Overleg:Vruchtbrengend woordenboek

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="nl">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikibooks</sitename>
    <dbname>nlwikibooks</dbname>
    <base>https://nl.wikibooks.org/wiki/Hoofdpagina</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.2</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Speciaal</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Overleg</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Gebruiker</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Overleg gebruiker</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikibooks</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Overleg Wikibooks</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Bestand</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Overleg bestand</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Overleg MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Sjabloon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Overleg sjabloon</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Help</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Overleg help</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categorie</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Overleg categorie</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Transwiki</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Overleg transwiki</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">Wikijunior</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">Overleg Wikijunior</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Overleg module</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Overleg:Vruchtbrengend woordenboek</title>
    <ns>1</ns>
    <id>19</id>
    <revision>
      <id>425291</id>
      <parentid>176658</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:16:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Erik Baas heeft de pagina [[Overleg:Vruchtbrengend woordenboek/Inhoud]] hernoemd naar [[Overleg:Vruchtbrengend woordenboek]] zonder een doorverwijzing achter te laten</comment>
      <origin>176658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2969" sha1="c5c5u9ltcfzjamggi1hcearuuplvj21" xml:space="preserve">Het is handig om met sjablonen te werken om te voorkomen dat bepaalde stukken teksten 30 keer moeten worden aangepast. [[Gebruiker:Guaka|Guaka]] 23 jul 2004 17:20 (UTC)
----
Ik heb als test de pagina [[Vruchtbrengend woordenboek/A|A]] aangepast.&lt;br /&gt;
Bovenaan staan de beschreven woorden en helemaal onderaan de pagina staan de nog onbeschreven woorden. M.i. komt dit de leesbaarheid ten goede, terwijl er tevens ruimte over blijft om 'oningevulde' woorden neer te zetten. [[Gebruiker:Firefox|Firefox]] 5 feb 2005 21:52 (UTC)
----
Moeten de lemma's met of zonder hoofdletter? Zonder lijkt me maar dan moeten er wel al enkele woorden aanpassen. Waar worden eigenlijk alle afspraken gemaakt? hier? of ergens anders? Want er zijn eigenlijk nog een paar dingen die moeten besproken worden. En is er geen sjabloon voor de links naar de andere Vruchtbrengend Woordenboeken in andere talen? [[Gebruiker:Gitaarfreak|Gitaarfreak]] 7 feb 2005 11:58 (UTC)
:Eigenlijk zouden de woorden in dit woordenboek zonder hoofdletter moeten. Het zijn immers geen zinnen.
:Een sjabloon waarin automatisch interwiki's naar andere talen staan is wel mogelijk, maar vergt tijd en kennis om te maken. Je moet hem dan namelijk in de vorm van een navigatietabel maken.&lt;br /&gt;
Is men het er overigens mee eens om de stijl zoals ik die bij [[Vruchtbrengend woordenboek/A]] heb geïntroduceerd algemeen te gebruiken? [[Gebruiker:Firefox|Firefox]] 7 feb 2005 23:29 (UTC)
Ik in Ieder geval wel, maar hoe doen we dat dan het beste? Ik ben niet erg bedereven met sjablonen. [[Gebruiker:Gitaarfreak|Gitaarfreak]] 9 feb 2005 21:07 (UTC)
:Nou, wat de sjablonen betreft, ik denk niet dat het een goed idee is om daarin de interwiki's op te nemen, omdat anderes telkens de sjablonen moeten worden gewijzigd. Veel makkelijker is een interwikilink heen en terug te leggen op elke pagina, bijvoorbeeld naar het Duitse vruchtbrengende woordenboek op wikibooks en vanaf daar weer terug naar nl. Als zij de nl interwiki hebben en wij de duitse interwiki, kan een robot de overige beschikbare interwiki's gemakkelijk aanvullen. Als ik tijd heb zal ik me ook eens gaan verdiepen in bots, maar dat kan nog wel even duren. Overigens zijn er ook al andere bots die hier wel eens langskomen. [[Gebruiker:Firefox|Firefox]] 10 feb 2005 17:16 (UTC)

::Layout van A vind ik oké. Over die interwikilinks: ik begrijp niet precies wat je (Gitaarfreak) bedoelt. Heb je het over de links die in het artikel zelf staan (dus onder het blokje &quot;Voorwoord · Inhoud · ...&quot;)? Want die staan al in een sjabloon, zie [[Sjabloon:Vruchtbrengend Woordenboek Index]]. Of heb je het over de standaard interwikilinks die normaal in de linkerkolom staan, zoals ook in [[Vruchtbrengend woordenboek/A]] gedaan is? Maar dat hoeft toch niet in een sjabloon? [[Gebruiker:Mtcv|Mtcv]] 11 feb 2005 17:14 (UTC)

== Infoteken ==

Waarom heb je dat weg gehaald? Ik zie het probleem niet. groet, --{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 2 feb 2010 22:42 (CET)</text>
      <sha1>c5c5u9ltcfzjamggi1hcearuuplvj21</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Microsoft Word/Automatische paginanummering</title>
    <ns>0</ns>
    <id>223</id>
    <revision>
      <id>425305</id>
      <parentid>310483</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T08:15:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>lf</comment>
      <origin>425305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1388" sha1="qb4kijyr7odjerqoyx47vppessrz15k" xml:space="preserve">[[Microsoft Office|Microsoft Office]] | [[Microsoft Word|Word]]


Vaak wil je zorgen dat onderaan de pagina automatisch een paginanummer komt te staan. Dit is heel eenvoudig te doen en wel op twee manieren:

De eerste en makkelijkste manier is om te kiezen voor: ''Invoegen'' -- ''Paginanummers''.

De tweede manier is iets lastiger, maar hier heb je meer invloed op de opmaak en andere zaken. Open het kadertje om kop/voettekst in te typen (zie [[Microsoft Word/Koptekst en voettekst|kop/voettekst]]).

In de nu verschijnende werkbalk staat uiterst links: AutoTekst-fragment invoeren. Als je op deze button klikt zal ergens in de verschijnende lijst ''pagina X van Y'' staan. Als je hierop klikt zal op elke pagina in je bestand het paginanummer komen en tevens het aantal pagina's dat het hele bestand telt.

Kun je geen autotekstfragment invoeren? Geen probleem.
*Typ pagina
*Je klikt dan in het werkbalkje van de kop/voettekst op het icoontje van een pagina met een hekje erop. (links) Nu verschijnt het paginanummer.
*Vervolgens typ je ''van''
*Uiteindelijk klik je in de werkbalk weer op het icoontje van het blaadje met daarin twee plusjes. Nu verschijnt het aantal pagina's.

Wil je enkel het paginanummer invoegen? Ook geen probleem Je klikt nu vanuit de kop/voettekst werkbalk enkel op het icoontje met een hekje erin en voila, op elke pagina staat het paginanummer.

 
{{Sub}}</text>
      <sha1>qb4kijyr7odjerqoyx47vppessrz15k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Microsoft Word/Opmaakprofiel wijzigen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>232</id>
    <revision>
      <id>425306</id>
      <parentid>378164</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T08:16:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>425306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23728" sha1="p7czvellcpn338qb8bqgw7aivxh9ldv" xml:space="preserve">[[Microsoft Office|Microsoft Office]] | [[Microsoft Word|Word]] | [[Microsoft Word/Index_en_inhoudsopgave#Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]]

Als u vaak bestanden maakt die een zelfde opmaak vereisen kan het nuttig zijn het opmaakprofiel te wijzigen. Hiermee kunt u ook bepalen hoe de inhoudsopgave van uw bestand eruit komt te zien.&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
==Enige uitleg vooraf==
Het opmaakprofiel van het document is de opmaak waarin de koppen, de standaardtekst, de voettekst etc. worden weergegeven. Deze staan bij de installatie van Word op de fabrieksinstellingen, die meestal niet gewenst zijn.&lt;br&gt;
Waarschijnlijk is het u wel eens opgevallen dat als u op het icoontje 'nieuwe pagina' klikt (linksbovenaan), er een gewoon leeg vel papier (scherm) verschijnt. Echter, als u op ''Bestand'' ''Nieuw'' klikt, dan verschijnt er (bij Word 2000) een keuzescherm waarin u aan kunt klikken wat voor lege pagina u wilt.&lt;br&gt;
Als u het opmaakprofiel van een pagina permanent wijzigt komt de pagina met uw gewenste opmaak ook in dat keuzeschermpje te staan. Het is overigens ook mogelijk het opmaakprofiel van een pagina eenmalig te wijzigen.&lt;br&gt;
Standaard opent Word de pagina ''normal.dot''. Als u wilt dat Word een pagina met uw 'persoonlijke' opmaakprofiel standaard opent kan dat ook.&lt;br&gt;
Voor meer informatie over deze laatste twee zaken kunt u kijken op [[Microsoft Word/Een *.dot sjabloon aanmaken|deze pagina]]. Hier kunt u informatie vinden over hoe u ervoor zorgt dat een pagina met een vooraf ingesteld opmaakprofiel makkelijk kan worden geopend.

==Zaken ''over'' het opmaakprofiel wijzigen==
Om dit te doen opent u allereerst een lege pagina in Microsoft Word. Nu klikt u (in de bovenste werkbalk, het vijfde tabblad) op ''Opmaak'' ''Opmaakprofiel'' (Als deze niet in het rijtje van Opmaak staat moet u even op de twee pijltjes onderaan het rijtje klikken.).&lt;br&gt;
U krijgt nu een schermpje voor u waarin het opmaakprofiel gewijzigd kan worden. Allereerst gaat u naar het kopje ''Weergeven:''. Hier selecteert u: ''Alle opmaakprofielen''. In het schermpje boven ''Weergeven'', ''Opmaakprofielen'' zal nu een hele lijst met beschikbare profielen verschijnen. Uw taak nu om (enkele van) deze opmaakprofielen te wijzigen naar eigen inzicht.&lt;br&gt;
Klik op het opmaakprofiel dat u wilt wijzigen. Rechts in het schermpje zal nu een korte beschrijving van dit profiel verschijnen, zoals de huidige instellingen zijn. U klikt nu op ''Wijzigen'', waarna een nieuw schermpje zal openen. U kunt nu beginnen met het wijzigen van zaken ''over'' het opmaakprofiel.&lt;br&gt;
===Naam===
De naam wijzigen kan linksbovenin het ''Opmaakprofiel wijzigen schermpje'' Ik kan u ten strengste aanraden dit '''niet''' te doen, tenzij u natuurlijk vindt dat de profielen onduidelijke namen hebben. Doorgaans is het wijzigen van de namen absoluut niet nodig!&lt;br&gt;

===Gebaseerd op===
Ook dit kan ik u aanraden '''niet''' te wijzigen. Het zorgt voor onnodig veel tijdsverlies bij het wijzigen van het opmaakprofiel. Eigenlijk is het alleen handig hier wijzigingen aan te brengen als u een meer ervaren gebruiker bent en al wat wist van Opmaakprofielen.&lt;br&gt; Als u hier iets wijzigt zal het opmaakprofiel dat u wilt wijzigen de opmaak aannemen van het opmaakprofiel dat u heeft aangeklikt onder het kopje ''Gebaseerd op''. Een ervaren gebruiker zal op deze manier bijvoorbeeld kop 2 snel vorm kunnen geven door hem te baseren op kop 1. Hierna hoeft hij slechts zeer weinig wijzigingen aan te brengen, omdat kop 2 doorgaans erg op kop 1 moet lijken.&lt;br&gt;
===Opmaakprofiel voor de volgende alinea===
In dit gedeelte kan u aangeven voor welk opmaakprofiel Word automatisch moet kiezen als u een harde return (enter) geeft. Voorbeelden:
#U typt in kop 1 een kopje. Als u nu een harde return geeft wilt u dat Word automatisch het opmaakprofiel van kop 2 aanneemt, omdat u kop 1 wilt onderverdelen in meerdere tussenkopjes. U geeft nu in het wijzigingsschermpje aan dat na kop 1 automatisch voor kop 2 moet worden gekozen. Dit doet u dus door in het wijzigingsscherm van het opmaakprofiel van kop 1, onder het kopje ''Opmaakprofiel voor de volgende alinea'', '''kop 2''' te selecteren.
#U typt diezelfde kop met opmaak kop 1. Nu wilt u dat na een harde return het opmaakprofiel voor standaard verschijnt, omdat u een alinea wilt wijden aan kop 1. Dan geeft u in het wijzigingsschermpje aan dat na kop 1 automatisch voor kop 2 moet worden gekozen. Dit doet u dus door in het wijzigingsscherm van het opmaakprofiel van kop 1, onder het kopje ''Opmaakprofiel voor de volgende alinea'', '''standaard''' te selecteren.&lt;br&gt;
Doorgaans is het zo dat het opmaakprofiel voor de volgende alinea al op het juiste profiel staat ingesteld. Het is dan ook aan te raden goed na te denken alvorens hier wijzigingen aan te brengen.&lt;br&gt;
&lt;br&gt;

==Het opmaakprofiel zelf wijzigen==
Nu kunnen we beginnen met het echte wijzigen van de opmaak. Als u op de button '''Opmaak''' klikt (onderaan, derde button) verschijnt een rijtje van 7 onderdelen die gewijzigd kunnen worden. Deze zullen hieronder apart worden besproken. Overigens zullen in het algemeen enkel wijzigingen worden aangebracht onder de knoppen ''Lettertype'' en ''Alinea''. Alle onderdelen zullen na aanklikken een apart schermpje openen. Dit schermpje zal van boven naar beneden en van links naar rechts worden behandeld.&lt;br&gt;
===Lettertype===
In het nieuwe schermpje onderscheiden we drie tabbladen:&lt;br&gt;
====1. Tabblad 'Lettertype'.====
*Allereerst kunt u hier het gewenste lettertype selecteren. Meer uitleg over verschillende lettertypen vind u [[Microsoft Word/Lettertypen|hier]].&lt;br&gt;
*Daarnaast kunt u ook de tekenstijl wijzigen. Hier geeft u dus aan of de tekst '''vet''', ''cursief'' of '''''vet en cursief''''' moet worden. Als u hieronder 'standaard' selecteert, zal de tekenstijl normaal zijn.&lt;br&gt;
*Naast het lettertype en de tekenstijl is ook de lettergrootte een belangrijk punt. Dit vind u onder het kopje Punten. (Rechtsbovenaan) In dit vakje kunt u de gewenste lettergrootte wijzigen. Uiteraard is dit geheel naar eigen inzicht in te stellen.&lt;br&gt;
*De tekstkleur staat standaard ingesteld op ''Automatisch''. Dit is gewoon een zwarte letter. Wilt u een andere kleur, dan kunt u onder deze knop de tekst een totaal andere kleur geven.&lt;br&gt;
*Onder het kopje ''Onderstrepingsstijl'' kunt u selecteren hoe/of de tekst moet worden onderstreept. Standaard staat dit ingesteld op ''geen''.&lt;br&gt;
*Als u ervoor heeft gekozen om tekst te onderstrepen kunt u er ook voor kiezen deze onderstreping een kleur te geven onder het kopje ''Onderstrepingskleur''.&lt;br&gt;
*Bij het kopje ''Effecten'' kunt u vele zaken aanvinken. De meeste zaken spreken voor zich. Daarnaast ziet u gelijk wat de invloed is van de effecten in het ''voorbeeld''schermpje. Let er wel bij op dat als u ''Klein kapitaal'' aanvinkt dat Word bij dit effect niet automatisch een hoofdletter voor het eerste woord van een zin zet. U moet hier dus goed opletten dat u het zelf wel doet.&lt;br&gt;

====2. Tabblad 'Afstand en positie'.====
*De ''Schaal'' van de tekst. Hier blijft de hoogte van de letters gelijk en verandert u door selecteren van een andere waarde de breedte van de tekens.&lt;br&gt;
*Bij de ''Tekenafstand'' kunt u aangeven of de letters verder van elkaar of juist dichter bij elkaar moeten staan. Bij het naaststaande schermpje kunt u aangeven hoeveel die tekens dichterbij of verder af moeten staan.&lt;br&gt;
*Bij de ''Positie'' kunt u instellen of de tekst hoger, lager of op normale hoogte komt te staan. In het naaststaande schermpje kunt u aangeven hoe ver boven of onder de normale afstand de tekst moet komen te 'liggen'.&lt;br&gt;
*Bij ''Afspatiëring voor lettertypen'' kunt u de afstand tussen letters 'wijzigen'. Als u deze optie aanvinkt zal word letters als ATJ, als deze achter elkaar voorkomen dichter op elkaar zetten, omdat de T linksbovenaan makkelijk iets over het lege bovengedeelte van de A kan worden geschoven. Deze optie wordt overigens weinig gebruikt.&lt;br&gt;

====3. Tabblad 'Teksteffecten'.====
*U kunt verschillende zaken rondom de tekst weergeven. Het geeft doorgaans een onrustig effect, maar op presentaties kan het er wel leuk uitzien. Wijzigingen die u in dit tabblad aanbrengt zullen ook direct zichtbaar zijn in het ''voorbeeld''schermpje.
*'''Let op''', de teksteffecten die u aanvinkt zullen op het ''afgedrukte'' document niet zichtbaar zijn! Hier zal u enkel het teksteffect '(geen)' te zien krijgen, ofwel, gewone tekst.&lt;br&gt;

===Alinea===
In het schermpje dat verschijnt nadat ''alinea'' is aangeklikt onderscheiden we twee tabbladen:&lt;br&gt;
====1. Tabblad 'Inspringingen en afstand'.====
*Allereerst kunt u kiezen of de tekst links, rechts of in het midden moet worden uitgelijnd. U kunt ook de optie ''uitvullen'' selecteren. De tekst zal dan aan allebei de kanten worden uitgelijnd, zodat een mooie rechte kantlijn ontstaat aan weerszijden van het document. Overigens zal er natuurlijk geen uitlijning aan weerszijden zijn als u een harde return (enter) geeft.&lt;br&gt;
{| width=100% border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;CENTER&quot;
|BGCOLOR=&quot;#CCFF99&quot; ALIGN=&quot;LEFT&quot;|Dit is links uitgelijnde tekst.
|-
|BGCOLOR=&quot;#CCFF99&quot; ALIGN=&quot;CENTER&quot;|Dit is gecentreerde tekst. (Midden uitgelijnd)
|-
|BGCOLOR=&quot;#CCFF99&quot; ALIGN=&quot;RIGHT&quot;|Dit is rechts uitgelijnde tekst.
|}
*U kunt ook het overzichtsniveau van het profiel aanpassen. Als u hier aanpassingen maakt kan u uw alinea's indelen, waarna ze een hiërarchisch niveau krijgen. (Overzichtsniveau 2 heeft bijvoorbeeld enkele alinea's die allemaal over die alinea met overzichtsniveau 1 gaan. Ze zijn een soort opsplitsing van alinea 1.) Zodra u deze alinea's een overzichtsniveau heeft gegeven kunt u de [[Microsoft Word/Paginaweergave wijzigen|paginaweergave wijzigen]]. Als u hem dan op [[Microsoft Word/Paginaweergave wijzigen|overichtsweergave]] zet kunt u makkelijk zien waaronder welke alinea's direct vallen.&lt;br&gt;
*U kunt zorgen dat alle tekst in het betreffende opmaakprofiel wordt '''ingesprongen'''. Zet hem eerst op links of rechts inspringen en geef daarna aan hoever moet worden ingesprongen. Een voorbeeld is opnieuw te zien in het ''voorbeeld''schermpje onderaan het bewerkingsscherm.
*Naast het gewone inspringen kunt u onder het kopje ''speciaal'' nog meer wijzigen. Als u hem op ''(geen)'' laat staan, dan zal alle tekst ingesprongen zijn. Selecteert u ''Eerste regel'' dan zal de eerste regel meer inspringen dan de rest van de tekst. In het schermpje ernaast kunt u aangeven met hoeveel punten. Selecteert u echter ''Verkeerd-om'', dan zal juist de tekst '''onder''' de eerste regel meer inspringen. Het aantal punten waarmee dit moet kunt u opnieuw rechts aangeven. Het effect van uw handelingen kunt u weer zien in het ''voorbeeld''schermpje.&lt;br&gt;
*Onder het kopje '''afstand''' kunt u aangeven of de tekst van uw opmaakprofiel voor en/of na het einde van het opmaakprofiel iets ruimte moeten hebben. Dit is een beetje te vergelijken met de afstand die het 3&lt;SUP&gt;e&lt;/SUP&gt; niveau kopje hier heeft. Die heeft ook boven en onder zich een beetje ruimte. Als u de ''afstand'' op ''auto'' zet zal Word automatisch ongeveer 12 punten ruimte geven rondom uw opmaakprofiel.&lt;br&gt;
*Als laatste onder dit tabblad kunt u de regelafstand (afstand tussen twee regels van uw opmaakprofiel) van uw profiel wijzigen.:&lt;br&gt;
**'''Enkel''': De regelafstand is nu normaal, zoals u altijd al zag in Word-documenten. Groot voordeel van deze regelafstand is dat als u ineens een grotere lettermaat gaat gebruiken de tekst niet bovenaan zal worden afgesneden, wat bij alle regelafstanden, behalve ''enkel'' en ''tenminste'' het geval is.
**'''Anderhalf''': De regelafstand is nu 1,5 keer de normale regelafstand.
**'''Dubbel''': De regelafstand is nu 2 keer zo groot als de normale regelafstand.
**'''Tenminste''': In het schermpje ernaast kunt u nu aangeven hoeveel punten de regelafstand tenminste moet zijn. Hier kunt u eigenlijk het mooist instellen wat de afstand tussen twee regels moet zijn, regelafstand ''enkel'' is echter makkelijker en voldoet in bijna alle gevallen.
**'''Exact''': In het schermpje ernaast kunt u aangeven hoe groot de regelafstand precies moet zijn. Als u deze waarde te laag instelt zal u extra snel met het probleem van bovenaan afgesneden tekst te maken krijgen.
**'''Meerdere''': In het schermpje ernaast kunt aangeven hoeveel maal de regelafstand ''enkel'' moet worden genomen.&lt;br&gt;

