem.labels[label]))  #print taalcode + label in die taal
for lng in wikidataitem.descriptions:
  print('%s : %s' % (lng,wikidataitem.descriptions[lng])) #print taalcode + omschrijving in die taal
for claim in wikidataitem.claims:  #print all claims plus their value (target)
  print('%s: %s' % (claim, wikidataitem.claims.get(claim)[0].getTarget() ))
for al in wikidataitem.aliases:  #alle alternatieve namen van dit item
  print('%s : %s' % (al, wikidataitem.aliases[al]))
for sl in wikidataitem.sitelinks:  #alle talen en de link naar het artikel in die taal
  print('%s : %s' % (sl, wikidataitem.sitelinks[sl]))
&lt;/syntaxhighlight&gt;

==Wikidata-property ophalen==
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#import pywikibot
site=pywikibot.Site('nl')
repo=site.data_repository()
wditem=pywikibot.ItemPage(repo,'Q2013')
otheritem=wditem.claims.get('P31')[0].getTarget()  # gets value of the first P31 value defined on Q2013
&lt;/syntaxhighlight&gt;

==Wikidata:SparQL query==
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
import pywikibot
from pywikibot import pagegenerators as pg

def action_one_item():
  pass #do something useful here

def wd_all_people():
  QUERY=u'SELECT ?item WHERE {?item wdt:P31 wd:Q5}'
  wikidata_site = pywikibot.Site(&quot;wikidata&quot;, &quot;wikidata&quot;)
  generator = pg.WikidataSPARQLPageGenerator(QUERY, site=wikidata_site)

  for wd in generator:
    wd.get(get_redirect=True)
    yield wd

mygenerator=wd_all_people()  
i=0  
for person in mygenerator:
  i += 1  
  print('%s - %s' % (i,person.title()))
  action_one_item(person)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

==Ophalen wikidata bij pagina==
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
import pywikibot

site=pywikibot.Site('nl')
page=pywikibot.Page(site, 'Nederlandstalige Wikipedia')
if ('wikibase_item' in page.properties()):
  wd=page.data_item()
  wd.get(get_redirect=True)
else:
  pass #no wikidata for this page

&lt;/syntaxhighlight&gt;
{{Sub}}</text>
      <sha1>bpc52p0lrm4xc7xiqfrwf2ob3tcno5m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maatschappijleer/Massamedia/Media en publiek</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36328</id>
    <revision>
      <id>422290</id>
      <parentid>418050</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T11:59:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Links}}</comment>
      <origin>422290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102843" sha1="2xyvtgbczlu8ipz0vgwsznitdi9gois" xml:space="preserve">== Samenvatting ==
Dit is een samenvatting van de zesde druk (2009). De onderstaande inhoudsopgave is van de zevende druk (2014) en komt niet helemaal overeen met de inhoudsopgave van de samenvatting.

Deel I - Machtige media

1. Almacht van de media

2. Binnen het paradigma van beperkte effecten

3. De zwijgspiraaltheorie en rol van de mening van anderen

4. Marshall McLuhan

Deel II - Het actieve publiek

5. De uses and gratifications-benadering

6. Systeemtheorieën

Deel III - Audience cum content

7. De culturele-indicatorenbenadering

8. Agendasetting

9. Priming en framing

10. Informatieverwerking

11. Culturele studies

=== 1 Almacht van de media 17 ===
1.1 Inleiding 18

Door de opkomst van de massamedia konden, zoals wij hierboven hebben gezien, zeer veel mensen bereikt worden met een bepaalde boodschap. Hierdoor hadden de media een zeer grote macht gekregen. Sommigen verwachtten dat de zenders van deze boodschappen (die zelf de inhoud daarvan bepaalden) deze macht zouden aanwenden om zo de publieke opinie te beïnvloeden.

De eerste communicatiewetenschappers ontwikkelden de almacht van de mediatheorie. Deze bevatte de volgende kenmerken:

universeel bereik, de massamedia bereiken iedereen;

éénrichtingsverkeer van het beïnvloedingsproces (van zender naar ontvanger);

lineaire verhouding tussen boodschap van de zender en invloed daarvan op de ontvanger;

de ontvanger kan en wil de boodschap overnemen, en wel passief en kritiekloos;

de media hebben ontegenzeggelijk invloed (meestal slecht);

de boodschap komt ongewijzigd en ongenuanceerd over;

het grote publiek zou eerder beïnvloedbaar zijn door invloed van de media dan de elite.

1.2 Varianten op de theorie 19

De almacht van de mediatheorie is losjes gebaseerd op de stimulus-responstheorie uit de psychologie. Gaandeweg zijn er metaforen of aanduidingen gebruikt om het bestudeerde beïnvloedingsproces te beschrijven, zoals:


injectienaaldtheorie (de zender ‘prikt’ en ‘steekt’ in de passieve ontvanger);

transportbandtheorie (de boodschap wordt van de zender door de media naar de ontvanger vervoerd);

lont in het kruitvattheorie (de media prikkelen/de ‘lonten’ worden ‘aangestoken’);

bullet theory (de zender ‘schiet’ op de ontvanger met ‘kogels’).

Communicatiewetenschappers gebruiken, naast deze metaforen of aanduidingen, ook modellen. Een model is een (simpele) weergave van de werkelijkheid. De kern van een model wordt gevormd door de variabelen en de onderlinge verhoudingen tussen deze variabelen. Er worden vier functies van een model onderscheiden. Zij kan de werkelijkheid ordenen (1) en inzichtelijk maken (2). Zij kan ook gebruikt worden om voorspellingen te doen (3) of de werkelijkheid te meten (4).

De twee belangrijkste modellen die in de communicatiewetenschap toepassing vinden, zijn die van Lasswell en die van Shannon &amp; Weaver. Het eerstgenoemde model beschrijft het communicatieproces als volgt: wie (zender) zegt wat (boodschap) via welk kanaal (medium) tegen wie (ontvanger) met welk effect? Het model van Shannon &amp; Weaver gaat van hetzelfde lineaire traject uit, maar hier wordt rekening gehouden met mogelijke stoorfactoren (ruis), waardoor een boodschap niet op exact dezelfde wijze bij de ontvanger aankomt als in eerste instantie door de zender bedoeld was. Deze verschillen ontstaan door het verschillend encoderen en decoderen van de boodschap door de ontvanger.

1.3 Illustraties van het almachtdenken 21

1.3.1 De rol van propaganda 21

1.3.2 Het Institute for Propaganda Analysis 23

1.3.3 Het hoorspel The War of the Worlds 27

1.4 De macht van de media 28

1.4. Macht

Theorieën zijn er om getoetst te worden. Er zijn inderdaad verschijnselen aan te wijzen die in de communicatiewetenschap gelden als bewijs voor de almachttheorie. In de eerste plaats kan gewezen worden op de rol van propaganda; bijvoorbeeld in tijden van oorlog. Zowel tijdens de beide wereldoorlogen als in de Golfoorlog werden bepaalde berichten door de media verspreid met als doel de beïnvloeding van het publiek in voor de zender gunstige zin. Propaganda is een belangrijk studieonderwerp binnen de communicatiewetenschap gebleken. Door WO II heeft het begrip propaganda een negatieve bijklank gekregen, die momenteel echter weer lijkt af te nemen.

In 1937 werd het Institute for Propaganda Analysis opgericht als reactie op het opkomende nationaal-socialisme van Hitler en de bijbehorende propaganda. Men wilde de Amerikaanse bevolking hiertegen waarschuwen en deed dat door middel van het uitdelen van pamfletten. Hierin werden zeven propagandatechnieken beschreven, te weten:

name calling:
gebruik maken van een naamsaanduiding met een negatieve bijklank, met als doel een idee, product, persoon of bedrijf zonder nadere redengeving te verwerpen;

glittering generality:
gebruik maken van een naamsaanduiding met een positieve bijklank, met als doel een idee, product, persoon of bedrijf zonder nadere redengeving te accepteren;

transfer:
het meer waarderen van een idee, product, persoon of bedrijf door associatie met de positieve kenmerken van een ander object;

testimonial:
een verklaring (‘getuigenis’) door een ‘goed’ of ‘slecht’ iemand, zodat een bepaalde boodschap de bijbehorende connotatie krijgt;

plain folk:
presentatie van een idee als zijnde het standpunt of idee ‘van het volk’. Hiermee krijgt dat idee een bepaalde vanzelfsprekendheid; het wordt normaal gevonden;

bandwagon:
hierbij gaat men ervan uit dat het publiek zich graag bij een bepaalde trend zou willen aansluiten. Deze trend hoeft dus niet vanzelfsprekend of normaal te zijn;

card stacking:
selectieve presentatie van bepaalde kenmerken van een idee, product, persoon of bedrijf, zodat deze positief dan wel negatief wordt afgeschilderd.


Alhoewel deze propagandatechnieken door het instituut beschreven zijn, heeft men geen onderzoek naar de effecten hiervan nodig geacht. De almacht van de media werd alom vanzelfsprekend geacht.

Bovengenoemde propagandatechnieken hebben betrekking op de propaganda die de nazi’s gebruikten in WOII.

Er zijn echter ook andere technieken om mensen te overtuigen, zoals bijvoorbeeld in reclame gebeurt. Bij reclame is wel onderzoek gedaan naar de effecten. Met betrekking tot reclame zijn er zeven modellen die de werking van reclame bestuderen:

sales-responsmodel
informatie staat centraal. Door argumenten moeten mensen een product gaan kopen. Voornamelijk de verhouding tussen de prijs en de kwaliteit wordt in de informatie vermeld;

persuasionmodel
nieuwe producten moeten door middel van reclame bij het publiek bekendheid krijgen;

emotionmodel
de associatie tussen de reclame en het product moet mensen ertoe bewegen het product of merk te gaan kopen;

symbolismmodel
door symbolische betekenissen in reclames kunnen mensen door het merk te gebruiken betekenissen over zichzelf overbrengen;

relationshipmodel
wanneer mensen zich betrokken voelen bij een merk of product kunnen zij persoonlijke waarden, interesses of belangen aan dit merk ontlenen;

awarenessmodel
wordt gebruikt om de bekendheid van een product of merk te vergroten;

likeabilitymodel
wanneer een reclame als positief wordt gezien, zullen mensen een merk of product ook als gunstig zien.

Voordat de reclamewerkingsmodellen werden ontwikkeld, was er dus weinig onderzoek gedaan naar het effect van overreding. Eén gebeurtenis heeft wel geleid tot een wetenschappelijk onderzoek naar de effecten van mediaboodschappen. Naar aanleiding van de uitzending van het hoorspel The War of the Worlds in 1938 ontstond een paniekreactie onder de bevolking. Het hoorspel ging over een invasie van buitenaardse wezens, naar aanleiding waarvan de betreffende autoriteiten ondervraagd werden en getuigenverklaringen werden afgegeven. Uit onderzoek bleek dat deze paniekreactie een aantal oorzaken had:

het realistische gehalte van het hoorspel;

de geloofwaardigheid van het medium radio;

de aankondiging van het hoorspel was een groot deel van het publiek ontgaan;

verificatie van de feiten (bellen bv.) leverden verkeerde conclusies op.

Dit zou de almacht van de media moeten ondersteunen. Uit later onderzoek bleek echter dat de paniekreactie best meeviel, en dat minder dan drie procent van de bevolking in paniek was.

Hoewel communicatiewetenschappers zich de laatste decennia hebben beziggehouden met onderzoek naar de effecten van de massamedia, leverde dit onderzoek geen éénduidige antwoorden op. Wel hebben de wetenschappers hun eigen opvattingen vorm gegeven in theorieën, hypothesen, modellen en benaderingen van de effecten van massamedia.

Zo werd in de dertiger jaren onderzoek gedaan naar de invloed van de film op de jeugd, welke bekend is geworden als de Payne Fundstudies. Het onderzoeksresultaat laat een negatief beeld zien: jongeren zouden een verderfelijke invloed ondervinden van de film en op het slechte pad raken. Dit onderzoek werd echter flink onder vuur genomen in verband met de methodologische zwakheden en vooronderstellingen van de onderzoekers met betrekking tot de slechte invloed van de media op de jeugd.

Latere onderzoeken gaven een genuanceerder beeld. Zo betoogde Berelson (1949) dat de effecten van massamedia afhangen van onder meer de inhoud en vorm en situering van communicatie, maar ook de persoonlijke kenmerken van de ontvanger. Een vergelijkbare conclusie trokken Schramm, Lyle en Parker (1961) aan de hand van hun onderzoek naar de invloed van het medium televisie op kinderen. Men kon geen uitgesproken positieve of negatieve effecten ontdekken. Ten slotte heeft meer recent wetenschappelijk onderzoek (Katz, 1987) geen absolute machtsinvloed van de massamedia kunnen vinden.

1.5 Methodologische problemen bij effectenonderzoek 30

1.5.1 Het meten van de onafhankelijke variabele 31

1.5.2 Het meten van de afhankelijke variabele 32

1.5.3 Andere aandachtspunten bij het meten van effecten 35

Omdat men in onze huidige maatschappij als bijna vanzelfsprekend uitgaat van de almacht van de massamedia, is het moeilijk om te erkennen dat deze invloed beperkingen kan hebben. Onderzoeken die geen aanzienlijke effecten van massamedia op het publiek aantonen, worden bekritiseerd of gebagatelliseerd op basis van methodologische zwakheden.

Bij het onderzoek van de invloed van de massamedia meet men een onafhankelijke variabele (blootstelling aan de media) en een afhankelijke variabele (het effect). De meting van de onafhankelijke variabele kan op verschillende manieren worden uitgevoerd:

het blootstellen aan de media van de proefpersonen wordt verondersteld, dat wil zeggen zonder meting;

het meten van het effect achteraf (bij wijze van enquête);

het meten van het effect met behulp van een kijkmeter;

het onderzoeken van eventuele nevenactiviteiten tijdens de onderzochte blootstelling aan de media;

het meten van de blootstelling aan specifiek te onderzoeken mediaboodschappen (bijvoorbeeld één bepaalde uitzending of soort programma );

het meten van het effect bij wijze van een experiment;

De meting van de afhankelijke variabele, het effect, kan ook moeilijkheden ondervinden:

het is vaak moeilijk te bepalen of een bepaalde mediaboodschap effect heeft gehad op een menings- of gedragswijziging;

ook kan men nauwelijks conclusies trekken over de duurzaamheid van de effecten of de afwezigheid daarvan (behalve in geval van longitudinaal onderzoek).

een onderscheid kan gemaakt worden naar effecten die wel of niet beoogd zijn. In de eerste categorie vallen commerciële boodschappen, politieke- en mediacampagnes (bijvoorbeeld aids-campagnes). Een mediaboodschap die expliciet effect beoogt, noemen we persuasieve communicatie. Bij de onbedoelde effecten kan men denken aan geweld op televisie. Bij het meten van effecten moeten twee momenten gekozen worden. De eerste meting (nulmeting) vindt plaats vóór de blootstelling aan de mediaboodschap. Het moment van de tweede meting hangt af van het moment waarop men het effect verwacht. Omdat de proefpersonen in de tussentijd aan invloeden blootstaan, is het belangrijk om hierbij gebruik te maken van een controlegroep.

Bij het meten van effecten van mediaboodschappen moet ook rekening gehouden worden met de volgende aspecten:

1. (causaal) verband tussen afhankelijke en onafhankelijke variabele.

Zowel de afhankelijke als de onafhankelijke variabele kunnen beïnvloed worden door externe factoren. In dit geval kan er samenhang tussen beide variabelen bestaan zonder causaal verband (bijvoorbeeld blootstelling aan geweld op televisie dat leidt tot agressief gedrag). Bij onderzoek naar deze variabelen zal men dus zo veel mogelijk deze factoren moeten uitsluiten. De factor die invloed kan hebben op de gemeten verandering wordt de interveniërende variabele genoemd. Daarnaast is het soms niet duidelijk welke de onafhankelijke variabele is en welke de afhankelijke variabele. Het kijken naar gewelddadige televisie zou kunnen leiden tot agressief gedrag, maar het zou ook kunnen zijn dat mensen die agressief gedrag vertonen graag naar gewelddadige televisie kijken.

2. interpretaties van de gevonden resultaten.

Verschillende onderzoekers interpreteren de gevonden resultaten op verschillende manieren. Zo kan de ene onderzoeker tevreden zijn als blijkt dat 5% van de onderzochten na het kijken van gewelddadige televisie agressief gedrag vertoond, terwijl een andere onderzoeker dat pas bij 30% vindt. Hoewel de statistische informatie in beide gevallen hetzelfde is, zullen zij beiden een andere interpretatie aan de resultaten geven.

3. laboratoriumeffecten bij experimenten.

Experimenten hebben als nadeel dat zij in een voor de proefpersonen onnatuurlijke setting plaatsvinden. De proefpersonen zijn zich er ook van bewust dat zij onderzocht worden, dit kan het onderzoeksresultaat beïnvloeden. Een experiment kan daarom het beste ‘dubbel blind’ worden uitgevoerd; dat wil zeggen dat men niet weet of men tot de onderzoeksgroep of de controlegroep behoord. Een ander probleem bij experimenten is dat het moeilijk kan zijn om de interveniërende variabelen in bedwang te houden.

4. het tegelijkertijd optreden van tegengestelde effecten.

Mediaboodschappen kunnen, binnen het publiek, tegengestelde effecten hebben die elkaar opheffen. Dit kan ook het geval zijn voor 1 proefpersoon. Deze kans op opheffing van tegengestelde effecten is groter naarmate de media pluriformer zijn (dat wil zeggen dat de media verscheidene boodschappen met betrekking tot een bepaald onderwerp verzenden).

5. de context van de mediaboodschap

Een mediaboodschap kan zijn effect verliezen of aan kracht winnen als het in een negatieve dan wel positieve context geplaatst wordt.

6. elementen in het communicatieproces.

Effecten van een mediaboodschap kunnen door diverse elementen in het communicatieproces beïnvloed worden, zoals het soort medium (radio of televisie) of het soort programma. Ook moet rekening gehouden worden met een diversiteit in ontvangers (leeftijd, geslacht, opleiding, etc.).

1.6 Kritiek op de almacht: het model van beperkte effecten 39

Communicatiewetenschappers onderkennen steeds meer de beperkingen van de almacht van de mediatheorie. Klapper (1960) was één van de eersten die een model van beperkte effecten ontwikkelde. In dit model waren verschillende ‘filters’ aanwijsbaar tussen zender en ontvanger. Klapper maakte onderscheid tussen de navolgende ‘mediating factors’ die de macht van de media beperken:

selectieve blootstelling aan de mediaboodschap door de ontvanger;

selectieve waarneming en herinnering;

groepen en groepsnormen (de ontvanger toetst de boodschap aan voor hem bekende normen);

verspreiding van informatie tussen personen onderling, waardoor een boodschap gewijzigd kan overkomen;

opinieleiders kunnen de toon aangeven door hun selectie van door te geven boodschappen;

de commerciële aard van de verhouding tussen media en publiek heeft invloed op de te verspreiden boodschap.

Het model van Klapper is een samensmelting van eerder gevormde theorieën, zoals de consistentietheorie uit de psychologie (selectieve blootstelling, waarneming en herinnering) en de ‘two-step-flow’- theorie (opinieleiders en interpersoonlijke communicatie).

=== 2 Binnen het paradigma van beperkte effecten 41 ===
Het model van beperkte effecten van Klapper, zoals hiervoor beschreven, laat onverlet dat de media effect kúnnen hebben. Klapper wijst er dan ook op dat het door hem ontwikkelde model van toepassing is op reeds onderzochte situaties.

De effecten van de media kunnen beperkt zijn:

qua richting (de boodschap heeft bestaande opvattingen alleen maar versterkt: reinforcementhypothese);

qua grootte (de boodschap heeft niet zo veel invloed op de ontvanger als de zender had gehoopt);

qua bereik (niet iedereen kan de boodschap ontvangen);

qua vóórkomen (een boodschap kan door bepaalde omstandigheden versterkt of afgezwakt worden);

qua onderwerp (het effect van een boodschap kan gericht zijn op gedrag, kennis of mening);

qua tijd (sommige boodschappen hebben pas na langere tijd effect; sommige effecten zijn van korte duur, andere van langere duur);

In het navolgende zullen wij ingaan op vier manieren waarop communicatiewetenschappers het model van de beperkte effecten hebben genuanceerd.

==== 2.1 Mediabereik 44 ====
Het bereik van de media is niet absoluut en volkomen te noemen. In de eerste plaats zijn de massamedia door de jaren heen diverse vormen aan gaan nemen. Dit heeft op zich weer geleid tot een diversiteit in het publiek (doelgroepen), zodat men hierbij rekening kan houden bij het zenden van een mediaboodschap. Met bereik wordt de hoeveelheid mensen die in aanraking komen met een bepaalde mediaboodschap bedoeld. Als variabele kunnen verschillende gradaties in het bereik onderscheiden worden, namelijk van fysiek bereik (folder valt op de deurmat) via minimale aandacht (vluchtig doorkijken) tot maximale aandacht (uitgebreid bestuderen). Er zijn twee soorten variabelen die invloed kunnen hebben op het mediabereik, namelijk de publieksvariabele en de mediavariabele. Er zijn drie publieksvariabelen:

het selectief waarnemen en herinneren van een boodschap (zie Klapper hierboven; mensen selecteren boodschappen die met hun eigen opvattingen overeenstemmen);

het waarderen van het medium (al naar gelang deze positiever is, zal men intensiever kennis nemen van de inhoud van de boodschap);

de wijze van toepassing van het medium (op grond van bijvoorbeeld interesse of traditie).

Ook zijn er drie mediavariabelen:

de technologie van het medium (bijvoorbeeld audiovisueel dan wel de gedrukte pers);

het benadrukken van een bepaalde boodschap (bijvoorbeeld door plaatsing op de voorpagina, kleur, lettertype, e.d.) kan het bereik daarvan vergroten;

herhaling.

==== 2.2 Cognitieve dissonantie 46 ====
2.2.1 Uitgangspunten 46

2.2.2 Kritiek 48

De cognitieve-dissonantietheorie valt onder de consistentietheorieën. Consistentietheorieën zijn sociaalpsychologische theorieën die allen als uitgangspunt hebben dat mensen naar consistentie of evenwicht streven.

De cognitieve-dissonantietheorie is ontwikkeld door Festinger (1957). Deze theorie houdt in dat mensen dissonante informatie vermijden. Dissonantie kan, bijvoorbeeld voort komen uit tegenstrijdige opvattingen over één onderwerp. Het reduceren van dissonantie verklaart selectiviteit in het mediagebruik. Dit komt erop neer dat mensen zich selectief blootstellen aan mediaberichten die in de lijn van hun (gewenste) opvatting liggen.

Kritiek op de cognitieve dissonantietheorie houdt in dat selectieve media-aandacht ook door veel andere factoren kan worden verklaard.

==== 2.3 De two-stepflowhypothese 48 ====
2.3.1 Uitgangspunten 49

2.3.2 Aanpassingen 51

2.3.3 Kritiek 53

Deze theorie gaat uit van een getrapte verzending van een mediaboodschap aan de ontvanger, namelijk via (primaire) verzending aan ‘opinieleiders’, gevolgd door (secundaire) doorgifte aan het grote publiek, de ‘volgers’.

Dit is een sprekend voorbeeld van interpersoonlijke communicatie. Hierbij combineert men onderzoek van individuele besluitvormingsprocessen (microniveau) en de massacommunicatie (macroniveau). De two-step-flow-hypothese (met als grondlegger Lazarsfeld, 1944) is gebaseerd op de vooronderstelling dat het bereik van de media via interpersoonlijke communicatie groter is dan dat van massacommunicatie. Als opinieleiders worden die personen beschouwd die meer dan gemiddelde invloed kunnen uitoefenen op anderen in hun omgeving. Deze mensen hebben bepaalde, voor het opinieleiderschap gunstige, kenmerken zoals persoonlijkheid, kennis en een sociaal netwerk. Deze kenmerken bestrijken overigens een specifiek terrein waarop deze opinieleiders expertise bezitten (mode, politiek, e.d.). Vaststellen van opinieleiderschap kan volgens de volgende methoden:

self designation-methode: de opinieleiders geven zelf aan dat ze opinieleiders zijn. Overigens toonde onderzoek aan dat deze personen in hoge mate voldeden aan de drie kenmerken van opinieleiderschap: persoonlijkheid, kennis en sociaal netwerk;

de informantenmethode: aan speciaal uitgekozen personen werd gevraagd tot wie zij zich zouden wenden voor advies of informatie (met andere woorden door wie zij zich laten beïnvloeden);

de sociometrische methode: hetzelfde als de informantenmethode, maar de proefpersonen werden nu bij wijze van steekproef uitgezocht;

waarnemingen: deze spreekt voor zich. Men moet de te observeren groep wel klein houden.

Het ‘two-step-flow’ – model moest al snel aangepast worden. Men ontdekte dat er naast invloedstromen ook informatiestromen aanwezig waren, die ook horizontaal liepen (bijvoorbeeld tussen opinieleiders onderling en volgers onderling). Ook een terugkoppeling van volgers naar opinieleiders kwam voor, zodat deze stromen uiteindelijk gevat werden in een ‘multi-step-flow’- model.

Bij de two-step-flow werd onder meer de kanttekening geplaatst dat zij theoretische onderbouwing mist. Bovendien was het begrip ‘opinieleider’ misleidend, omdat aan deze geen gezag of autoriteit werd toegerekend. Om die reden heeft men uiteindelijk voor het begrip ‘influential’ gekozen, dat een betere dekking van de lading bood.

==== 2.4 De onpersoonlijke-impacthypothese 54 ====
Een andere theorie, de onpersoonlijk impacthypothese, gaat uit van de beperkte invloed van de massamedia door het onpersoonlijke karakter. Dit is op zijn beurt gelegen in de algemene aard van mediaboodschappen. Dit is noodzakelijk om een zo groot mogelijk publiek te kunnen bereiken.

Deze theorie heeft een nadere invulling gekregen in met name de nieuwsberichten inzake risico’s en gevaren. Volgens Tyler &amp; Cook (1984) en Velthuijsen (1996) wordt de inschatting van risico’s door mensen gebaseerd op twee van elkaar onafhankelijke beoordelingsmechanismen, namelijk oordelen op maatschappelijk en op persoonlijk niveau. De onpersoonlijke impacthypothese gaat ervan uit dat de massamedia wel de risicobeoordeling van het publiek kunnen beïnvloeden op maatschappelijk niveau, maar niet op persoonlijk niveau. Wetenschappelijk onderzoek heeft deze hypothese onderbouwd, waardoor deze gerekend kan worden binnen het paradigma van beperkte effecten. Alleen onder bijzondere omstandigheden kunnen mediaboodschappen invloed hebben op risicobeoordeling op persoonlijk niveau, bijvoorbeeld bij berichtgeving die zeer tot de verbeelding spreekt, van persoonlijk belang is voor de ontvanger of deze de boodschap met een bepaald doel tot zich neemt.

De verklaringen van deze hypothese beweert men te vinden in:

het egocentrisme van de mens: hierbij gaat men uit van de eigen situatie en acht men mediaberichten met betrekking tot algemene risico’s en gevaren relevanter voor anderen dan voor zichzelf;

persoonlijke ervaringen spelen een grote rol bij de beoordeling van risico’s en gevaren op persoonlijk niveau;

de werking van het menselijk geheugen: informatie die betrekking heeft op persoonlijke oordelen worden door andere ‘geheugensystemen’ in de hersenen verwerkt dan algemene, op de maatschappelijke beoordeling betrekking hebbende informatie.

 
Volgens Tyler &amp; Cook en Velthuijsen is de onpersoonlijke impacthypothese niet alleen van toepassing op berichtgeving inzake risico’s en gevaren, maar kan deze ook toegepast worden op informatie op ander terrein. Als voorbeeld hebben zij het terrein van de sociale zekerheid genoemd.

==== 2.5 De kenniskloofhypothese ====
Ook deze hypothese valt binnen het paradigma van beperkte effecten. Tichenor, Donohue en Olien (1970) gingen ervan uit dat het opdoen van kennis uit de berichtgeving door de massamedia verband hield met de sociaal-economische status (ses) van de ontvanger van die berichten. Met andere woorden: de ontvanger verwierf meer kennis naarmate zijn ses hoger was, al was het alleen door de hogere snelheid waarmee een hoger opgeleide informatie tot zich neemt. Aldus ontstaat een kenniskloof tussen hoger en lager opgeleiden. Die hogere snelheid van verwerving van kennis kan men opvatten in de zin van ‘eerder’: de hoger opgeleiden verwerven de kennis eerder. Als gevolg hiervan zou de kenniskloof na verloop van tijd kunnen stabiliseren. Een andere opvatting gaat uit van een snellere verwerving van kennis door een hoger opgeleide per tijdseenheid. In dit geval verbreedt de kenniskloof zich alleen maar.

Ook deze hypothese is wetenschappelijk onderzocht en heeft een theoretische onderbouwing gekregen. Zo wordt deze hypothese aan de volgende factoren toegeschreven:

een verschil in opleidingsniveau en sociaal-economische status leidt ook tot een verschil in communicatieve vaardigheden, zoals sneller lezen, begrijpen en onthouden;

het verschil in reeds aanwezige kennis betreffende een bepaald onderwerp is ook van invloed op de verwerving van nieuwe kennis door een mediaboodschap;

mensen met een hogere ses hebben een omvangrijker ‘netwerk’ dan mensen met een lagere ses. In dit netwerk vindt ook meer uitwisseling van informatie plaats, met een vergroting van kennis tot gevolg;

door selectieve blootstelling, verwerking en herinnering van informatie zullen mensen met een hogere ses vaker en eerder mediaboodschappen over een bepaald onderwerp tegenkomen, verwerken en onthouden;

de aard van het mediasysteem heeft ook invloed op de informatiestromen: berichtgeving over bepaalde onderwerpen van algemeen en wetenschappelijk belang vindt plaats in de gedrukte media, waarvan juist mensen met een hogere ses het meest gebruik maken.

Het testen van deze kenniskloofhypothese kan volgens Tichenor, Donohue en Olien uitgevoerd worden op 2 manieren.

Meten op één tijdsmoment. Hierbij mag verwacht worden dat de mate van publiciteit van invloed is op de verhouding tussen opleiding en kennis. De variabelen die onderzocht worden zijn de kennis van een onderwerp met veel of weinig publiciteit en de opleiding.

Meten op meerdere tijdsmomenten. Hierbij zou men een grotere kennisvermeerdering over een bepaald onderwerp bij mensen met een hogere ses verwachten dan bij mensen met een lagere ses. Gemeten worden nu de kennis over een onderwerp vóór publiciteit en daarna, alsmede opleidingsniveau.

De kenniskloofhypothese zou volgens de onderzoekers kunnen leiden tot een tweedeling in mensen met een hoge en een lage ses. De komst van nieuwe media (internet) zou dit effect alleen nog maar versterken omdat die vooral beschikbaar zijn voor mensen met een hoge ses.

Anderzijds kan er ook een nivellering uitgaan van de berichtgeving door de massamedia, bijvoorbeeld door de lengte van de tijdsduur of het gebruik van een medium die veel door mensen met een lage ses worden gebruikt, zoals televisie.
2.5 Kenniskloofhypothese 57

==== 2.6 Nieuwsdiffusie 60 ====
Om meer inzicht te krijgen in de effecten van de media, is het van belang om te kijken op welke manier en hoe snel nieuws zich verspreidt. Deutschmanne en Danielson bekeken in 1960 aan de hand van een aantal op dat moment belangrijke nieuwsberichten hoe nieuws zich verspreidt. Zij kwamen tot de conclusie dat nieuws in eerste instantie een bepaalde hoeveelheid publiek bereikt, waarna vervolgens via interpersoonlijke communicatie het nieuws verder wordt verspreid. Hoe snel dat gaat, is afhankelijk van de belangrijkheid van het nieuws, het tijdstip en de dag. Bij een onderzoek naar nieuwsdiffusie na de dood van Pim Fortuyn bleek meer dan de helft van de mensen binnen een uur na het nieuws op de hoogte te zijn via interpersoonlijke communicatie.

==== 2.7 Tot slot 62 ====
..

=== 3 De zwijgspiraaltheorie en de rol van de mening van anderen 63 ===
3.1 Inleiding 64

3.2 Uitgangspunten van de zwijgspiraaltheorie 65

3.3 Beschrijving van de theorie 66

3.3.1 Cumulatie 66

3.3.2 Consonantie 66

3.3.3 Openbaarheid 67

3.4 Hypothesen 70

3.5 Kritiek en verdere ontwikkeling 71

3.5.1 Kritiek op vooronderstellingen 71

3.5.2 Kritiek op de factoren die de werking van de media bepalen 73

3.5.3 Kritiek op de hypothesen 74

3.5.4 Kritiek op de interne logica 75

==== 3.1. Inleiding ====
De almacht van de mediatheorie is door de Duitse wetenschapster Elisabeth Noelle-Neumann nader uitgewerkt tot de theorie van de zwijgspiraal. Zij ging ervan uit dat men het totaal van effecten van alle berichtgeving moest onderzoeken. Men zou dan tot de conclusie komen dat de media een dusdanig grote invloed op het publiek hebben dat deze bijna niet waarneembaar is (de ‘gecamoufleerde olifant’).

Noelle-Neumann gaf aan dat één van de redenen waarom wetenschappers er nauwelijks in slaagden grote media-effecten aan te tonen, was gelegen in het feit dat zij getrapte communicatie niet in hun onderzoek hadden betrokken. Ook al werd een bepaalde mediaboodschap niet rechtstreeks ontvangen door een individu, toch bereikt de boodschap hem of haar via interpersoonlijke communicatie. Mensen praten namelijk met elkaar, zodat ook mediaboodschappen op die manier worden doorgegeven.

==== 3.2 Theoretische uitgangspunten ====
De theorie van de zwijgspiraal gaat uit van een aantal basisvooronderstellingen. Op deze vooronderstellingen heeft Noelle-Neumann haar theorie gebouwd.

* mensen vormen hun mening op grond van irrationele overwegingen;
* de media hebben een grote invloed;
* selectief gebruik van een medium verkleint de invloed van de media;
* de media hebben een slechte invloed;
* mensen zijn bang voor sociale isolatie, door sociale isolatie zijn zij geneigd zich te conformeren aan de geldende meningen.

Volgens de theorie van de zwijgspiraal wordt de grote invloed van de media bepaald door drie factoren, namelijk cumulatie (1), consonantie (2) en openbaarheid (3).

Ad 1.

Met cumulatie wordt bedoeld dat de boodschappen vanuit de media op elkaar gestapeld worden, door herhaling daarvan. Hierdoor wordt de indruk die een dergelijke mediaboodschap achterlaat steeds groter. Dit gebeurt ook door de berichtgeving over een bepaald onderwerp in verschillende media (bijvoorbeeld: men leest het nieuws over een bepaald onderwerp in de krant, luistert overdag naar de radio en ’s avonds neemt men die informatie ook tot zich via het kijken naar het avondjournaal op televisie).

Ad 2.

Door de hoge mate van overeenstemming van de berichtgeving in de diverse media wordt selectief gebruik van een medium door het publiek bijna onmogelijk, zodat de mediaboodschappen grotere invloed hebben. Men is namelijk geneigd om zich zo veel mogelijk te conformeren aan de heersende publieke opinie (zowel de ontvangers als de zenders: ‘pack journalism’), uit angst voor sociale isolatie.


Ad 3.

Door de openbaarheid van de berichtgeving kan het publiek ook te weten komen wat de heersende opvattingen en normen zijn. Vervolgens zal men zich zo veel mogelijk conformeren aan deze opvattingen. Komen de persoonlijke meningen van individuen overeen met de heersende publieke opinie, dan zal men eerder geneigd zijn om zijn of haar mening in het openbaar te uiten. In het tegenovergestelde geval zal men zijn mening eerder voor zichzelf houden.

==== 3.3 Theoriebeschrijvingen ====
Door de drie hierboven genoemde factoren (cumulatie, consonantie en openbaarheid) kan het publiek het opinieklimaat waarin men leeft goed in de gaten houden om niet sociaal geïsoleerd te raken. Deze informatie over het opinieklimaat haalt men uit de verslaggeving door de media en persoonlijke observatie, zoals interpersoonlijke communicatie. Tussen deze twee informatiebronnen kan echter discrepantie bestaan, zodat wij volgens Noelle-Neumann moeten spreken van een dubbel opinieklimaat. Een voorbeeld hiervan vond zij bij het verkiezingsprogramma van het CDU. Zij constateerde dat vlak voor de uiteindelijke verkiezingen het aantal uitgebrachte stemmen enorm steeg. In 1965 gebeurde dit ten voordele van het CDU, maar in 1972 juist in haar nadeel. Noelle-Neumann kwam tot de conclusie dat het CDU bij deze laatste verkiezingen te weinig aandacht aan de berichtgeving in de media had besteed, waardoor het publiek te weinig vertrouwen in haar had (dat wil zeggen dat het heersende opinieklimaat op deze manier was opgebouwd).

Bij de volgende verkiezingen (in 1976) heeft het CDU enorm campagne gevoerd, met als gevolg dat de persoonlijke observaties over het heersende opinieklimaat niet meer overeenstemde met de manier waarop de media dat toonden.

Diegenen, die een bepaalde opvatting hebben die tegen de heersende publieke opinie ingaat, zullen dus eerder geneigd zijn te zwijgen. Hierdoor wordt een dergelijke afwijkende mening ook niet zo gauw in het openbaar geuit, waardoor de indruk van dissonantie steeds meer wordt versterkt. Alleen mensen met een heel sterke overtuiging kunnen een dergelijke mening nog volhouden; zij worden de ‘harde kern’ genoemd.

==== 3.4 Hypothesen bij de zwijgspiraal ====
Noelle-Neumann ging, bij de ontwikkeling van haar theorie van de zwijgspiraal, uit van een vijftal hypothesen. Hieronder volgt een kort overzicht.

* het publiek maakt een frequentieverdeling van de geldende opvattingen. Wanneer de opvattingen van de omgeving niet overeenstemmen met de opvattingen in de media, is er een dubbel opinieklimaat.
* men maakt een inschatting van deze frequentieverdeling alsmede de te verwachten ontwikkelingen daarin. Van deze inschatting laat men zijn of haar bereidheid tot uiting van een mening in het openbaar afhangen.
* indien de inschatting van de frequentieverdeling afwijkt van de realiteit dan moet dat worden toegeschreven aan het in openbaar brengen van de overschatte mening.
* er bestaat een gunstig verband tussen de inschatting van de frequentieverdeling van opvattingen en de te verwachten ontwikkelingen daarin.
* is dit verband tussen inschatting en verwachtingen inzake toekomstige ontwikkelingen niet gunstig, dan is de laatste bepalend voor de beslissing van een individu om zijn of haar mening te openbaren.

==== 3.5 Verdere ontwikkeling en kritieken ====
Bij de theorie van de zwijgspiraal zijn diverse kanttekeningen te plaatsen. Deze kanttekeningen kan men zetten bij de vooronderstellingen, de werking van de media, de hypothesen en de interne logica. Ook zijn elementen van deze theorie inmiddels empirisch weerlegd.

De vooronderstelling van menselijke angst voor sociaal isolement kan genuanceerd worden tot gevoelige, controversiële onderwerpen die een reële dreiging van sociaal isolement inhouden. Over het algemeen houdt het hebben van een van de meerderheid afwijkende mening niet snel een dreiging van sociaal isolement in. In veel gevallen zal een dergelijke dreiging een mens ook niet afhouden van het huldigen van een minderheidsopvatting.

Hetzelfde geldt voor de menselijke neiging tot conformisme. In het experiment van Asch (vergelijking van de lengte van lijnen) werd slechts bij een derde van de proefpersonen neiging tot conformisme geconstateerd. Bovendien ging het hier om een experiment in kleine groepen, waarvan niet gezegd kon worden dat zij representatief waren voor de samenleving als geheel.

Ook de vooronderstelling van een hoge mate van overeenstemming van de diverse massamedia (volgens Noelle-Neumann presenteert met name de televisie een vertekend beeld van de werkelijkheid) werd ernstig betwijfeld. Overigens ging het hierbij om een bijzondere situatie, namelijk de politiek in West-Duitsland in het begin van de zeventiger jaren. Haar argumenten ontleende zij aan een onderzoek dat enkel een vertekening in de visuele presentatie liet zien (fotografie en camerawerk). De overeenstemming in verbale presentatie van mediaboodschappen was gelegen in de wettelijk verplichte neutraliteit in de Duitse journalistiek.

De hypothese van afhankelijkheid tussen de bereidheid om een mening te uiten en de inschatting van andermans meningen is te beperkt. Ook andere factoren spelen een rol bij het al dan niet openbaar maken van een mening, zoals de persoonlijke overtuiging over het persoonlijk belang bij een bepaald onderwerp, socio-demografische kenmerken of de aantrekkingskracht tot bepaalde groepen mensen. Noelle-Neumann ging er van uit dat men voor de inschatting van de publieke opinie een apart zintuig zou gebruiken (de zogenaamde ‘sociale huid’), maar verzuimt dan de werking van dit zintuig nader te specificeren.

Ook is het vrijwel onmogelijk om de werkelijke meningsverdeling onder de bevolking te meten. Dit is inherent aan het feit dat sommige meningen eenvoudigweg niet geuit worden.

Tenslotte treedt Noelle-Neumann niet in het onderzoek van meningsveranderingen.
Onderzocht worden de inschatting van werkelijke meningsverdeling en die van de mening zoals die door de massamedia gepresenteerd worden. De mediaboodschap zelf wordt niet inhoudelijk onderzoek (bijvoorbeeld door middel van een inhoudsanalyse).

De zwijgspiraaltheorie is ook inhoudelijk inconsistent te noemen. Noelle-Neumann omschrijft publieke opinie als ‘het geheel van uitlatingen dat men zonder in een isolement te geraken in het openbaar kan uiten’. Meningen die sociaal isolement kunnen opleveren en dus niet in het openbaar geuit worden, vallen hier niet onder. Door conformisme echter kan men wel tot openbaring komen van een mening die tot de heersende opvattingen en dus publieke opinie behoort.

De hypothese van afhankelijkheid tussen inschatting van de meningsverdeling in de omgeving en de te verwachten ontwikkeling daarin, is wetenschappelijk getoetst. In 1986 heeft men het praatgedrag over de nucleaire wapenwedloop in diverse landen getoetst. Men ondervroeg twee groepen respondenten: de eerste had een met de publieke opinie overeenstemmende mening en de tweede een andere mening. Zij werden gevraagd naar hun praatgedrag over de kernwapenwedloop. In 15 van de 19 onderzochte landen was er een duidelijk verschil in praatgedrag tussen de twee onderzochte groepen mensen. Van deze 15 landen waren er 12 waarin de respondenten met een minderheidsopvatting juist vaker bereid waren hun mening te uiten. Met dit onderzoeksresultaat werd de hypothese dus weerlegd.

De theorie van de zwijgspiraal werd, na de diverse onderzoeken, wel uitgebreid. Men bestudeerde ook de inschatting van de meningsverdeling al naar gelang de eventuele associatie met bepaalde sociale groepen. Het hebben van een afwijkende mening binnen een groep waarmee iemand zich niet zo sterk associeert, zal minder snel angst voor sociale isolatie doen ontstaan. Er ligt als het ware een drempel voor de angst voor een sociaal isolement, die onder meer bepaald wordt door de kracht van de eigen overtuiging.

==== 3.6 De mening van anderen ====
Naast de kanttekeningen die bij de theorie van de zwijgspiraal te maken zijn, kan men ook positieve aspecten van deze theorie aanwijzen. In dit verband kan men wijzen op de veronderstelling dat de eigen mening door de mening van anderen beïnvloed kan worden. Zo hebben Deutsch en Gerard (1955) het conformisme van het publiek onderzocht en daarbij 2 typen sociale beïnvloeding onderscheiden: normatief en informationeel. Normatieve sociale beïnvloeding wil zeggen dat de normen en waarden van een bepaalde groep of maatschappij het conformisme stimuleert uit angst voor sociale isolatie. Informationele sociale beïnvloeding betekent dat een besluitvormingsproces beïnvloed wordt door de via de media verkregen informatie over een bepaalde meerderheidsopvatting.

Analoog aan de theorie van de zwijgspiraal heeft Davison in 1983 de hypothese van het derdepersoonseffect gelanceerd. Deze hypothese gaat uit van een grotere invloed van de massamedia op anderen dan op henzelf.

Omdat men denkt dat anderen door een bepaalde mediaboodschap beïnvloed zullen worden, komt men dan tot een bepaalde handelwijze, dat het eigenlijke effect bewerkstelligt. Toetsing van deze hypothese door middel van diverse onderzoeken geeft een onderbouwing van deze hypothese. Een mogelijke verklaring voor het derdepersoonseffect is ‘onrealistisch optimisme’: om zichzelf te beschermen zullen mensen zichzelf eerder positief beoordelen. Bij een negatieve mediaboodschap zal het derdepersoonseffect eerder optreden, bij een positieve mediaboodschap verwacht men een grotere invloed van de media op de eigen persoon.


Het derdepersoonseffect wordt door Gunther (1991) en McLeod, Detenber en Eveland (2001) in verband gebracht met attributietheorie en de fundamentele attributiefout. Mensen willen steeds gedrag verklaren, en gebruiken daarvoor twee soorten attributies, namelijk dispositionele en situationele. Bij de eerste zoeken mensen de oorzaak van gedrag bij zichzelf, bij de tweede bij de omgeving. Wanneer mensen anderen beoordelen, maken ze een fundamentele attributiefout, dat wil zeggen dat de dispositionele attributies worden overschat en de situationele onderschat. Hierdoor ontstaat het derdepersoonseffect, omdat de verandering in gedrag bij anderen aan een andere attributie wordt toegeschreven.

Zoals wij hierboven hebben gezien ging Noelle-Neumann ervan uit dat het publiek in staat is tot een juiste inschatting van de publieke opinie. Deze mening werd echter niet door iedereen gedeeld. De gangbare opinie onder wetenschappers was dat mensen juist niet in staat zouden zijn tot een correcte inschatting van de publieke opinie. De discrepantie tussen de frequentieverdeling van meningen door het publiek en de werkelijke verdeling noemt men ‘pluralistic ignorance’. Hiervoor heeft de communicatiewetenschap diverse verklaringen gegeven.

cognitieve dissonantie: selectieve blootstelling, waarneming en herinnering verhinderen een correcte inschatting van de meningsverdeling;

spiegelperceptie en false consensus: doordat men uitgaat van de vanzelfsprekendheid van de eigen mening is men ook sneller geneigd te denken dat deze mening door anderen wordt gedeeld. In het geval van false consensus is dit ook nog ten onrechte.

==== 3.7 Conclusie ====
De theorie van de zwijgspiraal is bepaald omstreden te noemen binnen de communicatiewetenschap. Desondanks zijn er door andere wetenschappers bepaalde, positief gewaardeerde elementen uitgehaald voor nader onderzoek.

Noelle-Neumann koppelde onderzoeksthema’s aan elkaar die normaal gesproken in de communicatiewetenschap gescheiden bleven, zoals onderzoek van de publieke opinie (van belang voor de waarneming van bepaalde sociale structuren) en de massacommunicatie (bijvoorbeeld structuur, inhoud en effecten).

3.5.5 Empirisch onderzoek naar de theorie 76

3.5.6 Uitbreidingen van de theorie 78

3.6 De rol van de mening van anderen 79

3.6.1 Normatieve of informationele sociale beïnvloeding 80

3.6.2 Attitude-gedragsrelaties 81

3.6.3 Het derdepersoonseffect 83

3.6.4 De perceptie van de mening van anderen 87

==== 3.7 Tot slot 91 ====
..

=== 4 Marshall McLuhan 93 ===
4.1 De opkomst van McLuhan 94

4.2 Metaforen en slogans 95

4.3 McLuhan en de hersenhelften 97

4.4 Umberto Eco over McLuhan 99

4.5 Kritiek en conclusie 103

Deel II Het actieve publiek 105

=== 5 De uses and gratifications-benadering 107 ===

==== Inleiding ====
Zoals we eerder hebben gezien zijn communicatiewetenschappers ook op zoek gegaan naar andere theorieën dan die van de almacht van de media om de verhouding tussen media en publiek te verklaren. De verwachte grote effecten van de massamedia op de ontvanger kon niet genoegzaam worden aangetoond. Eén conclusie die men daaruit zou kunnen trekken is dat een dergelijk groot effect helemaal niet aanwezig is.

Een andere verklaring voor dit verschijnsel zou kunnen liggen in factoren die de invloed van de media ‘filteren’. Eén van die factoren zou kunnen zijn het verschil in mediagebruik door het publiek. Om deze reden zijn communicatiewetenschappers ook meer onderzoek gaan doen naar de effecten van mediaboodschappen vanuit de ontvanger gezien. Het publiek bestaat uiteindelijk uit individuen met specifieke kenmerken, ook ten aanzien van het gebruik van de media.

Wetenschappelijk onderzoek vanuit dit gezichtspunt heeft een theorie doen ontstaan die bekend is geworden als de ‘Uses and Gratifications’-benadering. Hierbij gaat men uit van het standpunt dat het individu de media gebruikt om bepaalde behoeften te bevredigen en voldoening te genereren. Katz, Blumler en Gurevitch (1974) hebben een nadere invulling van deze benadering gegeven. In hun optiek onderzoekt de ‘Uses and Gratifications’-benadering de sociale en psychologische bronnen van individuele behoeften die bepaalde verwachtingen genereren met betrekking tot massamedia of andere informatiebronnen. Naar aanleiding van deze verwachtingen ontwikkelt men een divers patroon van blootstelling aan de media dat uiteindelijk resulteert in een tegemoetkoming aan individuele behoeften of andersoortige (niet-beoogde) gevolgen.

==== De kenmerken van de benadering ====
De ‘Uses and Gratifications’- benadering (hierna te noemen: de functionele benadering) onderzocht dus het individuele gedrag en redenen voor mediagebruik door het publiek. Men kan daarom diverse kenmerken van deze functionele benadering onderscheiden:
* zij heeft als uitgangspunt een actief publiek. Dit in tegenstelling tot de theorie van de almacht van de media, die uitgaat van een passief en kritiekloos publiek.
* deze actieve houding van het publiek uit zich onder andere in een doelgericht gebruik van de media, om het individu motiverende redenen.
* de mens gebruikt de media echter bij wijze van één van de bronnen als behoeftebevrediging; er zijn namelijk ook andere bronnen waaruit geput kan worden.
* er is een correlatie aanwezig tussen de individuele behoeften en de mediakeuze, aangezien de ontvanger het initiatief tot mediagebruik neemt.
* het gebruik van de media leidt tot bevrediging van een brede variatie aan individuele behoeften.
* een inschatting van het behoeftepatroon van het publiek kan niet gemaakt worden aan de hand van de media-inhoud (ontspanning voor de één, kennis of informatie voor de ander).
* de inhoud van een mediaboodschap heeft invloed op de mogelijkheden waarin een bepaald medium aan een bepaalde behoefte tegemoet kan komen.
* behoeftebevrediging door de media vindt plaats door de inhoud daarvan, de blootstelling aan de media en de ‘setting’ waarin deze blootstelling plaatsvindt (denk bijvoorbeeld aan het kijken naar voetbalwedstrijden in een café).
* de functionele benadering treedt niet in de waardering van mediaboodschappen als zodanig of de manier waarop het publiek de media gebruikt voor individuele behoeftebevrediging.

==== Publieksactiviteiten ====
De functionele benadering onderzoekt de redenen van het publiek om zich aan massamedia bloot te stellen, alsmede in hoeverre hiermee aan de individuele behoeften tegemoet werd gekomen. Het publiek gebruikt de massamedia door bepaalde activiteiten te ontplooien.

Levy en Windahl (1984) hebben in hun onderzoek de activiteit van het publiek ingedeeld naar een verschil in soort publieksactiviteit enerzijds (selectie, betrokkenheid en gebruik) en een tijdslijn anderzijds (vóór, tijdens en na de blootstelling aan de media). Indien men deze twee lijnen tegen elkaar afzet krijgt men een schema met 9 verschillende hokjes van publieksactiviteiten (zie bladzijde 112 van het boek).

De lijn van soort publieksactiviteit (selectiviteit, betrokkenheid en gebruik) is een oplopende lijn. We zullen nu de diverse hokjes van publieksactiviteiten nader bekijken.

&lt;i&gt;Selectieve blootstelling&lt;/i&gt;

Een psychologisch aspect van selectieve blootstelling is de behoefte om eventuele strijd met persoonlijke opvattingen of gedragspatronen te vermijden. Ook eerdere ervaringen met het gebruik van de media kan een rol spelen: hierdoor heeft men geleerd welke media welke behoefte kan bevredigen en daarop kan de volgende blootstelling worden afgestemd.

&lt;i&gt;Selectieve perceptie&lt;/i&gt;

Dit vindt plaats tijdens de blootstelling: de één kan heel andere informatie aan een bepaalde mediaboodschap ontlenen dan een ander en deze informatie ook op andere wijze interpreteren.

&lt;i&gt;Selectief onthouden/herinneren&lt;/i&gt;

Dit toont veel overeenkomsten met de selectieve perceptie. Ieder mens onthoudt, na verwerking van een bepaalde mediaboodschap, andere aspecten daarvan dan een ander. Zo werd een verschil gevonden in de herinnering bij het kijken naar het nieuws op televisie omwille van informatie dan wel omwille van ontspanning (Gantz 1978).

&lt;i&gt;Anticiperen op de blootstelling&lt;/i&gt;

Hiermee wordt gedoeld op het hebben van bepaalde verwachtingen ten aanzien van de komende blootstelling aan een bepaalde mediaboodschap (men kijkt er naar uit). De verwachting vooraf kan invloed hebben op hoe de uiteindelijke blootstelling aan de mediaboodschap ervaren wordt.

&lt;i&gt;Aandacht/betekenis geven/identificatie&lt;/i&gt;

De betrokkenheid van een individu bij een bepaalde mediaboodschap tijdens de blootstelling daaraan kan zich uiten in onder andere het ervaren van bepaalde emoties of identificatie met een bepaalde persoon. De ontvanger geeft dus een bepaalde waardering aan de boodschap.

&lt;i&gt;Identificatie op lange termijn/fantaseren&lt;/i&gt;

Indien de betrokkenheid van een ontvanger bij een mediaboodschap heeft geresulteerd in heftige emoties is het mogelijk dat deze na afloop van de blootstelling nog in diens belevingswereld doorwerken (dagdromen, rollenspel).

&lt;i&gt;Coin of exchange/planning&lt;/i&gt;

Hiermee wordt bedoeld dat een individu vóór de uiteindelijke blootstelling aan de mediaboodschap bepaalde activiteiten ontplooit die ten doel hebben de uiteindelijke blootstelling te reguleren. Men praat over de aanstaande voetbalwedstrijd, men vraagt informatie op over de films die in de bioscoop draaien, men kijkt de Tv-gids na op informatie over de te bekijken programma’s, etc. Het gebruik van deze informatie kan ook worden gereguleerd door de stemming waarin men verkeert.

&lt;i&gt;Gebruik van de verkregen voldoening&lt;/i&gt;

Dit kan plaatsvinden door onder andere interpersoonlijke communicatie (bijvoorbeeld praten met huisgenoten), maar ook door de wijze waarop men de boodschap waardeert en een plaats geeft in de eigen werkelijkheid.

&lt;i&gt;Sociale bruikbaarheid/opinieleiderschap&lt;/i&gt;

Blootstelling aan mediaboodschappen bevordert ook iemands sociale vaardigheden. Als men naar het nieuws kijkt neemt men informatie tot zich waarover men later kan meepraten. Hoe beter geïnformeerd men is, hoe meer kans men maakt op mogelijkheden om de omgeving te beïnvloeden of zelfs opinieleider te worden.

Naar aanleiding van dit schema hebben Levy en Windahl een model gemaakt van het communicatieproces, waarin de relatie tussen mediagebruik en behoeftebevrediging tot uiting komt (zie bladzijde 116 van het boek). Dit proces begint met het zoeken naar behoeftebevrediging, dat invloed heeft op de selectieve activiteiten vóór blootstelling aan de media. Deze beïnvloeden op hun beurt weer de daadwerkelijke blootstelling in frequentie en hoeveelheid. De waardering die men na de blootstelling aan de boodschap geeft, heeft invloed op de uiteindelijk gezochte behoeftebevrediging. De mate van voldoening die de blootstelling aan de media heeft opgeleverd, bepaalt ook weer de toekomstige blootstelling. De cirkel is rond.

==== Behoeften-indeling ====
Verschillende communicatiewetenschappers hebben getracht de individuele behoeften van het publiek enigszins te groeperen, ten behoeve van de overzichtelijkheid van de functionele benadering. Levy en Windahl hebben, naar aanleiding van een onderzoek naar het kijken van het nieuws in Zweden, de volgende indeling gevonden: ontspanning en parasociale interactie, surveillance/wereldbeeld en interpersoonlijke bruikbaarheid.

Andere onderzoekers vonden andere indelingen. Overste bijvoorbeeld (1978) ontdekte vier motievengroepen: informatie/educatie, ontspanning/ontsnapping, verveling/eenzaamheid en wereldbeeld. De Bock(1977) kwam tot de volgende indeling: informatie, sociaal prestige, ontspanning, verveling, ritueel gedrag en zekerheid. De verschillen in deze indelingen vormen geen sterke theoretische basis voor de functionele benadering, die dan ook niet verder komt dan een benadering.

==== Wat is de aantrekkingskracht van soapseries? ====
De aantrekkingskracht van soapseries is een dankbaar onderwerp van onderzoek in het kader van de functionele benadering. Babrow heeft in 1987 dit onderzoek verricht onder studenten, aangezien zij de grootst mogelijke controle over hun dagindeling hebben. Hij verrichtte de meting in twee groepen. De eerste groep respondenten werd gevraagd naar de motieven voor het kijken naar soaps, de tweede groep respondenten werd gevraagd na te denken over de mogelijke gevolgen daarvan.

Uit het onderzoek bleek weinig verschil in motieven tussen de beide groepen respondenten. Overigens waren tijdsoverwegingen en ontspanning de meest aangehaalde motieven in beide groepen respondenten.

==== Kritiek ====
Zoals wij eerder hebben gezien vormt de diversiteit in indeling van publieksactiviteiten en gezochte vormen van voldoening een zwakte van de theorie van de functionele benadering. Ook de verschillende manieren van uiting van publieksactiviteiten maakt het theoretisch fundament niet sterk.

De cirkelredenering van de functionele benadering heeft tot gevolg dat er ook geen sprake is van een duidelijke éénvormige theorie. Door de diversiteit in verklaringen en theorieën is toetsing hiervan door empirisch onderzoek nagenoeg onmogelijk. Bovendien hoeft het mediagebruik niet enkel en alleen door de individuele behoeften bepaald te worden, ook de individuele situaties kunnen van invloed zijn. Ten slotte ontkomen de aanhangers van de functionele benadering niet aan een waardering van de wijze van behoeftebevrediging van het publiek, bijvoorbeeld door de presentatie en het woordgebruik bij het onderzoek van de motieven.

==== Conclusie ====
De hierboven aangeduide kritiek op de functionele benadering heeft communicatiewetenschappers er toe bewogen om het onderzoek hiervan te nuanceren. Zo onderkent men nu een verschil in de gezochte en verkregen voldoening. Een scheiding hiertussen levert wel methodologische problemen op, omdat mensen geneigd zijn eerder gegeven antwoorden (bijvoorbeeld bij navraag naar de gezochte voldoening) te ‘onthouden’ en te gebruiken in de volgende onderzoeksfase (bijvoorbeeld bij navraag naar de verkregen voldoening).

=== 6 Systeemtheorieën 129 ===
6.1 Media system dependency-theorie 130

6.2 Uitgangspunten 131

6.3 Effecten van massacommunicatie 138

6.4 Kritiek op de theorie 144

6.5 Systeemtheorie als synthese 146

6.6 Tot slot 148

Deel III Audience cum content 151

=== 7 Interactiviteit 144 ===

==== 7.1 Inleiding ====
Met de komst van nieuwe media (zoals internet) is er ook een nieuw soort activiteit, namelijk interactiviteit. Deze beperkt zich (inmiddels) niet alleen tot internet en videogames, ook de oudere media (zoals televisie) maken steeds meer gebruik van interactiviteit (echter nog steeds in geringe mate). Interactie veronderstelt een hoge mate van betrokkenheid door het publiek.

==== 7.2 Visies op de effecten ====
De verwachting is dat interactieve media grotere effecten teweeg brengen (want het publiek is meer betrokken). Dit is echter niet altijd het geval.

De functionele benadering (eerder besproken in hoofdstuk 6) krijgt door de toevoeging van interactiviteit een nieuwe indeling. Waar voorheen bepaalde behoeften werden bevredigd door interpersoonlijke communicatie, kunnen daar nu interactieve media voor worden gebruikt. Uit een onderzoek van Papacharissi en Rubin (2000) is dit interpersoonlijke aspect een van de belangrijkste redenen waarom mensen internet gebruiken. Andere onderzoekers vonden echter maar een zeer klein verschil tussen de behoeftebevrediging van oude en nieuwe media. Zo stellen Ferguson en Perse dat beide gebruikt worden voor vermaak en tijdverdrijf, maar dat het ‘oude’ medium televisie nog steeds meer gebruikt wordt voor ontspanning dan internet. Ook voor de gedrukte pers vormt het internet nog geen rechtstreekse bedreiging, juist omdat interactiviteit een grotere betrokkenheid vergt voor het vergaren van nieuws, en dat nog steeds niet als wenselijk wordt ervaren.

Er bestaat een angst voor de negatieve effecten van internet. Zo zou het verslavend kunnen werken, en zou het kunnen leiden tot ongelijkheid tussen bepaalde groepen in de samenleving, ook wel de digitale kloof genoemd.

==== 7.3 interactiviteit ====
Het lineaire model zoals verondersteld werd bij de ‘oude’ media, is door de interactiviteit drastisch veranderd. Het is niet meer altijd mogelijk om te zien wie de zender en wie de ontvanger is, en soms zijn mensen beide.

Er zijn verschillende factoren die interactiviteit bepalen:
* reactie of feedback (wanneer de gebruiker kan reageren op een boodschap. Dit was in het model van Shannon en Weaver niet mogelijk);
* conversatie of wederkerigheid (wanneer gedachtewisselingen mogelijk zijn, zoals bij e-mail en msn);
* selectiviteit (de informatie kan gezocht worden naar eigen behoefte);
* modificatie (informatie kan aangepast worden naar eigen behoefte);
* lineariteit/non-lineariteit (het is mogelijk om zelf een ‘volgorde’ vast te stellen, dit kan minder goed bij oude media zoals televisie en het boek);
* multimedialiteit (er kan gekozen worden hoe de informatie ontvangen wordt, audiovisueel, tekst, etc.)

==== 7.4 De invloed van aspecten van interactiviteit op de gebruiker ====
De vorm van de informatie is belangrijk voor onder andere het onthouden van die informatie. Uit een experiment hiernaar werd duidelijk dat wanneer gebruik wordt gemaakt van multimedialiteit, dit een negatief effect heeft op het onthouden van de tekst. Wanneer alleen een plaatje wordt toegevoegd, heeft dit wel een positief effect.

==== 7.5 Democratie en internet ====
Internet kan een belangrijke rol spelen in het democratische proces. Via internet kunnen politici hun (potentiële) kiezers bereiken, en vragen om feedback of reactie. Zolang de digitale kloof blijft bestaan is deze rol echter niet optimaal. Er zijn een aantal redenen om internet te gebruiken bij het democratische proces:

&lt;b&gt;Informatieverspreiding&lt;/b&gt;

Om een democratie te laten werken, moeten de burgers toegang hebben tot informatie. Nieuwe media kunnen voor minder geld meer informatie verspreiden. Door het kenmerk van selectiviteit kunnen burgers zeer gericht informatie zoeken. Dit heeft als nadeel dat ze minder op informatie letten die ze minder relevant achten en daardoor een eenzijdig beeld kunnen krijgen.

&lt;b&gt;Peiling van meningen van burgers&lt;/b&gt;

De meningen van burgers kunnen via het internet makkelijker en goedkoper onderzocht worden.

&lt;b&gt;Publieke debat&lt;/b&gt;

Iedereen kan zeggen wat hij of zij wil op het internet. Deze discussies vinden veelal plaats in daarvoor bestemde discussiefora, die voor zowel publiek als politiek makkelijk te vinden zijn.

&lt;b&gt;Mobilisatie en organisatie van gelijkgezinden&lt;/b&gt;

Mensen met bijvoorbeeld medische problemen of dezelfde interesses kunnen via de nieuwe media makkelijker met elkaar in contact komen dan bij de oude media het geval was.

De verspreiding van informatie over het internet heeft ook nadelen. Er is minder controle op de inhoud van de informatie, zodat bijvoorbeeld pornografie makkelijker toegankelijk is, en terroristische organisaties makkelijker mensen kunnen mobiliseren.

=== 8 De culturele-indicatorenbenadering ===
==== 8.1 Inleiding ====
De culturele-indicatorenbenadering is ontwikkeld door de Amerikaan [https://nl.wikipedia.org/wiki/George_Gerbner|George Gerbner (1994)]. Hij stelt dat de massamedia (met name de televisie) een centrale plaats in onze maatschappij hebben ingenomen. Hij wilde dan ook onderzoeken hoe de media de maatschappij op cultureel niveau kunnen beïnvloeden en de resultaten (laten) gebruiken als richtlijn voor het opstellen van overheidsbeleid ten aanzien van de media. Een van de drijfveren van het onderzoek was de bezorgdheid over de invloed van geweld op televisie op kinderen. Deze bezorgdheid speelt nog steeds, zowel in Europa als in Amerika.

==== 8.2 Uitgangspunten van de culturele-indicatorenbenadering ====
De culturele-indicatorenbenadering van Gerbner gaat uit van een sociale functie van de media, met name de televisie. Hij omschreef dit als de ‘public making of the media’. In zijn opvatting heeft de term ‘publiek’ een tweeledige betekenis. Enerzijds geeft hij met deze term aan dat de media bepaalde informatie en opvattingen ‘openbaar’ maken. Anderzijds indiceert deze term dat de media een homogene groep van ontvangers van mediaboodschappen maken, het publiek.

Met name de televisie bereikt nagenoeg iedereen, waardoor sociale isolatie weinig kans krijgt. Hierdoor is de televisie het medium dat bij uitstek culturele normen en waarden verspreidt. Vroeger werd dit gedaan door zogenaamde ‘verhalenvertellers’. Zij vertelden verhalen waarmee o.a. normen en waarden werden overgedragen op met name de jeugd. Hier ging dus een sociale en opvoedende stimulans van uit. Op deze wijze behandelden (en beantwoordden) de verhalenvertellers belangrijke levensvragen, zoals die naar het bestaan, prioriteiten, normen en waarden, en onderlinge verhoudingen. In latere tijden werd deze functie overgenomen door bepaalde maatschappelijke instanties, zoals de kerk of de school, en tegenwoordig dus door de televisie.

(Bijna) iedereen kan een televisieboodschap ontvangen. Televisie maakt geen onderscheid tussen mensen. Gerbner noemt de gevolgen van blootstelling aan dit medium cultivering. Zie ook https://nl.wikipedia.org/wiki/Cultivatietheorie.

Een ander aspect van de culturele-indicatorenbenadering is de non-selectiviteit van het medium (denk hierbij weer aan de televisie). Hierin verschilt de opvatting van Gerbner van het dominante paradigma dat in de communicatiewetenschap heerst (namelijk dat het publiek bestaat uit individuen die zelf kiezen wat zij wel en wat zij niet zien). Gerbner wijst er op dat de meeste kijkers op gezette tijden kijken (een ritueel aspect), wat non-selectieve blootstelling aan de berichtgeving in de hand werkt. Non-selectiviteit speelt met name bij Amerikanen, omdat hun intensieve kijkgedrag dit nagenoeg onmogelijk maakt. Bovendien moet er ook op gewezen worden dat de normen en waarden die door de televisieprogramma’s worden overgedragen, vrij homogeen zijn. Er zijn nauwelijks verschillen hierin aan te wijzen, waardoor de televisie zelf ook een non-selectief medium is.

Televisie voorziet het publiek ook van een vertekend beeld van de realiteit. Dit verschil in realiteit van de echte wereld en die van de televisie wordt als vanzelfsprekend aangenomen.

De ‘pseudorealiteit’ van de televisie kan overigens wel invloed hebben op de manier van denken van het publiek.

Gerbner stelt dat de relatie tussen de televisie en het publiek tweezijdig is (en niet lineair zoals in de almacht van de mediatheorie werd gesteld). De inhoud van de televisieboodschappen bepalen enerzijds de opvattingen van het publiek, maar het omgekeerde gebeurt ook. Uiteindelijk zijn televisieprogramma’s voor een groot deel een weergave van de maatschappelijke realiteit.

==== 8.3 Onderzoeksgebieden ====
Gerbner heeft, ter staving van zijn vooronderstelling van de tweezijdigheid van beïnvloeding tussen media en publiek, een onderscheid gemaakt tussen drie gebieden waarop wetenschappelijk onderzoek zich zou moeten richten:
# invloedsfactoren op het productieproces van mediaboodschappen (Institutional Process Analysis);
# de boodschap zelf (Message System Analysis);
# invloedsfactoren op cultivering van de mediaboodschappen van het publiek (Cultivation Analysis). 
Deze drie gebieden hangen sterk met elkaar samen. Voor (2) is het nodig om voldoende informatie te hebben over (1), en (2) is een noodzakelijke voorwaarde voor (3).

Ad 1

Het IPA-onderzoek richt zich op de organisaties die de mediaboodschappen ontwikkelen. Hier gaat het om de vraag wie welke invloed uitoefent op de ontwikkeling van mediaboodschappen en de opbouw daarvan. Gerbner onderscheidt negen verschillende organisaties of personen die invloed (kunnen) uitoefenen op deze ontwikkeling:
# De overheid: door middel van regelgeving waaraan de mensen die met massamedia werken zich moeten houden.
# Financiers: met name via reclame en adverteerders.
# Management: deze maken de belangrijke beslissingen.
# Toeleveringsorganisaties: deze voorzien de media van mediaproducten (bijvoorbeeld Endemol of IDTV).
# Collega’s: ter vergelijking van bepaalde normen en de kwaliteit van de mediaproducten.
# Concurrentie: idem als bij collega’s, ten behoeve van klantenbinding.
# Experts: schrijvers, presentatoren, technici, etc.
# Belangengroepen en organisaties: proberen vaak de media te gebruiken om aandacht te trekken en vormen soms zelf de inhoud van mediaboodschappen (denk aan Greenpeace).
# Het publiek: door middel van waardering van diverse programma’s, in de vorm van kijk- en waarderingscijfers. Ook doordat het publiek zelf onderwerp van een programma is (bijvoorbeeld praatprogramma’s).

Ad 2

Analyse van de media: media-inhoud stelt de onderzoekers in staat om eventuele ontwikkelingen en veranderingen in de media waar te nemen. Hierbij onderscheidt Gerbner vier maten of indexen, waarmee met name de televisie invloed kan uitoefenen op de beoordeling van belangrijke levensvragen.
* De aandachtsmaat onderzoekt het aantal keren dat een bepaald onderwerp ter sprake komt in een mediaboodschap.
* De nadrukmaat meet de belangrijkheid van een bepaald aspect van een mediaboodschap.
* De tendensmaat is de mate van waardering van een bepaalde mediaboodschap in positieve of negatieve zin.
* De structuurmaat onderzoekt de verhoudingen tussen de diverse aspecten van een mediaboodschap.

Deze maten vormen de culturele indicatoren die de veranderingen in het culturele milieu weergeven. Zie voor een voorbeeld van de geweldsindex bladzijde 170 van het boek.

Ad 3

De cultiveringsanalyse onderzoekt de wijze waarop en de mate waarin mediaboodschappen invloed hebben op het cultiveren van opvattingen van het publiek. De invloed van de televisie bijvoorbeeld is volgens Gerbner gericht op het vasthouden aan de bestaande situatie en het kunnen weerstaan van veranderingen.

In dit kader heeft Gerbner in zijn onderzoek een onderscheid gemaakt tussen ‘zware’ (kijken gemiddeld 4 uur per dag of langer) en ‘lichte’ kijkers (kijken niet meer dan 2 uur per dag). Zoals verwacht toonden de zware kijkers een grotere mate van overeenkomst tussen hun eigen werkelijkheid en de televisiewerkelijkheid dan de lichte kijkers; zij werden dus sterker beïnvloed door de mediaboodschappen van de televisie.

==== 8.4 Kritiek en commentaar ====
De hypothese van Gerbner heeft binnen de communicatiewetenschap kritiek gekregen, welke vooral gericht was op de methodologische aspecten van de inhouds- en cultiveringsanalyse. Zo is de definitie van het begrip ‘zware kijker’ alleen gekoppeld aan de gemiddelde kijktijd. Dit is vrij belerend en heeft geen theoretische onderbouwing.

Ook de definitie van het begrip geweld (zie bladzijde 172 van het boek) heeft mankementen: zij zou te breed geformuleerd zijn, omdat hieronder ook komische situaties en natuurrampen zouden vallen, wat afwijkt van de werkelijkheid. Bij de definitie van het begrip geweldshandeling ten slotte is het belangrijk te weten wat het begin en het einde van een geweldshandeling is.

Eén van de aandachtsmaten waarmee geweld op televisie is gemeten, is de geweldsindex. Volgens de critici is deze index vrij arbitrair. Naar aanleiding van deze kritiek heeft Gerbner de geweldsindex getest en concludeerde hij dat aan de technische voorwaarden van een index in ieder geval is voldaan. Diefenbach en West hebben in 2001 een onderzoek uitgevoerd waarbij ze een onderscheid maakten tussen de meer beperkte definitie van geweld (voor de wet strafbaar) en de bredere definitie (overig geweld, zoals inbraken).
Uit hun inhoudsanalyse kwam naar voren dat misdaad volgens de bredere definitie vaker op televisie voorkomt dan in de werkelijkheid, maar dat het overige geweld op televisie minder vaak voorkomt dan in de werkelijkheid. Vervolgens hebben zij een survey gehouden, waaruit blijkt dat het publiek de strafbare misdaden overschat, en de overige misdaden onderschat.

Ten slotte is de cultiveringsanalyse (verschil tussen beïnvloeding van ‘zware’ en ‘lichte’ kijkers) door Hirsch (1980;1981) onder vuur genomen. Gerbner zou geen rekening hebben gehouden met eventuele andere factoren die het verschil in beleving van de werkelijkheid zouden kunnen verklaren. Bovendien zouden de verschillen ook weer genivelleerd worden bij stabilisatie van andere demografische variabelen.

Maar niet alleen demografische variabelen kunnen invloed uitoefenen. Ook het geheugen speelt een rol. Zware kijkers zouden meer informatie uit hun geheugen kunnen halen (omdat ze meer informatie via de televisie hebben gekregen), en dat eerder aan de werkelijkheid koppelen dan lichte kijkers.

==== 8.5 Uitbreiding van de cultiveringshypothese ====
De kritiek van Hirsch heeft Gerbner verplicht de cultiveringsanalyse te nuanceren. Dit hebben zij uiteindelijk gedaan aan de hand van twee onderliggende processen: mainstreaming en resonantie.

Mainstreaming betekent dat verschillen tussen de opvattingen van twee categorieën lichte kijkers zich niet of nauwelijks voordoen bij dezelfde categorieën zware kijkers. Het omgekeerde, verschillen tussen categorieën zware kijkers zijn niet of nauwelijks aanwezig tussen categorieën lichte kijkers, noemt men resonantie. Bij resonantie komt iemand dubbel in aanraking met een bepaalde boodschap: zowel in het dagelijkse leven als op televisie. Zo krijgt de ontvanger een dubbele dosis cultivering. Een voorbeeld van een relevante demografische variabele is het opleidingsniveau (zie voor de uitwerking hiervan bladzijden 176 en 177 van het boek).

==== 8.6 De invloed van geweld op televisie ====
Zoals wij eerder hebben gezien, was in de maatschappij bezorgdheid ontstaan over de invloed van televisiegeweld op de jeugd. In dit kader hebben diverse wetenschappers onderzoek verricht. Naast Gerbner hebben Huesmann en Eron (1986) een internationaal, longitudinaal onderzoek uitgevoerd naar de invloed van televisiegeweld op de jeugd. De verwachte uitkomst van dit onderzoek, namelijk dat het kijken naar agressieve televisiebeelden agressief gedrag in de hand werkt, werd echter niet gedeeld door de Hollandse medewerkers aan dit onderzoek. Deze tegenspraak met de verwachte uitkomsten werd echter door de Amerikaanse onderzoekers niet geduld, hetgeen de hardnekkigheid van het ‘machtige media – denken’ illustreert.