====2. Tabblad 'Tekstdoorloop'.====
*''Zwevende regels voorkomen''. Als u deze optie aanvinkt dan zal Word proberen te voorkomen dat de eerste regel van een alinea onderaan de vorige pagina staat, of dat de laatste regel van de alinea op een nieuwe pagina staat. Word zal met deze optie aangevinkt dus pas een alinea over meerdere pagina's verspreiden als de tekst die buiten de ene pagina valt meer dan een regel is. N.B.: Deze optie is standaard aangevinkt.
*Met de optie ''Regels bijeenhouden'' zorgt u dat de tekst op een nieuwe pagina gelijk een nieuwe alinea is. Als er dus nog vijf regels tekst op pagina 1 passen en u wilt een alinea maken van 6 regels tekst, dan zal Word deze alinea op de volgende pagina beginnen.
*Met de optie ''Bij volgende alinea houden'' kunt u ervoor zorgen dat het opmaakprofiel wat u aan het bewerken bent als het ware automatisch 'vast' zit aan het opmaakprofiel erna. Het is erg handig deze optie aan te vinken als u een opmaakprofiel van een ''kopje'' aan het bewerken bent. U kunt dan namelijk zorgen dat het kopje a.h.w. aan de bijbehorende alinea wordt gekoppeld. U voorkomt hiermee dat het kopje onderaan de ene pagina staat, terwijl de bijbehorende alinea pas op de volgende pagina begint.
*Door de optie ''Pagina-einde ervoor'' aan te vinken zorgt u ervoor dat elke nieuwe alinea op een nieuwe pagina begint. U 'zegt' als het ware tegen Word: Als ik dit opmaakprofiel gebruik ben ik aan een stuk begonnen dat eigenlijk op een nieuwe pagina thuishoort. Deze optie is erg handig bij een hoofdkop of hoofdtussenkop.
*De optie ''Regelnummers onderdrukken'' is alleen handig als u onder [[Microsoft Word/Pagina-instelling|Pagina-instelling]] de optie regels nummeren heeft geactiveerd. Met deze optie kunt u zorgen dat in het opmaakprofiel dat u bewerkt juist geen regelnummering moet zijn. Dit is bijvoorbeeld erg handig als u een genummerde leestekst maakt (voor bijvoorbeeld een tentamen) en u midden in de tekst een stukje wilt typen waarin u uitleg geeft, die niet genummerd hoeft te worden.
*De optie ''Niet afbreken'' is alleen handig als u heeft ingesteld dat woorden aan het einde van een regel automatisch worden afgebroken. U kunt er dan voor zorgen dat tekst binnen het opmaakprofiel dat u bewerkt juist niet wordt afgebroken aan het einde van een regel. N.B.: Hoe u woorden kunt afbreken vindt u [[Microsoft Word/Woordafbreking|hier]].&lt;br&gt;

===Tabs===
{| align=&quot;right&quot; width=&quot;400px&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa; margin:0 0 0.5em 0.5em; padding:0.5em;&quot;
|-valign=&quot;top&quot;
!colspan=&quot;2&quot; style=&quot;font-size:120%;&quot;|Voorbeeld van gebruik van tabs
|-valign=&quot;top&quot;
!align=&quot;left&quot;|Woord!!align=&quot;left&quot;|Verklaring
|-valign=&quot;top&quot;
|width=&quot;150px&quot;|*Microsoft Word||Een tekstverwerkingsprogramma.
|-valign=&quot;top&quot;
|*Tab||Een soort spatie, die geen vaste maat heeft, maar eindigt, dan wel begint, op een door u aangegeven afstand.
|-valign=&quot;top&quot;
|*Wikibooks||Een website met vrije boeken en handleidingen.
|}

Aan uw opmaakprofiel kunt u ook tabs toevoegen. Dit is een soort spatie, die geen vaste maat heeft, maar eindigt, dan wel begint, op een door u aangegeven afstand.&lt;br&gt;
Dit is bijvoorbeeld te gebruiken als u een verklarende woordenlijst in uw document opneemt. Als u dan meerdere woorden onder elkaar in een lijst hebt staan, dan kunt u de uitleg van de betreffende woorden allemaal even ver van de kantlijn laten beginnen en ze zo dus mooi recht onder elkaar krijgen. Een voorbeeld hiervan ziet u rechts op deze pagina. Zoals u ziet beginnen de verklaringen van de verschillende woorden allen recht onder elkaar.

'''Allereerst''': Een tab is pas aangemaakt als u hem heeft ingesteld door op de button '''Instellen''' te klikken. (Deze is doorgaans nog grijs, maar wordt zwart zodra u een waarde aan een tab heeft gegeven.) Hieronder staat aangegeven welke handelingen zoal komen kijken bij het instellen van tabs.&lt;br&gt;
#Geef de tab de gewenste waarde.
#Geef onder het kopje uitlijnen aan waar u de tab uitgelijnd wilt zien.
#*Een linkse tab (''Links'') betekent dat na het indrukken van de 'tab'toets de tekst rechts van deze tab verschijnt, met een uitlijning naar links. De tab zit dus a.h.w. links van de tekst.
#*Een gecentreerde tab (''Centreren'') betekent dat de tekst die u typt na het indrukken van de 'tab'toets zich zal uitlijnen rondom die tab. De tekst komt dus aan weerszijden van de tab.
#*Een rechtse tab (''Rechts'') betekent dat de tekst die verschijnt na het indrukken van de tab links van de tab zal komen te staan, met een uitlijning naar rechts. De tab zit dus a.h.w. rechts van de tekst.
#*Een decimale tab (''Decimaal'') zorgt dat de komma in een zin ter hoogte van de tab wordt geplaatst. de tekst voor de komma komt voor de tab, de tekst na de komma komt na de tab. Indien er geen komma's in uw zin voorkomen, dan zal deze tab dezelfde functie vervullen als de 'Centreren'-tab. Indien er meerdere komma's in uw zin voorkomen, dan zal de eerste komma ter hoogte van de tabtoets worden geplaatst. 
#*Een lijntab (''Lijn'') plaatst een verticaal lijntje ter hoogte van uw ingestelde waarde.
#Geef aan welk opvulteken u wilt gebruiken. Hier kunt u aangeven hoe u vindt dat de witte ruimte tussen de tekst voor de tab en de tekst na de tab moet worden opgevuld. De afbeeldingen hierbij spreken voor zich.
#Klik op '''Instellen'''
U kunt zo veel tabs binnen uw opmaakprofiel opmaken als u wilt. Voor elke tab moet u dan dezelfde procedure volgen.&lt;br&gt;
Als u ontevreden bent over een ingestelde tab dan selecteert u de betreffende waarde en klikt op ''Wissen''. De knop ''Alles wissen'' is uiteraard voor het wissen van alle ingestelde tabs binnen uw opmaakprofiel.&lt;br&gt;

===Rand===
In het schermpje dat verschijnt onderscheiden we drie tabbladen. (De tweede is soms grijs. (niet aanklikbaar) Zo ook bij mij, waardoor ik hieraan geen aandacht kan besteden.)
====1. Tabblad 'Randen'.====
Hieronder kunt u aangeven of het betreffende opmaakprofiel een rand om haar tekst heen moet hebben. Als u geen rand wilt kunt u snel klaar zijn. U klikt dan namelijk gewoon op ''geen'', linksbovenaan in het schermpje. Als u echter wel een rand om uw tekst wilt volgen we een andere procedure:&lt;br&gt;
#Selecteer eerst onder het kopje ''Stijl'' wat voor soort lijn/rand u graag zou willen gebruiken.
#Selecteer de ''kleur'' die de rand moet hebben.
#Selecteer de ''dikte'' die de rand moet hebben. (Voorbeelden worden wederom gegeven in het schermpje ernaast). N.B. Sommige lijnen hebben maar één mogelijke dikte!
#Nu u de lijn hebt vormgegeven kunt u links in het schermpje kijken. U heeft een keuze uit vier zaken:
#;Kader : Dit geeft enkel een rand om uw tekst heen.
#;Schaduw : Dit geeft een schaduweffect.
#;Drie-D (lees 3-D) : Dit geeft een driedimensionaal effect aan uw lijn. N.B. Dit effect is maar bij zeer weinig lijnen waarneembaar!
#;Aangepast : Dit geeft mogelijkheden om bijvoorbeeld elke kant van de tekst een andere rand te geven. Deze mogelijkheden worden hieronder besproken.&lt;br&gt;
De optie '''aangepast''' bied de mogelijkheid om elke rand een aparte opmaak te geven. Hoe gaat dit in zijn werk?
#Maak de lijn van uw keuze door achtereenvolgens stijl, kleur en dikte te bepalen.
#Klik nu op aangepast.
#U kunt nou alle vier de zijkanten een andere lijn meegeven. (of enkele juist geen lijn) U klikt rechts in het schermpje op een van de buttons (lijn boven; lijn onder; lijn links; lijn rechts.) Na het aanklikken van een van de buttons zal de aangeklikte lijn de gekozen rand krijgen. Nu maakt u een nieuwe lijn. Deze plaatst u ook door op een van de vier buttons te klikken. Zo kunt u de procedure herhalen. N.B. U kunt ook een lijn op haar plaats zetten door een lijn te kiezen en daarna in het ''voorbeeld''schermpje te klikken op de plek waar de lijn ongeveeer moet komen volgens u. ('''Niet''' met de cursor te dicht bij een kruising van lijnen gaan staan als u dit probeert!)&lt;br&gt;
In de optie ''Toepassen op'', geeft u aan waarop deze rand van toepassing moet zijn. Doorgaans is de enige mogelijkheid Alinea.&lt;br&gt;
Volledig rechtsonder vind u de button '''opties'''. U krijgt hier een nieuw schermpje te zien met de mogelijkheid de afstand van gekozen lijn tot de tekst in te stellen. In het ''voorbeeld''schermpje onderin kunt u weer volgen wat er gebeurt.&lt;br&gt;
Als u zeker bent van uw bewerkingen klikt u op ''OK''
====2. Tabblad 'Arcering'.====
Onder het tabblad ''Arcering'' kunt u de achtergrond van uw opmaakprofiel wijzigen. Als u dit niet nodig vindt, zorg dan dat de opvulling staat geselecteert op ''geen opvulling''.&lt;br&gt;
Wilt u wel een andere achtergrond dan het standaard wit? Volg dan de volgende procedure: Eerst geeft u onder opvulling aan welke kleur de achtergrond van het opmaakprofiel moet worden. Dit zal in een effen achtergrond opleveren. Na het selecteren van de kleur ''kunt'' u verder gaan onder het kopje '''patroon'''. Als u ''doorzichtig'' selecteert zal er een doorzichtig patroon zijn, ofwel, de achtergrond blijft effen. Wilt u echter wel een patroon in uw achtergrond, selecteer dan een andere waarde. Hoe hoger de waarde, hoe meer ruimte neemt het patroon in. Een ''dicht'' patroon is 100% en geeft dus ook een effen achtergrond.&lt;br&gt;
Onder de button ''meer kleuren'' kunt u meer kleuren maken en gebruiken, maar besef wel dat dit doorgaans niet zinvol is.

===Taal===
Het is mogelijk om binnen Word verschillende talen te gebruiken. Meestal zal enkel ''Nederlands (België)'' of ''Nederlands (standaard)'' worden gebruikt door de mensen die op deze pagina komen, maar soms is het handig om de taal te kunnen wijzigen. Bijvoorbeeld als u een scriptie moet schrijven in het Engels.&lt;br&gt;
Als u een vast opmaakprofiel wil gaan gebruiken is het handig om eerst vast te stellen welke taal u het vaakst moet gebruiken. Deze stelt u dan in als ''standaard''. Indien de button voor standaard grijs is gekleurd, gelieve te kijken op [[Microsoft Word/Taal instellen]]. Het is ook erg handig om de optie ''Taal automatisch bepalen'' aan te vinken. Deze twee zaken geven het volgende effect:
:Elk bestand wordt automatisch geopend met de taal die u als ''standaard'' hebt aangevinkt. Echter, als u dan in een afwijkende taal gaat typen zal Word die taal na een (of twee) zinnen automatisch herkennen en hier dus geen rode kringeltjes onder zetten.&lt;br&gt;
'''Overigens''': Word zal alleen spellingscontrole kunnen uitvoeren indien u de spellingscontrole bij die taalpakketten hebt geïnstalleerd. Bij de normale installatie van de Nederlandstalige Office, zal Word enkel de taalpakketten ''Nederlands'' (België en standaard) en ''Engels'' (allemaal) installeren. Wilt u een andere taal installeren, kijk dan bij: [[Microsoft Office/Installatie|installatie van MS Office]].&lt;br&gt;
Als derde mogelijkheid kunt u de optie ''Geen spelling- of grammaticacontrole uitvoeren'' aanvinken. Deze optie spreekt voor zich: hierbij controleert Word uw spelling niet. Dit is bijvoorbeeld handig als u een zelfstudie van een bepaalde taal doet en u hiervoor een soort toets doet in Word. Dan zal het echt allemaal op uw ''eigen'' kennis aankomen.

===Frame===

===Nummering===
Met deze optie kunt u aangeven of u tekst binnen een bepaald opmaakprofiel wel of niet wilt nummeren. Indien u het wel wilt kunt u bovendien aangeven hoe deze nummering moet worden vormgegeven.&lt;br&gt;
Aangezien opsommingstekens en nummering een zeer groot onderwerp is kunt u hier meer over vinden op [[Microsoft Word/Opsommingstekens en nummering|deze pagina]].
 
{{Sub}}</text>
      <sha1>p7czvellcpn338qb8bqgw7aivxh9ldv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Microsoft Word/Lettertypen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>237</id>
    <revision>
      <id>425307</id>
      <parentid>363487</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T08:16:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>425307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4551" sha1="mw8yfuwvxh6p3cchona3t8oksrz0xhv" xml:space="preserve">[[Microsoft Office|Microsoft Office]] | [[Microsoft Word|Word]]&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
Een van de belangrijkste zaken van de overtuiging van je document is het gebruikte '''lettertype'''. Hier krijgt de lezer zijn eerste indruk van het document.&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
Grofweg kunnen we lettertypen opdelen in enkele categorieën:
==1. Monospaced/Zakelijk/Niet zakelijk/Schrijfstijl==
===Monospaced lettertypen===
Het bekendste lettertype van deze soort is &lt;span style=&quot;font-family: 'Monospac821 BT';&quot;&gt;Monospac821 BT&lt;/span&gt; of &lt;span style=&quot;font-family: 'Courier New';&quot;&gt;Courier New&lt;/span&gt;. In dit lettertype nemen alle letters op de pagina dezelfde ruimte in. Dit heeft tot gevolg dat een 'i' veel meer wit om zich heen heeft dan bijvoorbeeld een 'm'. Dit lettertype zat altijd op typemachines, maar is in onbruik geraakt na de opkomst van de proportionele lettertypen, lettertypen die de witruimte als het mogelijk is inperken, zodat de i minder ruimte inneemt dan een m. Dit lettertype werd mogelijk door de opkomst van de pc als tekstverwerker,&lt;br&gt;
Een van de weinige plaatsen waar nog monospaced lettertypes worden gebruikt:
*In programma's waarin je HTML schrijft. (Notepad, Editpad, Ultraedit enz.)
*Bewerkinsschermpjes van bijvoorbeeld wikimediaprojecten&lt;br&gt;
Eigenlijk dus alleen op pagina's waar internetpagina's worden geschreven.
Er zit een klein extra voordeeltje in monospaced lettertypen, namelijk dat je de tekst ongegeneerd recht onder elkaar kan uitlijnen, omdat toch alle letters onder elkaar staan.&lt;br&gt;
:&lt;span style=&quot;color: blue; font-family: 'Courier New', Courier;&quot;&gt;Dit is een tekst in monospaced lettertype. Zoals u ziet neemt de mmmmm evenveel ruimte in als de iiiii.&lt;/span&gt;&lt;br&gt;
===Proportionele lettertypen voor zakelijke tekst===
Voor zakelijke documenten worden doorgaans twee soorten lettertype gebruikt:&lt;br&gt;
*&lt;span style=&quot;font-family: Arial;&quot;&gt;Arial&lt;/span&gt;
*&lt;span style=&quot;font-family: 'Times New Roman';&quot;&gt;Times New Roman&lt;/span&gt;&lt;br&gt;
De eerste is een schreefloos en de tweede een schreeflettertype. Een schreeflettertype heeft een klein dwarsstreepje aan het einde van haar letters. Dit geeft een mooi uiterlijk. Ook herken je de letters beter bij het lezen van grote hoeveelheden tekst, die in ''drukvorm'' is uitgebracht.&lt;br&gt;
Echter, een schreefloze letter is strakker van uiterlijk en is beter leesbaar vanaf een ''beeldscherm''. Daarnaast geeft het een modern en zeer professioneel uiterlijk aan je tekst.&lt;br&gt;

===Proportionele lettertypen voor niet zakelijke tekst===
Schrijf je een brief aan een kind of vriend/vriendin, dan is een zakelijk lettertype als Arial of Times New Roman waarschijnlijk niet echt gewild. Een betere optie is een ietwat speelse letter. Een goed voorbeeld hiervan is: &lt;span style=&quot;font-family: 'Comic Sans MS';&quot;&gt;Comic Sans MS&lt;/span&gt;.

===Schrijfstijl===
Wilt u een tekstdocument op de pc maken, waarbij de tekst een beetje een handschriftachtig uiterlijk heeft dan kan dit ook. In Word (in ieder geval bij MS Office 2000) zitten diverse lettertypen voor deze optie. Enkele goede voorbeelden zijn:&lt;br&gt;
*&lt;span style=&quot;font-family: 'Monotype Corsiva';&quot;&gt;Monotype Corsiva&lt;/span&gt;
*&lt;span style=&quot;font-family: ScriptC;&quot;&gt;ScriptC&lt;/span&gt;&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
Uiteraard kent MS Word nog '''zeer veel''' lettertypen. Het beste om er een te vinden is gewoon veel uit te proberen.&lt;br&gt;

==2. Voor de printer geschikt?==
Voor de meeste lettertypes in Word staan twee T'tjes. Dit geeft aan dat het om een '''True Type-lettertype''' gaat. Dit lettertype wordt door de printer herkend als een letter. Hij gaat dus niet zoals bij een plaatje proberen puntjes om te zetten in puntjes, maar een 'plaatje' van een letter omzetten in puntjes. Uiteraard geeft dit een uitmuntende kwaliteit. (Een printer ziet een afbeelding als een onregelmatige verzameling puntjes (pixels), maar een True Type-lettertype ziet hij wel als een plaatje!)&lt;br&gt;
Van dit soort lettertypen kan de printer de letter dan ook zonder kwaliteitsverlies in elke gewenste grootte afdrukken.&lt;br&gt;
Er zijn ook lettertypen waarvoor het symbool van een printertje staat. Dit betekent dat het om een standaardlettertype van de aangesloten printer gaat. In sommige gevallen kan dit lettertype alleen in bepaalde groottes worden afgedrukt.&lt;br&gt;

Er is nu ook een nieuw programma uit dat gaatjes in je lettertype maakt namelijk Ecofont. Dit is inktbesparend en dus milieubewust. Je kunt dit programma bij alle soorten lettertypes gebruiken. Dit is alleen in het klein te gebruiken. Als je grote letters typt met dit programma dan zijn de gaten goed te zien en lijkt je tekst van een afstand grijs.


{{Sub}}</text>
      <sha1>mw8yfuwvxh6p3cchona3t8oksrz0xhv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Microsoft Word/Index en inhoudsopgave</title>
    <ns>0</ns>
    <id>351</id>
    <revision>
      <id>425308</id>
      <parentid>365285</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T08:16:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>425308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6866" sha1="0sk7jfsbdk9mawmobds77ioby6zidmd" xml:space="preserve">[[Microsoft Office|Microsoft Office]] | [[Microsoft Word|Word]]

Op deze pagina zal worden uitgelegd hoe automatisch een '''Index''', '''Inhoudsopgave''', '''Lijst met figuren''' en '''Bronvermelding''' is in te voegen binnen een document.

==Index==
Het aanmaken van een index in een word document is op zich niet moeilijk en lijkt veel op de werkwijze waarmee een inhoudsopgave ingevoegd kan worden (zie onder). Een index kan handig zijn wanneer je werkt in een groot document zoals een scriptie of werkstuk. Een voorbeeld van een index is een verwijzing naar de namen van auteurs die je in je werk citeert of bijvoorbeeld een literatuuropgave (bijvoorbeeld bij een afstudeerscriptie).

Wanneer je één index in je document wenst in te voegen is dit zoals gezegd niet zo moeilijk. De problemen ontstaan wanneer je meer dan één index in je document wilt gebruiken. Hiervoor dienen een aantal lastige handelingen verricht te worden. Allereerst volgt hier de handelswijze van het invoegen van één index. Vervolgens wordt uitgelegd hoe je meerdere indexen in je document kunt invoegen.

''Opmerking: voor deze beschrijving is gebruik gemaakt van Word 2002.''


Het invoegen van een index gaat als volgt:

1. plaats de cursor op de plaats waar je de index wilt invoegen;

2. klik op ''invoegen'' dan op ''Verwijzing'' en vervolgens op ''Index en inhoudsopgave''

Je krijgt nu een tabblad te zien. Het eerste tabblad, ''Index'' is meteen het goede. Bij dit tabblad kun je een aantal basisinstellingen wijzigen zoals een andere lay out (op basis van een template). Voorlopig hoef je je (nog) niets aan te trekken van de andere opties. Klik nu eerst maar op OK.


Tot onze grote verbazing gebeurt er niets maar krijg je in plaats van een index een foutmelding:

'''Fout! geen indexgegevens gevonden'''

Schrik niet van deze foutmelding en blijf rustig, de oplossing wordt hieronder uitgelegd. De reden voor deze foutmelding is dat je nog geen verwijzingen hebt gemaakt in de tekst die opgenomen moeten worden in de index. Het maken van een verwijzing in de tekst is al wat lastiger en kan vreemd genoeg niet automatisch maar moet met de hand gebeuren. Dit is overigens niet helemaal waar, maar het automatisch indexeren is zo omslachtig dat je de hoop op een index in je document snel zult opgeven. Hieronder wordt uitgelegd hoe je een verwijzing maakt in de tekst en hoe je de eerder ingevoerde index zover krijgt dat hij deze verwijzing ook daadwerkelijk opneemt.


Als voorbeeld is hieronder een (fictieve) literatuurverwijzing opgenomen zoals dat wel gebeurt in scripties e.d.

''Volgens de heer N. Iets is de waarde van ....''

Je gaat nu een zogenaamde Auteur-index maken waarin auteurs worden opgenomen waar je in je eigen document naar verwijst. In dit voorbeeld zal in de index de naam opgenomen worden van de heer N. Iets.

De eerste stap is het aanmaken van een zogenaamde veldcode. Dat gaat als volgt, om bijv. de tekst 'N. Iets' op te nemen in een indexvermelding:
- selecteert u de tekst 'N. Iets'
- drukt u op ALT+SHIFT+X
- en vult (desgewenst) de vakjes Hoofdgegeven in ( of bewerkt u die huidige tekst tot bij. 'Iets, N.'), Subgegeven (om indexgegeven van een lager niveau te laten verschijnen; 'Leven' of 'Publicaties' onder 'Iets, N.') of de Kruisverwijzing.

Na akkoord wordt er een (onzichtbare) code (te weten: {XE &quot;N. Iets&quot;} in de tekstselectie 'N. Iets' geplaatst. Die codering wordt dan gebruikt door de hierboven beschreven Indexeringsopdracht. In plaatst van de eerder genoemde foutmelding , wordt (kolom-gewijs) de index zichtbaar opgenomen op de cursorplaats die u gekozen heeft.

==Inhoudsopgave==
De automatische inhoudsopgave is zeer handig en wel om twee redenen:
#Je hoeft niet apart een inhoudsopgave meer te maken, enkel op een sneltoets te drukken.
#Deze inhoudsopgave maakt een soort interne links in uw bestand. Als u dus op een woord/zin uit de inhoudsopgave klikt, zal uw tekstverwerker automatisch naar dat gedeelte van het document gaan.&lt;br&gt;
Voor een automatische inhoudsopgave is het noodzakelijk dat u de opmaak van de kopjes met een [[Microsoft Word/Opmaakprofiel wijzigen|opmaakprofiel]] heeft gemaakt. Enkel de kopjes en/of stukken tekst die met dat opmaakprofiel zijn opgemaakt zullen in de inhoudsopgave verschijnen.
===Het invoegen===
#Plaats de cursor op de plek waar u de inhoudsopgave wenst te plaatsen. (Meestal logischerwijs onder het kopje ''Inhoudsopgave''.)
#Kies '''Invoegen''' en dan ''Index en inhoudsopgave''.
#Klik op het tabblad inhoudsopgave. (Hier kunt u zaken instellen, zie [[#Instellingen van inhoudsopgave wijzigen|lager]].)
#Als u klaar bent met instellen, klikt u op invoegen.
#Indien u later nog meer koppen in de inhoudsopgave wenst te zien, bijvoorbeeld nadat u meer koppen heeft gekregen door uitbreiding van het artikel kan dit zeer gemakkelijk:
##Plaats de cursor ''voor'' de inhoudsopgave en klik met de muis. (De inhoudsopgave kleurt nu grijs)
##Druk op de toets ''F9''.
##U kunt nu kiezen tussen:
##*Alleen paginanummers bijwerken.
##*In zijn geheel bijwerken. (Aanbevolen)
##Als u nu op OK klikt, zal de inhoudsopgave automatisch worden aangepast.

===Instellingen van inhoudsopgave wijzigen===
Onder het tabblad inhoudsopgave zijn verschillende zaken te wijzigen.
*U kunt kiezen om de paginanummers wel of niet weer te geven.
*Indien u paginanummers wel weergeeft kunt u kiezen om deze nummers direct achter het woord/de zin te plaatsen of om ze volledig rechts op de pagina te laten uitlijnen.
*Indien u heeft gekozen voor het rechts uitlijnen van de paginanummers, kunt u kiezen voor een opvulteken. Het opvulteken ''(geen)'' laat de ruimte tussen het woord/de zin en het paginanummer gewoon wit.
*Vervolgens kunt u de opmaak wijzigen. De opmaak: ''Sjabloon'' is het meest overzichtelijk, maar misschien ook erg saai. In het ''voorbeeld''schermpje kunt u zien hoe andere varianten er uitzien door deze te selecteren.
*U kunt aangeven hoeveel niveaus moeten worden weergegeven. (Van 1 t/m 9)
*Onder de knop '''Opties''' kunt u zelf kiezen op welk niveau de koppen worden weergegeven. Hier kunt u ook aangeven of ''Bijschrift'', ''Standaard'' en ''Voettekst'' moeten worden opgenomen in de inhoudsopgave. Dit doet u door achter een (of meer) van deze zaken een niveau te kiezen waarop ze moeten worden weergegeven. Als u niets wijzigt aan de opties worden de niveaus van de koppen steeds verder ingesprongen. (Zoals ook op het ''voorbeeld''schermpje te zien is.)
*Als laatste kunt u ook de knop '''Wijzigen''' nog gebruiken. Hier kunt u aangeven hoe de inhoudsopgaveniveau's moeten worden vormgegeven. Het makkelijkst is om hier geen wijzigingen door te voeren, maar als u de standaard letters niet mooi vindt, kunt u bij [[Microsoft Word/Opmaakprofiel wijzigen|Opmaakprofiel wijzigen]] meer informatie vinden over dit onderwerp.

==Lijst met figuren==

==Bronvermelding==
 
{{Sub}}</text>
      <sha1>0sk7jfsbdk9mawmobds77ioby6zidmd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Overleg:Programmeren in C++</title>
    <ns>1</ns>
    <id>1345</id>
    <revision>
      <id>425289</id>
      <parentid>229875</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:13:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Erik Baas heeft de pagina [[Overleg:Programmeren in C++/Inleiding]] hernoemd naar [[Overleg:Programmeren in C++]] zonder een doorverwijzing achter te laten</comment>
      <origin>229875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="764" sha1="hthro5stp6swv924mztspj1442dc1pw" xml:space="preserve">De tekst die hier heeft gestaan is verplaatst naar [[Programmeren in C++/Pointers]]. [[Gebruiker:Firefox|Firefox]] 27 jan 2005 08:49 (UTC)

==If==
Gebruikelijk spreekt men van statement, instructie of opdracht, maar niet van functie.[[Gebruiker:Nijdam|Nijdam]] 22 feb 2007 17:19 (CET)


==Private &amp; Public==
De private en public van de klasse begroeter kunnen niet beiden begroeting heten op mijn systeem. En het lijkt me dat dit ook voor andere systemen op zal gaan. [[Gebruiker:Immeëmosol|Immeëmosol]] 15 aug 2008 11:35 (CEST)

== Lettertype van de code ==

Het lettertype dat in deze cursus wordt gebruikt voor het weergeven van code is wel heel zielig klein en nauwelijks leesbaar.
Waarom niet gewoon dezelfde lettergrootte gebruikt als de rest van de tekst?</text>
      <sha1>hthro5stp6swv924mztspj1442dc1pw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Microsoft Word/Afbeelding invoegen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1347</id>
    <revision>
      <id>425309</id>
      <parentid>416845</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T08:16:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>lf</comment>
      <origin>425309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6284" sha1="fc0gw9pnwvzg52c28y1wad7v898kd8l" xml:space="preserve">[[Microsoft Office|Microsoft Office]] | [[Microsoft Word|Word]]

Het werken met afbeeldingen in Microsoft Word.

==Inleiding==
Met Word is het op eenvoudige wijze mogelijk om afbeeldingen in te voegen in een tekst. Het is hierdoor mogelijk om bijvoorbeeld werkstukken interessanter te maken of handleidingen te schrijven.
In dit document zal de werkwijze hiervoor stap voor stap worden uitgelegd.

==Het invoegen van een illustratie==
Één van de mogelijkheden is het invoegen van een illustratie. De werkwijze hiervoor is als volgt:&lt;br&gt;
Kies in de menubalk Invoegen/Figuur/Illustratie zoals hiernaast staat aangegeven. Er verschijnt dan een scherm met categorieën waaruit gekozen kan worden door op een onderwerp te klikken. Er verschijnt dan een scherm genaamd: ''Illustratie invoegen''. Door vervolgens op de gewenste illustratie te klikken met de rechter muisknop verschijnt een rolmenu waarin men met de linker muisknop op Invoegen kan klikken waardoor de illustratie ingevoegd wordt in het document.
De illustratie zal op dit moment nog niet naar wens opgemaakt en nog niet van het gewenste formaat zijn. Hoe dit in z’n werk gaat wordt [[#Het opmaken van een figuur|verderop]] beschreven.

==Het invoegen van een grafisch bestand==
Ook een ''afbeelding'' die ergens op de PC of op een diskette staat opgeslagen kan op eenvoudige wijze ingevoegd worden. Dit gaat als volgt:&lt;br&gt;
Kies in de menubalk Invoegen/Figuur/Uit bestand. Er verschijnt dan een scherm waaruit de gewenste afbeelding gekozen kan worden.
D.m.v. dit scherm kan op eenvoudige wijze op de PC gezocht worden naar voor Word toepasbare grafische bestanden.
Door in dit scherm de optie ''voorbeeld'' in te schakelen kan direct worden bekeken hoe een te selecteren figuur eruit ziet. (kan alleen als u een nieuwere versie dan Windows ME gebruikt.) Deze optie kan gekozen worden door op het pictogram te klikken waar in het bovenstaande scherm een pijl naar wijst.
Dubbelklik dan op het voorbeeld of selecteer en druk op OK.

==Het invoegen van een figuur vanaf het klembord==
Om een handleiding te maken is het noodzakelijk om figuren vanaf het klembord te kunnen invoegen. Hiervoor moeten eerst wat algemene wetenswaardigheden over het klembord verteld worden.
*Om het volledige scherm van de PC op het klembord te zetten behoeft u slechts de toets &lt;PrintScreen&gt; in te drukken.
*Om een actief venster op het klembord te zetten dient de toetscombinatie &lt;Alt&gt;&lt;PrintScreen&gt; ingedrukt te worden. (dit zijn staandaardinstellingen, het kan ook zijn dat u voor een actief venster juist alleen &lt;PrintScreen&gt; hooeft te gebruiken.
*Vanuit het programma ''Paint'' kan een gedeelte van een figuur geselecteerd worden waarna deze selectie d.m.v. “Bewerken/Kopiëren” of &lt;Ctrl&gt;C (in Paint) op het klembord gezet wordt.
Het invoegen van de figuur vanaf het klembord in Word is nu een kwestie van ''Plakken'' op één van de bekende manieren (1.Bewerken/Plakken, 2.&lt;Ctrl&gt;V, 3.Rechter muisknop klikken/Plakken).

==Het opmaken van een figuur==
In de voorgaande paragrafen is besproken hoe een afbeelding in Word geplaatst kan worden. Het opmaken hiervan is nog niet aan de orde geweest. Met opmaken kan een figuur o.a. op het juiste formaat gemaakt, op de juiste positie geplaatst, al dan niet van een kader voorzien, of op de achtergrond van een tekst geplaatst worden.
Dit gaat als volgt in z’n werk:
Klik met de rechter muisknop op de betreffende figuur.
Door het tabblad ''Grootte'' te selecteren kan d.m.v. percentages ofwel door de maat in cm de afmeting van de figuur gewijzigd worden. Als de checkbox “Hoogte/breedte-verhouding” aangevinkt is zal een figuur niet vervormen bij het wijzigen van de afmetingen. Staat deze checkbox echter niet aangevinkt dan is een figuur bijvoorbeeld &quot;uit te rekken”.
In het tabblad ''Indeling'' kan bepaald worden hoe een figuur in de tekst gepositioneerd wordt.

*De figuren welke in dit document tot nu toe werden besproken, zijn alle als ''Vierkant'' ingedeeld. Dit wil zeggen dat ze als rechthoeken in de tekst voorkomen terwijl de tekst zich netjes om de figuren uitlijnt.

*De optie ''Rondom'' lijkt een beetje op de optie ''Vierkant'' met dit verschil dat bij figuren met speciale opmaak de tekst zich exact naar de vorm van het figuur voegt. In het tabblad ''Indeling'' wordt dit a.d.h.v. een voorbeeld met een hond getoond.

*Door de optie ''in lijn met tekst'' zal de afbeelding zich gedragen als een grote letter. Stel dat u dus een afbeelding heeft die bijvoorbeeld drie keer zo hoog is als de tekst die u gebruikt, zal de afbeelding een ruimte van drie regels hoog innemen. Op de onderste 'regel' van de afbeelding kan dan tekst aan weerszijden worden getypt.

*Door de optie ''achter tekst'' te selecteren zal de figuur op de achtergrond geplaatst worden. Er kan nu over de figuur heen getypt worden. Deze optie is te gebruiken als zogenaamd ''watermerk''. Om een figuur geschikt te maken als watermerk dienen de helderheid en het contrast aangepast te worden. Dit is mogelijk in het tabblad ''Figuur''. Als de figuur eenmaal achter de tekst staat is deze niet meer eenvoudig te selecteren. Er is echter wel een manier, maar daarvoor moet eerst op het Start-lint gekozen worden voor Selecteren en dan Objecten selecteren, nu kan men weer bij de figuur die achter de tekst ligt.

*De optie ''voor tekst'' heeft tot gevolg dat de tekst achter een figuur doorloopt. Waarschijnlijk zal u deze optie nooit gebruiken, maar kranten gebruiken deze optie wel eens voor advertenties. Ze drukken dan tekstadvertenties van één adverteerder af en daaroverheen plakken ze dan een kleurenadvertentie van hetzelfde bedrijf. Dit is tamelijk uitzonderlijk en daarom opvallend voor de lezer. De achter de figuur verdwenen tekst is dan uiteraard niet meer leesbaar.

===Geavanceerd===
Er bevindt zich in het tabblad ''Indeling'' een knop '''Geavanceerd'''. Door hier op te klikken verschijnt een scherm waarin de o.a. de afstand van de tekst tot een figuur kan worden aangegeven.
In het tabblad ''Kleuren en lijnen'' kan o.a. worden aangegeven of een figuur van een kader moet worden voorzien.&lt;br&gt;
Uitgebreide benhandeling van dit tabblad zal nog volgen!

Voor het maken van een ondertitel onder een figuur kunt u een [[Microsoft Word/Tekstvak invoegen|tekstvak]] gebuiken.
{{Sub}}</text>
      <sha1>fc0gw9pnwvzg52c28y1wad7v898kd8l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Microsoft Word/Tekstvak invoegen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1348</id>
    <revision>
      <id>425310</id>
      <parentid>416833</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T08:16:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>lf</comment>
      <origin>425310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2138" sha1="92fbm62mij57yb8xvgaq0t0rplcl31z" xml:space="preserve">[[Microsoft Office|Microsoft Office]] | [[Microsoft Word|Word]]

Op deze pagina staat beschreven hoe u een '''tekstvak''' kunt invoegen en waar een tekstvak voor kan dienen.