De onderzoeksresultaten van de Hollandse wetenschappers (Wiegman, Kuttschreuter en Baarda) zijn ook aan een secundaire analyse onderworpen. Hierin werd gemeten in hoeverre het kijken naar tv-geweld invloed heeft op de wijze waarop kinderen dagdromen (een verbeeldingsproces). Aan de hand van dit onderzoek werd wel degelijk een verband gevonden tussen blootstelling aan geweld op televisie en een agressieve stijl van dagdromen.

Volgens diverse communicatiewetenschappers wordt het menselijk gedrag door televisiegeweld door verschillende processen beïnvloed, waarvan hieronder een overzicht volgt.
* catharsis: agressief gedrag wordt afgeremd door het kijken naar televisiegeweld, omdat agressieve impulsen op die manier een uitlaatklep vinden.
* arousal: het kijken naar televisiegeweld wekt een fysiologische reactie op (namelijk opwinding), die op zijn beurt weer agressief gedrag in de hand werkt.
* disinhibitie: door het kijken naar geweld op televisie worden normen en waarden beïnvloed, die remmingen voor agressief gedrag wegnemen.
* imitatie: kinderen kunnen van het geweld op televisie leren dat het gebruik van geweld soms een goede en bruikbare oplossing is voor bepaalde problemen.
* desensitatie: hoe meer men wordt blootgesteld aan geweld op televisie, hoe ongevoeliger men wordt en men werkelijk geweld accepteert (ofwel gewenning).

Het onderzoek naar deze factoren heeft aangetoond dat de beïnvloeding van het gedrag van kinderen niet alleen door de inhoud van mediaboodschappen plaatsvindt. Net zo belangrijk zijn de invloed van de omgeving van het kind (ouders, vrienden en vriendinnen, etc.) en het persoonlijke karakter.

=== 9 Agendasetting 180 ===

==== 9.1 Inleiding ====
We hebben gezien dat er binnen de communicatiewetenschap twee hoofdstromingen zijn aan te wijzen, waarbinnen verschillende theorieën zijn ontwikkeld. In de eerste hoofdstroming zijn wetenschappers uitgegaan van de almacht van de media, waarbij het publiek wordt onderzocht op invloeden van de massamedia. De tweede hoofdstroming gaat uit van een actief publiek, dat zelf bepaalt in welke mate de media effect hebben, bijvoorbeeld door de bruikbaarheid van die media te beoordelen. Het publiek wordt hier onderzocht op eventuele veranderingen in gedragspatronen of normen en waarden.

Binnen de communicatiewetenschap is er een derde hoofdstroming te onderscheiden, namelijk de ‘audience cum content’- benadering. De wetenschappers binnen deze stroming kunnen uitgaan van de almacht van de media en/of een actief publiek. Hiertoe onderzoeken zij zowel de inhoud van de massamedia als het publiek.

Eén van de theorieën binnen deze stroming neemt als uitgangspunt het begrip ‘agendasetting’. Met dit begrip doelt men op de hypothese dat de massamedia niet zozeer invloed hebben op wat het publiek denkt, maar eerder op hetgeen waarover mensen denken. Met andere woorden: de media bepalen de onderwerpen waarover het publiek gaat nadenken en zich een mening gaat vormen.

De eersten die dit uitgangspunt innamen waren Lang &amp; Lang (1959); volgens hen vestigen de media door de berichtgeving de aandacht op bepaalde onderwerpen. Ook Cohen (1963) gaat er van uit dat de media niet zo zeer bepalen wat de mensen moeten denken, maar eerder waarover de mensen moeten denken. McCombs (1994) ten slotte gaf een mogelijke psychologische verklaring voor dit verschijnsel: de mens is een sociaal wezen en daarom geneigd om zich voortdurend op zijn omgeving te oriënteren.

Het eerste onderzoek van McCombs en Shaw in 1972 (in dit geval de Amerikaanse verkiezingscampagne van 1968, de zogenaamde ‘Chapel Hill’- studie) toonde aan dat er een nauw verband bestond tussen de onderwerpen in de media en de onderwerpen op de publieksagenda. Dit zou dan een bewijs vormen van de agendasettinghypothese. Hierbij moet echter aangetekend worden, dat in het onderzoek diverse onderwerpen waren samengevoegd, waardoor waardevolle informatie niet in het onderzoek was betrokken. Bovendien geeft een nauwe samenhang tussen beide agenda’s geen informatie over de eventuele causaliteit hiertussen. Daarvoor is het noodzakelijk dat men beïnvloeding in omgekeerde richting uitsluit, alsmede beïnvloeding van beide agenda’s door andere factoren van buitenaf. Ten slotte moet men weten in hoeverre het publiek daadwerkelijk is blootgesteld aan de onderzochte mediaboodschappen. Dit is in latere onderzoeken dan ook gebeurd (bijvoorbeeld Semetko en Schoenbach 1994).

==== 9.2 Het onderzoek naar de theorie ====
Een onderzoek naar agendasettingeffecten van de massamedia moet uit twee componenten bestaan: onderzoek naar de media-agenda en onderzoek naar de publieksagenda. De eerste onderzoekt men door de tijd en ruimte te bepalen die de media aan een bepaald onderwerp besteden.

De tweede bestudeert de waardering (dat wil zeggen de mate van belangrijkheid) die het publiek aan een bepaald onderwerp toekent. Er wordt gesproken van agendasetting wanneer er een dusdanig sterke overeenkomst tussen beide agenda’s is dat er geen sprake kan zijn van toeval.

De publieksagenda kan onderverdeeld worden in een intrapersoonlijke agenda (welke waarde hecht iemand aan een bepaald onderwerp), de interpersoonlijke agenda (over welk onderwerp praat men het meest met anderen) en de perceived community-agenda (welke onderwerpen zijn belangrijk in de sociale omgeving).

Onderzoeksresultaten in elk van deze soorten agenda’s hebben dan ook alleen betrekking op die gekozen agenda. Een algemeen agendasettingeffect is dan ook niet aantoonbaar. Overigens is de perceived community-agenda het meest onderzocht.


De vergelijking tussen de media-agenda en de publieksagenda kan worden getrokken volgens drie modellen: het awarenessmodel (1), het saliencemodel (2) en het prioritiesmodel (3).

Ad 1

Volgens dit model wordt onderzocht of een bepaald onderwerp dat op de media-agenda staat, ook voorkomt op de publieksagenda.

Ad 2

Aan de hand van dit model stelt men, na de vaststelling van dezelfde verschijning van onderwerpen op beide agenda’s, de mate van belangrijkheid van de onderwerpen vast.

Ad 3

Dit model brengt een bepaalde hiërarchie van onderwerpen aan op beide agenda’s. Vervolgens bepaalt men de mate van overeenkomst tussen deze hiërarchie op beide agenda’s. Dit is het meest gebruikte model.

Soms is het noodzakelijk, binnen het kader van wetenschappelijk onderzoek, om nog een derde variabele te onderzoeken, namelijk de realiteit. De media berichten uiteindelijk over de realiteit, waardoor men zou verwachten dat de media-agenda op haar beurt weer de publieksagenda zou beïnvloeden. Daarnaast kan de realiteit de publieksagenda ook rechtstreeks beïnvloeden.

Diverse onderzoeken hebben geen onlosmakelijk verband kunnen aantonen tussen de media-agenda en de ontwikkelingen binnen de realiteit. Wel heeft Ader (1995), in een onderzoek naar de publicaties over milieuvervuiling, ontdekt dat de aandacht van de media voor dit probleem invloed had op het aantal respondenten dat milieuvervuiling als een belangrijk probleem beschouwde.

Eén van de aspecten van de realiteit waarin wij leven is de politieke kant van die realiteit. Daarom heeft men onderzocht of bepaalde onderwerpen op de publieksagenda van invloed zijn op het ontwerpen van een (overheids-) beleid en in hoeverre de media-agenda daarop invloed uitoefent (agenda-building). Binnen het concept van agenda-building kunnen de diverse agenda’s met elkaar vergeleken worden en bepaald worden in hoeverre zij elkaar onderling beïnvloeden.

Zo onderzocht Johnson in 1996 de effecten van agendasetting t.a.v. de drugsproblematiek ten tijde van de ambtsperiode van Nixon. Hij ontdekte dat de ontwikkelingen binnen de realiteit van de drugsproblematiek eerst de mate van media-aandacht beïnvloedden. Op zijn beurt had deze media-aandacht weer effect op de publieksagenda, waarop Nixon weer reageerde door het drugsprobleem publiekelijk aan te pakken, via zijn redevoeringen in de media. Dit onderzoek is echter sterk onderwerp gebonden en kan daarom niet gegeneraliseerd worden naar andere onderwerpen.

Een andere factor van belang binnen het proces van agendasetting is de interpersoonlijke communicatie. In de eerste plaats kan interpersoonlijke communicatie er toe leiden dat een bepaald onderwerp op de publieksagenda terechtkomt, zonder door de media beïnvloed te zijn. Interpersoonlijke communicatie functioneert dan als een alternatieve informatiebron.

Ook kan interpersoonlijke communicatie rechtstreeks effect hebben op agendasetting door de media, al naar gelang de interpersoonlijke discussies wel of niet aansluiten op de mate van aandacht die de betreffende onderwerpen in de media krijgen.

Ten slotte kan agendasetting rechtstreeks leiden tot interpersoonlijke communicatie, bijvoorbeeld in de vorm van een publiek debat naar aanleiding van een bepaald media-item. Hierdoor kan ook nivellering plaatsvinden van verschillen tussen bepaalde groepen in de maatschappij. Hierbij is het wel noodzakelijk dat deze groepen gebruik maken van dezelfde media en dat de leden van die groepen op gelijke wijze ontvankelijk zijn voor bedoelde agendasettingeffecten.

Door de opkomst van nieuwe media, en dan met name het internet, veranderen de gebruikspatronen van de media. Een krant kan bijvoorbeeld door een artikel op de voorpagina te plaatsen, daar de aandacht naartoe trekken. Een online krant kan dit in mindere mate, en vergt een grotere mate van selectiviteit van de gebruikers. Uit een onderzoek van Althaus en Tewskbury (2002) blijkt bovendien dat het nieuws in de geprinte versie van de krant beter onthouden wordt dan het nieuws in de online versie. Wanneer men voor langere tijd online het nieuws volgt zullen de effecten voor de publieksagenda echter wel groter zijn.

De aandacht van het publiek voor bepaalde onderwerpen verandert voortdurend. Daar zijn een aantal verklaringen voor:
* veranderingen in media-aandacht;
* onderlinge concurrentie tussen onderwerpen (meerdere onderwerpen kunnen als belangrijk geacht worden);
* er is een grens bij het aantal onderwerpen dat mensen bezig kan houden;
* problemen worden opgelost of veranderen;
* mensen krijgen genoeg van een bepaald onderwerp (verveling).

==== 9.3 De ontwikkelingen in de theorie ====
Door de komst van internet veranderen mediagebruikspatronen. Via het internet lopen de mogelijkheden voor de verspreiding van het nieuws uiteen en dit leidt tot fragmentatie, versnippering, selectiviteit en interactiviteit. Deze factoren zouden kunnen leiden tot minimalisering van de impact van de media-agenda. Om dit fenomeen te onderzoeken wordt er onderscheid gemaakt tussen agendasetting op het eerste en op het tweede niveau. Agendasetting op het eerste niveau betreft de aandacht in de media voor specifieke onderwerpen en kwesties. Agendasetting op het tweede niveau houdt in op welke manier de media aandacht besteden aan bepaalde zaken en welke attributies zij gebruiken om invulling te geven aan deze onderwerpen.

==== 9.4 Onderzoeksvalkuilen ====
Bij het onderzoek naar agendasetting van de massamedia zijn verschillende problemen ontstaan die dit onderzoek gekleurd hebben. Er worden vijf ‘valkuilen’ genoemd met betrekking tot onderzoek van en naar agendasetting.

Ten eerste zijn er conceptuele problemen. Er moet nader gedefinieerd worden wat onder ‘publieksagenda’ wordt verstaan. We hebben namelijk gezien dat er drie soorten agenda’s te onderscheiden zijn, namelijk de intrapersoonlijke agenda, de interpersoonlijke agenda en de perceived community-agenda. Bovendien werkt agendasetting voor bepaalde onderwerpen wel en voor andere onderwerpen weer niet. Het maken van een dergelijk onderscheid is subjectief en vatbaar voor wijziging in de tijd. Men gaat er in het algemeen van uit dat agendasetting met name speelt bij onderwerpen die zonder media-aandacht helemaal niet opgemerkt zouden worden. Hoe dit ook zij; door deze differentiatie wordt het moeilijk om een deugdelijke theoretische onderbouwing op te stellen.

Ook is er verschil in de mate van persoonlijke ontvankelijkheid van agendasetting. Men zou kunnen verwachten dat mensen die meer aandacht besteden aan de berichtgeving uit de media vatbaarder zijn voor het effect van agendasetting. Anderzijds is het ook verdedigbaar dat die groep mensen beter onderlegd is en juist daarom minder vatbaar voor invloeden van buitenaf. Dit zijn dus tegengestelde factoren die een theoretisch fundament van de agendasettinghypothese niet bepaald bevorderen.

Ten slotte kan het effect van agendasetting ook beïnvloed worden door de mate van inspanning die het verwerken van informatie van diverse media kost. Zo kan men verwachten dat men meer kan leren van het lezen van de krant dan van het kijken naar televisie, omdat het eerste gewoonweg meer inspanning kost. Om deze reden zal van het lezen van de krant dan ook een groter agendasettingeffect uitgaan dan van het kijken naar de televisie.

Ten tweede kan het onderzoek naar agendasetting op methodologische problemen stuiten. Door het ontbreken van een duidelijke theoretische richtlijn is het voor een onderzoeker makkelijker om een eigen interpretatie van begrippen te hanteren, hetgeen de vergelijkbaarheid van divers onderzoek niet bevordert.

Bij onderzoek naar agendasetting gaat men er van uit dat als het belang van een bepaald onderwerp toeneemt, het belang van een ander onderwerp juist afneemt. Dit zou nog kunnen gelden voor de media-agenda, omdat de totale omvang van een bepaald medium constant blijft. Bij de publieksagenda is dit echter niet per definitie het geval.

Ten derde kan het resultaat van onderzoek naar agendasetting ook vertekend worden door samenvoeging van meerdere onderwerpen (= aggregatiefout), zoals wij ook al bij de Chapel Hill-studie hebben gezien. Samenvoeging kan ook plaats vinden op het niveau van individuele agenda’s tot één publieksagenda. Hierdoor kunnen verschillen ontstaan tussen de publieksagenda en de individuele agenda’s. Door deze samenvoeging kan er waardevolle informatie verloren gaan.

Een vierde probleem kan gelegen zijn in het tijdsverloop, bijvoorbeeld tussen blootstelling aan de media en het optreden van het effect (‘time lag’). Over het algemeen moet men dit per onderwerp bepalen, zonder terug te kunnen vallen op een theoretische basis. Ook het soort medium kan verschil in time lag opleveren: deze zou bij de berichtgeving door de televisie korter zijn dan bij de berichtgeving uit de krant.

De laatste valkuil betreft de causaliteit. Voor het empirisch onderzoek van een bepaalde hypothese is het noodzakelijk dat men vergelijkingsmateriaal kan gebruiken waartegen men onderzoeksresultaten kan afzetten en eventuele causale verbanden aan kan tonen. Bij experimenteel onderzoek kan men gebruik maken van een controlegroep, die als norm gesteld kan worden. Op deze manier hebben Iyengar en Kinder (1987) dan ook agendasettingeffecten van het kijken naar televisie gevonden.

Bij niet-experimenteel onderzoek is het moeilijker om een controlegroep in te stellen. Teneinde ook via deze weg een causaal verband aan te tonen tussen de media-agenda en de publieksagenda moet men gebruik maken van een ‘cross lagged’-analyse. Hiermee kunnen dan diverse verbanden tussen de beide agenda’s aangetoond worden. Men kan de verbanden tussen beide agenda’s vergelijken naar mediagebruik of naar tijdsinterval. De causaliteit kan nu worden aangetoond aan de hand van het verschil in mediagebruik respectievelijk het tijdstip van onderzoek (zie voor voorbeelden pag. 204 van het boek).

==== 9.5 Conclusie ====
Agendasetting wordt beschouwd als een belangrijke theorie binnen de communicatiewetenschap, omdat deze theorie de media een andersoortige invloed toebedeelt dan beïnvloeding van het publiek op het niveau van kennis of gedragspatronen alleen. De onderzoeksresultaten met betrekking tot deze theorie zijn echter zo uiteenlopend dat zij moeilijk vergelijkbaar zijn.

=== 10 Priming en framing 202 ===

==== 10.1 Priming ====
Priming is een uitbreiding op en een verklaring van de agendasettinghypothese. Met het begrip mediapriming wil men tot uitdrukking brengen dat de media de beoordelingsmaatstaven van het publiek beïnvloeden. Dit gebeurt doordat de media bepaalde aspecten van een onderwerp benadrukken. De verklaring hiervan is psychologisch bepaald: doordat een bepaald kenmerk van een onderwerp in de media wordt geaccentueerd, wordt het geheugen gestimuleerd zodat specifieke informatie verwerkt en onthouden wordt. De mate van kennis van dat onderwerp vermindert wel de ontvankelijkheid voor de mediaberichtgeving daarover.

Bij het beoordelen van een onderwerp halen mensen informatie uit hun geheugen. Wanneer bepaalde aspecten meer door de media zijn belicht dan anderen, zal deze informatie eerder naar voren komen bij die beoordeling. Door toevoeging van het primingconcept aan de agendasettingtheorie, wordt de invloed van de media als groter gezien dan bij de eigenlijke theorie van agendasetting (media kunnen namelijk invloed uitoefenen op de meningsvorming). Er is echter geen sprake van overreding, omdat het niet zo is dat de media mensen proberen te overtuigen met argumenten.

Het primingconcept was onderwerp van een onderzoek van Krosnick en Kinder (1990). Respondenten werden, in twee groepen, gevraagd om een beoordeling van president Reagan. De eerste groep was nog niet blootgesteld aan informatie betreffende het Iran-Contra schandaal, de tweede wel. De onderzoekers ontdekten dat de tweede groep het buitenlandse beleid van Reagan nauwer betrokken hadden in hun beoordeling dan de eerste groep, waarmee zij steun hadden gevonden voor de priminghypothese.

==== 10.2 Framing ====
Framing gaat een stapje verder dan agendasetting. Volgens deze laatste theorie kunnen de media bepalen waarover men denkt (eerste niveau van agendasetting). Bij framing wordt ervan uitgegaan dat de media ook kunnen bepalen hoe het publiek denkt.

Journalisten bepalen hoe een bepaald nieuwsonderwerp wordt gepresenteerd. Dit is echter wel afhankelijk van interne en externe factoren. Dit wordt framebuilding genoemd.

Door bepaalde aspecten in een onderwerp te belichten en andere aspecten onderbelicht te laten, zijn die media in staat om de aandacht op dat onderwerp te richten. Dit is framesetting. Op individueel gebied kan dit er toe leiden dat de houding van mensen verandert ten opzichte van een bepaald onderwerp. Op maatschappelijk gebied kan framesetting leiden tot beïnvloeding van beleid en collectief gedrag.

De manier waarop een onderwerp aangeboden en geïnterpreteerd wordt door de media wordt een mediaframe genoemd. Hier is sprake van het tweede niveau van agendasetting. De media bepalen op welke attributies (de eigenschappen en kenmerken van een object) de nadruk wordt gelegd. Ook het publiek maakt een selectie uit die attributies: het publieksframe.

Onderzoek naar het proces van framesetting gebeurt door middel van het meten van twee afhankelijke variabelen, namelijk de interpretatiekaders van zowel het publiek als de media.
Deze ‘frames’ (publiek- en mediaframes) kunnen, ten behoeve van wetenschappelijk onderzoek, op diverse manieren ingedeeld worden. Ghanem (1997) bijvoorbeeld heeft de volgende indeling van mediaframes opgesteld:
* specifiek benadrukte aspecten van een onderwerp (heeft als voordeel dat alle schakeringen aan bod kunnen komen, heeft als nadeel dat het erg onderwerp specifiek is);
* presentatie en prominentie (hoe groot en waar wordt een bericht geplaatst);
* cognitieve attributies (het benadrukken van relaties en details)
* affectieve attributies (manier waarop in een bericht de toon wordt gezet).

==== 10.3 Conclusie ====
Omdat veel studies over priming en framing niet dezelfde theoretisch grondslag hebben, leidt onderzoek naar deze onderwerpen niet altijd tot vermeerdering van kennis. De resultaten verschillen erg per onderzoek. Er zal dus meer onderzoek gedaan moeten worden om tot een eenduidige conclusie over priming en framing te komen.

=== 11 Informatieverwerking 211 ===
In dit hoofdstuk worden nog enkele theorieën behandeld over het proces van informatieverwerking die effecten van mediaboodschappen op meningen, attitudes of gedrag verklaren.

==== 11.1 Het RAS-model ====
In dit model van Zaller (1992) wordt informatieverwerking door individuen gezien als een serie selectieprocessen. Selectiviteit speelt volgens dit perspectief niet alleen een rol in de blootstelling aan en verwerking van communicatieboodschappen, maar ook bij het produceren van gedachten en het uiten van een mening. Zaller baseerde deze theorie op een viertal stellingen (axioma’s).

ontvangst van boodschap: hoe sterker de cognitieve betrokkenheid van een persoon bij een onderwerp, hoe waarschijnlijker het is dat hij zich aan boodschappen over dit onderwerp zal blootstellen.
weerstand tegen boodschap: personen hebben de neiging om weerstand te bieden aan argumenten die in strijd zijn met hun predisposities.
toegankelijkheid van informatie: hoe recenter een overweging in de herinnering is opgeroepen of overdacht, hoe minder tijd het kost om de overweging opnieuw op te roepen.
geven van een mening: bij het beantwoorden van vragen over een onderwerp gebruiken personen de overwegingen die het belangrijkst zijn in het geheugen.
 
==== 11.2 Elaboration Likelihood Model ====
Het ELM van Petty en Cacioppo (186) beschrijft de waarschijnlijkheid dat mensen diep en grondig nadenken over de informatie uit een communicatieboodschap. Dit model gaat uit van twee mogelijke informatieverwerkingsprocessen (routes) die een individu kan doorlopen voor overreding. De centrale route is een cognitieve route waarin het individu de inhoud van een boodschap werkelijk gebruikt om een mening te vormen. Hier worden argumenten tegen elkaar opgewogen om tot een beslissing te komen. De tweede route is de perifere route. Bij het doorlopen van deze route is de inhoud van de boodschap minder van belang, maar zorgen andere, meer oppervlakkige factoren (cues) zoals bijvoorbeeld achtergrondmuziek, imago en uitstraling van het product voor het vormen van een oordeel.

Of mensen de informatie meer centraal of meer perifeer verwerken hangt samen met de hoeveelheid aandacht die ze aan boodschappen besteden en dat is weer afhankelijk van persoonlijke en situationele factoren. Het verwerken van informatie via de centrale route is cognitief erg inspannend en zal waarschijnlijk eerder gebeuren als het een onderwerp betreft dat interessant en/of relevant is voor een individu.

Het centraal verwerken van een boodschap heeft meestal een meer duurzaam effect dan het volgen van de perifere route. Bij het opzetten van reclame- of communicatiecampagnes is het dus verstandig om rekening te houden met de manier waarop mensen de boodschap gaan verwerken. Afhankelijk hiervan moet er meer aandacht worden besteed aan de daadwerkelijke boodschap of juist meer aan de manier waarop het wordt gepresenteerd.

==== 11.3 Heuristic-Systematic Model ====
Het HSM is vergelijkbaar met het ELM. Beide maken onderscheid in informatieprocessen die een rol spelen in het overredingsproces. Het verschil is dat het HSM niet spreekt van een centrale of perifere route, maar van systematische en van heuristische informatieverwerking. Bovendien kan men volgens het HSM een boodschap via beide processen, zowel heuristisch als systematisch, verwerken.

==== 11.4 Automatisch denken en beïnvloeding van impliciete attitudes ====
Er bestaan ook informatieverwerkingsprocessen die een individu geen cognitieve inspanning kosten, maar die automatisch verlopen. Een aantal automatismen zorgen ervoor dat wij onbewust en onbedoeld (eerste) indrukken opdoen. Hierbij speelt bestaande kennis en ervaringen die opgeslagen zijn als mentale schema’s een rol. Deze schema’s passen wij gedachteloos toe om nieuwe situaties te interpreteren. Zonder deze automatismen zou het leven erg vermoeiend zijn maar tegelijkertijd zorgt dit ervoor dat informatieboodschappen onbewust worden waargenomen, verwerkt en opgeslagen. Vervolgens speelt deze informatie een rol bij onze toekomstige attitudes en beslissingen zonder dat wij er bewust van zijn. Individuen kunnen expliciete en impliciete attitudes hebben ten aanzien van allerlei onderwerpen. Van expliciete attitudes zijn we ons bewust en kunnen we desgewenst verwoorden. Impliciete attitudes zijn onbewuste evaluaties van een object. Impliciete attitudes en automatisch denken bieden communicatiewetenschappers een nieuw perspectief in hun onderzoek naar effecten van mediaboodschappen.

==== 11.5 Tot slot ====
Het bestuderen van informatieverwerkingsprocessen is sterk in ontwikkeling.

=== 12 Culturele studies 224 ===

==== 12.1 Het kritische paradigma ====
Binnen de communicatiewetenschap is er in de zestiger jaren een stroming op gang gekomen die uitgaat van een kritische benadering van de massamedia. De beweging onder de naam ‘Cultural Studies’ vertoonde veel overeenkomsten met de ‘Frankfurter Schule’. Diens visie op de massamedia (ook wel het kritisch paradigma genoemd) houdt sterk verband met de theorie van de almacht van de media en heeft grote invloed uitgeoefend op wat men tegenwoordig verstaat onder culturele studies.

Beide bewegingen gaan ervan uit dat de maatschappelijke omstandigheden grote invloed uitoefenen op berichtgeving uit de media (met name de ideologische inhoud daarvan). Hiermee volgden zij een andere benadering dan de traditionele wetenschap, welke zij ook niet als vrijblijvend beschouwen. Daarnaast vestigen zij allebei de nadruk op de lange termijn werking van de media.

Naast overeenkomsten zijn er ook verschillen tussen de Frankfurter Schule en culturele studies. Zo beschouwen beide stromingen het medium als ideologisch, maar volgens de culturele studies geeft dit geen éénduidige mening. De Frankfurters dichten de media ook een centrale, dominante plaats in de samenleving toe die diverse visies op sociale relaties en politieke problemen in sterke mate beïnvloeden. Volgens de culturele studies worden de media gezien als factoren voor dynamische veranderingen in de meningen met betrekking tot de werkelijkheid. Ook beschouwen zij het publiek als actief, in tegenstelling tot de Frankfurters. Om deze reden moeten binnen de culturele studies dan ook zowel de media als het publiek worden onderzocht. De benadering binnen de culturele studies is ten slotte ook cultuuroptimistisch en burgerlijk (terwijl deze bij de Frankfurters cultuurpessimistisch en elitair is).

==== 12.2 Sociale constructie van de werkelijkheid ====
Eén van de begrippen die binnen de culturele studies van belang is, wordt de constructie van de werkelijkheid genoemd. Een concept, een begrip kan door elk individu anders geïnterpreteerd worden. De sociale werkelijkheid gaat echter uit van een bepaalde betekenis die aan een begrip gegeven kan worden. Voor een goede communicatie is het echter noodzakelijk dat er een bepaalde overeenstemming over die betekenis bereikt wordt. Door communicatie kan een dergelijke overeenstemming bevorderd worden. Deze overeenstemming inzake de betekenis van begrippen kan zich ook uitstrekken over concepten die men niet via het gebruik van de zintuigen heeft waargenomen.

Dit verschijnsel van sociale constructie van de werkelijkheid is onder meer een verklaring van het verschijnsel ‘framing’, besproken in hoofdstuk 11.

==== 12.3 Betekenisproductie en betekenisgeving ====
Boodschappen worden door de media gegeven via een encoderingsproces en door het publiek ontvangen via een decoderingsproces. Doordat een boodschap een bepaalde code meekrijgt, verwerft hij betekenis. De zender bepaalt het encoderen, het geven van een betekenis aan een boodschap door de vorm en inhoud van de mediaboodschap.

Deze vorm en inhoud wordt weer bepaald door o.a. de technische mogelijkheden van het gebruikte medium en de opinies van de gebruikers daarvan. Door middel van het gebruik van codes geeft de zender van een mediaboodschap een bepaalde betekenis aan die boodschap, waarvan hij wil dat het publiek dat overneemt.

De ontvanger op zijn beurt decodeert de berichtgeving door er zijn eigen interpretatie aan te geven, vanuit zijn eigen referentiekader. Binnen dit decoderingsproces wordt hij echter ook beïnvloed door de media door diens betekenisgeving aan de boodschap. Er is dus sprake van een wisselwerking tussen deze twee processen.

==== 12.4 Receptieanalyse ====
Eén van de theorieën die binnen de culturele studies is ontwikkeld, betreft de receptieanalyse. Men bestudeert de manier waarop het individu een mediaboodschap (overigens alleen tekstueel) tot zich neemt en/of gebruikt, binnen diens persoonlijke, sociale en culturele referentiekader. Hierbij gaat men er ook van uit dat het actieve publiek op deze manier bijdraagt aan de wijze waarop de werkelijkheid door de media wordt gepresenteerd.

McQuail heeft in 1997 een aantal aspecten van de receptieanalyse naar voren gebracht. De volgende aspecten zijn een samenvatting hiervan.
* men moet een mediaboodschap bestuderen vanuit het standpunt van de ontvanger, omdat deze door zijn interpretatie betekenis aan deze boodschap geeft.
* het onderwerp van analyse is het proces van het mediagebruik zelf.
* mediagebruik is situationeel bepaald.
* het publiek bestaat uit diverse interpretatieve gemeenschappen, waarbinnen eenzelfde betekenis wordt gegeven aan een mediaboodschap.
* het publiek moet worden gezien als actieve producent van betekenissen aan concepten op grond van een bepaalde mediaboodschap, met individuele niveaus van kennis en ervaring.
* de analyse zelf moet door middel van kwalitatieve methoden uitgevoerd worden (diepte-interviews, groepsinterviews en observatie).

==== 12.5 Voorbeeld van een receptieanalyse ====
Morley verrichtte in 1983 een receptieanalyse naar aanleiding van een Brits actualiteitenprogramma. Hij onderzocht hiertoe drie hypothetische manieren om betekenis aan een mediaboodschap te geven (de zogenaamde ideologische posities).
* de dominante of ‘hegemonische’ positie: de ontvanger decodeert de mediaboodschap zoals het geëncodeerd is.
* de onderhandelende positie: de ontvanger manipuleert de betekenis die de zender aan de boodschap heeft meegegeven.
* de oppositionele positie: de ontvanger geeft een geheel andere betekenis aan de boodschap dan door de zender is bedoeld.

Het onderzoek werd uitgevoerd in 29 groepen van 5 tot 10 personen, die overeenkwamen naar leeftijd, sociale klasse, opleiding en beroep. Na het bekijken van een videoband van het programma werden de respondenten geïnterviewd.

Morley ontdekte dat bijvoorbeeld de sociale klasse waarin men verkeerde minder invloed had op het decoderingsproces dan werd verwacht.

Daarnaast vond hij bij een groep zwarte studenten antwoorden die niet onder één van de hierboven aangegeven posities onder was te brengen. Deze groep onthield zich namelijk van enige interpretatie van het programma, omdat zij het gewoon niet konden waarderen. Morley voegde toen een vierde positie toe: die van de ‘critique of silence’.

Alhoewel diverse onderzoekers de indeling meerdere malen hebben aangepast (de aard van de kwalitatieve methode geeft ruimte voor een eigen, subjectieve inbreng van de onderzoeker) lijkt de hierboven gegeven indeling toch een grondpatroon te behelzen.

== Begrippenlijst ==
..

== Links ==
https://www.joho.org/nl/studie/5876-samenvatting-media-en-publiek-theorieen-over-media-impact-de-boer-brennecke
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>2xyvtgbczlu8ipz0vgwsznitdi9gois</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maatschappijleer/Massamedia/Communicatiekaart van Nederland</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36329</id>
    <revision>
      <id>422291</id>
      <parentid>405350</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:00:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Links}}</comment>
      <origin>422291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="139838" sha1="anyc26fitds56g1f8ak9rgderr1jsgg" xml:space="preserve">== Samenvatting ==
De mogelijkheden om met de medemens te communiceren en/of op de hoogte te blijven van wat zich in de wereld afspeelt, zijn de afgelopen decennia sterk veranderd en enorm toegenomen. In feite kan je nu overal en altijd communiceren. Alle traditionele media en nieuwe spelers zijn op alle mogelijke platformen te zien, te lezen en te beluisteren. 


Kranten, tijdschriften en omroepen zijn multimediale nieuwsplatformen geworden. De smartphone is geschikt voor nieuws, films, muziek, sociale media, persoonlijke communicatie, navigatie en nog tal van andere toepassingen. Tablets zijn leesmedium, mini-tv, communicatiecentrum, notitieblock en kinderoppas.


Binnen het klassieke aanbod sprake van vernieuwing: de buurtbioscoop is vervangen door de multiplex, de computer - tegenwoordig vrijwel altijd een laptop - is allang geen tekstverwerker meer. Het is een multimediaal communicatiecentrum: rekenmachine, filmstudio, jukebox en foto-ontwikkelcentrale.


In de negende druk van 'Communicatiekaart van Nederland' brengen we al deze ontwikkelingen in kaart. De belangrijkste vragen daarbij zijn steeds: hoe heeft een medium zich ontwikkeld, hoe ziet het huidige aanbod er uit, hoe gebruikt het publiek de verschillende media en wat zijn de te verwachten ontwikkelingen? 


Het eerste deel bestaat uit hoofdstukken over kranten, tijdschriften en boeken - allang niet meer uitsluitend gedrukt, maar ook in digitale vorm. In deel 2 schetsen we in vijf hoofdstukken de ontwikkelingen in de audiovisuele media: omroep (algemeen, radio, tv), film en internet. In elk hoofdstuk wordt de geschiedenis van een medium beknopt uiteen gezet waarna het aanbod en gebruik in beeld wordt gebracht, en vervolgens wetgeving, brancheorganisaties en te verwachten ontwikkelingen aan bod komen.


Het derde deel geeft een overzicht van drie belangrijke werkvelden: reclame, voorlichting/PR/interne communicatie en journalistiek.


'Communicatiekaart van Nederland' is bedoeld voor professionals die werkzaam zijn in de mediasector of er regelmatig mee te maken hebben (journalisten, reclamemakers, adverteerders), studenten bij communicatieopleidingen (WO en HBO) en de geïnteresseerde leek.

&lt;br&gt;

=== Kranten ===

==== Geschiedenis ====
In de zeventiende eeuw verschenen de eerste Nederlandse kranten. De ontwikkeling verliep in eerste instantie langzaam. Het papier was erg duur door een belasting die op kranten werd geheven: het dagbladzegel. Daarnaast ontbrak de techniek, was er een scherpe overheidscontrole en was er slechts een beperkt publiek dat een krant kon lezen. De omslag vond plaats in de negentiende eeuw door enkele ontwikkelingen:
1. De afschaffing van het dagbladzegel in 1869
2. De invoering van de rotatiepers
3. Een toenemende mate van alfabetisering
4. Een groeiend politiek bewustzijn
5. Grondwettelijke vrijheid van meningsuiting in 1848


Verzuiling

In het begin van de twintigste eeuw zijn, afgezien van een aantal algemene kranten (De Telegraaf en het Nieuws van de Dag), de meeste kranten verbonden aan zuilen (De Volkskrant en De Tijd voor katholieken, De Standaard voor protestanten, Het Volk voor socialisten, etc.). De kranten droegen in deze jaren bij aan emancipatie en politieke bewustwording van bepaalde bevolkingsgroepen.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog verdwenen veel kranten: ze werden door bezetters verboden of hielden het zelf voor gezien. Er ontstond een aantal verzetskranten zoals Trouw, Het Parool, De Waarheid en De Stem. Na de oorlog werd de pers gezuiverd: kranten die gedurende de oorlog verschenen, kregen een (tijdelijk) verschijningsverbod, terwijl kranten die verboden waren weer mochten verschijnen. Er gingen stemmen op om te breken met het oud verzuilde systeem, een 'doorbraak'. In weerwil hiervan keerde de oude, verzuilde situatie terug. In de jaren zestig doet de ontzuiling haar intrede. Een oorzaak hiervan is de opkomst van de televisie: mensen gingen ook naar programma’s van andere omroepen kijken, in plaats van hun eigen omroep.

Tegenwoordig lopen de oplages van kranten terug. Uitgevers moeten hierdoor saneren en eventueel fuseren. In 2011 is ruim de helft van de totale oplage is daardoor overgenomen door Zweden, Groot-Brittannië en België. Sinds 2010 is er echter een lichte groei. Mogelijke verklaringen hiervoor zijn de overgang naar tabloidformaat en nieuwe marketinginspanningen (cadeautjes). Ook betaalde online uitgaven trekken bezoekers – ze leveren alleen niet zo veel op.

&lt;br&gt;

==== Dagbladen ====
Dagbladen zijn te onderscheiden in landelijke en regionale dagbladen, gespecialiseerde dagbladen en gratis dagbladen. Een andere ontwikkeling zijn de zondagskranten: in 2004 probeerde De Telegraaf een zondagskrant, maar stopte hier in 2009 mee.

Veel kranten zijn in de loop van de tijd op het tabloidformaat overgegaan: minder dan een kwart van de Nederlandse kranten wordt nog in groot formaat (‘broadsheet’) gedrukt.

 
Landelijke dagbladen

Er zijn acht landelijke dagbladen, respectievelijk De Telegraaf, Algemeen Dagblad, De Volkskrant, NRC Handelsblad, Trouw, Reformatorisch Dagblad, Nederlands Dagblad en nrc.next. De oplage varieert in 2008 van 32.000 (Nederlands Dagblad) tot 696.000 (De Telegraaf).

Kranten waarin relatief veel politieke informatie en weinig amusement is staat worden getypeerd als kwaliteitskranten (De Volkskrant, NRC Handelsblad en Trouw). Een krant waarin deze verhouding omgekeerd is wordt getypeerd als populaire krant (De Telegraaf en Algemeen Dagblad).

De lezers van De Telegraaf en het Algemeen Dagblad komen uit alle lagen van de bevolking. De lezers van de kwaliteitskranten hebben vaak een hoge opleiding en een hoge welstand. Het Reformatorisch Dagblad en Nederlands Dagblad zijn protestants-christelijk en worden dan ook veel gelezen in strengprotestante gebieden als de Zuid-Hollandse eilanden, de Veluwe en de kop van Overijssel. Vijftigplussers zijn oververtegenwoordigd bij de lezers van Nederlandse (betaalde) dagbladen. Gratis dagbladen, zoals Metro of Spits kennen een relatief jong lezerspubliek.

Nederland verschilt van de meeste andere landen betreft de losse verkoop. In het buitenland is de losse verkoop vaak belangrijker. Waarschijnlijk komt dit verschil doordat wij geen sensatie- of boulevardbladen kennen zoals in Groot-Brittannië (The Sun).

De Waarheid, Het Vrije Volk en Het Parool waren tot het begin van de jaren negentig ook landelijke dagbladen. De Waarheid hield op met bestaan in 1990: deze krant was de krant van de Communistische Partij Nederland (CPN). Het Vrije Volk was partijorgaan van de Partij van de Arbeid tot 1967 en werd in 1972 een Rotterdamse krant. Het Vrije Volk was ooit de grootste krant van Nederland – inmiddels heeft De Telegraaf deze positie overgenomen. Het Parool werd tot halverwege de jaren negentig gerekend tot de landelijke kranten, maar tegenwoordig wordt bijna tachtig procent van de oplage in Amsterdam en directe omgeving verspreid.

 
Regionale dagbladen

In 2005 vond er een fusie van het Algemeen Dagblad met zeven regionale titels plaats. Als gevolg hiervan zijn er nog maar achttien regionale titels, waarvan het aantal kopbladen niet meegerekend is: dezelfde krant, maar een andere naam in een ander verspreidingsgebied. In 2008 hebben negen kranten een oplage groter dan 100.000 exemplaren. De oplage is vergeleken met 1998 flink gedaald: de totale oplage bedroeg destijds meer dan 2,4 miljoen, in 2004 2,2 miljoen en in 2008 1,5 miljoen. Deze recente daling wordt dus grotendeels veroorzaakt door de fusie van de regionale titels met het Algemeen Dagblad.

Het hebben van abonnees is voor regionale dagbladen belangrijker dan voor landelijke dagbladen. Landelijke dagbladen zetten 92% van hun betaalde oplage af via abonnementen en regionale dagbladen 95%. Van zowel de landelijke als de regionale dagbladen is 90% ochtendkrant. Het percentage ochtendkranten is in de recente jaren flink toegenomen. Steeds meer kranten gaan van avond- naar ochtendverschijning om de concurrentie van de televisie te ontlopen.

Mede doordat landelijke dagbladen vooral op de Randstad georiënteerd zijn, worden hier landelijke dagbladen meer gelezen dan regionale dagbladen, terwijl in provincies als Limburg regionale dagbladen meer gelezen worden.

 
Gespecialiseerde dagbladen

Er zijn vier gespecialiseerde dagbladen in Nederland: De Nederlandse Staatscourant (gespecialiseerd in wet- en regelgeving), Het Financieel Dagblad, het Agrarisch Dagblad en Cobouw (nieuws over de bouwwereld). Met uitzondering van Het Financieel Dagblad verschijnen deze dagbladen drie keer per week: sinds 2000 verschijnt Het Financieel Dagblad namelijk zes keer per week.

 
Gratis dagbladen

Op 21 juni 1999 werden de gratis dagbladen Metro en Spits gelanceerd. Metro werd uitgebracht door Metro International (onderdeel van de Zweedse uitgever Modern Times Group) en Spits door het Telegraaf-concern. De inkomsten van beide kranten komen volledig uit advertenties. In 2007 werden twee nieuwe gratis kranten gelanceerd: De Pers en DAG. In oktober 2008 werd DAG alweer gestaakt. Zowel Metro en Spits worden vijf keer per week verspreid, voornamelijk voor de reizigers van het openbaar vervoer. In 1999 hadden Metro en Spits een gezamenlijke oplage van ruim 500.000, nu is de oplage van de drie titels (Metro, Spits, en De Pers) 1,2 miljoen. Door de komst van deze dagbladen is de losse verkoop van De Telegraaf, Algemeen Dagblad en de Volkskrant gedaald. In 2011 hield ook De Pers op te bestaan.


Ontwikkeling van de dagbladen

Er moet rekening worden gehouden met het feit dat er meer dagbladen gelezen kunnen worden dan uit statistieken blijkt. Een krant kan samen worden gelezen: het zogenoemde doorgeefpercentage. In 2010 was dit percentage 26%.

Het dekkingspercentage zegt iets over de verspreiding van kranten: een dekkingspercentage van 58 betekent dat in die gemeente op elke honderd huishoudens 58 kranten worden verspreid. Het dekkingspercentage van de kranten in Nederland is 47%.

Hierbij moet in gedachten gehouden worden dat er in sommige huishoudens meer dan één dagblad gelezen wordt, en dat sommige verschillende huishoudens samen één krant lezen. Het doorgeefpercentage lag in 2010 rond de 26%. Het dekkingspercentage inclusief doorgifte was rond de 57%.

47% lijkt een hoge dekkingsgraad, maar in 1970 werden er per honderd huishoudens nog honderd kranten gedrukt. Van 1981 tot 1977 daalt het dekkingspercentage van 83 naar 73.

Voor het vaststellen van de oplage en dus ook het dekkingspercentage werd in 1997 een nieuwe methode ontworpen. De oplage werd niet meer berekend over één week in september, maar over het hele jaar. Hierdoor kon deze oplage niet meer verbeterd worden met goedkope proefabonnementen en betaalden adverteerders een eerlijkere prijs. Een gevolg was dat het dekkingspercentage daalde.

==== Nieuwsbladen ====
Een nieuwsblad verschijnt alleen op abonnementsbasis, één tot vier keer per week in een vastgesteld gebied. De inhoud concentreert zich op de berichten uit de plaats of het gebied, waar het blad verspreid wordt.

Nieuwsbladen bereiken in hun verspreidingsgebied vaak een relatief groot aantal huishoudens, waar dagbladen alleen maar van kunnen dromen. De toekomst van het nieuwsblad ziet er echter negatief uit: zowel de oplage als het aantal titels nemen gestaag af. Redenen hiervoor zijn dat de nieuwsbladen sterke concurrentie ondervinden van de regionale dagbladen (waarvan er veel als nieuwsblad beginnen) en de gratis huis-aan-huisbladen. Door de hevige concurrentie van vooral huis-aan-huisbladen is een aantal nieuwsbladen omgezet in een huis-aan-huisblad.


==== Huis-aan-huisbladen ====
Huis-aan-huisbladen worden in een beperkt gebied gratis onder alle huishoudens verspreid en verschijnen bijna allemaal één keer per week. Uitgevers van regionale dagbladen zijn in de jaren zestig huis-aan-huisbladen uit gaan geven, omdat door de radio en televisie hun inkomsten uit de reclame achteruitgingen. Met een huis-aan-huisblad konden ze adverteerders een hogere dekking bieden en hun drukpers optimaal benutten.

Het grootste deel van de huis-aan-huisbladenmarkt ligt in handen van de dagbladuitgevers. Het bereik schommelt vanaf 2002 rond de 80%. De verklaring voor die hoge dekking is de huis-aan-huisbezorging; maar 6% van de Nederlandse huishoudens heeft een nee/nee-sticker waardoor de huis-aan-huisbladen daar niet bezorgd mogen worden. Vrouwen, ouderen en mensen met een relatief lage opleiding lezen in verhouding veel huis-aan-huisbladen.


==== De lezers ====
In Nederland hebben dagbladen ongeveer evenveel inkomsten van lezers als van advertenties. In het buitenland is het aandeel van de advertenties in het algemeen hoger dan dat van de lezers. Voor adverteerders is de omvang en de samenstelling van de lezerskring en de band die zij met hun krant hebben van groot belang.

Het dalende dekkingspercentage heeft als gevolg dat adverteerders, politici en andere personen en maatschappelijke groeperingen die de publieke opinie willen beïnvloeden, vaker kiezen voor andere media. Televisie en radio worden zo steeds belangrijker.

Het verschil tussen welstandklassen in bereik van dagbladen is voor adverteerders zeer belangrijk: hoe hoger de welstandsklasse, des te hoger het bereik van dagbladen. Voor regionale bladen is het bereik van de krant niet afhankelijk van de welstand: het bereik is ongeveer een derde van de bevolking.

De positie van de dagbladpers neemt sinds 2000 langzaam af. Landelijke dagbladen hebben nog wel relatief een sterke positie bij de hogere inkomens.

Mensen besteden steeds minder tijd aan het lezen van de krant. In 1975 las de gemiddelde Nederlander nog ongeveer 2,5 uur per week de krant. In 2005 is dit gedaald tot 1,5 uur per week. Een oorzaak voor de daling is de toenemende concurrentie van de televisie. Vooral de generatie die geboren is na 1950, en is opgegroeid met de televisie, heeft meer aandacht voor dit medium.

Lauf (2001) concludeert dat elke generatie minder leest dan de vorige. Een belangrijke voorspeller voor het lezen van kranten is dan ook de leeftijd. Daarnaast zijn, in tegenstelling tot de jaren 50, de vrouwen de meest lezende sekse. De teruggang in leesgedrag is dus het sterkst te zien bij de mannen. Tegenover de ‘zorgelijke’ cijfers staat wel dat kranten een relatief sterke band hebben met de lezer ten opzichte van andere gedrukte media.


Persconcentratie

Na de Tweede Wereldoorlog zijn vele kleine kranten opgegaan in enkele grote kranten. Het samengaan van kranten wordt ook wel persconcentratie genoemd. Dit samengaan uitte zich in Nederland op drie verschillende terreinen: het aantal bladen met een eigen hoofdredactie nam af van zestig in 1950 tot elf in 2008: redactionele concentratie. Het aantal dagbladuitgeverijen nam af van 35 in 1970 tot negen in 2008: aanbiedersconcentratie. Ten slotte concentreerde het publiek zich in toenemende mate rond een beperkt aantal grote kranten: publieksconcentratie.

Vaak wordt er gevreesd dat door persconcentratie het opinieklimaat verschraalt. Er zouden in dagbladen minder verschillende meningen en stromingen aan het woord komen. Het is ook mogelijk dat de overgebleven bladen intern juist een grotere pluriformiteit krijgen, wat inhoudt dat er meer ruimte is voor verschillende meningen binnen een krant. NDP (dagbladuitgevers) vinden dat door de persconcentratie de kwaliteit verhoogd wordt. NVJ (Nederlandse Vereniging van Journalisten) vinden zoveel mogelijk verschillende dagbladen beter.

Aangezien de dagbladsector gevoelig is voor conjuncturen, vergroten onzekere economische vooruitzichten de persconcentratie. Een graadmeter is het aantal personeelsadvertenties: wanneer het economisch slechter gaat vindt er een daling plaats in het aantal personeelsadvertenties in de krant. De verkoop van kranten via losse nummers en abonnementen is daarentegen constanter.

Aanbieders- en redactionele concentratie treden op bij regionale bladen. Door redactionele concentratie hopen regionale bladen de kosten te drukken en de kwaliteit te verhogen. De aanbiedersconcentratie kan worden afgelezen uit het marktaandeel van de drie grootste uitgeverijen (Mecom, Telegraaf Mediagroep en de Persgroep) in Nederland. In 2010 beschikten zij gedrieën over een marktaandeel van 75%.


Regionale concentratie

In 2010 heeft driekwart van de Nederlandse gemeenten nog maar één regionale krant. In vijf gemeenten is deze er zelfs helemaal niet meer. In Friesland, Limburg en delen van Zeeland bestaat nog enige concurrentie tussen regionale dagbladen. Op de regionale markten zijn in 2010 zes uitgevers actief, waarvan de grootste drie ongeveer 90% van deze markt in bezit hebben.


Brancheorganisaties

De belangenorganisatie van de dagbladuitgevers is NDP Nieuwsmedia. Alle Nederlandse dagbladen zijn er lid van. Het marketing platform van NDP Nieuwsmedia is Cebuco. Cebuco publiceert, coördineert en dient als vraagbaak. De NDP is sinds 1996 ook onderdeel van NUV (Nederlands Uitgeversverbond).

De Nederlandse Nieuwsbladpers (NNP) is de organisatie van de uitgevers. CAO’s voor journalisten worden door de NNP opgeteld en oplagegegevens worden door de NNP gepubliceerd. Niet alle uitgevers zijn hierbij aangesloten: in 2011 waren het er 56.

 
Wet- en regelgeving

Verschillende malen is geprobeerd tot een wettelijke regeling van de persconcentratie te komen (in 1968 en 1983). In 1988 stelde het Bedrijfsfonds voor de Pers voor om grote uitgeverijen te verbieden een marktaandeel groter dan één derde van de dagbladenmarkt te verwerven door middel van fusies. Dit voorstel werd door de regering verworpen, omdat dit in conflict dreigde te komen met Artikel 7 van de Grondwet (vrijheid van meningsuiting). Daarnaast was het probleem niet zozeer de aanbiedersconcentratie, maar redactionele concentratie. Ten slotte wilde de regering afspraken op het niveau van de Europese Gemeenschap afwachten.

Het ontbreken van een wettelijke regeling leidde tot zelfregulering. De uitgevers stelden voor zichzelf een gedragscode op, ter bescherming van de pluriformiteit (1993). De code betreft het geval dat een uitgever meer dan één derde van de dagbladmarkt in handen heeft.

De zogenoemde Mededingingswet trad op 1 januari 1998 in werking. Deze wet verbiedt prijsafspraken (kartels), misbruik van een economische machtspositie en concentraties van ondernemingen zonder voorafgaande melding. De Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa) houdt toezicht op de naleving van de wet. Het maximale marktaandeel van dagbladen is op 35% gesteld in de Tijdelijke Wet Mediaconcentraties. De marktaandelen van radio, televisie en dagbladen mogen samen niet groter zijn dan 90%.

De NMa heeft enkele prijsafspraken, die de dagbladpers sinds 1970 kende, verboden. Een voorbeeld was de vaste verkoopprijs in 2003 en de horizontale prijsafspraak (het tegelijk verhogen van de prijzen) in 1999.

In 2009 droeg de NMa De Persgroep op NRC Handelsblad en nrc.next te verkopen om de concurrentie tussen kwaliteitsdagbladen in stand te houden. Ook is er een wetsvoorstel in voorbereiding waarbij de automatische verlenging van lidmaatschappen en abonnementen wordt verboden. Deze wet is op 1 januari 2012 in werking getreden. Er kan dan elk moment opgezegd worden en de stilzwijgende verlenging kan in plaats van een jaar niet langer dan een kwartaal duren.

Een orgaan dat de pluriformiteit van de berichtgeving en de opinievorming moet bevorderen en handhaven, is het Stimuleringsfonds voor de Pers. Dagbladen, opinietijdschriften en nieuwsbladen kunnen via dit fonds in aanmerking komen voor steunmaterialen in de vorm van kredieten en uitkeringen.


De toekomst van de krant

De positie van kranten is in de afgelopen jaren verzwakt. Hierdoor is het voor adverteerders lastiger geworden om via dit medium bepaalde doelgroepen te bereiken. Dit geldt vooral voor de doelgroepen jongeren, allochtonen en lager opgeleiden. Veel adverteerders gaan over op andere media, waardoor kranten hun inkomsten zien dalen.

Door veel keuze in abonnementsvormen te bieden en losse nummers tegen lage prijzen te verkopen, proberen kranten de terugloop tegen te gaan. De algemene teruggang is echter niet tegen te houden. Het deelabonnement is de meest succesvolle vernieuwing.

Bijna alle landelijke kranten begonnen in 2011 agressieve marketingcampagnes. Veel kranten hebben tegenwoordig ook een website, e-maileditie en een PDF-versie. De exploitatie van een krant op internet vormt een probleem: gebruikers zijn niet gewend te betalen voor internetdiensten, waardoor alle inkomsten uit e-commerce en advertenties moeten komen. Er heerst een discussie over het al dan niet betalen van online nieuws. Steeds meer kranten kiezen ervoor niet al hun nieuws gratis online te zetten.

Door de toenemende concurrentie van internet op veel gebieden gaan kranten ook steeds meer andere activiteiten op het internet beginnen (‘if you can’t beat them, join them’). In 2011 zorgde dit voor enige hoop voor de pers.

&lt;br&gt;

=== Hoofdstuk 2 Tijdschriften ===

==== Geschiedenis ====
Tijdschriften zijn ongeveer honderd jaar na de uitvinding van de drukpers geïntroduceerd. Pas aan het eind van de negentiende eeuw begin twintigste eeuw werden tijdschriften daadwerkelijk populair. De redenen die hieraan ten grondslag lagen komen deels overeen met die van de kranten:

1. De afschaffing van het dagbladzegel in 1869

2. Urbanisatie

3. Een toenemende mate van alfabetisering

4. Politieke emancipatie

5. Grondwettelijke vrijheid van meningsuiting in 1848

6. Verbeterde druktechnieken

Door verbeterde technieken konden er foto’s afgedrukt worden. Dit maakte de tijdschriften aantrekkelijker en geschikt voor het heel gezin. In de Tweede Wereldoorlog werden tijdschriften die niet pro-Duits waren, gedwongen ondergronds te gaan. In die tijd worden er ook nieuwe tijdschriften, waaronder het opinieblad Vrij Nederland, gelanceerd. Aan het einde van de jaren vijftig werden de banden met de zuilen minder sterk. De welvaart en ontspanningsbehoeften namen toe waardoor er nieuwe doelgroepen voor tijdschriften ontstonden.

Vanaf de jaren 60 verschuift het accent verder van zuilen naar specifieke doelgroepen. Een voorbeeld is de Playboy voor mannen, Break Out! voor jongens, Tina voor meisjes, Viva voor vrouwen. Ook ontspanning werd een belangrijk element voor tijdschriften. Nieuwe bladen komen ook nog steeds op de markt voor mannen, vrouwen en kinderen (in 2004 kwam bijvoorbeeld het blad Spongebob voor kinderen op de markt).

 
Indelingscriteria

Er bestaan veel verschillende tijdschriften. Om de tijdschriften van elkaar te onderscheiden wordt er gebruikgemaakt van een aantal criteria. De criteria leveren desondanks geen overzichtelijk beeld op door de grote verscheidenheid in titels.

Een eerste criterium is het verschijningsinterval. Bij tijdschriften is het verschijningsinterval erg gevarieerd. Hoe vaak een tijdschrift per jaar moet verschijnen (ondergrens) is onduidelijk. De overheid gaat uit van vier keer per jaar om de BTW op advertentiegelden te berekenen. De NUV gaat uit van drie keer per jaar.

Een tweede criterium is de redactionele zelfstandigheid. Redactionele zelfstandigheid betekent eigenlijk de mate waarin een redactie onafhankelijk is van afspraken met adverteerders of eigenaren bij het bepalen van haar beleid. In sommige gevallen is er geen sprake van redactionele zelfstandigheid. Dit komt onder andere voor bij sponsored magazines (zoals Allerhande) en bij verenigingsbladen. Dit betekent overigens niet dat alle andere tijdschriften redactioneel zelfstandig zijn.

Een derde criterium is de doelgroep. Op basis van de doelgroepen kunnen verschillende tijdschriften worden onderscheiden: wetenschappelijke tijdschriften, vak-/professionele tijdschriften, special interest bladen en publieksbladen.

Het verschil tussen wetenschappelijke tijdschriften en publieksbladen is dat wetenschappelijke tijdschriften een kleine oplage kennen en gespecialiseerde informatie bevatten. Publieksbladen hebben een massaoplage en bevatten meer algemene informatie. Het Nederlands Uitgeversverbond (NVU) maakt op basis van de doelgroep alleen onderscheid tussen publiekstijdschriften en vak- en wetenschappelijke tijdschriften.

Het vierde en vijfde criterium zijn respectievelijk type inhoud (de interesse van de doelgroep) en de prijs van een tijdschrift.

De meest gehanteerde criteria zijn doelgroep en type inhoud. Ze zijn echter lastig te hanteren omdat de twee criteria vaak samenhangen.

Er kan een aantal soorten tijdschriften worden onderscheiden.

 
Wetenschappelijke tijdschriften

Wetenschappelijke tijdschriften zijn vaak Engelstalig en kennen een internationale markt. Nederlandse uitgevers van wetenschappelijke tijdschriften zijn Elsevier Science Publishers (Reed Elsevier) en Kluwer Academic Publishers (Wolter Kluwer). De grens tussen wetenschappelijke tijdschriften en vakbladen (zie hieronder) is soms niet geheel duidelijk. Bijna alle titels plaatsen hun artikelen ook online. Deze zijn voor niet-abonnees tegen betaling te lezen. Het verschil met het ‘papierentijdperk’ is dat de artikelen nu vaker gelezen worden.

 
Vakbladen

Vakbladen richten zich op professionele gebruikers. De lezers zijn min of meer afhankelijk van de inhoud (vakinformatie) voor het uitvoeren van hun vak. Vakbladen richten zich soms op een heel specifieke doelgroep en soms zijn vakbladen voor een wat breder publiek interessant.

In 1996 zijn er ongeveer 1800 vakbladen van duizend uitgevers met een gezamenlijke oplage van 16 miljoen. De verschijningsfrequentie van vakbladen verschillen sterk van elkaar. De grootste uitgevers van vakbladen zijn Kluwer, Reed Business, Sdu, Bohn Stafleu van Loghum en Boom.

De vakbladen worden verspreid via betaalde abonnementen, via ‘controlled circulation’

of via ‘controlled distribution’. Bij controlled circulation zijn de bladen gratis, maar geeft de lezer jaarlijks een schriftelijke wilsverklaring. Bij controlled distribution ontbreekt deze wilsverklaring.

Advertenties zijn voor de meeste vakbladen een grote bron van inkomsten. Bij controlled circulation weten adverteerder precies wie het vakblad lezen en kunnen de advertenties daarom specifiek op het lezerspubliek richten.

 
Publiekstijdschriften

Publieksbladen richten zich op een algemeen publiek en bevatten vaak algemene informatie. Hoewel ze zich richten op een algemeen publiek is de lezersgroep meestal specifieker, wat met de inhoud van het blad te maken heeft. Special interest magazines richten zich op een specifieker onderwerp, dan publieksbladen. Het onderscheid tussen publieksbladen en special interest magazines is vaak nogal onduidelijk.

Publiekstijdschriften worden verspreid via abonnementen en losse verkoop (vrouwenbladen vooral via abonnementen, roddelbladen en familiebladen vooral via losse verkoop). Voorbeelden van publiekstijdschriften zijn omroepbladen, vrouwenbladen, opinieweekbladen, familietijdschriften, jeugd- en jongerentijdschriften en sponsored magazines.

 
Omroepbladen

Omroepbladen geven een overzicht van televisie- en radioprogramma’s en geven tevens achtergrondinformatie over deze programma’s. Slechts een kwart van de inhoud mag besteed worden aan informatie die niet met programma’s verbonden is. De oplage loopt sinds 1991 sterk terug.

 
Vrouwenbladen

Vrouwenbladen zijn onder te verdelen in weekbladen (bijvoorbeeld Margriet, Viva) en maandbladen (ook wel lifestyle-magazines of glossy's genoemd). Het laatstgenoemde segment is de laatste jaren erg gegroeid met titels als LINDA. en Esta. In de markt van vrouwenbladen heeft Sanoma bijna een monopoliepositie. In de afgelopen tien jaar zijn er bijna veertig nieuwe vrouwenbladen gelanceerd.

Het mannenblad Playboy heeft de afgelopen jaren veel lezers verloren. De markt voor mannen verschuift van erotiek naar lifestyle.

 
Opinieweekbladen

Vanaf begin jaren tachtig lijden de opinieweekbladen verliezen. Dit komt deels door concurrentie met de weekendbijlagen van dagbladen. De opinieweekbladen hebben wat meer afstand van het nieuws van elke dag en belichten meer de achtergrond van het nieuws. Ze houden ook hun ogen open voor nieuwe ontwikkelingen in de samenleving.

 
Familietijdschriften

Familietijdschriften richten zich met een gevarieerde inhoud op het gezin, de meest brede lezersgroep. In werkelijkheid zijn er grote verschillen tussen de bladen. Enerzijds worden de roddelbladen (zoals Story en Privé) hiertoe gerekend, anderzijds worden ook bladen met relatief veel seks (Nieuwe Revu, Aktueel en Panorama) gerekend tot familietijdschriften. Met name de markt voor roddelbladen wordt de laatste jaren enigszins kleiner.

 
Jeugd- en jongerentijdschriften

Tijdschriften spelen nog steeds een belangrijke rol in het leven van jongeren. Donald Duck heeft de grootste oplage. De groei binnen jeugd- en jongerenbladen is het meest aanwezig bij nieuwkomers zoals CosmoGIRL! en Girlz!. Opvallend is dat de markt heel beweeglijk is en er relatief veel nieuwe titels worden geïntroduceerd.

 
Sponsored magazines

Sponsored magazines worden gebruikt voor marketingdoelen. De verkoop van een product of de naamsbekendheid van een bedrijf wordt met een sponsored magazine gestimuleerd. Ze worden meestal gratis huis-aan-huis bezorgd. Ze onderscheiden zich van reclamefolders door het uiterlijk van een tijdschrift aan te meten. Onder andere automerken, vliegmaatschappijen, vakantieparken en banken maken gebruik van sponsored magazines. Er zijn drie soorten sponsored magazines te onderscheiden.

1. Relatietijdschriften. Het doel is om een band te scheppen tussen het bedrijf en de doelgroep.

2. Voorlichtingstijdschriften. Het voornaamste doel is het verstrekken van informatie.

3. Verkooptijdschriften. Met het verstrekken van informatie wordt gepoogd de verkoop van producten of diensten te bevorderen.

 
Het publiek van tijdschriften

Voor de adverteerder is van belang hoe vaak een tijdschrift gelezen wordt. Dit wordt bepaald door het bereik (het percentage van de bevolking of doelgroep dat een titel leest), door de hanteringfrequentie (het aantal malen dat een tijdschrift wordt ingezien) en door de leesduur. Hoe vaker en langer een tijdschrift wordt gelezen, des te groter is de kans dat de advertentie door de lezer gezien wordt.

De laatste decennia is de leesduur voor tijdschriften afgenomen van twee uur per week in 1975 naar anderhalf uur per week in 2005.

 
Uitgevers

De grootste commerciële tijdschriftuitgevers zijn Sanoma, Reed Elsevier, Kluwer, Audax en Telegraaf. Sanoma is sterk in alle sectoren en is duidelijk marktleider in de sector vrouwenbladen en jeugdbladen. Reed Elsevier en Kluwer bewerken vooral de vak- en wetenschappelijke tijdschriftenmarkt. Audax is een speler op de publieksbladenmarkt. Ook de ANWB behoort tot de ‘top’ van de uitgevers met tijdschriften als Kampioen, Autokampioen, Promotor, Waterkampioen en Toeractie.

De distributie, de verspreiding van de tijdschriften is grotendeels in handen van Betapress (Audax) en Aldipress (Sanoma). Voor de kleine titels is er Alternatief Distributie Netwerk (ADN).

Veel bladen worden door overheden, verenigingen en belangenorganisaties uitgegeven, ondanks dat dit niet hun hoofdactiviteit is.

 
Brancheorganisaties en uitgevers

Het Nederlands Uitgeversbond (NUV) behartigt de belangen van de aangesloten uitgevers. In 1945 werd de Nederlandse Organisatie van Tijdschrift Uitgevers (NOTU) opgericht. De Groep Publieksbladen en de Groep Wetenschappelijke en Professionele Uitgevers binnen de NUV zijn een voortzetting van NOTU. De belangrijkste taak is het vrijgeven van de oplagecijfers van de tijdschriften die bij hen aangesloten zijn. Deze cijfers zijn vooral bedoeld voor adverteerders, die hierdoor kunnen zien of ze hun reclamebudget goed besteden. De registratie wordt verzorgd door HOI (Instituut voor Media Auditing). HOI is een onafhankelijke organisatie waarin adverteerders en uitgevers participeren. HOI is opgericht door adverteerders die soms twijfelden aan de oplagecijfers en een officiële controle prefereerden. Een andere brancheorganisatie is het Sponsored Media Instituut Nederland (SMIN), opgericht in 1991. Het is een brancheorganisatie voor sponsored media en telt veertien leden die zich bezighouden met het vervaardigen van sponsored magazines, ook wel ‘costumer media’ genoemd.

 
Wet- en regelgeving tijdschriftenbranche

Voor tijdschriften gelden in principe dezelfde regels als voor andere gedrukte media, welke te noemen zijn in de Grondwet (Vrijheid van drukpers). Reclame wordt echter uitgesloten van deze wet en hier gelden dan ook andere regels voor. Reclame mag niet misleidend zijn en er zijn speciale regels voor reclames met betrekking tot alcohol, tabak (sinds 2005 is hier een algeheel reclameverbod voor) en geneesmiddelen. Verder geldt dat tijdschriftmedewerkers zich moeten houden aan regels die voor iedereen in Nederland gelden, zoals regelingen die te maken hebben met smaad, laster of belediging. Alleen opinieweekbladen mogen een beroep doen op het Bedrijfsfonds voor de Pers, omdat zij volgens de overheid een bijdrage leveren aan het opinieklimaat in Nederland.

Uitgevers willen vaker een artikel hergebruiken en daarom is het auteursrecht voor hen steeds belangrijker. Vooral voor freelancers is dit belangrijk, omdat zij betaald krijgen voor één product terwijl zij hun artikel ook in andere gedaantes zien opduiken.

Ontwikkelingen binnen de tijdschriftenmarkt Bestaande tijdschriften hebben het moeilijk gekregen de komst van nieuwe tijdschriften en glossy’s. In deze nieuwe uitgaven vindt vooral de groei plaats binnen de tijdschriftenmarkt.

Een andere ontwikkeling is het toenemende gebruik van internet door de uitgevers. Bijna ieder blad heeft wel een eigen internetsite. De inkomsten hiervan moeten vooral van adverteerders komen.

Tijdschriften kennen een betere en sterkere positie dan dagbladen, doordat ze een specifiekere doelgroep hebben waardoor adverteerders vaak bereid zijn meer te betalen. Ook kunnen tijdschriften meer profiteren van de opmars van de tablet (iPad) dan dagbladen, omdat ze geschikt zijn op deze manier verspreid te worden.

&lt;br&gt;

=== Hoofdstuk 3 Boeken ===
Geschiedenis

Voor de uitvinding van de boekdrukkunst in de vijftiende eeuw werden boeken handmatig gekopieerd. Dit gebeurde vaak in kloosters. In de twaalfde eeuw was er een groeiende behoefte aan informatie ontstaan door de zich ontwikkelende universiteiten. Bibliothecarissen begonnen studieboeken te verkopen waarmee de basis voor de boekhandel in Europa gelegd werd. De belangrijkste ontwikkeling in de boekenwereld was de uitvinding van de boekdrukkunst door Gutenberg. In 1456 komt de eerste Gutenberg-bijbel uit die gedrukt is door de pers. De boekdrukkunst is belangrijk geweest voor het brengen en verspreiden van nieuwe ideeën, zoals de reformatie en het humanisme. In de zeventiende eeuw (de Gouden Eeuw) werd de helft van de wereldproductie van boeken gedrukt en uitgegeven in Holland. Het fenomeen wordt ook wel het ‘Hollands wonder’ genoemd.

 
Soorten boeken

Net als bij tijdschriften is het lastig om boeken op genre in te delen. De indeling van de boeken werd voorheen vastgesteld door de NUGI (Nederlandse Uniforme Genre Indeling). Met ingang van april 2002 is dit vervangen door de NUR (Nederlandse Uniforme Rubrieksindeling). De NUR bestaat uit zes hoofdrubrieken:

1. Non-boeken (agenda’s, kalenders, posters, kaarten, multimedia, etc.)

2. Educatieve uitgaven (boeken en ander lesmateriaal voor scholen)

3. Kinderboeken (fictie en non-fictie-uitgaven van 4 t/m 15 jaar)

4. Fictie en literaire non-fictie (romans, thrillers, science-fiction, stripverhalen, essays, etc.)

5. Non-fictie vrije tijd/algemeen (flora en fauna, eten, drinken, koken, hobby’s, reizen, etc.)

6. Non-fictie informatief/professioneel (hoger onderwijs, beroepsgroepen)

Deze rubrieken worden weer onderverdeeld in subrubrieken. In totaal telt de NUR 603 subrubrieken. Bijna de helft hiervan valt onder non-fictie informatief/professioneel.

De bovenstaande indeling van NUR wordt door de Nederlandse Boekverkopersbond niet gebruikt. De Nederlandse Boekverkopersverbond hanteert een andere, eigen indeling, en onderscheidt twee soorten boeken:

 
1. Boeken voor opleiding, vorming en studie

Hieronder vallen educatieve boeken, vakboeken en wetenschappelijke boeken. Educatieve boeken zijn leerboeken die gebruikt worden in het basis- tot wetenschappelijk onderwijs. Dit zijn onder andere schoolboeken. Schoolboeken moeten gericht zijn op informatieoverdracht voor het basis- en voortgezet onderwijs. Wat er precies als een schoolboek gezien wordt kunnen scholen zelf bepalen. Ook kunnen ze onderhandelen met de uitgevers over de prijs. Sinds begin 2007 worden schoolboeken door de overheid gefinancierd. Er is geen duidelijk onderscheid te maken tussen schoolboeken en vakboeken. Dit onderscheid is ook lastig te maken tussen wetenschappelijke boeken en educatieve boeken voor het wetenschappelijk onderwijs.

2. Boeken voor informatie, ontwikkeling en inspanning (algemene boeken)

Educatieve boeken dienen om bij te blijven in een zich aldoor ontwikkelend domein. Hieronder vallen vakboeken, wetenschappelijke boeken en leerboeken. Algemene boeken (of publieksboeken) zijn in principe voor iedereen toegankelijk onafhankelijk van kennis en opleidingsniveau en er is zelden sprake van een verplichte aanschaf. Ze kunnen worden onderverdeeld in informatie, ontwikkeling, actieve ontspanning (non-fictie, ‘het aanleren van praktische vaardigheden’) en passieve ontspanning (fictie, ‘lezen als tijdverdrijf’).

 
Lezers - Wie leest hoeveel?

De tijd die aan het lezen van boeken besteed wordt is af aan het nemen volgens het tijdsbestedingsonderzoek (TBO), dat om de vijf jaar door het Centraal Planbureau (CPB) wordt uitgevoerd. Bij vrouwen en 65-pussers bevindt de leestijd zich in een golfbeweging. De breuk in leestijd ligt in 2005 ongeveer bij de 35 jaar. De zogenoemde ‘televisiegeneratie’ leest dus veel minder boeken. Ter verklaring hiervoor wordt vaak de socialisatietheorie aangewend: mensen zijn geneigd trouw te blijven aan het medium waarmee ze zijn opgegroeid. De groep na 1959 is al opgegroeid met audiovisuele media.

Maarten Asscher (Directeur van Atheneum Boekhandel Amsterdam en Haarlem) heeft in 2005 kritiek op het tijdsbestedingonderzoek. Zijn eerste kritiekpunt was dat er geen rekening mee gehouden werd dat de nieuwe generatie vaak multitaskt en moeite zal hebben om hoofdbezigheden zelf aan te wijzen. Zijn tweede bezwaar gaat over de vragenlijst. De vragen over audiovisuele media zouden veel algemener zijn dan de vragen over boeken. Bovendien zou er structureel niet gevraagd zijn naar het leesgedrag in vakantieperiodes.

De drie sociaaldemocratische factoren voor het lezen van boeken zijn sekse, leeftijd en opleidingsniveau.

Wat wordt gelezen? De Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek maakt ieder jaar bekend wat het best verkochte boek is. In 2010 was dat Haar naam was Sarah van Tatjana de Rosnay. Harry Potter is het best gelezen boek van afgelopen jaren. Daarna komt het werk van schrijver Dan Brown. Volgens sommige critici ontstaat het probleem dat bestsellers het overige aanbod uit de markt dreigen te drukken. Er ontstaat een monocultuur, omdat iedereen de nieuwe boeken van Dan Brown of Harry Potter wil lezen. De leescultuur maakt plaats voor de massacultuur.

 
Marktkenmerken

Stichting Marktonderzoek Boekenvak (SBM) doet jaarlijks markonderzoek op veel verschillende verkooppunten van boeken. Ook voeren ze vier keer per jaar een consumentenonderzoek uit.

Voor de omzet binnen de Nederlandse boekenmarkt worden drie markten onderscheiden:

1. Het algemene boek

Deze markt is langzaam aan het stagneren. Vooral particulieren schaffen via de boekhandel algemene boeken aan. Het aandeel van internet in de verkoop van algemene boeken stijgt ieder jaar.

2. Het educatieve boek

De educatieve markt kreeg een impuls door ingrijpende wijzigingen in het onderwijs (de Mammoetwet van 1968 en de invoering van de basisvorming in 1993). De educatieve uitgever is zich actiever gaan bemoeien met de inhoud, vormgeving en promotie van de schoolboeken. Deze moesten namelijk opnieuw gemaakt worden, omdat het oude lesmateriaal niet meer bruikbaar was na de onderwijskundige vernieuwingen (invoering van de tweede fase op Havo en VWO, op de Mavo/VMBO moeten leerlingen gaan kiezen uit een theoretische, beroepsgerichte en gemengde leerweg). Ook wordt er tegenwoordig veel meer gebruikgemaakt van computerondersteunend onderwijs, zoals cd-roms en internet.

3. Het wetenschappelijke boek

De markt is internationaal en hoofdzakelijk Engelstalig. Grote uitgeverijen van wetenschappelijke boeken zijn Reed Elsevier (medische sector) en Wolters Kluwer (juridische sector). Op internet komt steeds meer wetenschappelijke informatie beschikbaar. Ook wordt het internet een steeds gangbaardere weg voor het verstrekken van wetenschappelijke informatie.

 
Distributie

In 2010 zijn er in totaal 1502 boekverkooppunten in Nederland. Naast de directe verkoop in de boekhandel worden er ook steeds meer boeken via internet verkocht, bijvoorbeeld via de website Bol.com. Het Centraal Boekhuis in Culemborg is de belangrijkste distributeur op de Nederlandse boekenmarkt.