==Waarom een tekstvak==
Waarom zou u eigenlijk een tekstvak willen invoegen als al in één gigantisch tekstvak aan het werken bent? Het antwoord hierop kan eenvoudig zijn.&lt;br&gt;
Soms wilt u een bepaald gedeelte van de tekst een ander uiterlijk geven, ergens anders uitlijnen of u wilt een afbeeldingsbeschrijving invoegen onder een afbeelding.&lt;br&gt;
Een andere mogelijkheid is dat u een afbeelding in uw bestand wilt gebruiken, maar dat het u aan de hardware ontbreekt om deze afbeelding te scannen, dan wel in kleur af te drukken. Dan kunt u met een tekstvak een ruimte open houden in de tekst om daar later een afbeelding of tekst in te voegen.
&lt;!--
**************
ONDERSTAANDE NIET WEGHALEN AUB, ga ik (Firefox) of u nog aanvullen.
In onderstaand artikel zal een tekstvak op twee manieren worden beschreven:
#[[#Een tekstvak als lege ruimte|Als lege ruimte]] (om later bijvoorbeeld een afbeelding te plakken)
#[[#Een tekstvak als afbeeldingsonderschrift|Als afbeeldingsonderschrift]]
BOVENSTAANDE NIET WEGHALEN AUB, ga ik (Firefox) of u nog aanvullen
**************
--&gt;

==Een tekstvak maken==
Een tekstvak gedraagt zich als een figuur en is ongeveer op dezelfde wijze op te maken, zie hiervoor voorlopig [[Microsoft Word/Afbeelding invoegen#Het opmaken van een figuur|dit artikel]]. Daadwerkelijke tekst wordt z.s.m. in dit artikel geplaatst.
Een tekstvak is eventueel leeg te laten zodat er ruimte vrijgehouden wordt in het document waarin later fysiek een foto of bijv. een krantenartikel geplakt kan worden.&lt;br&gt;
Vanzelfsprekend kan een tekstvak van tekst voorzien worden. Het is dan bijv. te gebruiken als ondertitel bij een figuur.&lt;br&gt;
N.B. Een tekstvak is standaard van een kader voorzien. Indien dit niet gewenst is, dan dient het kader verwijderd te worden door met de linker muisknop op de gearceerde rand van het tekstvak te klikken en dan via het scherm ''Tekstvak opmaken'' en het tabblad ''Kleuren en lijnen'' te kiezen voor ''geen lijn''.
 
{{Sub}}</text>
      <sha1>92fbm62mij57yb8xvgaq0t0rplcl31z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Microsoft Word/Mailmerge</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2380</id>
    <revision>
      <id>425311</id>
      <parentid>324314</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T08:16:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>425311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3182" sha1="lvrspgerkrxmb8mo8nfk9dfbw2iatv3" xml:space="preserve">[[Microsoft Office|Microsoft Office]] | [[Microsoft Word|Word]]

'''Wat is MailMerge?'''  Het is een optie in Microsoft Word die toelaat om gegevens uit Excel, Word, Access (databases) ed. in te voegen in uw documenten op de manier zoals u dat wilt. Hierna volgt de uitleg hoe je MailMerge kunt gebruiken: 


==Excel==
Uit het menu in word kies tools-&gt;MailMerge, (''extra-&gt;Afdruk samenvoegen'') hiermee wordt er een dialoogvenster geopend.  
Selecteer bij de eerste optie: create (''maken'').. catalog (hiermee wordt uw document na de merging naar dit type geconverteerd) en selecteer daarna Active Window (''Actief venster''). Neem daarna in dit dialoogvenster de 2e optie nl: selecteer open data.  
Omdat we in dit voorbeeld een Excelbestand gebruiken als source-data selecteren we in het ''Open Data Source'' dialoogvenster als filetype &quot;MS Excel&quot; en openen we de Excelfile.  

Hierop komen er mogelijk nog dialoogvensters tevoorschijn.  Volg de instructies gewoonweg en klik daarna Close in het Mail Merge Dialoogvenster.

Om daarna in uw document automatische aanvulling van gegevens uit de Excelfile te verwezelijken kiest u links bovenaan (zoals op de volgende afbeelding te zien is) Insert Mail Merge Field en voeg het juiste Exceldataveld toe op de plaats die u wilt.

&lt;!--[[Afbeelding:insert_merge_field.jpg]]--&gt;

Om dan deze gegevens automatisch te laten invullen selecteer de optie ''Merge to New Document'' waarmee u een nieuw document aanmaakt met de gegevens uit de Excelfile ingevuld op de juiste plaats, voor alle gegevens in één enkele klik. De merge is nu afgerond.

==Automatische keuzes laten maken op inhoud van oorspronkelijk document==
Indien u op basis van de inhoud keuzes wil maken hoe de inhoud moet worden weergegeven dan gebruikt u: '''insert word field'''.  Indien u de keuze achteraf wilt veranderen, klik dan op '''Toggle Field Codes''' (hiermee wordt de 'code' weergegeven) en verander hierin hetgeen u wilt veranderen.

We verduidelijken dit even met een voorbeeldje:

{ IF { { nr } } &gt; 9999 &quot;Not a valid number&quot; &quot;{ { nr } }&quot; }

Deze lijn zorgt er dus voor dat er op basis van de inhoud van '''nr''' dus een keuze wordt gemaakt of deze weergegeven of vervangen wordt door het bericht Not a valid number.

==Word==
Er is geen beperking, maar het is een voordeel om met tekstboxen te werken, want zodra ergens één woordje niet juist staat, hoeft er maar één gedeelte verplaatst te worden en niet uw hele Word-gegevens.

Dit geldt natuurlijk alleen als u een voorgedrukt briefhoofd moet personaliseren. Zo niet, dan hoeft er niet met tekstboxen gewerkt te worden, maar kan er gewoon zonder tabellen of tekstboxen gewerkt worden.

Het proces om te mergen verloopt analoog aan dat van een Exceldocument alleen moet er bij Open Data Source i.p.v. Excel- een Worddocument geselecteerd worden.

==Access==
MS Access bestaat helemaal uit tabellen dus leent zich heel goed tot het invoegen in documenten in word via MailMerge.  Het enige dat er t.o.v. de andere gewijzigd moet worden is dat er bij Open Data Source i.p.v. Excel- een Accessdocument geselecteerd worden, dit kan een tabel zijn of een speciaal naar uw wensen samengestelde query.
{{Sub}}</text>
      <sha1>lvrspgerkrxmb8mo8nfk9dfbw2iatv3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikibooks:Gewone sjablonen en navigatietabellen</title>
    <ns>4</ns>
    <id>2616</id>
    <revision>
      <id>425313</id>
      <parentid>402652</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T08:47:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>425313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3979" sha1="jkqet5xld5gtzu4fz4wxjonwujdimg8" xml:space="preserve">{{Sjabloonpagina's}}

Hieronder treft u een lijst aan van alle gewone sjablonen en navigatietabellen. Hieronder vallen eigenlijk alle sjablonen die op gewone pagina's worden gebruikt.

In de tabel zal u aantreffen:
*Links de naam van het sjabloon met een link naar de sjabloonpagina.
*In het midden de weergave van het sjabloon
*Rechts wordt aangegeven waar men het sjabloon bij voorkeur moet neerzetten.


{|border=&quot;1&quot; width=&quot;100%&quot; style=&quot;border: 1px #AAAAAA solid; border-collapse: collapse;&quot;
!Naam!!Huidige tekst!!Plaatsing
|-
|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Alfabet met ankers|Alfabet met ankers]]}}&lt;br&gt;[[Overleg Sjabloon:Alfabet met ankers|Overleg]]
|{{Alfabet met ankers}}
|Naar wens
|-
|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Index basis|Index basis]]}}&lt;br&gt;[[Overleg Sjabloon:Index basis|Overleg]]
|{{Index basis
}
|Naar wens, liefst bovenaan.
|-
|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Code|Code]]}}&lt;br&gt;[[Overleg Sjabloon:Code|Overleg]]
|{{Code|Taal=&lt;nowiki&gt;{{{Taal}}}&lt;/nowiki&gt;}}
|Naar wens
|-
|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Formule|Formule]]}}&lt;br&gt;[[Overleg Sjabloon:Formule|Overleg]]
|{{Formule}}
|Naar wens
|-
|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Frans|Frans]]}}&lt;br&gt;[[Overleg Sjabloon:Frans|Overleg]]
|{{Frans}}
|Onderaan
|-
|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:HTML standaardattributen|HTML-standaardattributen]]}}&lt;br&gt;[[Overleg Sjabloon:HTML standaardattributen|Overleg]]
|{{HTML standaardattributen}}
|Naar wens
|-
|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Info|Info]]}}&lt;br&gt;[[Overleg Sjabloon:Info|Overleg]]
|{{Info}}
|Naar wens
|-
|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Bericht|Bericht]]}}&lt;br&gt;[[Overleg Sjabloon:Bericht|Overleg]]
|{{Bericht
|titel=&lt;nowiki&gt;{{{titel}}}&lt;/nowiki&gt;
|bericht=&lt;nowiki&gt;{{{bericht}}}&lt;/nowiki&gt;
|notitie=&lt;nowiki&gt;{{{notitie}}}&lt;/nowiki&gt;
|type=tip}}
|Naar wens
|-
|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Link|Link]]}}&lt;br&gt;[[Overleg Sjabloon:Link|Overleg]]
|{{Link}}
|Naar wens
|-
|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Infobox recept|Infobox recept]]}}&lt;br&gt;[[Overleg Sjabloon:Infobox recept|Overleg]]
|{{Nocat|inhoud = {{Recept}}|categorie = Wikibooks:Recept zonder stippen}}
|Bovenin een recept
|-
|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Index PiPHP|Index PiPHP]]}}&lt;br&gt;[[Overleg Sjabloon:Index PiPHP|Overleg]]
|{{PiPHP}}
|Bovenin
|-
|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Recept uitgelicht per maand|Recept uitgelicht per maand]]}}&lt;br&gt;[[Overleg Sjabloon:Recept uitgelicht per maand|Overleg]]
|{{Recept uitgelicht per maand}}
|Automatisch
|-
|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Vragen|Vragen]]}}&lt;br&gt;[[Overleg Sjabloon:Vragen|Overleg]]
|{{Vragen}}
|Naar wens
|-
|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Vruchtbrengend Woordenboek Index|Vruchtbrengend Woordenboek Index]]}}&lt;br&gt;[[Overleg Sjabloon:Vruchtbrengend Woordenboek Index|Overleg]]
|{{Vruchtbrengend Woordenboek Index}}
|Op de indexpagina van het vruchtbrengend woordenboek
|-
|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Vruchtbrengend Woordenboek Inleidende pagina's|Vruchtbrengend Woordenboek Inleidende pagina's]]}}&lt;br&gt;[[Overleg Sjabloon:Vruchtbrengend Woordenboek Inleidende pagina's|Overleg]]
|{{Vruchtbrengend Woordenboek Inleidende pagina's}}
|Naar wens
|-
|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Wet|Wet]]}}&lt;br&gt;[[Overleg Sjabloon:Wet|Overleg]]
|{{Wet}}
|Naar wens
|-
|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Bladeren4|Bladeren4]]}}&lt;br&gt;[[Overleg Sjabloon:Bladeren4|Overleg]]
|{{Bladeren4|a||c||e||g|}}
|Bovenaan de pagina
|-
|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Excursie|Excursie]]}}&lt;br&gt;[[Overleg Sjabloon:Excursie|Overleg]]
|{{Excursie}}
|Rechts
|-
|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Atlas|Atlas]]}}&lt;br&gt;[[Overleg Sjabloon:Atlas|Overleg]]
|{{Atlas}}
|Rechts
|-
|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Bronnen|Bronnen]]}}&lt;br&gt;[[Overleg Sjabloon:Bronnen|Overleg]]
|{{Bronnen}}
|Rechts
|}

= Verwijzingen naar overzichtpagina's van sjablonen die specifiek voor bepaalde boeken worden gebruikt =
(tussen haakjes staat het aantal sjablonen, op de desbetreffende pagina behandeld, die ook voor andere boeken gebruikt kunnen worden maar (nog) niet hierboven vermeld staan)

* [[Frans]]: [[Frans/Sjablonen]] (1)

[[Categorie:Wikibooks|Sjablonen]]</text>
      <sha1>jkqet5xld5gtzu4fz4wxjonwujdimg8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425314</id>
      <parentid>425313</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T08:52:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>425314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3993" sha1="av8znb6rgc29gfow1hbzir3ep0b7bgd" xml:space="preserve">{{Sjabloonpagina's}}

Hieronder treft u een lijst aan van alle gewone sjablonen en navigatietabellen. Hieronder vallen eigenlijk alle sjablonen die op gewone pagina's worden gebruikt.

In de tabel zal u aantreffen:
*Links de naam van het sjabloon met een link naar de sjabloonpagina.
*In het midden de weergave van het sjabloon
*Rechts wordt aangegeven waar men het sjabloon bij voorkeur moet neerzetten.


{|border=&quot;1&quot; width=&quot;100%&quot; style=&quot;border: 1px #AAAAAA solid; border-collapse: collapse;&quot;
!Naam!!Huidige tekst!!Plaatsing
|-
|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Alfabet met ankers|Alfabet met ankers]]}}&lt;br&gt;[[Overleg Sjabloon:Alfabet met ankers|Overleg]]
|{{Alfabet met ankers}}
|Naar wens
|-
|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Index basis|Index basis]]}}&lt;br&gt;[[Overleg Sjabloon:Index basis|Overleg]]
|{{Index basis}}
|Naar wens, liefst bovenaan.
|-
|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Code|Code]]}}&lt;br&gt;[[Overleg Sjabloon:Code|Overleg]]
|{{Code|Taal=&lt;nowiki&gt;{{{Taal}}}&lt;/nowiki&gt;}}
|Naar wens
|-
|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Formule|Formule]]}}&lt;br&gt;[[Overleg Sjabloon:Formule|Overleg]]
|{{Formule}}
|Naar wens
|-
|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Frans|Frans]]}}&lt;br&gt;[[Overleg Sjabloon:Frans|Overleg]]
|{{Frans}}
|Onderaan
|-
|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:HTML standaardattributen|HTML-standaardattributen]]}}&lt;br&gt;[[Overleg Sjabloon:HTML standaardattributen|Overleg]]
|{{HTML standaardattributen}}
|Naar wens
|-
|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Info|Info]]}}&lt;br&gt;[[Overleg Sjabloon:Info|Overleg]]
|{{Info}}
|Naar wens
|-
|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Bericht|Bericht]]}}&lt;br&gt;[[Overleg Sjabloon:Bericht|Overleg]]
|{{Bericht
|titel=&lt;nowiki&gt;{{{titel}}}&lt;/nowiki&gt;
|bericht=&lt;nowiki&gt;{{{bericht}}}&lt;/nowiki&gt;
|notitie=&lt;nowiki&gt;{{{notitie}}}&lt;/nowiki&gt;
|type=tip}}
|Naar wens
|-
|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Link|Link]]}}&lt;br&gt;[[Overleg Sjabloon:Link|Overleg]]
|{{Link}}
|Naar wens
|-
|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Infobox recept|Infobox recept]]}}&lt;br&gt;[[Overleg Sjabloon:Infobox recept|Overleg]]
|{{Nocat|inhoud = {{Infobox recept}}|categorie = Wikibooks:Recept zonder stippen}}
|Bovenin een recept
|-
|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Index PiPHP|Index PiPHP]]}}&lt;br&gt;[[Overleg Sjabloon:Index PiPHP|Overleg]]
|{{Index PiPHP}}
|Bovenin
|-
|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Recept uitgelicht per maand|Recept uitgelicht per maand]]}}&lt;br&gt;[[Overleg Sjabloon:Recept uitgelicht per maand|Overleg]]
|{{Recept uitgelicht per maand}}
|Automatisch
|-
|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Vragen|Vragen]]}}&lt;br&gt;[[Overleg Sjabloon:Vragen|Overleg]]
|{{Vragen}}
|Naar wens
|-
|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Vruchtbrengend Woordenboek Index|Vruchtbrengend Woordenboek Index]]}}&lt;br&gt;[[Overleg Sjabloon:Vruchtbrengend Woordenboek Index|Overleg]]
|{{Vruchtbrengend Woordenboek Index}}
|Op de indexpagina van het vruchtbrengend woordenboek
|-
|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Vruchtbrengend Woordenboek Inleidende pagina's|Vruchtbrengend Woordenboek Inleidende pagina's]]}}&lt;br&gt;[[Overleg Sjabloon:Vruchtbrengend Woordenboek Inleidende pagina's|Overleg]]
|{{Vruchtbrengend Woordenboek Inleidende pagina's}}
|Naar wens
|-
|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Wet|Wet]]}}&lt;br&gt;[[Overleg Sjabloon:Wet|Overleg]]
|{{Wet}}
|Naar wens
|-
|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Bladeren4|Bladeren4]]}}&lt;br&gt;[[Overleg Sjabloon:Bladeren4|Overleg]]
|{{Bladeren4|a||c||e||g|}}
|Bovenaan de pagina
|-
|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Excursie|Excursie]]}}&lt;br&gt;[[Overleg Sjabloon:Excursie|Overleg]]
|{{Excursie}}
|Rechts
|-
|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Atlas|Atlas]]}}&lt;br&gt;[[Overleg Sjabloon:Atlas|Overleg]]
|{{Atlas}}
|Rechts
|-
|&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Bronnen|Bronnen]]}}&lt;br&gt;[[Overleg Sjabloon:Bronnen|Overleg]]
|{{Bronnen}}
|Rechts
|}

= Verwijzingen naar overzichtpagina's van sjablonen die specifiek voor bepaalde boeken worden gebruikt =
(tussen haakjes staat het aantal sjablonen, op de desbetreffende pagina behandeld, die ook voor andere boeken gebruikt kunnen worden maar (nog) niet hierboven vermeld staan)

* [[Frans]]: [[Frans/Sjablonen]] (1)

[[Categorie:Wikibooks|Sjablonen]]</text>
      <sha1>av8znb6rgc29gfow1hbzir3ep0b7bgd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Overleg:Spaans</title>
    <ns>1</ns>
    <id>3380</id>
    <revision>
      <id>425294</id>
      <parentid>97183</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:20:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Erik Baas heeft de pagina [[Overleg:Spaans/Inhoudsopgave]] hernoemd naar [[Overleg:Spaans]] zonder een doorverwijzing achter te laten</comment>
      <origin>97183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1573" sha1="4ybsr3qtutm0pc2nkmpdhlmfkdd1u36" xml:space="preserve">Wil iedereen die hieraan werkt wel zorgvuldig zijn?
Let er bovendien op dat de c voor een e of i en een z in het ''echte'' Spaans altijd uitgesproken wordt zoals in het Engelse ''thing'', aangegeven met een θ. Als de d wordt uitgesproken als in het Engelse ''this'' moet dit worden aangegeven met een ð. Beide tekens zijn in het veld voor speciale tekens onder het bewerkingsveld te vinden.
[[http://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:JorisvS]] JorisvS, 12 feb 20:33


== Cursus aanpassen ==

Ik vind de inhoud van de cursus goed, alleen is de uitleg veel te moeilijk. Zoals die fonetische rare tekens, ik weet bijna zeker dat niet iedereen dat snapt. Ik wil de cursus flink aanpassen, als niemand daar bezwaar tegen heeft. De inhoud blijft (grotendeels , 90 procent) het zelfde, alleen word de uitleg begrijpelijker gemaakt, waardoor iedereen het zou kunnen snappen. Wil iemand die hier bezwaar tegen heeft, dit melden bij mij? (Het liefst voor 1 oktober). De cursus lijkt straks dan een beetje op de cursus Italiaans. 


[[Gebruiker:Dion|Dion]]
:Vind ik ook. Voeg je dan ook toetsen toe? [[Gebruiker:Ischa1|Ischa1]] 30 aug 2007 13:01 (CEST)


Ja, dat zal ik dan ook doen. OOk heb ik de cursus nog eens bekeken, en deze inhoud blijft, alleen wordt deze verspreid over 20 lessen. Er komt weinig nieuws meer bij, er is al veel te veel eigenlijk. [[Gebruiker:Dion|Dion]]


== Deadline voor bezwaar tegen bewerken is voorbij ==


'''De deadline om tegen bewerking van de cursus in te gaan is voorbij. Ik zal zo spoedig mogelijk de cursus verbeteren''' [[Gebruiker:Dion|Dion]]</text>
      <sha1>4ybsr3qtutm0pc2nkmpdhlmfkdd1u36</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Microsoft Word/Een *.dot sjabloon aanmaken</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6463</id>
    <revision>
      <id>425312</id>
      <parentid>405354</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T08:16:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>lf</comment>
      <origin>425312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5191" sha1="opb2iqln8lrt7bvo3irp8px38g9lhvh" xml:space="preserve">[[Microsoft Office|Microsoft Office]] | [[Microsoft Word|Word]]

==Waarvoor dient een *.dot sjabloon==
Een *.dot sjabloon is een pagina die vooraf door u ingestelde gegevens bevat. Te denken valt hierbij aan de opmaak van het document, maar ook bijvoorbeeld aan al aanwezige tekst. Het maken van een dergelijk sjabloon lijkt omslachtig, maar kan u, indien hij eenmaal is aangemaakt, veel tijd besparen. In dit hoofdstuk leert u een *.dot sjabloon aanmaken.

==Voorgeïnstalleerde sjablonen==
Zonder dat u het weet maakt u al gebruik van standaardsjablonen. De bekendste is ''Normal.dot'', welke standaard wordt geladen als u op het icoontje linksbovenaan klikt (nieuw leeg document). Als u via ''Bestand'' → ''Nieuw'' echter een nieuwe pagina aanroept, kunt u meerdere keuzes maken. Zoals u kunt zien bevat Word al een groot aantal sjablonen. (Indien u geen, of zeer weinig sjablonen ziet, heeft u waarschijnlijk niet alle sjablonen van Word meegeïnstalleerd).

==Een sjabloon aanmaken (opmaak)==
We gaan nu een nieuw sjabloon aanmaken, waarin we enkel de opmaak van het sjabloon zullen wijzigen.
*Open een leeg document en pas de zaken aan die u aan wilt passen. U kunt dit het beste doen via ''opmaak'' → ''opmaakprofiel''. Op de pagina [[Microsoft Word/Opmaakprofiel wijzigen|opmaakprofiel wijzigen]] vind u alle zaken omtrent het opmaakprofiel.
*Als u tevreden bent over de opmaak kiest u voor ''Bestand'' → ''Opslaan als''. U kiest nu in het vakje ''opslaan als'' voor '''Documentsjabloon (*.dot)'''.
*Nu kiest u een naam voor het sjabloon. Om u tegen uzelf te beschermen kan het nieuwe bestand niet onder de oude naam Normal.dot worden opgeslagen. Dit om te voorkomen dat u per ongeluk een onzinbestand opslaat als Normal.dot, waarna u het standaardsjabloon kwijt zou zijn. U moet dus een creatieve bestandsnaam verzinnen, waaronder u dit bestand opslaat.
*Na het opslaan kunt u dit sjabloon voortaan oproepen middels bestand → nieuw en daarna de juiste naam aan te klikken.

==Een sjabloon aanmaken (tekst)==
Als u regelmatig een brief stuurt/maakt waar enkele gegevens boven moeten staan, zoals uw naam, adres, woonplaats en dergelijke, kan dit ook heel mooi worden geregeld met een sjabloon.

Open een lege pagina en typ de gegevens die u standaard in het bestand wilt zetten. Een heel mooie functie hierbij is de functie ''automatisch bijwerken''. Dit kunt u gebruiken om ervoor te zorgen dat automatisch de juiste datum en eventueel tijd worden ingevoegd, telkens als u het bestand opent. Dit werkt als volgt:
*Klik ''Invoegen'' → ''Datum en tijd''.
*Kies de gewenste weergave en vink het vakje ''automatisch bijwerken'' aan.&lt;br&gt;
Zodra u dit sjabloon opslaat, kunt u het elke keer opnieuw openen, waarbij automatisch de juiste datum en tijd worden ingevuld.

Het opslaan van het sjabloon gaat hetzelfde als de laatste drie stappen in het kopje hierboven.

===Enkele opmerkingen===
*Uiteraard is het mogelijk zaken te combineren. Zo kunt u een standaard briefhoofd maken, waarbij het opmaakprofiel voor de rest van het document ook aan uw wensen voldoet.
*U kunt zoveel sjablonen aanmaken als u zelf wilt. Zo kunnen bijvoorbeeld alle gebruikers van uw pc een eigen opmaakprofiel ingesteld hebben, of kunt u binnen uw bedrijf verschillende briefhoofden aanmaken, voor bijvoorbeeld: klanten, debiteuren, crediteuren of sollicitanten.

==Normal.dot wijzigen==
Via ''Bestand'' → ''Nieuw'', kunt u alle beschikbare sjablonen kiezen. Als u echter op het icoontje linksbovenaan klikt, wordt standaard het sjabloon Normal.dot geopend. Als u wilt dat een sjabloon die aan uw wensen voldoet wordt geopend wanneer u op dit icoon klikt, moet u Normal.dot vervangen door uw eigen aangemaakte sjabloon.

Zoals u hierboven al hebt kunnen lezen, kunt u een sjabloon niet onder een bestaande naam opslaan. U kunt dus niet zomaar een nieuw sjabloon over ''Normal.dot'' heenschrijven. Hiervoor moet u een kleine omweg bewandelen.

*Maak een sjabloon aan, die de door u gewenste opmaak bevat en sla deze op als documentsjabloon, onder een creatieve naam. Een mogelijke naam is ''normal2.dot''.
*We gaan nu naar de map waar de documentsjablonen worden opgeslagen. Normaal gesproken is dat de map:&lt;br&gt;'''C:\Documents and Settings\Uw gebruikersnaam\Application Data\Microsoft\Sjablonen'''.
*Indien u het huidige Normal.dot wel wilt bewaren ('''zeer aan te raden voor minder geavanceerde gebruikers'''), wijzigt u de naam van Normal.dot in een creatieve nieuwe naam. Als u zeker bent dat u het huidige Normal.dot nooit meer zal gebruiken, kunt u het ook verwijderen.
*Nu Normal.dot van titel gewijzigd is, hernoemt u uw eigen sjabloon naar Normal.dot.

Als u nu een nieuwe pagina binnen Word opent, zal deze automatisch de door u ingestelde opmaak hebben.


TIP: Als u een bepaald briefhoofd/indeling vaak gebruikt, kunt u ook steeds een bestaande brief met die indeling openen, bewerken, en opslaan onder een andere naam. U hoeft dan niet echt na te denken over welk sjabloon u moet gaan gebruiken: u hebt de brief al grotendeels klaar. Het nadeel is dat u dan goed moet opletten op oude informatie, zoals datum en kenmerk. Met een sjabloon kan dat automatisch goed gezet worden.

 
{{Sub}}</text>
      <sha1>opb2iqln8lrt7bvo3irp8px38g9lhvh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categorie:Systeemsoftware</title>
    <ns>14</ns>
    <id>6805</id>
    <revision>
      <id>425315</id>
      <parentid>411809</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T08:53:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>lf</comment>
      <origin>425315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="329" sha1="mfuoxbnkldb8i0bmdowmq9qzuoyp2yg" xml:space="preserve">{{Cat
|onderwerp=Systeemsoftware
|detailomschrijving=
|broodkruimel= [[:Categorie:Alles|Alles]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek|Boek]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek naar thema|Boek naar thema]] &amp;rarr; [[:Categorie:Informatica|Informatica]] &amp;rarr; [[:Categorie:Software|Software]] &amp;rarr; '''{{PAGENAME}}'''
|overig=
}}

[[Categorie:software]]</text>
      <sha1>mfuoxbnkldb8i0bmdowmq9qzuoyp2yg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Overleg:Toetsenbank</title>
    <ns>1</ns>
    <id>7142</id>
    <revision>
      <id>425295</id>
      <parentid>420915</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:21:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Erik Baas heeft de pagina [[Overleg:Toetsenbank/Index]] hernoemd naar [[Overleg:Toetsenbank]] zonder een doorverwijzing achter te laten</comment>
      <origin>417745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2248" sha1="s0icfire36ajqpobbkhx7xvqm55cwrl" xml:space="preserve">==Zinloos==
In de huidige vorm is dit boek zinloos! Er is geen leerstof aanwezig waarover de toetsen gaan, geen verwijzingen naar cursussen (al dan niet op wikibooks). Deze toetsen kunnen dus door niemand gebruikt worden. Ik stel daarom voor dat de huidige toetsen verwijdert worden of er een boek komt waarbij de toetsen horen. Nieuwe toetsen moeten een duidelijke verwijzingen krijgen naar een boek/cursus op wikibooks of een andere cursus en er dient een soort van niveau aanduiding te komen. [[Gebruiker:Wolvenraider|Wolvenraider]] 12 okt 2006 17:40 (CEST)
:Ik geef [[Gebruiker:Wolvenraider|Wolvenraider]] gelijk... dit is inderdaad zinloos. [[Gebruiker:Jerre|Jerre]] 12 okt 2006 21:04 (CEST)
::Ik stel voor dat als de dubbellicentie ingevoerd is, dat we deze toetsen dan converteren naar het pdf formaat. [[Gebruiker:Catienpetji|Catienpetji]] 12 mrt 2007 13:47 (CET)

:::Hier is een afbeelding dat gebruikt kan worden voor op de 1e pagina van het toetsenboek:  [[Afbeelding:toetsenbank.svg|200px|right]] [[Gebruiker:Catienpetji|Catienpetji]] 3 mei 2007 22:20 (CEST)
&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;


== Niveau ==
Mogelijke invoering niveaus in toetsenbank. [[Gebruiker:Catienpetji|Catienpetji]] 10 mei 2007 18:41 (CEST)

Niveau eenvoudig 1 = Heel eenvoudig (absolute beginner)
 Bijvoorbeeld: Hoeveel provincies heeft Nederland?

Niveau eenvoudig 2 = eenvoudig (enkele feiten)
 Bijvoorbeeld: Wat zijn de hoofdsteden van de provincies in Nederland?

Niveau eenvoudig 3 = redelijk eenvoudig (basiskennis)
 Bijvoorbeeld: In welke provincie hoort de stad Bilthoven?


overig

Niveau divers = zowel eenvoudige als moeilijke opgaven.&lt;br&gt;
Niveau anders = geen duidelijk niveau, niet voldoende gedefinieerd, de antwoorden van de meeste vragen  betreffen een mening en zijn daarom niet representatief.
: Ja, fantastisch idee, maar op dit moment hebben we er niks aan, aangezien de toetsen die nu in de Toetsenbank eigenlijk allemaal gemiddeld moeilijke toetsen en daarbij krijg je met de helft van het maximaal aantal te behalen punten precies een 5,5 (precies voldoende). De enige toets die relatief makkelijk is, is de [[Toetsenbank/Toets schaken|schaaktoets]], maar die heeft dan ook een strengere cijfernormering. [[Gebruiker:Ischa1|Ischa1]] 20 aug 2008 21:28 (CEST)</text>
      <sha1>s0icfire36ajqpobbkhx7xvqm55cwrl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Overleg Wikibooks:Chemie Centraal</title>
    <ns>5</ns>
    <id>7883</id>
    <revision>
      <id>425287</id>
      <parentid>49674</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:07:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>lf</comment>
      <origin>425287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5085" sha1="lheqkcleg2cykuraa1y5rtanm70pg1y" xml:space="preserve">:Ik heb dualiteit toegevoegd aan de onderwerpen onder kwantummechanica omdat het namelijk mogelijk is veel van de principes van de kwantumtheorie al te introduceren ''zonder'' Schrödinger van stal te halen. Je moet dan wel het een en ander uitleggen over staande golven en dan het deeltje in de doos behandelen.
: Verder heb ik een beetje bezwaar tegen plasma als een aggregatietoestand, ja je kunt het wel zo noemen, nee van gas naar plasma is weer geen fase-overgang. Later geeft dat verwarring. Als we al meer dan de gebruikelijke drie (gas vloeistof vast) willen noemen zie ik liever vloeibare kristallen, rubbers en glazen genoemd dan Bose-Einstein.

[[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] 30 nov 2006 19:14 (CET)
::Klopt. Prima. Het is werkelijk nog de vraag wat in het eerste, tweede, etc, scheikundejaar wordt gegegeven en wanneer Schrödinger aan bod komt. Dat moeten we later nog allemaal uitzoeken. Overigens is de hoofdstukstructuur mijn voorstel (Londenp), Effeietsanders heeft een ander voorstel zie [[Overleg Wikibooks:Infobox/Chemie Centraal]], dus over de volgorde moeten we ook nog consensus vinden. Op Wikibooks:Algemene Scheikunde hebben ik een trefwoordenlijst gemaakt van termen (gekopieerd van een andere bron) die dienen te worden uitgelegd in het HAVO/VWO onderwijs en misschien gaat Schrödinger zelfs wel helemaal te ver, want het komt er niet in voor. We hebben nog veel te doen {{:Gebruiker:Londenp/Sig}} 30 nov 2006 21:03 (CET)
::Schrödinger wordt hooguit genoemd kort, niet uitgebreid behandeld. Maar evt zou dit boek diverse uitstapjes naar verdieperender stof kunnen bevatten, die niet bij de leerstof horen natuurlijk. [[Gebruiker:Effeietsanders|Effeietsanders]] 30 nov 2006 21:45 (CET)
Wat is eigenlijk de motivatie om kwantummechanica erin op te nemen? Ik ben zelf zesdejaars VWO'er met scheikunde twee, en zoiets is nog niet voorbij gekomen. *controleert boeken* En het gaat ook niet meer langskomen. In hoeverre willen we stof die buiten het examen valt behandelen? Ik weet helaas niet wat er in België geëist wordt, dus sorry als ik iets stoms zeg.

Dan nog een punt: op het moment worden er op het VWO twee verschillende scheikundes gegeven, 1 en 2. In mijn geval betekent dat dat ik hetzelfde doe als de scheikunde-1'ers (18 hoofdstukken), plus een dun boek met wat verdieping (stuk of 5 hoofdstukken). Willen we scheikunde 2 er ook bijnemen? Daarnaast is er het risico dat het vak in de komende jaren vrij radicaal zal veranderen. In NL zal in ieder geval het vak wiskunde op een volledig andere manier worden opgezet in de komende jaren, mogelijk gaat dit ook gebeuren met scheikunde.

Ik wil erg graag hieraan meewerken. Ondanks dat (en misschien juist doordat) ik zelf nog op het VWO zit denk ik dat ik ook een zeer nuttige bijdrage kan leveren aan het geheel. Ik kan voorlopig ook nog wel proofreaders regelen, maar ik denk niet dat we daar de eerste tijd al veel aan hebben.

Sorry voor deze misschien wat al te praktische kanttekeningen ;) [[Gebruiker:Nazgjunk|Nazgjunk]] 10 dec 2006 23:01 (CET)

Ik weet in ieder geval wel dat ik zelf, nadat ik en tekst gemaakt heb aan leerlingen vraag of ze er meer van snappen dan niks. Al schop je maar alleen tegen onbegrijpelijk nederlands. [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] 11 dec 2006 23:54 (CET)

==Fysica &lt;==&gt; Chemie==
Ik herinner me nog goed dat het eerste wat ik gezien heb in school over chemie, het verschil tussen fysica en chemie was, bij fysica veranderde de aard van de stof niet, bij chemie wel. Misschien de moeite om het ergens in je inleiding op te nemen. Ik heb nog niet alles doorlezen maar het ziet er al een goed boek uit. (wordt het verschil tussen centriguren, verdampen,... ook uitgelegd? aangezien dit ook een van de eerste dingen was die ik leerde). [[Gebruiker:Wolvenraider|Wolvenraider]] 1 dec 2006 07:42 (CET)

Daar op aansluitend is het heel uitgebreid ingaan op de verschillende fase-overgangen vanuit chemisch oogpunt niet bijster intressant. De chemie van de stoffen veranderd niet. Anderzijds is een korte behandeling opp zijn plaats omdat een aantal eigenschappen van stoffen zich prima laten illustreren met het effect ervan op de fase-overgangen. [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] 11 dec 2006 23:52 (CET)

==PR==
Even uit het oogpunt van promotie: Algemene Scheikunde is niet bepaald een naam die lekker bekt :) Is het misschien een idee na te denken over een naam die beter blijft hangen? Ik zat zelf te denken aan Chemie Centraal - Scheikunde voor het middelbaar onderwijs. Een vrij neutrale naam nog, leuke alliteratie en het heeft een beetje de boodschap in zich dat alles om de scheikunde draait, zonder randgebeiden af te sluiten. Graag input. [[Gebruiker:Effeietsanders|Effeietsanders]] 10 dec 2006 23:46 (CET)
:Hmm. Nieuwe naam is goed plan, en de boodschap van &quot;Chemie Centraal&quot; is prima. Ik vind het stiekem niet helemaal lekker lopen, maar dat zegt alleen mijn dichterlijke kant. Dit is nu eenmaal een lesboek scheikunde, dus ik zeg ja. Ik krijg al beelden in mijn hoofd voor een logo ^^ maargoed. [[Gebruiker:Nazgjunk|Nazgjunk]] 10 dec 2006 23:58 (CET)</text>
      <sha1>lheqkcleg2cykuraa1y5rtanm70pg1y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Overleg:Programmeren in Pascal</title>
    <ns>1</ns>
    <id>8267</id>
    <revision>
      <id>425290</id>
      <parentid>80810</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:14:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Erik Baas heeft de pagina [[Overleg:Programmeren in Pascal/Inhoudsopgave]] hernoemd naar [[Overleg:Programmeren in Pascal]] zonder een doorverwijzing achter te laten</comment>
      <origin>80810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="870" sha1="6al9xsuagtm4blu61z5zeee2qb2kp0a" xml:space="preserve">Hallo [[Gebruiker:Wolvenraider]] en anderen,

Eind '70er jaren begon ik op een Apple ][ met UCSD Pascal, daarna op een BBC home computer. Daarna in de collegebanken gezeten bij [http://www.liacs.nl/~luuk/ Luuk P. G. Groenewegen] die toen ook een cursus Pascal programmeren gaf op TELEAC. Vervolgens ben ik jarenlang als (Turbo-)Pascal-programmeur werkzaam geweest, naast andere werkzaamheden. Ik schrijf je dit omdat ik over die hele linie nog over een flinke stapel documentatie beschik. Misschien hebben de bijdragers daar ooit iets aan voor naslag.