De Wet op het Openbare Bibliotheekwerk (1975) leidde tot een groei van het bibliotheekwezen, bijvoorbeeld omdat deze wet stelde dat elke gemeente met tenminste 30.000 inwoners een eigen openbare bibliotheek moest hebben. Deze wet werd in de jaren 80 afgeschaft en de zorg voor bibliotheken overgeheveld naar het lokale bestuur. De afname van openbare bibliotheken na 1999 heeft voor een groot deel te maken met de opkomst van het internet en de samenhangende digitalisering. Wil de bibliotheek haar functie blijven behouden zullen ze meer in moeten spelen op de veranderingen in de informatiebehoeften van hun potentiële klanten.

Het ‘vrije lenen’ bij bibliotheken stoort de boekhandelbranche: zij zijn hierdoor concurrenten van elkaar. In 1991 stelde de Nederlandse Boekverkopersbond (NBB) het gratis uitlenen ter discussie. Tegenwoordig hebben de auteurs recht op een leenvergoeding en moet men in de bibliotheek voor een geleend boek een vergoeding betalen. Dit heeft na 1990 gezorgd voor een daling in het aantal uitgeleende boeken.
 

Organisaties

Boekhandelaren zijn georganiseerd in de Koninklijke Vereniging ter bevordering van de belangen des Boekhandels (KVB). De KVB heeft een onderzoeksbureau (Speurwerk Boeken Omnibus), geeft een vakblad uit (Boekblad), verzorgt een vakopleiding en houdt toezicht op handhaving van de vaste boekenprijs. De Vereniging Openbare Bibliotheken (VOB) behartigt de belangen van de bibliotheeksector.

 
Wet- en regelgeving

Tot 2005 was de verticale prijsbindingregel (geregeld in het Reglement Handelsverkeer, 1923) van kracht. Dit betekende dat uitgevers bepaalden wat de verkoopprijs van boeken was, zodat boekhandels en boekenclubs niet onderling aan prijsconcurrentie konden doen. Het voordeel van deze regeling was de boekhandels op goedlopende titels winst konden maken, om op deze manier een zo breed mogelijk assortiment aan te houden.

Sinds 1 januari 2005 is echter de Wet op de Vaste Boekenprijs van kracht. Dit is veranderd, omdat de verticale prijsbinding in principe in conflict was met de Wet Economische Mededinging. Er is veel ophef over geweest, met name vanuit de brancheorganisatie KVB. Nog steeds ligt deze regeling onder vuur, omdat het de drie cultuurpolitieke doelstellingen (pluriform titelaanbod, brede beschikbaarheid en publieksparticipatie) zou aantasten.

Toekomst voor de boekenwereld

De boekhandel is aan het professionaliseren door onder andere meer franchiseketens. Een gevolg is dat de individuele boekhandel het hierdoor moeilijker krijgt. Ook wordt internet steeds belangrijker voor het verkopen en distribueren van boeken. Boekhandels plaatsen hun bestellingen via internet, maar het wordt ook gebruikt als een direct afzetkanaal. Sinds 2009 zijn er bij het Centraal Boekhuis (eBoekhuis) ook digitale boeken te verkrijgen, genaamd ebooks. Deze ebooks namen in 2011 anderhalf procent van de markt voor algemene boeken in beslag. Verwacht wordt dat deze markt snel gaat groeien.

De band tussen uitgevers en boekenverkopers begint steeds zakelijker te worden, waarbij winst het belangrijkst is.

Op de wetenschappelijke markt vormt ‘open access’ een belangrijk discussiepunt. Open access houdt in dat uitkomsten van wetenschappelijk onderzoek dat door het publiek gefinancierd is, gratis beschikbaar moet zijn voor dit publiek. De overheid stimuleert deze initiatieven. De positie van de uitgever zou hierdoor van centraal naar dienstverlenend veranderen.

Hoewel er steeds meer papierloze maatschappijen zijn zullen deze voorlopig nog schuilgaan achter het grote papiergebruik dat er heerst. Wel is er te verwachten dat internet in de toekomst van het boek groeiend een belangrijke rol zal gaan spelen.

&lt;br&gt;

=== Hoofdstuk 4 Radio ===
De afgelopen decennia is de radio een medium dat aan veel verandering onderhevig is. In 2005 werd bijvoorbeeld de digitale radio geïntroduceerd, wat voor veel nieuwe mogelijkheden zorgde. Lang bestond de publieke radio uit verschillende zenders die allemaal een totaalpakket verzorgden. De publieke radio is tegenwoordig meer gericht op de markt gaan programmeren sinds de commerciële zenders in de jaren tachtig succesvol werden.

Het Continu Luisteronderzoek verzorgt de gegevens over het luistergedrag, die iedere maand worden gepubliceerd op www.rab.fm. De gemiddelde luistertijd is in de loop van de jaren gestegen. De radio is daarnaast een dagmedium (na 16.00 uur wordt er minder radio geluisterd) en een seizoensgebonden medium (in de winter wordt er meer geluisterd dan in de zomer).

 
Geschiedenis

In 1919 komt het eerste echte radioprogramma in Nederland (Idzerda a Steringa, donderdagavond musical).

In 1923 was er de Nederlandse Seintoestellenfabriek (NSF), een van de eerste radio-uitzenders, die ook zelf radiotoestellen maakte. Daarna kwam de HDO, de Hilversumse Draadloze Omroep. Er verschenen steeds meer andere omroepen door de verzuiling. Elke ‘zuil’ kreeg een eigen radio-omroep:

1. Protestants-christelijke NCRV (1924)

2. Katholieke KRO

3. Socialistische VARA

4. De AVRO (behoort niet tot de zuilen en maakt er heftige discussie over, neemt uiteindelijk de Nederlandse Seintoestellenfabriek over)

 
In 1930 wordt het zendtijdenbesluit geïntroduceerd. De zenders krijgen allemaal evenveel zendtijd na de Tweede Wereldoorlog. Ook ontstaat er na de Tweede Wereldoorlog de overkoepelende Nederlandse Radio Unie (NRU), de voorloper van de NOS.

De identiteit van de verschillende omroepen klinkt sterk door in de programma’s. Bisschoppen verboden in 1954 zelfs het luisteren naar de VARA vanwege haar verderfelijke invloed: het zogenaamde bisschoppelijk mandement. Dit mandement had echter niet het gewenste effect. In de loop van de jaren gingen mensen zich wat betreft hun kijk- en luistergedrag steeds minder beperken tot hun eigen zuil.

De opkomst van de televisie betekende terreinverlies voor de radio. Publieke zenders kregen concurrentie van Radio Veronica (april 1960), dat vanaf een schip voor de kust van Scheveningen uitzond en zo de Nederlandse wetgeving omzeilde.

Veronica introduceert in 1965 de horizontale programmering: het uitzenden van vaste programma’s op vaste tijden. Daarnaast komt Veronica met dj’s, hitparades, jingles en reclameboodschappen.

In 1965 komt de publieke omroep met de radiozender Hilversum 3, als tegen antwoord op Veronica. Tevens was het vanaf 1968 wettelijk mogelijk om als publieke omroep reclame uit te zenden. De Stichting Ether Reclame, beter bekend als de STER, maakte dit mogelijk vanaf 1968.

In 1974 wordt het Verdrag van Straatsburg gesloten. Hiermee wordt het voor Nederlanders en voor Nederlandse bedrijven strafbaar om medewerking te verlenen aan radio-uitzendingen vanaf schepen buiten de territoriale wateren. Op 31 augustus 1974 stopt Veronica als gevolg van dit verdrag.

Als gevolg hiervan wordt Hilversum 3 zo populair dat Hilversum 1 en 2 naar de achtergrond verdwijnen. In 1979 is er de invoering van de algehele zenderkleuring:

1. Hilversum 1: informatie en lichte muziek

2. Hilversum 2: gesproken woord

3. Hilversum 3: pop(ulaire) muziek

4. Hilversum 4: klassieke muziek (1978)

5. Hilversum 5: een verzameling van minderheden en belangenorganisaties

 
Zenderredacties worden door de programmadirecteuren van de diverse omroepen gezien als een ernstige bedreiging voor de programmatische autonomie van de omroepen. De zenderredacties halen het niet. In 1985 wordt de volgende stap gezet op de lange weg naar radiozenders met een duidelijk format. De zenders worden omgedoopt tot Radio 1 tot en met 5 en de zenderkleuring wordt waar mogelijk aangescherpt. Waar mogelijk, want de strijd tussen zender- en omroepidentiteit gaat onverminderd door.

Eind jaren tachtig komt een nieuwe generatie commerciële zenders op en tevens komen er vele regionale en lokale radiostations, waardoor het marktaandeel van de publieke landelijke zenders sterk afneemt. Later werd het ‘format’ geïntroduceerd: een strakke formule die zo nauwkeurig mogelijk voorschrijft wat er op een bepaalde zender te beluisteren is (vooral qua muziekkeuze). Dit is om een radiostation herkenbaar en aantrekkelijk te maken voor specifieke doelgroepen.

Bekabeling is een nieuwe impuls voor het medium radio. Via een U-bocht constructie (via het buitenland op de Nederlandse kabel) worden sommige commerciële zenders toegelaten op de ether. In 1992 krijgt Radio Noordzee als eerste commercieel radiostation een zendvergunning.

In 1995 wordt de Mediawet, specifiek de Consessiewet, geïntroduceerd. Omroepverenigingen moeten een concessie aanvragen en ze krijgen niet langer een zendmachtiging. Aan de concessie worden diverse eisen gesteld door de overheid. Op basis van deze wet wordt aan de publieke omroep als geheel een concessie verleend om radio- en tv-programma’s te verzorgen en uit te zenden. Die concessie heeft een looptijd van tien jaar. De minister bepaalt de toewijzingen uiteindelijk via de Mediawet.

In de Mediawet van 2008 is een aantal algemene doelstellingen geformuleerd waaraan het programma-aanbod van de verschillende zenders moet voldoen. Erkenningen voor zenders worden nu eens per vijf jaar al dan niet verstrekt. Een commissie van externe deskundigen, de Visitatiecommissie, beoordeelt de wijze waarop de publieke omroep de publieke mediaopdracht vervult.

De verslechtering van de positie van de publieke omroep leidt ertoe dat zij dezelfde programma’s gaan maken als commerciële omroepen. Daarnaast vindt er juist ook een tegenbeweging plaats. Publieke omroepen zien het als hun taak educatieve en culturele programma’s te verzorgen.

De steeds verder doorgevoerde zenderprofilering leidt er toe dat de breedte en diepte van het aanbod onder druk komen te staan en dat ‘liefhebbers’ van muziekgenres als jazz en wereldmuziek steeds slechter bediend worden door de publieke radio.

Het invoeren van een provinciale opslag op de landelijk verplichte omroepbijdrage voor iedere burger in het bezit van radio- en/of televisietoestel, zorgt er vanaf 1988 voor dat de regionale omroepen meer geld hebben voor een forse verbetering van de kwaliteit. Provincie en rijk nemen het grootste deel van de kosten voor hun rekening, opbrengsten uit reclame zorgen voor aanvullende middelen.

De Organisatie van Lokale Omroepen in Nederland (OLON) ontstaat in 1981 en vormt de belangenorganisatie voor lokale omroepen. Vanuit de overheid gaat geld naar de gemeentes die het op hun beurt kunnen toewijzen aan diverse lokale radio. In 2007 pleit OLON voor wettelijke regelgeving voor de gelden die rechtstreeks naar de lokale omroepen moeten.

 
Soorten radiozenders

De verschillende radiozenders kunnen worden ingedeeld op basis van een aantal criteria.

1. Bron van inkomsten
Publieke zenders worden over het algemeen gemengd gefinancierd (zowel overheidsbijdragen als reclame-inkomsten). Commerciële stations worden geheel gefinancierd door private middelen (reclame, sponsoring). Ook bij lokale omroepen zijn private middelen de voornaamste bron van inkomsten.

2. Wijze van verspreiding
Belangrijke distributiekanalen voor radiozenders zijn kabel en ether, maar ook internet is in opkomst. De etherfrequenties zijn het populairst: deze zijn namelijk overal te ontvangen. Rondom de FM-frequenties is veel te doen geweest: nadat een plan voor een veiling door VROM werd verworpen wilden de commerciële zenders in 1997 een herschikking van de FM-frequenties (‘zerobase’). Uiteindelijk zijn in mei 2003 de frequenties opnieuw toegewezen met een speciale toets. Veel radiozenders vielen buiten de boot. Een nieuwe herverdeling in 2009 is opgeschort.

3. Type programma
Categorale zenders zenden één type programma uit. Een lastig criterium, omdat het een dubieuze grens is. Radio 4 kan worden beschouwd als een categorale zender, net als de commerciële zenders Sky Radio en Radio 538, maar ook dit wordt bediscussieerd. Een niet-categorale zender zendt meerdere soorten programma’s uit.

4. Geografisch bereik
In totaal zijn er zeven publieke landelijke radiozenders te onderscheiden. Vijftien commerciële zenders hebben een landelijk bereik. Verder zijn er dertien regionale of provinciale publieke zenders en dertien commerciële regionale zenders. Ten slotte zijn er bijna driehonderd lokale omroepen. Door internet is vrijwel elke zender wereldwijd te beluisteren.

 
Radio in Nederland: een overzicht van vraag en aanbod

Het Continu Luister Onderzoek (CLO), onderzoekt de luistercijfers.

De luistertijd is het totaal van de tijd dat Nederlanders van 10 jaar en ouder naar een bepaalde radiozender hebben geluisterd.

De luisterdichtheid geeft aan hoeveel mensen in welk tijdsinterval naar een specifiek radiostation of programma hebben geluisterd. Een luisterdichtheid van 7% betekent dat 7% van de bevolking boven de 10 jaar naar dat programma heeft beluisterd.

Het marktaandeel wordt berekend op basis van ‘luistertijd’: het aantal minuten dat Nederlanders gemiddeld per dag naar de radio luisteren.

Het bereik geeft aan welk percentage van de populatie in een bepaald tijdbestek wel eens naar die zender geluisterd heeft. Bereik is vaak groter dan het marktaandeel.

In Continu Luister Onderzoek wordt onderscheid gemaakt naar leefstijlgroepen, evenals in Kijkonderzoek. De luisteraars van de radio zijn op te delen in verschillende ‘leefstijlgroepen’:

1. Traditionele streekbewoner

2. Praktische familiemensen

3. Zorgzame duizendpoten

4. Betrokken gelovigen

5. Drukke forenzen

6. Kritische verdiepingszoekers

7. Onbezorgde trendbewusten

8. Jonge connectors

 
Publieke omroepen

1. Radio 1. Vrijwel alle regionale zenders die minder dan 24 uur per dag uitzenden, geven op de uren waarin ze zelf geen programma uitzenden Radio 1 door. In 2010 heeft de zender een marktaandeel van 7,7%.

2. Radio 2. In 2006 de grootste zender van Nederland. Het succes kwam door de Top 2000, een crossmediaal evenement met radio, Internet en televisie. In 2008 is deze zender gezakt naar de tweede plek met een marktaandeel van 10,5%. De primaire doelgroep is personen tussen de 34 en 54 jaar. Hierin halen ze een marktaandeel van 12.3%.

3. 3FM. Popzender waarvan het marktaandeel in 2010 is gestegen naar 9.6%. De doelgroep bestaat uit personen tussen de 15 en 34 jaar. In deze doelgroep schommelt het marktaandeel, dit heeft waarschijnlijk te maken met het feit dat dj’s regelmatig overstappen naar een andere zender.

4. Radio 4. Klassieke muziek, onderbroken door gesproken woord. De genres jazz, cross-over en wereldmuziek zijn verhuisd naar de concertzender dat in de loop van 2007 radio 6 wordt. Marktaandeel in 200 is 2%. Radio 4 trekt vooral hoger opgeleiden aan.

5. Radio 5. Vanaf oktober 1992 opiniezender. Nostalgische muziekprogramma’s gericht op de vijfenvijftigplusser. Beperkte bekendheid. Marktaandeel in 2008 is 2,6%.

In 1992 wordt de Mediawet gewijzigd waardoor commerciële radio op de kabel mogelijk wordt. Radio Noordzee Nationaal krijgt als eerste de licentie voor een commerciële radiozender. In 2010 halen de commerciële zenders samen een marktaandeel van 50%, wat hoger is dan die van de publieke zenders.

 
Grootste commerciële omroepen

1. Radio 538. De zender begint in 1992 met uitzenden en richt zich vooral op jongeren met hits van vroeger. Sinds 2008 is Radio538 weer de best beluisterde zender van Nederland met een marktaandeel van inmiddels 10.6%.

2. Sky Radio. Gestart in 1988 met een formule die wordt omschreven als non stop popmuziek die niemand irriteert. 24 uur muziek zonder dj of presentator. Het beroemdste programma in 2008 is Sky Radio@work.

3. Q Music. Vanaf september 2005 op de ether en heette voorheen Noordzee FM. Veel goede muziek, strakke vormgeving en enthousiaste dj’s, waaronder Jeroen van Inkel, Wouter van der Goes en Gijs Staverman. Een feelgood zender met een marktaandeel van 6.7% (derde positie in 2010).

4. Veronica. In 1991 begonnen als Holland FM met Hollandse muziek en gezelligheid. Vanaf 1995 heet de zender Veronica. Zendy uit op de kabel. Goud van oud is bekendste programma. Het marktaandeel in 2010 was ruim 5%.

5. Radio 10. Opgericht in april 1988, gouwe ouwe hits gepresenteerd door dj’s. Het marktaandeel is in 2008 gezakt tot 2,6%. In 2010 is het marktaandeel gestegen tot 4%.

 
Regionale zenders

Een wijziging in de Mediawet maakt de regionale omroepen in 1988 zelfstandig. Tot die tijd vallen ze onder de Omroepprogramma Stichting (NOS) en worden ze bekostigd uit algemene middelen. Nu komt het geld vanuit de provincie en reclames.

De Radio Nieuws Centrale (RNC) heeft als taak een snelle uitwisseling van nieuwsitems en actualiteiten te verzorgen. De ORN is de Omroep Reclame Nederland. Deze haalt reclamegeld binnen voor regionale zenders. Sinds 1996 mogen regionale zenders zelfstandig reclamezendtijd verkopen. Door toegenomen concurrentie en vergrijzing van het luisterpubliek vindt er een teruggang plaats in deze reclameopbrengsten.

Vanaf 2005 zijn de provincies verplicht om minstens één regionale omroep per provincie te bekostigen.

Aan het begin van 2011 zijn er in totaal 286 lokale radiozenders. De vergunningen worden afgegeven door het Commissariaat voor de Media. De reikwijdte voor een lokale zender is over het algemeen tien kilometer. De programma’s zijn gericht op de gemeenten waarin wordt uitgezonden. De programmering omvat nieuws, informatie, actualiteiten, sport, muziek, jongerenprogramma’s en kerkdiensten. Er wordt veel met vrijwilligers gewerkt en het budget is beperkt. Elke lokale radiozender moet voldoen aan de ICE-norm: een gegeven percentage van het aanbod moet ter beschikking staan van informatie, cultuur en educatie.

 
Exploitanten en brancheorganisatie

De VCR is de Vereniging van Commerciële Radiostations. Het Commissariaat voor de Media verzorgt jaarlijks de monitor Mediaconcentratie waarin verschuivingen in onder meer eigendomsverhoudingen en aanbiederconcentratie in beeld worden gebracht voor de pers, televisie en radio. Commerciële zenders hebben een hoger marktaandeel dan publieke zenders. Wat radio betreft is de aanbiederconcentratie relatief laag, met name door het grote aantal commerciële aanbieders.

ROOS (Regionale Omroep Overleg en Samenwerking) is een vereniging van de dertien publieke regionale omroepen. ORN (Omroep Reclame Nederland) is een landelijke organisatie die de regionale reclame-exploitatie verzorgt. OLON (Organisatie Lokale Omroepen in Nederland) zet zich in voor de gemeenschappelijke belangen van de lokale stations. Men probeert de onafhankelijke positie van de lokale omroepen ten opzichte van de regionale omroepen te handhaven en te versterken. Zij zorgt voor de financiering van lokale omroepen uit publieke middelen.

NLCR (Niet Landelijke Commerciële Radio) is sinds 1999 een belangenorganisatie van commerciële radiostations. RAB (Radio Advies Bureau) is een samenwerkingsverband van landelijke en regionale, publieke en commerciële radiostations. Ze is onder andere de opdracht gever voor het Continu Luister Onderzoek (CLO) en verspreidt uitkomsten van elders verricht onderzoek. RAB doet vaak onderzoek, bijvoorbeeld het ‘strijkplankonderzoek’ waarin wordt onderzocht of mensen reclamespotjes herinneren.

 
De Mediawet

Naleving van de Mediawet valt onder het toezicht van het Commissariaat voor de Media. Het commissariaat verleent de zendmachtigingen, controleert of er niet te veel reclame wordt uitgezonden en of omroepen zich aan het programmavoorschrift houden. Daarnaast is het commissariaat verantwoordelijk voor het steeds verder verruimen van de mogelijkheden om op commerciële basis radio- en tv-uitzendingen te verzorgen.

De overheid speelt een grote rol binnen de totstandkoming van de Mediawet. Tegenwoordig is er echter sprake van een voortgaande liberalisering. Door de trend van liberalisering, wordt overheid meer op afstand gehouden en worden de mogelijkheden voor commerciële zenders verruimd. Zo is het sinds begin 2006 toegestaan om op regionaal en lokaal niveau een commerciële radiozender te beginnen en hoeven regionale en lokale omroepen ook geen contract met een uitgever van een dag- of nieuwsblad te sluiten als ze reclame willen gaan uitzenden.

In 1997 werden, onder het mom ‘versterking van de samenwerking’, het monopolie van programmagegevens en de koppeling tussen abonnement op programmablad en lidmaatschap van een omroep opgeheven, tot onvrede van de omroepen zelf.

Versterking van de samenwerking tussen de verschillende publieke omroepen wordt noodzakelijk geacht om de toenemende concurrentie van de commerciële radio- en televisiezenders het hoofd te kunnen bieden.

 
Ontwikkelingen

Het aantal lokale publieke zenders is momenteel licht aan het dalen, terwijl het aantal commerciële zenders juist toeneemt. Vooral het aantal radiozenders die via internet te ontvangen zijn neemt sterk toe.

De digitale themakanalen nemen eveneens sterk toe. Het is de bedoeling om tot 2015 analoge radio te handhaven en om vervolgens over te stappen op DAB (Digital Audio Broadcasting). Hiervoor is echter wel een flinke investering van de overheid noodzakelijk. Commerciële zenders hebben hier geen interesse in, want die hebben hun FM-frequenties.

Radio via internet is een derde optie. Internet biedt talloze mogelijkheden. Desalniettemin is hier een aantal beperkingen aan verbonden. De geluidskwaliteit via internet is vele malen slechter. Bovendien bereikt een boodschap via een analoge radio heel veel luisteraars in een keer, terwijl via internet de boodschap naar iedere luisteraar apart moet worden verstuurd. Tenslotte spelen er enkele juridische procedures rondom de auteursrechten.

&lt;br&gt;

=== Hoofdstuk 5 Televisie ===
&lt;b&gt;Geschiedenis&lt;/b&gt;

In 1938 geeft Philips de eerste demonstraties met televisie voor groot publiek op een beurs in Utrecht. In 1939 breekt de Tweede Wereldoorlog uit, wat een einde betekent van de televisie promotour door Europa. In 1948 gaat Philips Experimentele Televisie (PET) van start.

Nozema (Nederlandse Omroep Zender Maatschappij) neemt uiteindelijk de techniek van televisie voor haar rekening. Philips levert de apparatuur.

De toenmalige minister-president Drees ziet weinig in een snelle invoering van de televisie. Hij is bang dat de particuliere bestedingen erdoor gestimuleerd worden terwijl er juist geld voor de wederopbouw nodig is. Uiteindelijk stemt Drees toe met experimentele uitzendingen.

Begin jaren vijftig staan de omroepverenigingen ook zeer sceptisch tegenover de komst van de televisie. De katholieken zijn bang dat de televisie voor ‘grauwe vervlakking en passiviteit’ zal zorgen. De socialisten vinden de introductie van de televisie financieel en economisch niet verantwoord.

In mei 1951 wordt het experiment met programma’s op de televisie uitgevoerd. De verschillende omroepen houden zich afzijdig en zien af van medewerking bij de uitbreiding van het Eindhovens experiment. Desondanks gaat in oktober 1951 de eerste officiële tv-uitzending de lucht in, vanuit studio Irene, een kerk te Bussum.

De verplaatsing van Eindhoven naar Bussum betekent bereik van de Randstad. In 1951 richten de omroepverenigingen NCRV, KRO, VARA, AVRO en VPRO samen de NTS (Nederlandse Televisie Stichting) op. Samen krijgen zij drie uur zendtijd per week. In de eerste twee jaar waren de programma’s op de televisie, door technische en financiële beperkingen, slechts in enkele duizenden gezinnen te zien.

In 1956 gaat de ‘Wet van Televisiebesluit’ en de ‘Wet Kijkgeld’ van kracht. De ‘Wet van Televisiebesluit’ heeft standgehouden tot december 1965. Over de eerste jaren televisie zijn weinig gegevens bekend van het kijkende publiek. Dit werd pas vanaf 1965 bijgehouden (kijkluisterdichtheid, marktaandelen, kijkluistertijd, waardering). De eerste decennia van de televisie worden omschreven als cultuurpessimistisch. Cultuurpessimisme wil zeggen dat intellectuelen twijfelen aan een vooruitgang door een verandering, in dit geval de komst van de TV, in de cultuur.

Vanaf de beginjaren van televisie is er een vraagstuk in de politiek over commerciële televisie: er was geen meerderheid in de Tweede Kamer om commerciële televisie toe te staan. In 1964 komt REM (Reclame Exploitatie Maatschappij) met eigen uitzendingen, vooral amusement. REM zendt uit vanaf een voormalig booreiland voor de kust van Nederland. De Marine maakt een einde aan REM eind 1964. Vanuit REM komt de TROS (Televisie Radio Omroep Stichting) voort. De nieuwe omroep kende een flinke achterban. De politieke tegenstellingen worden steeds groter. In 1965 valt het kabinet Marijnen zelfs over een nota over reclame en nieuwe zendgemachtigden op de televisie. Het daarop volgende kabinet Cals voert in 1969 de Omroepwet in, die tot 1988 standhoudt.

De vier hoofdpunten in de omroepwet:
# Openheid bestel (eisen voor nieuwe omroepen)
De drie belangrijkste eisen gaan over een volledig programma voorschrift (nieuwe gegadigden moeten uitzendingen verzorgen die alle programmacategorieën bevatten), een cultureel criterium (de uitzendingen moeten van algemeen nut zijn) en het getalcriterium (hoe groter het leden aantal is, hoe meer zendtijd er verkregen wordt). De eerste omroepenverenigingen komen erbij: TROS, EO en Veronica/VOO.
# De noodzaak en wenselijkheid van samenwerking tussen-omroep organisaties. De NOS (Nederlandse Omroep Stichting) draagt zorg voor technische en administratieve voorzieningen en het produceren en uitzenden van programma’s.
# Beginsel gemengde financiering. De publieke omroep heeft twee financieringsbronnen: de bij wet verplichte kijkluistergelden en de, via de nieuwe opgerichte Stichting Ether Reclame (STER), binnenkomende reclamegelden.
# De positie van omroepbladen. Omdat op programmagegevens auteursrecht rusten, is er veel te doen over het distribueren hiervan. Ook de fusie van de AVRO met de Televizier, die hierdoor de grootste omroep wordt, was veel te doen.

De televisie wordt een massamedium. In 1964 wordt het tweede televisienet (Nederland 2) in gebruik genomen waardoor het aantal televisie-uren stijgt. Vanaf 1968 doet de kleurentelevisie haar intrede. In 1970 heeft 82% van de huishoudens een televisie.

De ontzuiling na de Tweede Wereldoorlog hangt samen, of is zelfs te wijten aan de opkomst van de televisie. In de tweede helft van de jaren zestig professionaliseren journalisten zich in een hoog tempo. Zij worden kritischer en minder afhankelijk.

De TROS blijft groeien en bereikt al snel de A-status doordat zij hun programma’s afstemmen op het grootste kijkpubliek (iets wat nu ‘vertrossing’ wordt genoemd). Sommige andere zenders volgen dit voorbeeld. Minister van Doorn concludeert hieruit dat het open bestel niet automatisch bijdraagt aan de verscheidenheid van meningsuiting op de televisie. De omroepwet wordt hierdoor op twee punten aangescherpt. Ten eerste de representativiteit-eis: de representativiteit-eis houdt in dat een omroep met culturele en/of godsdienstige programma’s representatief moet zijn voor een bepaalde maatschappelijke stroming in het volk. Daarnaast ontstond de pluriformiteit-eis, die inhoudt dat een nieuwe omroep verscheidenheid in het aanbod moet vergoten.

In 1988 verandert de Omroepwet naar de Mediawet. De vier hoofdpunten worden overgenomen en er worden nieuwe punten toegevoegd. Om technische en juridische redenen is het onmogelijk om commerciële omroepen op afstand te houden, terwijl de overheid eigenlijk de positie van het publieke bestel onaangetast wilt laten. Publieke omroepen mogen het bestel verlaten en als commerciële verder gaan.

Op 8 juli 1992 komt de legalisering van binnenlandse commerciële omroepen via de kabel. Hierin was echter weinig interesse omdat een beperking tot de kabel beletsel voor groei betekende.

De Mediawet van 1988 bevat nog drie andere nieuwe onderdelen:
# Volledig programmavoorschrift. Omroepen worden verplicht bepaalde percentages van hun zendtijd te besteden aan specifieke programmasoorten.
# Commissariaat voor de Media. Dit is een zelfstandig bestuursorgaan met de volgende bevoegdheden: toezicht op naleving programmavoorschriften en reclameregels door de publieke omroep; toezicht op nevenactiviteiten en financiële afspraken en constructies van publieke omroepen; verlenen en controleren van zendmachtigingen aan omroepen en toezicht houden op kabelzaken.
# Verzelfstandiging van het facilitair bedrijf. Door deze verzelfstandiging krijgen omroepen de vrijheid zelf te kiezen aan welke programma’s zij hun middelen besteden. Het facilitair bedrijf dat verzelfstandigd is, het NOB (Nederlands Omroepproductie Bedrijf), krijgt ook de mogelijkheid zaken de toen met commerciële omroepen.

Na 1988 is de Mediawet nog enkele keren gewijzigd. Enkele belangrijke punten zijn:
# Legalisering binnenlandse commerciële omroep via de kabel (SBS6, Net5, Veronica)
# Programmavoorschrift niet per omroep maar als geheel
# Verruiming reclamemogelijkheden
# Positie Raad van Bestuurd versterkt, meer bevoegdheden voor zendercoördinatoren
# Publieke omroep als geheel krijgt concessie, omroepen moeten erkenning aanvragen

Kabinet Balkenende II wil dat de publieke omroep vanaf 2008 zich richt op nieuws, opinievorming en maatschappelijk debat: de positie van amusement staat onder druk. Het plan werd nooit ingevoerd.

In de Mediawet van 2008 is een nieuwe regeling opgenomen over de toetreding van nieuwe omroepen: een voorlopige erkenning voor vijf jaar (50.000 leden), daarna erkenning (150.000 leden). In 2009 werd besloten dat omroep MAX erkenning kreeg, LLink niet.

De Visitatiecommissie overziet drie belangrijke tekortkomingen omtrent de selectie van ledengebonden omroepen:
# Groot aantal spelers leidt tot bestuurlijke problemen en versnippering van zendtijd en middelen
# Onvoldoende representatief
# Overlap in het aanbod, terwijl er tegelijkertijd blinde vlekken zijn

De Visitatiecommissie pleit voor duidelijkere criteria voor de ledenwerving, een helder beoordelingskader voor aspirant- en zittende omroepen en een systeem dat een betere balans aanbrengt tussen de doelstellingen van de publieke omroep als geheel en de omroepen.

Na een ‘Toekomstverkenning’ van de minister van OCW, heeft de publieke omroep aangegeven voor 2016 te streven naar 8 omroepen, in plaats van de 22 in 2010. Kabinet-Rutte wil daarnaast 200 miljoen euro bezuinigen – kabinet-Rutte II zet dit beleid door.

&lt;br&gt;

&lt;b&gt;Kijkwijzer&lt;/b&gt;

In het najaar van 2000 wordt de Kijkwijzer geïntroduceerd (ondersteund door het NICAM). De Kijkwijzer is opgericht omdat televisieprogramma’s regelmatig tot hevige maatschappelijke discussies leiden. Er komt een classificatie systeem voor audiovisuele producten. Het doel hiervan is om jeugdige kijkers beschermen. Het systeem kent vier leeftijdsaanduidingen: (AL), 6,12 en 16 jaar. Sinds 2005 is hier ook de categorie 9 jaar bijgekomen. Er zijn pictogrammen die het leeftijdsadvies ondersteunen. Uit enquêtes blijkt dat tegenwoordig 90% van de ouders weleens gebruik maakt van de Kijkwijzer.

&lt;br&gt;

&lt;b&gt;Ether, kabel, satelliet, Digitenne en internet&lt;/b&gt;

Lang werden commerciële omroepen afgeweerd met het argument dat er te weinig etherfrequenties waren. Dit is inmiddels achterhaald, maar een nieuw gevaar dreigt door de schaarste op de mondiale markt.

Nozema (1935) en Broadcast Partners (1998) bieden ethertransmissie aan in Nederland. Kabel (of: ‘Centrale Antenne Inrichtingen’) is echter sinds 1980 het belangrijkste distributiekanaal. In december 2006 kwam er daarom een eind aan transmissie van televisie signalen via de ether.

Kabel (CAI, Centrale Antenne Inrichtingen) is rond 1980 begonnen met de aanleg van kabels om betere ontvangst te bewerkstelligen. Eind jaren tachtig had 62% van de huishoudens kabel. De kabel is daarmee het belangrijkste distributiekanaal. Het standaard programmapakket bestaat uit doorgaans meer dan 30 televisiezenders en meer dan 40 radiozenders. Het minimumpakket omvat 15 televisiezenders en 25 radioprogramma's. De kabel loopt terug na 2002 door de opkomst van digitale ontvangstmogelijkheid.

Eind jaren negentig fuseren kabelexploitanten bij twee concentratiegolven. Een triple play strategie wordt voor kabelexploitanten steeds belangrijker. Het is een strategie van kabelbedrijven om digitale televisie, internet en telefonie aanbieden. Ook telecombedrijven, zoals KPN, volgen deze strategie.

Digitale televisie werd geïntroduceerd in 2001. Degene die een digitale aansluiting heeft, heeft toegang tot 400 of meer zenders (afhankelijk van het gekozen pakket).Tot 2004 was er weinig belangstelling van het publiek, maar daarna vond er een snelle groei plaats.

Ten slotte is er satelliet, wat voornamelijk populair is onder allochtonen. Astra en Canal Digitaal zijn de belangrijkste aanbieders. Hier kunnen overigens veel meer stations op ontvangen worden.

&lt;br&gt;

&lt;b&gt;Het publieke bestel&lt;/b&gt;

Het publieke bestel – vanaf 2007 aangeduid als de NPO (Nederlandse Publieke Omroep) – wordt gefinancierd door belastinggeld en STER-opbrengsten. Het budget voor 2011 is 813 miljoen, waarvan 500 miljoen voor televisie. Het budget wisselt: in 2004 waren bezuinigingen, in 2008 extra budget en tegenwoordig weer bezuinigingen.

Er zijn vijf klassieke omroepen (NCRV, KRO, VARA, AVRO en VPRO) en vier latere omroepen (TROS, EO, BNN, MAX). WNL en Powned zijn aspirant-omroepen. Tot 2000 was zendtijd gebaseerd op ledenaantallen. Door de gewijzigde Mediawet in 2000 (de ‘Concessiewet’) zijn ledentallen minder belangrijk: de grenzen liggen nu bij 300.000 leden, 150.000 en 50.000 bij voorlopige erkenning. In 2006 komt de publieke omroep met een programmeringsmodel: elk net een eigen profiel. Nederland 1 neemt hiermee de positie van marktleider van RTL 4 over. In 2008 vervallen strikte voorschriften, wel blijven er strak geformuleerde eisen bestaan voor het opvullen van zendtijd.

De Nederlandse Omroep Stichting (NOS) is voor gezamenlijke verzorging en kent door de Organisatiewet (1998) en de Concessiewet (2000) meer bevoegdheden, bijvoorbeeld voor de programmering op de drie netten. De NOS verzorgt sinds 1980 ook Teletekst.

Aanvullende programma’s worden door de NTR (sinds 2010, daarvoor NPS) verzorgd.

Sinds 1965 wordt het kijkgedrag geregistreerd door de Stichting Kijkonderzoek (SKO). Naast de NPO hebben SPOT (Stichting tot Promotie en Optimalisatie van Televisiereclame), BVA (Bond van Adverteerders) en PMA (Platform Media-Adviesbureaus) hier baat bij.

Naast bovengenoemde omroepen zijn er zes zogenaamde ‘2.42 omroepen’, voor overheidsinlichting of geestelijke programmering (bijv. IKON).

De STER verzorgt de reclame-uitzendingen. Sinds de komst van de commerciële zenders is er meer mogelijk bij de STER. Ten slotte is er verkiezingszendtijd voor politieke partijen (drie minuten per 2,5 week) en zijn er Postbus 51-spotjes, door het Ministerie van Algemene Zaken (de minister-president. Laatstgenoemde zendtijd is om zaken van algemeen belang aan de orde te stellen.

Lokale televisie bestaat al sinds 1972. Van de 286 media-instellingen verzorgen er 191 ook televisie-uitzendingen. Het budget is beperkt: alleen grote steden (AT5) hebben meer te besteden.

Sinds 1992 zijn er ook regionale omroepen. Na het afschaffen van de omroepbijdrage is het de provincie die er geld voor vrijmaakt.

&lt;br&gt;

&lt;b&gt;Commerciële televisiestations&lt;/b&gt;

Nederland was een van de laatste landen in West-Europa dat een duaal bestel (zowel publiek als commercieel) kreeg. In 1989 trad het huidige RTL4 toe, in 1993 RTL5 en later kwamen de SBS-zenders.


1. RTL4 Voormalig ‘sterrenstation’, inmiddels bestaat het aanbod uit veel ‘reality tv’. Idols beste bekeken (5 miljoen kijkers, 2003).
2. RTL5 Oorspronkelijk voor mannen en jongeren, vanaf 2005 vooral brede, jonge doelgroep
3. RTL7 Overdag zakennieuws, ’s avonds gericht op mannen (voetbal, autosport).
4. RTL8 Gericht op vrouwen, zond o.a. Oprah Winfrey uit
5. SBS6 Richt zich vanaf 1995 op actief kijkerspubliek. Veel reality-series, hoog human interest gehalte.
6. Net 5 Sinds 1999 zusje van SBS6, richt zich op hoogopgeleiden. Veel Amerikaanse series.
7. Veronica Keerde in maart 2003 terug, verdween weer, en kwam door SBS weer terug.

Naast de zenders van RTL/HMG en SBS zijn er nog talloze andere, vaak buitenlandse omroepen. Deze worden door Stichting Kijkonderzoek niet gemeten: de kijkdichtheid is hiervan te klein.

Over het aantal onafhankelijke producten op de televisiemarkt is weinig bekend. Grote productiehuizen steken er bovenuit, zoals Eyeworks, IDTV en Endemol. Laatstgenoemde lag eens onder vuur door mogelijke kartelvorming (monopoliepositie).

Reclame is, zeker voor commerciële zenders, een belangrijke inkomstenbron. In 2010 werden er twee miljoen reclamespots uitgezonden.

&lt;br&gt;

&lt;b&gt;Kabelkrant&lt;/b&gt;

Vanaf 1984 was er de kabelkrant in Nederland. De verspreiding hiervan gaat via het kabelnet. Het bestaat uit stilstaande beelden met eigen geluid uitzenden. Een gemiddelde tekstpagina is twintig seconden in beeld en bevat regio/stads nieuws, agenda, sport en politieberichten. De nadruk ligt op lokaal en regionaal nieuws. In 2007 maken 177 lokale omroepen een kabelkrant.
 
&lt;br&gt;

&lt;b&gt;Televisie: bezit, zendtijd en programma-aanbod&lt;/b&gt;

Ongeveer 98% van de huishoudens hebben een televisie. De verzadiging van het aantal televisietoestellen was voor 1972 al bereikt. Echter, de televisie is sindsdien alles behalve stabiel gebleven. Vele veranderingen volgen elkaar op: van zwart/wit naar kleur, videorecorder, teletekst, kabel, afstandsbediening, dvd speler, hard diskrecorder en digitale themakanalen maakten hun entree. Ondertussen is de video alweer op zijn retour.

De zendtijd van de televisie was in 1965 zeven uur per dag. In de jaren zeventig wordt dit één uur langer per dag, tot 24:00 uur. De grote klapper komt in 1982: er komt middagtelevisie en nachtuitzendingen op vrijdag en zaterdag. In 1988 komt er een derde publieke zender bij, Nederland 3. Tegenwoordig is er gemiddeld 137 uur televisie mogelijk per 24 uur. De gemiddelde kijktijd van de Nederlander is in 2012 zo’n 196 minuten per dag. Het programma-aanbod van kinder- en jeugd programma’s ontbreekt bij de commerciële zenders. De publieke omroep heeft echter niet het rijk alleen, door specifieke kinderzenders als Disney XD en Nickelodeon.

&lt;br&gt;

&lt;b&gt;Kijkgedrag&lt;/b&gt;

De grote veranderingen in kijkgedrag zijn opgekomen na de komst van RTL 4. Het marktaandeel van de publieke omroep is in de beginjaren rond de 81%. Halverwege de jaren negentig daalt deze, door de komst van commerciële zenders, tot 50%. In 2002 is het marktaandeel van de publieke omroep slechts 40%. 6-12 jarigen kijken het minst en 65+ers het meest. Op zondag wordt het meest gekeken en gemiddeld elke dag het meest tussen 18:00 en 24:00 uur (primetime). Nederlanders kijken in verhouding met andere landen relatief niet veel televisie. Binnen Europa staan de Italianen bovenaan. Zweden kijken het minste.

Per zender verschilt het kijkerspubliek. Nederland 1 en Nederland 2 trekken vooral oudere kijkers. Net5 en Veronica trekken vooral 13-49 jarigen. Veronica en RTL7 trekken vooral mannen. RTL4 en NET5 trekken daarentegen relatief veel vrouwen.

De programmavoorkeuren van de burger zijn redelijk constant. Al sinds de jaren zestig worden fictie, amusement en sport het best bekeken. De gemiddelde kijkdichtheid in 1968 van de tien best bekeken programma’s is 72.8%. Dit percentage is daarna nooit meer gehaald, zelfs niet met het WK Voetbal of het huwelijk van Willem Alexander en Maxima. De tien best bekeken programma’s in 2010 waren op Nederland 1 te zien. Negen van deze best bekeken programma’s waren voetbalwedstrijden in het kader van het WK Voetbal.

Naast kijkcijfers spelen ook waarderingscijfers een rol. De nummers één, twee en drie van lijst met hoogst gewaardeerde programma’s zijn allen programma’s rond het overlijden van Prins Claus.

Stichting Kijkonderzoek registreert vanaf 2009 ook het uitgestelde kijkgedrag en het aantal opgevraagde streams op internet (zoals Uitzending Gemist).

&lt;br&gt;

&lt;b&gt;Ontwikkelingen&lt;/b&gt;

Digitalisering is de meest centrale ontwikkeling in mediatechnologie. Concreet houdt dit in dat elk informatiesignaal (gesproken, muziek, beeld, geschreven tekst) omgezet wordt in discrete eenheden. Doordat gedigitaliseerde informatie via elk transportmedium verspreid kan worden vervagen de grenzen tussen verschillende soorten media. De verwachting is dat het mediagebruik door digitalisering fors zal toenemen. Dit komt ook doordat een aanpassing in de wet het mogelijk maakt dat mediabedrijven meer ruimte krijgen voor cross- en multimedialiteit. Daarnaast is de Mediawet techniekneutraal geworden, waardoor omroepprogramma's nu mediadiensten worden genoemd en het dus niet gebonden is aan een specifiek medium. Het toekomstbeeld is de omroepmarkt: een soort audiovisuele kiosk waar de burger en consument kiezen wat van hun gading is. Dit wordt ook wel het non-lineaire mediagebruik genoemd.

Digitalisering geeft een betere beeldkwaliteit en biedt nieuwe mogelijkheden voor dienstverlening. Er kan intelligentie ingebouwd worden: slimme koffiezetapparaten, slimme ijskasten, meer interactieve televisies en televisies op maat. De stemming anno 2007 is afwachtend als het gaat om al deze voorgaand genoemde ontwikkelingen. De huidige kwaliteit van de kabel is goed dus de consument begrijpt niet zo goed de voordelen van digitalisering.

De mate van de digitalisering van de media berust niet alleen op de technische mogelijkheden, maar ook van ingewikkelde machtsconstructies en belangenoverwegingen van de verschillende partijen.

&lt;br&gt;

=== Hoofdstuk 6 Film en bioscoop ===

=== Hoofdstuk 7 Beeld- en geluidsdragers ===

=== Hoofdstuk 8 Telecommunicatie ===

=== Internet ===
In 1995 werd de personal computer met internetaansluiting een huishoudelijk apparaat.

De pc heeft zich inmiddels ontwikkeld tot een multimediaal apparaat: het is een communicatiemiddel, een winkelcentrum, reisbureau, bibliotheek, foto- en filmstudio, gameconsole, huisbioscoop, telefooncentrale en jukebox.

De grote groei van het internet zit tegenwoordig in mobiel internet en het sociaal gebruik van internet (social media).

 
Geschiedenis

Gedurende het einde van de jaren vijftig wordt de basis voor internet gelegd door het Amerikaanse ministerie van defensie met het ARPA (Advanced Research Projects Agency). Dit is een instituut dat met het oog op de communistische dreiging een technologische voorsprong moest vestigen.

In de loop van de jaren zeventig wordt het ARPA-net functioneel, een netwerk waarmee computers op onderzoeksinstituten en universiteiten via de telefoonlijn met elkaar verbonden zijn. Op veel plaatsen wordt op dat moment geëxperimenteerd met internetachtige toepassingen.

TCP staat voor Transmission Control Program. Van belang was dat er een gemeenschappelijk protocol werd ontwikkeld waarmee de verschillende netwerken met elkaar konden communiceren.

In het begin van de jaren tachtig wordt de naam internet voor het eerst gebruikt en de domeinnaam registratie wordt ingevoerd. Internet wordt dan vooral door onderzoeksinstituten van universiteiten gebruikt. In de jaren negentig komt de doorbraak van internet voor de zakelijke en particuliere markt.

In 1993 is de invoering van het WWW (World Wide Web), bedacht door Berners-Lee van CERN in Geneve. Hierdoor wordt het verzenden van tekst, afbeeldingen, video en geluid mogelijk.

In de tweede helft jaren negentig wordt internet een ingeburgerd begrip en de groei is explosief. Al snel ontstaan er ook bijverschijnselen van internet zoals spam, hacking, virusverspreiding, phishing en illegale verspreiding (van bijvoorbeeld seksueel materiaal, en de laatste jaren muziek, films en software).

Eind jaren negentig wordt er voor het eerst geld uitgegeven aan domeinnamen, zoekmachines en portals.


Aanbieders

De aanbieders van internet zijn op twee manieren te onderscheiden. Enerzijds zijn er de aanbieders van toegang tot internet (provider). Anderzijds zijn er de aanbieders van informatie (in principe kan iedereen dit zijn).

Het tot stand komen van internet kan op verschillende manieren:

1. Internetten via de telefoonlijn met een modem

2. Een ISDN-aansluiting, telefoon kan tegelijkertijd met de internetaansluiting gebruikt worden

3. Een ADSL-aansluiting, tot 20 mb

4. Glasvezelnetwerken (FTTH of FTTC)

5. Wireless internet: Wifi, draadloos internet. De afstand die overbrugd kan worden is maximaal honderd meter

Onder flat-rate breedband toegang vallen ADSL en kabel. Hierbij wordt alleen een vast maandbedrag afgerekend.

 
Toepassingen

Sinds de introductie van WWW is internet in alle opzichten explosief gegroeid. In aantal gebruikers, servers, providers en beschikbare informatie. Mede door het relatief grote gemak in gebruik, wordt het WWW steeds meer vereenzelvigd met internet. Er is sprake van een veelzijdig karakter en het internet wordt gebruiksvriendelijk door zoekmachines, zoals Google, Bing en Yahoo.

Er wordt de laatste jaren veel verdiend met advertenties op veel bezochte sites. Het WWW is een verkoopkanaal geworden (e-commerce).

 
E-mail

E-mail is niet alleen eenvoudig maar ook goedkoop. Veel bedrijven bieden zelfs gratis email aan (bijvoorbeeld Hotmail en Gmail). Wanneer je over een WWW-interface beschikt houdt dit in dat je op iedere computer kunt inloggen.

Echter, spam is een snel groeiend probleem. Oplossingen worden gezocht in wetgeving (lastig vanwege grensoverschrijdend karakter) en filtering binnen het e-mailprogramma of door de provider. Gerelateerd aan spam zijn virussen en phishingberichten (via mails die sterk lijken op die van een officiële instantie, persoonlijke gegevens zoals gebruikersnamen en wachtwoorden bemachtigen).

 
Telnet, games, FTP

Met telnet is het mogelijk om contact te leggen met een computer op een andere locatie en via deze verbinding online op die computer te werken. Via telnet kan een gebruiker bijvoorbeeld een verbinding leggen met de bibliotheek en in de catalogus zoeken.

MUD, ofwel Multi-User Dimension, is een toepassing van telnet. Het zijn virtuele ontmoetingsplaatsen waar gebruikers met elkaar communiceren en spellen spelen. MMORPG staat voor Massivly Multiplayer Online Role Playing Game, met grote groepen online gamers.

Tegenwoordig worden games zowel via de pc als via een aparte game console (spelcomputer) gespeeld, al dan niet samen met andere internetgebruikers (multiplayer).

FTP, een afkorting van File Transfer Protocol, maakt het mogelijk bestanden van de ene naar de andere computer te transporteren (downloaden en uploaden). Als het om informatie gaat die niet voor iedereen toegankelijk is, kunnen slechts enkele geselecteerde gebruikers die beschikken over een eigen username en password, toegang krijgen.

 
Audio en video

De compressietechniek is een grote hoeveelheid gegevens comprimeren tot pakketjes die niet te lang over verzending doen en hanteerbaar zijn voor de computer.

Buffering en streaming zijn processen, waarbij eerst een klein deel van de informatie wordt verstuurd en opgeslagen waarna het afspelen begint. Tijdens het afspelen wordt de rest in delen binnengehaald (audio en video).

Een P2P netwerk (peer to peer) staat voor het feit dat alle gebruikers van zo’n programma samen een netwerk creëren waarbinnen bestanden kunnen worden uitgewisseld. Voorbeelden hiervan zijn Limewire, Kazaa en torrents. Ondertussen heeft de muziekindustrie gekozen om ook legale downloadsites te voorzien van muziek, dat meestal in een ander (en beter te beschermen) formaat wordt aangeboden.

Met een tv-tuner wordt televisie via de pc gekeken. Internettelefonie via Skype wordt ook steeds meer gebruikt.

 
Chat &amp; MSN

Een chatprogramma geeft aan wanneer een gebruiker online is. Op dat moment kan er live gechat (gekletst) worden, eventueel met webcam. Daarnaast kunnen berichten verzonden worden. Verschillende chatprogramma’s zijn ICQ (1996), MSN (1999), AOL Messenger, Google Talk en IRC (Internet Relay Chat). Ook met Facebook en Skype kan worden gechat.

 
Web 2.0, Blogs, Facebook, Twitter

Web 2.0 is een verzamelnaam waaronder nogal uiteenlopende zaken vallen. Sinds 2004 groeit het Web 2.0 explosief. Het gaat vooral om ‘sociale’ toepassingen waarbij gebruikers actief bijdragen aan het internet door sociale software. Soms zijn het zelfs virtuele werelden als Second Life. Usenet was de voorloper van Web 2.0, waarbij men berichten naar een nieuwsgroep kon sturen en op berichten van een andere gebruiker kon reageren. Tegenwoordig zijn er enkele bekende website binnen Web 2.0, zoals Wikipedia, YouTube, Hyves en MySpace.

Blogs, de snels groeiende tak van web 2.0, zijn persoonlijke websites waarop met regelmaat ontboezemingen, opinies, nieuws, hartenkreten en overdenkingen worden geplaatst. De naam blog is afgeleid van weblog, ofwel een logboek op het web. Via RSS-feed (Really Simple Syndication) kun je je abonneren op blogs. Twitter (2006) is een van de meest besproken Web 2.0 toepassingen van de laatste jaren. Twitter is een miniblog waarop gebruikers berichten van maximaal 140 tekens kwijtkunnen.

 
Browsers

Je browser bepaalt wat je ziet en hoort. Tegenwoordig zijn er veel verschillende browsers die veel dingen kunnen: vertalen, spelling controleren, formuleren invullen, wachtwoorden onthouden en je zoekgeschiedenis onthouden. De populairste browsers van de laatste jaren zijn Internet Explorer, Firefox en Chrome.

Buiten het feit dat browsers informatie ontvangen versturen ze ook informatie naar de sites die jij bezoekt. Het aantal keer dat je de site bezoekt en vanaf welke locatie bijvoorbeeld. Browsers kunnen je ook waarschuwen als je op een verdachte site terecht komt. Daarom is het verstandig om steeds nieuwe versies van browsers te installeren die meer opties hebben.

 
Gebruikers

De potentiële markt voor internet is de laatste jaren sterk gegroeid. Buiten de zakelijke markt behoort ieder huishouden dat in het bezit is van een computer tot de potentiële internetmarkt. In 2010 beschikt bijna 90% van de huishoudens over een pc met internettoegang. Dat percentage stijgt de laatste jaren nog maar licht: kennelijk is er een verzadiging opgetreden. Veel internetgebruik is zakelijk of via de werkplek.

 
Wetgeving

Internetproviders hebben een bewaarplicht voor het internetgebruik van hun klanten. Sinds juli 2011 is dit gesteld op een half jaar. Sinds oktober 2009 is er een wetgeving die ongevraagde verspreiding van mail verbiedt om spam tegen te gaan.

Wetgeving betreft in ieder land vaak alleen de providers, omdat ze fysiek in het bezit zijn van computers met aanvechtbaar materiaal. Hierbij valt te denken aan aanstootgevend materiaal (pornografie, politiek of religieus controversieel materiaal) of materiaal waarover geen rechten zijn betaald (software en muziek in MP3-formaat).

Ten aanzien van het copyrightvraagstuk is er in Nederland wel enige duidelijkheid, maar is het lastig om het daadwerkelijk aan te pakken.

 
Ontwikkelingen

Internettoegang is in Nederland vooral breedbandtoegang: de gebruiker heeft verbinding via kabel of ADSL-lijn tegen een vast bedrag per maand.

Technisch kan er veel met internet en gebeurt er ook veel. Aan de andere kant hebben veel gebruikers en gebruikersgroepen de indruk dat internet steeds meer beheerst wordt door de commercie.

Was het medium aanvankelijk een gebruikersmedium, tegenwoordig maken grote bedrijven en overheden de dienst uit.

Privacy van de gebruikers van bepaalde sites is steeds vaker een probleem. De oorzaak is vaak dat sites en providers slordig met hun gegeven omgaan.

&lt;br&gt;

=== Reclame ===
Geschiedenis

In 1618 werd de eerste Nederlandse krant gepubliceerd. Zeven jaar later plaatsen boekverkopers de eerste advertentie in de krant.

Pas aan het eind van de negentiende eeuw verschijnen de eerste grote advertenties van fabrikanten en grootwinkelbedrijven.

Analyse van reclame en advertenties kan ons nog steeds iets vertellen over zeden en gewoonten van onze samenleving.

 
De reclamebestedingen

Onder auspiciën van de VEA (Vereniging van Erkende Reclame-Adviesbureaus) publiceert BCC (Bureau Budget Controle) jaarlijks een rapport over de uitgaven aan reclame.

Bij mediabestedingen gaat het om de kosten voor het plaatsen van een advertentie of het uitzenden van een spotje.

Bruto bestedingen zijn gebaseerd op de prijzen zoals die volgens de tariefkaarten gelden. Netto bestedingen zijn gebaseerd op de inkomsten van de grootste exploitanten en uitgevers in Nederland. In deze cijfers zijn de kortingen die op de prijzen volgens de tariefkaart gegeven worden, verdisconteerd.

Het overheersende beeld is dat printmedia aandeel verliezen en audiovisuele media (televisie en radio) aandeel winnen. Het aandeel van de gedrukte media loopt fors terug, maar in absolute zin stijgen de mediabestedingen in gedrukte media nog altijd wel.

De top vijf bruto mediabestedingen van 2010 naar productsoort, algemeen:

1. Retail

2. Voedings- en genotsmiddelen

3. Horeca, toerisme en recreatie

4. Lichaamsverzorging

5. Overheid, educatie en non-profit

 
De adverteerders

De BVA, de Bond Van Adverteerders, is een bond van concerns die dagelijks advertenties plaatsen. De top tien van Nederlandse merken (2010) qua mediabestedingen zijn:

1. Unilever: vooral televisie en tijdschriften

2. KPN: vooral televisie en dagbladen

3. Procter &amp; Gamble: vooral televisie

4. Kruitvat retail: vooral televisie en folders

5. Albert Heijn: vooral televisie

6. Schuitema: vooral televisie

7. L’Oreal: vooral televisie

8. Media Markt: vooral televisie en folders

9. Lidl Nederland: Vooral dagbladen

10. Friesland Campina: vooral televisie

 
Reclamebureaus, media-exploitanten en mediabureaus

Rechtstreeks gevolg van de Sarbanes-Oxly Act, een Amerikaanse wet, is dat de gegevens van reclame- en mediabureaus die onder de vleugels van een in Amerika aan de beurs genoteerde onderneming vallen, niet meer in de bureauranglijst opgenomen kunnen worden.

 
Bureaulijst Nederland

Amsterdam is in Nederland dé vestigingsplaats voor reclamebureaus. De bureaubijlage kent enkele categorieën:

1. Reclame/advies. In het merendeel van deze bedrijven werken minder dan 20 personen. De concentratietendens die zich in veel mediasectoren heeft voorgedaan, is bij reclamebureaus dus uitgebleven. De reden hiervoor is dat één reclamebureau nooit meerdere adverteerders uit dezelfde productgroep als klant heeft.

2. Design. Ook in deze categorieën vallen relatief veel kleine bureaus met minder dan 20 werknemers.

3. Media. Deze bureaus richten zich vooral op het inkopen van advertentieruimte voor alle denkbare mediumtypen. In deze categorie zijn er relatief meer bureaus met meer dan 50 werknemers.

4. Interactief. Verhoudingsgewijs zijn er in deze categorie ook weinig kleine bureaus met minder dan 20 werknemers.

5. Overige.

De inkomsten van de erkende reclamebureaus bestaan deels uit de provisie die zij bij de aankoop van advertentieruimte van media-exploitanten krijgen (15%).

Geen wereld is zo mobiel als de reclamebranche. Fusies, afsplitsingen en ‘jobhoppen’ zijn aan de orde van de dag.

Bij dagbladen en televisie is volgens het Commissariaat voor de Media sprake van een wet van drie: de markten voor dagbladen, televisie en kabeldistributie worden vrijwel altijd beheerst door drie grote aanbieders.

Als reactie hierop zijn de afgelopen jaren mediabureaus ontstaan, die handelen in advertentieruimte. Mediabureaus zijn slechts zelden zelfstandig. Meestal maken ze deel uit van of zijn ze gelieerd aan één of meer grote reclamebureaus.

 
Reclame en audiovisuele media

Naast reclameblokken ontwikkelen zich allerlei vormen van non-spot advertising (sponsoring van programma’s). Non-spot advertising is een reactie op het reclamemijdend gedrag van het tv-kijkend publiek. Non-spot advertising kan niet ontweken worden. De verwachting is dat non-spot advertising de komende jaren zal doorgroeien naar een kwart van het budget. Sommige programma’s en evenementen zijn niet mogelijk zonder sponsoring.

Vormen van sponsoring bij commerciële zenders:

1. Price sponsoring, adverteerder stelt prijzen beschikbaar, merknaam wordt genoemd

2. In programme branding, als boven, bovendien wordt promotiefilmpje over product vertoond

3. Bartering, adverteerder stelt programma aan tv-zender ter beschikking en krijgt in ruil gunstige positie in omringende reclamezendtijd

4. Billboarding, dit programma wordt mede mogelijk gemaakt door…

5. Product placement, product van adverteerder wordt in programma in beeld gebracht

6. Item sponsoring, commerciële boodschap van adverteerder wordt in programma als redactioneel onderwerp behandeld

7. Inscript sponsoring, product van adverteerder wordt samen met commerciële boodschap in script verwerkt

8. Programmaparticipatie, gehele programma komt in samenspraak met adverteerder tot stand, merknaam wordt op verschillende manieren in programma verwerkt.

Vooral na de komst van commerciële televisiestations in 1989 is de totale reclamezendtijd fors gestegen.

De prijs van een tv-commercial is opgebouwd uit:

1. De directe productiekosten

2. De uitzendkosten

De selectiviteitindex geeft aan in hoeverre een bepaalde zender selectief is in het bereiken van één of meer doelgroepen. Anders gezegd is het de index van kijkdichtheid van de doelgroep ten opzichte van de referentiedoelgroep.

Sterke en zwakke punten van adverteren op de televisie

1. Het potentiële bereik van het medium (98% van de Nederlandse huishoudens heeft een tv)

2. 40% van de kijkers zapt, 40% gaat naar het toilet, kletst of zet koffie en 18% blijft kijken.

3. Combinatie van beeld en geluid

4. Beperkte tijdsduur van een spotje, wat het medium minder geschikt maakt voor het overdragen van feitelijke en soms complexe informatie

5. Non-selectief medium, moeilijk om een campagne op een bepaalde doelgroep te richten, veel waste.

 
Sterke en zwakke punten van adverteren op de radio

1. Goedkoop medium

2. 3,3 miljard voor tv, 567 miljoen voor radio

3. GRP, Gross Rating Point, kosten per procent luisterdichtheid, geeft per zender de kosten per bereikt persoon uit nader te omschrijven doelgroepen aan en maakt zo een prijs/prestatie vergelijking tussen de verschillende zenders mogelijk.

4. Is een selectief medium, segmentatie is mogelijk, zeker als we leeftijd als uitgangspunt nemen, de verschillende zenders hebben een zeer verschillend publiek

5. Snelheid, doelgroep luistert over het algemeen niet erg aandachtig.

 
Reclame en gedrukte media

Dagbladen zijn in economisch opzicht behoorlijk conjunctuurgevoelig. Als het economisch tegenzit lopen de reclamebestedingen doorgaans terug. Een stagnerende economie vertaalt zich direct in een flinke terugloop van het aantal personeelsadvertenties. Daarnaast zijn ook de rubrieksadvertenties gedaald. Dit komt ook door de opkomst van internet (hierbij valt te denken aan marktplaats.nl).

De prijs voor een advertentie in een dagblad is afhankelijk van:

1. De omvang van een advertentie

2. De plaats in de krant

3. Het kleurgebruik

4. De oplage

 
Cebuco is de marketingorganisatie van de Nederlandse Dagbladpers. Ze publiceren op internet de tariefkaarten voor dagbladen en voor allerlei combinaties van dagbladen.

Publiekstijdschriften (zo’n 1300 stuks) halen evenals dagbladen hun inkomsten uit de lezers- en de advertentiemarkt.

De advertentiemogelijkheden binnen publiekstijdschriften zijn:

1. Gewone platte pagina

2. Plusproposities (alle vormen die afwijken van de platte pagina)

3. Classified ad’s (advertenties in klein formaat op een pagina, zelf rond hetzelfde thema)

4. Promotiepagina’s (vallen onder zogenaamde nieuwspagina’s)

5. Advertorials (informatief karakter)

 
SANOMA is de belangrijkste tijdschriftuitgever in Nederland. De richtlijnen die zij hanteren voor advertenties zijn:

1. Advertorials mogen geen gebruik maken van de kop en/of broodletters van het blad

2. De lay-out van een advertorial mag geen directe kopie zijn van het basisstramien of van een vaste rubriek in het bla

3. De titel van het blad mag in de tekst van de advertorial niet gebruikt worden

4. Aan de opdracht tot advertorials kunnen geen plaatsingseisen worden verbonden

 
Sterke punten adverteren in dagbladen en tijdschriften:

1. Sterke binding tussen lezer en blad. Lezers moeten vaak betalen voor een tijdschrift of dagblad en besteden daarom veel aandacht aan de inhoud.

2. Actualiteit. Zeer geschikt voor actiereclame als weekaanbiedingen of introductiecampagnes.

3. Interne pacing (lezer kan zelf bepalen wat en wanneer). Zeer geschikt voor relatief complexe en gedetailleerde reclame.

4. Segmentatie (de verschillende segmenten in het publiek). Er kunnen verschillende doelgroepen bereikt worden, zelfs binnen de krant bijvoorbeeld bij sportpagina's of reisbijlages.

 
Zwakke punten adverteren in dagbladen en tijdschriften:

1. Sommige doelgroepen zijn steeds moeilijker te bereiken (jongeren, allochtonen, laag opgeleiden)

2. Adverteerders vinden het een duur medium

3. Bevat alleen tekst en stilstaande beelden


Direct mail

Een bedrijf kan gebruik maken van DM (Direct Mail) om producten onder de aandacht van de klanten te brengen. De adverteerder treedt hierbij direct in contact met de consument, zonder inschakeling van distributieve tussenschakels. Belangrijk is hierbij dat de klantengegevens goed bijgehouden worden. Costumer Relationship Management (CRM) is een benadering in de marketingwereld die ervan uitgaat dat het goedkoper is om klanten vast te houden dan om nieuwe klanten te winnen. De direct mail zou na verloop van tijd dus persoonlijker kunnen worden.

Ongeadresseerd drukwerk (folders)

Meer dan 90% van de bruto mediabestedingen aan folders komt voor rekening van de retailers. De top vijf van adverteerders die hier gebruik van maken zijn Kruitvat, Gamma, Media Markt, Praxis en Blokker. Folders kunnen selectief verspreid worden. Nederlandse huishoudens kunnen met behulp van de postcode onderverdeeld worden in termen van welstand, levensfase of urbanisatiegraad bijvoorbeeld.
 

Sterke punten van ongeadresseerd drukwerk:

1. Selectiviteit (het is mogelijk je precies op jouw doelgroep te richten)

2. Vertrouwelijkheid (geselecteerde groep, je concurrent kan het niet lezen)

3. Fysieke overmijdbaarheid (je moet de folder gezien hebben, ook wanneer je hem weggooit)

 
Zwakke punten van ongeadresseerd drukwerk:

1. Geluid en beweging ontbreken

2. Het bereik blijft vaak sterk achter bij de verspreiding

3. Het is een tamelijk complex traject en vereist veel planning

4. Het werkt het best wanneer het een onderdeel vormt van een langer lopende marketingstrategie, dat breng hoge kosten en ingrijpende veranderingen met zich mee.

 
Reclame en buitenmedia

Out of home reclame is media op openbaar toegankelijke plaatsen. In 2010 waren de bruto mediabestedingen buitenreclame 307 miljoen euro.

1. Europanelen of abri’s. Abri’s zijn schuilplaatsen waar adverteerders aan binnen- en buitenzijde achter een glazen plaat een affiche plaatsen. De abri’s zijn aangesloten op openbare straatverlichting (mupi’s: op een voet geplaatste panelen zonder schuilplaats).

2. Billboards. Billboards zijn grote reclameborden met posters achter glas.

3. Vervoersreclame: Bijvoorbeeld busreclame

4. Mast: Hoge reclamemasten worden nabij snelwegen geplaatst en hebben een minimale oppervlakte van 100 vierkante meter.

5. Digital Out of Home Media: Dit wordt ook wel narrowcasting of digital signage genoemd. Dit zijn netwerken van televisieschermen op locatie waarop reclame wordt uitgezonden.

6. Overig: Alle overige vormen van out of home.

 
Sterke en zwakke punten van buitenreclame:

1. Gemakkelijk geografisch selectief inzetbaar

2. Verhoudingsgewijs goedkoop en roept weinig irritatie op

3. Verlevendiging van het straatbeeld

4. Langs snelwegen roept het irritatie op

5. Gevoelig voor vandalisme

 
Reclame en internet

Nederland staat wat internetgebruik betreft in de top drie van Europese landen. Desondanks zijn de laatste jaren het online bruto mediabestedingen gedaald, wat opmerkelijk is. In 2010 is de top vijf van adverteerders op internet goed voor 10% van het totaal aan bruto mediabestedingen op internet. De samenstelling van de top vijf is nogal grillig, die verandert ieder jaar compleet. Hieruit blijkt dat adverteerders het online adverteren nog aan het ontdekken en ontwikkelen zijn.

 
Sterke punten internetreclame:

1. Internet heeft een groot potentieel bereik (80% van huishoudens heeft internetaansluiting).

2. Internet is 24 uur per dag, 365 dagen per jaar overal beschikbaar.

3. Internet geeft adverteerders inzicht in het daadwerkelijk gerealiseerde bereik.

4. Internet maakt het mogelijk eenvoudig en direct te reageren (= relatief hoge accountability).

 
Zwakke punten internetreclame:

1. De waarde van een button, banner en contact via de site is zeer onduidelijk.

2. Internet is nogal eens onoverzichtelijk.

3. Veel toepassingen die in theorie mogelijk zijn, in de praktijk niet werken.

 
Reclame en overige media

Sponsored magazines en bioscopen hebben een marktaandeel beneden de 1%. Sponsored magazines hebben nominaal wel enige groei maar blijven in verhouding met de groeiende mediabestedingen achter bij de rest waardoor hun marktaandeel daalt. Na twee slechte jaren voor de bioscoop (2008, 2009) trekt het bioscoopbezoek de laatste jaren weer wat aan.

 
Wet- en regelgeving

In Nederland is een aantal wetten voor de reclamewereld vastgesteld.

Een belangrijkste wet is de wet voor misleidende reclame. Een advertentie is misleidend als het publiek een onjuiste indruk van het product of van de adverteerder krijgt voorgeschoteld door onware mededelingen of door informatie die wel waar is. Drie sanctie mogelijkheden: stopzetting van de reclame, rectificatie en een schadevergoeding

Een andere wet is de wet bescherming persoonsgegevens, die sinds september 2001 van kracht is. De wet gaat om bescherming van de consument. Er is een aantal dwingende normen waaraan alle instanties die persoonsgegevens in computerbestanden opslaan zich hebben te houden. Een aantal regels:

1. Mensen hebben het recht vooraf te weten voor welk doel allerlei persoonsgegevens over hen worden verzameld en vastgelegd.

2. Een enkele uitzondering daargelaten, mogen die gegevens alleen gebruikt worden voor doeleinden waarvoor ze zijn verzameld.

3. Recht op inzage en correctie

4. Recht op motivatie

5. Recht op verzet

6. Organisaties hebben daarnaast een informatieplicht, de burgers moeten geïnformeerd worden over waar hun gegevens voor gebruikt gaan worden.

Het College Bescherming Persoonsgegevens (1 september 2001) is belast met het toezichthouden op naleving van de wet. Het college gaat ervan uit dat in allerlei branches gedragscodes vastgesteld zullen worden voor de verdere invulling en precisering van de algemene principes van de wet:

1. Wet beperking cadeaustelsel

2. Wet op de kansspelen

3. Benelux merkenwet

4. Warenwet

5. Auteurswet

6. Mediawet en het mediabesluit

De Reclame Code Commissie (RCC) is belast met het toezicht op de naleving van de reclamecodes. Het kan zowel op eigen initiatief als na een klacht van een consument of producent reclame-uitingen toetsen. Het kader waarin de RCC reclame-uitingen toetst, ligt vast in de Nederlandse Reclame Code. Hierin participeren organisaties die op de een of andere wijze betrokken zijn bij reclame. Er zijn enkele ‘kamers’ die de klachten behandelen:

1. Twee algemene kamers

2. Direct Marketing kamer

3. Audiovisuele kamer

Er zijn twee sanctiemogelijkheden als de RCC een klacht gegrond verklaart:

1. De adverteerder kan onderhands verzocht worden de gewraakte advertentie niet meer te plaatsen of uit te zenden (alleen aan klager en adverteerder bekend gemaakt)

2. Openbare aanbeveling, veel negatieve publiciteit voor de adverteerder (klager, adverteerder en media)

Naast deze algemene regels zijn adverteerders voor sommige producten of diensten nog gebonden aan bijzondere gedragsregels, variërend per productgroep.

Reclame voor tabaksproducten is bijna alleen nog mogelijk bij tabaksverkooppunten of tabak speciaalzaken.

Er is een sterke toename van het aantal klachten voor de televisiereclame, sterker dan de bruto mediabestedingen. Voor landelijke dagbladen zien we zowel absoluut als relatief een behoorlijke afname van het aantal klachten.

 
Ontwikkelingen

Vroeger bereikte men met het één keer uitzenden van een tv-commercial de helft van de bevolking. Tegenwoordig moet je veel meer reclame uitzenden voor hetzelfde effect.

Het publiek verdeelt zich over steeds meer zenders met als gevolg dat de kijkdichtheid voor de programma’s afneemt. De versplintering van het televisiepubliek samen met de steeds moeilijker te voorspellen voorkeuren van consumenten, leiden tot het niet meer weten hoe de doelgroep te bereiken. De reclamebranche is dus steeds op zoek naar manieren om toch de doelgroep te bereiken.

De versnippering van het televisiepubliek, irritatie bij het publiek en reclame-ontwijkend zapgedrag betekenen in principe een bedreiging voor de positie van het medium televisie op de reclamemarkt.

Een gerichte benadering biedt mogelijkheden voor vergroting van de effectiviteit.

Internet vereist allerlei technische ontwikkelingen, die nog lang niet allemaal operationeel zijn, ook dat het denken in doelgroepen en massamedia deels verlaten wordt en vervangen door denken in termen van individuen en persoonlijke media.

&lt;br&gt;

=== Hoofdstuk 11 Public Relations, voorlichting en interne communicatie ===

=== Hoofdstuk 12 Journalistiek ===
&lt;br&gt;

== Begrippenlijst ==

== Open vragen ==

=== CK hoofdstuk 1 ===
&lt;br&gt;

; 1. Aan het begin van welke eeuw verschenen de eerste Nederlandse dagbladen? : De eerste Nederlandse kranten dateren uit de zeventiende eeuw.


; 2. Welke vier factoren zorgden ervoor dat er wat dagbladen betreft (omvang, verschijningsfrequentie, type berichtgeving, aantal kranten) gedurende twee eeuwen nauwelijks iets veranderde? : Papier was duur, techniek ontbrak, scherpe overheidscontrole en lang niet iedereen kon lezen.


; 3. Welke gebeurtenis in 1848 zorgde voor een grote verandering in de dagbladensector? : De vrijheid van meningsuiting werd in de Grondwet vastgelegd.


; 4. Na de tweede wereldoorlog werd de pers gezuiverd. Wat hield dit in? : Kranten die tijdens WOII waren blijven verschijnen kregen een tijdelijk verschijningsverbod. Kranten die tijdens de oorlog verboden waren, mochten weer verschijnen. 


; 5. Vanaf welk decennium lopen de oplages van dagbladen terug? : Midden jaren negentig.


; 6. Welke dagbladen typeren we als kwaliteitskranten? Noem er minimaal drie. 
: Of een krant al of niet als een &quot;kwaliteitskrant&quot; kan beschouwd worden is een bijzonder subjectief gegeven. In Nederland worden met name de Volkskrant, Trouw en NRC Handelsblad wel bestempeld als kwaliteitskranten.


; 7. De lezers van de Telegraaf (kies het juiste antwoord)
: A] vind je vooral onder laagopgeleiden
: B] '''zijn redelijk gelijkmatig verdeeld over de verschillende opleidingsniveaus''' Dwarsdoorsnede ned. bevolking
: C] vind je vooral onder hoogopgeleiden
: D] vind je vooral onder jongeren


; 8. Welk verband is er tussen het sensatiegehalte van een krant en de afhankelijkheid van losse verkoop? Leg je antwoord uit.
: Kranten waarvan de gehele oplage los wordt verkocht moeten het hebben van een hoog sensatiegehalte. blz 18


; 9. Ondanks dalende oplagen is er ook een grote groep krantenlezers bijgekomen. Hoe komt dat? Welke groep wordt hier bedoeld?
: Jonge lezers tussen de 13 en 34 jaar, gratis kranten blz.21


; 10. Op welke drie terreinen verliezen dagbladen aan inkomsten zodra ze lezers kwijtraken?
: abonnementen, losse verkoop en minder inkomsten uit advertenties (bereik wordt minder)


; 11. Welk percentage van hun inkomsten haalden Nederlandse dagbladen in 2013 uit de verkoop van advertentieruimte? Wat was dat percentage 10 jaar geleden?
: in 2013 - 24% advertenties. in 2003; 50%


; 12. Welke inkomstenbron van kranten is het meest conjunctuurgevoelig? Leg je antwoord uit
: advertenties van personeel, onroerend goed en consumentenproducten. slechte economie? geen personeel nodig.