[[Gebruiker:SimonDeDanser|SimonDeDanser]] 12 jan 2007 18:59 (CET)
:Mooi zet het er maar op hier (in je eigen woorden natuurlijk). Als het boek af is, hoop ik dat we genoeg geleerd hebben om een wikibot te maken in Pascal en dan zetten we de code gewoon op wikibooks. {{:Gebruiker:Londenp/Sig}} 12 jan 2007 22:24 (CET)</text>
      <sha1>6al9xsuagtm4blu61z5zeee2qb2kp0a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sjabloon:Infobox</title>
    <ns>10</ns>
    <id>12483</id>
    <revision>
      <id>425266</id>
      <parentid>423346</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T17:38:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>2 x  &quot;line-height: 1.3;&quot;</comment>
      <origin>425266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6533" sha1="a5hwrnll6qbvympkrwdy624s7clua6w" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Sjabloon:Infobox/style.css&quot; /&gt;&lt;noinclude&gt;{{Gebruikt TemplateStyles|Infobox/style.css}}&lt;/noinclude&gt;&lt;includeonly&gt;
{| class=&quot;infobox_nw&quot; width=&quot;600px&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
| width=&quot;30px&quot;  | {{Status|{{{voortgang|00}}}|{{{datum|}}}}}
| width=&quot;30px&quot;  | {{Klik|Afbeelding=Looking glass Hexagonal Icon.svg|Grootte=30px|Link=Special:Prefixindex/{{{titel}}}}}
! &lt;div style=&quot;font-size: large; text-align: center;&quot;&gt;[[{{{titel|(titel)}}}]]&lt;/div&gt;
| width=&quot;30px&quot;  | {{Klik|Afbeelding=Information icon.svg|Grootte=30px|Link=Wikibooks:Infobox}}
|-
| colspan=&quot;4&quot; |
{| class=&quot;vatop&quot; style=&quot;width: 100%;&quot;
|- 
{{#If:{{{boekenplank|XXX}}}|
! Boekenplank:
{{!}} [[Boekenplank:{{{boekenplank}}}|{{{boekenplank}}}]]
{{!}}-}}
{{#If:{{{boekentype|}}}|
! Boekentype:    
{{!}} {{{boekentype}}}
{{!}}-}}
{{#If:{{{niveau|}}}|
! Niveau:
{{!}} {{{niveau}}}
{{!}}-}}
! style=&quot;width: 12em;&quot; | Aantal [[:Categorie:{{{titel|}}} - inhoud|hoofdstukken]]:
| {{PAGESINCATEGORY:{{{inhoudcategorie|{{{titel}}} - inhoud}}}}}
|- 
{{#If:{{{activiteit|}}}|
! Activiteit:
{{!}} {{{activiteit}}}
{{!}}-}}
{{#If:{{{startdatum|}}}|
! Startdatum:   
{{!}} {{{startdatum}}}
{{!}}-}}
{{#If:{{{redacteur|}}}|
! Redacteur:   
{{!}} [[Gebruiker:{{{redacteur}}}|{{{redacteur}}}]] &lt;span style=&quot;font-size: small;&quot;&gt;([[Overleg gebruiker: {{{redacteur}}}|contact]])&lt;/span&gt;
{{!}}-}}
{{#If:{{{auteurs|}}}|
! Belangrijkste auteur(s):
{{!}} {{{auteurs|}}}
{{!}}-}}
{{#If:{{{beschrijving|}}}|
! Beschrijving:
{{!}} &lt;span style=&quot;font-size: small; line-height: 1.3;&quot;&gt;{{{beschrijving|}}}&lt;/span&gt;
{{!}}-}}
{{#If:{{{opmerkingen|}}}|
! Opmerkingen:
{{!}} &lt;span style=&quot;font-size: small;  line-height: 1.3;&quot;&gt;{{{opmerkingen|}}}&lt;/span&gt;
{{!}}-}}
{{#If:{{{doelstelling|}}}|
! Doelstelling: 
{{!}} {{{doelstelling|}}}
{{!}}-}}
{{#If:{{{leesniveau|}}}|
! Leesniveau:
{{!}} {{{leesniveau}}} en hoger.
{{!}}-}}
{{#If:{{{voorkennis|}}}|
! Voorkennis:
{{!}} {{{voorkennis|}}}
{{!}}-}}
{{#If:{{{uitstapniveau|}}}|
! Uitstapniveau:
{{!}} {{{uitstapniveau|}}}
{{!}}-}}
{{#If:{{{bronnen|}}}|
! Bronnen en referenties:
{{!}} {{{bronnen|}}}
{{!}}-}}
{{#If:{{{infolinks|}}}|
! Infolinks:
{{!}} {{{infolinks|}}}
{{!}}-}}
{{#If:{{{laatstecontrole|}}}|
! Laatste controle:
{{!}} {{{laatstecontrole|}}}
{{!}}-}}
{{#If:{{{toevoeging|}}}|
! Laatste toevoeging:
{{!}} {{{toevoeging|}}}
{{!}}-}}
{{#If:{{{gerelateerd|}}}|
! Gerelateerde boeken:
{{!}} {{{gerelateerd|}}}
{{!}}-}}
{{#If:{{{WSBN|}}}|
! [[Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer|WSBN]]:
{{!}} {{{WSBN}}}  &lt;!--[[Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer#WSBN {{{WSBN}}}|{{{WSBN}}}]]--&gt;
{{!}}-}}
{{#If:{{{projectpagina|}}}|
! Projectpagina:
{{!}} {{{projectpagina|}}}
{{!}}-}}
{{#If:{{{licentie|}}}|
! Licentie:  
{{!}} {{{licentie|}}}
{{!}}-}}
{{#IfExist:bestand:{{{PDF|{{{1|}}}}}}.pdf|
! [[Help:Boeken|PDF]]:
{{!}} [[:Media:{{{PDF|{{{1|}}}}}}.pdf|Download]] • [[:bestand:{{{PDF|{{{1|}}}}}}.pdf|Details]]
{{!}}-}}
{{#IfExist:{{{print|{{{1}}}}}}/Printversie|
! [[Wikibooks:Printversie|Print]]:
{{!}} [[{{{print|{{{1}}}}}}/Printversie|Bekijk]] &lt;span style=&quot;font-size: small;&quot;&gt;(File ==&gt; Save page as...)&lt;/span&gt;}}
|}
|}
[[Categorie:Wikibooks:Boeken {{#If:{{{WSBN|}}}|met|zonder}} WSBN|{{{titel|}}}]]&lt;!-- NB Dit zet de _infobox_ in een cat, niet het boek! --&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
&lt;!-- boekenplank    --&gt;{{#If:{{{boekenplank|}}}|[[Categorie:{{{boekenplank}}}|{{SUBPAGENAME}}]]}}
&lt;!-- categorie      --&gt;{{#If:{{{categorie|}}} |[[Categorie:{{{categorie}}}|{{SUBPAGENAME}}]]}}
&lt;!-- category twee  --&gt;{{#If:{{{categorie twee|}}}|[[Categorie:{{{categorie twee}}}|{{SUBPAGENAME}}]]}}
{{Sjablooninfo|1=Zie [[Wikibooks:Infobox]] voor meer informatie.
:Kopieer het volgende en zet dit in de Wikibooks:Infobox/Naam van het boek
&lt;pre&gt;
{{Infobox
&lt;!-- Titel van het boek                      --&gt;| titel           = {{SUBPAGENAME}}
&lt;!-- Kies: 0, 25, 50, 75 of 100 (%)          --&gt;| voortgang       = 0
&lt;!-- Revisiedatum                            --&gt;| datum           = 
&lt;!-- Boekenplank                             --&gt;| boekenplank     = 
&lt;!-- Naslag, Instructie, Hobby, Handboek     --&gt;| boekentype      = 
&lt;!-- VWO, HBO, WO, Junior, etc               --&gt;| niveau          = 
&lt;!-- laag, middel, hoog                      --&gt;| activiteit      = 
&lt;!-- Datum eerste edit (datum maand jaar)    --&gt;| startdatum      = 
&lt;!-- zonder &quot;Gebruiker:&quot; Naam/Nick           --&gt;| redacteur       = 
&lt;!-- Gebruiker:Auteur 1|Auteur 1...          --&gt;| auteurs         = [[Gebruiker:&lt;naam&gt;|&lt;naam&gt;]]&lt;!-- per auteur, komma's ertussen --&gt;
&lt;!-- korte beschrijving                      --&gt;| beschrijving    = 
&lt;!-- info over boek, geen inhoud             --&gt;| opmerkingen     = 
&lt;!-- Doelstellingen, * voor elk punt         --&gt;| doelstelling    = 
&lt;!-- Bronnen                                 --&gt;| bronnen         = 
&lt;!-- benodigde voorkennis, * voor elk punt   --&gt;| voorkennis      = 
&lt;!-- Uitstapniveau - * voor elk punt         --&gt;| uitstapniveau   = 
&lt;!-- Links naar niet-inhoud-hfdstn           --&gt;| infolinks       = 
&lt;!-- laatste controle DD-MM-YYYY             --&gt;| laatstecontrole = 
&lt;!-- laatste toevoeging DD-MM-YYYY           --&gt;| toevoeging      = 
&lt;!-- Boek 1, etc                             --&gt;| gerelateerd     = 
&lt;!-- projectpagina                           --&gt;| projectpagina   = [[Overleg:{{SUBPAGENAME}}]]
&lt;!-- licentie                                --&gt;| licentie        = 
&lt;!-- Kleine afbeelding (&lt; 100x100)           --&gt;| thumb           = 
&lt;!-- Grote afbeelding als een cover          --&gt;| afbeelding      = 
&lt;!-- autom. als boek en titel gelijk         --&gt;| PDF             = 
&lt;!-- autom. voor &quot;Boek/Printversie&quot;          --&gt;| printversie     = 
&lt;!-- departement invullen                    --&gt;| departement     = 
&lt;!--                                         --&gt;| categorie       = 
&lt;!--                                         --&gt;| categorie twee  = 
&lt;!-- WSBN invullen                           --&gt;| WSBN            = 
}}&lt;/pre&gt;

&lt;!--
*** parameters uit de lijst verwijderd omdat ze niet werken: ***
&lt; !--                                        --&gt;| PDFcommentaar  = 
&lt; !--                                        --&gt;| printcommentaar= 
&lt; !--               [of leeg laten] ja       --&gt;| BvdM           = 
&lt; !--            [of leeg laten] maand       --&gt;| BvdMmaand      = 
&lt; !--             [of leeg laten] YYYY       --&gt;| BotMjaar       = 
****************************************************************
--&gt;

}}

==Subpagina's==
{{Subpagina's}}

[[Categorie:Sjablonen infobox| ]]
&lt;/noinclude&gt;
&lt;includeonly&gt;{{#If:{{{aantal|}}}|[[Categorie:Wikibooks:Test|1]]}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>a5hwrnll6qbvympkrwdy624s7clua6w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425267</id>
      <parentid>425266</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T17:44:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>425267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6537" sha1="kqhzjmon7keyfbk0gelca3a81ybi16w" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Sjabloon:Infobox/style.css&quot; /&gt;&lt;noinclude&gt;{{Gebruikt TemplateStyles|Infobox/style.css}}&lt;/noinclude&gt;&lt;includeonly&gt;
{| class=&quot;infobox_nw&quot; width=&quot;600px&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
| width=&quot;30px&quot;  | {{Status|{{{voortgang|00}}}|{{{datum|}}}}}
| width=&quot;30px&quot;  | {{Klik|Afbeelding=Looking glass Hexagonal Icon.svg|Grootte=30px|Link=Special:Prefixindex/{{{titel}}}}}
! &lt;div style=&quot;font-size: large; text-align: center;&quot;&gt;[[{{{titel|(titel)}}}]]&lt;/div&gt;
| width=&quot;30px&quot;  | {{Klik|Afbeelding=Information icon.svg|Grootte=30px|Link=Wikibooks:Infobox}}
|-
| colspan=&quot;4&quot; |
{| class=&quot;vatop&quot; style=&quot;width: 100%;&quot;
|- 
{{#If:{{{boekenplank|XXX}}}|
! Boekenplank:
{{!}} [[Boekenplank:{{{boekenplank}}}|{{{boekenplank}}}]]
{{!}}-}}
{{#If:{{{boekentype|}}}|
! Boekentype:    
{{!}} {{{boekentype}}}
{{!}}-}}
{{#If:{{{niveau|}}}|
! Niveau:
{{!}} {{{niveau}}}
{{!}}-}}
! style=&quot;width: 12em;&quot; | Aantal [[:Categorie:{{{titel|}}} - inhoud|hoofdstukken]]:
| {{PAGESINCATEGORY:{{{inhoudcategorie|{{{titel}}} - inhoud}}}}}
|- 
{{#If:{{{activiteit|}}}|
! Activiteit:
{{!}} {{{activiteit}}}
{{!}}-}}
{{#If:{{{startdatum|}}}|
! Startdatum:   
{{!}} {{{startdatum}}}
{{!}}-}}
{{#If:{{{redacteur|}}}|
! Redacteur:   
{{!}} [[Gebruiker:{{{redacteur}}}|{{{redacteur}}}]] &lt;span style=&quot;font-size: small;&quot;&gt;([[Overleg gebruiker: {{{redacteur}}}|contact]])&lt;/span&gt;
{{!}}-}}
{{#If:{{{auteurs|}}}|
! Belangrijkste auteur(s):
{{!}} {{{auteurs|}}}
{{!}}-}}
{{#If:{{{beschrijving|}}}|
! Beschrijving:
{{!}} &lt;span style=&quot;font-size: smaller; line-height: 1.3;&quot;&gt;{{{beschrijving|}}}&lt;/span&gt;
{{!}}-}}
{{#If:{{{opmerkingen|}}}|
! Opmerkingen:
{{!}} &lt;span style=&quot;font-size: smaller;  line-height: 1.3;&quot;&gt;{{{opmerkingen|}}}&lt;/span&gt;
{{!}}-}}
{{#If:{{{doelstelling|}}}|
! Doelstelling: 
{{!}} {{{doelstelling|}}}
{{!}}-}}
{{#If:{{{leesniveau|}}}|
! Leesniveau:
{{!}} {{{leesniveau}}} en hoger.
{{!}}-}}
{{#If:{{{voorkennis|}}}|
! Voorkennis:
{{!}} {{{voorkennis|}}}
{{!}}-}}
{{#If:{{{uitstapniveau|}}}|
! Uitstapniveau:
{{!}} {{{uitstapniveau|}}}
{{!}}-}}
{{#If:{{{bronnen|}}}|
! Bronnen en referenties:
{{!}} {{{bronnen|}}}
{{!}}-}}
{{#If:{{{infolinks|}}}|
! Infolinks:
{{!}} {{{infolinks|}}}
{{!}}-}}
{{#If:{{{laatstecontrole|}}}|
! Laatste controle:
{{!}} {{{laatstecontrole|}}}
{{!}}-}}
{{#If:{{{toevoeging|}}}|
! Laatste toevoeging:
{{!}} {{{toevoeging|}}}
{{!}}-}}
{{#If:{{{gerelateerd|}}}|
! Gerelateerde boeken:
{{!}} {{{gerelateerd|}}}
{{!}}-}}
{{#If:{{{WSBN|}}}|
! [[Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer|WSBN]]:
{{!}} {{{WSBN}}}  &lt;!--[[Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer#WSBN {{{WSBN}}}|{{{WSBN}}}]]--&gt;
{{!}}-}}
{{#If:{{{projectpagina|}}}|
! Projectpagina:
{{!}} {{{projectpagina|}}}
{{!}}-}}
{{#If:{{{licentie|}}}|
! Licentie:  
{{!}} {{{licentie|}}}
{{!}}-}}
{{#IfExist:bestand:{{{PDF|{{{1|}}}}}}.pdf|
! [[Help:Boeken|PDF]]:
{{!}} [[:Media:{{{PDF|{{{1|}}}}}}.pdf|Download]] • [[:bestand:{{{PDF|{{{1|}}}}}}.pdf|Details]]
{{!}}-}}
{{#IfExist:{{{print|{{{1}}}}}}/Printversie|
! [[Wikibooks:Printversie|Print]]:
{{!}} [[{{{print|{{{1}}}}}}/Printversie|Bekijk]] &lt;span style=&quot;font-size: small;&quot;&gt;(File ==&gt; Save page as...)&lt;/span&gt;}}
|}
|}
[[Categorie:Wikibooks:Boeken {{#If:{{{WSBN|}}}|met|zonder}} WSBN|{{{titel|}}}]]&lt;!-- NB Dit zet de _infobox_ in een cat, niet het boek! --&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
&lt;!-- boekenplank    --&gt;{{#If:{{{boekenplank|}}}|[[Categorie:{{{boekenplank}}}|{{SUBPAGENAME}}]]}}
&lt;!-- categorie      --&gt;{{#If:{{{categorie|}}} |[[Categorie:{{{categorie}}}|{{SUBPAGENAME}}]]}}
&lt;!-- category twee  --&gt;{{#If:{{{categorie twee|}}}|[[Categorie:{{{categorie twee}}}|{{SUBPAGENAME}}]]}}
{{Sjablooninfo|1=Zie [[Wikibooks:Infobox]] voor meer informatie.
:Kopieer het volgende en zet dit in de Wikibooks:Infobox/Naam van het boek
&lt;pre&gt;
{{Infobox
&lt;!-- Titel van het boek                      --&gt;| titel           = {{SUBPAGENAME}}
&lt;!-- Kies: 0, 25, 50, 75 of 100 (%)          --&gt;| voortgang       = 0
&lt;!-- Revisiedatum                            --&gt;| datum           = 
&lt;!-- Boekenplank                             --&gt;| boekenplank     = 
&lt;!-- Naslag, Instructie, Hobby, Handboek     --&gt;| boekentype      = 
&lt;!-- VWO, HBO, WO, Junior, etc               --&gt;| niveau          = 
&lt;!-- laag, middel, hoog                      --&gt;| activiteit      = 
&lt;!-- Datum eerste edit (datum maand jaar)    --&gt;| startdatum      = 
&lt;!-- zonder &quot;Gebruiker:&quot; Naam/Nick           --&gt;| redacteur       = 
&lt;!-- Gebruiker:Auteur 1|Auteur 1...          --&gt;| auteurs         = [[Gebruiker:&lt;naam&gt;|&lt;naam&gt;]]&lt;!-- per auteur, komma's ertussen --&gt;
&lt;!-- korte beschrijving                      --&gt;| beschrijving    = 
&lt;!-- info over boek, geen inhoud             --&gt;| opmerkingen     = 
&lt;!-- Doelstellingen, * voor elk punt         --&gt;| doelstelling    = 
&lt;!-- Bronnen                                 --&gt;| bronnen         = 
&lt;!-- benodigde voorkennis, * voor elk punt   --&gt;| voorkennis      = 
&lt;!-- Uitstapniveau - * voor elk punt         --&gt;| uitstapniveau   = 
&lt;!-- Links naar niet-inhoud-hfdstn           --&gt;| infolinks       = 
&lt;!-- laatste controle DD-MM-YYYY             --&gt;| laatstecontrole = 
&lt;!-- laatste toevoeging DD-MM-YYYY           --&gt;| toevoeging      = 
&lt;!-- Boek 1, etc                             --&gt;| gerelateerd     = 
&lt;!-- projectpagina                           --&gt;| projectpagina   = [[Overleg:{{SUBPAGENAME}}]]
&lt;!-- licentie                                --&gt;| licentie        = 
&lt;!-- Kleine afbeelding (&lt; 100x100)           --&gt;| thumb           = 
&lt;!-- Grote afbeelding als een cover          --&gt;| afbeelding      = 
&lt;!-- autom. als boek en titel gelijk         --&gt;| PDF             = 
&lt;!-- autom. voor &quot;Boek/Printversie&quot;          --&gt;| printversie     = 
&lt;!-- departement invullen                    --&gt;| departement     = 
&lt;!--                                         --&gt;| categorie       = 
&lt;!--                                         --&gt;| categorie twee  = 
&lt;!-- WSBN invullen                           --&gt;| WSBN            = 
}}&lt;/pre&gt;

&lt;!--
*** parameters uit de lijst verwijderd omdat ze niet werken: ***
&lt; !--                                        --&gt;| PDFcommentaar  = 
&lt; !--                                        --&gt;| printcommentaar= 
&lt; !--               [of leeg laten] ja       --&gt;| BvdM           = 
&lt; !--            [of leeg laten] maand       --&gt;| BvdMmaand      = 
&lt; !--             [of leeg laten] YYYY       --&gt;| BotMjaar       = 
****************************************************************
--&gt;