; 13. Metro en Spots hebben dezelfde hoofdredacteur. Van welke vorm van persconcentratie is hier sprake? Waarom?
: redactionele concentratie. (samengaan van redacties), publieksconcentratie ( publiek verdeelt zich schever over de kranten) aanbiedersconcentratie ( samengaan van uitgevers van dagbladen)


; 14. Waarom staan veel journalisten zeer kritisch tegenover aanbiedersconcentratie?
: Voorbode van verlies van redactionele zelfstandigheid. 


; 15. Leg uit wat er met ‘verschraling van het opinieklimaat’ bedoeld wordt
: er zullen minder verschillende stemmen en stromingen aan bod komen bij kleiner aantal uitgevers of minder zelfstandige redacties


; 16. Kranten hebben lang getwijfeld of ze hun artikelen via Blendle zouden aanbieden. Leg de twijfel uit door een argument voor en tegen het beschikbaar maken van dagbladartikelen via Blendle te formuleren.
: De kranten hebben een verdienmodel. Blendle biedt losse artikelen aan. Ontlezing. Er is al betaald voor de krant. 

https://annemariesintjago.nl/2015/05/blendle-voordelen-nadelen/


; 17. Noem drie verschillende wetten en of wetsartikelen die gelden voor de pers
: grondwet; vrijheid van meningsuiting, mededingingswet, stimuleringsfonds voor journalistiek.


; 18. Wie controleert of bepaalde mediaconcentraties voldoen aan de wettelijke regels?
: Autoriteit consument en markt


; 19. Waarom is mediaconcentratie aan wettelijke regels gebonden?
: om kartel vorming en economische machtsposities te voorkomen.


; 20. Wat zijn de twee hoofdtaken van het Stimuleringsfonds voor de Pers? Hoe kan het fonds deze taken vervullen?
: handhaven en bevorderen van pluriformiteit van de pers, voor zover van belang voor informatievoorziening en opinievorming.


; 21. Op welke manieren proberen kranten het verlies van lezers tegen te gaan? Noem er vier.
: lagere prijzen abonnement, gedifferentieerde abonnementsvorm, introductie regiopagina's en magazines, gratis iets bij abonnement.

&lt;br&gt;

=== CK hoofdstuk 2 ===
; 22. Wanneer bloeide de tijdschriftenmarkt in Nederland op? Noem hiervoor vijf redenen
: Einde negentiende en begin twintigste eeuw. 1. De afschaffing van het dagbladzegel, 2. Vrijheid van drukpers, 3. Urbanisatie, 4. Politieke emancipatie, 5. Terugdringing van het analfabetisme, 6. Verbeterde druktechnieken.


; 23. Vanaf wanneer zie je ontzuiling terug in tijdschriftensector?
: Vanaf de jaren 60? (eind jaren 50) - blz 43 druk 2011


; 24. Hoe zit het met de redactionele autonomie bij een tijdschrift als Allerhande? Leg je antwoord uit aan de hand van de betekenis van redactionele autonomie
: 'De mate waarin een redactie autonoom is'. Bij een blad als Allerhande is dit niet aan de orde omdat .. - blz. 45 druk 2011  


; 25. Noem vier opinieweekbladen die anno 2016 in de winkel te verkrijgen zijn:
: Elsevier, HP de tijd, Vrij Nederland, ...

&lt;br&gt;

=== CK hoofdstuk 4 ===
; 26. In welke jaar vond de eerste radio-uitzending in Nederland plaats?
: 1919


; 27. Wat was het motief van de radiopioniers?
: Het verkopen van meer radiotoestellen (Nederlandse Seintoestellenfabriek). 


; 28. Noem vier zuilen en koppel aan elke zuil een publieke omroep die tijdens de verzuiling hoorde bij die zuil.
: NCRV = Nederlandse christelijke Radio vereniging.
: KRO = Katholieke radio omroep
: Vara = Progressief
: VPRO = (oorspronkelijk) Vrijzinnig Protestantse radio omroep
: Vara = Algemene radio


; 29. Waarom zag de overheid zich na aanvankelijke passiviteit genoodzaakt in te grijpen bij de radio?
: Omdat de omroepen het niet eens worden over de verdeling van de etherfrequenties.  Hierdoor komt het zedtijdbesluit van 1930. (p87)


; 30. Welke overheidsorganisatie ziet er voor WOII (preventief) toe op de inhoud van radio-uitzendingen?
: ROCC = Radio Omroep Controle Commissie (p87)


; 31. Geef een voorbeeld van een uitzending die door de organisatie in voorgaande vraag verboden werd
: Het uitzenden van het socialistische strijdlied.  (p87)


; 32. Wat was in de beginjaren van de radio in Nederland maar ook vlak na WOII en in de beginjaren van tv een voortdurend punt van strijd tussen de omroepen onderling, maar ook tussen de omroepen en anderen die uitzendingen wilden verzorgen?
: Of de radio omroepen nationaal of verzuild moesten zijn (p87-88)


; 33. Welk bedrijf verzorgde wanneer de eerste tv-uitzendingen in Nederland na WOII? Waarom juist dit bedrijf?
: Nederlandse Radio unie (NRU), omdat deze tijdelijk ter beschikking werd gesteld minister Gielen.  (P87-88)


; 34. Omschrijf en verklaar de aanvankelijke houding van regering, de protestants-christelijke en katholieke omroepvereniging, de socialistische omroepvereniging en de dagbladen t.a.v televisie.
: Regering, omroepenverenigingen en dagbladen staan afwachtend zo niet afwijzend tegenover het invoeren van de televisie. Drees dacht dat dit, in het Nederland dat volop bezig is met de wederopbouw, zorgde voor een ongewenste stimulans in de particuliere besteding. (P89)


; 35. Leg aan de hand van de aanvankelijke financiering van radio- en tv-uitzendingen uit dat deze uitzendingen niet geheel voldeden aan de criteria van een collectief goed
: Het marktaandeel werd berekend op basis van de luister- &amp; kijkdichtheid? (blz. 107 druk 2011) Of gaat het om gemengde financiering?


; 36. Wie verzorgt wanneer en waar de eerste commerciële tv-uitzending in NL? Verklaar de naam van de zender en leg uit waarom er vanaf die plek werd uitgezonden
: In 1964 door de REM (=Reclame exploitatie maatschappij).uitzenden buiten territoriale water


; 37. Waarom was het uit de lucht halen van de tweede commerciële zender moeilijker voor de overheid dan het stoppen van de eerste commerciële zender?
: Omdat de tweede commerciële zender (Veronica) werd uitgezonden vanuit een schip dat net buiten het continentaal plat voor anker lag, juridisch gezien kan je hier moeilijker tegen optreden dan tegen de REM, die zich op een platform van op het Nederlands deel van continentaal plat bevond. (p92)


; 38. Verklaar het motto van de eerste commerciële zender.
: 'Niet zeeziek, maar zuilenziek.' Dit motto duidt op de onvrede over het programma aanbod van de omroepen. (p92)


; 39. Welke publieke omroep kun je zien als opvolger van de eerste commerciële zender? Wat is al snel de kritiek op haar programma-aanbod?
: Tros, de kritiek was dat TROS zich niet gedraagt zoals de traditionele zenders gedacht/gehoopt hadden, er was een minder bevoogde benadering van publiek en TROS trok zich weinig aan van het programmavoorschrift. (p96)


; 40. Vanaf wanneer is reclame op tv-zenders van de P.O toegestaan? Welke stichting is verantwoordelijk voor die reclame? Hoeveel jaren is er dan geen reclame op tv mogelijk geweest?
: Vanaf de omroepwet uit 1969.


; 41. Welk massamedium verzet zich het felst tegen reclame op radio en tv? Waarom?
: Dagbladuitgevers, omdat zij vreesde veel reclame inkomen aan de TV en radio te verliezen. (P95)


; 42. Met welk woord gebruiken we voor de ontwikkeling waarbij publieke omroepen de TROS wat programma-aanbod gaan na-apen? Waarom doen ze dit?
: Vertrossing (p97). 


; 43. Welke eis voegt de overheid toe aan de regels voor nieuwe omroepen? Wat is de aanleiding voor deze extra eis?
: Representativiteits- en pluriformiteitseis. Dit houdt in dat de omroep representatief moet zijn 'voor een bepaald maatschappelijke, culturele of odsdienstige stroming in het volk'. (p97)


; 44. Op welke manier proberen de eerste commerciële tv-zenders het verbod op binnenlandse commerciële tv te omzeilen?
: Door net buiten Nederlands gebied met een boot voor anker te gaan en vanuit daar uit te zenden. 


; 45. Wat is hoofddoel van toezicht op programma-aanbod? En van reclameregels?
: Het bewaken van een gevarieerd programma-aanbod&lt;b&gt;?&lt;/b&gt; diversiteit garanderen. niet alleen maar amusement

https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/media-en-publieke-omroep/inhoud/mediawet


; 46. Wat is hoofdreden dat regels m.b.t reclame en sponsoring voor binnenlandse commerciële omroepen werden verruimd?
: om oneerlijke concurrentie tegen te gaan. gelijker speelveld.


; 47. Vanaf 2014 worden alle radio- en tv-zenders van de p.o aangeduid met het voorvoegsel NPO. Welke trend in het omroepbeleid wordt door deze naamsverandering geïllustreerd?
: samenwerking landelijke omroepen


; 48. Met welke twee begrippen benoemt de Commissie Toekomstverkenning Mediabestel (die het bestaansrecht van de p.o onderzoekt) het belang van de P.O? Geef per begrip een korte toelichting hoe de publieke omroep hier voor kan zorgen.
: Cohesie en identiteit. Cohesie = verbinding van cultuur in Nederland, ter bevordering van (inter)nationaal burgerschap en democratie.  Identiteit = P.O. heeft een grote rol bij wat 'eigen' is in dit relatief kleine taal- en cultuurgebied. 


; 49. Beschrijf de relatie die de commissie uit de vorige vraag ziet tussen internet en de verbindende rol van de P.O
: internet zorgt voor fragmentatie, PO kan zorgen voor tegenwicht; aanbod voor breder publiek.


; 50. Waarom vindt de commissie uit de vorige vraag sport passen bij het belang van de p.o?
: Omdat sport ook identiteit en verbindend is. 


; 51. Welke discussie speelt momenteel een centrale rol bij het bepalen van het nieuwe mediabeleid?
: meerwaarde t.o.v. private aanbieders. amusement aanbod weg bij de publieke.

&lt;br&gt;

=== CK hoofdstuk 5 ===
; 52. Is de luistertijd naar de radio de afgelopen twintig jaar toe- of afgenomen? Geef ook aan hoeveel uur er nu gemiddeld dagelijks geluisterd wordt.
: Nederlanders luisteren circa drie uur per dag naar de radio. De gemiddelde luistertijd schommelt al jaren tussen de 159 (1990) en 181 (2013) minuten per dag.


https://www.nrc.nl/handelsblad/2007/01/13/de-radio-is-honderd-jaar-oud-en-nu-11259125


; 53. Vanaf welk decennium wint televisie terrein ten koste van de radio?
: vermoed jaren 80


; 54. Welke commerciële zender levert wanneer als eerste concurrentie met de publieke radiozenders?
: radio veronica


; 55. Wat verstaan we onder horizontale programmering?
: Horizontale programmering is het principe dat een bepaald radio- of televisieprogramma iedere dag op dezelfde tijd wordt uitgezonden.


; 56. Wat was het motief voor zenderkleuring door publieke radiozenders?
: Dat zenders zich gaan specialiseren... Hilversum 1 en 2 worden weggedrukt door Hilversum 3. 


; 57. Wat wordt er bedoeld met ‘format’? Wat is het doel van werken met formats?
: A radio format or programming format (to be confused with broadcast programming) describes the overall content broadcast on a radio station. Radio formats are frequently employed as a marketing tool, and are subject to frequent change.[1] Music radio, old time radio, all-news radio, sports radio, talk radio and weather radio describe the operation of different genres of radio format and each format can often be sub-divided into many specialty formats.


; 58. Welke technologische ontwikkeling zorgde voor een impuls voor commerciële radiostations? Waarom?
: bekabeling


; 59. Geef zo exact mogelijk aan (bijvoorbeeld met een berekening indien nodig) wat onderstaande begrippen betekenen:
: A. Luistertijd &amp;rarr; Hoeveel tijd er naar een zender geluisterd wordt?
: B. Luisterdichtheid &amp;rarr; Luisterdichtheid is het gemiddeld aantal luisteraars van een doelgroep (bijvoorbeeld Nederlanders 10 jaar en ouder) naar een radiozender in een bepaald tijdvak (bijvoorbeeld 7 - 24 uur).
: C. Marktaandeel &amp;rarr; Marktaandeel berekenen: luistertijd v/e radiostation delen door totale luistertijd. 
: D. Bereik &amp;rarr; Waar de zender allemaal te ontvangen is (geografisch).

; 60. Wat is de belangrijkste leeftijds(doel)groep van reclamemakers? Waarom?
: Heeft waarschijnlijk met consumptiepatroon te maken... AANVULLEN


; 61. Wat zijn de drie bedrijven/organisaties die 65% van de landelijke radiozenders in beheer hebben? Geef ook aan welke zenders zij beheren/bezitten
: NPO (radio 1 tm 5), telegraaf media groep, talpa

; 62. Wat is de conclusie wat betreft het verband tussen strijkplankluisteren en herinnering van reclamespotjes? Geef ook een mogelijke verklaring voor deze conclusie. Leg eerst het begrip strijkplankluisteren uit.
: radio reclame beklijft, ook als je wat anders doet


; 63. Wat is het meest gebruikte platform om radio te luisteren?
: auto radio en radio/stereo installatie.

&lt;br&gt;

=== CK hoofdstuk 6 - Televisie ===
; 64. In welk jaar was de eerste landelijke tv-uitzending?
: De eerste publieke televisie-uitzending in Nederland, in zwart-wit, was op 2 oktober 1951 om 20.15 uur, vanuit de NTS-studio Irene te Bussum.


; 65. Hoeveel % van de huishoudens heeft in 1955 een tv-toestel?En in 1960? En begin jaren 70 (1972)?
: 1955 &amp;rarr; &lt; 4%
: 1960 &amp;rarr; 29%
: 1970 &amp;rarr; 82%
: 1972 &amp;rarr; 98%.


; 66. Verklaart verminderde kijktijd dat de best bekeken programma’s vanaf eind jaren 80 minder kijkers trekken dan de jaren ervoor?
: Nee de kijktijd stijgt, maar de aandacht wordt verdeeld over steeds meer zenders. 


; 67. Wanneer gaan de eerste legale commerciële tv-zenders uitzenden?
: Volgens het boek in 1989 met RTL-4.( RTL Veronique)
: 

; 68. Leg uit dat zappen niet de reden was dat tv bijdroeg aan ontzuiling begin jaren 60
: Het is eerder een gevolg van algemene matschappelijke processen.


; 69. Is er sprake van een eenzijdig verband tussen tv kijken en ontzuiling? Leg je antwoord uit
: De invloed van de televisie en andere massamedia was hierbij wel belangrijk, want die maakte het mogelijk kennis te nemen van gedachten en ideeën die bij anderen leefden. Maar het is een wisselwerking.

; 70. Waaruit blijkt dat overheid zich meer bemoeit met tv dan met dagbladen? Noem twee punten (blz 147)
: Strakke wet en regelgeving
: Onderlinge banden tussen omroepen 


; 71. Wat is de affaire Bidault?
: In 1963 dwong de overheid de KRO een uitzending te schrappen toen Brandpunt een interview zou uitzenden met de Franse rechtse politicus Georges Bidault, die in Frankrijk werd gezocht op verdenking van hoogverraad omdat hij zich had gekeerd tegen de Algerijnse onafhankelijkheid en zich had aangesloten bij de terroristische OAS. Om de relatie met Frankrijk niet onder druk te zetten, verbood de regering het interview uit te zenden en dreigde de KRO met uitsluiten van de zendtijd. De KRO gaf toe. (https://nl.wikipedia.org/wiki/Brandpunt_(televisieprogramma)


; 72. Hoe blijkt de ontzuiling uit de werkwijze van tv-journalisten? Noem twee punten.
: Het is niet langer vanzelfsprekend politieke voormannen aan het woord te laten.
: Geestverwante gezagsdragers een onafhankelijke en kritische benadering.
: Onafhankelijke en kritische benadering.


; 73. Wie zitten er achter de Kijkwijzer/ wie zijn de initiatiefnemers? Wat is het doel?
: Ingesteld door de audiovisuele branche (Stichting NICAM)en met als doel om jeugdige kijkers te beschermen tegen mogelijk nadelige gevolgen van audiovisuele producten (inclusief games).


; 74. Vanaf welke leeftijd realiseren kinderen zich dat media-uitingen producties zijn/geconstrueerd?
: Rond het negende levensjaar.


; 75. Waarom kan de overheid bemoeienis met radio en tv niet langer verantwoorden door zich te beroepen op schaarste in de ether?
: door invloed van kabel, glasvezel etc. er zijn dus andere mogelijkheden.


; 76. Wat is het jaarlijks budget van de gehele publieke omroep?
: &amp;euro; 792 miljoen in 2012 ???


; 77. Hoeveel brengen STER-spotjes jaarlijks op?
: &amp;euro; 200 miljoen.


; 78. Welke vorm van reclame is op P.O niet toegestaan?
: Programma-onderbrekende reclameblokken? (https://www.cvdm.nl/wp-content/uploads/2013/04/Publieke-lokale-media-instellingen-en-de-Mediawet.pdf)


; 79. Hoe lang wordt er in NL gemiddeld naar tv gekeken (inclusief terugkijken)?
: Per dag kijken we in Nederland per persoon gemiddeld ruim 3 uur televisie. https://kijkonderzoek.nl/het-kijkonderzoek-in-vogelvlucht


; 80. Wat is non-lineair mediagebruik?
: De gebruiker/kijker kiest zelf wanneer deze wat gaat kijken. (Is een boek lineair?)


; 81. Wat is de conclusie van Communicatiekaart over ons toekomstige tv-kijkgedrag? Lineair en/of non-lineair? Leg het antwoord uit.
: De verwachting is dat door de digitalisering het non-lineaire tv-kijkgedrag zal toenemen en voor te stellen als een audiovisuele kiosk: de kijker kan zelf kiezen.

=== CK hoofdstuk 8 ===
; 82. Wie legde wanneer de basis voor het internet en waarom? : 
: De grondslag voor het internet is ARPANET, een in 1969 door ARPA, een dienst van het Amerikaanse ministerie van Defensie, begonnen computernetwerk gebaseerd op packet switching. Men had ingezien dat met deze techniek en de toepassing van wachtrijtheorie en andere technieken voor gedistribueerde netwerken een erg robuust systeem op te zetten was.


; 83. In welk decennium wordt de term internet voor het eerst gebruikt? Wie maakt er dan vooral gebruik van internet en om welke reden?
: De term &quot;Internet&quot; werd begin jaren 80 voor het eerst gebruikt. blz. 191(?? in een document van Vinton Cerf en zijn manager, Bob Kahn, over TCP.??) Het gebruik ervan verspreidde zich verder onder universiteiten en aan de overheid gelieerde instellingen, eerst in de Verenigde Staten, later ook in Canada, Europa en Japan. Het meeste gebruik vond plaats in de vorm van SMTP (e-mail), FTP (bestandsoverdracht) en telnet (tekstuele interactieve sessies).


; 84. Wanneer brak internet door naar zakelijke en particuliere markt?
: In 1993 werd het gebruik van het internet, tot dusverre voorbehouden aan overheid en onderwijs, door de Amerikaanse overheid opengesteld voor bedrijven en particulieren.


;85. Waarin onderscheidde het www zich van wat internet tot dusver behelsde?
: Surfen werd mogelijk in 1993; verzenden van beeld en geluid.


; 86. Waar is de internetpenetratie het laagst en over welk percentage hebben we het dan?
: 2%, in Afrikaanse landen. Ethiopie,Guinea,Niger,Somalie,Sierra Leone, Brurundi,Eritrea,Congo

; 87. Waarom stellen Bakker &amp; Scholten dat er geen democratischer medium is dan internet?
: de toegang wordt geregeld door verschillende providers en iedereen is een info aanbieder. 


; 88. Wat is native advertising?
: (Het laten aansluiten van advertenties op het platform waarop ze vertoond worden, zodat ondanks het zien van een advertentie de bezoekerservaring niet verandert. &amp;rarr; https://www.emerce.nl/achtergrond/native-advertising-anno-2016)?? gesponsord nieuws dat meer de aandacht trekt dan een banner. Daar willen adverteerders meer voor betalen.


; 89. Wat is de regelgeving in Nederland omtrent downloaden?
: (Illegaal downloaden is slecht voor de legale verkopen en het is niet acceptabel dat er geen onderscheid wordt gemaakt tussen kopiëren uit geoorloofde en ongeoorloofde bron.) illegaal sinds 2014 is downloaden vanuit een illegale bron( geen copyrights betaald) strafbaar.


; 90. Wat zijn cookies en waartoe dienen ze?
: Een cookie of magic cookie is een hoeveelheid data die een server naar de browser stuurt met de bedoeling dat deze opgeslagen wordt en bij een volgend bezoek weer naar de server teruggestuurd wordt. Zo kan de server de browser opnieuw herkennen en bijhouden wat de gebruiker, c.q. de webbrowser, in het verleden heeft gedaan. Een dergelijk historie is bijvoorbeeld voor marketingdoeleinden interessant. Vanwege de privacyaspecten is het gebruik van cookies, dat zich veelal aan het oog van de internetgebruiker onttrekt, in deze situaties omstreden. &amp;rarr; https://nl.wikipedia.org/wiki/Cookie_(internet)


; 91. Wat is netneutraliteit?
: (Netneutraliteit is het trefwoord, waaronder de discussie over de openheid van het internet plaatsvindt. &amp;rarr; https://nl.wikipedia.org/wiki/Netneutraliteit) providers mogen niet bepalen wat hun klanten wel of niet mogen zien.bepaalde sites vvoorang geven, sneldheid bepaalde diensten aanpassen of verschillende tarieven voor content vragen.


; 92. Wat is internet of things?
: Het internet der dingen (Engels: Internet of things) refereert aan de situatie dat door mensen bediende computers (desktops, tablets, smartphones) in de minderheid zullen zijn op het internet. De meerderheid van de internetgebruikers zal in deze visie bestaan uit semi-intelligente apparaten, zogenaamde embedded systems. Alledaagse voorwerpen worden hierdoor een entiteit op het internet, die kan communiceren met personen en met andere objecten, en die op grond hiervan autonome beslissingen kan nemen.VIA INTERNET WORDEN ANDERE APPARATEN AANGESTUURD.

&lt;br&gt;

=== CK hoofdstuk 9 ===
; 93. Wanneer en in welk medium verschenen in Nederland de eerste advertenties? :  1623, in de krant. (pagina 212)


; 94. Waarom kan RTL4, 5, 7 en 8 en RTL-Z zich wat reclame betreft meer permitteren dan de andere Nederlandstalige commerciële zenders? : Omdat deze juridisch gesproken Luxemburgse zenders zijn, daarom vallen ze niet onder de Nederlandse Mediawet. (Pagina 220)


; 95. Met welk begrip wordt sponsoring van tv-programma’s aangeduid? : Non­spot advertising. (pagina 220)


; 96. Leg uit dat sponsoring en product placement deels een reactie zijn op irritatie bij kijkers over de vele reclamespotjes op tv : Mensen kunnen de reclame niet meer ontwijken omdat het nu integraal onderdeel is van een programma (Pagina 220)


; 97. De overheid heeft in 2008 besloten niet meer op te treden als co-producent van tvprogramma’s. Met welk argument kun je dit besluit ondersteunen? En wat is een argument tegen dit besluit? : Hiermee zouden de grenzen van overheidsvoorlichting overschreden worden. Het propagandistische pleit voor dit besluit, het feit dat de informatie wel eens nuttig zou kunnen pleit tegen dit besluit.


; 98. Leg uit waardoor televisie steeds minder non-selectief wordt : Door het toenemend aanbod van televisie zenders krijgt het medium special interest trekjes. 


; 99. Communicatiekaart noemt vier factoren die de prijs van een advertentie in een dagblad bepalen. Bedenk twee zelfverzonnen dagbladadvertenties van een-en-dezelfde adverteerder: een heel dure en een minder dure. Geef voor elk van de vier in CK genoemde factoren aan wat ervoor zorgt dat de ene heel duur is en de ander niet. ; De omvang, de plaats, het kleurgebruik en de oplage.

 Advertentie 1: Goedkoop
 Grote kleuradvertentie
 Voorpagina ve landelijk dagblad 

 Advertentie 2: Duur
 Zoekertje advertentie rubriek
 Achterin lokale krant

; 100. Noem vier richtlijnen die Sanoma heeft opgesteld voor advertorials. Wat is het doel van deze richtlijnen? 
: geen gebruik van kop- en/of broodletters, layout geen kopie van basisstramien vh blad, titel vh blad mag niet gebruikt worden, geen plaatsingseisen. Het doel is om een duidelijk onderscheid te maken tussen de advitorial en het blad zelf.

; 101. Zoek een advertorial op internet (bijv. bij NU.nl) en kijk of er advertorial boven staat. Ga voor elk van de richtlijnen na of er aan de bij vraag 33 bedoelde richtlijnen voldaan wordt. Schrijf op waarom wel of niet. Vermeld ook de url van de advertorial, de datum en de titel van het bericht. 
: https://www.nu.nl/ - aan de richtlijnen wordt in geen enkel opzicht beantwoord op de titel na.


; 102. ‘Er bestaan zelfs systemen die herkennen of er een man of vrouw voor het billboard staat. Op basis daarvan wordt de reclame aangepast’. Welk begrip dat tijdens college is behandeld in het kader van het online verzamelen van gegevens zou je op bovenstaand citaat kunnen toepassen?
: Dataverzameling ?


; 103. Welke instantie ziet erop toe dat regels m.b.t reclame worden nageleefd? Neem onderstaand schema over en vul het in.


{| border=1
  |+ Regels mbt reclame
|-
  ! Wetgeving:
  ! Gecontroleerd door:
|-
  | Wet oneerlijke handelspraktijken
  | ACM
|-
  | Mediawet
  | Commissariaat
|-
  | Reclame Code
  | Reclame Code Commissie
|-
  | Wet bescherming persoonsgegevens
  | CBP College bescherming persoonsgegevens
|}

&lt;br&gt;

; 104. Noem drie regels/voorwaarden die gelden voor het verzamelen van persoonsgegevens 
: Vooraf omschreven doel, niet meer gegevens dan noodzakelijk, alleen verzamelen als er een goede reden voor is of toestemming geven.

&lt;br&gt;

=== CK hoofdstuk 10 ===
&lt;br&gt;

; 105. Geef de definitie van PR. Noem vervolgens 2 PR-acties en leg uit waarom ze aan de definitie voldoen
: Het stelselmatig bevorderen van het wederzijds begrip tussen een organisatie en haar publieksgroepen. bijvoorbeeld vier en vijf mei en Serious Request.


; 106. Hoezo is de overheid en de bevolking in de naoorlogse jaren beducht voor overheidsvoorlichting die verder gaat dan zakelijk informeren?
: Vanwege het feit dat men huivert voor propaganda.


; 107. Beschrijf het verband tussen voorlichting en politieke democratisering
: Hiermee genereer je betrokkenheid van grotere groepen mensen en kunnen ze er ook wat van vinden.


; 108. Vat de twee belangrijkste kritiekpunten op de WOB samen
: Het vage karakter van de WOB (wie bepaalt wanneer het openbaarheid is) en de nieuwswaarde verdampt omdat de overheid lang over een verzoek doet. 


; 109. Wat wordt er bedoeld met voorlichting als beleidsinstrument?
: Voorlichting is wenselijker dan dwang.


; 110. Welke kritiek kwam er begin 21e eeuw van het Kamerlid Wagenaar op de manier waarop de overheid omgaat met actieve openbaarmaking?
: Niet de openbaarheid als rechtsbeginsel maar uit politieke overwegingen. Dus openbaarheid als instrument.


; 111. Wat wordt er bedoeld met ‘de drieslag’ als het gaat om effectiviteit van campagnes?
: Kennis, houding en gedrag. Dit houdt in informeren, positiviteit generen en op gedrag sturen.


; 112. Geef een reden waarom een beoogd effect van een rijksoverheid-spotje niet door het spotje veroorzaakt hoeft te zijn
: Vrije publiciteit kan hier ook aan bijdragen.


; 113. ‘Wat de overheid bij interactieve beleidsvorming in het begin aan tijd verliest, haalt ze later wellicht ruimschoots in’ Leg uit wat hiermee bedoeld wordt.
: Er wordt op die manier draagvlak gecreëerd. Mensen zullen het beleid sneller accepteren. Minder praktische obstakels. 


; 114 = 113


; 115. Wat wordt bedoeld met off-the-record-democratie?
: Het anoniem doorspelen van informatie.


; 116. Wat is een mogelijk negatief gevolg voor burgers van off-the-record-democratie?
: Het wordt voor burgers lastiger om info naar waarde te schatten.

=== CK hoofdstuk 11 ===
Journalistiek.&lt;br&gt;
Vragen volgen nog. Kijk t.z.t op DLWO

&lt;br&gt;

== Links ==
https://www.joho.org/nl/studie/8034-samenvatting-communicatiekaart-van-nederland-overzicht-van-media-en-communicatie-bakker
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>anyc26fitds56g1f8ak9rgderr1jsgg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Programmeren in Python/Tuples</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36658</id>
    <revision>
      <id>422461</id>
      <parentid>348943</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:48:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Index Programmeren in Python}}</comment>
      <origin>422461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4022" sha1="j0cczj0ebxpu7x5wo548u4it2qglc9j" xml:space="preserve">{{Index Programmeren in Python}}
Een tuple is een functie om data op te slaan in python. Een tuple is zeer gelijkend aan een lijst, met als verschil dat een tuple niet aanpasbaar is. Dat wil zeggen dat eens de tuple gemaakt is, hij niet kan veranderen. 

Het aanmaken van een lijst in python gebeurt als volgt :

&lt;code&gt;tuple1 = ()&lt;/code&gt;

In dit geval heeft de tuple de naam &quot;tuple1&quot;. De () tekens geven aan dat het om een tuple gaat. Net zoals je bij een string de &quot;&quot; of tekens gebruikt en een lijst de [] tekens gebruikt. Hier is een voorbeeld van een tuple waar namen in staan opgeslagen:

&lt;code&gt;namen = ('Piet', 'Jan', 'Klaas')&lt;/code&gt;

Het is ook mogelijk om een tuple te maken met cijfers(integers) of om een tuple met zowel strings als integers te maken. Zoals dit :

&lt;code&gt;tuple2 = ('Piet', 3, 'Jan', 5, 9)
&lt;/code&gt;

Vervolgens is het zelfs mogelijk om een tuple met tuples en/of lijsten te maken. Hier een voorbeeld:

&lt;code&gt;tuple3 = ((1, 2, 3), [6, 2], ('Jan', 5))
&lt;/code&gt;


==Het gebruiken van een tuple==
Een tuple kan opgeroepen worden met de naam van de tuple. Men kan ook slechts stukjes van een tuple oproepen, dat noemt ''slicing''. In dit geval blijft de oorspronkelijke tuple behouden, maar toont python slechts een stukje ervan. Slicing gebeurt door een index in vierkante haakjes ([]) achter de naam van de tuple te zetten. Een index is het stukje van de tuple dat je wilt op roepen. Dat kan zowel een getal zijn (als je slechts één element wilt oproepen) of een rij. Dit wordt duidelijk in de onderstaande lijnen:

&lt;code&gt;tuple4 = (1, 2, 'Jan', 9, 'Piet')
&lt;/code&gt;

Enkel het eerste element oproepen (python begint bij 0 te tellen):

&lt;code&gt;tuple4[0]
&lt;/code&gt;

Het eerste tot en met het derde element oproepen (python rekent tot een element, niet tot en met):

&lt;code&gt;tuple4[0:3]
&lt;/code&gt;

== Tuple Methoden ==
=== count() ===
'''Doel:'''

Met de methode &lt;code&gt;count()&lt;/code&gt; kun je tellen hoe vaak hetzelfde element voorkomt in de tuple.

'''Parameters:'''

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Parameter !! Omschrijving
|-
| waarde || (verplicht)
|}

'''Voorbeeld:'''

{{Code
|
| Taal=Python
| Titel=count()
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Een tuple met namen.
names = ('Piet', 'Jan', 'Klaas', 'Jan', 'klaas')

#  Voorbeelden van het gebruik van count().
how_many_times_jan = names.count(&quot;Jan&quot;)
how_many_times_klaas = names.count(&quot;Klaas&quot;)

#  Resultaten van de twee count() voorbeelden.
print(how_many_times_jan)
print(how_many_times_klaas)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''
&lt;pre&gt;
2
1
&lt;/pre&gt;
De namen Jan en Klaas kwamen beiden 2 keer voor in de tuple en toch zegt de output dat Jan twee keer voorkomt en Klaas één keer. Dit komt omdat &lt;code&gt;count()&lt;/code&gt; zoekt naar elementen die exact hetzelfde zijn en dus is het ook hoofdlettergevoelig. In de tuple van namen is de tweede 'klaas' met een kleine letter geschreven.

=== index() ===
'''Doel:'''

Met &lt;code&gt;index()&lt;/code&gt; kun je het index cijfer van een element uit de tuple vinden. Dus de postitie van het element in de tuple.

'''Parameters:'''

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Parameter !! Omschrijving
|-
| waarde || (verplicht) Het element waarvan je het index cijfer wilt weten.
|}

'''Voorbeeld:'''

{{Code
|
| Taal=Python
| Titel=index()
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Een tuple met namen.
names = ('Piet', 'Jan', 'Klaas')

#  Uitprinten van de namen.
print(names)

#  Voorbeeld van het gebruik van index().
x = names.index(&quot;Jan&quot;)

#  Uitprinten van de index.
print(x)

&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
('Piet', 'Jan', 'Klaas')
1
&lt;/pre&gt;

In het voorbeeld wilden we de positie weten van de naam Jan. We kregen als index &quot;1&quot; terug. De posities zijn sequentieel genummerd in tuples en beginnen van 0. Dus is de &quot;1&quot; de tweede postie in de lijst.

'''Fouten:'''

Als het element niet in de tuple bestaat krijg je een ''ValueError'', deze moet opgevangen worden.

&lt;pre&gt;
Traceback (most recent call last):
  File &quot;test.py&quot;, line 8, in &lt;module&gt;
    x = names.index(&quot;Geert&quot;)
ValueError: tuple.index(x): x not in tuple
&lt;/pre&gt;
{{Sub}}</text>
      <sha1>j0cczj0ebxpu7x5wo548u4it2qglc9j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Overige oefeningen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36696</id>
    <revision>
      <id>422418</id>
      <parentid>399257</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:34:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Links}}</comment>
      <origin>422418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11252" sha1="pnnypo4mydv2vrqmrzs700zemo6g75t" xml:space="preserve">==Penselen en kwasten==
{{Schilderoefening|Kies een eenvoudig onderwerp, bijvoorbeeld een boom of een vrucht. Verdeel je doek of paneeltje in twee delen, en schilder op de ene helft het onderwerp met een harde kwast, op de andere helft met een zachte kwast. Gebruik dezelfde verf en dezelfde kleuren|Je merkt dat je met een harde kwast geneigd zal zijn stevige lijnen te zetten, waardoor je ook een wat hoekiger resultaat krijgt. Met de zachte kwast zet je vloeiender lijnen, met een zachter resultaat. Voortaan kan je kiezen bij welk onderwerp, of bij welk deel van je schilderij, je een zachte of een harde kwast zal gebruiken.}}

==Schilderen is kijken==
{{Schilderoefening|&lt;li&gt;Kijk eens naar een ingewikkeld voorwerp in je omgeving, zoals naar de inhoud van een kast vol met spullen, of naar een kledingstuk dat over een stoel hangt. &lt;li&gt;Knijp je ogen tot spleetjes en let op de donkerste en lichtste vormen. &lt;li&gt;Schets met potlood of met houtskool wat je ziet. &lt;li&gt;Beperk je daarbij tot 3 tonen: zwart, donkergrijs en lichtgrijs. &lt;li&gt;Laat wat het lichtst is helemaal wit. &lt;li&gt;Met houtskool is het verleidelijk om te vegen, om subtiele toonnuances te krijgen; probeer dit te vermijden &lt;li&gt; concentreer je op de eenvoud.|&lt;li&gt;Op deze manier ben je gedwongen om de vormen sterk te vereenvoudigen. &lt;li&gt;Je komt snel tot de kern van het voorwerp}}

==Olieverftechniek==
{{Schilderoefening|Verdeel schilderpapier of ander wegwerkmateriaal met een liniaal in 4, 6 of 8 gelijke delen. Schets een eenvoudig onderwerp, bijvoorbeeld een landschapje met één huis, één boom en een paadje. Neem dat over op alle delen van het papier. Probeer de verschillende technieken die hieronder beschreven zijn uit|
*Je krijgt inzicht in de techniek die jou het beste past
*Je krijgt inzicht in de mogelijkheden van de verschillende olieverftechnieken
}}

==Diepte scheppen==
{{Schilderoefening|Schilder een driedimensionale doos, met drie kleuren: blauw aan de voorkant, rood aan de zijkant en een donkere oker aan de bovenkant. Schilder dan dezelfde doos, waarbij je de oker flink lichter maakt door te mengen met wit, het blauw iets lichter maakt en het rood iets donkerder maakt door te mengen met iets zwart of groen. Bekijk het resultaat|Je zult zien dat de tweede variant een veel sterkere indruk geeft dan de eerste. Het gebruik van licht donker-contrasten is dus meer dan zwart en wit. Ook kleuren dragen bij tot het licht-donker contrast}}

==Compositie==
{{Schilderoefening
|Kies vijf voorwerpen die met elkaar te maken hebben. Bijvoorbeeld je huishoudelijke artikelen bij het ontbijt (mes, vork, bord, mok en krant), vijf vruchten, of vijf tubes verf. Leg ze bij elkaar en probeer verschillende composities uit. Wat wek je op als je alle voorwerpen dicht bij elkaar zet? Hoe kan je een onrustig beeld krijgen? Hoe krijg je een spannende compositie? Maak eventueel foto's met een digitale camera en bekijk het resultaat, zodat je compositie in een kader staat. Probeer eens een voorwerp deels buiten het kader te laten uitsteken. Probeer het ook eens met een even aantal voorwerpen, bijvoorbeeld 4. 
|
Als alle voorwerpen bij elkaar staan krijg je een gesloten gevoel. 
Als alle voorwerpen uit elkaar staan, wordt de compositie gauw rommelig.
Spanning ontstaat als de voorwerpen buiten het kader steken.
Een even aantal voorwerpen lijdt tot een saaier resultaat dan een oneven aantal.
}}

==Schaduw==
{{Schilderoefening|Kijk in de spiegel naar je gezicht. 
Kijk waar de diepste schaduwen zijn. 
Kijk naar je neus, hoe die gevormd wordt door de lichte en donkere onderdelen.
Kijk naar je hals, hoe de kleur van de schaduw eruitziet. Wordt die beïnvloed door je kleding?
Kijk naar je lippen, welk onderdeel is daarvan het donkerste?
Draai je gezicht eens opzij, naar boven en naar onder, en kijk wat er met de schaduwen gebeurt.
|Je hebt gezien dat het onder je wenkbrauwen erg donker is. Dat je neus uit allerlei vreemde vlakken bestaat, in donkerder en lichter kleur. Je hebt gezien dat je bovenlip donkerder is dan je onderlip, die wat boller is en uitsteekt bij de meeste mensen. Je hebt gezien dat onder je lip er een donkerder plek is.
Je hebt gezien dat de vorm van je gezicht tot uitdrukking komt in de schaduwen. En dat de schaduwen ook sterk kunnen verschuiven als je je gezicht draait.
}}

==Restvormen==
{{Schilderoefening|Maak eens een tekening van een onderwerp dat je aanstaat, maar dan niet door naar het onderwerp zelf te kijken, maar naar de ruimte eromheen.|Je zal zien dat het resultaat - omdat je onbevangen kijkt naar de restvormen - verassend goed lijkt op je onderwerp. Je vermijd namelijk op deze manier om te kijken naar wat je dénkt dat je ziet. Daarentegen ben je echt aan het kijken naar iets waarvan je niet goed weet hoe het eruit ziet. En daardoor kijk je beter en scherper.}}

==Onderwerpen==
{{Schilderoefening|Maak een lijst van mogelijke onderwerpen die je aanspreken. Wees daarin zo concreet mogelijk. Als je je zou wil verdiepen in hoe je dieren schildert, schrijf dan niet op &quot;dieren&quot;, maar bijvoorbeeld &quot;de honden in mijn huis&quot;, of de &quot;apen in Artis&quot;. Doe hetzelfde bij een onderwerp als &quot;landschap&quot;, kies dan &quot;mijn tuin&quot; of &quot;sloot in weiland&quot;. Loop dan de lijst na, en bedenk bij elk onderwerp hoe zo een schilderij eruit zou gaan zien. Schets een klein voorbeeld van de onderwerpen die je het makkelijkst kan aanpakken, leg de lat niet al te hoog, houdt het eenvoudig. Maak tenslotte een keus en ga daarmee de komende weken aan de gang.|Je leert hiervan dat er heel veel onderwerpen zijn, dat je kan kiezen op basis van de beeldende kwaliteit}}

==Schildersmes of paletmes==
{{Schilderoefening|Maak een schilderij van een uitzicht uit een raam van je huis. Laat je penselen en kwasten eens een keertje liggen en gebruik alleen één of meerdere schildermessen. Breng de verf eerst in grote vlakken aan, daarna in kleinere vlakken voor de details. Schraap de verf weer weg op gedeeltes waar het licht is in je onderwerp, zodat het witte doek weer tevoorschijn komt. Breng details aan door het mes alleen met de zijkant te gebruiken. Trek de allerdunste lijnen in de nog natte verf met de punt of de zijkant van het mes|Je ziet na deze oefening dat er heel wat mogelijkheden zijn met een schildersmes}}

==Landschap==
{{Schilderoefening|Teken op een papier 3 horizontale vakken, die je ondergrond voorstellen. Teken in elk vak een horizontale lijn, die de horizon voorstelt. Teken hem op drie verschillende plaatsen, hoog in beeld, in het midden, en laag in beeld. Schets vervolgens een boom links, en een weg, die naar een verdwijnpunt rechts in beeld loopt. Doe dat in alle drie de vakjes. Bekijk het resultaat.|Je ziet dat het spannender is als de horizon niet precies in het midden staat. Je ziet ook dat als de horizon laag staat de lucht meer aandacht krijgt, als de horizon hoog staat, juist de bodem|File:Schilderen - Effect van ligging van horizon.png}}

==Horizon==
{{Schilderoefening|Maak drie vakjes waarin je kan tekenen. Teken in elk van de drie vakjes de voorkant van een huis, met een deur en ramen. Teken in het linker vakje de horizon door de bovenkant van de deur. Teken in het middelste vakje de horizon door de onderkant van de deur. Teken in het rechter vakje de horizon boven het huis. Kies nu een verdwijnpunt op de horizon en teken de zijkant van het huis. Voeg eventueel wat kleur toe voor je eindresultaat.|Je ziet dat het huis vanuit drie posities bekeken er heel anders uit lijkt te zien. De linker figuur ziet eruit alsof je voor het huis staat. De middelste figuur heeft kikvorsperspectief, het lijk of je het huis vanaf de grond bekijkt. Het rechter huis zie je deels van boven, alsof je het vanaf een toren ziet. N.B. in het voorbeeld hieronder is de voorkant van het huis precies gelijk. Alleen de ligging van de horizon verschilt, en daardoor de in perspectief getekende zijkant.|File:Schilderen effect van ooghoogte op perspectief.png}}

==Portret van jezelf==
{{Schilderoefening
|
*Ga voor een spiegel zitten met een dik papier en houtskool
*Denk even na hoe je het hoofd van jezelf op papier wil zetten, gebruik het hele papier
*Schets de omtrek van je gezicht met het haar erboven (als je dat hebt)
*Zet de ogen op hun plaats (globaal in het midden van het hele hoofd)
*Geef de mond aan, de neus, de oren
*Laat zien waar de hals zit, schets een klein deel van schouders
*Veeg als je klaar bent het houtskool zoveel mogelijk weg
*Pak één kleur van je verf en wit. 
*Begin met de donkerste plekken een kleur te geven. 
*Meng je verf in een lichtere toon en geef de lichtere plekken een kleur
*Meng nog wat wit bij en maak het werk af.
*Laat even drogen en werk nog wat door in je schilderij, voeg wat meer details toe en wat meer nuances
|
*Je eerste portret zal nog niet lijken, maar wees blij als je gezicht een vorm heeft gekregen
}}

==Hand==
{{Schilderoefening|Leg de hand die je niet gebruikt voor je neer, en teken hem na, ook met behulp van een spiegel. Teken of schider hem na, in verschillende posities. Werk snel en maak het niet mooier dan nodig, oefen liever tientallen keren dan één keer een mooie hand te tekenen.||}}

==Schaduw==
{{Schilderoefening|Ga weer voor de spiegel staan, maar nu met je verf. Probeer je hoofd telkens in dezelfde stand te houden, kijk dus goed hoe licht en schaduw vallen, want je moet ook naar je kwast en doek kijken. Neem weinig kleuren op je palet, wit, gele oker en blauw is voldoende. Kijk naar je gezicht en meng oker met een klein beetje blauw. Zet de schaduwplekken neer op je doek. Doe dat dun, maar in grote vlakken. Meng nu de oker met wat wit en zet alle de middentonen neer, bijvoorbeeld je wangen, het midden van je voorhoofd, de zijkant van je neus. Doe nog wat meer wit bij je okermengsel en geef de lichtste delen aan, maar het allerlichtste deel kan je gewoon wit laten! Doe ten slotte iets met je haar, als je dat hebt - in de toon van je haar, dat is bij iedereen anders. Laat daar gerust ook wat wit van het doek doorheen schemeren, vooral aan de bovenkant, waar je haar springerig en dun is.
Als je nog verder wilt werken, breng dan wat meer nuances in de schaduwen aan bijvoorbeeld. Maak de donkerste plekken donkerder en maak de schaduwen minder scherp waar je gezicht rond en zacht is, veeg dat uit als de verf nog nat is, of probeer een goede tussenkleur te mengen. Kijk goed naar de details van je ogen en je oren, die zijn erg ingewikkeld, net als je neus. Zet tenslotte een paar glimlichtjes in je ogen, een subtiel streepje wit is genoeg.
|Ben je tevreden met je schilderij? Het lijkt misschien niet op jou, maar hopelijk heeft het wel de vorm van een gezicht. Dan heb je al een hele prestatie geleverd. Portretschilderen is moeilijk en vergt veel oefening.
}}

==Kleding==
{{Schilderoefening|Schilder een theedoek of een ander stoffen voorwerp na. Kijk heel goed naar de lichten en de schaduwen. Vraag je niet af hoe het precies komt allemaal, en schilder alleen wat je ziet. Kijken, kijken, kijken is hier het devies! Maak je niet druk om de kleuren, maar schilder het monochroom. De vorm is in eerste instantie het belangrijkste, voeg als je tevreden bent over de vorm pas de kleuren en structuur van de stof in, door over de eerdere lagen heen te schilderen.|}}
{{Sub}}
{{Links}}

[[Categorie:Opgaven]]</text>
      <sha1>pnnypo4mydv2vrqmrzs700zemo6g75t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Stofuitdrukking</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36712</id>
    <revision>
      <id>422391</id>
      <parentid>341238</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:29:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4821" sha1="ct4u4kbe8hspburfg6peh8le4v5wni6" xml:space="preserve">De stofuitdrukking is het schilderen van het oppervlak, de textuur van het onderwerp. Een goede stofuitdrukking is nodig als je een realistisch schilderij wilt maken; als je bijvoorbeeld het verschil in materiaal wilt weergeven. Het gaat dus niet alleen om stoffen (textiel), hoewel die ook een zeer gevarieerd uiterlijk kunnen hebben, maar om hoe je alle materialen realistisch weergeeft.  

Het weergeven van de stofuitdrukking is traditie uit de Lage landen. In de Gouden Eeuw werden vele stillevens geproduceerd, waarbij de kunstenaar liet zien hoe goed hij of zij de verschillende materialen kon weergeven, zoals een zacht glanzende tinnen kan, een scherp mes, al dan niet gekleurd glas, ruw brood, brokkelige kaas, een glibberige vis, een ruwe kreeft, een glanzend tafelkleed of juist een dof tafelkleed met vouwen of plooien, de zachte huid van een perzik, doorschijnende druiven etc. 

De stofuitdrukking is geslaagd als een gouden dolk echt op goud lijkt, als het verschil te zien is tussen fluweel van een jurk en bont van de kraag, hebben de parels de juiste glans. Met een goede stofuitdrukking kan je laten zien hoe vaardig je bent als schilder.

Het schilderen van een stofuitdrukking begint en eindigt met goed kijken naar je voorwerp. Maar er zijn wel een aantal aandachtspunten die kunnen helpen.

== Glas ==
Glas is doorzichtig zou je denken. Dat is ook zo, maar glas vertekent ook wat erachter te zien is. Daarnaast verstrooit glas het licht. Delen van het glas zullen daardoor als het ware licht geven, andere delen zijn bijna zwart. Daarnaast reflecteert het glas het licht van lichtbronnen die in de ruimte aanwezig zijn. 

{{Schildervoorbeeld3|File:Michelangelo Caravaggio 008.jpg|File:Roses rouges et carafe.jpg|File:Edouard Vuillard - Roses in a Glass Vase - Google Art Project.jpg|Michelangelo Merisi da Caravaggio&lt;br&gt;
1593-1594&lt;br&gt;Detail van het schilderij Bacchus|Rode rozen en karaf.&lt;br&gt;onbekende kunstenaar|Édouard Vuillard&lt;br&gt;ca. 1901&lt;br&gt;Rozen in een glazen vaas|Bovenstaande voorbeelden laten zien hoe glas geschilderd kan worden zodat het er als glas uitziet. De kleur van de achtergrond is goed zichtbaar, maar ook veel lichtere en veel donkerder delen, die veroorzaakt worden door de reflecties en refracties van het licht in het glas.}}

== Metaal ==
Er zijn natuurlijk talloze metalen, maar meestal zal je een glanzend metalen oppervlak in beeld willen brengen, zoals dat van een mes. De rand van het metaal is veelal scherp, dus dat moet je precies weergeven. Verder zal metaal de omgeving reflecteren; maar het oppervlak kan glazend zijn alsof het juist gepoetst is, of matter, zoals het oppervlak van een een veelgebruikt mes. De reflecties zijn in dit geval verschillend. Veel metalen, zoals zilver en staal hebben geen eigen kleur. Goud en koper hebben dat wel, die reflecteren de omgeving dus met een kleur. Toch hebben zilver en staal een eigen karakter, en moet je die verschillend uitbeelden. 
{{Schildervoorbeeld|File:Flegel - Imbiss mit Spiegeleiern.jpg|File:François Barraud Rougets poissons d’avril.jpg|Georg Flegel&lt;br&gt;ca. 1600&lt;br&gt;Ontbijt met spiegeleieren|François Barraud&lt;br&gt;1931&lt;br&gt;Rode aprilvissen|In deze twee schilderijen is een mes weergegeven. Het linkermes ligt in de schaduw. Het lemmet is herkenbaar als metaal door enkele kleine reflecties, maar het is grotendeels zwart. Het rechter mes is veel gebruikt en dof geworden. Daarentegen glanzen de vissen, alsof ze net uit het water gehaald zijn. Het tafelkleed heeft weer een andere glans, alsof het van zijde is. In het linker is vooral veel aandacht gegeven aan het brood, elk gaatje is zichtbaar, de korst is dun en lijkt knapperig.}}

== Kleding ==
Ten slotte nog wat voorbeelden van de stofuitdrukking van kleding. Talloze stoffen vereisen evenveel manieren om te schilderen. In dit geval zijn uit de schatkamer van de schilderkunst schilderijen gekozen van een portret van een persoon samen met een globe.Talloze voorwerpen staan in deze schilderijen, elk met hun eigen stofuitdrukking. Hout, papier, aardewerk, tapijt, fruit, ivoor, pluche.... 
{{Schildervoorbeeld3|File:Alfred Stevens - News from Afar - Walters 37183.jpg|File:Stoskopff, L'été ou Les cinq sens.jpg|File:Hhoover.jpeg|Alfred Stevens&lt;br&gt; rond 1865&lt;br&gt;Nieuws uit een ver land|Sebastian Stoskopff&lt;br&gt;1597–1657&lt;br&gt;De zomer|Elmer Wesley Greene&lt;br&gt;1956&lt;br&gt;Portret van Herbert Hoover
|De japon van de vrouw links glans sterkt, het zal satijn zijn of zijde. De middelste vrouw heeft wollen kleding aan zo te zien, maar met een glanzend geborduurde rand aan de mouw. Het kant om haar hals is van een zeer dunne stof, het blauw van haar trui schijnt erdoorheen. In het schilderij van de Amerikaanse president is te zien hoe een kostuum geschilderd kan worden. De stof van de das glanst meer dan de stof van het kostuum.}}
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>ct4u4kbe8hspburfg6peh8le4v5wni6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Vormen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36713</id>
    <revision>
      <id>422376</id>
      <parentid>415922</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:17:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12055" sha1="7dbyfwgj7mc6cwby81izfmeydaif1za" xml:space="preserve">Naast lijnen zijn vormen of vlakken het basiselement in een schilderij en in de compositie van het schilderij. Voor tekenen zijn lijnen vaak het belangrijkste, maar voor schilderen zijn vormen belangrijker dan lijnen. Op een groot schildersdoek zal je immers eerder een vlak gaan schilderen, of een vorm gaan opvullen dan een lijn schilderen. Naast de vormen, die vaak het hoofdonderwerp van het schilderij uitmaken, zijn er de restvormen, de ruimte om de vormen heen. De rol van deze restvormen staat in het hoofdstuk [[Schilderen/Restvormen|Restvormen]].  

__TOC__Een schilderij met grote, duidelijke, monumentale vormen kan een bepaalde kracht uitstralen. 

{{Schildervoorbeeld3|File:'Bath Road Cliff, Newport' by Edward Mitchell Bannister, 1889.jpg|File:Benson25.jpg|File:'Two Heads' by Paul Klee, 1932, Norton Simon Museum.JPG|Edward Mitchell Bannister (1828–1901)&lt;br&gt;Bath Road Cliff, Newport 1889|Frank Weston Bensen, 
&lt;br&gt;De lezeres, circa 1910|Paul Klee&lt;br&gt;1931, twee hoofden|Het linker schilderij van Bannister bestaat eigenlijk uit twee zeer eenvoudige vormen; de bruine rots die via de kleur bruin aan de voorgrond vastzit, en de blauwe vorm, die het bruin als het ware de hand geeft. Door je oogharen kijkend is het blauw van de baai en het blauw van de lucht met de wolken vrijwel één geheel. Kijk eens hoe nietig de twee mensen zijn in deze grote natuurvormen. Het schilderij van de lezeres bestaat uit drie grote vormen: het lichaam van de vrouw, de grote oranje parasol, en restruimte om deze twee vormen heen. Daarnaast bevat het schilderij enkele kleinere donkere vormen, de beide armen en het hoofd van de vrouw.  Het schilderij van Paul Klee, geheel rechts, bestaat uit een grote vorm, die in het midden geplaatst is. De vorm bestaat weer uit een beperkt aantal kleinere vormen. Accenten zijn enkele lijnen en een paar stippen.}}

Schilderijen die opgebouwd zijn uit veel kleine vormen tonen vaak wat rommelig. Van deze rommelige schilderijen hieronder enkele voorbeelden. Het is natuurlijk subjectief of je dit rommelig wilt noemen, dan wel juist levendig. In de periode van de {{Wp|Barok|barok}}, vond men zulke drukke schilderijen juist mooi. 

{{Schildervoorbeeld3|File:Aimitsu-1944-Flowers.png|File:Arcimboldo, Giuseppe (workshop) - Winter.jpg|File:Joachim Beuckelaer - Fish Market.jpg|Aimitsu. ca. 1944&lt;br&gt;Bloemen|Uit de werkplaats van Giuseppe Arcimboldo (1527–1593)&lt;br&gt;Winter|Joachim Beuckelaer&lt;br&gt;De vismarkt|Schilderijen zonder duidelijke vormen, of met een overdaad aan vormen, tonen snel wat rommelig. Het oog weet letterlijk niet waar het rustpunt te vinden is, en blijft over het doek zwerven. Dat kan natuurlijk je doel zijn.}}

== Hoe de vorm te ontdekken ==
Als je niet zo snel de vorm ontdekt van het onderwerp dat je aan het schilderen bent, probeer dan het silhouet ervan te zien. Aan het silhouet, hoe eenvoudig of ingewikkeld ook, kan je vaak het voorwerp herkennen immers.  

== Vormen plaatsen in de compositie ==
Voordat je het schilderij begint, zou je kunnen starten om de silhouetten van de belangrijkste vormen, op papier te schetsen, en ze even in te vullen met een kleur of grijstoon. Op dat moment kan je namelijk nog kiezen hoe het schilderij verder uit te werken. Kijk hoe de vormen het best in de compositie passen, en welk formaat doek optimaal zou zijn.Misschien wil je een andere uitsnede maken, vormen verplaatsen etc. 

== Organische vormen ==
Organische vormen zijn vormen die in de natuur voorkomen. Deze vormen zijn meestal gebogen of rond, slechts zeer zelden recht.

{{Schildervoorbeeld3|File:Battle of Revel.jpg|File:Olga Boznańska 1888 Cyganka.jpg|File:Carlo Marko dÄ Waldpartie 1851.jpg|
Ivan Aivazovsky (1817–1900)&lt;br&gt;De zeeslag van Revel|Olga Boznańska (1865–1940),
Potret van een vrouw (Roma), 1888|Károly Markó (1793–1860)&lt;br&gt;Bos, 1851|In het linder schilderij overheerst de grote vorm van de lichte wolken de voorstelling. De boten die een zeeslag uitvechten lijken er minder toe te doen. De mensenlijke lichamen hebben uiteraard organische vormen. Tenslotte zijn de volle vormen van bomen in blad een oervoorbeeld van de organische vorm.}}

== Contouren ==
Bij het tekenen van een vorm zal je al gauw een contour zetten, een omhulling van de vorm met een lijn. Bij het schilderen van vormen is dat niet nodig, maar er zijn veel schilders die het bewust of onbewust wel doen. Een schilderij kan aantrekkelijker worden als sommige vormen een scherpe contour hebben, andere een zachte of geheel geen contour. Met het aangeven van een contour kan een onderdeel van het schilderij extra nadruk krijgen. Voorwerpen met scherpe contouren lijken naar voren te komen, zachte contouren wijken naar achter. Daardoor krijgt het schilderij meer diepte.

Een scherpe contour kan je maken door met dikke verf de rand van het voorwerp in de juiste kleur aan te dikken, en dat niet meer met vinger of penseel te vervagen over de achtergrond. Ook kan je een dunne of dikkere lijn in een donkerder toon om de vorm heenzetten, al dan niet gedeeltelijk.

== Geometrische vormen ==
Geometrische vormen zijn veelal strak en recht en kunnen gemaakt worden met liniaal en passer. De eenvoudigste zijn de rechthoek, de driehoek en de cirkel. Iets complexer is de ellips, ook wel ovaal genoemd, hoewel dat strikt genomen een andere vorm is dan de wiskundig gedefinieerde {{Wp|ellips|ellips}}. Je kan een geometrische gevormd voorwerp, een gebouw bijvoorbeeld, ook als dat een ingewikkelde vorm heeft, onderverdelen in deze vormen. Geometrische vormen zijn vaak symmetrisch.   

=== Rechthoeken ===
{{Schildervoorbeeld3|File:Oswald Achenbach - Funeral in Palestrina - Google Art Project.jpg|File:Hendrick Avercamp - Ijs landschap (ca.1610).jpg|File:El Lissitzky 1919 Suprematist composition.jpg|Oswald Achenbach (1827–1905) |Hendrick Avercamp (1585–1634)&lt;br&gt;
IJslandschap, ca. 1610|{{Wp|El Lissitzky|El Lissitzky}} (1890–1941)&lt;br&gt;Suprematistische  compositie, 1913|Gebouwen zijn uiteraard vormen die rechthoekig zijn. In het schilderij links is ook een opvallende driehoek links bovenaan geplaatst. Als je het middelste schilderij, van de ijsschilder Avercamp, door je oogharen bekijkt, is het grote rode gebouw het belangrijkste onderdeel van het schilder, ondanks al het gekrioel van de mensen op het ijs. Rechts een werk met alleen geometrische vormen, een rechthoek, vierkant, halve cirkel en een niet aan te duiden rechthoekige vorm. De schilder heeft hier slechts weinig kleuren gebruikt.Dit werk past in de {{Wp|suprematisme|supermatistische stroming}} uit het begin van de twintigste eeuw.}}

=== Driehoeken ===
{{Schildervoorbeeld3|File:Barthel Beham - Portrait of a Woman - Google Art Project.jpg|File:Agghazy Gyula Lonely Poplar.jpg|File:OlavJA1.jpg|Barthel Beham (1502–1540)
|
Gyula Aggházy, (1850–1919)&lt;br&gt;Eenzame populier|Olav Johan Andreassen, (1909–1995) |Barthel Beham gebruikte in het linker schilderij duidelijk twee driehoeken in zijn schilderij, de vorm van de omslag van bont op de linker en rechtschouder. Het bont is voorzien van een ander geometrische thema: een vierkant raster.
Het middelste schilderij van Aggházy draagt de titel van de boom in het midden, maar de grootste vormen in dit schilderij zijn de twee driehoeken links en rechts, de duinen. Het rechter schilderij laat driehoeken vooral als restvormen zien, tussen de blauwe boomstammen, maar ook de vorm van de weg onderaan is een driehoek.}}

=== Ovalen ===
{{Schildervoorbeeld3|File:Andreas Achenbach Rolandsbogen 1834.jpg|File:Arbo-Signe Alette Arbo.jpg|File:Composition with two Oval Forms by Theo van Doesburg.jpg|Andreas Achenbach (1815–1910) |
Peter Nicolai Arbo (1831–1892)&lt;br&gt;Signe Alette Arbo
waarschijnlijk 1876
 |Theo van Doesburg (1883–1931), twee ovale vormen|In het rechter schilderij een ruine van een grote triomfboog, met een ovale vorm, midden in het doek geplaatst.In het midden een menselijk gezicht, in de meeste gevallen een ovaal, vooral bij een kind zoals hier. Mannen willen nog wel eens een wat vierkanter hoofd hebben. Rechts een experiment met twee abstracte ovale vormen.}}

==Driedimensionale vormen==
Er zijn ook (wiskundige) vormen die drie-dimensionaal of ruimtelijk zijn. De basisvormen zijn kubus, de balk (een langgerekte kubus), de piramide, cilinder, bol en kegel. Als je een lichaam van een mens of dier bekijkt, kan je dat in deze onderdelen verdelen, om je denken in vormen makkelijker te maken. Als je driedimensionale vormen op een schilderij wilt afbeelden moet je ze als het ware platslaan.

== Holle vormen ==
Driedimensionale vormen kunnen ook hol zijn, dat wil zeggen dat je er in zou kunnen kijken. Voorbeelden kunnen zijn een lege eierschaal, een openstaande lade, of een eenvoudig kopje. Bij het schilderen van zo een vorm is het van belang heel goed naar de schaduw te kijken. De plaatsen van het licht of donker bepalen namelijk of de kijker de vorm ook als hol ziet op jouw platte schilderij.
{{Schildervoorbeeld3|File:Winslow Homer - Fresh Eggs (1874).jpg|File:Constantin Hansen, En lille pige, Elise Købke, med en kop foran sig, 1850, KMS3388, SMK.jpg|File:Toulmouche Dolce far niente.jpg|Winslow Homer (1836-1910)|Constantin Hansen  (1804–1880)|Auguste Toulmouche  (1829–1890)|Aan de mand op de grond is goed te zien dat het donker en licht als het ware zijn omgekeerd in de holle mand. In het theekopje is iets soortgelijks aan de hand. Het met aandacht geplaatst glimlichtje accentueert ook wat de binnenkant van het kopje is, en wat de buitenkant. De plooien in de jurk van de vrouw rechts kunnen ook gezien worden als holle vormen.}}&lt;br&gt;

== Abstracte vorm ==
Een vorm die niet als voorwerp herkenbaar is, zou je een abstracte vorm kunnen noemen. In de abstracte schilderkunst wordt zelfs gestreefd naar onherkenbaarheid van de vormen. Zie over abstractie het [[Schilderen/Abstractie|betreffende hoofdstuk]] in dit boek.

== Vormcontrasten ==
In een schilderij kan je vormcontrasten toepassen. Dit komt heel vaak in schilderijen voor, wellicht zonder dat de kunstenaar zich daarvan bewust was. Voorbeelden daarvan zijn:
* Rond - hoekig
* Strak - grillig
* Organisch - geometrisch
* Ondoorzichtig - transparant
* Symmetrisch - asymmetrisch
* Vaag - duidelijk
* Ruimtelijk - plat
* Open - gesloten
*Dik - dun
Sommigen zien dat een vormcontrast veroorzaakt dat de vormen versterkt worden. Een rond voorwerp lijkt extra rond als het naast een vierkant wordt geplaatst. Een dunne plank lijkt extra dun naast een dikke plank. {{Schildervoorbeeld3|File:Adler Still life c. 1850.jpg|File:Willem van Aelst, Fruit Still Life with a Snail, 1649.jpg|File:Mazhar Ali Khan Self-Portrait.jpg|Mór Adler (1826–1902) |Willem van Aelst, stilleven met slak, 1649|Mazhar Ali Khan (India)&lt;br&gt;Zelfportret ca. 1830|In het schilderij van Mór Adler contrasten tussen allerlei organische, ronde vormen, en de geometrische rechte lijnen van een soort trap waar alle voorwerpen op zijn neergezet. Het schilderij vertoont weinig contrast in kleur, maar er is wel een groot contrast tussen licht en donker toegepast. Ook het schilderij van Van Aelst toont een contrast tussen organische vormen en de scherpe lijnen van de marmeren tafel.
Het bijzondere schilderij van de Indiase schilder toont boven de geometrische figuren van de gebouwen, onder de organische vormen van de schilder zelf, Let ook eens op de plaatsen waar de kleur rood is gebruikt, verspreid over het schilderij.}}{{Schildervoorbeeld3|File:Lucílio de Albuquerque - Em São João Del Rey.jpg|File:Carl Bille - Marinemaleri.jpg|File:Eva Bonnier Couturières 1887.jpg|Lucílio de Albuquerque (1877–1939)&lt;br&gt;Zicht op São João del-Rey |Carl Bille (1815–1898)&lt;br&gt;Zeelandschap, 1884|Eva Bonnier (1857–1909)&lt;br&gt;De kleermaaksters, 1887|Het schilderij links laat een contrast zien tussen rond en hoekig. Het schilderij in het midden tussen grillig (de golven van de zee) en bijzonder strak (het zeil). In het rechterschilderij zit een contrast tussen de transparante stof   op de tafel, en de zwarte, ondoorzichtige stof van de kleding van de vrouw links.}}
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>7dbyfwgj7mc6cwby81izfmeydaif1za</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/De kunst van het weglaten</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36714</id>
    <revision>
      <id>422382</id>
      <parentid>381066</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:18:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7672" sha1="q3ss7zftgdqhqde8p308t8tvk12fbet" xml:space="preserve">Weglaten is essentieel bij  het schilderen; anders zou je net zo goed, of misschien wel beter, een foto kunnen maken. Als iemand bijvoorbeeld gaat schilderen in de buitenlucht ziet zij of hij allerlei combinaties van vormen, kleuren, lijnen en texturen, die vaak volkomen toevallig zijn. Wat je in werkelijkheid ziet zal vrijwel nooit zo perfect zijn dat je precies dát wilt schilderen. Je zult keuzes moeten maken. Je moet selecteren, rangschikken en wellicht ook sommige vormen veranderen zodat ze passend zijn. &quot;Minder is meer&quot;, dat is iets wat je in gedachten kan houden bij het maken van je schilderij. 

== Weglaten in landschappen ==
De Japanse landschapskunstenaars zijn meesters in het weglaten, vooral de schilders uit de Edo-periode. Later werd er gedetailleerder geschilderd. De Japanners lieten in het schilderij gewoon gedeeltes leeg, of deden dat door de aanwezigheid van wolken of mist te suggereren. De vorm en het ritme van de tussenruimte is dan erg belangrijk in het schilderij.

{{Schildervoorbeeld4|File:Mount Fuji in the Clouds by Kimura Tangen (Kagoshima City Museum of Art).jpg|File:Brooklyn Museum - Painting of Mount Fuji.jpg|File:'Fuji Tagonoura', 'maki-e' picture by Shibata Zeshin, 1872.jpg|File:Fuji by Wada Eisaku (Shizuoka Prefectural Museum of Art).jpg|Kimuara Tangen&lt;br&gt;1753|Sakai Hōitsu&lt;br&gt;(1761–1828)|Shibata Zeshin&lt;br&gt;1872|Wada Eisaku&lt;br&gt;1918|Vier afbeeldingen van de in Japan zo geliefde vulkaanberg Fuji. Vooral in de oudere schilderijen is heel veel weggelaten. Onder invloed van de westerse kunst, toen Japan weer opengesteld werd na de {{Wp|Edoperiode|Edoperiode}} (1603 - 1868), werd de Japanse kunst ook gedetailleerder. }}
De bovenstaande voorbeelden laten allemaal een rustig, evenwichtig, schilderij zien. Hieronder staan een paar voorbeelden van bijna &quot;horror vacui&quot;, de angst voor de leegte. De schilderijen zijn zo vol met details, dat je niet weet waar je kijken moet en waar het begin en het einde van het schilderij is. Deze manier van schilderen was vooral populair tijdens de barok.

{{Schildervoorbeeld4|File:Jordaens Christ driving the Merchants from the temple.jpg|File:Andries van Eertvelt - A Harbour Scene, possibly Genoa.jpg|File:Pannini, Giovanni Paolo - Interior of a Picture Gallery with the Collection of Cardinal Silvio Valenti Gonzaga - 1740.jpg|File:Munari, Cristoforo - Libri, porcellane cinesi, vassoio di frutta, bauletto, vasetto di fiori e teiera su tavolo coperto da tovaglia rossa.jpg|Jacob Jordaens&lt;br&gt;1593–1678&lt;br&gt;Christus verdrijft de kooplieden uit de tempel. |Andries van Eertvelt&lt;br&gt;1590–1652&lt;br&gt;Havenscène|Giovanni Paolo Pannini&lt;br&gt;1692–1765&lt;br&gt;Interieur met de schilderijen verzameling van Kardinaal Cardinal Silvio Valenti Gonzaga 
|Cristoforo Munari&lt;br&gt;1667–1720&lt;br&gt;Libri, porcellane cinesi, vassoio di frutta, bauletto, vasetto di fiori e teiera su tavolo coperto da tovaglia rossa|In het schilderij van Jordaens is het zo vol en druk, dat je niet meer weet waar te kijken. Je moet goed zoeken om de hoofdfiguur, Christus, te vinden. Hij staat rechts, naast de vrouw met de vruchten op haar hoofd. Maar de toekijkende mannen bovenin en links vallen ook heel op, boven de door elkaar liggende lijven.

In de havenscène in het middelste schilderij concurreren de woeste golven met de wolken, de kleine bootjes en het kasteel op de heuvel om aandacht. Alles beweegt in dit schilderij. Alleen linksboven, in de lucht, vindt het oog een rustpunt.

Het schilderij met de schilderijenverzameling spreekt vanzelf. Zo dacht men toen over een smaakvolle expositie.

Het stilleven rechts is weliswaar niet helemaal vol met details, maar de schilder heeft bij elk voorwerp met de grootst mogelijke precieze geschilderd. Dat leidt er toe dat elk voorwerp even belangrijk lijkt in de compositie. De Italiaanse titel van het schilderij kan - grappig genoeg - ook geen keuze maken van de belangrijkste voorwerpen. 
}}

== Details weglaten bij een portret ==
Tegenwoordig vinden we het niet meer zo mooi, een schilderij dat elk detail laat zien. Het is de norm geworden, zelfs noodzakelijk voor een bevredigend resultaat,  om dingen in een schilderij weg te laten. Je laat bewust dingen weg die je in werkelijkheid wel ziet. Je kan bijvoorbeeld niet elk haartje van het model op een portret schilderij weergeven, noch elk plooitje in een kledingstuk. 

{{Schildervoorbeeld3|File:Jean Jacques Henner - A Red haired Beauty.jpg|File:John William Godward - Far Away Thoughts.jpg|File:Alice Guerin, by Helleu.jpg|Jean-Jacques Henner&lt;br&gt;1829–1905&lt;br&gt;Mooie roodharige vrouw|John William Godward&lt;br&gt;1861–1922&lt;br&gt;Gedachten zijn ver weg|Paul César Helleu&lt;br&gt;1859–1927&lt;br&gt;Portret van Alice Guérin, dichter|Drie schilderijen van vrouwen met rood haar. Van links naar rechts worden meer details van het haar weergegeven, maar altijd is een vereenvoudiging nodig. Vooral in de achtergrond van de portretten is heel veel weggelaten. Het effect hiervan is dat de kijker zich vooral zal concentreren op het portret. In het middelste schilderij zijn vrij veel details weergegeven van de kleding, in de andere twee is de kleding zeer schematisch weergegeven.&lt;br&gt;
Kijk ook eens naar het portret zelf. De linker vrouw kijkt je recht aan, de middelste is en profil geschilderd, de rechter in driekwart. Vraag je af welk schilderij je het meest aanspreekt en waarom?&lt;br&gt;
Naast het rode haar is de dromerige blik in de ogen van de vrouwen een overeenkomst tussen de schilderijen.
}}

== Details weglaten bij een boeket ==
{{Schildervoorbeeld3|File:Fantin-Latour bouquet de lis.jpg|File:Anders Zorn - Vita liljor.jpg|File:Rayonist Lilies (Goncharova, 1913).jpg|
Henri Fantin-Latour&lt;br&gt;1836–1904&lt;br&gt;Japanse lelies
|Anders Zorn&lt;br&gt;1860–1920&lt;br&gt;Vaas met witte lelies|Natalia Goncharova&lt;br&gt;1881–1962&lt;br&gt;)Stralende lelies
|Drie schilderijen van lelies. Ook hier hebben de kunstenaars veel weggelaten van wat in de realiteit aanwezig is. Niet alleen qua details, maar vooral ook zijn keuzes gemaakt om kleuren weg te laten. 

Zo ontbreekt het groen van de stelen in het schilderij van Goncharova, elke andere kleur dan groen in de achtergrond van het schilderij van Fantin-Latour. }}

== Een aanpak stap voor stap ==
Stel, je hebt een schilderij gemaakt, het is bijna af, maar je vindt het resultaat niet bevredigend. Het kan zijn dat er gewoon teveel op staat, teveel kleur, teveel details. Probeer erachter te komen waar het aan ligt op de volgende manier:
# Stel jezelf vragen. Ga op enige afstand van je schilderij staan. Doe je ogen dicht, maak je hoofd leeg. Doe je ogen langzaam open en kijk naar je schilderij. Stel je een aantal vragen zoals:
#* Wat was ik oorspronkelijk van plan met dit schilderij?
#* Wat valt mij op in dit schilderij, wat raakt mij het meeste?
#* Op welke plek staan de onderdelen waar het eigenlijk om gaat?
#* Als je het niet ziet, zet het schilderij op zijn kop, misschien zie je het dan.
# Kijk nu verder en zoek de verstorende delen van het schilderij, neem je tijd en aarzel niet je de meest lastige vragen te stellen, wees kritisch op jezelf. 
#* Welke delen van het schilderij zijn overbodig?
#* Houd je hand voor zo een onderdeel, wordt het resultaat dan beter?
#* Wees geduldig, lukt het niet, kijk dan een paar uur later nog eens kritisch.
# En nu het moeilijkste, de knoop doorhakken.
#* Besluit nu om de storende delen weg te schilderen. 
#* Hoe ga je dat doen? Begin niet zomaar.
#* Denk na welke kleur je daaroverheen zet. Kies een kleur die al in het schilderij voorkomt.
#* Moeilijk, vooral als je veel tijd hebt besteed aan het onderdeel dat je nu weghaalt .
#* Kill your darlings... het doet pijn, maar het eindresultaat zal beter zijn.
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>q3ss7zftgdqhqde8p308t8tvk12fbet</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Abstractie</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36716</id>
    <revision>
      <id>422400</id>
      <parentid>416795</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:30:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3788" sha1="oy9a2gl2gxjz668hckww0gv0qmda7zq" xml:space="preserve">In abstracte schilderijen worden geen objecten uit de natuurlijke wereld weergegeven. Er kunnen wel principes zichtbaar gemaakt met vormen en kleuren, ritmes en contrasten. 

In elk schilderij, realistisch of abstract, komen dezelfde beeldende elementen voor: toonwaarde, vorm, kleur, beweging, compositie en de textuur van de verf. Dat geldt voor een realistisch schilderij, maar ook voor een abstract schilderij, of een schilderij hier tussen in. In een realistisch schilderij houden deze elementen verband met het onderwerp en sluiten ze bij de waarneming daarvan aan.  Bij een abstracter schilderij wordt de werkelijkheid minder belangrijk. Juist de beeldende elementen op zichzelf worden dan belangrijk. 

{{Schildervoorbeeld4|File:Rainbow by Soshana.jpg|File:States of Mind III; Those Who Stay, by Umberto Boccioni, 1911.jpg|File:AbstractDraw.jpg|File:Robert Delaunay - Rythme, Joie de vivre.jpg|Soshana Afroyim&lt;br&gt;1981|Umberto Boccioni&lt;br&gt;States of Mind III: Those Who Stay&lt;br&gt;1911|RedWine&lt;br&gt;2008|Robert Delaunay&lt;br&gt;Rythme, Joie de vivre.jpg&lt;br&gt;1930|Enkele abstracte schilderijen, die laten zien dat je er heel veel kanten mee uitkan}}

==Abstraheren==
Abstraheren van een bestaand beeld is een hulpmiddel om tot een abstract schilderij te komen. Abstraheren doe je door op basis van een voorbeeld, bijvoorbeeld een foto, een schilderij te maken, waarbij je een andere invulling geeft, zodat je tot een totaal ander werk krijgt. Je kan daarbij uitgaan van veranderingen van de kleur, de vorm, de compositie, of de textuur. Maar je kan het oorspronkelijke beeld ook sterk gaan vereenvoudigen. 

Het abstraheren kan je ook zien als het scheiden van hoofdzaken en bijzaken. Iedereen zal daarbij andere keuzes maken, want wat een hoofdzaak is, en wat bijzaak is heel persoonlijk.

{{Schildervoorbeeld3|File:Mondriaan Rode Molen.jpg|File:1915 Popova Violine anagoria.JPG|File:Art-05060151 (cropped).JPG|Piet Mondriaan&lt;br&gt;Rode molen|Lyubov Popova&lt;br&gt;De viool&lt;br&gt;1915|Dohduhdah, 2008 or before|Voorbeelden van schilderijen waarbij de kunstenaar uitgegaan is van de werkelijkheid, maar deze heeft geabstraheerd, zodat in het eindresultaat het voorbeeld uit de werkelijkheid niet zo een grote rol meer speelt. Het eindresultaat kan aanspreken puur door kleur, compositie, vormen etc. }}

== Geometrische abstractie ==
Een vorm is de geometrisch geïnspireerde abstracte kunst, waaronder de stromingen van het suprematisme en het constructivisme kunnen worden gerekend. Het suprematisme betreft kunst waarin geen sprake is van figuratie. Het idioom is gebaseerd op geometrische vormen, pure kleuren plus wit en zwart. 
{{Schildervoorbeeld4|File:Kazimir Malevich - 'Suprematist Composition', 1916.jpg|File:Otterloo kroller muller mondrian composition couleur A.jpg|File:Abstract 120.JPG|Bestand:Jungle Arc.jpg|Kazimir Malevich&lt;br&gt;
Suprematist Composition
&lt;br&gt;1916.|Piet Mondriaan&lt;br&gt;Compositie in kleur|Waldemar Smolarek&lt;br&gt;1992|Ray L. Burggraf&lt;br&gt; Jungle Arc&lt;br&gt;1998|Vier voorbeelden van geometrisch abstracte kunst. In de meeste hiervan speelt diepte geen rol, maar wel aspecten zoals beweging. In het schilderij van Smoralek is wel diepte ontstaan, er lijken verschillende lagen aanwezig. Dit leidt toch tot een vorm van realisme.}}

== Abstract expressionisme ==
Het abstract expressionisme wordt gekarakteriseerd door een willekeurige toepassing van vorm en kleur en kan worden gezien als de uitdrukking van de onbewuste indrukken en gevoelens van de kunstenaar. 
{{Schildervoorbeeld3|File:Burbujas de vida.jpg|File:Todd WILLIAMSON, Tiny Buddha (50x50in), Oil on canvas (2016).jpg|File:Slow Curve by artist Julian Hatton.jpeg|Eugenio Cruz Vargas&lt;br&gt;(1923-2014)|Todd Williamson&lt;br&gt;2016|Julian Hatton, voor 2010|Voorbeelden van abstract expressionistische werken}}
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>oy9a2gl2gxjz668hckww0gv0qmda7zq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Dieren</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36723</id>
    <revision>
      <id>422399</id>
      <parentid>355959</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:30:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4663" sha1="lfxfxif4pcnii8hs0260218ks65atgm" xml:space="preserve">== Eerst schetsen ==
Om goed een dier te kunnen schilderen, is het van belang om eerst veel te schetsen. Heb je een huisdier, werk dan aan meerdere schetsen tegelijk, afhankelijk van de stand van het dier, of waar het mee bezig is. Een of meer foto's als hulp bij het schilderen is wel handig, omdat je model natuurlijk niet op bevel kan blijven stilzitten.

== Het dier in zijn omgeving ==
Voor een goed resultaat moet ook de omgeving van het dier geschilderd worden, en wel op zo een manier dat het dier erin past. Zorg dus dat het dier niet vóór het landschap lijkt te zweven. Schilder in elk geval éérst de achtergrond, en daarna het dier eroverheen. (Bij aquarel moet je natuurlijk de vorm van het dier leeg houden, maar een pietsie overlap is niet erg). Laat de schaduwzijde van het dier vervagen in de ondergrond, als die ook in de schaduw ligt, het is niet zinvol om daar een duidelijke contour van het dier te zien.
{{Schildervoorbeeld4|File:Jacques-Laurent Agasse - Nubian Giraffe - Google Art Project.jpg|File:Nature_neighbors_(Plate_447)_(6276420891).jpg|File:Amani-TT4798.jpg|File:Pirosmani. Giraffe.jpg|Jacques-Laurent Agasse&lt;br&gt;(1767 - 1849)&lt;br&gt;Nubische giraffe (1827)|Illustratie uit encyclopedie&lt;br&gt;rond 1914|Todd Schaffer&lt;br&gt;2011|Niko Pirosmani&lt;br&gt;(1862–1918) |Een giraffe is een groot dier dat je alleen van grote afstand kunt zien. Daarom zijn details in de vacht en ogen niet zo belangrijk. Kijk eens hoe verschillend de vacht is weergegeven, van zeer gedetailleerd en realistisch, tot gestileerd met alleen wat witte stippen op een donkere ondergrond. Deze voorbeelden geven ook aan hoeveel verschillende aanpakken je kan gebruiken om een dier te schilderen. In alle gevallen, behalve het eerder op een cartoon lijkende tekening, is het dier in de omgeving geplaatst. Kijk ook eens naar de plaatsing van de horizon in deze schilderij. Hoe beïnvloedt de plaats van de horizon hoe de lengte van het dier overkomt? Welk dier lijkt het meest reusachtig, en waardoor zou dat komen?}}

== Vacht, veren en dergelijke ==
Wil je zeer realistisch en gedetailleerd schilderen, dan is het van belang om de vacht en de veren met een kleine penseel en veel kleurnuances te schilderen. Schilder in de richting van de haren en in de richting van de veren.

Schilder voor een vacht eerst de algemene toon en kleur met verdunde verf als één geheel, waarbij je rekening houdt met de schaduw en de oplichtende delen. Het is prima als de potloodlijnen in de vacht van de onderliggende schets in de verf doorschemeren. Breng vervolgens met een zeer dunne penseel (marterhaar dikte 0) hier en daar details aan van de haren. Gebruik lichte verf op de donkerde vacht, donkerder verf op de lichtere delen van de vacht. Varieer daarbij de lengte van je penseelstreek, en ook enigszins de richting, en kijk goed hoe de haren bij het dier groeien. Vooral op de kop is dat complex. Maak krullerige lijnen bij een krullerige vacht. 

Gebruik voor een glanzende vacht de nat-in-nat techniek, waarbij je goed kijkt hoe de glansplekken er in werkelijkheid uit zien. Probeer meteen &quot;raak&quot; te schilderen, want met veel vegen wordt het eindresultaat niet beter. [[Schilderen/Corrigeren|Corrigeer]] desnoods door de laag weer af te schrapen, weg te wassen en opnieuw te beginnen. 

Gebruik voor een stuggere kwast een stugger penseel, met dikke verf, waarvan je eventueel de haren wat uiteen duwt.

{{Schildervoorbeeld4|File:Benno Adam - King Charles Spaniels.jpg|File:Dog by Repin.jpg|File:Franz Marc-Dog Lying in the Snow-1910-1911.jpg|File:Carl Reichert Junger Dackel.jpg|Benno Adam&lt;br&gt;(1812–1892)&lt;br&gt;Een dispuut|Ilya Repin&lt;br&gt;(1844–1930)&lt;br&gt;Mans' best friend
|Franz Marc&lt;br&gt;(1880–1916)&lt;br&gt;Hond liggend in de sneeuw|Carl Reichert&lt;br&gt;(1836–1918)&lt;br&gt;Een jonge tekkel|Vier schilderijen van honden uit de periode 1880-1910, om te laten zien hoe verschillend een vacht geschilderd kan worden. }}

== Ogen ==
De ogen bepalen vaak het karakter van het dier; omdat wij als mens daar nu eenmaal het eerst naar kijken. Besteed daarom altijd voldoende aandacht aan de ogen. Geef roofdieren scherpere, hardere ogen dan een lief konijntje. Een zachte, lieve, uitstraling bereik je door zachte omlijningen te gebruiken. Bij olieverf kan je ogen diepte geven door meerdere tinten glaceerlagen te gebruiken, elk over een eerder opgedroogde laag.

Kijk goed waar een schaduw over het oog valt en maak dat donkerder. Met het aanbrengen van de juiste schaduwen op de oogbol, maak je het afgebeelde oog ook boller van vorm. 

Geef als laatste de lichtplekken in de ogen aan. Je hoeft daarvoor geen wit te gebruiken, een zacht grijs of lichtbruin werkt ook goed.
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>lfxfxif4pcnii8hs0260218ks65atgm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Harmonie en contrast</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36810</id>
    <revision>
      <id>422379</id>
      <parentid>316486</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:17:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1582" sha1="dynyd2ji7y3dzt7dyesevuyc2b7crl6" xml:space="preserve">Een manier om naar de schilderkunstige compositie te kijken is in termen van harmonie en contrast. Met harmonie en contrast wordt in dit geval harmonie en  contrast in de vormgeving bedoeld. Er bestaat ook [[Schilderen/Kleur#De kleurcontrasten|kleurcontrast]] en [[Schilderen/Monochroom#Kleurharmonie|kleurharmonie]], dat elders wordt besproken. Met harmonie wordt een volledig stabiele vormgeving bedoeld, waarin dezelfde figuren worden herhaald. Een verwant begrip is balans, waaraan een [[Schilderen/Balans|aparte paragraaf]] is gewijd..

In het voorbeeld hieronder is in stappen aangegeven hoe van volledige harmonie naar een afbeelding met meer contrast gekomen wordt. 
* Afbeelding 1: Totale harmonie met 5 gelijke muzieknoten
* Afbeelding 2: Iets contrast wordt zichtbaar doordat twee noten dichter bij elkaar zijn gezet
* Afbeelding 3: Nog iets meer contrast, doordat twee muzieknoten in grootte zijn veranderd
* Afbeelding 4: Twee muzieknoten zijn nu bovendien in kleur veranderd
* Afbeelding 5: Het contrast tussen de 3 overblijvende harmonieuze noten is verder vergroot door twee noten overlappend te maken.
[[Bestand:Harmony_and_contrast_in_composition.jpg]]

In bovenstaande figuren is te zien dat er steeds meer een optisch zwaartepunt ontstaat, dat wil zeggen een punt in de compositie waar het oog naar toe lijkt te trekken.

Tijdens het schilderen is het zinvol om je bewust te zijn van de harmonie en contrast in het werk, en bij het toevoegen van nieuwe elementen na te gaan of je het contrast wil verhogen, of juist de harmonie wilt versterken.
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>dynyd2ji7y3dzt7dyesevuyc2b7crl6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Nacht</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36830</id>
    <revision>
      <id>422395</id>
      <parentid>316723</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:29:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="604" sha1="qi5tcstqggr60q38dyvzpo5kj6h2c3a" xml:space="preserve">Nacht en andere duistere perioden, bijvoorbeeld tijdens zwaar weer, geven spectaculair resultaten als je het lukt om het af te beelden. In dit hoofdstuk slechts wat voorbeelden daarvan.

==Vuurtorens==
{{Schildervoorbeeld3|File:Anton Melbye - Fyrtårn for Storebælt.jpg|File:Christian Morgenstern - Helgoland im Mondlicht (1851).jpg|File:Neapolitan Lighthouse, 1842. - Ivan Aivazovsky.jpg|.|.|.|}}

==Stadsgezichten==
{{Schildervoorbeeld3|File:Joos de Momper (II) - Village at Full Moon (detail) - WGA16139.jpg|File:Lars Tiller Aften.jpg|File:Nighthawks by Edward Hopper 1942.jpg||||}}
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>qi5tcstqggr60q38dyvzpo5kj6h2c3a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Gebouwen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36831</id>
    <revision>
      <id>422392</id>
      <parentid>403433</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:29:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5989" sha1="kseqrg7fs72lbubhjn7fbz12c9njwmq" xml:space="preserve">Gebouwen hebben onnoemelijk veel vormen, texturen, kleuren. Het is een dankbaar onderwerp voor schilders. Zeker als we onder gebouwen ook andere door mensen gemaakte bouwsels meerekenen, zoals bruggen, muurtjes, poorten, ruïnes etc.

== Rechte lijnen ==
Het schilderen van rechte lijnen of rechte contouren kan, als je geen vaste hand hebt, problemen opleveren. Gebruik een stuk karton dat door verf bevlekt mag worden als liniaal, of dek een deel van het werk af met papier, als je een vlak met een rechte zijde wilt vullen. Als de vorige verflaag helemaal droog is, kan je ook afplaktape gebruiken, of op maat geknipte zelfklevende folie.

Gebruik vervolgens pasteuze verf om langs de scherpe lijn te schilderen. Sterk verdunde verf zou onder het papier of afplaktape door gaan lopen. Maar maak je niet druk als je een beetje uitschiet. Het is een schilderij en het hoeft niet zo nauwkeurig te zijn als een foto; je handwerk mag zichtbaar zijn, want dat draagt bij tot de speelsheid en levendigheid van het eindresultaat. Het afplakken van delen is overigens niet aan te bevelen als je werkt in een impressionistische of andere losse stijl. In sommige van de voorbeelden hieronder is waarschijnlijk wel gebruik gemaakt van afplakken.

== Perspectief ==
Voor het schilderen van gebouwen is het van belang om de grondbeginselen van het [[Schilderen/Perspectief|perspectief]] te begrijpen en te kunnen toepassen. Een schilderij dat een gebouw recht van voren afbeeldt, zal over het algemeen weinig interessant zijn. Beter is het om het gebouw onder een hoek te schilderen. Een uitzondering is natuurlijk een gevel met veel interessante details, zoals balkons, hekwerken, bloembakken, etc., of als je eerder een kleurstudie van het gebouw maakt.

Als je een gebouw vanaf een laag standpunt schildert, moet je niet alleen rekening houden met verdwijnpunten op de horizon, maar zal je ook een verdwijnpunt boven, hoog boven het gebouw, moeten kiezen, waar alle verticale lijnen naar toe lopen.

{{Schildervoorbeeld3|File:Tmp 16254-20160424 Jata surrealosta.jpg|File:Millesgården 1908.jpg|File:The Beat Museum Painted by Alan Streets.jpg|Karl Heinrich Pasch&lt;br&gt;2016|Karl M. Bengtson&lt;br&gt;(1878-1935)&lt;br&gt; Millesgården på Lidingö, 1908|BR Stoner&lt;br&gt;the Beat Museum on Broadway Street in San Francisco&lt;br&gt;2010|Het linker schilderij toont - al dan niet bedoeld - totaal gebrek aan gebruik van het juiste perspectief. Er is wel een verdwijnpunt van de rechter muur, maar dat ligt boven de horizon in plaats van erop. De bovenste lijn van het dak zou naar hetzelfde punt moeten lopen, maar dat is ook niet het geval. Het resultaat is erg onaantrekkelijk naar de mening van de schrijfster van dit boek. Bij de aquarel in het midden is het perspectief, met drie verdwijnpunten, perfect toegepast. Het rechter schilderij drijft de spot met perspectief. Er zijn wel drie verdwijnpunten, maar er is zeer speels mee omgegaan. Alle lijnen zijn krom, en dat past wel bij het onderwerp, het Beat Museum.}}

== Contrasten ==
Een gebouw zal over het algemeen veel licht-donker contrasten vertonen, omdat er scherpe schaduwen zijn onder uitstekende delen zoals daken of balkons.

{{Schildervoorbeeld3|File:Johann Heinrich Müntz Strawberry Hill Twickenham 1755-1759 Horace Walpole.jpg|File:Carlo Bossoli - Sul Canal Grande, Venezia.jpg|File:Jose Larrocha Gonzalez Calle San Luis.jpg|Johann Heinrich Müntz&lt;br&gt; (1717-1798) of (1727-1789)&lt;br&gt;Strawberry Hill, circa 1755-59|Carlo Bossoli&lt;br&gt;(1815–1884)&lt;br&gt;Op het Canal Grande, Venetië|Jose Larrocha Gonzalez&lt;br&gt;(1850-1933)&lt;br&gt;
Calle San Luis|Drie totaal verschillende schilderijen van min of meer witte gebouwen, die grote contrasten vertonen. Als de zon op het gebouw schijnt is het contrast groter dan bij bewolkt weer. }}

== Structuren ==
Een schilderij van een gebouw heeft veel structuren nodig. Er is structuur in de muren, in de dakpannen en zelfs in de straattegels. Ook kan afbladderende verf veel structuur bevatten, of verweerd hout. Probeer truukjes te vinden voor het aanbrengen van details in de structuur, door bijvoorbeeld verf te spatten, een spons te gebruiken of te tamponeren met een oude droge varkensharen kwast, waarvan de haren uiteen zijn gaan staan. Suggereer dat een muur uit bakstenen bestaat door er enkele in detail te schilderen. De rest denkt men er dan gauw bij. 

{{Schildervoorbeeld3|File:Goyen 1636 Farmhouses with peasants.jpg|File:Philipp Röth Ansicht eines Bauernhofes in Nymphenburg.jpg|File:1854. Замак у Троках.jpg|Jan van Goyen&lt;br&gt;(1596–1656)&lt;br&gt;Boerenhuizen met landarbeiders, 1630 of 1636|Philipp Röth&lt;br&gt;(1841–1921)&lt;br&gt;	Boerenhof, 1897|Vincentas Dmachauskas&lt;br&gt;(1807–1862)&lt;br&gt;Kasteel in {{Wp|Trakai|Trakai}}
|Structuren van respectievelijk rieten daken, muren met afbladderend stucwerk en baksteen.}} 

== Ramen ==
Ramen vormen een speciale uitdaging, vanwege de spiegeling in het glas. Er zijn weinig schilderijen waarin de schilder die reflectie heeft proberen uit te beelden. Vaak zijn de ramen donker, alsof je naar binnen kijkt. Misschien iets voor jou om als onderwerp eens uit te proberen?

{{Schildervoorbeeld3|File:Vladimir Palace.jpg|File:Azizyn The red house Gurzuf 1988.jpg|File:Eugène Galien-Laloue Paris Place du Châtelet 8.jpg|Albert Benois&lt;br&gt;(1852–1936)&lt;br&gt;Het Vladimir paleis (1870)|Irina Azizyan&lt;br&gt;Het rode huis&lt;br&gt;1988|Eugène Galien-Laloue&lt;br&gt;(1854–1941)&lt;br&gt;
La Place du Châtelet, 1941
|In de twee schilderijen links tonen de ramen de weerspiegeling van de lucht en de wolken. Het schilderij rechts laat zien hoe het licht van binnen naar buiten komt door de ramen. Ook een forse uitdaging om dit zo mooi uit te beelden.}}

== Surrealisme ==
Er zijn diverse schilders die gebouwen in een vervreemdende sfeer schilderen. Helaas is het vanwege de auteursrechten niet mogelijk om voorbeelden te laten zien. Voor inspiratie kan je op het internet zoeken naar werk van Magritte. Moderne schilders in deze categorie zijn Bas Verkade en Gerard Huysman.
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>kseqrg7fs72lbubhjn7fbz12c9njwmq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maatschappijleer/Basisbegrippen maatschappijleer/Begrippen verzorgingsstaat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37637</id>
    <revision>
      <id>422311</id>
      <parentid>412091</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:33:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Links}}</comment>
      <origin>422311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8672" sha1="lxv255dw2gxffn40sonhdujpbes1jp0" xml:space="preserve">{{TOC rechts}}
== Arbowet ==
; Arbeidsomstandighedenwet (Arbowet)
: De arbowetgeving bevat regels die bijdragen aan gezond en veilig werken. 

; Armenzorg
: Armenzorg is de hulpverlening aan en de zorg voor mensen die in armoede leven.

== Bestaanszekerheid ==
; Bestaanszekerheid
: De zekerheid die je hebt op onderdak, werk, gezondheidszorg en onderwijs. In Nederland is deze zekerheid geregeld in de grondwet.

; Basisbehoeften
: Volgens de Amerikaanse psycholoog Maslov heeft ieder mens vijf basisbehoeften: eerste levensbehoeften; veiligheid en zekerheid; de behoefte om erbij te horen; erkenning en waardering; jezelf ontwikkelen.

; Belangen
: Het voor- of nadeel wat iemand ergens bij heeft.

; Belasting
: Van het belastinggeld betaalt de overheid zaken van algemeen belang, zoals: wegen, straatverlichting, scholen, ziekenhuizen en gevangenissen.

== Collectieve arbeidsovereenkomst (cao) ==
; Collectieve arbeidsovereenkomst (cao)
: Dit is een schriftelijke overeenkomst waarin afspraken over arbeidsvoorwaarden zijn vastgelegd die overeen zijn gekomen tussen een of meer werkgevers of werkgeversorganisaties met een of meer werknemersorganisaties.

; Curriculum vitae (cv)
: Dit is een document waarin iemand een samenvatting van zijn leven geeft, met name wat betreft behaalde diploma's en werkervaring. Een cv wordt bijvoorbeeld gebruikt bij sollicitaties.

; Eerste levensbehoeften
: Dit zijn de behoeften van een mens aan voedsel, woonruimte en kleding.

== Gelijkheid ==
; Gelijkheid
Grondwet artikel 1: Allen die zich in Nederland bevinden, worden in gelijke gevallen gelijk behandeld. Discriminatie wegens godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht of op welke grond dan ook, is niet toegestaan.

; Gemeenschap
Een algemene naam voor een groep mensen. Dit kan bijvoorbeeld een land, staat, dorp, buurt, of iets dergelijks zijn.

== Industriële revolutie ==
; Industriële revolutie
: De naam van een tijdperk waarin er veel ontwikkelingen waren, waardoor er betere machines in fabrieken kwamen en de productie sneller werd.

; Inkomen 
: Het geld dat jij (meestal maandelijks) binnenkrijgt om van te leven, de huur van te betalen, boodschappen van te doen, etc.

; Instituties
: Een institutie is een formele of informele regel die het gedrag en de interactie binnen een groep beperkt. 
: Formele instituties zijn onder meer wetten, terwijl informele instituties bijvoorbeeld gewoonten zijn.

== Kapitalisme ==
; Kapitalisme
: Dit betekent dat iemand bijvoorbeeld een bedrijf of een fabriek heeft en daar zo veel mogelijk winst op wil maken.
: Kapitalisme is een economie waarin de grond en de bedrijven eigendom zijn van ondernemers die met hun bedrijf een zo groot mogelijke winst willen maken.
: Het kapitalisme is een economisch systeem dat is gebaseerd op investeringen van geld in de verwachting winst te maken.

== Loondienst ==
; Loondienst
: Je werkt voor iemand en krijgt daar betaald (loon) voor. 

== Marx ==
; Marx
: Karl Marx was een grote denker uit de 19e eeuw. Hij had veel commentaar op het kapitalisme en was ook de grondlegger van het communisme dat later in praktijk werd gebracht in Rusland. 

; Maatschappij
: Een sociaal systeem waarin de overheid en burgers tot op zekere hoogte met elkaar samenwerken.

; Maatschappelijke ladder
: De groep waarin iemand wordt ingedeeld op basis van opleiding of beroep. 

; Miljoenennota
: Het overzicht van het geld dat de overheid het volgende jaar gaat uitgeven en binnenkrijgt. 

; Minimumloon
Een bedrag dat iemand minimaal krijgt voor zijn werk. Dit bedrag gaat omhoog als je ouder wordt en is vastgesteld zodat iedereen genoeg inkomen kan hebben.

== Netwerken ==
; Netwerken
: Het geheel van sociale contacten om jou heen.

== Open sollicitatie ==
; Open sollicitatie
: Wanneer je een sollicitatiebrief stuurt zonder daarbij een specifieke vacature te solliciteren
; Overheid
: De regering van een gemeente, provincie of land.

== Participatiesamenleving ==
; Participatiesamenleving
:De participatiesamenleving of 'doe-het-zelf'-samenleving is een idee om de kosten van de verzorgingsstaat te besparen. Er worden nu nieuwe wetten gemaakt waardoor mensen meer zelf gaan betalen en regelen voor hun zorg. 

; Premie
: Het geld dat je regelmatig betaalt om recht te hebben op een verzekering. 

; Prinsjesdag
: De derde dinsdag van september, dan wordt de miljoenennota besproken.

== Recht ==
; Recht
: Werk is een recht. Dit betekent dat de overheid zijn best moet doen om voor voldoende banen te zorgen.

== Sociale mobiliteit ==
; Sociale mobiliteit
: De mogelijkheid om je te verplaatsen op de maatschappelijke ladder.

; sociale ongelijkheid
: Sociale ongelijkheid zijn de verschillen tussen groepen op de maatschappelijke ladder. Bijvoorbeeld verschillen in inkomen of opleiding.

; Sociale wetten
: Wetten die de overheid maakt om mensen te beschermen. Zo heb je bijvoorbeeld sociale grondwetten waarin recht op onderwijs en recht op een inkomen verwerkt wordt. 

; Soeverein
:Het hoogste gezag in een bepaald gebied.

; Solidariteit
: Dit houdt in dat zelfs al zijn alle mensen verschillend, wij als samenleving toch samenwerken en voor elkaar zorgen.

; Sollicitatieplicht
: De plicht die je hebt als je in de bijstand zit om te zoeken naar een baan en voor banen te solliciteren.

; Sociale zekerheid 
: Sociale voorzieningen zijn voor alle mensen die in Nederland wonen en die niet genoeg geld verdienen. Je betaalt hier ook voor door belasting te betalen.

; Status (sociale status)
: De sociale status is het aanzien, de eer, het prestige dat iemand verwerft en met zich meedraagt in de sociale groep of samenleving waarin die persoon zich begeeft.

== Uitzendbureau ==
; Uitzendbureau
: Een uitzendbureau helpt mensen met het zoeken naar werk. Zij krijgen vacatures van werkgevers en geven deze door aan de passende werknemers. 

; UWV WERKbedrijf
: Een overheidsinstelling die helpt bij het zoeken naar vast werk en met solliciteren.

== Vacatures ==
; Vacatures
: Bericht van een bedrijf waarin aangegeven wordt dat ze op zoek zijn naar een werknemer voor een bepaalde functie.

; Veiligheid
: Veilig is een ander woord voor beschermd, beschut, geborgen, safe, buiten gevaar.
: Veiligheid is de mate van afwezigheid van gevaarlijke situaties.
: Veiligheid is ook de aanwezigheid van beschermende maatregelen.
: Veiligheid is een relatief begrip: niets is onder alle omstandigheden volledig zonder gevaar.
: Om de veiligheid te waarborgen bestaat er regelgeving.

; Verzekering 
:Een instantie waar je regelmatig premie aan betaalt, zodat als er iets misgaat, jij daar geld of hulp voor krijgt. 

; Verantwoordelijkheid
: Verantwoordelijk is aansprakelijk, ter verantwoording kunnen worden geroepen, ergens op kunnen worden afgerekend.
: Verplicht (goed) te zorgen voor.

; Verzorgingsstaat
: In een verzorgingsstaat zijn veel zaken geheel of gedeeltelijk door de overheid gereguleerd. Het tegengestelde is een nachtwakersstaat, waarin de overheid zich zo weinig mogelijk met burgers bemoeit.
: Een staatsvorm waarbij de overheid ervoor zorgt dat burgers een bestaansminimum hebben. 

; Volksverzekering 
: Deze verzekeringen zijn voor iedereen die in Nederland woont verplicht. Je betaald de verzekeringspremie door belasting te betalen. 

; Vrije handel
: Internationale handel tussen landen is mogelijk zonder dat dit belemmerd wordt.

; Vrijheid
: Vrijheid wordt meestal gezien als de mogelijkheid om te doen en laten wat men wil, terwijl een ander dat ook kan (zowel in lichamelijke als in geestelijke zin).
: Negatieve vrijheid is de &quot;vrijheid van invloed van anderen&quot;. Deze vrijheid houdt verband met vrijheid en bevrijding, bijvoorbeeld van dwang, van overheersing, ziektes en waandenkbeelden.
: Positieve vrijheid is de &quot;vrijheid tot het inzetten van je eigen vermogen&quot;. Het is de mogelijkheid om te kiezen en het eigen leven in te richten. Het is de vrijheid waar men het over heeft wanneer het gaat over de vrije wil.

== Welvaart ==
; Welvaart
: Welvaart is de mate waarin de behoeften met de beschikbare middelen kunnen worden bevredigd. 
: Het is een kwalitatieve maatstaf.
: Men spreekt ook wel van welvaart in ruime zin.
: Van de behoeften wordt aangenomen dat deze groter zijn dan de beschikbare middelen.

; Welzijn
: Toestand waarin het geestelijk, lichamelijk en sociaal goed met je gaat. 

; Werknemersverzekering
: De werknemersverzekeringen zijn niet voor iedereen verplicht. Wel voor iedereen die in loondienst is. De premies worden betaald via jouw salaris.

; Werkgevers en werknemers
: Werkgevers zijn de mensen die werknemers in loondienst hebben. (Werkgevers geven werk en de werknemers nemen werk).
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>lxv255dw2gxffn40sonhdujpbes1jp0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Signeren</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37638</id>
    <revision>
      <id>422406</id>
      <parentid>363757</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:32:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5111" sha1="2zrsry0w8rkqcw8z1f1gsc5s1tcseep" xml:space="preserve">Is je schilderij helemaal af, dan kan je het signeren, je naam, initialen, handtekening met verf neerzetten, vaak met het jaartal erachter. Niet alle schilders doen dit, je kan ook op de achterkant van de lijst je naam en de datum neerzetten, en alle andere informatie die je maar kwijt wilt, zoals de titel van het schilderij, je contactgegevens etc. De datum ergens neerzetten is wel fijn, want na een paar jaar weet je meestal niet meer wanneer je een bepaald werk gemaakt hebt. De volledige datum is niet nodig, maar noteer in elk geval het jaartal. Sommige schilders zetten alleen een volgnummer op de achterkant van het schilderij. 

Veel mensen vinden het signeren een symbolische handeling. Het schilderij is dan echt af. {{Wp|Vincent van Gogh |Vincent van Gogh}} signeerde meestal met alleen zijn voornaam, Vincent. Zijn laatste 80 werken uit Arles heeft hij niet gesigneerd. Mogelijk was hij niet tevreden toen. 

== Bedenk je handtekening ==
Je signatuur is jouw merk. Besteed er tijd aan om het te ontwerpen.Zeg je naam hardop, klinkt die goed? Je bent vrij om een variant op je naam te kiezen, of een schuilnaam. De schilder Armando is geboren als ''Herman Dirk van Dodeweerd.'' Je kan ook alleen je initialen gebruiken, maar dan weet je zeker dat over 100 jaar niemand je naam meer weet. Zet dan in elk geval je volledige naam op de achterkant van het schilderij.

Ontwerp vervolgens de signatuur. Je handtekening die je gebruikt onder brieven of vroeger onder acceptgiro's is waarschijnlijk niet geschikt om in verf vast te leggen, dat wordt gekriebel met mogelijke overbodige lussen en krullen. Oefen ermee, tot het je bevalt. Eerst met potlood, maar probeer het ook met een dikke stift. Sommigen laten zelfs een grafische ontwerper meedenken... maar dat is meer iets voor de echte professional. Oefen vervolgens net zo lang tot je het makkelijk uit je kwast krijgt. 

== Bezint eer ge begint ==
Voordat je je werk signeert, mag je best een hulplijntje neerzetten, of je handtekening overtrekken met carbonpapier. Je werk is immers af, het zou jammer zijn als je door je signatuur nog moet gaan corrigeren.Pak vervolgens een fijn penseel, meng de kleur die je wilt, verdun de verf zodat het makkelijk vloeit, en schrijf je naam. Klaar is het schilderij, helemaal klaar!

Wacht niet te lang met het signeren van je schilderij. Over een half jaar kan je waarschijnlijk de juiste verftoon niet meer vinden. 

== Locatie ==
Gebruikelijk is het schilderij linksonder of rechtsonder te signeren. Maar je kan je naam ook neerzetten langs een van de lijnen in het schilderij. Dan wordt het vinden van je handtekening een zoekplaatje, zeker als je het klein houdt. Je kan er ook voor kiezen om de handtekening heel duidelijk neer te zetten, dan wordt het onderdeel van het schilderij. Zet de handtekening in elk geval voldoende ver van de rand van het doek, zodat hij ook na het inlijsten zichtbaar blijft.

== Afmetingen ==
Er zijn kunstenaars die heel groot en opvallend signeren. {{Wp|Herman Brood|Herman Brood}} is daar een voorbeeld van, die signeerde heel opvallend met dikke letters.

{{Schildervoorbeeld|File:W Van Schaik Pinksterzondag.jpg|File:Herman Brood 3 (Netherlands, Leidschendam).jpg |Willem van Schaik&lt;br&gt;ca. 1920&lt;br&gt;Pinksterzondag Scheveningen|Herman Brood&lt;br&gt;1946-2001|Voorbeelden van schilderijen met een duidelijke handtekening, die deel uitmaakt van de compositie.}}

== Kleur ==
Vaak zal je willen dat je handtekening niet te veel opvalt, kies dan een kleur die nét een beetje afsteekt. 

== Materiaal ==
Met potlood kan je ook wel signeren, zeker op een aquarel. Maar gebruik acrylverf op een acrylverfschilderij, olieverf voor een olieverfschilderij. Je kan je signatuur ook in de verf krassen. Maar bedenk dat dit nogal zal opvallen.

Je kan je signatuur ook aanbrengen met de sgraffio techniek, zie [[Schilderen/Textuur#Sgraffito|Schilderen/Textuur]]

== Monogram ==
Natuurlijk kan je een monogram ontwikkelen dat je daarna altijd gebruikt. Een monogram bestaat meestal uit je initialen, waarbij de letters door elkaar gevlochten zijn, of aan elkaar geschilderd.

== Voorbeelden ==
Hieronder wat voorbeelden van handtekeningen van beroemde kunstenaars.

&lt;gallery&gt;
File:Bosch-signature.svg|{{Wp|en:Hieronymus Bosch|Jeroen Bosch}}
File:Brueghel autograph.svg|{{Wp|en:Pieter Bruegel the Elder|Pieter Bruegel de Oude}}
File:Chirico autograph.png|{{Wp|en:Giorgio de Chirico|Giorgio de Chirico}}
File:Duerer mongram.png|{{Wp|en:Albrecht Dürer|Albrecht Dürer}}
File:Jean-Marc Ehanno,signature.jpg|{{Wp|en:Jean-Marc Ehanno|Jean-Marc Ehanno}}
File:El Greco autograph.svg|{{Wp|en:El Greco|El Greco}}
File:Ingres autograph.png|{{Wp|en:Jean Auguste Dominique Ingres|Jean Auguste Dominique Ingres}}
File:Klee autograph.svg|{{Wp|en:Paul Klee|Paul Klee}}
File:Picasso Signatur.jpg|{{Wp|en:Pablo Picasso|Pablo Picasso}}
File:Rubens autograph.png|{{Wp|en:Peter Paul Rubens|Peter Paul Rubens}}
File:Toulouse-Lautrec monogram.svg|{{Wp|en:Henri de Toulouse-Lautrec|Henri de Toulouse-Lautrec}}
File:Van Gogh autograph.svg|{{Wp|en:Vincent Van Gogh|Vincent Van Gogh}}
&lt;/gallery&gt;
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>2zrsry0w8rkqcw8z1f1gsc5s1tcseep</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Opbouwen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37646</id>
    <revision>
      <id>422328</id>
      <parentid>334881</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:04:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4586" sha1="oyjcvc16zay7evzrhojc2icb9oai7lt" xml:space="preserve">Begin na de eerste schets op de ondergrond het schilderij op te bouwen.

Iedereen zal dat anders doen, maar het makkelijkst is de volgende stappen te nemen:
* Geef het witte doek een kleur, zie [[Schilderen/Gekleurde ondergrond]]
* Breng de schets over op je doek met houtskool, veeg het vervolgens bijna allemaal weg. 
* Of: maak een onderschildering - een tekening met verf. 
* Vul de grootste vlakken in met kleur, met sterk verdunde verf. Doe dat niet alleen bij het onderwerp, maar ook met de achtergrond.
* Stap achteruit en bekijk je schilderij, wijzig wat nodig is.
* Werk over het hele schilderij, veeg gerust een likje van een kleur van een van de vlakken vlak door een ander vlak van een andere kleur
* Ga nu werken met iets dekkender verf, en geef langzamerhand meer details aan.
* Doe telkens weer een paar stappen achteruit om het resultaat te bekijken.
* De voorlaatste stap kan je gebruiken om de lichte plekken nog iets meer op te lichten, de schaduwen wat donkerder te maken als dat nodig is.
* Eindig met de details, eventueel met dikke streken impasto. Daar moet je niet meer overheen schilderen.

== Ondertekening  ==
Er zijn veel manieren om van een eerste idee tot een eindresultaat te komen. Natuurlijk kan je een voorbereiding helemaal weglaten en meteen met verf op doek beginnen. Maar als beginnend schilder kun je beter eerst een schets op papier maken en deze vervolgens overzetten als ondertekening in houtskool op het doek. Let bij het maken van de ondertekening vooral op de compositie en of het onderwerp interessant op het doek staat. Veeg daarna de {{Wp|houtskool|houtskool}} zover weg dat alleen nog dunne lijnen zichtbaar zijn.

''Potlood kan je beter niet voor een ondertekening gebruiken, want dat blijft heel vaak zichtbaar door de verflagen heen. Tenzij je dat niet erg vindt natuurlijk, de potloodlijnen kunnen ook wat toevoegen.''

== Onderschildering ==
Maak daarna een onderschildering in één kleur, waarbij je de verf goed verdund hebt met {{Wp|terpentijn|terpentijn}} of water in geval van acrylverf. Laat de onderschildering iets drogen en breng vervolgens de diepste schaduwen en de sterkste lichten aan met resp. donkere en lichte verf.

De kleur van de onderschildering zal doorschemeren in het definitieve schilderij. Veel schilders vinden het mooi om de onderschildering in een contrasterende kleur te maken dan het geplande eindresultaat. Kies bijvoorbeeld bij een portret voor een onderschildering in een koele, groen kleur. De warmere, roze/gele huidskleur geeft dan des te meer gloed. Schilder je een groene boom, begin dan met een rode onderschildering. Laat bij zo een keus de onderschildering goed drogen voordat je doorgaat. 

''Je kan de onderschildering ook voor een olieverfschilderij met acrylverf uitvoeren. Volgende lagen olieverf hechten daar goed op, mits de acrylverf droog is.''

{{Schildervoorbeeld4|File:Lucas Cranach the Younger - Portrait of Princess Elisabeth of Saxony - Google Art Project.jpg|File:Léonard de Vinci - Adoration des mages 2.jpg|File:Jacques-Louis David - Portrait of General Bonaparte - WGA06077.jpg|File:Nyuta (A.I.Lebedeva, nee Makarova, painter's daughter) by I.Makarov (1860s).jpg|Lucas Cranach de Jonge, met een gedetailleerde onderschildering in lijnen, alsof het getekend is. Verf is beter te overschilderen dan bijvoorbeeld potlood|Léonardo da Vinci - detail met deels getekende en deels ruw geschilderde schets als ondergrond|Jacques-Louis David - Portret van Napoleon, met globale onderschildering|I.Makarov (rond 1860). Hier heeft de schilder een gekleurde ondergrond gemaakt, en zijn duidelijk de schaduwen en hoge lichten die eerst zijn aangebracht zichtbaar|
Om te zien hoe het proces gaat, van ondertekening naar eindresultaat, is het zinvol om schilderijen te bekijken die nog niet af zijn. Hierboven een aantal voorbeelden. Door de eeuwen heen is de techniek van de eerst opzet niet veranderd.}}

==Verder opbouwen==
Werk vervolgens steeds verder in lagen, tot het eindresultaat voor ogen hebt. Als je werkt met olieverf kan het schilderij te modderig worden door het mengen. Er zit dan niets anders op dan het werk een paar dagen te laten rusten, of het teveel aan verf te verwijderen met &quot;tonking&quot;. Daarna kan je weer verder gaan. Lees in de volgende hoofdstukken verder, hetzij over [[Schilderen/Olieverftechnieken|olieverftechnieken]] of [[Schilderen/Acrylverftechnieken|acrylverftechnieken]].

Eindig in elk geval je schilderij met het aanbrengen van de laatste details, de felste lichtplekken en natuurlijk je [[Schilderen/Signeren|handtekening]].
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>oyjcvc16zay7evzrhojc2icb9oai7lt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maatschappijleer/Basisbegrippen maatschappijleer/Begrippen wat is maatschappijleer?</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37843</id>
    <revision>
      <id>422312</id>
      <parentid>381024</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:33:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Links}}</comment>
      <origin>422312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11488" sha1="mff3ecvfaalkia1bhsp6qv238g1dxdl" xml:space="preserve">{{TOC rechts}}
== Belang ==
; Belang
: Voordeel
: Iets waar je een voordeel bij hebt.
: Iets wat je belangrijk vindt omdat het voordelig of nuttig is.

; Betrouwbaarheid
: Eerlijkheid
: Om na te gaan of informatie betrouwbaar is kun je kijken naar de bronvermelding, het onderscheid tussen feiten en meningen en of het onderwerp van verschillende kanten wordt belicht.

; Bron
: Oorsprong
: Bronvermelding, een overzicht van gebruikte informatiebronnen

== CBS ==
; CBS
: Centraal Bureau voor de Statistiek
: Heeft als taak het publiceren van betrouwbare en samenhangende statistische informatie.
: Het Centraal Bureau voor de Statistiek is in Nederland de instantie waar de verzameling, bewerking en publicatie van de statistieken ten behoeve van overheid, wetenschap en bedrijfsleven zijn gecentraliseerd.

; Communicatie* 
: Kennisgeving
: Het doorgeven van informatie
: Communicatie is een proces van informatie-uitwisseling. 
: Bij communicatie is er altijd sprake van een zender, een boodschap met informatie en een ontvanger.

; Communicatieruis*
: De overdracht van informatie verloopt niet goed.
: Ruis is een verzamelnaam voor storingen in menselijke communicatie.

; Compromis
: Middenweg
: Een tussenoplossing.
: Een compromis is een zodanige voorkoming of beëindiging van een conflict, dat geen van de strijdende partijen voor 100% zijn/haar zin of gelijk heeft gekregen, maar dat voor beide partijen aanvaardbaar is.

== Dilemma* ==
; Dilemma*
: Een lastige keuze.
: Een lastige keuze uit twee of meer alternatieven die beide of allemaal voor en/of nadelen hebben.

; Discriminatie
: Discriminatie betekent letterlijk &quot;het maken van onderscheid&quot;.
: Het onrechtmatig onderscheid maken tussen mensen of groepen.
: Mensen van een bepaalde groep anders behandelen op grond van kenmerken die in de gegevens situatie niet van belang zijn.

== Fatsoensnorm ==
; Fatsoensnorm
: Beleefdheidsregel
: Ongeschreven regel.
: Regels waaraan personen zich dienen te houden als zij fatsoenlijk willen zijn; hetgeen normaal gesproken als maat wordt genomen.

== Gezag* ==
; Gezag*
: Invloed
: Formele macht: officieel vastgelegd in regels en wetten.

; Grondrechten
: Basiswetten
: Wetten die zo fundamenteel zijn voor de vrijheid, de ontplooiing, het welzijn en de bescherming van het individu en van groepen, dat ze in de grondwet zijn vastgelegd.

; Grondwet
: Constitutie
: Staatsregeling
: In het staatsrecht is een constitutie de grondslag van een staat. Deze is vaak, maar niet altijd, vastgelegd in een grondwet, een document waarin de grondrechten en/of de organisatiestructuur van de staat in een bepaald land beschreven staan.

== Hoor en wederhoor* ==
; Hoor en wederhoor*
: De verschillende betrokkenen zijn gehoord.
: Het beginsel van hoor en wederhoor is een principe uit de rechtspraak en de journalistiek dat inhoudt dat, als iemand beschuldigd wordt, er geluisterd moet worden naar wat de beschuldigde er op heeft te zeggen, voor er over hem geoordeeld wordt.

== Indoctrinatie* ==
; Indoctrinatie*
: Eenzijdig onderwijzen
: Bij indoctrinatie wordt er, in tegenstelling tot bij leren, geacht niet zelf na te denken en de ideeën en opvattingen kritiekloos over te nemen. 
: Eenzijdige opvattingen en meningen worden langdurig en systematisch opgedrongen met de bedoeling dat het publiek deze opvattingen kritiekloos accepteert.

; Invloed
: Overwicht
: Informele macht: niet vastgelegd in regels.

== Klassiek grondrecht ==
; Klassiek grondrecht
: De Grondwet bevat regels voor onze staatsinrichting. Ook legt de wet de grondrechten van burgers vast.
: Rechten die de overheid moet garanderen.

== Leerplicht ==
; Leerplicht
: De wettelijke verplichting kinderen onderwijs te laten volgen.

== Maatschappelijk probleem* ==
; Maatschappelijk probleem*
: We spreken van een maatschappelijk probleem als: het probleem gevolgen heeft voor grote groepen in de samenleving; het probleem alleen gemeenschappelijk kan worden opgelost, waardoor de overheid zich moet bezighouden met de oplossing van het probleem; het probleem te maken heeft met tegenstellingen.

; Maatschappelijke gedragsregel (maatschappelijke normen)
Onbeschreven regels die de meeste mensen vanzelfsprekend vinden en die voort komen uit geloof, tradities en gewoonten. (niet in een korte broek naar een begrafenis, iemand een hand geven).

; Macht*
: Iemand laten doen wat jij wilt.
: Het vermogen om het gedrag en/of denken van anderen (sterk) te beïnvloeden.

; Machtsmiddel*
: Een middel waarmee je het gedrag van anderen kunt beïnvloeden.

; Machtsbron
: De manier waarop je macht verkrijgt.

; Manipulatie*
: Feiten worden opzettelijk weggelaten of verdraaid zonder dat de ontvanger dit merkt.

; Montesquieu
: Een Frans filosoof. Hij wordt beschouwd als een van de grondleggers van de sociologie en als een van de belangrijkste filosofen van de Verlichting.

; Mening
: Wat je van iets vindt.
: Wat je van een subject of object vindt. Hoe je hierover oordeelt.
: Een mening (Indogermaans moino: wissel, ruil) is een in de mens aanwezige subjectieve opvatting, dan wel attitude, ten opzichte van toestanden, gebeurtenissen of andere personen.

; Minister
: Een minister is een persoon die deelneemt aan de regering van een land, en die over het algemeen ook leiding geeft aan een ministerie.

== Norm* ==
; Norm*
: Normen zijn regels die aangeven welk gedrag van mensen verwacht wordt.
: Opvattingen over hoe je op grond van een bepaalde waarde behoort te gedragen.

== Objectief* ==
; Objectief*
: Feiten noemen we objectief omdat ze iets zeggen over de werkelijkheid.

; Onrechtvaardigheid
: Een behandeling die iemand onrecht aandoet of een toestand die onrecht inhoudt.

; Overheid
: De overheid is het hoogste bevoegd gezag op een bepaald territorium of grondgebied.

== Parlementaire democratie ==
; Parlementaire democratie*
: In een parlementaire democratie wordt de bevolking van het land vertegenwoordigd door het parlement.
: Een parlementaire democratie is een representatieve democratie waarbij de burgers via gekozen vertegenwoordigers in het parlement, de wetgevende macht, invloed hebben op het beleid.

; Pluriforme samenleving*
: Een samenleving waarin mensen wonen met heel verschillende leefwijzen, verschillende waarden en normen en soms van verschillende etnische afkomst.

; Politie
: De politie is een overheidsdienst belast met de handhaving van openbare orde en veiligheid, het opsporen en onderzoeken van strafbare feiten, directe hulpverlening en het uitvoeren van aanhoudingen.
: Bij een misdrijf verzamelt de politie informatie over het strafbare feit.

; Politiek probleem*
: Bij een maatschappelijk probleem is automatisch sprake van een politiek probleem.
: Een politiek probleem is een ongewenst en veranderbaar beschouwde situatie waarbij de overheid betrokken is of zou moeten zijn. (Woerdman)

; Propaganda*
: Er wordt bewust eenzijdige informatie gegeven met als doel de mening van mensen te beïnvloeden.
: Propaganda is een vorm van communicatie waarbij door de belanghebbende partij wordt getracht aanhangers voor haar gedachtegoed te winnen door het bespelen van de publieke opinie.
: Reclame kun je beschouwen als een vorm van propaganda.

== Recht ==
; Recht
: Recht is een verzamelnaam voor alle regels die er bestaan.
: Geeft aan wat je mag doen en waar je recht op hebt.
: Geheel van regels die in de samenleving van een land of regio gelden.

; Rechtsnorm
; Een (gedrags)regel die vastgelegd is in wetten.

; Rechtsorde
: Het geheel van rechtsregels en rechtsbeginselen en de manier waarop het recht is georganiseerd.

; Rechtsstaat*
: Een rechtstaat stelt de belangrijkste regels vast voor burgers en de overheid
: Een staat waarin burgers met grondrechten worden beschermd tegen willekeur van de overheid.

; Referentiekader
: De 'selectieve-waarnemings-bril' waardoor je kijkt.
: Alles wat je bezit aan kennis, ervaringen, normen, waarden en gewoontes.

== Selectieve waarneming* ==
; Selectieve waarneming*
: Als iemand bewust of onbewust keuzes maakt bij het waarnemen.
: Informatie wordt zodanig vervormd dat deze zo veel mogelijk past in ons referentiekader.
: Selectieve waarneming wil zeggen dat je keuzes maakt bij het waarnemen van zaken.

== Sleutelvragen* ==
; Sleutelvragen*
: Analysevragen
: Onderzoeksvragen
: Vragen die helpen bij het oplossen van maatschappelijke problemen.
: Sleutel of analysevragen hebben te maken met actoren, politieke besluitvorming, oorzaken en gevolgen en vergelijkingen.

; Sociaal grondrecht
: Hierin is vastgelegd dat de overheid een zorgplicht heeft tegenover burgers.
: Een sociaal grondrecht is een grondrecht dat actief optreden van de overheid vereist, bijvoorbeeld het recht op werk, huisvesting of onderwijs.
: Werkgelegenheid, bestaanszekerheid, leefbaarheid en milieu, volksgezondheid, woongelegenheid en onderwijs. 
: De grondrechten zijn zogenaamde instructienormen; ze vormen een instructie aan de overheid om ervoor te zorgen dat er sociale gerechtigheid heerst en dat burgers zich voldoende kunnen ontplooien.

; Sociale cohesie*
: De samenhang tussen mensen in een gemeenschap of samenleving.

; Sociale ongelijkheid*
: Een ongelijke verdeling van maatschappelijke kansen, inkomen en politieke macht.
: De ongelijke verdeling over personen en groepen van zaken die belangrijk worden geacht in een samenleving. 
: De ongelijke waardering en behandeling van hen op basis van maatschappelijke positie en leefstijl. Ook rechten en plichten zijn niet gelijkelijk verdeeld.

; Sociale rechtsstaat
: Een rechtsstaat is een sociale rechtsstaat wanneer er in de grondwet de sociale grondrechten van een mens zijn opgenomen.

; Sociale verplichting*
: Een regel die je wordt opgelegd door je omgeving.
: Een verplichting die je in bepaalde situaties wordt opgelegd door je omgeving.
: Verplichting die je in bepaalde situaties wordt opgelegd door je omgeving of door jezelf wordt opgelegd. Kan ook aan de hand van een norm zijn.

; Stereotype*
: Een vaststaand beeld van een hele groep mensen.
: Een stereotype is een overdreven beeld van een groep mensen dat vaak niet overeenkomt met de werkelijkheid.

; Subjectief*
: Persoonlijke opvattingen.
: Meningen zijn subjectief als ze alleen laten zien hoe iemand ergens over denkt.

== Verzorgingsstaat* ==
; Verzorgingsstaat*
: In een verzorgingsstaat zorgt de overheid voor haar burgers.
: Een verzorgingsstaat is een sociaal systeem waarin de staat primaire verantwoordelijkheid draagt voor het welzijn van zijn burgers, zoals in kwesties van gezondheidszorg, onderwijs, werkgelegenheid en sociale zekerheid.

; Vooroordeel*
: Een vooroordeel is een mening die niet op feiten is gebaseerd. 
: Als je iets over iemand oordeelt zonder dat je die persoon of zaak hebt leren kennen.

; Vrijheid
: Vrij zijn van (overheids)bemoeienis.

== Waarde* ==
; Waarde*
: Een uitgangspunt of principe dat mensen belangrijk vinden in hun leven.
: Sociale waarden zijn idealen en motieven die in een samenleving of groep als nastrevenswaardig worden beschouwd.

; Wet
: Wetten zijn geschreven rechtsregels.
: Elke wet is onderdeel van het recht, maar het recht is breder dan enkel wetten.

== Literatuurlijst ==
* Witteveen, W. (2001). &lt;i&gt;De geordende wereld van het recht&lt;/i&gt; (2e ed.). Amsterdam, Nederland: Amsterdam University Press.
* Lesaffer, R. (2008). &lt;i&gt;Inleiding tot de Europese rechtsgeschiedenis&lt;/i&gt; (2e ed.). Leuven, België: Universitaire Pers Leuven.
* Devos, C. (2006). &lt;i&gt;De kleermakers en de keizer.&lt;/i&gt; Gent, België: Academia Press.
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>mff3ecvfaalkia1bhsp6qv238g1dxdl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maatschappijleer/Basisbegrippen maatschappijleer/Begrippen rechtsstaat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37844</id>
    <revision>
      <id>422310</id>
      <parentid>322826</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:33:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30247" sha1="381pv3hix73b4nw6bu4w99b975n1ymr" xml:space="preserve">{{TOC rechts}}
== Aanhouden ==
; Aanhouden (arresteren)
: Gevangennemen
: Arresteren en meenemen naar het politiebureau voor verhoor.
: Van overheidswege in hechtenis nemen.

; Absolute macht
: Volkomen heerschappij
: De vorst beschikt over volledig regerende autoriteit; hij is niet door wetten gebonden, noch is hij verantwoording verschuldigd.

; Absolute monarchie
: Onbegrensd koningschap
: De absolute monarchie of het absolutisme is een regeringsvorm waarbij de vorst over volledig regerende autoriteit beschikt; hij is niet door wetten gebonden, noch is hij verantwoording verschuldigd.

; Advocaat
:

; Analysevragen
: Onderzoeksvragen
: Vragen die helpen bij het oplossen van maatschappelijke problemen.
: Analysevragen hebben te maken met actoren, politieke besluitvorming, oorzaken en gevolgen en vergelijkingen.

; Anonieme getuigenverklaring
: Geheime verklaring
: Getuige wiens identiteit niet bekend is. 
: Bijvoorbeeld de rechter-commissaris staat een anonieme getuigenverklaring toe in het onderzoek tegen de afgezette leider van de Hell's Angels, Willem van Boxtel alias 'Big Willem' en twee medeverdachten.

== Belang ==
; Belang
: Voordeel
: Iets waar je een voordeel bij hebt.
: Iets wat je belangrijk vindt omdat het voordelig of nuttig is.

; Belastingplicht
: Gedwongen geldheffing
: Iedereen met een inkomen betaalt belasting.

; Bestuursrecht
: Administratief recht
: Centraal in het bestuursrecht staat de verhouding tussen de burger en de overheid.
: Het bestuursrecht (ook wel administratief recht genoemd) regelt de manier waarop het openbaar bestuur kan ingrijpen in de openbare rechtsorde.
: Bestuursrecht regelt de werkwijzen en de handelswijzen van bestuursorganen in het vervullen van hun bestuurlijke taken in relatie tot natuurlijke personen en rechtspersonen (burgers).

; Betrouwbaarheid
: Eerlijkheid
: Om na te gaan of informatie betrouwbaar is kun je kijken naar de bronvermelding, het onderscheid tussen feiten en meningen en of het onderwerp van verschillende kanten wordt belicht.

; Bijkomende straf
: Intrekking van het rijbewijs, een stadionverbod, beroepsverbod, etc.

; Bron
: Oorsprong
: Bronvermelding, een overzicht van gebruikte informatiebronnen

; Burgerlijk recht
: Civiel recht
: Privaatrecht
: Burgerlijk recht beschrijft de regels voor de onderlinge verhoudingen tussen personen (dus personen- en familierecht, ondernemingsrecht en vermogensrecht)

== Cassatie ==
; Cassatie
: Vernietiging
: Cassatie is een begrip uit het recht. 'In cassatie gaan' betekent dat men beroep aantekent bij het hoogste rechtsprekend orgaan van het land tegen een uitspraak van een lagere rechter. 

; CBS
: Centraal Bureau voor de Statistiek
: Heeft als taak het publiceren van betrouwbare en samenhangende statistische informatie.
: Het Centraal Bureau voor de Statistiek is in Nederland de instantie waar de verzameling, bewerking en publicatie van de statistieken ten behoeve van overheid, wetenschap en bedrijfsleven zijn gecentraliseerd.

; Censuskiesrecht
: Cijnskiesrecht
: Cijnskiesstelsel
: Als bij verkiezingen het stemrecht is voorbehouden aan personen die vermogend genoeg zijn om minimaal een bepaald bedrag aan belastingen te betalen.
: Aanvankelijk mochten alleen mannen stemmen die belasting betaalden. 

; Checks and balances
: Driemachtenleer
: De drie machten controleren elkaar en 'houden elkaar scherp'.
: Dit is een systeem waarbij overheidsbevoegdheden over verschillende organen worden verspreid en ieder orgaan bij de uitoefening van zijn bevoegdheden verantwoording verschuldigd is aan een ander orgaan.

; Communicatie
: Kennisgeving
: Het doorgeven van informatie
: Communicatie is een proces van informatie-uitwisseling. 
: Bij communicatie is er altijd sprake van een zender, een boodschap met informatie en een ontvanger.

; Communicatieruis
: De overdracht van informatie verloopt niet goed.
: Ruis is een verzamelnaam voor storingen in menselijke communicatie.

; Compromis
: Middenweg
: Een tussenoplossing.
: Een compromis is een zodanige voorkoming of beëindiging van een conflict, dat geen van de strijdende partijen voor 100% zijn/haar zin of gelijk heeft gekregen, maar dat voor beide partijen aanvaardbaar is.

; (Constitutionele) monarchie
: Een monarchie is van origine een regeringsvorm waarbij de macht bij één persoon berust, de monarch. 
: In een constitutionele monarchie is de macht van de vorst in een grondwet is vastgelegd.

; Criminaliteit
: Misdadigheid
: Alle misdrijven die in de wet staan omschreven.
: Met criminaliteit wordt (ruim genomen) bedoeld als alles wat niet mag en slecht is, zoals diefstal, moord enz
: Criminaliteit kan zeer algemeen worden gedefinieerd als alles wat door een wettelijke bepaling als misdrijf strafbaar is gesteld.

== Dictatuur ==
; Dictatuur
: Een machthebber of een partij bepaalt, vaak heel willekeurig, wat de regels zijn.

; Dilemma
: Een lastige keuze uit twee of meer alternatieven.

; Discriminatie
: Discriminatie betekent letterlijk &quot;het maken van onderscheid&quot;.
: Het onrechtmatig onderscheid maken tussen mensen of groepen.
: Mensen van een bepaalde groep anders behandelen op grond van kenmerken die in de gegevens situatie niet van belang zijn. 

; DNA-plicht
: Mensen die verdacht worden of veroordeeld zijn voor strafbare feiten moeten wangslijm afstaan aan justitie.

; Dualistisch stelsel
: Staatsinrichting waarbij verschillende overheidsbevoegdheden (mandaten) door verschillende personen of organen worden uitgeoefend.
: Op gemeentelijk niveau bijvoorbeeld: een wethouder kan geen raadslid zijn.	

; Dwangmiddelen 
: Bepaalde bevoegdheden van de politie en/of officier van justitie ten aanzien van een verdachte.
: Bekende dwangmiddelen zijn bijvoorbeeld iemand fouilleren of vasthouden op het politiebureau.

== EVRM ==
; Eigenrichting
: Als slachtoffers of nabestaanden zelf voor rechter gaan spelen en bijvoorbeeld wraak gaan nemen.

; EVRM 
: Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens en Fundamentele Vrijheden
: Het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (EVRM) is een Europees verdrag waarin mensen- en burgerrechten voor alle inwoners van de verdragsluitende staten zijn geregeld.

== Fatsoensnorm ==
; Fatsoensnorm
: Beleefdheidsregel
: Ongeschreven regel.
: Regels waaraan personen zich dienen te houden als zij fatsoenlijk willen zijn; hetgeen normaal gesproken als maat wordt genomen.

; Fouilleren (preventief)
: Doorzoeken
: In het strafrecht is fouilleren geregeld in het Wetboek van Strafvordering en de Wet wapens en munitie. De strafrechtelijke situatie is vrij streng.
: Fouilleren is het 'aan zijn kleding onderzoeken' uit artikel 55b Sv. Er moet sprake zijn van een verdenking van een strafbaar feit (in de zin van artikel 27 Sv.) en fouillering kan alleen plaatsvinden als dat nodig is om de identiteit vast te stellen.
: Preventief fouilleren mag in door de burgemeester aangewezen gebieden.

== Geweldsmonopolie ==
; Geldboete
: Als je een geldboete niet betaalt, moet je voor elke 50 Euro een dag vervangende hechtenis uitzitten (gevangenisstraf).
: De hoogte van de boete hangt af van de overtreding of het misdrijf.
: Van 55 Euro voor lichte overtredingen (fietsen zonder licht) tot 820.000 voor zware misdrijven (drugshandel).

; Gerechtshof
: Hier kun je in hoger beroep gaan als je het niet eens bent met het vonnis.
: De strafzaak wordt dan in het gerechtshof opnieuw gedaan.
: Deze laatste uitspraak is dan vervolgens geldig.

; Geweldsmonopolie
: Alleenrecht op dwang
: De overheid heeft meer macht en mag als enige geweld gebruiken.

; Gezag
: Invloed
: Formele macht: officieel vastgelegd in regels en wetten.

; Grondrechten
: Basiswetten
: Wetten die zo fundamenteel zijn voor de vrijheid, de ontplooiing, het welzijn en de bescherming van het individu en van groepen, dat ze in de grondwet zijn vastgelegd.

; Grondwet
: Constitutie
: Staatsregeling
: In het staatsrecht is een constitutie de grondslag van een staat. Deze is vaak, maar niet altijd, vastgelegd in een grondwet, een document waarin de grondrechten en/of de organisatiestructuur van de staat in een bepaald land beschreven staan.

== Hoge Raad (hooggerechtshof) ==
; Hoge Raad (hooggerechtshof)
: Hier kun je in cassatie gaan. Er wordt dan gekeken of de rechtszaak goed verlopen is.
: In Nederland is de Hoge Raad de hoogste rechter in civiele zaken, strafzaken en belastingzaken. 
: Het hooggerechtshof of opperste gerecht is in diverse landen het rechtsprekend orgaan dat bovenaan staat in de rechtsprekende hiërarchie.

; Hoor en wederhoor
: De verschillende betrokkenen zijn gehoord.
: Het beginsel van hoor en wederhoor is een principe uit de rechtspraak en de journalistiek dat inhoudt dat, als iemand beschuldigd wordt, er geluisterd moet worden naar wat de beschuldigde er op heeft te zeggen, voor er over hem geoordeeld wordt. 

; Huiszoekingsbevel
: Een huiszoeking is het door de politie of een andere opsporingsambtenaar binnentreden in een woning zonder toestemming van de bewoner, met het doel om mogelijk bewijs voor een strafbaar feit op te sporen en zo nodig in beslag te nemen.
: Voor het binnentreden in een woning is doorgaans een machtiging vereist, meestal huiszoekingsbevel genoemd.

== Indoctrinatie ==
; Indoctrinatie
: Eenzijdig onderwijzen
: Bij indoctrinatie wordt er, in tegenstelling tot bij leren, geacht niet zelf na te denken en de ideeën en opvattingen kritiekloos over te nemen. 
: Eenzijdige opvattingen en meningen worden langdurig en systematisch opgedrongen met de bedoeling dat het publiek deze opvattingen kritiekloos accepteert.

; Infiltratie
: 
: Het binnendringen van vijandelijk gebied of bepaalde kringen om informatie te verkrijgen.
: (Strafprocesrecht) de politie neemt deel of verleent medewerking aan een groep van personen waarbinnen, naar redelijkerwijs kan worden vermoed, misdrijven worden beraamd of gepleegd.
: De infiltrant neemt deel aan de activiteiten van het milieu en rapporteert daarover.

; Invloed
: Overwicht
: Informele macht: niet vastgelegd in regels.

; In beslag nemen
: Verbeurdverklaren
: Eigendom van de verdachte mag als bewijsmateriaal in beslag worden genomen.
: De officier van justitie of de rechter beslist later of iemand zijn spullen na een rechtszaak terug krijgt.

== Jurisprudentie ==
; Jeugdstrafrecht
: Lichte misdrijven via bureau halt.
: Bij zwaardere misdrijven komt een jongere voor een kinderrechter.
: Jongeren tussen de 12 en 15 jaar kunnen maximaal één jaar jeugddetentie krijgen.
: Jongeren van 16 en 17 jaar kunnen maximaal twee jaar jeugddetentie krijgen.
: Jongeren tussen de 16 en 23 jaar zijn samen verantwoordelijk voor één derde van alle misdrijven in Nederland.

; Jurisprudentie
: Het geheel van uitspraken door rechters.

; Juryrechtspraak
: In de rechtspraak is een jury een groep burgers die de schuldvraag van een verdachte beoordeelt.
: In Amerika en Engeland bestaat juryrechtspraak: daar oordeelt een burgerpanel over de schuld van verdachten.

== Klassenjustitie ==
; Kantonrechter
: Behandelt overtredingen.

; Klassenjustitie
: Mensen uit de hogere sociale klasse door justitie worden bevooroordeeld boven mensen uit de lagere sociale klasse. 
: Van klassenjustitie is sprake wanneer meer vermogenden of beter opgeleiden door wetgeving, behandeling of rechterlijke uitspraken bevoorrecht worden ten opzichte van anderen.

; Klassiek grondrecht
: De Grondwet bevat regels voor onze staatsinrichting. Ook legt de wet de grondrechten van burgers vast.
: Rechten die de overheid moet garanderen.

== Leerplicht ==
; Leerplicht
: De wettelijke verplichting kinderen onderwijs te laten volgen.

; Legaliteitsbeginsel
: De overheid mag alleen beperkingen opleggen aan de vrijheid van burgers als die beperkingen in wetten zijn vastgelegd en voor iedereen gelden.

== Maatschappelijk probleem ==
; Maatschappelijke gedragsregel (maatschappelijke norm)*
Onbeschreven regels die de meeste mensen vanzelfsprekend vinden en die voort komen uit geloof, tradities en gewoonten. (niet in een korte broek naar een begrafenis, iemand een hand geven).

; Machtiging tot binnentreding*
: Voor het binnentreden van een woning gelden bijzondere regels die zijn neergelegd in de Algemene wet op het binnentreden (Awbi).
: Voor het binnentreden in een woning zonder toestemming van de bewoner is steeds een schriftelijke machtiging vereist. In de praktijk is het meestal de hulpofficier van justitie die de machtiging afgeeft, maar ook een officier van justitie of een advocaat-generaal kan een machtiging afgeven.

; Meervoudige kamer*
: Behandeld ernstige misdrijven.
: Een meervoudige kamer heeft drie rechters. De uitspraak wordt altijd gedaan op een speciale zitting, 14 dagen na de behandeling van de strafzaak. 

; Montesquieu
: Een Frans filosoof. Hij wordt beschouwd als een van de grondleggers van de sociologie en als een van de belangrijkste filosofen van de Verlichting.

; Mening
: Wat je van iets vindt.
: Wat je van een subject of object vindt. Hoe je hierover oordeelt.
: Een mening (Indogermaans moino: wissel, ruil) is een in de mens aanwezige subjectieve opvatting, dan wel attitude, ten opzichte van toestanden, gebeurtenissen of andere personen.

; Misdrijf
: Meer ernstige strafbare feiten.
: In het Nederlandse strafrecht is een misdrijf net als een overtreding een strafbaar feit.

; Minister
Een minister is een persoon die deelneemt aan de regering van een land, en die over het algemeen ook leiding geeft aan een ministerie.

; Ministeriële verantwoordelijkheid

== Ne bis in idem-regel ==
; Ne bis in idem-regel
Letterlijk: niet tweemaal voor hetzelfde - Latijnse term in het strafrecht voor het beginsel dat iemand niet twee keer voor hetzelfde feit kan terechtstaan en mag worden gestraft.

; Norm
: Normen zijn regels die aangeven welk gedrag van mensen verwacht wordt.
: Opvattingen over hoe je op grond van een bepaalde waarde behoort te gedragen.

== Objectief ==
; Objectief
: Feiten noemen we objectief omdat ze iets zeggen over de werkelijkheid.

; Officier van justitie
: Een officier van justitie (afk. OvJ) is in Nederland een vertegenwoordiger van het Openbaar Ministerie (OM), vergelijkbaar met de procureur des Konings in België. 
; Heeft de leiding over over een opsporingsonderzoek en houdt in de gaten of alles zorgvuldig en eerlijk verloopt.
: Bij de behandeling van een misdrijf bepaalt de officier van justitie met behulp van her proces-verbaal een proces verbaal of er wel of geen rechtszaak moet komen.
: Nederland heeft ruim 800 officieren van justitie.

; Onafhankelijke rechters
: De onafhankelijkheid van rechters zorgt ervoor dat mensen geen eigen rechter gaan spelen, dat burgers worden beschermd tegen ongeoorloofd overheidsoptreden en dat burgers hun recht kunnen halen als zij zich benadeeld voelen door andere burgers of door bedrijven en instanties.

; Ondernemingsrecht
: Ondernemingsrecht is een onderdeel van het privaatrecht, dat zich bezighoudt met rechtspersonen en dan toegespitst op bedrijven met winstoogmerk, dus ondernemingen.
: De voorwaarden waaronder je bijvoorbeeld een vereniging of bv kunt oprichten.
: Stichtingen vallen hier meestal buiten.

; Onrechtvaardigheid
: Een behandeling die iemand onrecht aandoet of een toestand die onrecht inhoudt.

; Openbaar Ministerie (OM)
: Het Openbaar Ministerie (OM) of parket vormt in het strafrecht samen met de rechters de rechterlijke macht in Nederland.
: Anders dan de naam suggereert is het Openbaar Ministerie geen ministerie. Het valt onder het ministerie van Veiligheid en Justitie.
: Samen met de rechters vormt het Openbaar Ministerie de rechterlijke macht - zo staat het in de Wet op de rechterlijke organisatie.

; Openbare aanklager
: De openbaar aanklager is degene die namens 'de staat' of namens 'het volk' mensen die ervan verdacht worden de wet te hebben overtreden in staat van beschuldiging stelt.
: In Nederland heet de openbare aanklager officieel officier van justitie, bij het gerechtshof advocaat-generaal.

; Opperbevelhebber van het leger
: In Nederland heeft de regering heeft het oppergezag over de krijgsmacht. 

: Opvragen van speciale persoonsgegevens
: De politie heeft toestemming nodig van de officier van justitie als ze bankrekeningnummers, telefoonverkeer en internetgedrag wil opvragen.

; Overheid
: De overheid is het hoogste bevoegd gezag op een bepaald territorium of grondgebied.

; Overtreding.
: Een minder ernstig strafbaar feit
: Overtredingen zijn over het algemeen minder ernstig dan misdrijven, maar op de zwaarste overtredingen staat een hogere straf dan op de lichtste misdrijven.

== Parlementaire democratie ==
; Parlementaire democratie
: In een parlementaire democratie wordt de bevolking van het land vertegenwoordigd door het parlement.
: Een parlementaire democratie is een representatieve democratie waarbij de burgers via gekozen vertegenwoordigers in het parlement, de wetgevende macht, invloed hebben op het beleid.

; Personen- en familierecht
: Regelt zaken als het sluiten van een huwelijk, echtscheiding, geboorte, overlijden, en het adopteren van kinderen.
: Het personen- en familierecht is het onderdeel van het burgerlijk recht dat zich bezighoudt met afstamming, geboorte, huwelijk en echtscheiding en andere zaken in verband met de hoedanigheid, familiebetrekkingen en bevoegdheden van personen.

; Plea bargaining

; Pleidooi
: De advocaat vertelt een verhaal waarin hij de gedachte verdedigd. 
: Meestal vraagt hij om strafvermindering of vrijspraak.
: De officier van justitie mag reageren op het pleidooi.
: Ook de advocaat mag reageren op de reactie van de officier.

; Pluriforme samenleving
: Een samenleving waarin mensen wonen met heel verschillende leefwijzen, verschillende waarden en normen en soms van verschillende etnische afkomst.

; Politie
: De politie is een overheidsdienst belast met de handhaving van openbare orde en veiligheid, het opsporen en onderzoeken van strafbare feiten, directe hulpverlening en het uitvoeren van aanhoudingen.
: Bij een misdrijf verzamelt de politie informatie over het strafbare feit.

; Politierechter*
: Behandelt kleine misdrijven.

; Politiek probleem
: Een politiek probleem is een ongewenst en veranderbaar beschouwde situatie waarbij de overheid betrokken is of zou moeten zijn. (Woerdman)

; Propaganda
: Er wordt bewust eenzijdige informatie gegeven met als doel de mening van mensen te beïnvloeden.
: Propaganda is een vorm van communicatie waarbij door de belanghebbende partij wordt getracht aanhangers voor haar gedachtegoed te winnen door het bespelen van de publieke opinie. 

; Presidentieel vetorecht

; Preventief fouilleren
: Zie Fouilleren

; Privaatrecht (burgerlijk recht)
: Regelt de betrekkingen (relatie) tussen burgers onderling.
: Burgerlijk recht, ook wel herkenbaar als civiel recht of privaatrecht, beschrijft de regels voor de onderlinge verhoudingen tussen personen (dus personen- en familierecht, ondernemingsrecht en vermogensrecht). 

; Publiekrecht
: De inrichting van de staat en de relatie tussen burgers en overheid.
: Het publiekrecht geeft regels ten aanzien van de verhouding tussen de burger en de overheid (staatsrecht, bestuursrecht en strafrecht).

== Rassenjustitie ==
; Rassenjustitie
: Hetzelfde als klassenjustitie, maar hier draait het om rassenscheiding en racisme.