}}

==Subpagina's==
{{Subpagina's}}

[[Categorie:Sjablonen infobox| ]]
&lt;/noinclude&gt;
&lt;includeonly&gt;{{#If:{{{aantal|}}}|[[Categorie:Wikibooks:Test|1]]}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>kqhzjmon7keyfbk0gelca3a81ybi16w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425269</id>
      <parentid>425267</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T17:49:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Versie [[Special:Diff/425267|425267]] van [[Special:Contributions/Erik Baas|Erik Baas]] ([[User talk:Erik Baas|overleg]]) ongedaan gemaakt</comment>
      <origin>425269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6533" sha1="959lopltkybixql2tjnttfhe5vuzj26" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Sjabloon:Infobox/style.css&quot; /&gt;&lt;noinclude&gt;{{Gebruikt TemplateStyles|Infobox/style.css}}&lt;/noinclude&gt;&lt;includeonly&gt;
{| class=&quot;infobox_nw&quot; width=&quot;600px&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
| width=&quot;30px&quot;  | {{Status|{{{voortgang|00}}}|{{{datum|}}}}}
| width=&quot;30px&quot;  | {{Klik|Afbeelding=Looking glass Hexagonal Icon.svg|Grootte=30px|Link=Special:Prefixindex/{{{titel}}}}}
! &lt;div style=&quot;font-size: large; text-align: center;&quot;&gt;[[{{{titel|(titel)}}}]]&lt;/div&gt;
| width=&quot;30px&quot;  | {{Klik|Afbeelding=Information icon.svg|Grootte=30px|Link=Wikibooks:Infobox}}
|-
| colspan=&quot;4&quot; |
{| class=&quot;vatop&quot; style=&quot;width: 100%;&quot;
|- 
{{#If:{{{boekenplank|XXX}}}|
! Boekenplank:
{{!}} [[Boekenplank:{{{boekenplank}}}|{{{boekenplank}}}]]
{{!}}-}}
{{#If:{{{boekentype|}}}|
! Boekentype:    
{{!}} {{{boekentype}}}
{{!}}-}}
{{#If:{{{niveau|}}}|
! Niveau:
{{!}} {{{niveau}}}
{{!}}-}}
! style=&quot;width: 12em;&quot; | Aantal [[:Categorie:{{{titel|}}} - inhoud|hoofdstukken]]:
| {{PAGESINCATEGORY:{{{inhoudcategorie|{{{titel}}} - inhoud}}}}}
|- 
{{#If:{{{activiteit|}}}|
! Activiteit:
{{!}} {{{activiteit}}}
{{!}}-}}
{{#If:{{{startdatum|}}}|
! Startdatum:   
{{!}} {{{startdatum}}}
{{!}}-}}
{{#If:{{{redacteur|}}}|
! Redacteur:   
{{!}} [[Gebruiker:{{{redacteur}}}|{{{redacteur}}}]] &lt;span style=&quot;font-size: small;&quot;&gt;([[Overleg gebruiker: {{{redacteur}}}|contact]])&lt;/span&gt;
{{!}}-}}
{{#If:{{{auteurs|}}}|
! Belangrijkste auteur(s):
{{!}} {{{auteurs|}}}
{{!}}-}}
{{#If:{{{beschrijving|}}}|
! Beschrijving:
{{!}} &lt;span style=&quot;font-size: small; line-height: 1.2;&quot;&gt;{{{beschrijving|}}}&lt;/span&gt;
{{!}}-}}
{{#If:{{{opmerkingen|}}}|
! Opmerkingen:
{{!}} &lt;span style=&quot;font-size: small;  line-height: 1.2;&quot;&gt;{{{opmerkingen|}}}&lt;/span&gt;
{{!}}-}}
{{#If:{{{doelstelling|}}}|
! Doelstelling: 
{{!}} {{{doelstelling|}}}
{{!}}-}}
{{#If:{{{leesniveau|}}}|
! Leesniveau:
{{!}} {{{leesniveau}}} en hoger.
{{!}}-}}
{{#If:{{{voorkennis|}}}|
! Voorkennis:
{{!}} {{{voorkennis|}}}
{{!}}-}}
{{#If:{{{uitstapniveau|}}}|
! Uitstapniveau:
{{!}} {{{uitstapniveau|}}}
{{!}}-}}
{{#If:{{{bronnen|}}}|
! Bronnen en referenties:
{{!}} {{{bronnen|}}}
{{!}}-}}
{{#If:{{{infolinks|}}}|
! Infolinks:
{{!}} {{{infolinks|}}}
{{!}}-}}
{{#If:{{{laatstecontrole|}}}|
! Laatste controle:
{{!}} {{{laatstecontrole|}}}
{{!}}-}}
{{#If:{{{toevoeging|}}}|
! Laatste toevoeging:
{{!}} {{{toevoeging|}}}
{{!}}-}}
{{#If:{{{gerelateerd|}}}|
! Gerelateerde boeken:
{{!}} {{{gerelateerd|}}}
{{!}}-}}
{{#If:{{{WSBN|}}}|
! [[Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer|WSBN]]:
{{!}} {{{WSBN}}}  &lt;!--[[Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer#WSBN {{{WSBN}}}|{{{WSBN}}}]]--&gt;
{{!}}-}}
{{#If:{{{projectpagina|}}}|
! Projectpagina:
{{!}} {{{projectpagina|}}}
{{!}}-}}
{{#If:{{{licentie|}}}|
! Licentie:  
{{!}} {{{licentie|}}}
{{!}}-}}
{{#IfExist:bestand:{{{PDF|{{{1|}}}}}}.pdf|
! [[Help:Boeken|PDF]]:
{{!}} [[:Media:{{{PDF|{{{1|}}}}}}.pdf|Download]] • [[:bestand:{{{PDF|{{{1|}}}}}}.pdf|Details]]
{{!}}-}}
{{#IfExist:{{{print|{{{1}}}}}}/Printversie|
! [[Wikibooks:Printversie|Print]]:
{{!}} [[{{{print|{{{1}}}}}}/Printversie|Bekijk]] &lt;span style=&quot;font-size: small;&quot;&gt;(File ==&gt; Save page as...)&lt;/span&gt;}}
|}
|}
[[Categorie:Wikibooks:Boeken {{#If:{{{WSBN|}}}|met|zonder}} WSBN|{{{titel|}}}]]&lt;!-- NB Dit zet de _infobox_ in een cat, niet het boek! --&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
&lt;!-- boekenplank    --&gt;{{#If:{{{boekenplank|}}}|[[Categorie:{{{boekenplank}}}|{{SUBPAGENAME}}]]}}
&lt;!-- categorie      --&gt;{{#If:{{{categorie|}}} |[[Categorie:{{{categorie}}}|{{SUBPAGENAME}}]]}}
&lt;!-- category twee  --&gt;{{#If:{{{categorie twee|}}}|[[Categorie:{{{categorie twee}}}|{{SUBPAGENAME}}]]}}
{{Sjablooninfo|1=Zie [[Wikibooks:Infobox]] voor meer informatie.
:Kopieer het volgende en zet dit in de Wikibooks:Infobox/Naam van het boek
&lt;pre&gt;
{{Infobox
&lt;!-- Titel van het boek                      --&gt;| titel           = {{SUBPAGENAME}}
&lt;!-- Kies: 0, 25, 50, 75 of 100 (%)          --&gt;| voortgang       = 0
&lt;!-- Revisiedatum                            --&gt;| datum           = 
&lt;!-- Boekenplank                             --&gt;| boekenplank     = 
&lt;!-- Naslag, Instructie, Hobby, Handboek     --&gt;| boekentype      = 
&lt;!-- VWO, HBO, WO, Junior, etc               --&gt;| niveau          = 
&lt;!-- laag, middel, hoog                      --&gt;| activiteit      = 
&lt;!-- Datum eerste edit (datum maand jaar)    --&gt;| startdatum      = 
&lt;!-- zonder &quot;Gebruiker:&quot; Naam/Nick           --&gt;| redacteur       = 
&lt;!-- Gebruiker:Auteur 1|Auteur 1...          --&gt;| auteurs         = [[Gebruiker:&lt;naam&gt;|&lt;naam&gt;]]&lt;!-- per auteur, komma's ertussen --&gt;
&lt;!-- korte beschrijving                      --&gt;| beschrijving    = 
&lt;!-- info over boek, geen inhoud             --&gt;| opmerkingen     = 
&lt;!-- Doelstellingen, * voor elk punt         --&gt;| doelstelling    = 
&lt;!-- Bronnen                                 --&gt;| bronnen         = 
&lt;!-- benodigde voorkennis, * voor elk punt   --&gt;| voorkennis      = 
&lt;!-- Uitstapniveau - * voor elk punt         --&gt;| uitstapniveau   = 
&lt;!-- Links naar niet-inhoud-hfdstn           --&gt;| infolinks       = 
&lt;!-- laatste controle DD-MM-YYYY             --&gt;| laatstecontrole = 
&lt;!-- laatste toevoeging DD-MM-YYYY           --&gt;| toevoeging      = 
&lt;!-- Boek 1, etc                             --&gt;| gerelateerd     = 
&lt;!-- projectpagina                           --&gt;| projectpagina   = [[Overleg:{{SUBPAGENAME}}]]
&lt;!-- licentie                                --&gt;| licentie        = 
&lt;!-- Kleine afbeelding (&lt; 100x100)           --&gt;| thumb           = 
&lt;!-- Grote afbeelding als een cover          --&gt;| afbeelding      = 
&lt;!-- autom. als boek en titel gelijk         --&gt;| PDF             = 
&lt;!-- autom. voor &quot;Boek/Printversie&quot;          --&gt;| printversie     = 
&lt;!-- departement invullen                    --&gt;| departement     = 
&lt;!--                                         --&gt;| categorie       = 
&lt;!--                                         --&gt;| categorie twee  = 
&lt;!-- WSBN invullen                           --&gt;| WSBN            = 
}}&lt;/pre&gt;

&lt;!--
*** parameters uit de lijst verwijderd omdat ze niet werken: ***
&lt; !--                                        --&gt;| PDFcommentaar  = 
&lt; !--                                        --&gt;| printcommentaar= 
&lt; !--               [of leeg laten] ja       --&gt;| BvdM           = 
&lt; !--            [of leeg laten] maand       --&gt;| BvdMmaand      = 
&lt; !--             [of leeg laten] YYYY       --&gt;| BotMjaar       = 
****************************************************************
--&gt;

}}

==Subpagina's==
{{Subpagina's}}

[[Categorie:Sjablonen infobox| ]]
&lt;/noinclude&gt;
&lt;includeonly&gt;{{#If:{{{aantal|}}}|[[Categorie:Wikibooks:Test|1]]}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>959lopltkybixql2tjnttfhe5vuzj26</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categorie:Windows XP - inhoud</title>
    <ns>14</ns>
    <id>14027</id>
    <revision>
      <id>425316</id>
      <parentid>408671</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T08:54:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>425316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="410" sha1="rxvppvcxrqmvyog7cfem591nm6kfgv9" xml:space="preserve">{{Cat
|onderwerp=[[Windows XP]]
|detailomschrijving=
|broodkruimel= [[:Categorie:Alles|Alles]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek|Boek]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek naar thema|Boek naar thema]] &amp;rarr; [[:Categorie:Informatica|Informatica]] &amp;rarr; [[:Categorie:Software|Software]] &amp;rarr; [[:Categorie:Systeemsoftware|Systeemsoftware]] &amp;rarr; '''{{PAGENAME}}'''
|overig=
}}

[[Categorie:Systeemsoftware]]
[[Categorie:Inhoud]]</text>
      <sha1>rxvppvcxrqmvyog7cfem591nm6kfgv9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categorie:Windows Vista - inhoud</title>
    <ns>14</ns>
    <id>14030</id>
    <revision>
      <id>425317</id>
      <parentid>408688</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T08:54:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>425317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="415" sha1="bral0mnpwbhph0haj7t9lyv8londbl7" xml:space="preserve">{{Cat
|
|onderwerp=[[Windows Vista]]
|detailomschrijving=
|broodkruimel= [[:Categorie:Alles|Alles]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek|Boek]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek naar thema|Boek naar thema]] &amp;rarr; [[:Categorie:Informatica|Informatica]] &amp;rarr; [[:Categorie:Software|Software]] &amp;rarr; [[:Categorie:Systeemsoftware|Systeemsoftware]] &amp;rarr; '''{{PAGENAME}}'''
|overig=
}}

[[Categorie:Systeemsoftware]]
[[Categorie:Inhoud]]</text>
      <sha1>bral0mnpwbhph0haj7t9lyv8londbl7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categorie:Werken met MKVToolnix</title>
    <ns>14</ns>
    <id>15266</id>
    <revision>
      <id>425318</id>
      <parentid>411810</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T08:54:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>425318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="433" sha1="5nd6zg92rterjxssnmd03ega7cgopn4" xml:space="preserve">{{Boekcat
|onderwerp=[[Werken met MKVToolnix]]
|detailomschrijving= MKVToolnix is een klein softwarepakket om het aanmaken en bewerken van matroska bestanden.
|broodkruimel= [[:Categorie:Alles|Alles]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek|Boek]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek naar thema|Boek naar thema]] &amp;rarr; [[:Categorie:Informatica|Informatica]] &amp;rarr; [[:Categorie:Software|Software]] &amp;rarr; '''{{PAGENAME}}'''
|overig=
}}
[[Categorie:Software]]</text>
      <sha1>5nd6zg92rterjxssnmd03ega7cgopn4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikibooks:Infobox/OpenOffice.org</title>
    <ns>4</ns>
    <id>19984</id>
    <revision>
      <id>425288</id>
      <parentid>310708</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:09:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>lf</comment>
      <origin>425288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2562" sha1="mzoa76xbcxhzgbhmtjbvn5ewuao21mp" xml:space="preserve">&lt;!--             [Titel van het boek]       --&gt;{{Infobox|titel  = {{SUBPAGENAME}}
&lt;!--[Kies: 00%, 25%, 50%, 75% of 100%]      --&gt;| voortgang      = 50
&lt;!--                   [Revisiedatum]       --&gt;| datum          = 25 juli 2009
&lt;!--                    [Boekenplank]       --&gt;| boekenplank    = Multimediale wetenschappen
&lt;!-- [Naslag, Instructie, Hobby, Handboek]  --&gt;| boekentype     = 
&lt;!--             [laag, middel, hoog]       --&gt;| activiteit     = 
&lt;!--     [Datum eerste edit] DD-MM-YY       --&gt;| startdatum     = 29-10-04
&lt;!-- [zonder &quot;Gebruiker:&quot;] Naam/Nick        --&gt;| redacteur      = 
&lt;!--[[Gebruiker:Auteur 1|Auteur 1]]...      --&gt;| auteurs        = [[Gebruiker: Bernard van der Wees|Bernard van der Wees]], [[Gebruiker:Mattias.Campe| Mattias.Campe]]
&lt;!--             [korte beschrijving]       --&gt;| beschrijving   = ?
&lt;!--   [info over boek, geen inhoud]        --&gt;| opmerkingen    = 
&lt;!-- [Doelstellingen, * voor elk punt]      --&gt;| doelstelling   = 
&lt;!--                        [Bronnen]       --&gt;| bronnen        = 
&lt;!--    [VWO, HBO, WO, Junior, etc  ]       --&gt;| niveau         = 
&lt;!--[benodigde voorkennis, * voor elk punt] --&gt;| voorkennis     = 
&lt;!--[Uitstapniveau - * voor elk punt]       --&gt;| uitstapniveau  = 
&lt;!--  [Links naar niet-inhoud-hfdstn]       --&gt;| infolinks      = 
&lt;!--    [laatste controle] DD-MM-YYYY       --&gt;| laatstecontrole= 
&lt;!--  [laatste toevoeging] DD-MM-YYYY       --&gt;| toevoeging     = 
&lt;!--                  [[Boek 1]], etc       --&gt;| gerelateerd    = 
&lt;!--                  [projectpagina]       --&gt;| projectpagina  = [[Overleg:Portaal:OpenOffice.org]]
&lt;!--                       [licentie]       --&gt;| licentie       = 
&lt;!--  [Kleine afbeelding (&lt; 100x100)]       --&gt;| thumb          = 
&lt;!-- [Grote afbeelding als een cover]       --&gt;| afbeelding     = 
&lt;!--[autom. als boek en titel gelijk]       --&gt;| PDF            = 
&lt;!--                                        --&gt;| PDFcommentaar  = 
&lt;!-- [autom. voor &quot;Boek/Printversie&quot;]       --&gt;| printversie    = 
&lt;!--                                        --&gt;| printcommentaar= 
&lt;!--               [of leeg laten] ja       --&gt;| BvdM           = 
&lt;!--            [of leeg laten] maand       --&gt;| BvdMmaand      = 
&lt;!--             [of leeg laten] YYYY       --&gt;| BotMjaar       = 
&lt;!--           [departement invullen]       --&gt;| departement    = 
&lt;!--                                        --&gt;| categorie      = 
&lt;!--                                        --&gt;| categorie twee = 
&lt;!--                  [WSBN invullen]       --&gt;| WSBN           = nl-3-34-341-00009
}}</text>
      <sha1>mzoa76xbcxhzgbhmtjbvn5ewuao21mp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikibooks:Infobox/Computernetwerken voor gevorderden/Netwerkbekabeling</title>
    <ns>4</ns>
    <id>26657</id>
    <revision>
      <id>425292</id>
      <parentid>321085</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:18:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Erik Baas heeft pagina [[Wikibooks:Infobox/Netwerkbekabeling]] hernoemd naar [[Wikibooks:Infobox/Computernetwerken voor gevorderden/Netwerkbekabeling]]</comment>
      <origin>321085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3046" sha1="9dco4q9acmwmm06tweejuwfa3w0tfuq" xml:space="preserve">&lt;!--             [Titel van het boek]       --&gt;{{Infobox|titel  = {{SUBPAGENAME}}
&lt;!--[Kies: 00%, 25%, 50%, 75% of 100%]      --&gt;| voortgang      = 100
&lt;!--                   [Revisiedatum]       --&gt;| datum          = 
&lt;!--                    [Boekenplank]       --&gt;| boekenplank    = Informatica
&lt;!-- [Naslag, Instructie, Hobby, Handboek]  --&gt;| boekentype     = Instructie
&lt;!--             [laag, middel, hoog]       --&gt;| activiteit     = 
&lt;!--     [Datum eerste edit] DD-MM-YY       --&gt;| startdatum     = 12-01-11
&lt;!-- [zonder &quot;Gebruiker:&quot;] Naam/Nick        --&gt;| redacteur      = Johan Braeken
&lt;!--[[Gebruiker:Auteur 1|Auteur 1]]...      --&gt;| auteurs        = [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias Campe]]
&lt;!--             [korte beschrijving]       --&gt;| beschrijving   = Dit Wikibook gaat over netwerkbekabeling waar je als particulier of als KMO zou kunnen mee te maken krijgen:
&lt;!--   [info over boek, geen inhoud]        --&gt;| opmerkingen    = 
&lt;!-- [Doelstellingen, * voor elk punt]      --&gt;| doelstelling   = 
&lt;!--                        [Bronnen]       --&gt;| bronnen        =&amp;#32;
* http://oud.knudde.be/index.php?page_name=utp_kabel
* TRULOVE, JAMES., LAN wiring, 2de druk, McGraw-Hill., 2000, 551 pagina's. ({{ISBN|0071357769}})
* HELD, GILBERT., LAN testing and troubleshooting, 1ste druk, Wiley., 1996, 250 pagina's. ({{ISBN|0471958808}})
* Vele foldertjes van bedrijven actief in de netwerk-wereld: 3COM, Intel, IBM, Cabletron, Cisco, ...
&lt;!--    [VWO, HBO, WO, Junior, etc  ]       --&gt;| niveau         = 
&lt;!--[benodigde voorkennis, * voor elk punt] --&gt;| voorkennis     = 
&lt;!--[Uitstapniveau - * voor elk punt]       --&gt;| uitstapniveau  = 
&lt;!--  [Links naar niet-inhoud-hfdstn]       --&gt;| infolinks      = 
&lt;!--    [laatste controle] DD-MM-YYYY       --&gt;| laatstecontrole= 
&lt;!--  [laatste toevoeging] DD-MM-YYYY       --&gt;| toevoeging     = 
&lt;!--                  [[Boek 1]], etc       --&gt;| gerelateerd    = 
&lt;!--                  [projectpagina]       --&gt;| projectpagina  = [[Overleg:{{SUBPAGENAME}}]]
&lt;!--                       [licentie]       --&gt;| licentie       = 
&lt;!--  [Kleine afbeelding (&lt; 100x100)]       --&gt;| thumb          = [[Bestand:Ethernet_RJ45_connector_p1160054.jpg|100px]]
&lt;!-- [Grote afbeelding als een cover]       --&gt;| afbeelding     = [[Bestand:Utp_patch.gif]]
&lt;!--[autom. als boek en titel gelijk]       --&gt;| PDF            = 
&lt;!--                                        --&gt;| PDFcommentaar  = 
&lt;!-- [autom. voor &quot;Boek/Printversie&quot;]       --&gt;| printversie    = 
&lt;!--                                        --&gt;| printcommentaar= 
&lt;!--               [of leeg laten] ja       --&gt;| BvdM           = 
&lt;!--            [of leeg laten] maand       --&gt;| BvdMmaand      = 
&lt;!--             [of leeg laten] YYYY       --&gt;| BotMjaar       = 
&lt;!--           [departement invullen]       --&gt;| departement    = 
&lt;!--                                        --&gt;| categorie      = 
&lt;!--                                        --&gt;| categorie twee = 
&lt;!--           [WSBN nummer invullen]       --&gt;| WSBN           = nl-3-33-000-00002
}}</text>
      <sha1>9dco4q9acmwmm06tweejuwfa3w0tfuq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Engelse literatuur/William Wordsworth</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28392</id>
    <revision>
      <id>425272</id>
      <parentid>397035</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T18:26:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>lf</comment>
      <origin>425272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2114" sha1="6ju7aglr2t09g008a99zp52rw89q4h0" xml:space="preserve">{{Engelse literatuur}}
[[Bestand:Wikibooks-logo.svg|20px]] TIP: Zie ook het '''wikibook over [[William Wordsworth]]'''
----
[[Bestand:William Wordsworth 001.jpg|thumb|left|William Wordsworth in 1842, schilderij van Benjamin Robert Haydon]]
'''William Wordsworth''' ({{Wp|Cockermouth|Cockermouth}}, 7 april 1770 - {{Wp|Ambleside|Ambleside}}, 23 april 1850) was een belangrijk Engels dichter die met {{Wp|Samuel Taylor Coleridge|Samuel Taylor Coleridge}} aan de basis lag van het tijdperk van de {{Wp|romantiek (stroming)|romantiek}} in de Engelse literatuur met hun in 1798 gezamenlijk uitgegeven ''Lyrical Ballads''.