; Recht
: Recht is een verzamelnaam voor alle regels die er bestaan.
: Geeft aan wat je mag doen en waar je recht op hebt.
: Geheel van regels die in de samenleving van een land of regio gelden.

; Rechter
: Een rechter is iemand die rechtspreekt. 
: Meestal wordt met het woord rechter een magistraat van de rechterlijke macht bedoeld.
: De rechter is wettelijk verplicht een oordeel uit te spreken over een concreet geschil, dat hem voorgelegd wordt. 

; Rechterlijke macht
: De rechterlijke macht beoordeelt of mensen, maar ook rechtspersonen en de overheid, wetten hebben overtreden en doet uitspraak in conflicten.
: De rechterlijke macht is in een rechtsstaat de macht waaraan de rechtspraak is opgedragen. 

; Rechtsbescherming
: De grondwet beschermt burgers tegen andere burgers en tegen machtsmisbruik van de overheid.

; Rechtshandhaving
: Het handhaven van de rechtsorde.
: Door middel van sancties of juridische actie afdwingen dat een recht gerespecteerd wordt.

; Rechtsnorm

; Rechtsorde
: Het geheel van rechtsregels en rechtsbeginselen en de manier waarop het recht is georganiseerd.

; Rechtspersonen

; Rechtsstaat
: Een rechtstaat stelt de belangrijkste regels vast voor burgers en de overheid
: Een staat waarin burgers met grondrechten worden beschermd tegen willekeur van de overheid.

; Rechtvaardigheid

; Resocialisatie
: heropvoeding
: Met een straf probeert de overheid het gedrag van criminelen positief te beïnvloeden.

; Requisitoir
: Het verhaal van de officier van justitie waarin hij probeert aan te tonen dat de verdachte schuldig is.
: Ook vraagt hij in het requisitoir om een bepaalde straf aan de rechter.

== Selectieve waarneming ==
; Selectieve waarneming
: Als iemand bewust of onbewust keuzes maakt bij het waarnemen.
: Informatie wordt zodanig vervormd dat deze zo veel mogelijk past in ons referentiekader.
: Selectieve waarneming wil zeggen dat je keuzes maakt bij het waarnemen van zaken. 

; Seponeren
: Afzien van verdere rechtsvervolging.

; Schikken(transactie of strafbeschikking)
: Bij een transactie hoeft de verdachte niet meer voor de rechter te verschijnen en betaalt een geldbedrag of krijgt een taakstraf.
: Bij een strafbeschikking legt het OM zelf een straf op. Je kunt dit weigeren.

; Sociaal grondrecht
: Hierin is vastgelegd dat de overheid een zorgplicht heeft tegenover burgers.
: Een sociaal grondrecht is een grondrecht dat actief optreden van de overheid vereist, bijvoorbeeld het recht op werk, huisvesting of onderwijs.
: Werkgelegenheid, bestaanszekerheid, leefbaarheid en milieu, volksgezondheid, woongelegenheid en onderwijs. 
: De grondrechten zijn zogenaamde instructienormen; ze vormen een instructie aan de overheid om ervoor te zorgen dat er sociale gerechtigheid heerst en dat burgers zich voldoende kunnen ontplooien.

; Sociaal contract
: Afspraken waarbij beide partijen rechten en plichten hebben.

; Sociale cohesie
: De samenhang tussen mensen in een gemeenschap of samenleving.

; Sociale rechtsstaat
: Een rechtsstaat is een sociale rechtsstaat wanneer er in de grondwet de sociale grondrechten van een mens zijn opgenomen.

; Sociale verplichting
: Een regel die je wordt opgelegd door je omgeving.
: Een verplichting die je in bepaalde situaties wordt opgelegd door je omgeving.
: Verplichting die je in bepaalde situaties wordt opgelegd door je omgeving of door jezelf wordt opgelegd. Kan ook aan de hand van een norm zijn.

; Staande houden
: Laten stilstaan en vragen naar je personalia. 

; Staatsrecht
: Alle regels voor de inrichting van de Nederlandse staat.
: Het staatsrecht beschrijft de organisatie van de staat in al zijn geledingen. 
: Het omvat de regels die voorschrijven hoe de overheidsorganen samengesteld worden, op welke manier ze besluiten moeten nemen en tegenover wie ze verantwoording moeten afleggen.

; Stereotype
: Een vaststaand beeld van een hele groep mensen.
: Een stereotype is een overdreven beeld van een groep mensen dat vaak niet overeenkomt met de werkelijkheid.

; Strafbaarheid
: Iets is alleen strafbaar als het in de wet staat.

; Strafmaat
: Omvang van de straf.
: In de wet staat bij ieder strafbaar feit de maximale straf.

; Strafrecht
: Alle wettelijke strafbepalingen.
: Strafrecht is het geheel van rechtsregels waarin is vastgelegd welk gedrag strafwaardig wordt geacht, welke straffen op dit gedrag gesteld zijn en via welke weg strafoplegging gerealiseerd kan worden.

; Strafrechtelijke maatregel
: Naast de straf kan de rechter ook een strafrechtelijke maatregel opleggen om de samenleving te beschermen.
: Betalen van een schadevergoeding, onttrekking aan het verkeer, in beslag nemen van gestolen goederen, tbs, etc.

; Subjectief
: Meningen zijn subjectief omdat ze alleen laten zien hoe iemand ergens over denkt.

== Taakstraf ==
; Taakstraf
: Een werkstraf of een gedragstraining.

; Tbs (ter beschikkingstelling)
: Een gedwongen opname in een tbs kliniek wanneer de dader niet of verminderd toerekeningsvatbaar is.
: Bij goed gedrag kan de tbs'er met verlof.
: Als een tbs'er zich niet kan voegen in de samenleving, kan de rechter de tbs steeds verlengen met twee jaar.

; Tenlastelegging
: Aanklacht.
: De officier van justitie leest als openbare aanklager het strafbare feit voor waar de verdachte van beschuldigd wordt.

; Terechtzitting
: De behandeling van het strafbare feit door de rechter.

; Three Strikes and You're Out Law
: 

; Trias politica
: Het principe van de machtenscheiding.
: De trias politica, driemachtenleer of scheiding der macht(en) is een theorie van de staatsinrichting waarin de staat opgedeeld is in drie organen die elkaars functioneren bewaken.
: De trias politica wijst verschillende functies aan die in een rechtsstaat in ieder geval moeten worden uitgeoefend: wetgeving, uitvoering (of breder, bestuur) en rechtspraak. (Witteveen, 2001)

== Uitlokking ==
; Uitlokking

; Uitvoerende macht
: Zorgt ervoor dat eenmaal goedgekeurde wetten precies worden uitgevoerd.
: De uitvoerende macht voert de wetten uit en bestuurt het land, daarbij zelf de wetten nalevend. (Devos, 2006) 

== Vasthouden ==
; Vasthouden
: De politie mag de verdachte in het belang van het onderzoek zes uur op het bureau vasthouden.

; Verdachte
: Er bestaat een redelijk vermoeden van schuld.

; Verhoren

; Vermogensrecht
: Regelt alle zaken die te maken hebben met iemands vermogen.
:Het vermogensrecht geeft onder meer regels voor het verkrijgen van eigendom (bijvoorbeeld het verkrijgen van de eigendom van een woonhuis door middel van een notariële akte en inschrijving in de registers van het Kadaster), maar ook de regels voor het aangaan van schulden (het sluiten van een koopovereenkomst bijvoorbeeld).
: Twee grote gebieden in het vermogensrecht zijn het goederenrecht en het verbintenissenrecht.

; Vervolgen
: De officier van justitie stuurt het dossier naar de rechtbank en begint een rechtszaak.

; Verzorgingsstaat
: In een verzorgingsstaat zorgt de overheid voor haar burgers.
: Een verzorgingsstaat is een sociaal systeem waarin de staat primaire verantwoordelijkheid draagt voor het welzijn van zijn burgers, zoals in kwesties van gezondheidszorg, onderwijs, werkgelegenheid en sociale zekerheid.

; Vierde macht
: Ambtenaren heten ook wel de vierde macht omdat zij bij de totstandkoming en uitvoering van wetten ook zelfstandig beslissingen nemen.
: De vierde macht is een term die gebruikt wordt om machten aan te duiden die buiten de traditionele Trias Politica vallen.

; Vonnis
: De rechter vat samen wat hij wel en niet bewezen acht en legt eventueel een straf op.
: De kantonrechter en politierechten doen direct uitspraak.
: In de meervoudige kamer komt het vonnis na twee weken.

; Vooroordeel
: Een vooroordeel is een mening die niet op feiten is gebaseerd. 
: Als je iets over iemand oordeelt zonder dat je die persoon of zaak hebt leren kennen.

; Vrijheid
: Vrij zijn van (overheids)bemoeienis.

; Vrijheidsstraf
: gevangenisstraf
: Ongeveer één vierde van misdrijven wordt bestraft met een vrijheidsstraf.
: De maximumstraf voor een overtreding is één jaar. Hier spreken we van hechtenis.
: De maximumstraf voor zware misdrijven is levenslang.

== Waarde ==
; Waarde
: Een uitgangspunt of principe dat mensen belangrijk vinden in hun leven.
: Sociale waarden zijn idealen en motieven die in een samenleving of groep als nastrevenswaardig worden beschouwd.

; Wetboek van Strafrecht
: De meeste misdrijven en overtredingen staan in het Wetboek van strafrecht.
: Wat de strafbare feiten zijn en welke straffen ervoor kunnen uitgesproken worden, is te vinden in het Wetboek van Strafrecht (materieel strafrecht). 
: Het Nederlandse Wetboek van Strafrecht (in de rechtspraak vaak afgekort tot Sr of WvSr) vormt samen met het Wetboek van Strafvordering de basis van het Nederlandse strafrecht.

; Wetboek van strafvordering
: De bevoegdheden van van de politie en officier van justitie staan beschreven in het Wetboek van Strafvordering.
: Het Wetboek van Strafvordering (afgekort tot Sv.) bepaalt hoe strafbare feiten vervolgd worden (formeel strafrecht).

; wetgevende macht
: Stelt wetten vast waar de burgers (en de overheid) zich aan moeten houden.
: Deze staatsmacht bepaalt de inhoud van de wetten en het recht in een land.
: De wetgevende macht legt de belangrijkste regels inzake veiligheid, eigendom en arbeid vast. De macht om de naleving van deze regels af te dwingen komt toe aan de uitvoerende macht. (Lesaffer, 2008)

; Wet
: Wetten zijn geschreven rechtsregels.
: Elke wet is onderdeel van het recht, maar het recht is breder dan enkel wetten.

; Wet bijzondere opsporingsbevoegdheden
: In Nederland zijn de bijzondere opsporingsbevoegdheden van de politie geregeld in Boek 1 Titel IVA van het Wetboek van Strafvordering.
: Opsporingsmethoden die zeer risicovol zijn voor de integriteit en beheersbaarheid van de opsporing, of die een inbreuk maken op de grondrechten van burgers, vereisen een specifieke basis in de wet.

; Wet terroristische misdrijven
: Wet tot wijziging en aanvulling van het Wetboek van Strafrecht en enige andere wetten in verband met terroristische misdrijven. 
: Als reactie op de aanslagen van 11 september 2001 is in het verband van de Europese Unie op 13 juni 2002 een kaderbesluit over terroristische misdrijven vastgesteld.

; Witteboordencriminaliteit
: Witteboordencriminaliteit is een vorm van criminaliteit gepleegd door een persoon met een hoge sociale status.
: Witteboordencriminaliteit verwijst naar de witte boorden van de plegers, die immers vanwege de veronderstelde hoge sociale status meestal worden geacht een wit of licht overhemd te dragen.

== Literatuurlijst ==
* Witteveen, W. (2001). &lt;i&gt;De geordende wereld van het recht&lt;/i&gt; (2e ed.). Amsterdam, Nederland: Amsterdam University Press.
* Lesaffer, R. (2008). &lt;i&gt;Inleiding tot de Europese rechtsgeschiedenis&lt;/i&gt; (2e ed.). Leuven, België: Universitaire Pers Leuven.
* Devos, C. (2006). &lt;i&gt;De kleermakers en de keizer.&lt;/i&gt; Gent, België: Academia Press.

{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>381pv3hix73b4nw6bu4w99b975n1ymr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maatschappijleer/Maatschappijleer 3 havo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37955</id>
    <revision>
      <id>422299</id>
      <parentid>416764</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:26:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Links}}</comment>
      <origin>422299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14025" sha1="egkogpaogevfn3fjfutgq2qq1rpd4ab" xml:space="preserve">== Lesoverzicht ==
{| class=&quot;wikitable vatop&quot;
|-
! style=&quot;width:1%;&quot; |Les
! style=&quot;width:5%;&quot; | Thema
! style=&quot;width:5%;&quot; |Hoofdstuk
! style=&quot;width:10%;&quot; | Inhoud
! style=&quot;width:30%;&quot; | Onderwerpen
! style=&quot;width:25%;&quot; | Doelen
! style=&quot;width:20%;&quot; | Opdrachten
|-
| 1
| &lt;span style=&quot;transform:rotate(20deg);&quot;&gt;Wat is maatschappijleer?&lt;/span&gt;
| 1 Waarom maatschappij- leer?
| De samenleving - Maatschappelijke problemen - De Nederlandse samenleving - Maatschappijleer
|
# [[Maatschappijleer/Dia/De_samenleving_als_onbewoond_eiland|De samenleving als onbewoond eiland]]
# [[Maatschappijleer/Dia/Regels_in_de_samenleving|Regels in de samenleving]]
# [[Maatschappijleer/Dia/Een_maatschappelijk_probleem:_files|Een maatschappelijk probleem: files]]
# [[Maatschappijleer/Dia/Orgaandonatie:_een_persoonlijk_en_maatschappelijk_probleem|Orgaandonatie: een persoonlijk en maatschappelijk probleem]]
# [[Maatschappijleer/Dia/Maatschappelijk_en_politiek_probleem|Maatschappelijk en politiek probleem]]
# [[Maatschappijleer/Dia/Automatische_uitschakeling|Automatische uitschakeling]]
# [[Maatschappijleer/Dia/Voorbeelden_van_tegenstellingen|Voorbeelden van tegenstellingen]]
|
* voorbeelden geven van een maatschappelijk probleem/vraagstuk/dilemma
* vier kenmerken noemen van een maatschappelijk probleem/vraagstuk/dilemma
* bij een dilemma aangeven wat de keuzes zijn en aangeven wat mogelijke gevolgen zijn
* beargumenteren of de politiek al of niet verantwoordelijk is bij een bepaald maatschappelijk probleem
* een voorbeeld geven van een drogreden
| 
: 8/5 - mp, groepen, samenleving, opvattingen, media-aandacht, gemeenschappelijk, overheid, maatregel
: 10/6 - dilemma, voordelen, nadelen, keuzes, gevolgen
: 13/7 - mp, politiek, verantwoordelijk, argument, drogreden
|-
| 2
| Wat is maatschappij- leer?
| 2 Basisconcepten en sleutelvragen
| Waarden en normen - Belangen - Macht - Sociale ongelijkheid - Sociale cohesie - Analyseren van maatschappelijke vraagstukken
|
# [[Maatschappijleer/Dia/Het_experiment_van_Milgram|Het experiment van Milgram]]
# [[Maatschappijleer/Dia/Wat_hebben_waarden_en_normen_met_elkaar_te_maken%3F|Wat hebben waarden en normen met elkaar te maken?]]
# [[Maatschappijleer/Dia/Werkgevers_en_werknemers:_tegengestelde_belangen|Werkgevers en werknemers: tegengestelde belangen]]
# [[Maatschappijleer/Dia/Informele_macht:_Beyonce|Informele macht: Beyonce]]
# [[Maatschappijleer/Dia/Geschreven_en_ongeschreven_regels|Geschreven en ongeschreven regels]]
# [[Maatschappijleer/Dia/Sociale_ongelijkheid|Sociale ongelijkheid]]
# [[Maatschappijleer/Dia/Sociale_ongelijkheid_en_sociale_cohesie|Sociale ongelijkheid en sociale cohesie]]
|
* voorbeelden geven van machtsmiddelen
* machtsmiddelen herkennen aan de hand van een situatiebeschrijving
* waarden noemen bij opvattingen
* belangen noemen bij groepen en situaties
|
: 9/10 - macht, machtsmiddel
: 10/10 - maatschappelijke kwesties, waarden, maatregel
: 12/11 - belangen
|-
| 3
| Wat is maatschappij- leer?
| 3 Wat is waar, wat is niet waar?
| Betrouwbare informatie - Communicatieruis - In discussie
|
# [[Maatschappijleer/Dia/Betrouwbaarheid_van_informatie|Betrouwbaarheid van informatie]]
# [[Maatschappijleer/Dia/Nieuwsmedia_en_objectiviteit|Nieuwsmedia en objectiviteit]]
# [[Maatschappijleer/Dia/Selectieve_waarneming|Selectieve waarneming]]
# [[Maatschappijleer/Dia/Nepnieuws|Nepnieuws]] - [[Maatschappijleer/Dia/Nepnieuws_en_democratie|Nepnieuws en democratie]]
# [[Maatschappijleer/Dia/Subjectieve_krantenkoppen|Subjectieve krantenkoppen]]
# [[Maatschappijleer/Dia/Selectieve_waarneming_test|Selectieve waarneming test]]
|
* het verloop van communicatie beschrijven
* beargumenteren of er bij bepaalde vormen van communicatie sprake is van manipulatie
* beargumenteren of er in een nieuwsartikel sprake is van hoor- en wederhoor
* verschillen benoemen tussen, manipulatie, propaganda en indoctrinatie
|
: 7/13 - communicatie, zender, boodschap, ontvanger, ruis, referentiekader, selectieve waarneming, vooroordelen, stereotypering, manipulatie
: 9/14 - bronnen, wederhoor, feiten, meningen
: 12/15 - manipulatie, propaganda, indoctrinatie
|-
| 4
| Rechtsstaat
| 1 Recht en rechtvaardigheid
| Regels en wetten - Wat is Rechtvaardig? - Ontstaan van de rechtsstaat - Rechten en plichten - Rechtsgebieden
|
# [[Maatschappijleer/Dia/Gedragsregels|Gedragsregels]]
# [[Maatschappijleer/Dia/Wetsregels|Wetsregels]]
# [[Maatschappijleer/Dia/Rechtvaardigheid|Rechtvaardigheid]]
|
* verschillen benoemen tussen gedragsregels, rechtsnormen en grondrechten
* hoofdzaken van de geschiedenis van de rechtsstaat op een tijdlijn plaatsten
* uitleggen wat het verschil is tussen privaatrecht en publiekrecht
|
: 9/21 - rechtsgebieden, ongeschreven regel, rechtsnorm, grondrecht
: 10/22 - Koninkrijk, grondwet, Franse Revolutie, vrijheid van meningsuiting, algemeen kiesrecht, homohuwelijk
: 11/22 - rechtsgebieden
|-
| 5
| Rechtsstaat
| 2 De grondbeginselen
| Basis van de rechtsstaat - Verdeling van macht - Grondrechten en grondwet - Legaliteitsbeginsel 
|
|
* benoemen wie welke macht heeft binnen de trias politica
* beschrijven wat artikel 1 van de grondwet te maken heeft met bepaalde maatschappelijke dilemma's
* grondrechten aan situatiebeschrijvingen koppelen
|
: 9/25 - trias politica
: 13/28 - dilemma
: 14/28 - grondrechten
|-
| 6
| Rechtsstaat
| 3 Strafrecht: de opsporing
| Veiligheid en vrijheid - Misdrijven en overtredingen - Wat gebeurt er na een misdrijf? - Opsporingsbevoegdheden politie - Officier van justitie
|
|
* voorbeelden geven van misdrijven
* benoemen en beschrijven welke mogelijkheden de officier van justitie heeft in een strafzaak
* uitleggen wat het begrip geweldsmonopolie inhoudt en voorbeelden geven
|
: 8/32 - Wordt Nederland veiliger?
: 11/34 - Op de stoel van de officier van Justitie
: 12/35 - In de media
|-
| 7
| Rechtsstaat 
| 4 Strafrecht: de rechtszaak
| Hoe verloopt een rechtszaak? - Hoger beroep - Waarom straffen we? - Straffen door de eeuwen heen - Soorten straffen - Strafrechtelijke maatregelen - Strafrecht voor jongeren
|
|
* (in grote lijnen) het verloop van een rechtszaak beschrijven
* in een rechtszaak de rol van de rechter, de officier van justitie, de advocaat en de verdachte beschrijven
* verschillende doelen van straffen noemen
* de rol beschrijven van kantonrechter, politierechter en meervoudige kamer
|
: 7/39 - Verloop van een rechtszaak
: 10/49 - In het nieuws
: 14/43 - Wie behandelt wat?
|-
| 8
| Rechtsstaat
| 5 Burgerlijk recht
| Naar de rechter - Verloop burgerlijke rechtsstaat - Uitspraak van de rechter - Schadevergoeding - Hoger beroep - Kort geding - Mediation - Recht voor robots?
|
|
* voorbeelden noemen van maatregelen die de rechter bij een burgerlijke zaak kan nemen
* voorbeelden noemen van situaties waarbij beperkingen kunnen worden opgelegd met het recht tot vereniging (artikel 8)
* beschrijven wat de rol is van de eiser en gadaagde
|
: 8/47 - In het nieuws
: 11/48 - In het nieuws
: 13/49 - Op de stoel van de rechter
|-
| 9
| Rechtsstaat
| 6 Discussies over de rechtsstaat
| Botsende grondrechten - Opsporingsbevoegdheden uitgebreid - Veranderingen in de rechtsspraak - Strenger straffen?
| 
|
* voorbeelden geven van beperkingen van de vrijheid van meningsuiting
* uitleggen wanneer een agent het recht heeft een woning te doorzoeken
|
: 9/51 - In het nieuws
: 10/52 - Zoek de fout
: 13/53 - In het nieuws
|-
| 10
| Rechtsstaat
| 7 Nederland, de VS en China
| Wel of geen rechtsstaat? - Grondrechten - Rechten van verdachten - Straffen - De onafhankelijkheid van rechters
|
|
* (in grote lijnen) aangeven wat verschillen zijn tussen de rechtsstaat in Nederland, de VS en china
* verschillen benoemen tussen de rechtsstaat in Nederland, de VS als het gaat om de rechten van verdachten
* beargumenteren waarom het sociaal kredietsysteem in China wel of niet rechtsstatelijk is
|
: 7/57 - Landenvergelijking
: 9/58 - In het nieuws
: 12/59 - In het nieuws
|}

&lt;br&gt;

== Lesverloop ==
Onderstaande indeling is afgestemd op een les van 100 minuten.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Tijd
! Activiteit
|-
| 00.00
| Aanvang les
|-
| 00.05
| Terugblik op de vorige les
|-
| 00.10
| Vragen naar aanleiding van de vorige les
|-
| 00.20
| Nieuwe lesinhoud
|-
| 00.35
| Opdracht bij de nieuwe lesinhoud
|-
| 00.45
| Klassikaal lezen
|-
| 00.55
| Klassikaal bespreken
|-
| 01.00
| Zelfstudie en opdrachten in groepjes
|-
| 01.20
| Uitwisselen
|-
| 01.30
| Klassikaal evalueren
|-
| 01.35
| Huiswerk
|-
| 01.40
| Einde les
|}

== Lesinhoud ==
* Les 1: [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 3 havo/Waarom maatschappijleer? | Waarom maatschappijleer? ]]
* Les 2: [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 3 havo/Basisconcepten en sleutelvragen | Basisconcepten en sleutelvragen ]]
* Les 3: [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 3 havo/Wat is waar, wat is niet waar? | Wat is waar, wat is niet waar? ]]
* Les 4: [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 3 havo/Recht en rechtvaardigheid | Recht en rechtvaardigheid ]]
* Les 5: [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 3 havo/De grondbeginselen | De grondbeginselen ]]
* Les 6: [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 3 havo/Strafrecht: de opsporing | Strafrecht: de opsporing ]]
* Les 7: [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 3 havo/Strafrecht: de rechtszaak | Strafrecht: de rechtszaak ]]
* Les 8: [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 3 havo/Burgerlijk recht | Burgerlijk recht ]]
* Les 9: [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 3 havo/Discussies over de rechtsstaat | Discussies over de rechtsstaat ]]
* Les 10: [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 3 havo/Nederland, de VS en China | Nederland, de VS en China ]]
* Les 11: [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 3 havo/Wat is democratie? | Wat is democratie? ]]
* Les 12: [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 3 havo/Politieke stromingen | Politieke stromingen ]]

== Samenvattingen ==
Wat is maatschappijleer?
* [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 3 havo/Samenvatting H1 Waarom maatschappijleer|Waarom maatschappijleer?]]
** [[Maatschappijleer/De samenleving en jij|De samenleving en jij]]
** [[Maatschappijleer/Maatschappelijke problemen|Maatschappelijke problemen]]
* [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 3 havo/Samenvatting H2 Basisconcepten en sleutelvragen|Basisconcepten en sleutelvragen]]
* [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 3 havo/Samenvatting H3 Wat is waar, wat is niet waar|Wat is waar, wat is niet waar?]]

Rechtsstaat
* [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 3 havo/Samenvatting H1 Recht en rechtvaardigheid|Recht en rechtvaardigheid]]
* [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 3 havo/Samenvatting H2 De grondbeginselen|De grondbeginselen]]
* [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 3 havo/Samenvatting H3 Strafrecht: de opsporing|Strafrecht: de opsporing]]
* [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 3 havo/Samenvatting H4 Strafrecht: de rechtszaak|Strafrecht: de rechtszaak]]
* [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 3 havo/Samenvatting H5 Burgerlijk recht|Burgerlijk recht]]
* [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 3 havo/Samenvatting H6 Discussies over de rechtsstaat|Discussies over de rechtsstaat]]
* [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 3 havo/Samenvatting H7 Nederland, de VS en China|Nederland, de VS en China]]

Parlementaire democratie
* [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 3 havo/Samenvatting H1 Wat is democratie|Wat is democratie?]]
* [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 3 havo/Samenvatting H2 Politieke stromingen|Politieke stromingen]]
* [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 3 havo/Samenvatting H3 Politieke partijen|Politieke partijen]]

== Opdracht ==
Maak een samenvatting van een onderdeel uit Thema's Maatschappijleer. Schrijf de samenvatting in correct Nederlands, volledig in eigen woorden en in niet meer dan 1/3 van het aantal woorden van de brontekst.

Houd bij het schrijven ook rekening met:
* tussenkopjes
* witregels en tekstafbreking
* opmaakstijlen als vet en cursief
* gebruik van afbeeldingen

Als je meer wilt weten over Wikibooks en hoe je teksten kunt opmaken, kijk dan op de hoofdpagina van Wikibooks of ga direct naar de instructies: https://nl.wikibooks.org/wiki/Wikibooks:Instructies.

== Leerdoelen ==

=== Informatievaardigheden ===
: &amp;#x25a2; Ik kan voor een vraag bruikbaar bronnenmateriaal verwerven en er gegevens uit selecteren.
: &amp;#x25a2; Ik kan (verworven) informatie verwerken o.a. met behulp van ICT en daaruit beredeneerde conclusies trekken.
: &amp;#x25a2; Ik kan een stelling, zowel mondeling als schriftelijk, nuanceren, verdedigen en bestrijden en daarbij gebruikmaken van argumentatievaardigheden.

=== Benaderingswijzen ===
: &amp;#x25a2; Ik kan concrete maatschappelijke vraagstukken en ontwikkelingen analyseren en daarbij aannemelijk maken wat de relatie is tussen het vraag stuk/probleem en de rechtsstaat, parlementaire democratie, verzorgingsstaat en pluriforme samenleving.
: &amp;#x25a2; Ik kan concrete maatschappelijke vraagstukken en ontwikkelingen analyseren en daarbij beargumenteren of door het vraagstuk/probleem belangrijke waarden van de rechtsstaat, parlementaire democratie, verzorgingsstaat en pluriforme samenleving in het geding zijn.
: &amp;#x25a2; Ik kan concrete maatschappelijke vraagstukken en ontwikkelingen analyseren en daarbij beschrijven wat de relatie is tussen het maatschappelijke vraagstuk/probleem en sociale ongelijkheid in de samenleving.

=== Rechtsstaat ===
Vrijheidsrechten en plichten; het beginsel rechtsstaat
: &amp;#x25a2; Ik kan voorbeelden van vrijheidsrechten en plichten die inwoners van Nederland hebben, herleiden tot wetten en artikelen in de Grondwet.
: &amp;#x25a2; Ik kan de waarden noemen die aan die grondbeginselen ten grondslag liggen.
: &amp;#x25a2; Ik kan uitleggen wat de beginselen van de rechtsstaat zijn.

De praktijk van de rechtsstaat
: &amp;#x25a2; Ik kan aan de hand van voorbeelden de spanning weergeven tussen de beginselen van de rechtsstaat enerzijds en de praktijk zoals die door groepen burgers ervaren wordt anderzijds.

Internationale vergelijking en internationale organisaties
: &amp;#x25a2; Ik kan de waarden en praktijk van de rechtsstaat in Nederland vergelijken met die van enkele andere westerse landen

== Links ==
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>egkogpaogevfn3fjfutgq2qq1rpd4ab</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maatschappijleer/Mijn toekomst</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38544</id>
    <revision>
      <id>422298</id>
      <parentid>416723</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:23:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Links}}</comment>
      <origin>422298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4175" sha1="ejljxruuj4eg4g2ljgdtwbsou875b2g" xml:space="preserve">[[Bestand:No Question for Me (5738805421).jpg|thumb|upright=1.3]]

== Schrijfplan ==
Je gaat een kort betoog schrijven over je toekomst en (levens)doel(en). Volg de stappen/vragen hieronder.&lt;br&gt; 
Je kunt steeds afvinken welke keuzes je maakt en begrippen je gebruikt. Uiteindelijk is je betoog 200-225 woorden lang.&lt;br&gt;
Het geheel bestaat uit een inleiding, kern en slot/conclusie. Gebruik in de tekst een aantal signaalwoorden als je dingen uitlegt&lt;br&gt;
Gebruik ook synoniemen en verwijswoorden om herhaling te voorkomen.

Houd precies bij hoeveel woorden je schrijft en zet dit bij elke van de drie alinea's.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:10px;&quot;
|+ voorbeelden van signaalwoorden
| &amp;#9634; eerst || &amp;#9634; daarna || &amp;#9634; ondertussen || &amp;#9634; terwijl 
|-
| &amp;#9634; maar || &amp;#9634; toch || &amp;#9634; omdat || &amp;#9634; want
|-
| &amp;#9634; ... dan || &amp;#9634; ... als || &amp;#9634; bijvoorbeeld || &amp;#9634; zoals
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:10px;&quot;
|+ voorbeelden van verwijswoorden
| &amp;#9634; hij || &amp;#9634; hem || &amp;#9634; zij(ze) || &amp;#9634; haar
|-
| &amp;#9634; hem || &amp;#9634; het || &amp;#9634; deze || &amp;#9634; die/dit/dat  
|-
| &amp;#9634; (met) wie || &amp;#9634; waarmee || &amp;#9634; waarvoor || &amp;#9634; waarnaast
|}
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:10px;&quot;
|+ inspiratie voor het betoog
| &amp;#9634; vrienden || &amp;#9634; school || &amp;#9634; nieuws || &amp;#9634; jongeren
|-
| &amp;#9634; aangeboren || &amp;#9634; armoede || &amp;#9634; rechten || &amp;#9634; cultuur
|-
| &amp;#9634; veiligheid || &amp;#9634; welvaart || &amp;#9634; ideaal || &amp;#9634; kennis
|-
| &amp;#9634; voorstander || &amp;#9634; relaties || &amp;#9634; verantwoordelijkheid || &amp;#9634; waarden
|-
| &amp;#9634; familie || &amp;#9634; werk || &amp;#9634; media || &amp;#9634; volwassenen
|-
| &amp;#9634; aangeleerd || &amp;#9634; ongelijkheid || &amp;#9634; plichten|| &amp;#9634; geloof
|-
| &amp;#9634; vrijheid || &amp;#9634; welzijn || &amp;#9634; werkelijkheid || &amp;#9634; vaardigheden
|-
| &amp;#9634; tegenstander || &amp;#9634; groepen || &amp;#9634; emancipatie || &amp;#9634; normen
|}
|}

=== Inleiding (50-55 woorden) ===
1. De inleiding begin je op één van de volgende manieren:

: &amp;#9634; Over tien of twintig jaar ...
: &amp;#9634; Toen ik zelf nog klein was ...
: &amp;#9634; In onze samenleving is het normaal dat ...
: &amp;#9634; ...

2. In de inleiding beschrijf je hoe jij jouw toekomst ziet en hoe je zelf nog gaat veranderen. Of meer algemeen: welke dingen er in de samenleving volgens jou gaan/moeten veranderen.

[[Bestand:London MMB «Z4 Siemens Innovation Centre - Inspiro Metro.jpg|thumb]]

=== Kern (100-115 woorden) ===
3. Ga in op de dingen die jij belangrijk vindt voor jezelf, je omgeving en de wereld/samenleving. Leg duidelijk uit wat volgens jou een 'goede' manier is om te leven en waarom. Beargumenteer en geef voorbeelden.

=== Slot/conclusie (50-55 woorden) ===
4. Vertel wat je (vooral) belangrijk vindt in je eigen toekomst en leg uit wat maakt dat je juist dit belangrijk vindt. Gebruik weer twee of drie woorden uit de tabel: inspiratie voor het betoog.

5. Sluit af met één van de volgende zinnen:

: &amp;#9634; Uiteindelijk is het volgens mij ...
: &amp;#9634; Tenslotte is het goed om te bedenken ...
: &amp;#9634; Dus daarom vind ik dat ...
: &amp;#9634; ...

=== Controle ===
: &amp;#9634; Lees de tekst terug en controleer de spelling en zinsbouw.
: &amp;#9634; Verbeter de tekst of schrijf hem opnieuw.

== Beoordeling ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Onderdeel
! Waar moet het aan voldoen?
! Te behalen punten
! Toegekende punten
|-
| Naam, klas en datum
| 
| 10
|
|-
| Zinsbouw en spelling
| De tekst is goed leesbaar en voldoet aan de spellingsregels.
| 15
|
|-
| Opbouw 
| De opbouw van het verhaal is duidelijk en er is gebruik gemaakt van signaalwoorden. 
| 15
|
|-
| Opmaak en verzorging
| Het geheel ziet er netjes uit en de alinea-indeling (inleiding, kern, slot) klopt. 
| 15
|
|-
| Stijl
| Er is gebruik gemaakt van synoniemen en verwijswoorden om herhaling te voorkomen.
| 15
|
|-
| Inhoud
| Er is goed gebruik gemaakt van de begrippen uit de tabel en er worden voorbeelden gegeven.
| 15
|
|-
| Uitleg, argumenten
| Meningen en opvattingen worden uitgelegd aan de hand van argumenten.
| 15
|
|-
| 
| TOTAAL
| 100
|
|}
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>ejljxruuj4eg4g2ljgdtwbsou875b2g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maatschappijleer/Begrippenkaarten/Pluriforme Samenleving</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38754</id>
    <revision>
      <id>422305</id>
      <parentid>406304</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:29:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Links}}</comment>
      <origin>422305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52820" sha1="il09qtxc4djzhzdbvmzgxohujym04oh" xml:space="preserve">&lt;!-- 1. Pluriforme samenleving --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 1. Pluriforme samenleving
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Group of multicultural people holding a European flag (P044728-947695).jpg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Wat is een pluriforme samenleving?
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Een samenleving waarin veel verschillen bestaan tussen mensen in levensstijl, godsdienst en andere cultuurkenmerken.
  |}
|}

&lt;!-- 2. Cultuur --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 2. Cultuur
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:04162012Bailes032.JPG|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Wat is een pluriforme samenleving?
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Alle waarden, normen, gewoonten en andere aangeleerde kenmerken die de leden van een groep of samenleving met elkaar gemeen hebben.
  |}
|}

&lt;!-- 3. Cultuurkenmerk --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 3. Cultuurkenmerk
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Pluriformiteit in Nederland
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Alle eigenschappen en gedragingen die voortkomen uit de cultuur van mensen. Waarden, normen, gewoonten, kennis, kunst, sport, symbolen, feestdagen, etc.
  |}
|}

&lt;!-- 4. Dominante cultuur --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 4. Dominante cultuur
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Pluriformiteit in Nederland
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Alle waarden, normen en gewoonten die de meerderheid van de bevolking met elkaar deelt.
  |}
|}

&lt;!-- 5. Tolerantie --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 5. Tolerantie
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Pluriformiteit in Nederland
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | In welke mate mensen die anders denken, zich anders gedragen of anders worden geaccepteerd in de maatschappij. 
  |}
|}

&lt;!-- 6. Subcultuur --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 6. Subcultuur
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Pluriformiteit in Nederland
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Wanneer binnen een groep sommige waarden, normen, gewoonten en andere cultuurkenmerken afwijken van de dominante cultuur. 
  |}
|}

&lt;!-- 7. Tegencultuur --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 7. Tegencultuur
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Pluriformiteit in Nederland
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Groepen die zich verzetten tegen (delen van) de dominante cultuur of daar zelfs een bedreiging voor vormen.
  |}
|}

&lt;!-- 8. Culturele diversiteit --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 8. Culturele diversiteit
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Pluriformiteit in Nederland
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Er bestaan veel verschillende culturen en levensstijlen (in een land).
  |}
|}

&lt;!-- 9. Referentiekader --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 9. Referentiekader
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Pluriformiteit in Nederland
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Alles wat je bezit aan kennis, ervaringen, waarden, normen en gewoonten.
  |}
|}

&lt;!-- 10. Generatieconflict --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 10. Generatieconflict
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Pluriformiteit in Nederland
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Wanneer ouders en kinderen tegenover elkaar staan en elkaars visie en leefstijl totaal niet begrijpen.
  |}
|}

&lt;!-- 11. Bedrijfscultuur--&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 11. Bedrijfscultuur
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Pluriformiteit in Nederland
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Alle waarden, normen en gewoonten die er in een bedrijf gelden.
  |}
|}

&lt;!-- 12. Maatschappelijke positie --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 12. Maatschappelijke positie
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Pluriformiteit in Nederland
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | De plaats die iemand heeft op de maatschappelijke ladder.
  |}
|}

&lt;!-- 13. Rolpatronen --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 13. Rolpatronen
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Pluriformiteit in Nederland
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Algemene verwachtingen en opvattingen over hoe iemand zich moet gedragen. 
  |}
|}

&lt;!-- 14. Allochtoon --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 14. Allochtoon
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Pluriformiteit in Nederland
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Wanneer je zelf of ten minste een van je ouders in het buitenland is geboren.
  |}
|}

&lt;!-- 15. Autochtoon --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 15. Autochtoon
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Pluriformiteit in Nederland
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Iedereen die in Nederland is geboren en waarvan beide ouders ook in Nederland zijn geboren en opgegroeid.
  |}
|}

&lt;!-- 16. nature-nurturedebat  --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 16. nature-nurturedebat
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Cultuur en identiteit
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |}
|}

&lt;!-- 17. Socialisatie --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 17. Socialisatie
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; | 
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Cultuur en identiteit
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Het proces waarbij iemand de waarden, normen en andere cultuurkenmerken van zijn samenleving of groep aanleert.
  |}
|}

&lt;!-- 18. Socialiserende instituties --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 18. Socialiserende instituties
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Cultuur en identiteit
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Groepen, organisaties en collectieve gedragspatronen die specifieke waarden, normen en gewoonten overdragen.
  |}
|}

&lt;!-- 19. Internalisatie --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 19. Internalisatie
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Cultuur en identiteit
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Mensen maken zich waarden, normen en gewoonten eigen en gaan zich automatisch gedragen zoals hun omgeving van hen verwacht.
  |}
|}

&lt;!-- 20. Persoonlijke identiteit --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 20. Persoonlijke identiteit
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Cultuur en identiteit
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Alle aangeleerde en aangeboren kenmerken die bij jouw persoonlijkheid horen.
  |}
|}

&lt;!-- 21. Individualistisch --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 21. Individualistisch
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Cultuur en identiteit
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | De nadruk ligt op individuele ontplooiing en persoonlijke ontwikkeling.
  |}
|}

&lt;!-- 22. Collectivistisch --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 22. Collectivistisch
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Cultuur en identiteit
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | De groep, de familie gaat voor het individu.
  |}
|}

&lt;!-- 23. Masculiene culturen --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 23. Masculiene culturen
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Cultuur en identiteit
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Mannen en vrouwen leven in gescheiden werelden met een vastomlijnde rol waarbij de man carrière maakt en de vrouw zich dienstbaar opstelt.
  |}
|}

&lt;!-- 24. Feminine culturen --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 24. Feminine culturen 
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Cultuur en identiteit
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Vrouwelijke en mannelijke rollen lopen meer in elkaar over waarbij rekening met elkaar wordt gehouden.
  |}
|}

&lt;!-- 25. Gezagsverhoudingen  --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 25. Gezags- verhoudingen
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Nederland is veranderd
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |}
|}

&lt;!-- 26. Sociale mobiliteit  --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 26. Sociale mobiliteit 
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Nederland is veranderd
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |}
|}

&lt;!-- 27. Verzuiling --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 27. Verzuiling
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Nederland is veranderd
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |}
|}

&lt;!-- 28. Wederopbouw --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 28. Wederopbouw 
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Nederland is veranderd
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |}
|}

&lt;!-- 29. Consumptiemaatschappij --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 29. Consumptie- maatschappij
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Nederland is veranderd
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |}
|}

&lt;!-- 30. Ontkerkelijking --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 30. Ontkerkelijking
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Nederland is veranderd
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |}
|}

&lt;!-- 31. ontzuiling  --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 31. ontzuiling
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Nederland is veranderd
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |}
|}

&lt;!-- 32. Individualisering --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 32. Individualisering
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Nederland is veranderd
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |}
|}

&lt;!-- 33. Jongerencultuur --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 33. Jongerencultuur
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Nederland is veranderd
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |}
|}

&lt;!-- 34. Handelingsonbekwaam --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 34. Handelings- onbekwaam
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Nederland is veranderd
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |}
|}

&lt;!-- 35. Feministen --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 35. Feministen
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Nederland is veranderd
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |}
|}

&lt;!-- 36. Multinationals --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 36. Multinationals
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Nederland is veranderd
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |}
|}

&lt;!-- 37. Globalisering --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 37. Globalisering
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Nederland is veranderd
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |}
|}

&lt;!-- 38. Immigratie --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 38. Immigratie
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Migratie naar Nederland
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |}
|}

&lt;!-- 39. Migreren --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 39. Migreren
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Migratie naar Nederland
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |}
|}

&lt;!-- 40. Economische motieven --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 40. Economische motieven 
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Migratie naar Nederland
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |}
|}

&lt;!-- 41. Sociale motieven --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 41. Sociale motieven
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Migratie naar Nederland
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |}
|}

&lt;!-- 42. Politieke motieven --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 42. Politieke motieven
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Migratie naar Nederland
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |}
|}

&lt;!-- 43. Gastarbeiders --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 43. Gastarbeiders
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Migratie naar Nederland
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |}
|}

&lt;!-- 44. Gezinsvorming --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 44. Gezinsvorming
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Migratie naar Nederland
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |}
|}

&lt;!-- 45. Arbeidsmigranten --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 45. Arbeidsmigranten
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Migratie naar Nederland
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |}
|}

&lt;!-- 46.  --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Migratie naar Nederland
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |}
|}

&lt;!-- 47.  --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Migratie naar Nederland
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |}
|}

&lt;!-- 48.  --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Migratie naar Nederland
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |}
|}

&lt;!-- 49.  --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Migratie naar Nederland
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |}
|}

&lt;!-- 50.  --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Migratie naar Nederland
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |}
|}

&lt;!-- 51.  --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Migratie naar Nederland
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |}
|}

&lt;!-- 52.  --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Migratie naar Nederland
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |}
|}

&lt;!-- 53.  --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Migratie naar Nederland
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |}
|}

&lt;!-- 54.  --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Migratie naar Nederland
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |}
|}

&lt;!-- 55.  --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Migratie naar Nederland
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |}
|}

&lt;!-- 56.  --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Migratie naar Nederland
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |}
|}

&lt;!-- 57.  --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | Migratie naar Nederland
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | 
  |}
|}


&lt;!-- DUMMY --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;height:375px;width:500px;float:left;margin:10px;&quot; 
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:lightsteelblue;&quot;
  | style=&quot;text-align:center;font-size:24px;border:10px solid lightgrey;&quot; | Dummy
  |-
  | style=&quot;text-align:center;border:10px solid lightgrey;&quot; | [[Bestand:Stjärna.svg|185px]]
  |}
| style=&quot;width:250px;&quot; |
  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;width:50%;height:350px;width:225px;color: black; background-color:steelblue;&quot;
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | txt &amp;bull; txt &amp;bull; txt 
  |-
  | style=&quot;padding:10px;text-align:center;font-size:15px;font-weight:bold;color:white;border:10px solid lightgrey;&quot; | paragraph&lt;br&gt;paragraph
  |}
|}
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>il09qtxc4djzhzdbvmzgxohujym04oh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maatschappijleer/De religieuze beleving van moslims in Nederland/Kader 1.1: Achtergronden van moslims in Nederland</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38797</id>
    <revision>
      <id>422303</id>
      <parentid>405155</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:29:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Links}}</comment>
      <origin>422303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2330" sha1="522zeey2uyrni2surf972usc0iipise" xml:space="preserve">[[Bestand:Siyer-i_Nebi_158b.jpg|thumb]]

In de jaren zestig brachten Turkse en Marokkaanse migranten de islam met zich mee. In eerste instantie kwamen hoofdzakelijk mannen uit Marokko en Turkije om hier te werken. Vele van deze ‘gastarbeiders’ wilden zich permanent in Nederland vestigen en lieten hun gezin overkomen. Daarnaast nam het aantal moslims toe via gezinsvorming: huwelijkspartners werden uit het herkomstland gehaald om in Nederland een gezin te stichten. 

Nadat begin deze eeuw het beleid rondom gezinsvorming, via inburgerings-, leeftijds- en inkomenseisen, was aangescherpt, nam het aantal Marokkaanse en Turkse gezinsvormende migranten snel af. Het trouwen met een herkomstgenoot die al in Nederland woonde, werd steeds nadrukkelijker de norm (Sterckx et al. 2014). De laatste jaren groeit de omvang van de Marokkaanse en Turkse groep vooral door de
aanwas van de tweede generatie. Het migratiesaldo van Turkse Nederlanders is de afgelopen jaren soms zelfs negatief geweest: meer Turkse Nederlanders verlieten Nederland dan er Turken naar Nederland migreerden (CBS 2016).

Uit eerder onderzoek bleek dat bijna iedereen van Turkse en Marokkaanse herkomst zich moslim noemt (Maliepaard en Gijsberts 2012). Zij vormen samen de grootste moslimgroepen en naar schatting is ongeveer twee derde van de moslims in Nederland van Turkse of Marokkaanse
herkomst. Daarnaast zijn er andere (niet-westerse) groepen waarvan een substantieel deel zich moslim noemt. Zo bestaat een deel van de moslimpopulatie in Nederland uit personen die als vluchteling naar Nederland zijn gekomen, met name migranten uit Irak, Afghanistan, Joegoslavië en Somalië.

Onder Surinaamse Nederlanders – qua omvang de derde grootste groep van niet westerse Nederlanders – noemt een minderheid van ongeveer 10% zich moslim. Dit betreft voornamelijk mensen die hun oorsprong hadden in India of Java. Er zijn relatief weinig autochtone Nederlanders die zich moslim noemen, al neemt dit aantal wel toe (Vroon-Najem 2014). In 2014 werd dit aantal geschat op 13.000 (Schmeets en Van Mensfoort 2015). Dit betreft zowel bekeerde autochtone Nederlanders als kinderen van tweedegeneratie migranten (de derde generatie).

Bron: Huijnk, W. (2018). De religieuze beleving van moslims in Nederland (Diversiteit en verandering in beeld).
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>522zeey2uyrni2surf972usc0iipise</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maatschappijleer/De religieuze beleving van moslims in Nederland/Kader 2.1: Kern van de islam en stromingen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38798</id>
    <revision>
      <id>422302</id>
      <parentid>405151</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:29:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Links}}</comment>
      <origin>422302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2856" sha1="751gwhb565pecrcdo8oll8wzwvyiw7e" xml:space="preserve">[[Bestand:Madrasah1.jpg|thumb]]

De kern van het islamitisch geloof is dat er slechts één God bestaat, Allah, die zijn wil aan de mensheid heeft geopenbaard via zijn boodschapper Mohammed. Vele moslims zien de teksten in de Koran als de letterlijke openbaringen van het woord van Allah. De islam kent vijf belangrijke zuilen of geboden: de geloofsbelijdenis (sjahada), het vijfmaal daags gebed (salat), het vasten (ramadan), het maken van de bedevaart naar Mekka (hadj) en het geven van aalmoezen (zakat). Door het uitspreken van de geloofsbelijdenis is of wordt men moslim.

De twee belangrijkste substromingen binnen de islam zijn het soennisme en het sjiisme. Het onderscheid tussen beide ontstond naar aanleiding van de opvolging van Mohammed. Sjiieten geloven dat er een bloedverwantschap dient te zijn tussen de profeet Mohammed en zijn opvolger,
terwijl dit voor soennieten niet noodzakelijk is. Bij het soennisme is het belangrijk het leven van Mohammed zo getrouw mogelijk te volgen, waarbij de Hadith, die de leefgewoonten van Mohammed beschrijft, een grote rol speelt.

Het soennisme kent vier grote rechtsscholen (richtingen): hanafieten (vooral in Turkije, Pakistan, India, Afghanistan, Egypte en West-Afrika), malikieten (vooral in Noord- en West-Afrika), hanbalieten (vooral op het Arabisch schiereiland) en sjafiíeten (vooral in Maleisië en Indonesië) (bron: Polderislam.nl). Het salafisme is een hanbalistische substroming en wenst terug te keren naar wat volgens hun interpretatie de zuivere of oorspronkelijke islam is. Het salafisme wordt in het publieke debat vaak gerelateerd aan islamisme, radicalisering en terreur en gezien als een homogene groep die tegen de integratie in de westerse wereld is (Roex et al. 2010). Veel islamitische terroristen van de laatste jaren hebben een salafistische achtergrond, maar daarmee zijn vanzelfsprekend niet alle salafisten terroristen. Binnen het salafisme zijn er ook verschillende stromingen die onderling anders aankijken tegen bijvoorbeeld de rol van politiek en het gebruik van geweld
(Roex et al. 2010).

Ook het sjiisme kent diverse richtingen/rechtsscholen, zoals de jafari, en substromingen zoals de alevieten, die met name in Turkije aanwezig zijn, en de Arabische alawieten. Het soefisme is een mystieke, spirituele beweging die binnen zowel het soennisme als het sjiisme voorkomt. Andere stromingen zijn de ahmadiyya (met name aanwezig in Pakistan, West-Afrika, Suriname), de druzen (uit het sjiisme voortgekomen in Libanon, Syrië, Israël en Jordanië) en de Koranische moslims, die alleen de Koran accepteren en de Hadith verwerpen (bron: polderislam.nl). Door de meeste andere moslims worden de ahmadiyya overigens niet als moslims beschouwd.

Bron: Huijnk, W. (2018). De religieuze beleving van moslims in Nederland (Diversiteit en verandering in beeld).
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>751gwhb565pecrcdo8oll8wzwvyiw7e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maatschappijleer/De religieuze beleving van moslims in Nederland/Kader 2.2: Moskeeën in Nederland</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38799</id>
    <revision>
      <id>422301</id>
      <parentid>405150</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:28:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Links}}</comment>
      <origin>422301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2212" sha1="45ffm2epgjkb7dy8q8bkqxn4bpkd37o" xml:space="preserve">[[Bestand:Star_and_Crescent.svg|thumb]]

Het vijf keer per dag bidden (salat) is een van de vijf zuilen van de islam. Het gebed kan individueel, maar ook gezamenlijk worden uitgevoerd, bijvoorbeeld in de moskee. Vrouwen bidden in een ander gedeelte van de moskee dan mannen. Bij het vrijdagmiddaggebed wordt tevens een preek gehouden door de imam; voor mannen is het een religieuze plicht om hierbij aanwezig te zijn.

Schattingen van het aantal moskeeën in Nederland lopen uiteen; recente schattingen van het aantal moskeeën ontbreken. In 2008 werd het aantal geschat op rond de 500 (Maliepaard en Gijsberts 2012), en dat aantal neemt toe. Daarnaast worden soms kleine gebedshuizen ingeruild voor grotere gebouwen. Deze vernieuwing is vaak noodzakelijk om praktische redenen, zoals veiligheidsstandaarden of een gebrek aan ruimte. Niet alle moskeeën zijn direct als zodanig herkenbaar; soms betreft het gebedshuizen in informele gebouwen zoals oude scholen of sportruimten, maar
ook in oude kerken.

De islam kent een diversiteit aan bewegingen en stromingen; dit zien we terug in het beheer en bestuur van de moskeeën. Hoewel de meeste moslims in Nederland tot de soennitische stroming behoren, hebben hun moskeeën en religieuze organisaties grotendeels een duidelijk etnisch signatuur (Van Oudenhoven et al. 2008). Een schatting is dat ongeveer de helft van de moskeeën wordt beheerd door Turkse organisaties, ongeveer een derde door Marokkaanse en ongeveer een tiende door Surinaamse organisaties (Van Oudenhoven et al. 2008). Een klein deel van de
moskeeën richt zich op andere etnische groepen. In Turkse moskeeën wordt overwegend Turks gesproken en in Marokkaanse moskeeën Arabisch.

Moskeeën hebben verschillende functies. Naast een plaats waar men aan zijn of haar religieuze verplichtingen kan voldoen en religieus onderwijs kan volgen, zijn zij ook een belangrijke sociale ontmoetingsplaats voor leden van de moslimgemeenschap. Deze kunnen er terecht voor advies
en voorlichting op tal van gebieden, zoals sport, recreatie en ontspanning, maar soms ook voor een maaltijd. Bij het bespreken van het moskeebezoek richten wij ons alleen op de religieuze functie van moskeeën.
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>45ffm2epgjkb7dy8q8bkqxn4bpkd37o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maatschappijleer/De religieuze beleving van moslims in Nederland/Kader 2.3: Het gebed</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38800</id>
    <revision>
      <id>422300</id>
      <parentid>405225</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:28:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Links}}</comment>
      <origin>422300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="766" sha1="r7ty53d9fy5j4zyhx9j69eoad7zj0ae" xml:space="preserve">Het rituele gebed (de salat) is een van de vijf zuilen van de islam. Het islamitische gebed is gebonden aan verschillende regels met betrekking tot reinheid, handelingen, intentie, richting en gebedstijden. Het rituele gebed dient vijf keer per dag verricht te worden. Het tijdstip voor de gebeden is onder andere afhankelijk van de stand van de zon: bij het aanbreken van de dag, om twaalf uur 's middags, laat in de middag, na zonsondergang en 's avonds laat. De moskee roept vijf keer per dag op tot het gebed. Vóór elk gebed dient ment zich ritueel te wassen (woedoe).
Tijdens het gebed wordt er gebeden in de richting van Mekka.

Bron: Huijnk, W. (2018). De religieuze beleving van moslims in Nederland (Diversiteit en verandering in beeld).
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>r7ty53d9fy5j4zyhx9j69eoad7zj0ae</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Checklist</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39353</id>
    <revision>
      <id>422412</id>
      <parentid>337143</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:33:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="500" sha1="kcuxpwwzzzaqpvtg3a8dj51i7ls43lv" xml:space="preserve">Heb je dit boek gelezen, en duizelt het je een beetje? Hieronder een checklist om af te werken terwijl je met een schilderij bezig bent.

== Compositie ==
* Is het vlak evenwichtig gevuld?
* Zijn de restvormen interessant?

== Kleuren en contrasten ==
* Lichte delen die moeten opvallen accentueren met donker lijntje er direct naast of onder
* Worden overheersende kleuren gecontrasteerd met een complementaire kleur?

== Tijdens het werken ==
* Beschilder ook de rand van het doek
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>kcuxpwwzzzaqpvtg3a8dj51i7ls43lv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Programmeren in Python/Sleutelwoorden</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39500</id>
    <revision>
      <id>422458</id>
      <parentid>343832</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:46:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Index Programmeren in Python}}</comment>
      <origin>422458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4683" sha1="ef0ikrqq3h60auntkl1yjzh0oqltgj8" xml:space="preserve">{{Index Programmeren in Python}}
Python, zoals andere programmeertalen, heeft een aantal sleutelwoorden. Deze sleutelwoorden zijn gereserveerde woorden die niet mogen worden gebruikt als namen voor bijvoorbeeld variabelen, functies, enz. Hieronder kunt u alle sleutelwoorden vinden en waarvoor ze dienen.

== and ==
&lt;code&gt;and&lt;/code&gt; is een logische operator.
== as ==
== assert ==
== break ==
{{Zie ook|[[Programmeren in Python/Functies#Break|Lussens]]}}
== class ==
{{Zie ook|[[Programmeren in Python/Klassen|Klassen]]}}
== continue ==
{{Zie ook|[[Programmeren in Python/Lussen#Continue|Lussen]]}}
== def ==
{{Zie ook|[[Programmeren in Python/Functies|Functies]]}}
Met &lt;code&gt;def&lt;/code&gt; kun je een nieuwe functie definiëren.

== del ==
== elif ==
== else ==
== except ==
== False ==
&lt;code&gt;False&lt;/code&gt;(onwaar) is een booleanse waarde en kan het resultaat zijn van een booleaanse uitdrukking(bijvoorbeeld: 10 &lt; 0). &lt;code&gt;False&lt;/code&gt; is gelijkwaardig aan 0. &lt;code&gt;False&lt;/code&gt; is ook de tegenhanger van &lt;code&gt;True&lt;/code&gt;(waar) en die gelijkwaardig aan 1. &lt;code&gt;False&lt;/code&gt; kan ook bewaard worden in variabelen.

{{Code
|
| Taal=Python
| Titel=False
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
print(False)
print(10&lt;0)

x = False
print(x)

x = 10 &lt; 0
print(x)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
False
False
False
False
&lt;/pre&gt;

Andere voorbeelden die False als resultaat hebben:

{{Code
|
| Taal=Python
| Titel=False
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
print(0 &gt; 10)
print(5 &gt;= 10)

print(0 is 5)
print(10 is not 10)

print(&quot;Hello&quot; is  &quot;Hello world!&quot;)
print(&quot;Hello&quot; is not &quot;Hello&quot;)

print(0 == 5)
print(0 == 5 or 0 == 10)
print(5 == 5 and 0 == 10)
print(not(10 == 10))

print(5 in [0, 1, 2 , 3, 4])
print(0 not in [0, 1, 2 , 3, 4]) 
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

== finally ==
== for ==
{{Zie ook|[[Programmeren in Python/Lussen#For_lus|Lussen]]}}
== from ==
== global ==
== if ==
== import ==
== in ==
== is ==
'''Doel:'''


'''Voorbeeld:'''
{{Code
|
| Taal=Python
| Titel=is
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;

&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

== lambda ==
== None ==
== nonlocal ==
== not ==
== or ==
== pass ==
'''Doel:'''

&lt;code&gt;pass&lt;/code&gt; is een stukje code dat eigenlijk niets doet. In Python verwacht de interperter code soms in een &quot;indented block&quot;, meestal code bedoeld achter een if, for, while, enz... statement. Als er geen code is in een &quot;indented block&quot; zal de interpreter een foutmelding geven.

'''Voorbeeld:'''

{{Code
|
| Taal=Python
| Titel=pass
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Nieuwe functie zonder code.
def new_function():


#  Proberen om de functie zonder code uit te voeren.
new_function()
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
  File &quot;k.py&quot;, line 6
    new_function()
           ^
IndentationError: expected an indented block
&lt;/pre&gt;

Hier zie je dat er een &quot;IndentationError&quot; op het regel waar we de functie proberen uit te voeren. Dit is omdat de interpreter op dat moment code verwachtte voor in de functie in een &quot;indented block&quot;.

'''Oplossing:'''
{{Code
|
| Taal=Python
| Titel=pass
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Nieuwe functie zonder code.
def new_function():
    pass

#  Proberen om de functie zonder code uit te voeren.
new_function()
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

Als je het sleutelword &lt;code&gt;pass&lt;/code&gt; in de &quot;indented block&quot; van de functie zet, wordt er weliswaar geen code uitgevoerd, maar dan weet de interpreter dat hij die block kan overslaan. Dit is vooral handig als bijvoorbeeld een functie als is gedefinieerd, maar nog niet is uitgewerkt.

== raise ==
== return ==
{{Zie ook|[[Programmeren in Python/Functies|Functies]]}}
== True ==
&lt;code&gt;True&lt;/code&gt;(waar) is een booleanse waarde en kan het resultaat zijn van een booleaanse uitdrukking(bijvoorbeeld: 10 &gt; 0). &lt;code&gt;True&lt;/code&gt; is gelijkwaardig aan 1. &lt;code&gt;True&lt;/code&gt; is ook de tegenhanger van &lt;code&gt;False&lt;/code&gt;(onwaar) en die gelijkwaardig aan 0. &lt;code&gt;True&lt;/code&gt; kan ook bewaard worden in variabelen.

{{Code
|
| Taal=Python
| Titel=True
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
print(True)
print(10&gt;0)

x = True
print(x)

x = 10 &gt; 0
print(x)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
True
True
True
True
&lt;/pre&gt;

Andere voorbeelden die True als resultaat hebben:

{{Code
|
| Taal=Python
| Titel=True
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
print(0 &lt; 10)
print(5 &lt;= 10)

print(5 is 5)
print(0 is not 10)

print(&quot;Hello&quot; is &quot;Hello&quot;)
print(&quot;Hello&quot; is not &quot;Hello world!&quot;)

print(5 == 5)
print(5 == 5 or 0 == 10)
print(5 == 5 and 10 == 10)
print(not(0 == 10))

print(0 in [0, 1, 2 , 3, 4])
print(5 not in [0, 1, 2 , 3, 4]) 
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

== try ==
== while ==
{{Zie ook|[[Programmeren in Python/Lussen#While_lus|Lussen]]}}
== with ==
== yield ==
{{Sub}}</text>
      <sha1>ef0ikrqq3h60auntkl1yjzh0oqltgj8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Programmeren in Python/Functies</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39509</id>
    <revision>
      <id>422453</id>
      <parentid>348530</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:45:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Index Programmeren in Python}}</comment>
      <origin>422453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17111" sha1="68krqxmo5vazn7b0wmq3lwet4wt5t5j" xml:space="preserve">{{Index Programmeren in Python}}
== Wat zijn functies? ==
Bij het schrijven van code, zul je merken dat je vaak dezelfde code schrijft om taken uit te voeren. Functies laten je toe stukjes code die je regelmatig gebruikt te hergebruiken zodat je ze maar één keer hoeft te schrijven. Daarnaast kun je functies ook gebruiken om lange code op te splitsen in functies die elk hun eigen probleem oplossen. Dit heeft verschillende voordelen, het kan bijvoorbeeld de leesbaarheid van de code vergroten, aangezien iedere functie één probleem oplost en duidelijk is wat iedere functie doet en als er een fout in de code is kun je makkelijker opzoeken waar de fout ligt en hoef je enkel de functie te verbeteren die de fout bevat.

Python heeft al veel ingebouwde functies zoals b.v. &lt;code&gt;input()&lt;/code&gt; en &lt;code&gt;output()&lt;/code&gt;, maar het is dus ook mogelijk om zelf functies te definiëren. Als je een functie hebt gedefinieerd kun je die bewaren herhaaldelijk oproepen om te gebruiken.

== Functies definiëren, bewaren en oproepen ==
=== Eenvoudig voorbeeld ===
Om een functie te definiëren moet je het sleutelwoord &lt;code&gt;def&lt;/code&gt; gebruiken. Def staat in dit geval voor &quot;definiëren&quot;.

Voorbeeld:

{{Code
| Taal=Python
| Titel=mijn eerste functie
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
def my_first_function():
    print(&quot;Dit is de code van mijn eerste functie.&quot;)


my_first_function()
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
Dit is de code van mijn eerste functie.
&lt;/pre&gt;

Zoals eerder gezegd moet je een functie definiëren met het sleutelwoord &lt;code&gt;def&lt;/code&gt;, dit moet gevolgd worden met een zelf te kiezen naam gevolgd door haakjes () en een dubbele punt :. De code voor de functie komt in een geïndenteerde blok.

Om een functie op te roepen moet je simpelweg de naam van de functie schrijven met de haakjes, dus &lt;code&gt;my_first_function()&lt;/code&gt;. De haakjes &lt;code&gt;()&lt;/code&gt; zorgt ervoor dat de functie wordt uitgevoerd.

=== Functie oproepen vanuit een andere functie ===
Het is prima mogelijk om een functie op te roepen vanuit een andere functie.

{{Code
| Taal=Python
| Titel=Functie oproepen vanuit een andere functie
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
def my_first_function():
    print(&quot;Dit is de code van mijn eerste functie.&quot;)
    my_second_function()


def my_second_function():
    print(&quot;Dit is de code van mijn tweede functie, die ik heb opgroepen vanuit mijn eerste functie.&quot;)


my_first_function()
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''output:'''
&lt;pre&gt;
Dit is de code van mijn eerste functie.
Dit is de code van mijn tweede functie, die ik heb opgroepen vanuit mijn eerste functie.
&lt;/pre&gt;

=== Referenties naar een functie doorgeven ===
Net zoals een variabele, is de naam van een functie een verwijzing naar data in het geheugen. In dit geval is dat de data code die moet worden uitgevoerd. Je kunt de referentie kopiëren naar een andere variabele en vanuit die variabele de functie oproepen en laten uitvoeren.

{{Code
| Taal=Python
| Titel=Referentie van een functie
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
def my_first_function():
    print(&quot;Dit is de code van mijn eerste functie.&quot;)


function_in_variable = my_first_function

function_in_variable()
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

In dit voorbeeld, werd de referentie van de functie &lt;code&gt;my_first_function&lt;/code&gt; overgeplaatst naar de variabele &lt;code&gt;function_in_variable&lt;/code&gt;. Omdat de haakjes niet worden gebruikt wordt de functie niet uitgevoerd. Vervolgens wordt de functie wel uitgevoerd met &lt;code&gt;function_in_variable()&lt;/code&gt; vanwege het vermelden van de haakjes.

Naast de referenties in variabele te plaatsen, kun je referenties ook bijvoorbeeld in lijsten plaatsen.

{{Code
| Taal=Python
| Titel=Referentie van een functie
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
def my_first_function():
    print(&quot;Dit is de code van mijn eerste functie.&quot;)


def my_second_function():
    print(&quot;Dit is de code van mijn tweede functie.&quot;)


def my_third_function():
    print(&quot;Dit is de code van mijn derde functie.&quot;)


list_of_functions = [my_first_function, my_second_function, my_third_function]

for function in list_of_functions:
    function()
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''
&lt;pre&gt;
Dit is de code van mijn eerste functie.
Dit is de code van mijn tweede functie.
Dit is de code van mijn derde functie.
&lt;/pre&gt;

=== Het gebruiken van pass ===
Soms kan het zijn dat je een functie wilt definiëren, maar dat je de code later wilt schrijven. Een functie moet echter code hebben in zijn geïndenteerde blok, het mag dus niet leeg zijn. Als je het volgende zou uitvoeren krijg je een foutmelding.

{{Code
| Taal=Python
| Titel=pass
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
def my_function():


my_function()
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
  File &quot;test.py&quot;, line 4
    my_function()
              ^
IndentationError: expected an indented block
&lt;/pre&gt;

Om dit te verhelpen kun je het statement &lt;code&gt;pass&lt;/code&gt; gebruiken als tijdelijke oplossing. &lt;code&gt;pass&lt;/code&gt; is een statement dat niets doet, enkel het verhelpen van de ''IndentationError'' en gebruik je als volgt.

{{Code
| Taal=Python
| Titel=pass
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
def my_function():
    pass


my_function()
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

== Parameters en argumenten ==
=== Eenvoudig voorbeeld ===
Het is mogelijk om parameters in te stellen wanneer je een functie definieert. Met parameters kun je argumenten (bijvoorbeeld variabelen) meegeven wanneer je een functie oproept. De functie kan dan met die argumenten aan de slag.

{{Code
| Taal=Python
| Titel=argumenten
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;Python&quot;&gt;
#  Voorbeeld van een functie met een parameter.
def hello_message(name):
    print(&quot;Hallo &quot; + name + &quot;!&quot;)


hello_message(&quot;Geert&quot;)
hello_message(&quot;Jan&quot;)
hello_message(&quot;Klaas&quot;)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
Hallo Geert!
Hallo Jan!
Hallo Klaas!
&lt;/pre&gt;

=== Eenvoudig voorbeeld met meerdere parameters ===
Het is mogelijk om een functie te definiëren met meerdere parameters. Je kunt daardoor dus meerdere argumenten doorgeven aan je functie.

{{Code
| Taal=Python
| Titel=argumenten
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;Python&quot;&gt;
# Voorbeeld van een functie met twee parameters.
def hello_message(first_name, last_name):
    print(&quot;Hallo &quot; + first_name + &quot; &quot; + last_name + &quot;!&quot;)


hello_message(&quot;Geert&quot;, &quot;Jansen&quot;)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
Hallo Geert Janssen!
&lt;/pre&gt;

In dit voorbeeld zijn er dus twee parameters. Net zoals variabelen geef je een naam aan je functie wanneer je je functie definieert en net zoals bij variabelen kun je een naam slechts één keer gebruiken om een functie te definiëren. Als je toch een nieuwe functie definieert met dezelfde naam, zal de vorige functie worden overschreven. Als voorbeeld zullen we twee vorige voorbeelden combineren.

{{Code
| Taal=Python
| Titel=argumenten
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;Python&quot;&gt;
#  Voorbeeld van een functie met een parameter.
def hello_message(name):
    print(&quot;Hallo &quot; + name + &quot;!&quot;)


# Voorbeeld van een functie met twee parameters.
def hello_message(first_name, last_name):
    print(&quot;Hallo &quot; + first_name + &quot; &quot; + last_name + &quot;!&quot;)


hello_message(&quot;Geert&quot;, &quot;Janssen&quot;)
hello_message(&quot;Klaas&quot;)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
Hallo Geert Janssen!
Traceback (most recent call last):
  File &quot;test.py&quot;, line 12 in &lt;module&gt;
    hello_message(&quot;Klaas&quot;)
TypeError: hello_message() missing 1 required positional argument: 'last_name'
&lt;/pre&gt;

De eerste keer dat de functie &lt;code&gt;hello_message()&lt;/code&gt; werd opgeroepen waarbij we een voornaam en een achternaam als argumenten gaven was er geen probleem, de versie van de functie met twee parameters werd opgeroepen en correct uitgevoerd. De tweede keer toen we enkel de voornaam gaven kregen we een foutmelding. Dit komt dus omdat hij opnieuw de versie met twee parameters probeert uit te voeren. De versie met één parameter kan niet worden gebruikt omdat die werd overschreven door de tweede versie met slechts één parameter.

Een mogelijke oplossing is twee verschillende functies te definiëren, bijvoorbeeld &lt;code&gt;hello_message_with_only_first_name()&lt;/code&gt; en &lt;code&gt;hello_message_with_first_and_last_name()&lt;/code&gt;, maar dan definiëer je twee functies die eigenlijk hetzelfde doen. In de volgende voorbeelden zullen we zien hoe je op andere manieren parameters en argumenten kunt gebruiken om flexibeler met functies te kunnen werken.

=== Standaard waarden ===
U kunt voor de parameters ''standaard waarden'' bepalen, die u kunt gebruiken in de functie als er geen argument is meegegeven toen de functie werd opgeroepen en uitgevoerd. Dit doet u door naast de naam van de parameter een &lt;code&gt;=&lt;/code&gt; te schrijven gevolgd door een waarde. Dit kan een string zijn, een getal, etc...

{{Code
| Taal=Python
| Titel=Standaardwaarden
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;Python&quot;&gt;
#  Voorbeeld van een functie met een parameter met een standaardwaarde.
def hello_message(name = &quot;Gebruiker&quot;):
    print(&quot;Hallo &quot; + name + &quot;!&quot;)


hello_message(&quot;Geert&quot;)
hello_message()
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
Hallo Geert!
Hallo Gebruiker!
&lt;/pre&gt;

In dit voorbeeld, hebben we eerst de functie opgeroepen met een argument die de waarde &quot;Geert&quot; heeft. De functie toonde dan het &quot;Hallo bericht&quot; met de naam &quot;Geert&quot;. De tweede keer, toen we de functie opnieuw opriepen hebben we geen argument gegeven, dan wordt er aan de parameter de standaardwaarde gegeven en wordt die dan gebruikt. &quot;Hallo Gebruiker&quot;.

U kunt een eenzelfde standaardwaarde instellen voor meerdere argumenten.

=== Willekeurig aantal argumenten ===
Soms kan het zijn dat je niet weet hoeveel argumenten je gaat meegeven wanneer je een functie oproept. Als je dit niet weet kun je een &lt;code&gt;*&lt;/code&gt; plaatsten voor de naam van de parameter.

{{Code
| Taal=Python
| Titel= Willekeurig aantal argumenten
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;Python&quot;&gt;
def hello_message(*names):
    for name in names:
        print(&quot;Hallo &quot; + name + &quot;!&quot;)


hello_message(&quot;Piet&quot;, &quot;Jan&quot;, &quot;Klaas&quot;, &quot;Geert&quot;)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
Hallo Piet!
Hallo Jan!
Hallo Klaas!
Hallo Geert!
&lt;/pre&gt;

De argumenten die je doorgeeft komen in de functie terecht als een tuple, je zult die dan ook moeten verwerken als een tuple.

=== Argumenten met sleutelwoorden ===
{{Code
| Taal=Python
| Titel=argumenten
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;Python&quot;&gt;
def hello_message(name1, name2, name3):
    print(&quot;Hallo {0}, {1} en {2}!&quot;.format(name1, name2, name3))


hello_message(name3=&quot;Piet&quot;, name1=&quot;Jan&quot;,  name2=&quot;Klaas&quot;)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
Hallo Jan, Klaas en Piet!
&lt;/pre&gt;

=== Combineren ===
Het is mogelijk om gewone parameters, standaardwaarden, willekeurig aantal argumenten en argumenten via sleutelwoorden te combineren.

== Return ==
Tot nu toe hebben we met functies enkel simpele taken laten uitvoeren. Het handige aan functies is dat je het taken kan laten uitvoeren èn een resultaat kan laten terug geven. Dit kan met het sleutelwoord &lt;code&gt;return&lt;/code&gt;.

=== Eenvoudig voorbeeld ===
De volgende functie berekent de oppervlakte van een vierhoek en geeft het resultaat via het sleutelwoord &lt;code&gt;return&lt;/code&gt; terug.

{{Code
| Taal=Python
| Titel=return
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;Python&quot;&gt;
#  functie om de oppervlakte van een vierhoek te berekenen
def surface(width, length):
    result = width * length
    return result


print(&quot;De oppervlakte van de vierhoek is: &quot; + str(surface(10, 30)))
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
De oppervlakte van de vierhoek is: 300
&lt;/pre&gt;

Het is mogelijk om de expressie met de berekening rechtstreeks achter de &lt;code&gt;return&lt;/code&gt; te plaatsen. De functie zal dan de berekening uitvoeren en het resultaat rechtstreeks terug sturen. Hierdoor bespaar je een regel code, maar heeft als nadeel dat het de leesbaarheid van de code kan verminderen bij complexere expressies.

{{Code
| Taal=Python
| Titel=return
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;Python&quot;&gt;
#  functie om de oppervlakte van een vierhoek te berekenen
def surface(width, length):
    return width * length


print(&quot;De oppervlakte van de vierhoek is: &quot; + str(surface(10, 30)))
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

=== Meerdere returns ===
Het is ook mogelijk om meerdere &lt;code&gt;return&lt;/code&gt; statements te gebruiken in één functie. Maar slechts één zal worden gebruikt, namelijk de eerste die de functie tegenkomt als het wordt gebruikt.

{{Code
| Taal=Python
| Titel=return
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;Python&quot;&gt;
#  functie om de oppervlakte van verschillende vormen te berekenen
def surface(shape, *args):
    if shape == &quot;circle&quot;:
        return args[0] ** 2 * 3.14
    elif shape == &quot;square&quot;:
        return args[0] ** 2
    elif shape == &quot;rectangle&quot;:
        return args[0] * args[1]
    else:
        return 0


print(&quot;De oppervlakte van de cirkel is: &quot; + str(surface(&quot;circle&quot;, 10)))
print(&quot;De oppervlakte van de vierkant is: &quot; + str(surface(&quot;square&quot;, 10)))
print(&quot;De oppervlakte van de vierhoek is: &quot; + str(surface(&quot;rectangle&quot;, 10, 30)))
print(&quot;De oppervlakte van ... is: &quot; + str(surface(&quot;...&quot;, 50, 50)))
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
De oppervlakte van de cirkel is: 314.0
De oppervlakte van de vierkant is: 100
De oppervlakte van de vierhoek is: 300
De oppervlakte van ... is: 0
&lt;/pre&gt;

== Lambda expressies ==
Een lambda expressie is een naamloze of anonieme functie. Een lambda functie moet je niet definiëren met het sleutelwoord &lt;code&gt;def&lt;/code&gt;, je moet ze geen naam geven en kun je in één regel  opschrijven.
Een lambda functie kan slechts één enkele regel code bevatten, en de structuur is de volgende:
&lt;functienaam&gt;=lambda &lt;argument(en)&gt;:&lt;return value&gt;


=== Eenvoudig voorbeeld ===
In onderstaand voorbeeld maken we een naamloze functie (lambda) aan die één optelt aan het argument x.

{{Code
| Taal=Python
| Titel=lambda
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;Python&quot;&gt;
add_one = lambda x: x + 1


print(add_one(5))
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
6
&lt;/pre&gt;

Het sleutelwoord lambda wordt gebruikt om aan te geven dat we een lambda expressie gebruiken om een naamloze functie te definiëren.

=== Lambda expressie als argument van een functie ===
Een lambda expressie kan als argument worden meegegeven wanneer een functie wordt opgeroepen. Hierdoor hoef je geen aparte functie nog definiëren. Dit is vooral handig als je het maar éénmalig nodig hebt. In onderstaand voorbeeld hebben we een lijst met verschillende namen, die we sorteren met de ingebouwde methode &lt;code&gt;sort()&lt;/code&gt;. In normale omstandigheden zal &lt;code&gt;sort&lt;/code&gt;, de namen alfabetisch sorteren. De &lt;code&gt;sort()&lt;/code&gt; methode heeft een optionele parameter genaamd ''key'', die we kunnen gebruiken om een alternatieve manier van sorteren te bepalen. We gebruiken deze parameter om een lambda als argument mee te geven. Als lambda expressie geven we het volgende mee, &lt;code&gt;lambda x: len(x)&lt;/code&gt;. Hier staat x voor een naam in de lijst. Met de ingebouwde functie &lt;code&gt;len()&lt;/code&gt; geven we het aantal tekens dat de naam heeft terug. De &lt;code&gt;sort()&lt;/code&gt; methode zal dan dit gebruiken als sleutel om te weten hoe hij de namen moet sorteren.

{{Code
| Taal=Python
| Titel=Lambda expressie
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;Python&quot;&gt;
#  Een lijst met namen.
names = ['Piet', 'Jan', 'Klaas'] 

#  Voorbeeld van het gebruik van sort().
names.sort(key = lambda x: len(x))

#  Uitprinten van de namen. Zoals je zult zien zijn de namen nu gesorteerd op het aantal tekens in de naam
print(names)

&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
['Jan', 'Piet', 'Klaas']
&lt;/pre&gt;

== Recursieve functies ==
''Recursieve functies'' zijn functies die zichzelf telkens weer opnieuw oproepen om een bepaalde bewerking te doen tot er aan een bepaalde voorwaarde is voldaan. Onderstaand voorbeeld is een recursieve functie die aftelt van een bepaald getal tot nul.

{{Code
| Taal=Python
| Titel=Recursieve functies
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=Python&gt;
def count_down_from_number(number):
    print(number)
    if number &gt; 0:
        count_down_from_number(number-1)

count_down_from_number(10)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
10
9
8
7
6
5
4
3
2
1
0
&lt;/pre&gt;

In bovenstaand voorbeeld hebben we een functie gedefiniëerd genaamd &lt;code&gt;count_down_from_number()&lt;/code&gt; met als parameter een getal waarmee we starten met aftellen. Het print eerst het getal en zolang het getal groter is dan nul, roept de functie zichzelf op met als argument het getal min één. De functie zal dan blijven worden opgeroepen tot het getal nul geworden is en stopt dan ook de recursie.

In theorie kan een functie zich in het oneindige zichzelf oproepen, maar in Python gaat dit niet. Python zal na verloop van tijd zelf een recursie afbreken als het te vaak gebeurd.

Recursie kan ook gebruikt worden om de rij van Fibonacci te berekenen.

{{Code
| Taal=Python
| Titel=Recursieve Fibonacci functie
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=Python&gt;
def fibonacci(n):
    if n == 0:
        return 0
    elif n == 1:
        return 1
    else:
        return fibonacci(n-1)+fibonacci(n-2)

print(fibonacci(10))

&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''
Dit programma drukt dus het 11e (10 +1) getal van de reeks van Fibonacci (=55) af.

&lt;pre&gt;
55
&lt;/pre&gt;

== Typehinting ==
..

{{Sub}}</text>
      <sha1>68krqxmo5vazn7b0wmq3lwet4wt5t5j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Programmeren in Python/Dictionaries</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39519</id>
    <revision>
      <id>422462</id>
      <parentid>344006</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:48:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Index Programmeren in Python}}</comment>
      <origin>422462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9412" sha1="ocxngzp5jzzsskv3qw78ruft328wjel" xml:space="preserve">{{Index Programmeren in Python}}
== Dictionary Methoden ==
=== clear() ===
'''Doel:'''

Verwijderd alle elementen uit een ''dictionary''.

'''Parameters:'''

''geen''

'''Voorbeeld:'''

{{Code
|
| Taal=Python
| Titel=clear()
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Dictionary met landcodes als sleutels en landnamen als waarden
country_codes = {&quot;BE&quot;: &quot;België&quot;, &quot;LU&quot;: &quot;Luxemburg&quot; ,&quot;NL&quot;: &quot;Nederland&quot;}

#  Uitprinten van de landcodes.
print(country_codes)

#  Voorbeeld van het gebruik van clear().
country_codes.clear()

#  Nogmaals uitprinten van de landcodes, zoals je zult zien zijn er geen lanen meer in de dictionary.
print(country_codes)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''
&lt;pre&gt;
{'BE': 'België', 'NL': 'Nederland', 'LU': 'Luxemburg'}
{}
&lt;/pre&gt;

=== copy() ===
'''Doel:'''

Deze methode geeft een kopie van de ''dictionary'' terug.

'''Parameters:'''

''geen''

'''Voorbeeld:'''

{{Code
|
| Taal=Python
| Titel=copy()
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Dictionary met landcodes als sleutels en landnamen als waarden
first_dictionary_of_country_codes = {&quot;BE&quot;: &quot;België&quot;, &quot;LU&quot;: &quot;Luxemburg&quot; ,&quot;NL&quot;: &quot;Nederland&quot;}

#  Voorbeeld van het gebruik van copy() om een tweede lijst te maken.
second_dictionary_of_country_codes = first_dictionary_of_country_codes.copy()

#  Uitprinten van de dictionaries, voorlopig bevatten ze nogsteeds dezelfde info.
print(first_dictionary_of_country_codes)
print(second_dictionary_of_country_codes)

#  Toevoegen van een landcode aan de tweede dictionary.
second_dictionary_of_country_codes[&quot;DE&quot;] = &quot;Duitsland&quot;

#  Nogmaals uitprinten van de dictionaries, zoals je ziet is er een land toegevoegd aan de tweede dictionary.
print(first_dictionary_of_country_codes)
print(second_dictionary_of_country_codes)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
{'BE': 'België', 'LU': 'Luxemburg', 'NL': 'Nederland'}
{'BE': 'België', 'LU': 'Luxemburg', 'NL': 'Nederland'}
{'BE': 'België', 'LU': 'Luxemburg', 'NL': 'Nederland'}
{'BE': 'België', 'LU': 'Luxemburg', 'DE': 'Duitsland', 'NL': 'Nederland'}
&lt;/pre&gt;

=== fromkeys() ===
'''Doel:'''

Maakt van een lijst, tuple of set een ''dictionary'', waarbij de waardes de sleutels van de ''dictionary'' worden.

'''Parameters:'''

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Parameter !! Omschrijving
|-
| iterable || (verplicht) Een ''iterable'' waarvan de waardes worden gebruikt als sleutels in de ''dictionary''.
|-
| waarde || (optioneel) Deze waarde wordt aan alle sleutels gegeven als dit wordt gebruikt, standaardwaarde is ''None''.
|}

'''Voorbeeld:'''

{{Code
|
| Taal=Python
| Titel=fromkeys()
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  List met landcodes
country_codes = [&quot;BE&quot;, &quot;LU&quot;, &quot;NL&quot;]

#  Voorbeeld van het gebruik van fromkeys() rechtstreeks op het datatype dict.
country_codes_in_a_dictionary = dict.fromkeys(country_codes, &quot;Nog in te vullen&quot;)

#  Uitprinten van de dictionary.
print(country_codes_in_a_dictionary)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''
&lt;pre&gt;
{'LU': 'Nog in te vullen', 'BE': 'Nog in te vullen', 'NL': 'Nog in te vullen'}
&lt;/pre&gt;

=== get() ===
'''Doel:'''

Met &lt;code&gt;get()&lt;/code&gt; kun je een waarde ophalen uit de ''dictionary''.

'''Parameters:'''

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Parameter !! Omschrijving
|-
| sleutel || (verplicht) De sleutel van een waarde die je uit de ''dictionary'' wilt halen.
|-
| waarde || (optioneel) Deze waarde wordt gegeven als de sleutel niet bestaat in de ''dictionary'' , standaardwaarde is ''None''.
|}

'''Voorbeeld:'''

{{Code
|
| Taal=Python
| Titel=get()
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Dictionary met landcodes als sleutels en landnamen als waarden
country_codes = {&quot;BE&quot;: &quot;België&quot;, &quot;LU&quot;: &quot;Luxemburg&quot; ,&quot;NL&quot;: &quot;Nederland&quot;}

#  Voorbeelden van het gebruik van get().
print(country_codes.get(&quot;BE&quot;))
print(country_codes.get(&quot;DE&quot;))
print(country_codes.get(&quot;BE&quot;, &quot;Land niet gevonden.&quot;))
print(country_codes.get(&quot;DE&quot;, &quot;Land niet gevonden.&quot;))
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
België
None
België
Land niet gevonden.
&lt;/pre&gt;

=== items() ===
'''Doel:'''

Met &lt;code&gt;items()&lt;/code&gt; krijg je een ''dict_items'' object terug die de sleutel-waarde relaties bevat. Een ''dict_items'' object is een soort van lijst.

'''Parameters:'''

''geen''

'''Voorbeeld:'''

{{Code
|
| Taal=Python
| Titel=get()
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Dictionary met landcodes als sleutels en landnamen als waarden.
country_codes = {&quot;BE&quot;: &quot;België&quot;, &quot;LU&quot;: &quot;Luxemburg&quot; ,&quot;NL&quot;: &quot;Nederland&quot;}

#  Voorbeeld van het gebruik van items().
items = country_codes.items()

#  Uitprinten van items.
print(items)

#  Toevoegen van een waarde.
country_codes[&quot;DE&quot;] = &quot;Duitsland&quot;

#  Nogmaals uitprinten van items. Waarden die achteraf worden toegevoegd komen er hier ook bij.
print(items)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
dict_items([('BE', 'België'), ('LU', 'Luxemburg'), ('NL', 'Nederland')])
dict_items([('BE', 'België'), ('LU', 'Luxemburg'), ('NL', 'Nederland'), ('DE', 'Duitsland')])
&lt;/pre&gt;

=== keys() ===
'''Doel:'''

Met de methode &lt;code&gt;keys()&lt;/code&gt; krijg je een ''dict_keys'' object terug die de sleutels van de ''dictionary'' bevat. Een ''dict_keys'' object is een soort van lijst.

'''Parameters:'''

''geen''

'''Voorbeeld:'''

{{Code
|
| Taal=Python
| Titel=keys()
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Dictionary met landcodes als sleutels en landnamen als waarden.
country_codes = {&quot;BE&quot;: &quot;België&quot;, &quot;LU&quot;: &quot;Luxemburg&quot; ,&quot;NL&quot;: &quot;Nederland&quot;}

#  Voorbeeld van het gebruik van keys().
keys = country_codes.keys()

#  Uitprinten van de sleutels
print(keys)

#  Toevoegen van een waarde.
country_codes[&quot;DE&quot;] = &quot;Duisland&quot;

#  Nogmaals uitprinten van de sleutels. Sleutels met waardes die achteraf worden toegevoegd komen er hier ook bij.
print(keys)

&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
dict_keys(['BE', 'LU', 'NL'])
dict_keys(['BE', 'LU', 'NL', 'DE'])
&lt;/pre&gt;

=== pop() ===
'''Doel:'''

Met &lt;code&gt;pop()&lt;/code&gt; kun je een waarde ophalen en verwijderen uit de ''dictionary''.

'''Parameters:'''

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Parameter !! Omschrijving
|-
| sleutel || (verplicht) De sleutel van een waarde die je wilt ophalen en verwijderen uit de ''dictionary''.
|-
| waarde || (optioneel) Deze waarde wordt gegeven als alternatief als de sleutel niet bestaat in de ''dictionary''.
|}

'''Voorbeeld:'''

{{Code
|
| Taal=Python
| Titel=pop()
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Dictionary met landcodes als sleutels en landnamen als waarden.
country_codes = {&quot;BE&quot;: &quot;België&quot;, &quot;LU&quot;: &quot;Luxemburg&quot; ,&quot;NL&quot;: &quot;Nederland&quot;}

#  Voorbeeld van het gebruik van pop().
country = country_codes.pop(&quot;BE&quot;)

#  Uitprinten van de dictionary. Belgie staat er niet meer in.
print(country_codes)

#  Uitprinten van de waarde die via pop() uit de dictionary is verwijderd.
print(country)

#  Voorbeeld van het gebruik van pop() met een alternatieve waarde.
country = country_codes.pop(&quot;DE&quot;, &quot;Land bestaat niet.&quot;)

#  Uitprinten van een waarde die niet bestond in de dictionary.
print(country)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
{'NL': 'Nederland', 'LU': 'Luxemburg'}
België
Land bestaat niet.
&lt;/pre&gt;

'''Fouten:'''

Als de sleutel niet bestond in de dictionary en je hebt geen alternatieve waarde opgegeven, krijg je een ''KeyError''.

&lt;pre&gt;
Traceback (most recent call last):
  File &quot;k.py&quot;, line 14, in &lt;module&gt;
    country = country_codes.pop(&quot;DE&quot;)
KeyError: 'DE'
&lt;/pre&gt;

=== popitem() ===
'''Doel:'''

Met de methode &lt;code&gt;popitem()&lt;/code&gt; kun je de laatste waarde ophalen en verwijderen uit de ''dictionary''.

'''Parameters:'''

''geen''

'''Voorbeeld:'''

{{Code
|
| Taal=Python
| Titel=popitem()
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Dictionary met landcodes als sleutels en landnamen als waarden.
country_codes = {&quot;BE&quot;: &quot;België&quot;, &quot;LU&quot;: &quot;Luxemburg&quot; ,&quot;NL&quot;: &quot;Nederland&quot;}

#  Voorbeeld van het gebruik van popitem().
country = country_codes.popitem()

#  Uitprinten van de dictionary. Het laatste element staat er niet meer in.
print(country_codes)

&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
{'BE': 'België', 'LU': 'Luxemburg'}
&lt;/pre&gt;

'''Fouten:'''

Als de ''dictionary'' leeg is, krijg je een ''KeyError''.

&lt;pre&gt;
Traceback (most recent call last):
  File &quot;k.py&quot;, line 5, in &lt;module&gt;
    country = country_codes.popitem()
KeyError: 'popitem(): dictionary is empty'
&lt;/pre&gt;

=== setdefault() ===
'''Doel:'''

Met &lt;code&gt;setdefault()&lt;/code&gt; kun je een waarde ophalen uit de ''dictionary'' met de sleutel. Als de sleutel niet bestaat, wordt die toegevoegd aan de ''dictionary''.

'''Parameters:'''

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Parameter !! Omschrijving
|-
| sleutel || (verplicht) De sleutel van een waarde die je wilt ophalen uit de ''dictionary''. Als de sleutel niet bestaat in de ''dictionary'' dan wordt die toegevoegd.
|-
| waarde || (optioneel) Als de sleutel niet bestaat, kun je hier ook een waarde meegeven die aan de sleutel wordt gegeven als die wordt toegevoegd aan de dictionary
|}

'''Voorbeeld:'''

{{Code
|
| Taal=Python
| Titel=setdefault()
| Code=
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;python&quot;&gt;
#  Dictionary met landcodes als sleutels en landnamen als waarden.
country_codes = {&quot;BE&quot;: &quot;België&quot;, &quot;LU&quot;: &quot;Luxemburg&quot; ,&quot;NL&quot;: &quot;Nederland&quot;}

#  Voorbeeld van het gebruik van setdefault().
country = country_codes.setdefault(&quot;DE&quot;, &quot;Duitsland&quot;)

#  Uitprinten van de dictionary.
print(country_codes)
&lt;/syntaxhighlight&gt;
}}

'''Output:'''

&lt;pre&gt;
{'BE': 'België', 'LU': 'Luxemburg', 'NL': 'Nederland', 'DE': 'Duitsland'}
&lt;/pre&gt;

=== update() ===
..

=== values() ===
..

{{Sub}}</text>
      <sha1>ocxngzp5jzzsskv3qw78ruft328wjel</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Programmeren in Python/Overzicht</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39537</id>
    <revision>
      <id>422443</id>
      <parentid>388942</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:42:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Index Programmeren in Python}}</comment>
      <origin>422443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2109" sha1="i68tbdf3mgc25pilz2orgvesnmbbphi" xml:space="preserve">{{Index Programmeren in Python}}
== Wat is Python? ==
Python is een programmeertaal.

== Geschiedenis van Python ==
Python is ontstaan in 1989 en werd ontwikkeld door de Nederlander Guido van Rossum.

== Waarvoor wordt Python gebruikt? ==
Python is een veelzijdige programmeertaal en is ook een van de meest gebruikte. Het wordt gebruikt door vele grote organisaties zoals onder andere, Wikimedia, CERN, NASA, Google, Facebook, etc.

Python kan onder andere gebruikt worden voor de volgende toepassingen:
* Artificiële intelligentie
* Automatisering: Python kan gebruikt worden als scripttaal om taken te laten uitvoeren onafhankelijk van het gebruikte besturingssysteem. Hierdoor kan Python bijvoorbeeld taken automatiseren van een werkcomputer.
* Data-analyses
* Webapplicaties: Python wordt vaak gebruikt voor het ontwikkelen van webapplicaties. De website Reddit is helemaal in Python geschreven. Er bestaan ook vele frameworks die het makkelijk maken om snel een webapplicatie te ontwikkelen.
* Wiskunde en wetenschap

Dit boek zal zich voornamelijk richten op de basis van Python en zal dus niet gericht zijn op een specifiek vakgebied.

Python wordt standaard meegeleverd met de meeste Linux distro's en MacOS-en.

== De verschillende versies ==
Python maakt gebruik van [[Semantisch versioneren|semantisch versioneren]] zoals 1.0.0 2.7.0 of 3.12.0

'Patches' zijn wijzigingen die fouten corrigeren.
'Mineure' voegen functionaliteit toe zonder vorige versies te breken.
'Majeure' introduceren wijzigingen die niet langer compatibel zijn met voorgaande versies.

De 'Patch' wordt regelmatig achterwege gelaten. Zo spreekt men over Python 2.7 en 3.8 ipv 2.7.1 en 3.8.2

Tot op heden waren er drie 'Majeure' versies van Python. 
Op het moment van schrijven Python 1 wordt sinds 2000 niet meer ondersteunt en Python 2 niet meer sinds januari 2020.
Er wordt van uitgegaan dat u beschikt over Python 3.8 of hoger.
Het gebruik van een oudere versie van Python kan problemen veroorzaken bij het uitvoeren van code uit dit boek.

== Externe links ==
* [https://www.python.org/ Officiële website]{{En}}
{{Sub}}</text>
      <sha1>i68tbdf3mgc25pilz2orgvesnmbbphi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Programmeren in Python/Installatie</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39550</id>
    <revision>
      <id>422444</id>
      <parentid>388160</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:42:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Index Programmeren in Python}}</comment>
      <origin>422444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7168" sha1="bjiz3b3s6ltlthwpil915bexo9nh4wu" xml:space="preserve">{{Index Programmeren in Python}}
In dit hoofdstuk zien we hoe we kunnen controleren of we Python eventueel al hebben en zo niet hoe we het kunnen installeren. Ook gaan we zien hoe we Python kunnen updaten en verwijderen.

Voor de volledigheid wordt hier ook nog gesproken over Python 2, hoewel die officieel niet meer wordt ondersteund wordt het nog veel gebruikt. In dit boek gaan we ervan uit dat u de laatste versie van Python heeft geïnstalleerd.

== Controleren of Python al is geïnstalleerd ==
Het kan zijn dat Python al geïnstalleerd is op uw computer, omdat sommige besturingssystemen standaard met Python vooraf geïnstalleerd worden geleverd of omdat iemand Python al voor u heeft geïnstalleerd. De gemakkelijkste manier om dit te controleren is door Python te gebruiken in de ''command line interface'' van het besturingssysteem.

Het is meestal voldoende om &quot;Python3&quot; of &quot;Python&quot; als commando in te vullen om Python te starten. Het beste is echter om &quot;Python3 --version&quot; of &quot;Python --version&quot; te gebruiken. Hiermee kunt u meteen weten welke versie van Python u hebt en start u de ''interactive modus'' niet op.

=== Windows ===
Open ''Command Prompt'' en typ het commando &quot;Python --version&quot;. Als Python geïnstalleerd is kunt u mogelijk het volgende resultaat krijgen.

&lt;pre&gt;
C:\&gt;Python --version
Python 3.8.1
&lt;/pre&gt;

Als u enkel &quot;Python&quot; ingeeft als commando en Python is al geïnstalleerd, dan komt u terecht in de ''interactieve modus'' van Python. Om de ''interactieve modus'' te stoppen, gebruikt u de commando &quot;exit()&quot; of sluit u simpelweg de ''command prompt''.

Als Python nog niet is geïnstalleerd, zal Windows de Windows Store openen. Python installaties vanuit de Windows Store kunnen later problemen hebben (PIP). Gelieve daarom Python te installeren volgens de gegeven instructies.

=== MacOS ===
MacOS wordt normaal gezien met al twee versies van Python vooraf geïnstalleerd geleverd, namelijk Python 2 en Python 3. Hierdoor kunt u de twee versies van Python al meteen gebruiken zonder iets te moeten installeren. Wilt u toch controleren of Python effectief is geïnstalleerd of wilt u weten welke versies u gebruikt, open dan simpelweg de app ''Terminal'' daarin kunt u voor Python 3 de commando &quot;Python3 -- version&quot; gebruiken.

&lt;pre&gt;
MacBook:~ user$ python3 --version
Python 3.8.1
&lt;/pre&gt;

En voor python 2, simpelweg de commando &quot;Python --version&quot;.

&lt;pre&gt;
MacBook:~ user$ python --version
Python 2.7.16
&lt;/pre&gt;

Als u enkel &quot;Python&quot; of &quot;Python3&quot; ingeeft als commando, dan komt u terecht in de ''interactieve modus'' van Python. Om de ''interactieve modus'' te stoppen, gebruikt u het commando &quot;exit()&quot; of sluit simpelweg de terminal af.

=== Linux ===
Linux komt meestal met al twee versies van Python voorgeïnstalleerd, namelijk Python 2 en Python 3. Hierdoor kunt u de twee versies van Python al meteen gebruiken zonder iets te moeten installeren. Wilt u toch controleren of Python effectief is geïnstalleerd of wilt u weten welke versies, open simpelweg de app ''Terminal'' daarin kunt u voor Python 3 de commando &quot;Python3 -- version&quot; gebruiken.

&lt;pre&gt;
user@ubuntu:~$ python3 --version
Python 3.8.2
&lt;/pre&gt;

En voor Python 2, simpel weg de commando &quot;Python --version&quot; in.

&lt;pre&gt;
user@ubuntu:~$ python --version
Python 2.7.12
&lt;/pre&gt;

Bij nieuwere versies van Linux wordt Python 2 echter steeds meer weggelaten, dus het kan zijn dat je een foutmelding krijgt.

Als u enkel &quot;Python&quot; of &quot;Python3&quot; ingeeft als commando, dan komt u terecht in de ''interactieve modus'' van Python. Om de ''interactieve modus'' te stoppen, gebruikt u het commando &quot;exit()&quot; of sluit u simpelweg de terminal af.

== Python Installeren ==
=== Windows ===
Op de website van Python kunt u de laatste versie van Python vinden. https://www.python.org/downloads/

Download het installatiebestand, voer het uit en volg de instructies. U kunt Python in principe installeren in een map naar keuze, maar het beste is om de map te gebruiken die wordt geadviseerd tijdens de installatie. Als de optie er is om python toe te voegen aan ''PATH'', vink die dan aan.

Om Python vanaf de ''command line interface'' te starten, moet de locatie van de Python map in de omgevingsvariabele ''PATH'' worden gezet. Dit is nodig want anders zal Python niet worden gevonden. Als je dit niet werd gevraagd tijdens de installatie of het werkt niet, kunt je het nadien nog toevoegen. Ga hiervoor naar Start, druk op de rechtermuisknop op &quot;Deze Computer&quot; en kies in het menu voor &quot;Eigenschappen&quot;. Ga naar boven op het tabblad &quot;Geavanceerd&quot; en kies voor &quot;Omgevingsvariabelen&quot;. Zoek in het tweede menu &quot;Systeemvariabelen&quot; naar de variabele &quot;path&quot; of &quot;PATH&quot;. Dubbelklik hierop en zet in de &quot;Waarde van variabele&quot; de locatie van Python, bijvoorbeeld &quot;C:/Python&quot;.

=== macOS ===
Op de website van Python kunt u de laatste versie van Python vinden. https://www.python.org/downloads/

Download het installatiebestand, voer het uit en volg de instructies.

=== Linux ===
Gebruik de ''apt-get'' commando in ''Terminal'' om de laatste versie van Python 3 the installeren.

&lt;pre&gt;
sudo apt-get install python3
&lt;/pre&gt;

Het kan zijn dat ''Terminal'' vraagt om je passwoord in te voeren.

Voor de laatste versie Python 2, gebruik het volgende commando.

&lt;pre&gt;
sudo apt-get install python
&lt;/pre&gt;

== Python updaten ==

=== Windows ===
Om Python te updaten in Windows volstaat het om de stappen van een nieuwe installatie te herhalen.

=== macOS ===
Om Python op de mac te updaten volstaat het om het gewoon opnieuw te installeren.

Op de website van Python kunt u de laatste versie van Python vinden. https://www.python.org/downloads/

Download het installatiebestand, voer het uit en volg de instructies.

Het is mogelijk om meerdere subversies tegelijkertijd geïnstalleerd te hebben. Wanneer u dan de commando ''Python3'' of ''Python2'' zal het de meest recente subversie van Python gebruiken, bijvoorbeeld respectievelijk Python 3.8 en Python 2.7.

=== Linux ===
Om python te updaten volstaat het om volgende commando te gebruiken in ''Terminal''.

&lt;pre&gt;
sudo apt-get upgrade python3
&lt;/pre&gt;

== Python verwijderen ==

=== Windows ===
Python kunt u verwijderen, zoals alle andere apps, door op de ''start''-knop te drukken en daarna op de knop voor ''instellingen'' of ''settings'' te drukken(te herkennen aan het tandwielsymbool). U krijgt dan een nieuw scherm waar je kunt doorklikken naar ''Apps''. U krijgt dan een lijst te zien van geïnstalleerde apps op alfabetische volgorde. Zoek in de lijst naar Python(het kan zijn dat er meerdere apps zijn die Python heten). Vervolgens klik op de app en u krijgt een extra knop ''verwijderen'' of ''uninstall''. Klik op die knop en bevestig nogmaals dat u Python wilt verwijderen.

=== macOS ===
Bij macOS volstaat het om de installatie op te zoeken in de map &quot;apps&quot;, waar al de applicaties worden bewaard, en het vervolgens te slepen naar de prullemand.

=== Linux ===
Hoewel het mogelijk is om Python te verwijderen uit Linux, is het sterk afgeraden om dit te doen. Python wordt namelijk gebruikt door verschillende toepassing en onderdelen van het besturingssysteem. Door Python te verwijderen wordt het besturingsysteem wellicht onbruikbaar.
{{Sub}}</text>
      <sha1>bjiz3b3s6ltlthwpil915bexo9nh4wu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Programmeren in Python/Hulpmiddelen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39559</id>
    <revision>
      <id>422445</id>
      <parentid>389959</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T08:42:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Index Programmeren in Python}}</comment>
      <origin>422445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4304" sha1="hokcd65dg8qy8vfgqzkyarfn15polfi" xml:space="preserve">{{Index Programmeren in Python}}
Nu dat u Python hebt geïnstalleerd moet u ook nog een tekstverwerker kiezen waarmee u uw Python programma's zal schrijven. U kunt kiezen tussen:
# Simpele tekstverwerkers die meegeleverd zijn met uw besturingsssyteem.
# Wat geavanceerdere tekstverwerkers die wat meer helpen bij het schrijven van de programmacode.
# Een ''IDE'' ofwel een ''Integrated Development Environment'', een tekstverweker die véél kan helpen bij schrijven van programmacode.
# Of ''IDLE''(''Integrated Development and Learning Environment''), een IDE die meegeleverd wordt met Python.

==Simpele tekstverwerkers==
Ieder besturingssysteem komt met een eigen simpele tekstverwerker die je kunt gebruiken om een Python programma te schrijven. Je opent dan één van onderstaande tekstverwerkers, schrijft je code in de tekstverwerker en bewaart het met een zelfgekozen bestandsnaam met als extensie ''.py'', bijvoorbeeld ''script.py''.  

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Besturingssysteem !! Tekstverwerker
|-
| Windows || Kladblok
|-
| macOS || Teksteditor
|-
| Ubuntu || Text Editor
|}

Het nadeel is wel dat deze tekstverwerkers niet helpen met het ontwikkelen van je Python programma, maar ze volstaan om simpele scripts te maken en te bewaren. Ze zijn dus uitermate geschikt om je eerste Python programma's te maken en om te testen, zonder extra software te installeren en het te leren gebruiken.

==Geavanceerdere tekstverwerkers ==
Naast simpele tekstverwerkers, zijn er ook wat meer geavanceerde tekstverwerkers. Deze helpen al wat meer met het programmeren van Python programma's door bijvoorbeeld het Python script document op te maken met kleuren waardoor het leesbaarder wordt. 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Naam !! Commentaar !! Ondersteunt !! Externe Link
|-
| Notepad++ || Open-Source || Windows || https://notepad-plus-plus.org
|}

Deze tekstverwerkers zijn al betere dan gewone tekstverwerkers, en zijn handig voor wat uitgebreidere Python programma's maar zijn niet geschikt voor grotere projecten.

== IDE ==
''IDE'' staat voor ''Integrated Development Environment'' ofwel ''geïntegereerde ontwikkelingsomgeving''. Het idee achter een IDE is dat er zoveel mogelijk functionaliteiten in één app worden verwerkt die u kunnen helpen met het ontwikkelen van applicaties. Ze kunnen bijvoorbeeld suggesties doen voor de code die je aan het schrijven bent of preventief mogelijke fouten opsporen. Je kunt ook je Python script starten vanuit een ''IDE''. Het is dus zeker aan te raden om een ''IDE'' te gebruiken, zeker wanneer je al wat complexere Python programma's schrijft.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Naam !! Ondersteunt !! Externe Link !! Commentaar
|-
| Atom || Windows, macOS, Linux || https://atom.io/ || Open-source
|-
| Pycharm ||  Windows, macOS, Linux || https://www.jetbrains.com/pycharm/ || IDE specifiek voor Python. Er is zowel een betalende professionele versie als een betalende standaard versie als een geheel gratis versie.
|-
| Visual Studio Code || Windows, macOS, Linux || https://code.visualstudio.com || 
|-
| CodeLobster || Windows, macOS, Linux || https://codelobster.com || 
|}

== IDLE ==
''IDLE'' staat voor ''Integrated Development and Learning Environment'' en is een soort van ''IDE'' die vaak meegeleverd wordt met Python. Bij Windows en macOS volstaat het om gewoon IDLE op te zoeken met de zoekfunctie van het besturingssysteem of te zoeken in de map van geïnstalleerde applicaties.

Bij andere besturingssystemen kan het zijn dat u dit zelf moet installeren zoals bijvoorbeeld bij Ubuntu. Je kunt het dan installeren door in de ''Terminal'' het volgende commando in te voeren.

&lt;pre&gt;
sudo apt-get install idle3
&lt;/pre&gt;

Als ''IDLE'' is geïnstalleerd kun je het opstarten door het commando &lt;code&gt;idle&lt;/code&gt; uit te voeren in ''Terminal'' of door het op te zoeken met de zoekfunctie van het besturingssysteem.

Wanneer ''IDLE'' wordt opgestart krijgt u een venster te zien waarin Python draait in de ''interactieve modus''. Een modus waarbij u interactief python code kunt schrijven terwijl Python draait. In de normale ''script modus'' voert Python een voorgeschreven script uit en stopt het met draaien waneer het script is voltooid. Het is natuurlijk ook mogelijk om voorgeschreven scripts in de ''interactieve modus'' van ''IDLE'' te draaien.
{{Sub}}</text>
      <sha1>hokcd65dg8qy8vfgqzkyarfn15polfi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Analoge kleuren</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39681</id>
    <revision>
      <id>422369</id>
      <parentid>341085</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:15:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1535" sha1="8phb0n4fm3wvglsrj6wssquxl80q9wz" xml:space="preserve">[[Bestand:AnalogousColors.png|miniatuur|De analoge kleuren grenzen aan elkaar op de kleurencirkel]]Door een in een schilderij alleen aan elkaar verwante kleuren te gebruiken kan eenvoudiger een harmonieus resultaat bereikt worden. De analoge kleuren zijn kleuren die naast elkaar liggen in de kleurencirkel. De kunstenaar kiest dan voor een hoofdkleur (en een hoofdpigment) die gemengd worden met een beperkt aantal andere pigmenten.

Als bijvoorbeeld blauw als hoofdkleur gekozen wordt, worden in het schilderij alleen kleuren gebruikt die met deze hoofdkleur zijn gemengd. Dan ontstaan paarse tonen (bij mengen met een magenta) en blauw-groene tonen (bij mengen met geel). Puur geel en puur rood worden dan niet gebruikt, alleen in een combinatie met blauw. Wit kan daarbij gebruikt worden om de kleuren lichter te maken, een complementaire kleur (oranje, of combinatie van rood en geel) om een kleur te neutraliseren. 

Bij een hoofdkleur geel bestaat uit het eindresultaat dan alleen uit oranje, gele en groene tinten. Bij een hoofdkleur rood alleen uit oranje en paarse tinten.

{{Schildervoorbeeld3|File:Three Dancers in Yellow Skirts Edgar Degas.JPG|File:Van Gogh The Olive Trees..jpg|FIle:Zeeuwsche kerktoren, Mondriaan, 1911.jpg|Edward Degas|Vincent van Gogh|Piet Mondriaan|Voorbeelden van schilderijen met analoge kleuren. Links uitgaande van geel (met iets groen en rood), midden van blauwgroen (met groen en blauw), rechts van blauw (met groen en paarsachtig rood en veel wit om het roze te verkrijgen) }}
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>8phb0n4fm3wvglsrj6wssquxl80q9wz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gedichten uit de wereldliteratuur/Do not stand at my grave and weep</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40087</id>
    <revision>
      <id>422293</id>
      <parentid>422216</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:06:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J.Grandgagnage</username>
        <id>3610</id>
      </contributor>
      <comment>/* Het oorspronkelijke gedicht */ opmaak</comment>
      <origin>422293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4954" sha1="e1v1i494xjuf4e710t73yg2m86fj1xz" xml:space="preserve">{{Gedichten uit de wereldliteratuur}}
== Het oorspronkelijke gedicht ==

'''Do not stand at my grave and weep'''

''(auteurschap is onzeker)''

:Do not stand at my grave and weep,
:I am not there, I do not sleep.
:I am in a thousand winds that blow,
:I am the softly falling snow.
:I am the gentle showers of rain,
:I am the fields of ripening grain.
:I am in the morning hush,
:I am in the graceful rush
:Of beautiful birds in circling flight,
:I am the starshine of the night.
:I am in the flowers that bloom,
:I am in a quiet room.
:I am in the birds that sing,
:I am in each lovely thing.
:Do not stand at my grave and cry,
:I am not there. I do not die.

== Letterlijke vertaling ==
&lt;poem&gt;
Sta niet bij mijn graf en huil niet,
Ik ben er niet, ik slaap niet.
Ik ben in duizend winden die waaien,
Ik ben de zacht vallende sneeuw.
Ik ben de zachte regenbuien,
Ik ben de velden van rijpend graan.
Ik ben in de ochtendstilte,
Ik ben in de sierlijke haast
Van prachtige vogels in cirkelende vlucht,
Ik ben de sterrenschijn van de nacht.
Ik ben in de bloemen die bloeien,
Ik ben in een rustige kamer.
Ik ben in de vogels die zingen,
Ik zit in elk mooi ding.
Sta niet bij mijn graf en huil niet:
Ik ben er niet. Ik sterf niet.
&lt;/poem&gt;
== Thema's ==
* Troost: De voornaamste functie van het gedicht is troost bieden. Het biedt een wereldbeeld waarin de dood niet angstaanjagend, maar natuurlijk is.
* Transformatie: Identiteit wordt vloeibaar. Het 'ik' is niet langer een persoon, maar een geheel van natuurlijke processen.
* Pantheïsme / Spiritueel naturalisme: Het gedicht vermijdt expliciete religieuze doctrines. In plaats daarvan suggereert het een spiritualiteit die geworteld is in de natuur.
* Herinnering en waarneming: Het voortbestaan ​​van de spreker hangt af van hoe de rouwende de wereld waarneemt. Aanwezigheid wordt een kwestie van aandacht.

== Vorm en structuur ==
De vorm van het gedicht ondersteunt de vloeiende, rustgevende boodschap. Het bestat uit één enkele strofe van 12 regels zonder witregels tussen de verzen. Deze ononderbroken vorm weerspiegelt de cyclus van de natuur waar de ik-figuur nu deel van uitmaakt.
Het gedicht gebruikt een overwegend anapestisch metrum (twee onbeklemtoonde lettergrepen gevolgd door één beklemtoonde).
Voorbeeld: ''I am the diamond glints on snow''. Dit zorgt voor een wiegend, bijna hypnotiserend tempo. 

== Rijmschema en klank ==
Het rijm is simpel en direct, wat bijdraagt aan de toegankelijkheid van het gedicht. Gepaard rijm: Het rijmschema is AABB.
:weep / sleep (AA)
:blow / snow (BB)
:grain / rain (CC)

Bijna alle rijmwoorden zijn eenlettergrepig en eindigen op een beklemtoonde klank. Dit gebruik van mannelijk rijm geeft een gevoel van vastberadenheid en rust. De herhaling (anafoor) van &quot;I am...&quot; aan het begin van de middelste regels creëert een opsomming van de aanwezigheid van de overledene in de natuur.

== Analyse ==
“Do not stand at my grave and weep” is een troostende elegie die de onomkeerbaarheid van de dood verwerpt. De spreker – die de dood al voorbij is – herdefinieert zijn of haar aanwezigheid in termen van natuur, continuïteit en waarneming. De kracht van het gedicht schuilt in de paradox: het troost door de grens tussen leven en dood te vervagen en erop aan te dringen dat het ‘ik’ voortleeft in niet-menselijke vormen. De centrale stelling van het gedicht is dat de dood geen einde is, maar een transformatie. De spreker zegt tegen de rouwende dat hij niet bij het graf moet treuren, omdat het zelf is opgegaan in de natuurlijke wereld. In plaats van een lijk wordt het 'ik': wind/zonlicht/regen/vogels/sterren. Deze verschuiving van lichaam naar elementen herdefinieert de dood als verspreiding, niet als verdwijning.

== Nederlandse vertalingen ==
Er zijn verschillende Nederlandse vertalingen van het bekende troostgedicht &quot;Do not stand at my grave and weep&quot;, toegeschreven aan Mary Elizabeth Frye. Het gedicht wordt vaak gebruikt bij uitvaarten en rouwkaarten. 

Meer letterlijke vertalingen zijn te lezen in [https://nl.wikipedia.org/wiki/Do%20not%20stand%20at%20my%20grave%20and%20weep het gelijknamige artikel op Wikipedia]. Enkele poëtische vertalingen die online te vinden zijn:
* [https://woutervanheiningen.com/2019/06/29/als-ik-ga-moet-je-niet-huilen/ Geslaagde vertaling van Wouter van Heiningen op zijn poëzieblog: &quot;Als ik ga moet je niet huilen&quot;]
* [https://www.gedichten.nl/nedermap/hartenkreten/hartenkreet/259470.html Nederlandse vertaling van 'Do not stand at my grave and weep' op Gedichten.nl door Jules Grandgagnage: &quot;Sta niet huilend voor mijn graf&quot;]
* [https://freecondor.wordpress.com/2017/10/03/gedicht-do-not-stand-at-my-grave/ Een wat vrijere, maar mooie bewerking van een dame die onder het pseudoniem FreeCondor schrijft: &quot;Herinnering&quot;]
* [https://nieuwetijds.com/sta-aan-mijn-graf-zonder-verdriet/ Phoebe Lauren vertaalde het gedicht in het correcte rijmschema: &quot;Sta aan mijn graf zonder verdriet&quot;]

{{Sub}}</text>
      <sha1>e1v1i494xjuf4e710t73yg2m86fj1xz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Coulissewerking</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40441</id>
    <revision>
      <id>422388</id>
      <parentid>348169</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:27:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Links}}</comment>
      <origin>422388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1475" sha1="ek3ihkblrlhnvaelnz7stp7hzvrqn9b" xml:space="preserve">[[Bestand:Nicolas Poussin - Landscape with the Ashes of Phocion - Google Art Project.jpg|thumb|Landsschapsschilderij van {{Wp|Nicolas Poussin|Nicolas Poussin}} uit 1648. Het schilderij heeft vele overlappende onderdelen. De coulisswerking van het landschap en de bouwwerken wordt voortgezet in de wolken. Op de voorgrond zoekt de weduwe van Phokion naar diens stoffelijke resten om die te kunnen begraven]]
'''Coulissewerking''' is een manier om in een ontwerp, zoals dat van een schilderij of van een landschapstuin dieptewerking te krijgen. Ook in de stedenbouw wordt coulissewerking toegepast. De verschillende onderdelen van het ontwerp worden achter elkaar geplaatst, net zoals onderdelen van een theaterdecor kunnen bestaan uit coulissen. De verschillende coulissen hebben andere kleuren, of een verschil in belichting. Als er meerdere coulissen worden gebruikt, overlappen deze elkaar. 

In landschappen bestaat vaak van nature coulissewerking, door de aanwezigheid van bosschages, heuvels of gebouwen, waardoor het zicht op de verte wordt onderbroken. Zo'n landschap wordt een coulisselandschap genoemd.

In tuinen, maar dus ook in schilderijen van een tuin, kunnen coulissen bijvoorbeeld de vorm van een heg krijgen. Zo'n heg doorbreekt de zichtlijn. De kijker weet niet wat er zich achter de heg bevindt. Daardoor wordt de tuin spannender. Ook met natuurlijker vormen, zoals een grote struik of een bos bamboe, kan coulissewerking bereikt worden. 
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>ek3ihkblrlhnvaelnz7stp7hzvrqn9b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maatschappijleer/Basisbegrippen maatschappijleer/Begrippen parlementaire democratie</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40476</id>
    <revision>
      <id>422308</id>
      <parentid>405205</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:32:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Links}}</comment>
      <origin>422308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2849" sha1="fhlbj7nftnkouk3z7k43ht23kta3im1" xml:space="preserve">=== Algemeen belang ===
; Algemeen kiesrecht

; Actiegroep

; Autoritair regime

; BBB

; Belangengroep

; Benoeming voor het leven

; BIJ1

; Buitenlandse betrekkingen

; Censuur

; CDA

; Christendemocratie

; ChristenUnie (CU)

; Communisme

; Confessionalisme

; Conservatief

; D66

; Democratie

; Demonstratie

; DENK

; Dictator

; Dictatuur

; Directe democratie

; Ecologisme

; Economie

; Eerlijke verkiezingen

; Economische vrijheid

; Forum voor Democratie (FvD)

; Gelijkwaardigheid

; GroenLinks

; GroenLinks-PvdA

; Grondrechten

; Hybride regime

; Ideologie

; Indirecte democratie

; Individuele verantwoordelijkheid

; Individuele vrijheid

; Infrastructuur

; JA21

; Legaliteitsbeginsel

; Liberalisme

; Lobbyen

; Maatschappelijk middenveld

; Machtenscheiding

; Manipulatie

; Meerderheid

; Militair regime

; Naastenliefde

; Nationalisme

; Niet-democratische-partij

; Onafhankelijke rechtsspraak

; One-issuepartij

; Ontzuiling

; Onvolledige democratie

; Oppositiepartijen

; Parlement

; Parlementair stelsel
: Er vinden verkiezingen plaats voor een parlement en op grond van de uitslag van de verkiezingen moet een regering worden gevormd.
: De regering moet het vertrouwen hebben van de meerderheid van het parlement.

; Parlementaire democratie

; Participatie

; Partij voor de Dieren (PvdD)

; Persvrijheid

; Persoonlijke vrijheid

; PvdA

; Politiek
: Het maken van keuzes waaraan allen in de staat zijn gebonden.
: Gezaghebbende toedeling van waarden (Easton).
: Beslissingen nemen van algemeen belang.

; Politiek links

; Politiek midden

; Politiek rechts

; Politieke grondrechten

; Politieke kleur

; Politieke partij

; Politieke spectrum

; Politieke stroming

; Populisme

; Progressief

; PVV

; Rechten van minderheden

; Rechtszekerheid

; Referendum

; Regering

; Religieus regime

; Rentmeesterschap

; Representatief

; Representatieve democratie
: Het volk kiest vertegenwoordigers die de beslissingen nemen en met een zekere regelmaat bij verkiezingen verantwoording moeten afleggen over hun beleid.
: De bevolking kiest een aantal vertegenwoordigers die het bestuur uitvoeren.

; Saamhorigheid

; Samenleving

; SGP

; Sociaaldemocratie

; Socialisme

; Soeverein
: Een staat die op een bepaald grondgebied met duidelijke grenzen het hoogste gezag geniet en het monopolie van geweldsuitoefening heeft.
: De zelfbeschikking van staten.

; Solidariteit

; SP

; Staat
: Een land met een eigen onafhankelijk bestuur, en met een hiërarchische, politieke organisatie die gezag uitoefent over de plaatselijke bevolking.
: Een gebied met grenzen, inwoners en een bestuur.

; Tolerantie

; Vereniging

; Verkiezingen

; Verkiezingsfraude

; Volksgezondheid

; Volksvertegenwoordiging

; Volt

; Volledig autoritair regime

; Vrijheidsbeperking

; VVD

; Welvaart

; Wraking
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>fhlbj7nftnkouk3z7k43ht23kta3im1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gedichten uit de wereldliteratuur/The Prelude: The stealing of the boat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40583</id>
    <revision>
      <id>422307</id>
      <parentid>422115</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:31:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J.Grandgagnage</username>
        <id>3610</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bron */ externe link verwijderd; content wordt geïntegreerd</comment>
      <origin>422307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5071" sha1="o7wbtg28dbaxx9993e07k9l71yqmd7u" xml:space="preserve">{{Gedichten uit de wereldliteratuur}}
== The boat stealing scene uit 'The Prelude' van Wordsworth met Nederlandse vertaling ==
[[Bestand:William Wordsworth.jpg|thumb|center|100 px|William Wordsworth]] 

In dit fragment uit ''The Prelude'' herinnert de spreker zich een avond waarop hij als jongen een boot steelt en ermee naar het midden van een meer roeit. Uiteindelijk wordt de jongen bang voor een enorme berg en roeit hij in paniek terug naar de oever. Het beeld van de berg achtervolgt hem vanaf dat moment en plant het zaad voor een meer complexe relatie met de natuur.

== Engelse originele tekst van William Wordsworth ==


;Fragment uit The Prelude: The boat stealing scene (1799 version)

 
I went alone into a Shepherd’s boat,

A skiff, that to a willow-tree was tied

Within a rocky cave, its usual home.

The moon was up, the lake was shining clear

Among the hoary mountains; from the shore

I pushed, and struck the oars, and struck again

In cadence, and my little boat moved on

Just like a man who walks with stately step

Though bent on speed. It was an act of stealth

And troubled pleasure. Not without the voice

Of mountain echoes did my boat move on,

Leaving behind her still on either side

Small circles glittering idly in the moon,

Until they melted all into one track

Of sparkling light. A rocky steep uprose

Above the cavern of the willow-tree,

And now, as suited one who proudly rowed

With his best skill, I fixed a steady view

Upon the top of that same craggy ridge,

The bound of the horizon—for behind

Was nothing but the stars and the grey sky.

She was an elfin pinnace; twenty times

I dipped my oars into the silent lake,

And as I rose upon the stroke my boat

Went heaving through the water like a swan –

When from behind that rocky steep, till then

The bound of the horizon, a huge cliff,

As if voluntary power instinct,

Upreared its head. I struck, and struck again,

And, growing still in stature, the huge cliff

Rose up between me and the stars, and still,

With measured motion, like a living thing

Strode after me. With trembling hands I turned,

And through the silent water stole my way

Back to the cavern of the willow tree.

There in her mooring-place I left my bark,

And through the meadows homeward went with grave

And serious thoughts; and after I had seen

That spectacle, for many days my brain

Worked with a dim and undetermined sense

Of unknown modes of being. In my thoughts

There was a darkness – call it solitude,

Or blank desertion – no familiar shapes

Of hourly objects, images of trees,

Of sea or sky, no colours of green fields,

But huge and mighty forms that do not live

Like living men moved slowly through my mind

By day, and were the trouble of my dreams.

== Prelude: 'Het stelen van de boot' ==
;Vertaling door Jules Grandgagnage (2021)&lt;ref&gt;Bron: [https://vertaaldegedichten.jouwweb.be/engelse-gedichten/william-wordsworth/the-prelude Vertaalde gedichten], onder Creative Commons-licentie CC BY-SA&lt;/ref&gt;

 
Ik klom eenzaam in een herdersbootje,

aan een wilg geknoopt in een grot,

zijn gewone thuis. De maan was op,

en 't meer scheen helder tussen de grijze bergen;

Vanaf de oever trok ik aan de riemen,

telkens weer, ritmisch; mijn bootje ging verder,

net als iemand die loopt met statige tred,

die snelheid wil. Het was een steelse daad

van onrustig plezier. Niet zonder de stem

van bergecho's vorderde mijn bootje,

aan weerszij kleine cirkels achterlatend 

die in het maanlicht doelloos glinsterden,

tot ze in één spoor van sprankelend licht

met elkaar versmolten. Een steile rots 

rees op boven de grot van de wilg,

En toen, zoals het iemand past die trots

en vaardig roeit, fixeerde ik mijn blik

op de ruige top van de heuvel,

die de horizon begrensde - daarachter

niets dan sterren en de grijze lucht.

Twintig keer doopte ik de riemen 

van mijn slanke sloep in het stille meer;

Terwijl ik mij verhief bij elke slag, 

gleed mijn boot door het water als een zwaan -

Toen plots, van achter die rotsige steilte, tot dan

de verste horizon, een klif oprees

en zijn enorme hoofd verscheen, sloeg ik, 

gedreven door instinct, de riemen neer 

met grote kracht, en zag, nog steeds groeiend, 

de klif tussen mij en de sterren, 

traag bewegend als een levend wezen

achter me aan gaan. Met trillende handen 

keerde ik de boot en sloop steels 

door het stille water naar de wilgengrot.

Daar, op haar ligplaats, liet ik haar achter,

en trok huiswaarts door de weiden, mijn hoofd 

vol ernstige en drukkende gedachten.

Nog lang nadat ik dit schouwspel had gezien

werd mijn brein bevangen door een vaag 

idee van onbekende manieren van zijn.

In mijn gedachten was er een duisternis - 

noem het eenzaamheid, verlaten leegheid -

zonder vertrouwde vormen van objecten, 

noch afbeeldingen van bomen, zee of lucht, 

geen kleuren van groene velden, maar met vormen,

enorm en machtig, niet levend zoals mensen 

leven, die overdag langzaam dwaalden

door mijn hoofd en 's nachts mijn dromen verstoorden.

==Bron ==
{{References}}
{{Sub}}</text>
      <sha1>o7wbtg28dbaxx9993e07k9l71yqmd7u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422314</id>
      <parentid>422307</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:50:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J.Grandgagnage</username>
        <id>3610</id>
      </contributor>
      <comment>integratie van elders aangemaakte content; opmaak verbeterd</comment>
      <origin>422314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10544" sha1="em15dnvzafc13uhtekwgd3qv08h2jru" xml:space="preserve">{{Gedichten uit de wereldliteratuur}}
== The boat stealing scene uit 'The Prelude' van Wordsworth met Nederlandse vertaling ==
[[Bestand:William Wordsworth.jpg|thumb|center|100 px|William Wordsworth]] 

Het gedicht is een autobiografische herinnering die de &quot;groei van de geest van de dichter&quot; verkent. De toon in dit fragment over het stelen van een bootje verschuift van arrogante,avontuurlijke trots (&quot;trots op zijn vaardigheid&quot;) naar angst en psychische onrust. De kern van het gedicht draait om de spreker die een berg beschouwt als een &quot;levend wezen&quot; met &quot;eigen kracht&quot;, wat het romantische sublieme vertegenwoordigt – de natuur als zowel mooi als angstaanjagend.

== Engelse originele tekst van William Wordsworth ==
;Fragment uit The Prelude: The boat stealing scene (1799 version)

:I went alone into a Shepherd’s boat,
:A skiff, that to a willow-tree was tied
:Within a rocky cave, its usual home.
:The moon was up, the lake was shining clear
:Among the hoary mountains; from the shore
:I pushed, and struck the oars, and struck again
:In cadence, and my little boat moved on
:Just like a man who walks with stately step
:Though bent on speed. It was an act of stealth
:And troubled pleasure. Not without the voice
:Of mountain echoes did my boat move on,
:Leaving behind her still on either side
:Small circles glittering idly in the moon,
:Until they melted all into one track
:Of sparkling light. A rocky steep uprose
:Above the cavern of the willow-tree,
:And now, as suited one who proudly rowed
:With his best skill, I fixed a steady view
:Upon the top of that same craggy ridge,
:The bound of the horizon—for behind
:Was nothing but the stars and the grey sky.
:She was an elfin pinnace; twenty times
:I dipped my oars into the silent lake,
:And as I rose upon the stroke my boat
:Went heaving through the water like a swan –
:When from behind that rocky steep, till then
:The bound of the horizon, a huge cliff,
:As if voluntary power instinct,
:Upreared its head. I struck, and struck again,
:And, growing still in stature, the huge cliff
:Rose up between me and the stars, and still,
:With measured motion, like a living thing
:Strode after me. With trembling hands I turned,
:And through the silent water stole my way
:Back to the cavern of the willow tree.
:There in her mooring-place I left my bark,
:And through the meadows homeward went with grave
:And serious thoughts; and after I had seen
:That spectacle, for many days my brain
:Worked with a dim and undetermined sense
:Of unknown modes of being. In my thoughts
:There was a darkness – call it solitude,
:Or blank desertion – no familiar shapes
:Of hourly objects, images of trees,
:Of sea or sky, no colours of green fields,
:But huge and mighty forms that do not live
:Like living men moved slowly through my mind
:By day, and were the trouble of my dreams.

== Prelude: 'Het stelen van de boot' ==
;Vertaling door Jules Grandgagnage (2021)&lt;ref&gt;Bron: [https://vertaaldegedichten.jouwweb.be/engelse-gedichten/william-wordsworth/the-prelude Vertaalde gedichten], onder Creative Commons-licentie CC BY-SA&lt;/ref&gt;

:Ik klom eenzaam in een herdersbootje,
:aan een wilg geknoopt in een grot,
:zijn gewone thuis. De maan was op,
:en 't meer scheen helder tussen de grijze bergen;
:Vanaf de oever trok ik aan de riemen,
:telkens weer, ritmisch; mijn bootje ging verder,
:net als iemand die loopt met statige tred,
:die snelheid wil. Het was een steelse daad
:van onrustig plezier. Niet zonder de stem
:van bergecho's vorderde mijn bootje,
:aan weerszij kleine cirkels achterlatend 
:die in het maanlicht doelloos glinsterden,
:tot ze in één spoor van sprankelend licht
:met elkaar versmolten. Een steile rots 
:rees op boven de grot van de wilg,
:En toen, zoals het iemand past die trots
:en vaardig roeit, fixeerde ik mijn blik
:op de ruige top van de heuvel,
:die de horizon begrensde - daarachter
:niets dan sterren en de grijze lucht.
:Twintig keer doopte ik de riemen 
:van mijn slanke sloep in het stille meer;
:Terwijl ik mij verhief bij elke slag, 
:gleed mijn boot door het water als een zwaan -
:Toen plots, van achter die rotsige steilte, tot dan
:de verste horizon, een klif oprees
:en zijn enorme hoofd verscheen, sloeg ik, 
:gedreven door instinct, de riemen neer 
:met grote kracht, en zag, nog steeds groeiend, 
:de klif tussen mij en de sterren, 
:traag bewegend als een levend wezen
:achter me aan gaan. Met trillende handen 
:keerde ik de boot en sloop steels 
:door het stille water naar de wilgengrot.
:Daar, op haar ligplaats, liet ik haar achter,
:en trok huiswaarts door de weiden, mijn hoofd 
:vol ernstige en drukkende gedachten.
:Nog lang nadat ik dit schouwspel had gezien
:werd mijn brein bevangen door een vaag 
:idee van onbekende manieren van zijn.
:In mijn gedachten was er een duisternis - 
:noem het eenzaamheid, verlaten leegheid -
:zonder vertrouwde vormen van objecten, 
:noch afbeeldingen van bomen, zee of lucht, 
:geen kleuren van groene velden, maar met vormen,
:enorm en machtig, niet levend zoals mensen 
:leven, die overdag langzaam dwaalden
:door mijn hoofd en 's nachts mijn dromen verstoorden.

== Analyse ==
In deze passage uit The Prelude beschrijft Wordsworth een jeugdervaring waarbij hij 's nachts stiekem een bootje leent. De scène staat bekend om de indrukwekkende beschrijving van de natuur die als een morele kracht optreedt.

Het is een klassiek voorbeeld van wat Wordsworth de &quot;spots of time&quot; noemde: vormende momenten uit de jeugd die de verbeelding blijven voeden. De scène 'Boat Stealing'  uit Wordsworths  baanbrekend romantisch gedicht onderzoekt de verschuiving van arrogante kinderlijke zelfverzekerheid naar ontzagwekkende nederigheid voor de macht van de natuur. Met 'onrustig plezier' steelt de spreker een boot, maar wordt vervolgens geterroriseerd door een torenhoge, 'zwarte en enorme' berg, waarmee de sublieme, transformerende kracht van de natuur wordt benadrukt.

== Beeldspraak en symboliek ==
Wordsworth personifieert de natuur (als &quot;her&quot; of &quot;she&quot;) om haar actieve rol in zijn opvoeding te benadrukken.

&quot;led by her&quot; (geleid door haar): De dichter begint met de suggestie dat de natuur hem (de jongen) stuurde om de boot te nemen.
De &quot;huge peak&quot; (enorme bergtop): In de tweede helft van het gedicht wordt de bergtop zwaar gepersonifieerd tot een dreigend wezen. Het heeft een &quot;voluntary power instinct&quot; (een eigen wil) en &quot;upreared its head&quot; (stak zijn hoofd omhoog).
&quot;Strode after me&quot; (schreed achter mij aan): De berg wordt een levend wezen dat de jongen achtervolgt. 

&quot;Elfin pinnace&quot; (elfenbootje): Aan het begin beschrijft de spreker de boot als een &quot;elfin pinnace&quot;. Dit symboliseert de naïeve, magische en kinderlijke houding van de jongen tegenover de natuur.
&quot;Like a swan&quot; (als een zwaan): Wanneer hij begint te roeien, beweegt de boot &quot;heaving through the water like a swan&quot;. Dit staat voor gratie en sereniteit, en suggereert dat de jongen zich aanvankelijk onderdeel voelt van de natuur.
&quot;Bark&quot; (boot/schuit): Later, wanneer de angst toeslaat, beschrijft hij zijn vaartuig als een 'bark'. Dit woord klinkt breekbaarder, wat zijn veranderde perceptie en vrees weerspiegelt. 
Contrast en beeldspraak (metaforen)

&quot;Troubled pleasure&quot; (onrustig plezier): Een oxymoron (tegenstrijdigheid) die de gemengde emoties van het stelen beschrijft: de spanning van het ongeoorloofde gecombineerd met de schoonheid van de nacht.

Licht vs. donker: De eerste helft van het gedicht wordt gekenmerkt door lichte, zachte &quot;l&quot; en &quot;m&quot; klanken (&quot;glittering,&quot; &quot;sparkling,&quot; &quot;moon&quot;), wat rust uitstraalt. Dit contrasteert scherp met de donkere, gotische beelden later (&quot;grave,&quot; &quot;black,&quot; &quot;grim&quot;).
&quot;Huge and mighty forms&quot; (enorme en machtige vormen): Aan het eind metaforiseert de dichter de bergen als &quot;huge and mighty forms&quot; die niet leven als mensen, maar die zijn geest binnendringen en zijn dromen beïnvloeden. Dit symboliseert de ontmoeting met het sublieme (natuurlijke grootsheid die angst inboezemt). 

== Samenvatting ==
De beeldspraak toont een verschuiving van onschuld en overmoed (de jongen als meester over de &quot;swan-like&quot; boot) naar angst en ontzag (de jongen die wordt achtervolgd door een &quot;black and huge&quot; levende berg). De natuur verandert in zijn verbeelding van een moederlijke gids in een onmetelijke, oncontroleerbare kracht. 

== Spots of time ==
Wordsworths &quot;spots of time&quot; zijn levendige herinneringen uit de kindertijd of jeugd die een &quot;vernieuwende kracht&quot; bezitten en levenslang de emoties en de verbeeldingskracht voeden. Deze momenten, die in The Prelude worden geïntroduceerd, omvatten vaak intense ervaringen met de natuur en dienen om de geest te herstellen van de alledaagse trivialiteiten en emotionele neerslachtigheid. Wordsworth legt uit dat deze momenten, of ze nu met vreugde of angst gepaard gaan, deel gaan uitmaken van een 'vernieuwende deugd' (versie uit 1850) of 'vruchtbare deugd' (versie uit 1805) die het individu helpt om zich door het latere leven heen te ontwikkelen. Ze vormen een cruciaal onderdeel van zijn onderzoek naar het geheugen en de invloed van de natuur op de menselijke geest in The Prelude.

;Voorbeelden in The Prelude:
* Het boot-incident (The Boat Stealing Scene - Boek 1): Een jonge Wordsworth steelt een kleine boot en roeit op het meer. Hij wordt overvallen door een gevoel van schuld en angst wanneer een enorme, donkere bergtop plotseling &quot;oprijst&quot; (huge peak, black and huge) en hem lijkt te achtervolgen. Dit moment van &quot;sublieme angst&quot; verbindt hem intens met de natuur.
* De ontmoeting met de gehangene (Boek 12 in de 1850-versie): Terwijl hij wacht op zijn paard, ziet hij een plek waar vroeger een moordenaar is opgehangen. Hij ziet een meisje met een kruik dat door de wind wordt voortgestuwd. Deze scène, gecombineerd met de angstige herinnering aan de dood, wordt een moment van intense waarneming en emotie.
*Het verlies van zijn vader (Boek 12): Wordsworth beschrijft het moment waarop hij wachtte op paarden om hem en zijn broer op te halen, kort voordat hun vader stierf. Hoewel de gebeurtenis tragisch is, wordt de herinnering aan de specifieke plek (een heuvel, een wachttoren) een 'spot of time' die hem rust brengt, omdat het verbonden is met de emotionele intensiteit van die laatste dagen.
* Het schaatsen (Ice Skating - Boek 1): Wordsworth beschrijft het vreugdevolle schaatsen op een bevroren meer. Wanneer hij stopt, beschrijft hij hoe de wereld om hem heen lijkt te draaien. Dit is een positieve 'spot of time' die de harmonie tussen mens en natuur benadrukt.

== Noten ==
{{References}}
{{Sub}}</text>
      <sha1>em15dnvzafc13uhtekwgd3qv08h2jru</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422421</id>
      <parentid>422314</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T20:04:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J.Grandgagnage</username>
        <id>3610</id>
      </contributor>
      <comment>linkfix</comment>
      <origin>422421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10581" sha1="cdx4c9y31xulxz8ivi2l1mkoqjaan2w" xml:space="preserve">{{Gedichten uit de wereldliteratuur}}
== The boat stealing scene uit 'The Prelude' van Wordsworth met Nederlandse vertaling ==
[[Bestand:William Wordsworth.jpg|thumb|center|100 px|William Wordsworth]] 

Het gedicht is een autobiografische herinnering die de &quot;groei van de geest van de dichter&quot; verkent. De toon in dit fragment over het stelen van een bootje verschuift van arrogante,avontuurlijke trots (&quot;trots op zijn vaardigheid&quot;) naar angst en psychische onrust. De kern van het gedicht draait om de spreker die een berg beschouwt als een &quot;levend wezen&quot; met &quot;eigen kracht&quot;, wat het romantische sublieme vertegenwoordigt – de natuur als zowel mooi als angstaanjagend.

== Engelse originele tekst van William Wordsworth ==
;Fragment uit The Prelude: The boat stealing scene (1799 version)

:I went alone into a Shepherd’s boat,
:A skiff, that to a willow-tree was tied
:Within a rocky cave, its usual home.
:The moon was up, the lake was shining clear
:Among the hoary mountains; from the shore
:I pushed, and struck the oars, and struck again
:In cadence, and my little boat moved on
:Just like a man who walks with stately step
:Though bent on speed. It was an act of stealth
:And troubled pleasure. Not without the voice
:Of mountain echoes did my boat move on,
:Leaving behind her still on either side
:Small circles glittering idly in the moon,
:Until they melted all into one track
:Of sparkling light. A rocky steep uprose
:Above the cavern of the willow-tree,
:And now, as suited one who proudly rowed
:With his best skill, I fixed a steady view
:Upon the top of that same craggy ridge,
:The bound of the horizon—for behind
:Was nothing but the stars and the grey sky.
:She was an elfin pinnace; twenty times
:I dipped my oars into the silent lake,
:And as I rose upon the stroke my boat
:Went heaving through the water like a swan –
:When from behind that rocky steep, till then
:The bound of the horizon, a huge cliff,
:As if voluntary power instinct,
:Upreared its head. I struck, and struck again,
:And, growing still in stature, the huge cliff
:Rose up between me and the stars, and still,
:With measured motion, like a living thing
:Strode after me. With trembling hands I turned,
:And through the silent water stole my way
:Back to the cavern of the willow tree.
:There in her mooring-place I left my bark,
:And through the meadows homeward went with grave
:And serious thoughts; and after I had seen
:That spectacle, for many days my brain
:Worked with a dim and undetermined sense
:Of unknown modes of being. In my thoughts
:There was a darkness – call it solitude,
:Or blank desertion – no familiar shapes
:Of hourly objects, images of trees,
:Of sea or sky, no colours of green fields,
:But huge and mighty forms that do not live
:Like living men moved slowly through my mind
:By day, and were the trouble of my dreams.

== Prelude: 'Het stelen van de boot' ==
;Vertaling door Jules Grandgagnage (2021)&lt;ref&gt;Bron: [https://www.vertaaldegedichten.be/engelse-gedichten/william-wordsworth/the-prelude-the-boat-stealing-scene The Prelude: The boat stealing scene], onder Creative Commons-licentie CC BY-SA&lt;/ref&gt;

:Ik klom eenzaam in een herdersbootje,
:aan een wilg geknoopt in een grot,
:zijn gewone thuis. De maan was op,
:en 't meer scheen helder tussen de grijze bergen;
:Vanaf de oever trok ik aan de riemen,
:telkens weer, ritmisch; mijn bootje ging verder,
:net als iemand die loopt met statige tred,
:die snelheid wil. Het was een steelse daad
:van onrustig plezier. Niet zonder de stem
:van bergecho's vorderde mijn bootje,
:aan weerszij kleine cirkels achterlatend 
:die in het maanlicht doelloos glinsterden,
:tot ze in één spoor van sprankelend licht
:met elkaar versmolten. Een steile rots 
:rees op boven de grot van de wilg,
:En toen, zoals het iemand past die trots
:en vaardig roeit, fixeerde ik mijn blik
:op de ruige top van de heuvel,
:die de horizon begrensde - daarachter
:niets dan sterren en de grijze lucht.
:Twintig keer doopte ik de riemen 
:van mijn slanke sloep in het stille meer;
:Terwijl ik mij verhief bij elke slag, 
:gleed mijn boot door het water als een zwaan -
:Toen plots, van achter die rotsige steilte, tot dan
:de verste horizon, een klif oprees
:en zijn enorme hoofd verscheen, sloeg ik, 
:gedreven door instinct, de riemen neer 
:met grote kracht, en zag, nog steeds groeiend, 
:de klif tussen mij en de sterren, 
:traag bewegend als een levend wezen
:achter me aan gaan. Met trillende handen 
:keerde ik de boot en sloop steels 
:door het stille water naar de wilgengrot.
:Daar, op haar ligplaats, liet ik haar achter,
:en trok huiswaarts door de weiden, mijn hoofd 
:vol ernstige en drukkende gedachten.
:Nog lang nadat ik dit schouwspel had gezien
:werd mijn brein bevangen door een vaag 
:idee van onbekende manieren van zijn.
:In mijn gedachten was er een duisternis - 
:noem het eenzaamheid, verlaten leegheid -
:zonder vertrouwde vormen van objecten, 
:noch afbeeldingen van bomen, zee of lucht, 
:geen kleuren van groene velden, maar met vormen,
:enorm en machtig, niet levend zoals mensen 
:leven, die overdag langzaam dwaalden
:door mijn hoofd en 's nachts mijn dromen verstoorden.

== Analyse ==
In deze passage uit The Prelude beschrijft Wordsworth een jeugdervaring waarbij hij 's nachts stiekem een bootje leent. De scène staat bekend om de indrukwekkende beschrijving van de natuur die als een morele kracht optreedt.

Het is een klassiek voorbeeld van wat Wordsworth de &quot;spots of time&quot; noemde: vormende momenten uit de jeugd die de verbeelding blijven voeden. De scène 'Boat Stealing'  uit Wordsworths  baanbrekend romantisch gedicht onderzoekt de verschuiving van arrogante kinderlijke zelfverzekerheid naar ontzagwekkende nederigheid voor de macht van de natuur. Met 'onrustig plezier' steelt de spreker een boot, maar wordt vervolgens geterroriseerd door een torenhoge, 'zwarte en enorme' berg, waarmee de sublieme, transformerende kracht van de natuur wordt benadrukt.

== Beeldspraak en symboliek ==
Wordsworth personifieert de natuur (als &quot;her&quot; of &quot;she&quot;) om haar actieve rol in zijn opvoeding te benadrukken.

&quot;led by her&quot; (geleid door haar): De dichter begint met de suggestie dat de natuur hem (de jongen) stuurde om de boot te nemen.
De &quot;huge peak&quot; (enorme bergtop): In de tweede helft van het gedicht wordt de bergtop zwaar gepersonifieerd tot een dreigend wezen. Het heeft een &quot;voluntary power instinct&quot; (een eigen wil) en &quot;upreared its head&quot; (stak zijn hoofd omhoog).
&quot;Strode after me&quot; (schreed achter mij aan): De berg wordt een levend wezen dat de jongen achtervolgt. 

&quot;Elfin pinnace&quot; (elfenbootje): Aan het begin beschrijft de spreker de boot als een &quot;elfin pinnace&quot;. Dit symboliseert de naïeve, magische en kinderlijke houding van de jongen tegenover de natuur.
&quot;Like a swan&quot; (als een zwaan): Wanneer hij begint te roeien, beweegt de boot &quot;heaving through the water like a swan&quot;. Dit staat voor gratie en sereniteit, en suggereert dat de jongen zich aanvankelijk onderdeel voelt van de natuur.
&quot;Bark&quot; (boot/schuit): Later, wanneer de angst toeslaat, beschrijft hij zijn vaartuig als een 'bark'. Dit woord klinkt breekbaarder, wat zijn veranderde perceptie en vrees weerspiegelt. 
Contrast en beeldspraak (metaforen)

&quot;Troubled pleasure&quot; (onrustig plezier): Een oxymoron (tegenstrijdigheid) die de gemengde emoties van het stelen beschrijft: de spanning van het ongeoorloofde gecombineerd met de schoonheid van de nacht.

Licht vs. donker: De eerste helft van het gedicht wordt gekenmerkt door lichte, zachte &quot;l&quot; en &quot;m&quot; klanken (&quot;glittering,&quot; &quot;sparkling,&quot; &quot;moon&quot;), wat rust uitstraalt. Dit contrasteert scherp met de donkere, gotische beelden later (&quot;grave,&quot; &quot;black,&quot; &quot;grim&quot;).
&quot;Huge and mighty forms&quot; (enorme en machtige vormen): Aan het eind metaforiseert de dichter de bergen als &quot;huge and mighty forms&quot; die niet leven als mensen, maar die zijn geest binnendringen en zijn dromen beïnvloeden. Dit symboliseert de ontmoeting met het sublieme (natuurlijke grootsheid die angst inboezemt). 

== Samenvatting ==
De beeldspraak toont een verschuiving van onschuld en overmoed (de jongen als meester over de &quot;swan-like&quot; boot) naar angst en ontzag (de jongen die wordt achtervolgd door een &quot;black and huge&quot; levende berg). De natuur verandert in zijn verbeelding van een moederlijke gids in een onmetelijke, oncontroleerbare kracht. 

== Spots of time ==
Wordsworths &quot;spots of time&quot; zijn levendige herinneringen uit de kindertijd of jeugd die een &quot;vernieuwende kracht&quot; bezitten en levenslang de emoties en de verbeeldingskracht voeden. Deze momenten, die in The Prelude worden geïntroduceerd, omvatten vaak intense ervaringen met de natuur en dienen om de geest te herstellen van de alledaagse trivialiteiten en emotionele neerslachtigheid. Wordsworth legt uit dat deze momenten, of ze nu met vreugde of angst gepaard gaan, deel gaan uitmaken van een 'vernieuwende deugd' (versie uit 1850) of 'vruchtbare deugd' (versie uit 1805) die het individu helpt om zich door het latere leven heen te ontwikkelen. Ze vormen een cruciaal onderdeel van zijn onderzoek naar het geheugen en de invloed van de natuur op de menselijke geest in The Prelude.

;Voorbeelden in The Prelude:
* Het boot-incident (The Boat Stealing Scene - Boek 1): Een jonge Wordsworth steelt een kleine boot en roeit op het meer. Hij wordt overvallen door een gevoel van schuld en angst wanneer een enorme, donkere bergtop plotseling &quot;oprijst&quot; (huge peak, black and huge) en hem lijkt te achtervolgen. Dit moment van &quot;sublieme angst&quot; verbindt hem intens met de natuur.
* De ontmoeting met de gehangene (Boek 12 in de 1850-versie): Terwijl hij wacht op zijn paard, ziet hij een plek waar vroeger een moordenaar is opgehangen. Hij ziet een meisje met een kruik dat door de wind wordt voortgestuwd. Deze scène, gecombineerd met de angstige herinnering aan de dood, wordt een moment van intense waarneming en emotie.
*Het verlies van zijn vader (Boek 12): Wordsworth beschrijft het moment waarop hij wachtte op paarden om hem en zijn broer op te halen, kort voordat hun vader stierf. Hoewel de gebeurtenis tragisch is, wordt de herinnering aan de specifieke plek (een heuvel, een wachttoren) een 'spot of time' die hem rust brengt, omdat het verbonden is met de emotionele intensiteit van die laatste dagen.
* Het schaatsen (Ice Skating - Boek 1): Wordsworth beschrijft het vreugdevolle schaatsen op een bevroren meer. Wanneer hij stopt, beschrijft hij hoe de wereld om hem heen lijkt te draaien. Dit is een positieve 'spot of time' die de harmonie tussen mens en natuur benadrukt.

== Noten ==
{{References}}
{{Sub}}</text>
      <sha1>cdx4c9y31xulxz8ivi2l1mkoqjaan2w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gedichten uit de wereldliteratuur/Whan that Aprill with his shoures soote</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40588</id>
    <revision>
      <id>422294</id>
      <parentid>422114</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:12:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J.Grandgagnage</username>
        <id>3610</id>
      </contributor>
      <comment>wikibooklinks naar Chaucer en naar The Canterbury Tales</comment>
      <origin>422294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2412" sha1="pkw2m04idko78cu4zgmubpv763y0jwc" xml:space="preserve">{{Gedichten uit de wereldliteratuur}}
De '''General Prologue''' is de naam die nu wordt gegeven aan het inleidende deel van [[Wereldliteratuur/The Canterbury Tales|The Canterbury Tales]], het onafgewerkte Middelengelse meesterwerk van de 14e-eeuwse Engelse schrijver [[Engelse literatuur/Geoffrey Chaucer|Geoffrey Chaucer]]. Het opent met de bekendste versregels uit de Canterbury Tales: ''&quot;Whan that Aprill with his shoures soote The droghte of March hath perced to the roote...&quot;''

== Engels gedicht van Chaucer ==
:Whan that Aprill with his shoures soote
:The droghte of March hath perced to the roote
:And bathed every veyne in swich licour
:Of which vertu engendred is the flour
:Whan Zephirus eek with his sweete breeth
:Inspired hath in every holt and heeth
:The tendre croppes and the yonge sonne
:Hath in the Ram his half cours yronne
:And smale foweles maken melodye
:That slepen al the nyght with open eye
:So priketh hem nature in hir corages
:Thanne longen folk to goon on pilgrimages
:And palmeres for to seken straunge strondes
:To ferne halwes kowthe in sondry londes
:And specially from every shires ende        
:Of Engelond to Caunterbury they wende
:The hooly blisful martir for to seke               
:That hem hath holpen whan that they were seeke

== Vertaling ==
:Als april zijn geurige buien sproeit,
:de maartse droogte uit elke wortel vloeit
:en elke nerf in haar vocht doet baden
:dat kracht verleent om bloemen van te maken;
:Wanneer ook Zephirs zoete adem waait
:en ieder bos en hei zich weer verfraait
:met tere scheuten, en de jonge zon
:zijn halve baan in Ram heeft afgerond;
:Als kleine vogels opgewonden fluiten
:die 's nachts slapen zonder een oog te sluiten,
:(zo maakt de natuur hun hartjes onbedaard)
:dan verlangt het volk naar bedevaart
:en gaan pelgrims op zoek naar vreemde stranden,
:naar heiligdommen befaamd in verre landen.
:Vertrokken vanuit Engelands verste hoeken
:willen zij Canterbury bezoeken,
:om de heilige martelaar te eren
:die hen geholpen had om ziekten te weren.

::''Vertaler: Jules Grandgagnage (2021)''&lt;ref&gt;[https://vertaaldegedichten.jouwweb.be/engelse-gedichten/geoffrey-chaucer/general-prologue-1-18 Vertaalde gedichten]&lt;/ref&gt;

== Bron ==
* {{nl}} [https://www.leesgenoot.nl/recensies/openingsregels-van-chaucers-general-prologue-van-de-canterbury-tales Openingsregels van Chaucers General Prologue van de Canterbury Tales]
{{references}}
{{Sub}}</text>
      <sha1>pkw2m04idko78cu4zgmubpv763y0jwc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422304</id>
      <parentid>422294</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:29:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J.Grandgagnage</username>
        <id>3610</id>
      </contributor>
      <comment>integratie van elders aangemaakte content; externe link naar website verwijderd</comment>
      <origin>422304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4849" sha1="tns33cxjxb1cc990gtaxqtcela3x8kz" xml:space="preserve">{{Gedichten uit de wereldliteratuur}}
De '''General Prologue''' is de naam die nu wordt gegeven aan het inleidende deel van [[Wereldliteratuur/The Canterbury Tales|The Canterbury Tales]], het onafgewerkte Middelengelse meesterwerk van de 14e-eeuwse Engelse schrijver [[Engelse literatuur/Geoffrey Chaucer|Geoffrey Chaucer]]. Het opent met de bekendste versregels uit de Canterbury Tales: ''&quot;Whan that Aprill with his shoures soote The droghte of March hath perced to the roote...&quot;''

== Engels gedicht van Chaucer ==
:Whan that Aprill with his shoures soote
:The droghte of March hath perced to the roote
:And bathed every veyne in swich licour
:Of which vertu engendred is the flour
:Whan Zephirus eek with his sweete breeth
:Inspired hath in every holt and heeth
:The tendre croppes and the yonge sonne
:Hath in the Ram his half cours yronne
:And smale foweles maken melodye
:That slepen al the nyght with open eye
:So priketh hem nature in hir corages
:Thanne longen folk to goon on pilgrimages
:And palmeres for to seken straunge strondes
:To ferne halwes kowthe in sondry londes
:And specially from every shires ende        
:Of Engelond to Caunterbury they wende
:The hooly blisful martir for to seke               
:That hem hath holpen whan that they were seeke

== Vertaling ==
:Als april zijn geurige buien sproeit,
:de maartse droogte uit elke wortel vloeit
:en elke nerf in haar vocht doet baden
:dat kracht verleent om bloemen van te maken;
:Wanneer ook Zephirs zoete adem waait
:en ieder bos en hei zich weer verfraait
:met tere scheuten, en de jonge zon
:zijn halve baan in Ram heeft afgerond;
:Als kleine vogels opgewonden fluiten
:die 's nachts slapen zonder een oog te sluiten,
:(zo maakt de natuur hun hartjes onbedaard)
:dan verlangt het volk naar bedevaart
:en gaan pelgrims op zoek naar vreemde stranden,
:naar heiligdommen befaamd in verre landen.
:Vertrokken vanuit Engelands verste hoeken
:willen zij Canterbury bezoeken,
:om de heilige martelaar te eren
:die hen geholpen had om ziekten te weren.

::''Vertaler: Jules Grandgagnage (2021)''&lt;ref&gt;[https://vertaaldegedichten.jouwweb.be/engelse-gedichten/geoffrey-chaucer/general-prologue-1-18 Vertaalde gedichten]&lt;/ref&gt;

== Analyse ==
;Toon en stijl van de opening
De eerste zin  van 18 regels  is beroemd om zijn uitgebreide formulering. Hij is kosmisch en roept winden, sterren, seizoenen en natuurlijke cycli op. De versregel heeft een dromerige, tijdloze kwaliteit, voordat hij zich toelegt op de persoonlijke reis van de verteller. De stijl ervan is verheven en formeel, in contrast met de meer spreektaalachtige toon die volgt. Deze stilistische verschuiving weerspiegelt de structuur van het gedicht: van universele ritmes → naar de menselijke samenleving → naar individuele portretten.

;Het ontwaken van de natuur
Chaucer begint met een weelderige evocatie van april en zijn &quot;shoures soote&quot;, de zoete buien die de droogte van maart doorbreken en de natuur doen herleven. Dit is niet zomaar een beschrijving – het is symbolische vernieuwing, een kosmische ommekeer van het jaar die zowel de natuur als het menselijk verlangen doet ontwaken.

De aprilregens &quot;dringen tot in de wortels&quot;, wat een diepgaande, transformerende verandering suggereert. Zephirus, de westenwind, blaast leven in de gewassen. De zon beweegt zich door Ram, wat de opkomst van de lente markeert. Vogels zingen, bewogen door &quot;de natuur&quot; zelf. Deze beeldspraak legt een parallel tussen natuurlijke en spirituele wedergeboorte. Zoals een bron opmerkt, vermengt Chaucers opening &quot;lichamelijke lust met religieuze ijver&quot;, waarbij fysieke vitaliteit verweven wordt met de drang tot pelgrimstocht.

;Instinct en verlangen
Chaucer benadrukt dat de natuur de harten van vogels &quot;prikt&quot;, waardoor ze zingen en paren. Deze instinctieve beroering weerspiegelt de menselijke drang om te reizen. Het seizoen wekt verlangen op, zowel fysiek als spiritueel. De lente wordt een metafoor voor innerlijke aansporing – een oproep tot beweging, verandering en zoektocht. Deze dualiteit – aards en goddelijk – zet de toon voor de gehele Canterbury Tales, waar heilige motieven vaak samengaan met wereldse.

;De oproep tot pelgrimage
De overgang van natuur naar menselijk handelen is naadloos:
::&quot;Thanne longen folk to goon on pilgrimages.”
De lente inspireert mensen om hun huis te verlaten en heilige plaatsen op te zoeken. Pelgrimage wordt gezien als een universele menselijke reactie op de vernieuwing van het seizoen. Chaucer merkt reizigers op uit &quot;alle uithoeken van Engeland&quot;, waarmee hij de sociale reikwijdte van de praktijk benadrukt. Hun bestemming: het heiligdom van Sint Thomas Becket in Canterbury, waar ze genezing en genade zoeken. Dit sluit aan bij de historische context: Canterbury was een van de populairste pelgrimsoorden in het 14e-eeuwse Engeland.

== Bron ==
{{references}}
{{Sub}}</text>
      <sha1>tns33cxjxb1cc990gtaxqtcela3x8kz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Engelse literatuur/The Waste Land</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42498</id>
    <revision>
      <id>422313</id>
      <parentid>422282</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:42:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Nowrap, lf</comment>
      <origin>422313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9715" sha1="ayrb2lqq41efgg6h3w4au1waukmupbh" xml:space="preserve">{{Index Engelse literatuur}}
[[Bestand:Thomas Stearns Eliot by Lady Ottoline Morrell (1934).jpg|miniatuur|links|Thomas Stearns Eliot in 1934]]
{{Nowrap|'''''The Waste Land'''''}} is een gedicht van [[Engelse literatuur/T.S. Eliot|T.S. Eliot]], voor het eerst gepubliceerd in 1922. Het wordt beschouwd als een van de meest invloed&amp;shy;rijke gedichten van de 20e eeuw en een sleutelwerk in de modernistische literaire beweging. ''The Waste Land'' is een uitdagend en complex werk, dat zorgvuldige aan&amp;shy;dacht en inter&amp;shy;pretatie vereist. Het wordt algemeen beschouwd als een meesterwerk van modernistische poëzie en een baanbrekend werk van de 20e-eeuwse literatuur. Het gedicht is verdeeld in vijf secties en staat bekend om zijn fragmentatie, vele toespelingen op literaire en culturele bronnen, en zijn verkenning van de desillusie en wanhoop van de moderne tijd. Eliot schreef een groot deel van ''The Waste Land'' in een losse blanke versvorm, oftewel ongerijmde jambische pentameter. Maar ondanks het ontbreken van een strikt rijmschema bevat het gedicht toch behoorlijk wat rijm. In het openingsfragment rijmen vijf van de zeven versregels op het eindrijm 'ing', overigens zijn dat allemaal werkwoorden (breeding, mixing, stirring,...) De versregels lopen door in de volgende (&quot;enjambement&quot;).

Het gedicht begint met de beroemde versregel ''&quot;April is the cruellest month&quot;'' (April is de wreedste maand), en presenteert vervolgens een reeks gefragmenteerde en onsamenhangende scènes en beelden, variërend van oude mythen en legenden tot het hedendaagse stadsleven. De thema's van het gedicht zijn onder meer het verlies van geloof en de ineenstorting van traditionele culturele waarden, de fragmentatie van de samenleving, de leegte en zinloosheid van het moderne leven, en de zoektocht naar spirituele vernieuwing en verlossing.

== Stijl ==
In het lange gedicht gebruikt Eliot een breed scala aan literaire en culturele toespelingen, waarbij hij put uit uiteenlopende bronnen als Shakespeare, Dante, de Bijbel, de Upanishads en de hedendaagse populaire cultuur. De stijl van het gedicht is opzettelijk moeilijk en uitdagend, en beoogt de onsamenhangende, vervreemdende en chaotische ervaring van het moderne leven na te bootsen. Eliot maakt gebruik van een collagetechniek, waarbij vrije verzen, meerdere stemmen, snelle perspectiefwisselingen en uitgebreide, cryptische verwijzingen naar literatuur, mythologie en populaire cultuur worden gecombineerd. In dit gedicht contrasteert de dichter voortdurend het hoge/klassieke met het lage/moderne, waarbij er zonder overgangen tussen verschillende tonen en omgevingen wordt geschakeld, variërend van aristocraten uit de hogere kringen tot arbeidersvrouwen in een kroeg. Hoewel het gedicht vaak in vrije versvorm is geschreven, benadert het voortdurend traditionele vormen zoals de jambische pentameter en wijkt er vervolgens weer van af, wat een unieke ritmische spanning creëert.

== Inhoud en structuur ==
De complexe structuur en zinspelende stijl van het gedicht hebben tot een enorme hoeveelheid kritische interpretatie en analyse geleid. Het gedicht bestaat uit vijf secties, die elk hun eigen unieke stem en stijl hebben. ''The Waste Land'' is een complex werk, vol verwijzingen naar literatuur, mythologie en religie. 

I.Het eerste deel, getiteld '''The Burial of the Dead''', begint met de beroemde regel 'April is the cruellest month'. De sectie beschrijft de desolate toestand van de moderne wereld, gekenmerkt door een gevoel van wanhoop en hopeloosheid. De sectie introduceert ook het personage van Tiresias, een blinde profeet uit de Griekse mythologie die in het hele gedicht voorkomt.

::::''APRIL is the cruellest month, breeding''
::::''Lilacs out of the dead land, mixing''
::::''Memory and desire, stirring''
::::''Dull roots with spring rain.''

::::APRIL is de wreedste maand, seringen
::::broedend uit het dode land, herinnering
::::en verlangen mengend, verdoofde wortels
::::prikkelend met lenteregen.
::::::(vertaling: J. Grandgagnage)
Het fragment verwijst duidelijk naar [[Engelse literatuur/Geoffrey Chaucer|Geoffrey Chaucer]]s ''[[Wereldliteratuur/The Canterbury Tales|The Canterbury Tales]]'', waar de proloog begint met:
:Whan that Aprill with his shoures soote
:The droghte of March hath perced to the roote
:And bathed every veyne in swich licour
:Of which vertu engendred is the flour
In tegenstelling tot Chaucer beschrijft Eliot april als &quot;wreed&quot; omdat het leven (seringen) uit een dood, onvruchtbaar land perst, een vredige winter verstoort en op pijnlijke wijze herinnering en verlangen vermengt, in tegenstelling tot de traditionele viering van de lente. Het markeert het begin van een gedicht waarvan de gefragmenteerde stijl de desillusie na de Eerste Wereldoorlog weergeeft. 

II.Het tweede deel, '''A Game of Chess''', is geschreven in de vorm van een dialoog tussen twee sprekers. De sectie onderzoekt de thema's verlangen en eenzaamheid en is gevuld met toespelingen op Shakespeares toneelstuk &quot;Antony and Cleopatra&quot;. Zo refereert in versregel 77 ''&quot;burnished throne&quot;'' aan Act II, scene ii line 190: ''The barge she sat in, like a burnished throne...''

Het volgend fragment beschrijft de kunstmatige, overweldigende en synthetische parfums die een rijke maar neurotisch ongelukkige vrouw omringen in een luxueuze omgeving, en belicht thema's als moderne vervreemding, steriliteit en zintuiglijke verwarring.
::::''In vials of ivory and coloured glass''
::::''Unstoppered, lurked her strange synthetic perfumes,''
::::''Unguent, powdered, or liquid—troubled, confused''
::::''And drowned the sense in odours; stirred by the air''
::::''That freshened from the window''

::::Uit open flesjes van ivoor en kleurig glas
::::wasemden haar vreemde synthetische parfums
::::van zalven, poeders en vloeistoffen, de zintuigen
::::kwellend, verwarrend en verdrinkend in geuren;
::::beroerd door een koele tocht uit het raam
::::::(vertaling: J. Grandgagnage)
III.Het derde deel, '''The Fire Sermon''', is een meditatie over het thema verlangen. Het is gestructureerd rond het beeld van een rivier, die de stroom van de tijd en de vergankelijkheid van het menselijk bestaan vertegenwoordigt. Noot: Versregel 185 - ''(But at my back...)'': Vergelijk met Andrew Marvells gedicht 'To His Coy Mistress': &quot;But at my back I always hear. Time's wingèd chariot hurrying near&quot;
::::''Sweet Thames, run softly till I end my song,''
::::''Sweet Thames, run softly, for I speak not loud or long.''
::::''But at my back in a cold blast I hear''
::::''The rattle of the bones, and chuckle spread from ear to ear.''

::::Zoete Thames, vloei zachtjes tot het einde van mijn lied,
::::Zoete Thames, vloei zachtjes, ik spreek niet lang of luid. 
::::Maar achter me, in een ijskoude bries, hoor ik
::::geratel van botten en een grijns van oor tot oor.
::::::(vertaling: J. Grandgagnage)
IV.Het vierde deel, '''Death by Water''', is een kort en raadselachtig deel dat de verdrinking van een zeeman beschrijft. Versregel 412 - ''(Phlebas the Phoenician)'' : dit gedeelte ontleende Eliot uit zijn eigen Franse gedicht 'Dans le Restaurant' (1916-1917): &quot;Plébas, le Phénicien, pendant quinze jours noyé,/ oubliait les cris des mouettes...&quot;
::::''PHLEBAS the Phoenician, a fortnight dead,''
::::''Forgot the cry of gulls, and the deep sea swell''
::::''And the profit and loss.''
::::''A current under sea''
::::''Picked his bones in whispers.''

::::PHLEBAS de Feniciër, veertien dagen dood,
::::vergat de kreet van meeuwen en het diepe deinen der zee
::::En de winst en het verlies.
::::Een onderstroom in zee
::::knabbelde fluisterend aan zijn botten. 
::::::(vertaling: J. Grandgagnage)
V.Het laatste deel, '''What the Thunder Said''', is een hoogtepunt van de thema's en verbeeldingen van de voorgaande delen. Het bevat een reeks apocalyptische beelden en wordt afgesloten met een gebed om verlossing 

Versregels 322--330 van The Waste Land worden traditioneel gelezen als een toespeling op de gebeurtenissen die Christus meemaakte in de Hof van Gethsemane:
::::''AFTER the torchlight red on sweaty faces''
::::''After the frosty silence in the gardens''
::::''After the agony in stony places''
::::''The shouting and the crying''
::::''Prison and palace and reverberation''
::::''Of thunder of spring over distant mountains''
::::''He who was living is now dead''
::::''We who were living are now dying''
::::''With a little patience'' 

::::Na het fakkellicht rood op de bezwete gezichten
::::Na de ijzige stilte in de tuinen
::::Na de doodsstrijd op rotsige plaatsen
::::Het geschreeuw en het gehuil
::::Kerker, paleis en de weerkaatsing
::::van lentedonder uit de verre bergen
::::is hij die leefde nu dood
::::wij die leefden sterven nu
::::met een beetje geduld
::::::(vertaling: J. Grandgagnage)

== Nederlandse vertalingen ==
*{{Wp|Theo van Baaren|Theo van Baaren}}: ''Braakland'' (G.A. van Oorschot, 1949)
*{{Wp|Wim Bronzwaer|Wilhelmus Jozef Maria Bronzwaer}}: ''T.S. Eliot: gedichten: keuze uit zijn poëzie'', met medewerking van Kees Fens en Johan Kuin. Baarn 1983 (Ambo)
*{{Wp|Paul Claes|Paul Claes}}: ''Het barre land'', met commentaar en nawoord, tweetalige editie (de Bezige Bij, 2007; herziene editie 2022)
*{{Wp|Julien Georges Grandgagnage|Jules Grandgagnage}}: ''Het Braakland'', tweetalige editie, ingeleid en uitvoerig geannoteerd (Brave New Books, 2024)

== Externe links ==
* [https://nl.wikisage.org/wiki/The%20Waste%20Land%20in%20Nederlandse%20vertaling The Waste Land in Nederlandse vertaling]
* Online vertaling door {{Wp|Jos Houtsma|Jos Houtsma}}: [https://web.archive.org/web/20250219201807/https://eliot.fandom.com/nl/wiki/De_woestenij ''De woestenij'' (met summier commentaar)](2013-2018)
{{Sub}}</text>
      <sha1>ayrb2lqq41efgg6h3w4au1waukmupbh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maatschappijleer/Basisbegrippen maatschappijleer/Begrippen pluriforme samenleving</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43593</id>
    <revision>
      <id>422309</id>
      <parentid>389027</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T12:33:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Links}}</comment>
      <origin>422309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="572" sha1="t2fqa8bq838cunpg0ai2sbxc3v1d2u5" xml:space="preserve">{{TOC rechts}}

; Cultuur
: Alle waarden, normen, gewoonten en andere aangeleerde kenmerken die de leden van een groep of samenleving met elkaar gemeen hebben en als vanzelfsprekend beschouwen.

; Cultuurkenmerken
: Elementen die samen de cultuur van een groep of samenleving vormen zoals de waarden, normen en gewoonten, maar ook kunst, sport, muziek, eetgewoonten en feestdagen.

== Pluriforme samenleving ==
; Pluriforme samenleving
: Een samenleving waarin veel verschillen tussen mensen bestaan in levensstijl, godsdienst en andere cultuurkenmerken.
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>t2fqa8bq838cunpg0ai2sbxc3v1d2u5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maatschappijleer/Dia/Aandachtsrichter: macht</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46243</id>
    <revision>
      <id>422435</id>
      <parentid>419418</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T05:45:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SpinnerLaserzthe2nd</username>
        <id>26762</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:2018 singapore passport.jpg]] → [[File:Singapore Passport.svg]]</comment>
      <origin>422435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="841" sha1="op91xy9ptj6sdyhi7fc192mliziyvi4" xml:space="preserve">[[File:Singapore Passport.svg|thumb|upright=1.4|In the indexes of the Henley Passport Index, Singapore is often posited as the most visa-free access of any country through their passport agreements to 195 destinations; an example of soft power.]]

[[Maatschappijleer/Referentiekader_maatschappijleer/Macht|Macht]]

&lt;hr&gt;

&lt;p style=&quot;font-size: 30px; color: green;&quot;&gt;Macht&lt;/p&gt;

&lt;div style=&quot;font-size: 20px;&gt;
&lt;p&gt;Aan het einde van deze les kun je:&lt;/p&gt;
* verschillende soorten macht en machtsmiddelen beschrijven;
* voorbeelden geven van manipulatie, propaganda en indoctrinatie;
* benoemen en beschrijven hoe macht wordt gebruikt door verschillende individuen en groepen.
&lt;/div&gt;
&lt;br&gt;

[[File:Dolle Minas en progressieve vrouwen protesteren in Utrecht tegen nieuwe Arbortus, Bestanddeelnr 925-3955.jpg|border|250px|location=left|upright=1]]
{{Sub}}</text>
      <sha1>op91xy9ptj6sdyhi7fc192mliziyvi4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422437</id>
      <parentid>422435</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T07:14:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>revert; {{Links}}</comment>
      <origin>422437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="862" sha1="5hr00ld0h4fni09oxoh4pqwptjwxn83" xml:space="preserve">[[Bestand:2018 singapore passport.jpg|thumb|upright=1.4|In the indexes of the Henley Passport Index, Singapore is often posited as the most visa-free access of any country through their passport agreements to 195 destinations; an example of soft power.]]

[[Maatschappijleer/Referentiekader_maatschappijleer/Macht|Macht]]

&lt;hr&gt;

&lt;p style=&quot;font-size: 30px; color: green;&quot;&gt;Macht&lt;/p&gt;

&lt;div style=&quot;font-size: 20px;&gt;
&lt;p&gt;Aan het einde van deze les kun je:&lt;/p&gt;
* verschillende soorten macht en machtsmiddelen beschrijven;
* voorbeelden geven van manipulatie, propaganda en indoctrinatie;
* benoemen en beschrijven hoe macht wordt gebruikt door verschillende individuen en groepen.
&lt;/div&gt;
&lt;br&gt;

[[Bestand:Dolle Minas en progressieve vrouwen protesteren in Utrecht tegen nieuwe Arbortus, Bestanddeelnr 925-3955.jpg|border|250px|location=left|upright=1]]
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>5hr00ld0h4fni09oxoh4pqwptjwxn83</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schrijven/Schrijfproces</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46422</id>
    <revision>
      <id>422475</id>
      <parentid>422251</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T10:48:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Aanvullingen</comment>
      <origin>422475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5075" sha1="ngs5j8fmm6cnh8sft1meurw0vptludy" xml:space="preserve">{{Index Schrijven}}Het schrijfproces bestaat in de regel uit de volgende stappen:
# Bepaal het onderwerp. Je kunt bijvoorbeeld inspiratie hebben, iets hebben gehoord of gelezen dat je aan het nadenken brengt of een opdrachtgever reikt een onderwerp aan. 
# Vul de onderdelen uit het hoofdstuk [[Schrijven/Teksten|Teksten in het algemeen]] aan: voor welk doel en welke doelgroep ga je schrijven? 
# Bepaal het medium voor de tekst. Wordt het een tijdschrift-, kranten- of Wikipedia-artikel, een boek, een blog op internet, een recept voor het [[Kookboek]], een toespraak of iets anders? 
## Zijn er beperkingen of verplichtingen aan het medium verbonden? Bijvoorbeeld maximale lengte, bepaald format? Houd daar rekening mee bij het schrijven.
# Baken het onderwerp af. Waar zal de tekst wel en niet over gaan? Je kunt nooit &quot;alles&quot; over een onderwerp behandelen, dus je moet keuzes maken. Ga je het onderwerp in de breedte behandelen, en ga je dan niet te diep? Of juist andersom? Waar liggen de grenzen?
# Bedenk een toepasselijke titel, die in één oogopslag laat zien waar de tekst over gaat.
# Bedenk welke sub-onderwerpen aan bod komen. Zet die in een logische volgorde. Hieruit ontstaat uiteindelijk je frame en indeling van de tekst, je houvast tijdens het schrijven. Voor een (Wiki-)boek kan dit een eerste aanzet voor de hoofdstuk-indeling zijn. Voeg ook de onderdelen Inleiding en Slot uit [[Schrijven/Teksten|Teksten in het algemeen]] en de [[Schrijven/Literatuurgebruik|Literatuurlijst]] toe aan het frame. Voeg voor een boek ook toe:
## Inhoudsopgave.
## Voorwoord (optioneel): een persoonlijke noot, bijvoorbeeld waarom je de tekst schrijft.
## Nawoord/Epiloog (optioneel): een rechtstreeks woord van de auteur tot de lezer, bijvoorbeeld hoe de tekst tot stand is gekomen, of over een onderwerp dat niet in de hoofdtekst past maar wel genoemd moet worden.
## Index: lijst met trefwoorden met paginanummers of links naar het trefwoord. Niet voor fictie. 
## Dankwoord (optioneel; kan ook in het Voorwoord). 
## Over de schrijver(s). Per schrijver een korte tekst (één alinea) met achtergronden, zoals geboortedatum of -jaar, opleiding, werkzaamheden, interesses, belangrijkste andere publicaties, alleen wat van belang is voor de tekst.
# Het schrijven van de tekst. Dat hoeft niet in dezelfde volgorde als in je frame staat vermeld. Een inleiding wordt bijvoorbeeld meestal pas aan het eind geschreven. 
## Vaak is eerst nog onderzoek nodig. Zie daarvoor de paragraaf [[Informatievoorziening/Informatieverzoeken_behandelen#Literatuuronderzoek|Literatuuronderzoek]] in het Wikibook [[Informatievoorziening]] en beschouw jezelf als &quot;de vragensteller&quot; en &quot;baliemedewerker&quot; tegelijkertijd. Verwerk geraadpleegde bronnen in de tekst conform de aanwijzingen in het hoofdstuk [[Schrijven/Literatuurgebruik|Literatuurgebruik]].
## Bied echte informatie. Denk vanuit de lezer: op welke vragen wil die antwoord krijgen? 
## Schrijf in korte zinnen. Afhankelijk van de doelgroep: vermijd moeilijke woorden zoveel mogelijk, leg ze anders eerst uit als je niet mag veronderstellen dat de doelgroep ze al kent. Maar vaktermen mogen gerust gebruikt worden in een artikel voor vakgenoten. 
## Gebruik toepasselijke voorbeelden om iets uit te leggen.
## Gebruik illustraties die de tekst ondersteunen, vooral die iets uitleggen wat in woorden lastig te vertellen is. Zie [[Handboek Wikimedia Commons/Uploaden#Stap 3: Zorg dat de auteursrechten in orde zijn|Zorg dat de auteursrechten in orde zijn]] in het Wikibook [[Handboek Wikimedia Commons]] voor wat wel en niet mag. 
## Overdaad schaadt! Wees kritisch: wat moet per se wel in de tekst en wat is overbodig, wat draagt niet bij aan het punt dat je wilt maken? De meeste bijvoeglijke naamwoorden kunnen bijvoorbeeld weggelaten worden.
# Na het schrijven: leg de tekst enige tijd weg. Lees dan de tekst nog minimaal één keer kritisch helemaal door, van A tot Z, en neem daar de tijd voor. Verplaats je daarbij in de lezer/doelgroep. Let in het bijzonder op:
## Loopt het verhaal lekker? Waar stokt het nog en zijn aanpassingen nodig?
## Is alles direct duidelijk? Worden er geen begrippen genoemd terwijl die pas later in de tekst of helemaal niet worden uitgelegd? 
## Zijn de spelling en {{Wp|interpunctie}} correct? 
## Staan er geen overbodige zaken, woorden en alinea's in de tekst? Worden geen zaken herhaald? Is de taal helder, direct,  compact en to-the-point, en juist niet wollig (veel woorden, weinig wol)? Schrijven is schrappen! Houd alleen de essentie over, die rechtstreeks leidt naar de conclusie en/of het punt dat je wil maken. 
## Heb je je punt gemaakt? Wordt voldaan aan het doel dat je hebt gesteld voor het schrijven van de tekst?
## Kloppen ook voorwoord, inleiding, slot, index, e.d.?
# Als je vindt dat de tekst klaar is: pas nog eenmaal de automatische spellingscontrole toe. 
# Laat eventueel iemand anders de tekst nog onbevangen en kritisch lezen en becommentariseren. Neem kritiek ter harte en pas de tekst aan als dat je goed lijkt. 
Nu is de tekst klaar voor publicatie of gebruik!
{{Sub}}</text>
      <sha1>ngs5j8fmm6cnh8sft1meurw0vptludy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maatschappijleer/Massamedia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46427</id>
    <revision>
      <id>422297</id>
      <timestamp>2026-04-12T12:22:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Subindex</comment>
      <origin>422297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="242" sha1="ilk6k5f3quu6ldmidqw2div0lsrca5a" xml:space="preserve">*[[Maatschappijleer]]
**[[Maatschappijleer/Massamedia|Massamedia]]
***[[Maatschappijleer/Massamedia/Communicatiekaart van Nederland|Communicatiekaart van Nederland]]
***[[Maatschappijleer/Massamedia/Media en publiek|Media en publiek]]
{{Sub}}</text>
      <sha1>ilk6k5f3quu6ldmidqw2div0lsrca5a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maatschappijleer/Begrippenkaarten</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46428</id>
    <revision>
      <id>422306</id>
      <timestamp>2026-04-12T12:31:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Subindex</comment>
      <origin>422306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="173" sha1="n96h4g40e1cng9dygww1gg0wnscvog2" xml:space="preserve">*[[Maatschappijleer]]
**[[Maatschappijleer/Begrippenkaarten|Begrippenkaarten]]
***[[Maatschappijleer/Begrippenkaarten/Pluriforme Samenleving|Pluriforme Samenleving]]
{{Sub}}</text>
      <sha1>n96h4g40e1cng9dygww1gg0wnscvog2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Inhoud</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46429</id>
    <revision>
      <id>422319</id>
      <timestamp>2026-04-12T18:22:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>kopie van [[Schilderen]]</comment>
      <origin>422319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4588" sha1="bm50rjidv5tpa878bsxv9jporfisgl4" xml:space="preserve">__NOTOC__
__NOEDITSECTION__


{|width=&quot;100%&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;15&quot;
|-
|valign=&quot;top&quot; width=&quot;33%&quot;|

==[[Schilderen/Voorwoord|Voorwoord]]==

==Beginnen==
*[[Schilderen/Hoe begin ik een schilderij?|Hoe begin ik een schilderij?]]
*[[Schilderen/Begin met kijken|Begin met kijken]]
*[[Schilderen/De eerste schets|De eerste schets]]
*[[Schilderen/Opbouwen|Opbouwen]]
*[[Schilderen/Olieverftechnieken|Olieverftechnieken]]
*[[Schilderen/Acrylverftechnieken|Acrylverfechnieken]]
*[[Schilderen/Aquareltechnieken|Aquareltechnieken]]
*[[Schilderen/Ruimte om te schilderen|Ruimte om te schilderen]]

==[[Schilderen/Ondergrond|Ondergrond]]==
*[[Schilderen/Papier|Papier]]
*[[Schilderen/Paneel|Paneel]]
*[[Schilderen/Doek|Doek]]
*[[Schilderen/Afmetingen en vormen|Afmetingen en vormen]]
*[[Schilderen/Gekleurde ondergrond|Gekleurde ondergrond]]

==[[Schilderen/Verf|Verf]]==
*[[Schilderen/Olieverf|Olieverf]]
*[[Schilderen/Verdunningsmiddelen|Verdunningsmiddelen]]
*[[Schilderen/Acrylverf|Acrylverf]]

==[[Schilderen/Pigmenten|Pigmenten]]==
*[[Schilderen/Transparantie|Transparantie]], over transparante en dekkende pigmenten
*[[Schilderen/Lichtechtheid|Lichtechtheid]]

==Hulpmiddelen==
*[[Schilderen/Penselen en kwasten|Penselen en kwasten]]
*[[Schilderen/Hoe penselen onderhouden?|Hoe penselen onderhouden?]]
*[[Schilderen/Hoe tubes onderhouden?|Hoe tubes onderhouden?]]
*[[Schilderen/Palet|Palet]]
*[[Schilderen/Paletmes|Paletmes]]
*[[Schilderen/Ezel|Ezel]]
*[[Schilderen/Schilderstok|Schilderstok]]
*[[Schilderen/Hulpmiddelen voor compositie en afmetingen|Voor compositie en afmetingen]]
*[[Schilderen/Overige hulpmiddelen|Overige hulpmiddelen]]


|valign=&quot;top&quot; width=&quot;33%&quot;|
==[[Schilderen/Kleur|Kleur]]==
*[[Schilderen/Kleurenpalet|Kleurenpalet]]
*[[Schilderen/Palet van enkele beroemde schilders|Palet van enkele beroemde schilders]]
*[[Schilderen/Mengen|Mengen]]
*[[Schilderen/Kleur-tegen-kleur contrast|Kleur-tegen-kleur contrast]]
*[[Schilderen/Licht - donker contrast|Licht - donker contrast]]
*[[Schilderen/Warm-koud contrast|Warm-koud contrast]]
*[[Schilderen/Complementair contrast|Complementair contrast]]
*[[Schilderen/Simultaancontrast|Simultaancontrast]]
*[[Schilderen/Kwaliteitscontrast|Kwaliteitscontrast]]
*[[Schilderen/Kwantiteitscontrast|Kwantiteitscontrast]]
*[[Schilderen/Monochroom|Monochroom]], zonder kleurcontrasten
*[[Schilderen/Analoge kleuren|Analoge kleuren]]

==[[Schilderen/Compositie|Compositie]]==
*[[Schilderen/De randen van het schilderij|De randen van het schilderij]]
*[[Schilderen/Vlakverdeling|Vlakverdeling]]
*[[Schilderen/Gulden snede|Gulden snede]]
*[[Schilderen/Balans|Balans]]
*[[Schilderen/Lijnen|Lijnen]]
*[[Schilderen/Vormen|Vormen]]
*[[Schilderen/Restvormen|Restvormen]]
*[[Schilderen/Beweging|Beweging]]
*[[Schilderen/Harmonie en contrast|Harmonie en contrast]]
*[[Schilderen/Ritme|Ritme]]
*[[Schilderen/Patronen|Patronen]]
*[[Schilderen/De kunst van het weglaten|De kunst van het weglaten]]

==[[Schilderen/Diepte in je schilderij|Diepte in je schilderij]]==
*[[Schilderen/Perspectief|Perspectief]]
*[[Schilderen/Horizon|Horizon]]
*[[Schilderen/Atmosferisch perspectief|Atmosferisch perspectief]]
*[[Schilderen/Schaduw|Schaduw]]
*[[Schilderen/Coulissewerking|Coulissewerking]]

|valign=&quot;top&quot; width=&quot;33%&quot;|
==[[Schilderen/Onderwerpen|Onderwerpen]]==
*[[Schilderen/Stilleven|Stilleven]]
*[[Schilderen/Stofuitdrukking|Stofuitdrukking]]
*[[Schilderen/Bloemen|Bloemen]]
*[[Schilderen/Gebouwen|Gebouwen]]
*[[Schilderen/Landschap|Landschap]]
*[[Schilderen/Water|Water]]
*[[Schilderen/Nacht|Nacht]]
*[[Schilderen/Mensen|Mensen]]
*[[Schilderen/Portret|Portret]]
*[[Schilderen/Zelfportret|Zelfportret]]
*[[Schilderen/Dieren|Dieren]]
*[[Schilderen/Abstractie|Abstractie]]

==[[Schilderen/Manieren om verf aan te brengen|Manieren om verf aan te brengen]]==
*[[Schilderen/Textuur|Textuur]]
*[[Schilderen/Tamponeren|Tamponeren]]
*[[Schilderen/Corrigeren|Corrigeren]]

==Afwerken==
*[[Schilderen/Signeren|Signeren]]
*[[Schilderen/Vernissen|Vernissen]]
*[[Schilderen/Inlijsten (olieverf of acryl)|Inlijsten (olieverf of acryl)]]
*[[Schilderen/Ophangen en bewaren|Ophangen en bewaren]]
*[[Schilderen/Je werk promoten|Je werk promoten]]

==[[Schilderen/Slot|Slot]]==
*[[Schilderen/Checklist|Checklist]]
*[[Schilderen/Vervolg je weg met anderen|Vervolg je weg met anderen]]
*[[Schilderen/Auteurs|Auteurs van dit boek]]
*[[Schilderen/Bronnen|Bronnen van dit boek]]

==Bijlagen==
*[[Schilderen/Oefening in mengen|Oefening in mengen]]
*[[Schilderen/Schilder een appel|Schilder een appel]]
*[[Schilderen/Overige oefeningen|Overige oefeningen]]
|}
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>bm50rjidv5tpa878bsxv9jporfisgl4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422321</id>
      <parentid>422319</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T18:31:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4587" sha1="63hv3e6nxvomfhztozp3b5qlkvc3y6o" xml:space="preserve">__NOTOC__ __NOEDITSECTION__ 
{|width=&quot;100%&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;15&quot;
|-
|valign=&quot;top&quot; width=&quot;33%&quot;|

==[[Schilderen/Voorwoord|Voorwoord]]==

==Beginnen==
*[[Schilderen/Hoe begin ik een schilderij?|Hoe begin ik een schilderij?]]
*[[Schilderen/Begin met kijken|Begin met kijken]]
*[[Schilderen/De eerste schets|De eerste schets]]
*[[Schilderen/Opbouwen|Opbouwen]]
*[[Schilderen/Olieverftechnieken|Olieverftechnieken]]
*[[Schilderen/Acrylverftechnieken|Acrylverfechnieken]]
*[[Schilderen/Aquareltechnieken|Aquareltechnieken]]
*[[Schilderen/Ruimte om te schilderen|Ruimte om te schilderen]]

==[[Schilderen/Ondergrond|Ondergrond]]==
*[[Schilderen/Papier|Papier]]
*[[Schilderen/Paneel|Paneel]]
*[[Schilderen/Doek|Doek]]
*[[Schilderen/Afmetingen en vormen|Afmetingen en vormen]]
*[[Schilderen/Gekleurde ondergrond|Gekleurde ondergrond]]

==[[Schilderen/Verf|Verf]]==
*[[Schilderen/Olieverf|Olieverf]]
*[[Schilderen/Verdunningsmiddelen|Verdunningsmiddelen]]
*[[Schilderen/Acrylverf|Acrylverf]]

==[[Schilderen/Pigmenten|Pigmenten]]==
*[[Schilderen/Transparantie|Transparantie]], over transparante en dekkende pigmenten
*[[Schilderen/Lichtechtheid|Lichtechtheid]]

==Hulpmiddelen==
*[[Schilderen/Penselen en kwasten|Penselen en kwasten]]
*[[Schilderen/Hoe penselen onderhouden?|Hoe penselen onderhouden?]]
*[[Schilderen/Hoe tubes onderhouden?|Hoe tubes onderhouden?]]
*[[Schilderen/Palet|Palet]]
*[[Schilderen/Paletmes|Paletmes]]
*[[Schilderen/Ezel|Ezel]]
*[[Schilderen/Schilderstok|Schilderstok]]
*[[Schilderen/Hulpmiddelen voor compositie en afmetingen|Voor compositie en afmetingen]]
*[[Schilderen/Overige hulpmiddelen|Overige hulpmiddelen]]


|valign=&quot;top&quot; width=&quot;33%&quot;|
==[[Schilderen/Kleur|Kleur]]==
*[[Schilderen/Kleurenpalet|Kleurenpalet]]
*[[Schilderen/Palet van enkele beroemde schilders|Palet van enkele beroemde schilders]]
*[[Schilderen/Mengen|Mengen]]
*[[Schilderen/Kleur-tegen-kleur contrast|Kleur-tegen-kleur contrast]]
*[[Schilderen/Licht - donker contrast|Licht - donker contrast]]
*[[Schilderen/Warm-koud contrast|Warm-koud contrast]]
*[[Schilderen/Complementair contrast|Complementair contrast]]
*[[Schilderen/Simultaancontrast|Simultaancontrast]]
*[[Schilderen/Kwaliteitscontrast|Kwaliteitscontrast]]
*[[Schilderen/Kwantiteitscontrast|Kwantiteitscontrast]]
*[[Schilderen/Monochroom|Monochroom]], zonder kleurcontrasten
*[[Schilderen/Analoge kleuren|Analoge kleuren]]

==[[Schilderen/Compositie|Compositie]]==
*[[Schilderen/De randen van het schilderij|De randen van het schilderij]]
*[[Schilderen/Vlakverdeling|Vlakverdeling]]
*[[Schilderen/Gulden snede|Gulden snede]]
*[[Schilderen/Balans|Balans]]
*[[Schilderen/Lijnen|Lijnen]]
*[[Schilderen/Vormen|Vormen]]
*[[Schilderen/Restvormen|Restvormen]]
*[[Schilderen/Beweging|Beweging]]
*[[Schilderen/Harmonie en contrast|Harmonie en contrast]]
*[[Schilderen/Ritme|Ritme]]
*[[Schilderen/Patronen|Patronen]]
*[[Schilderen/De kunst van het weglaten|De kunst van het weglaten]]

==[[Schilderen/Diepte in je schilderij|Diepte in je schilderij]]==
*[[Schilderen/Perspectief|Perspectief]]
*[[Schilderen/Horizon|Horizon]]
*[[Schilderen/Atmosferisch perspectief|Atmosferisch perspectief]]
*[[Schilderen/Schaduw|Schaduw]]
*[[Schilderen/Coulissewerking|Coulissewerking]]

|valign=&quot;top&quot; width=&quot;33%&quot;|
==[[Schilderen/Onderwerpen|Onderwerpen]]==
*[[Schilderen/Stilleven|Stilleven]]
*[[Schilderen/Stofuitdrukking|Stofuitdrukking]]
*[[Schilderen/Bloemen|Bloemen]]
*[[Schilderen/Gebouwen|Gebouwen]]
*[[Schilderen/Landschap|Landschap]]
*[[Schilderen/Water|Water]]
*[[Schilderen/Nacht|Nacht]]
*[[Schilderen/Mensen|Mensen]]
*[[Schilderen/Portret|Portret]]
*[[Schilderen/Zelfportret|Zelfportret]]
*[[Schilderen/Dieren|Dieren]]
*[[Schilderen/Abstractie|Abstractie]]

==[[Schilderen/Manieren om verf aan te brengen|Manieren om verf aan te brengen]]==
*[[Schilderen/Textuur|Textuur]]
*[[Schilderen/Tamponeren|Tamponeren]]
*[[Schilderen/Corrigeren|Corrigeren]]

==Afwerken==
*[[Schilderen/Signeren|Signeren]]
*[[Schilderen/Vernissen|Vernissen]]
*[[Schilderen/Inlijsten (olieverf of acryl)|Inlijsten (olieverf of acryl)]]
*[[Schilderen/Ophangen en bewaren|Ophangen en bewaren]]
*[[Schilderen/Je werk promoten|Je werk promoten]]

==[[Schilderen/Slot|Slot]]==
*[[Schilderen/Checklist|Checklist]]
*[[Schilderen/Vervolg je weg met anderen|Vervolg je weg met anderen]]
*[[Schilderen/Auteurs|Auteurs van dit boek]]
*[[Schilderen/Bronnen|Bronnen van dit boek]]

==Bijlagen==
*[[Schilderen/Oefening in mengen|Oefening in mengen]]
*[[Schilderen/Schilder een appel|Schilder een appel]]
*[[Schilderen/Overige oefeningen|Overige oefeningen]]
|}
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>63hv3e6nxvomfhztozp3b5qlkvc3y6o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422343</id>
      <parentid>422321</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T19:07:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>422343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4587" sha1="02cengju5m82pcszutn76e8wxpzvm1l" xml:space="preserve">__NOTOC__ __NOEDITSECTION__ 
{|width=&quot;100%&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;15&quot;
|-
|valign=&quot;top&quot; width=&quot;33%&quot;|

==[[Schilderen/Voorwoord|Voorwoord]]==

==Beginnen==
*[[Schilderen/Hoe begin ik een schilderij?|Hoe begin ik een schilderij?]]
*[[Schilderen/Begin met kijken|Begin met kijken]]
*[[Schilderen/De eerste schets|De eerste schets]]
*[[Schilderen/Opbouwen|Opbouwen]]
*[[Schilderen/Olieverftechnieken|Olieverftechnieken]]
*[[Schilderen/Acrylverftechnieken|Acrylverfechnieken]]
*[[Schilderen/Aquareltechnieken|Aquareltechnieken]]
*[[Schilderen/Ruimte om te schilderen|Ruimte om te schilderen]]

==[[Schilderen/Ondergrond|Ondergrond]]==
*[[Schilderen/Papier|Papier]]
*[[Schilderen/Paneel|Paneel]]
*[[Schilderen/Doek|Doek]]
*[[Schilderen/Afmetingen en vormen|Afmetingen en vormen]]
*[[Schilderen/Gekleurde ondergrond|Gekleurde ondergrond]]

==[[Schilderen/Verf|Verf]]==
*[[Schilderen/Acrylverf|Acrylverf]]
*[[Schilderen/Olieverf|Olieverf]]
*[[Schilderen/Verdunningsmiddelen|Verdunningsmiddelen]]

==[[Schilderen/Pigmenten|Pigmenten]]==
*[[Schilderen/Transparantie|Transparantie]], over transparante en dekkende pigmenten
*[[Schilderen/Lichtechtheid|Lichtechtheid]]

==Hulpmiddelen==
*[[Schilderen/Penselen en kwasten|Penselen en kwasten]]
*[[Schilderen/Hoe penselen onderhouden?|Hoe penselen onderhouden?]]
*[[Schilderen/Hoe tubes onderhouden?|Hoe tubes onderhouden?]]
*[[Schilderen/Palet|Palet]]
*[[Schilderen/Paletmes|Paletmes]]
*[[Schilderen/Ezel|Ezel]]
*[[Schilderen/Schilderstok|Schilderstok]]
*[[Schilderen/Hulpmiddelen voor compositie en afmetingen|Voor compositie en afmetingen]]
*[[Schilderen/Overige hulpmiddelen|Overige hulpmiddelen]]


|valign=&quot;top&quot; width=&quot;33%&quot;|
==[[Schilderen/Kleur|Kleur]]==
*[[Schilderen/Kleurenpalet|Kleurenpalet]]
*[[Schilderen/Palet van enkele beroemde schilders|Palet van enkele beroemde schilders]]
*[[Schilderen/Mengen|Mengen]]
*[[Schilderen/Kleur-tegen-kleur contrast|Kleur-tegen-kleur contrast]]
*[[Schilderen/Licht - donker contrast|Licht - donker contrast]]
*[[Schilderen/Warm-koud contrast|Warm-koud contrast]]
*[[Schilderen/Complementair contrast|Complementair contrast]]
*[[Schilderen/Simultaancontrast|Simultaancontrast]]
*[[Schilderen/Kwaliteitscontrast|Kwaliteitscontrast]]
*[[Schilderen/Kwantiteitscontrast|Kwantiteitscontrast]]
*[[Schilderen/Monochroom|Monochroom]], zonder kleurcontrasten
*[[Schilderen/Analoge kleuren|Analoge kleuren]]

==[[Schilderen/Compositie|Compositie]]==
*[[Schilderen/De randen van het schilderij|De randen van het schilderij]]
*[[Schilderen/Vlakverdeling|Vlakverdeling]]
*[[Schilderen/Gulden snede|Gulden snede]]
*[[Schilderen/Balans|Balans]]
*[[Schilderen/Lijnen|Lijnen]]
*[[Schilderen/Vormen|Vormen]]
*[[Schilderen/Restvormen|Restvormen]]
*[[Schilderen/Beweging|Beweging]]
*[[Schilderen/Harmonie en contrast|Harmonie en contrast]]
*[[Schilderen/Ritme|Ritme]]
*[[Schilderen/Patronen|Patronen]]
*[[Schilderen/De kunst van het weglaten|De kunst van het weglaten]]

==[[Schilderen/Diepte in je schilderij|Diepte in je schilderij]]==
*[[Schilderen/Perspectief|Perspectief]]
*[[Schilderen/Horizon|Horizon]]
*[[Schilderen/Atmosferisch perspectief|Atmosferisch perspectief]]
*[[Schilderen/Schaduw|Schaduw]]
*[[Schilderen/Coulissewerking|Coulissewerking]]

|valign=&quot;top&quot; width=&quot;33%&quot;|
==[[Schilderen/Onderwerpen|Onderwerpen]]==
*[[Schilderen/Stilleven|Stilleven]]
*[[Schilderen/Stofuitdrukking|Stofuitdrukking]]
*[[Schilderen/Bloemen|Bloemen]]
*[[Schilderen/Gebouwen|Gebouwen]]
*[[Schilderen/Landschap|Landschap]]
*[[Schilderen/Water|Water]]
*[[Schilderen/Nacht|Nacht]]
*[[Schilderen/Mensen|Mensen]]
*[[Schilderen/Portret|Portret]]
*[[Schilderen/Zelfportret|Zelfportret]]
*[[Schilderen/Dieren|Dieren]]
*[[Schilderen/Abstractie|Abstractie]]

==[[Schilderen/Manieren om verf aan te brengen|Manieren om verf aan te brengen]]==
*[[Schilderen/Textuur|Textuur]]
*[[Schilderen/Tamponeren|Tamponeren]]
*[[Schilderen/Corrigeren|Corrigeren]]

==Afwerken==
*[[Schilderen/Signeren|Signeren]]
*[[Schilderen/Vernissen|Vernissen]]
*[[Schilderen/Inlijsten (olieverf of acryl)|Inlijsten (olieverf of acryl)]]
*[[Schilderen/Ophangen en bewaren|Ophangen en bewaren]]
*[[Schilderen/Je werk promoten|Je werk promoten]]

==[[Schilderen/Slot|Slot]]==
*[[Schilderen/Checklist|Checklist]]
*[[Schilderen/Vervolg je weg met anderen|Vervolg je weg met anderen]]
*[[Schilderen/Auteurs|Auteurs van dit boek]]
*[[Schilderen/Bronnen|Bronnen van dit boek]]

==Bijlagen==
*[[Schilderen/Oefening in mengen|Oefening in mengen]]
*[[Schilderen/Schilder een appel|Schilder een appel]]
*[[Schilderen/Overige oefeningen|Overige oefeningen]]
|}
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>02cengju5m82pcszutn76e8wxpzvm1l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Aquareltechnieken</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46430</id>
    <revision>
      <id>422422</id>
      <timestamp>2026-04-12T20:51:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Nieuwe pagina aangemaakt met '[[Bestand:Watercolour of Fort Mississauga, Niagara-on-the-Lake.jpg|thumb|350px|In de tonen blauw (ultramarijn) van deze aquarel uit rond 1860 door Jenkins, S.P. is het effect van grotere verdunning met water zichtbaar. Ook bij de rotsen zijn de nuances in licht en donker van het bruin (omber) verkregen door grotere verdunning met water.]]Aquarelleren is een techniek om met waterverf een schilderij te maken. Het gebruik van deze verf is bepalend voor het result…'</comment>
      <origin>422422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="978" sha1="s0o3g679v8u3gd68e27n4ai5esznk9m" xml:space="preserve">[[Bestand:Watercolour of Fort Mississauga, Niagara-on-the-Lake.jpg|thumb|350px|In de tonen blauw (ultramarijn) van deze aquarel uit rond 1860 door Jenkins, S.P. is het effect van grotere verdunning met water zichtbaar. Ook bij de rotsen zijn de nuances in licht en donker van het bruin (omber) verkregen door grotere verdunning met water.]]Aquarelleren is een techniek om met waterverf een schilderij te maken. Het gebruik van deze verf is bepalend voor het resultaat, maar ook voor de te gebruiken technieken en materialen.

Voor het maken van een aquarel wordt speciaal dik aquarelpapier gebruikt. Omdat de verf niet &quot;dekkend&quot; is zal de kleur van het papier –  vooral in de lichte delen – door de verf heen zichtbaar blijven. Het wit in een aquarel is dan ook altijd afkomstig van het papier.

Aquarelverf is te koop in blokjes, waarin de verf met gom is vermengd, en in de vorm van pasta in tubes.

==Bron==
*{{Wp|Aquarel}}
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;

{{Wiu5|50px}}
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>s0o3g679v8u3gd68e27n4ai5esznk9m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422423</id>
      <parentid>422422</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T21:32:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1096" sha1="jhq21kcohbzmtl3is1l6f38gg8eogx0" xml:space="preserve">[[Bestand:Watercolour of Fort Mississauga, Niagara-on-the-Lake.jpg|thumb|350px|In de tonen blauw (ultramarijn) van deze aquarel uit rond 1860 door Jenkins, S.P. is het effect van grotere verdunning met water zichtbaar. Ook bij de rotsen zijn de nuances in licht en donker van het bruin (omber) verkregen door grotere verdunning met water.]]
[[Afbeelding:Obraz akwarela - Zamek w Pawłowicach 1986.png|thumb|350px|Obraz akwarela – Zamek w Pawłowicach]]

Aquarelleren is een techniek om met waterverf een schilderij te maken. Het gebruik van deze verf is bepalend voor het resultaat, maar ook voor de te gebruiken technieken en materialen.

Voor het maken van een aquarel wordt speciaal dik aquarelpapier gebruikt. Omdat de verf niet &quot;dekkend&quot; is zal de kleur van het papier –  vooral in de lichte delen – door de verf heen zichtbaar blijven. Het wit in een aquarel is dan ook altijd afkomstig van het papier.

Aquarelverf is te koop in blokjes, waarin de verf met gom is vermengd, en in de vorm van pasta in tubes.


==Bron==
*{{Wp|Aquarel}}
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;

{{Wiu5|50px}}
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>jhq21kcohbzmtl3is1l6f38gg8eogx0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422424</id>
      <parentid>422423</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T22:00:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>++</comment>
      <origin>422424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2137" sha1="23fesolpyczbamb0bzk5aqptthgvxpc" xml:space="preserve">[[Bestand:Watercolour of Fort Mississauga, Niagara-on-the-Lake.jpg|thumb|350px|In de tonen blauw (ultramarijn) van deze aquarel uit rond 1860 door Jenkins, S.P. is het effect van grotere verdunning met water zichtbaar. Ook bij de rotsen zijn de nuances in licht en donker van het bruin (omber) verkregen door grotere verdunning met water.]]
[[Afbeelding:Obraz akwarela - Zamek w Pawłowicach 1986.png|thumb|350px|Obraz akwarela – Zamek w Pawłowicach]]

Aquarelleren is een techniek om met waterverf een schilderij te maken. Het gebruik van deze verf is bepalend voor het resultaat, maar ook voor de te gebruiken technieken en materialen.

==Papier==
Voor het maken van een aquarel wordt speciaal dik (200 tot 300g/m²) aquarelpapier gebruikt. Omdat de verf niet &quot;dekkend&quot; is zal de kleur van het papier – vooral in de lichte delen – door de verf heen zichtbaar blijven. Het wit in een aquarel is dan ook altijd afkomstig van het papier.

Doordat het water van de aquarelverf in het papier trekt kan dit enigszins gaan opbollen. Dit kun je grotendeels voorkomen door het papier op te spannen, met bv. plakband of punaises.

==Verf==
Aquarelverf is te koop in blokjes, waarin de verf met gom is vermengd, en in de vorm van pasta in tubes.

==Kleuren==
Door verf van de drie basiskleuren in het subtractieve systeem – cyaan, magenta en geel – met elkaar te vermengen kunnen in principe alle donkerdere kleuren worden verkregen. Lichtere tinten maak je door de verf met (meer) water te vermengen.

Pas op met het mengen van meer dan twee kleuren: sommige kleuren ''verdringen'' elkaar in de natte verf, waardoor het mengsel niet de verwachte kleur krijgt.

==Penselen==
Schaf penselen in verschillende diktes aan, bij voorkeur van eekhoorn- of marterhaar.

==Verdere benodigdheden==
*Twee bakjes water, waarvan er een zo schoon mogelijk moet blijven tbv. het mengen van verf. Gebruik zo mogelijk gedestilleerd water; leidingwater bevat oa. kalk, waardoor de pigmenten zouden kunnen gaan schiften.
*Een palet met diepe gaten voor de waterige verf is handig.

==Bron==
*{{Wp|Aquarel}}
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;

{{Wiu5|50px}}
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>23fesolpyczbamb0bzk5aqptthgvxpc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422425</id>
      <parentid>422424</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T22:11:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{nowrap}}</comment>
      <origin>422425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2183" sha1="dq9gyvgyorp8cw2k3wibt3kbndryq66" xml:space="preserve">__NOTOC__[[Bestand:Watercolour of Fort Mississauga, Niagara-on-the-Lake.jpg|thumb|350px|In de tonen blauw (ultramarijn) van deze aquarel uit rond 1860 door Jenkins, S.P. is het effect van grotere verdunning met water zichtbaar. Ook bij de rotsen zijn de nuances in licht en donker van het bruin (omber) verkregen door grotere verdunning met water.]]
[[Afbeelding:Obraz akwarela - Zamek w Pawłowicach 1986.png|thumb|350px|Obraz akwarela – Zamek w Pawłowicach]]

{{Nowrap|Aquarelleren is een}} techniek om met water&amp;shy;verf een schilderij te maken. Het gebruik van deze verf is bepalend voor het resultaat, maar ook voor de te gebruiken technieken en materialen.

==Papier==
Voor het maken van een aquarel wordt speciaal dik (200 tot 300&amp;#8201;g/m²) aquarel&amp;shy;papier gebruikt. Omdat waterverf niet &quot;dekkend&quot; is zal de kleur van het papier – vooral in de lichte delen – door de verf heen zicht&amp;shy;baar blijven. Het wit in een aquarel is dan ook altijd afkomstig van het papier.

Doordat het water van de aquarelverf in het papier trekt kan dit enigszins gaan opbollen. Dit kun je grotendeels voorkomen door het papier op te spannen, met bv. plakband of punaises.

==Verf==
Aquarelverf is te koop in blokjes, waarin de verf met gom is vermengd, en in de vorm van pasta in tubes.

===Kleuren===
Door verf van de drie basiskleuren in het subtractieve systeem – cyaan, magenta en geel – met elkaar te vermengen kunnen in principe alle donkerdere kleuren worden verkregen. Lichtere tinten maak je door de verf met (meer) water te vermengen.

Pas op met het mengen van meer dan twee kleuren: sommige kleuren ''verdringen'' elkaar in de natte verf, waardoor het mengsel niet de verwachte kleur krijgt.

==Penselen==
Schaf penselen in verschillende diktes aan, bij voorkeur van eekhoorn- of marterhaar.

==Verdere benodigdheden==
*Twee bakjes water, waarvan er een zo schoon mogelijk moet blijven tbv. het mengen van verf. Gebruik zo mogelijk gedestilleerd water; leidingwater bevat oa. kalk, waardoor de pigmenten zouden kunnen gaan schiften.
*Een palet met diepe gaten voor de waterige verf is handig.

==Bron==
*{{Wp|Aquarel}}
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;

{{Wiu5|50px}}
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>dq9gyvgyorp8cw2k3wibt3kbndryq66</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422426</id>
      <parentid>422425</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T22:36:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2701" sha1="g95tym0xydtbnyf29dvnfcefus52i9u" xml:space="preserve">__NOTOC__[[Bestand:Watercolour of Fort Mississauga, Niagara-on-the-Lake.jpg|thumb|350px|In de tonen blauw (ultramarijn) van deze aquarel uit rond 1860 door Jenkins, S.P. is het effect van grotere verdunning met water zichtbaar. Ook bij de rotsen zijn de nuances in licht en donker van het bruin (omber) verkregen door grotere verdunning met water.]]
[[Afbeelding:Obraz akwarela - Zamek w Pawłowicach 1986.png|thumb|350px|Obraz akwarela – Zamek w Pawłowicach]]

{{Nowrap|Aquarelleren is een}} techniek om met water&amp;shy;verf een schilderij te maken. Het gebruik van deze verf is bepalend voor het resultaat, maar ook voor de te gebruiken technieken en materialen.

==Papier==
Voor het maken van een aquarel wordt speciaal dik (200 tot 300&amp;#8201;g/m²) aquarel&amp;shy;papier gebruikt. Omdat waterverf niet &quot;dekkend&quot; is zal de kleur van het papier – vooral in de lichte delen – door de verf heen zicht&amp;shy;baar blijven. Het wit in een aquarel is dan ook altijd afkomstig van het papier.

Doordat het water van de aquarelverf in het papier trekt kan dit enigszins gaan opbollen. Dit kun je grotendeels voorkomen door het papier op te spannen, met bv. plakband of punaises.

Perkament is minder geschikt doordat het wat vettig is.

==Verf==
Aquarelverf is te koop in blokjes, waarin de verf met gom is vermengd, en in de vorm van pasta in tubes.

==Kleuren==
Door verf van de drie basiskleuren in het subtractieve systeem – cyaan, magenta en geel – met elkaar te vermengen kunnen in principe alle donkerdere kleuren worden verkregen. Lichtere tinten maak je door de verf met (meer) water te vermengen.

Pas op met het mengen van meer dan twee kleuren: sommige kleuren ''verdringen'' elkaar in de natte verf, waardoor het mengsel niet de verwachte kleur krijgt.

==Penselen==
Schaf penselen in verschillende diktes aan, bij voorkeur van eekhoorn- of marterhaar.

==Verdere benodigdheden==
*Twee bakjes water, waarvan er een zo schoon mogelijk moet blijven tbv. het mengen van verf. Gebruik zo mogelijk gedestilleerd water; leidingwater bevat oa. kalk, waardoor de pigmenten zouden kunnen gaan schiften.
*Een palet met diepe gaten voor de waterige verf is handig.

==Technieken==
*Het ligt voor de hand om op droog papier te schilderen, maar doordat op een natte ondergrond de verf meer en grilliger uitvloeit kunnen andere interessante effecten bereikt worden.
*Deppen met een doekje van grove structuur kan een rastereffect geven, er eenmaal mee vegen kan beweging of snelheid suggereren.
*Schilderen met waterverf is heel goed te combineren met tekenwerk in potlood of Oost-Indische inkt, voor danwel na het schilderen.       

==Bron==
*{{Wp|Aquarel}}
{{Sub}}
{{Links}}
{{Commonscat|Water color}}</text>
      <sha1>g95tym0xydtbnyf29dvnfcefus52i9u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422429</id>
      <parentid>422426</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T22:59:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Afbeelding vervangen</comment>
      <origin>422429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2711" sha1="5343jv38xv489q1fcji5hluudcgri0r" xml:space="preserve">__NOTOC__[[Bestand:Watercolour of Fort Mississauga, Niagara-on-the-Lake.jpg|thumb|350px|In de tonen blauw (ultramarijn) van deze aquarel uit rond 1860 door Jenkins, S.P. is het effect van grotere verdunning met water zichtbaar. Ook bij de rotsen zijn de nuances in licht en donker van het bruin (omber) verkregen door grotere verdunning met water.]]
[[Afbeelding:Obraz akwarela - Zamek w Pawłowicach 1986 (cropped).png|thumb|350px|Obraz akwarela – Zamek w Pawłowicach]]

{{Nowrap|Aquarelleren is een}} techniek om met water&amp;shy;verf een schilderij te maken. Het gebruik van deze verf is bepalend voor het resultaat, maar ook voor de te gebruiken technieken en materialen.

==Papier==
Voor het maken van een aquarel wordt speciaal dik (200 tot 300&amp;#8201;g/m²) aquarel&amp;shy;papier gebruikt. Omdat waterverf niet &quot;dekkend&quot; is zal de kleur van het papier – vooral in de lichte delen – door de verf heen zicht&amp;shy;baar blijven. Het wit in een aquarel is dan ook altijd afkomstig van het papier.

Doordat het water van de aquarelverf in het papier trekt kan dit enigszins gaan opbollen. Dit kun je grotendeels voorkomen door het papier op te spannen, met bv. plakband of punaises.

Perkament is minder geschikt doordat het wat vettig is.

==Verf==
Aquarelverf is te koop in blokjes, waarin de verf met gom is vermengd, en in de vorm van pasta in tubes.

==Kleuren==
Door verf van de drie basiskleuren in het subtractieve systeem – cyaan, magenta en geel – met elkaar te vermengen kunnen in principe alle donkerdere kleuren worden verkregen. Lichtere tinten maak je door de verf met (meer) water te vermengen.

Pas op met het mengen van meer dan twee kleuren: sommige kleuren ''verdringen'' elkaar in de natte verf, waardoor het mengsel niet de verwachte kleur krijgt.

==Penselen==
Schaf penselen in verschillende diktes aan, bij voorkeur van eekhoorn- of marterhaar.

==Verdere benodigdheden==
*Twee bakjes water, waarvan er een zo schoon mogelijk moet blijven tbv. het mengen van verf. Gebruik zo mogelijk gedestilleerd water; leidingwater bevat oa. kalk, waardoor de pigmenten zouden kunnen gaan schiften.
*Een palet met diepe gaten voor de waterige verf is handig.

==Technieken==
*Het ligt voor de hand om op droog papier te schilderen, maar doordat op een natte ondergrond de verf meer en grilliger uitvloeit kunnen andere interessante effecten bereikt worden.
*Deppen met een doekje van grove structuur kan een rastereffect geven, er eenmaal mee vegen kan beweging of snelheid suggereren.
*Schilderen met waterverf is heel goed te combineren met tekenwerk in potlood of Oost-Indische inkt, voor danwel na het schilderen.       

==Bron==
*{{Wp|Aquarel}}
{{Sub}}
{{Links}}
{{Commonscat|Water color}}</text>
      <sha1>5343jv38xv489q1fcji5hluudcgri0r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422430</id>
      <parentid>422429</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T23:06:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2797" sha1="22tci1sfu9c98coedubutft3n0z960y" xml:space="preserve">__NOTOC__[[Bestand:Watercolour of Fort Mississauga, Niagara-on-the-Lake.jpg|thumb|350px|In de tonen blauw (ultramarijn) van deze aquarel uit rond 1860 door Jenkins, S.P. is het effect van grotere verdunning met water zichtbaar. Ook bij de rotsen zijn de nuances in licht en donker van het bruin (omber) verkregen door grotere verdunning met water.]]
[[Afbeelding:Obraz akwarela - Zamek w Pawłowicach 1986 (cropped).png|thumb|350px|Obraz akwarela – Zamek w Pawłowicach]]

{{Nowrap|Aquarelleren is een}} techniek om met water&amp;shy;verf een schilderij te maken. Het gebruik van deze verf is bepalend voor het resultaat, maar ook voor de te gebruiken technieken en materialen.

==Papier==
Voor het maken van een aquarel wordt speciaal dik (200 tot 300&amp;#8201;g/m²) aquarel&amp;shy;papier gebruikt. Omdat waterverf niet &quot;dekkend&quot; is zal de kleur van het papier – vooral in de lichte delen – door de verf heen zicht&amp;shy;baar blijven. Het wit in een aquarel is dan ook altijd afkomstig van het papier.

Doordat het water van de aquarelverf in het papier trekt kan dit enigszins gaan opbollen. Dit kun je grotendeels voorkomen door het papier op te spannen, met bv. plakband of punaises.

Perkament is minder geschikt doordat het wat vettig is. De verf blijft er ahw. op liggen, droogt minder snel en kan zodoende meer uitvloeien.

==Verf==
Aquarelverf is te koop in blokjes, waarin de verf met gom is vermengd, en in de vorm van pasta in tubes.

==Kleuren==
Door verf van de drie basiskleuren in het subtractieve systeem – cyaan, magenta en geel – met elkaar te vermengen kunnen in principe alle donkerdere kleuren worden verkregen. Lichtere tinten maak je door de verf met (meer) water te vermengen.

Pas op met het mengen van meer dan twee kleuren: sommige kleuren ''verdringen'' elkaar in de natte verf, waardoor het mengsel niet de verwachte kleur krijgt.

==Penselen==
Schaf penselen in verschillende diktes aan, bij voorkeur van eekhoorn- of marterhaar.

==Verdere benodigdheden==
*Twee bakjes water, waarvan er een zo schoon mogelijk moet blijven tbv. het mengen van verf. Gebruik zo mogelijk gedestilleerd water; leidingwater bevat oa. kalk, waardoor de pigmenten zouden kunnen gaan schiften.
*Een palet met diepe gaten voor de waterige verf is handig.

==Technieken==
*Het ligt voor de hand om op droog papier te schilderen, maar doordat op een natte ondergrond de verf meer en grilliger uitvloeit kunnen andere interessante effecten bereikt worden.
*Deppen met een doekje van grove structuur kan een rastereffect geven, er eenmaal mee vegen kan beweging of snelheid suggereren.
*Schilderen met waterverf is heel goed te combineren met tekenwerk in potlood of Oost-Indische inkt, voor danwel na het schilderen.       

==Bron==
*{{Wp|Aquarel}}
{{Sub}}
{{Links}}
{{Commonscat|Water color}}</text>
      <sha1>22tci1sfu9c98coedubutft3n0z960y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bestand:Obraz akwarela - Zamek w Pawłowicach 1986 (cropped).png</title>
    <ns>6</ns>
    <id>46431</id>
    <revision>
      <id>422427</id>
      <timestamp>2026-04-12T22:50:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="2i6cgjh3mwcyn21ug7wcs35w69ykcrl" xml:space="preserve">
== Licentie ==
{{Geenidee}}</text>
      <sha1>2i6cgjh3mwcyn21ug7wcs35w69ykcrl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422428</id>
      <parentid>422427</parentid>
      <timestamp>2026-04-12T22:58:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="808" sha1="oadgl9navkvb8deoluf0j8zs3293j6q" xml:space="preserve">==Beschrijving==
[[Bestand:Obraz akwarela - Zamek w Pawłowicach 1986.png|thumb|200px|bron]]
Polski: Obraz akwarela - Zamek w Pawłowicach 1986&lt;br&gt;
Auteur: Adam Kochanowski, 13 juni 2025&lt;br&gt;
Gecropte versie van [[commons:File:Obraz akwarela - Zamek w Pawłowicach 1986.png]]

== Licentie ==
&quot;This file is made available under the Creative Commons CC0 1.0 Universal Public Domain Dedication.&quot;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 1.3;&quot;&gt;&quot;The person who associated a work with this deed has dedicated the work to the public domain by waiving all of their rights to the work worldwide under copyright law, including all related and neighboring rights, to the extent allowed by law. You can copy, modify, distribute and perform the work, even for commercial purposes, all without asking permission.&quot;&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>oadgl9navkvb8deoluf0j8zs3293j6q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sjabloon:Schildervoorbeeld</title>
    <ns>10</ns>
    <id>46432</id>
    <redirect title="Sjabloon:Schildervoorbeeld2" />
    <revision>
      <id>422433</id>
      <timestamp>2026-04-12T23:19:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Erik Baas heeft pagina [[Sjabloon:Schildervoorbeeld]] hernoemd naar [[Sjabloon:Schildervoorbeeld2]]: in lijn met Schildervoorbeeld3 en Schildervoorbeeld4</comment>
      <origin>422433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="ax5sn52x571ma3d7v56y2phlehsnew6" xml:space="preserve">#DOORVERWIJZING [[Sjabloon:Schildervoorbeeld2]]</text>
      <sha1>ax5sn52x571ma3d7v56y2phlehsnew6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Programmeren in Python/Python programma's maken</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46433</id>
    <revision>
      <id>422440</id>
      <timestamp>2026-04-13T08:29:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Subindex</comment>
      <origin>422440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="193" sha1="n7auh9bihe5zw3i3hzqnv55mg3rfdoa" xml:space="preserve">*[[Programmeren in Python]]
**[[Programmeren in Python/Python programma's maken|Python programma's maken]]
***[[Programmeren in Python/Python programma's maken/Oplossingen|Oplossingen]]
{{Sub}}</text>
      <sha1>n7auh9bihe5zw3i3hzqnv55mg3rfdoa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422466</id>
      <parentid>422440</parentid>
      <timestamp>2026-04-13T09:08:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>422466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="213" sha1="99w69iccj4ytr7o1vll6wl06ny502ke" xml:space="preserve">{{Wiu5|right|50px}}
*[[Programmeren in Python]]
**[[Programmeren in Python/Python programma's maken|Python programma's maken]]
***[[Programmeren in Python/Python programma's maken/Oplossingen|Oplossingen]]
{{Sub}}</text>
      <sha1>99w69iccj4ytr7o1vll6wl06ny502ke</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sjabloon:Index Programmeren in Python</title>
    <ns>10</ns>
    <id>46434</id>
    <revision>
      <id>422442</id>
      <timestamp>2026-04-13T08:41:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Nieuwe pagina aangemaakt met '{{Index basis |titel  = [[Programmeren in Python]] |inhoud = *[[Programmeren in Python/Overzicht|Overzicht]] *[[Programmeren in Python/Installatie|Installatie]] *[[Programmeren in Python/Hulpmiddelen|Hulpmiddelen]] *[[Programmeren in Python/Interactieve modus|Interactieve modus]] ---- *[[Programmeren in Python/Eerste_programma|Eerste programma]] *[[Programmeren in Python/Variabelen_en_gegevens|Variabelen en gegevens]] *Programmeren in Python/Berekeningen_en_…'</comment>
      <origin>422442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1396" sha1="6dhnh5sefu49n3dncnudr6x2whrnqia" xml:space="preserve">{{Index basis
|titel  = [[Programmeren in Python]]
|inhoud =
*[[Programmeren in Python/Overzicht|Overzicht]]
*[[Programmeren in Python/Installatie|Installatie]]
*[[Programmeren in Python/Hulpmiddelen|Hulpmiddelen]]
*[[Programmeren in Python/Interactieve modus|Interactieve modus]]
----
*[[Programmeren in Python/Eerste_programma|Eerste programma]]
*[[Programmeren in Python/Variabelen_en_gegevens|Variabelen en gegevens]]
*[[Programmeren in Python/Berekeningen_en_bewerkingen|Berekeningen en bewerkingen]]
*[[Programmeren in Python/Arrays|Arrays]]
*[[Programmeren in Python/Beslissingscontrole|Beslissingscontrole]]
*[[Programmeren in Python/Conditionele statements|Conditionele statements]]
*[[Programmeren in Python/Lussen|Lussen]]
*[[Programmeren in Python/Functies|Functies]]
*[[Programmeren in Python/Documentatie en commentaar|Documentatie en commentaar]]
*[[Programmeren in Python/Bestanden|Bestanden]]
*[[Programmeren in Python/Fouten|Fouten]]
----
*[[Programmeren in Python/Klassen|Klassen]]
----
*[[Programmeren in Python/Sleutelwoorden|Sleutelwoorden]]
*[[Programmeren in Python/Strings|Strings]]
*[[Programmeren in Python/Lijsten|Lijsten]]
*[[Programmeren in Python/Tuples|Tuples]]
*[[Programmeren in Python/Dictionaries|Dictionaries]]
*[[Programmeren in Python/Sets|Sets]]
----
*[[Programmeren in Python/Pywikibot|Pywikibot]]
}}&lt;noinclude&gt;

[[Categorie:Sjablonen index]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6dhnh5sefu49n3dncnudr6x2whrnqia</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>