Als Wordsworths magnum opus wordt algemeen ''[[William Wordsworth/The Prelude Or Growth of a Poet's Mind|The Prelude]]'' genoemd, een lang semiautobiografisch gedicht over zijn vroege jaren, dat hij een aantal keren redigeerde en uitbreidde. Wordsworth was de Britse ''{{Wp|Poet Laureate|Poet Laureate}}'' van 1843 tot aan zijn dood in 1850.

== Bibliografie (selectie) ==
;Poëzie

*An Evening Walk (1793)
*Descriptive Sketches (1793)
*Borders (1795)
*[[William Wordsworth/Lines Composed a few miles above Tintern Abbey|Lines Written Above Tintern Abbey]] (1798)
*Lyrical Ballads (1798)
*Upon Westminster Bridge (1801)
*Intimations of Immortality (1806)
*Miscellaneous Sonnets (1807)
*Poems I-II (1807)
*The Excursion (1814)
*The White Doe of Rylstone (1815)
*Peter Bell (1819)
*The Waggoner (1819)
*The River Duddon (1820)
*Ecclesiastical Sketches (1822)
*Memorials of a Tour of the Continent (1822)
*Yarrow Revisited (1835)
*[[Gedichten uit de wereldliteratuur/The Prelude|The Prelude Or Growth of a Poet's Mind]] (1799/1805/1850)
*The Recluse (1888)
*The Poetical Works (1949)
*Selected Poems (1959)
*Complete Poetical Works (1971)
*Poems (1977)

;Proza

*Prose Works (1896)
*Literary Criticism (1966)
*Letters of Dorothy and William Wordsworth (1967)
*Letters of the Wordsworth Family (1969)
*Prose Works (1974)
*The Love Letters of William and Mary Wordsworth (1981)

;Essays

*Essay Upon Epitaphs (1810)

== Externe link ==
* [https://www.bartleby.com/145/ Complete Poetical Works]
{{Sub}}</text>
      <sha1>6ju7aglr2t09g008a99zp52rw89q4h0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425300</id>
      <parentid>425272</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T07:53:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J.Grandgagnage</username>
        <id>3610</id>
      </contributor>
      <comment>foute link</comment>
      <origin>425300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2126" sha1="ekp93azivkaa563dpe5azstn9sw56mq" xml:space="preserve">{{Engelse literatuur}}
[[Bestand:Wikibooks-logo.svg|20px]] TIP: Zie ook het '''wikibook over [[William Wordsworth]]'''
----
[[Bestand:William Wordsworth 001.jpg|thumb|left|William Wordsworth in 1842, schilderij van Benjamin Robert Haydon]]
'''William Wordsworth''' ({{Wp|Cockermouth|Cockermouth}}, 7 april 1770 - {{Wp|Ambleside|Ambleside}}, 23 april 1850) was een belangrijk Engels dichter die met {{Wp|Samuel Taylor Coleridge|Samuel Taylor Coleridge}} aan de basis lag van het tijdperk van de {{Wp|romantiek (stroming)|romantiek}} in de Engelse literatuur met hun in 1798 gezamenlijk uitgegeven ''Lyrical Ballads''.

Als Wordsworths magnum opus wordt algemeen ''[[William Wordsworth/The Prelude Or Growth of a Poet's Mind|The Prelude]]'' genoemd, een lang semiautobiografisch gedicht over zijn vroege jaren, dat hij een aantal keren redigeerde en uitbreidde. Wordsworth was de Britse ''{{Wp|Poet Laureate|Poet Laureate}}'' van 1843 tot aan zijn dood in 1850.

== Bibliografie (selectie) ==
;Poëzie

*An Evening Walk (1793)
*Descriptive Sketches (1793)
*Borders (1795)
*[[William Wordsworth/Lines Composed a few miles above Tintern Abbey|Lines Written Above Tintern Abbey]] (1798)
*Lyrical Ballads (1798)
*Upon Westminster Bridge (1801)
*Intimations of Immortality (1806)
*Miscellaneous Sonnets (1807)
*Poems I-II (1807)
*The Excursion (1814)
*The White Doe of Rylstone (1815)
*Peter Bell (1819)
*The Waggoner (1819)
*The River Duddon (1820)
*Ecclesiastical Sketches (1822)
*Memorials of a Tour of the Continent (1822)
*Yarrow Revisited (1835)
*[[William Wordsworth/The Prelude Or Growth of a Poet's Mind|The Prelude Or Growth of a Poet's Mind]] (1799/1805/1850)
*The Recluse (1888)
*The Poetical Works (1949)
*Selected Poems (1959)
*Complete Poetical Works (1971)
*Poems (1977)

;Proza

*Prose Works (1896)
*Literary Criticism (1966)
*Letters of Dorothy and William Wordsworth (1967)
*Letters of the Wordsworth Family (1969)
*Prose Works (1974)
*The Love Letters of William and Mary Wordsworth (1981)

;Essays

*Essay Upon Epitaphs (1810)

== Externe link ==
* [https://www.bartleby.com/145/ Complete Poetical Works]
{{Sub}}</text>
      <sha1>ekp93azivkaa563dpe5azstn9sw56mq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Manifest van de angst/Hoofdstuk 1: Tovertuin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29409</id>
    <revision>
      <id>425284</id>
      <parentid>414071</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T18:56:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>lf</comment>
      <origin>425284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31818" sha1="74vefpvd7uy3g0v3b6ix0p9g2n60tew" xml:space="preserve">[[Bestand:Arno Breker, Prometheus(1934).jpg |thumb|right|250px| Bij de toebedeling van gaven, overlevingsinstincten en verdedigingsmiddelen door de Griekse goden kwam de mens er bekaaid van af. {{Wp|Prometheus|Prometheus}} stal het vuur bij de Olympische goden en schonk het aan de mensen, om metaal te bewerken en een technische beschaving te ontwikkelen. Prometheus wordt geassocieerd met techniek. Hij wordt voorgesteld als een leraar en uitvinder, die de mensen respect bijbrengt en hen vooruit leert zien: zijn naam is 'de vooruitdenkende'. Oppergod {{Wp|Zeus|Zeus}} straft Prometheus met de 'wrekende gerechtigheid' (nemesis) en kluisterde hem aan de berg {{Wp|Kaukasus}} waar een adelaar elke dag zijn lever at. 's Nacht groeide de lever aan. De nemesis moest eeuwig duren maar {{Wp|Herakles|Herakles}} bevrijdde hem tijdens zijn elfde werk. De vuurdomesticatie kent een lange voorgeschiedenis: 1. fysiek is het het rechtop lopen een voorwaarde, want men moet zijn handen vrij hebben om het vuur te dragen, 2. mentaal was het vermogen om vooruit te denken van belang zodat er altijd brandstof was en 3. sociaal gezien bracht het vuur mensen samen en en het bracht een leerproces op gang.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;GOUDSBLOM J. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhof, Amsterdam, 1997, p. 58.&lt;/ref&gt;]]

{{Citaat|Ik weet zeker dat ze me kippen leerde slachten of me opdroeg het lijk van het meisje te helpen wassen om me erop te wijzen dat een mens niet eeuwig aan de poort van de eindeloosheid en haar stralende panorama’s kan blijven dralen.|Terugblik op een kindertijd {{Wp|1914|1914}}.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;{{Wp|Erwin Mortier|MORTIER ERWIN}}. ''Godenslaap.'' De Bezig Bij, Amsterdam, 2009, p. 212.&lt;/ref&gt;}}

Achttien zijn ze. Een aula vol, ergens begin oktober. Het jaartal maakt niet zoveel uit. Onwennig, net als het weer. “Wie in deze klas kan een kip slachten?” “Een konijn vellen?” “Wie zag dode mensen?” “Lijken?” “Kadavers?” “Wie maakte ooit een geboorte mee?” Bij de vragen waarmee hij de les opent, laat hij de studenten handen opsteken. Ze vinden de vragen even fascinerend als schokkend en raken er even het noorden bij kwijt. De eenentwintigste-eeuwse rationele westerling, die ongeveer één derde van zijn leven op schoolbanken plaatsneemt en studeert onder {{Wp|kunstlicht|kunstlicht}}, via {{Wp|internet|internet}} en {{Wp|satelliet|satelliet}}beelden op pc-schermen, logische verklaringen gebruikt, sociologische modellen en fysische wetten bestudeert in een {{Wp|globalisering|globaliserende}} airco- en netwerkomgeving, heeft weinig benul hoe het leven is in de oude, {{Wp|Agrarische samenleving|agrarische wereld}}, die drijft op het ritme van dagen en nachten, weken, maanden en seizoenen, een wereld waar de natuurelementen zowel een kans als een bedreiging zijn, een wereld waar de natuurelementen de enige constante zijn.

Vergeet de ''{{Wp|Bright_Lights,_Big_City_(film)|Bright lights, big city}}'' en de {{Wp|Donald Fagen|Donald Fagen}}-(j)achtige {{Wp|The Matrix|matrixwereld}} van het {{Wp|lesrooster|lesrooster}}, het uurrooster, het arbeidsschema, de vertrek- en aankomsttijden van treinen en metro’s en probeer deze historische inleefoefening. Keer terug naar een wereld waarin de vuurvaardige, taalgebruikende, vooruit denkende en samenwerkende mens zich onderscheidt van zijn naasten, de dieren die overleven op drie elementen: water, lucht en aarde. Als die eeuwenoude soortgenoten het vierde element leren beheersen, komt de evolutie op kruissnelheid: de voedselbereiding, het ontginnen van gronden, dieren op afstand houden… behalve de toegenomen veiligheid creëert de {{Wp|Vuur|vuurdomesticatie}} het sociale en het culturele leven. Vuur brengt mensen bij elkaar en is aldus sociaal. Het zet mensen aan om de vuurvaardigheid door te gegeven. En dat is cultuur. Bij de jacht op {{Wp|Mammoeten|mammoeten}} en {{Wp|Holenbeer|holenberen}} gebruikt hij werpwapens, verplaatst hij vuur, leeft hij in groep, hij denkt vooruit en communiceert.

Hier, in dit vroege {{Wp|paleolithicum|paleolithicum}} is de {{Wp|jager-verzamelaar|jager-verzamelaar}} een meesterlijk {{Wp|roofdier|roofdier}} die het biologisch evenwicht in zijn omgeving niet verstoort. Geleidelijk aan verandert dat tot de mens diepgaand de omgeving beheerst. De toenemende beheersing van het vuur en de technologie, en de beheersing van de planten- en dierenwereld, verhoogt de menselijke afhankelijkheid en kwetsbaarheid. Die kwetsbaarheid zal hij angstvallig verborgen houden, want de vuur- en dierafhankelijkheid zijn de achillespees van de (huidige) samenleving.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Wie vuur zegt, denkt aan gezelligheid of aan natuurrampen. {{Wp|Kerncentrale|Kerncentrales}}, de {{Wp|Elektriciteitscentrale|elektriciteitsdistributie}} en hun afgeleiden blijven buiten beeld. Wie aan dieren denkt, denkt aan huisdieren of exotische beesten. Veefokkerijen, kippenkwekerijen en de {{Wp|Abattoir|abattoirs}} blijven onbelicht, tenzij bij een {{Wp|gekke koeienziekte|gekke koeienziekte}} die een {{Wp|morele paniek|morele paniek}} oproept. Dat de {{Wp|veeteelt|veeteelt}} veertig procent meer bijdraagt aan het {{Wp|broeikaseffect|broeikaseffect}} dan de transportsector en de hoofdoorzaak is van de {{Wp|klimaatverandering|klimaatverandering}} zeggen we ook liever niet.&lt;/ref&gt;

[[Bestand:Thomas Robert Malthus.jpg|thumb|right|250px|In {{Wp|1798|1798}} publiceerde {{Wp|Thomas Malthus|Thomas Malthus}} zijn ''Essay over het Principe van Bevolking'' waarin hij de {{Wp|demografische transitie|demografische transitie}} beschrijft en voorspelde dat de bevolkingsgroei de voedseltoelevering zou overtreffen. Hij baseerde zich op het idee dat de bevolking meetkundig stijgt (2 x 2 x 2 x 2) terwijl de voedselproductie rekenkundig (2 + 2 + 2 + 2) groeit in dezelfde tijdspanne. De daling van de hoeveelheid voedsel per persoon leidt tot een catastrofe. Volgens Malthus kan zelfbedwang, {{Wp|contraceptie|contraceptie}} en {{Wp|abortus|abortus}} de {{Wp|catastrofe|catastrofe}} vermijden.]]

= Waarom priesters voor krijgers komen =

{{Citaat|De religie is de zucht van de in benauwenis verkerende creatuur, het gemoed van een harteloze wereld, zoals zij de geest van de geestloze toestanden is. {{Wp|Opium van het volk|Zij is de opium van het volk.}}|{{Wp|Karl Marx|Karl Marx}}}}


{{Citaat|Het lijkt erop dat de {{Wp|agrarische revolutie}} samenging met een religieuze revolutie. {{Wp|Jager-verzamelaars}} plukten en achtervolgden wilde planten en dieren, die beschouwd konden worden als gelijkwaardig aan ''{{Wp|Homo sapiens}}''. Het feit dat de mens op schapen joeg maakte schapen niet inferieur aan de mens, net zomin als het feit dat tijgers op mensen joegen de mens inferieur maakte aan tijgers. Wezens communiceerden rechtstreeks met elkaar en kwamen met het nodige geven en nemen uit op de regels die golden in hun gedeelde leefgebied. Maar boeren bezaten en manipuleerden planten en dieren en konden zich natuurlijk niet verlagen tot onderhandelingen met hun bezittingen. Het eerste religieuze effect van de agrarische revolutie was dus dat planten en dieren van gelijkwaardige leden van een spirituele Ronde Tafel veranderden in {{Wp|Bezit|bezit}}. 

Dat creëerde echter wel een groot probleem. Boeren wilden misschien de absolute controle over hun schapen, maar ze wisten maar al te goed dat die controle beperkt bleef. Ze konden de schapen opsluiten binnen omheiningen, rammen {{Wp|castreren}} en selectief te werk gaan bij het fokken van {{Wp|Ooi|ooien}}, maar ze konden niet zorgen dat hun beesten gezonde lammeren verwekten en wierpen en ze konden ook de uitbraak van de dodelijke dierziekten niet tegengaan. Hoe moesten ze de productiviteit van hun kuddes dan waarborgen?

Een belangrijke theorie over de oorsprong van de goden voert aan dat goden belangrijk werden omdat ze een oplossing voor dit probleem boden. Goden zoals de {{Wp|vruchtbaarheid|vruchtbaarheidsgodin}}, de {{Wp|hemelgod}} en de medicijngod traden op de voorgrond toen planten en dieren hun uitdrukkingsvermogen verloren, en de belangrijkste rol van de goden was die van tussenpersoon tussen mensen en de woordeloze planten en dieren. Oude {{Wp|Mythologie|mythologieën}} vormen in wezen een juridisch contract waarin mensen eeuwige toewijding aan de goden beloofden in ruil voor heerschappij over planten en dieren, waarbij de eerste hoofdstukken van het {{Wp|Genesis (boek)|boek Genesis}} een perfecte illustratie vormen.|{{Wp|Yuval Noah Harari|YUVAL NOAH HARARI}}. ''Sapiens'', p. 228.}}

De {{Wp|neolithische revolutie|neolithische revolutie}}, een begrip van {{Wp|Vere Gordon Childe|Vere Gordon Childe}}, duidt de overgang van het nomadische naar het sedentaire bestaan aan, waarbij de economie zich vooral baseert op landbouw en veeteelt. 11.000 jaar terug dwingt de {{Wp|klimaatsverandering|klimaatsverandering}} het kudderoofdier mens tot aanpassing. De opwarming verandert {{Wp|fauna|fauna}} en {{Wp|flora|flora}} en het laat niet langer de jacht die de wijfjesdieren spaart toe. Integendeel. De overbejaging leidt tot het uitsterven van de {{Wp|Mammoet|Mammoet}} of het wegtrekken van diersoorten. {{Wp|Rendieren|Rendieren}} trekken noordwaarts, gevolgd door mensengroepen. Daar, in Noord-Europa, Azië en Amerika houden ze vast aan die traditionele jacht en visvangst, tot de recente klimaatcrisis hen als slachtoffer treft. Andere groepen passen zich aan. De petieterige, snelle prooien in een gematigd en bosrijk klimaat vragen een andere {{Wp|jacht|jacht}}: de mens organiseert zich in kleinere eenheden, verbetert zijn {{Wp|Pijl|pijl}} en {{Wp|Boog (wapen)|boog}} en domesticeert de {{Wp|Wolf_(dier)|wolf}} als voorganger van de {{Wp|hond|hond}}. Maar de jacht volstaat niet langer om te overleven.

In deze context opent de vroeg antieke wereld haar dorpspoorten. De {{Wp|parochie|parochie}} en het {{Wp|gehucht|gehucht}}, plaatsen zich midden in de wilde natuur als landbouwgemeenschappen. Waarschijnlijk ontstaan de eerste dorpen nabij gebieden met wilde granen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Wilde granen hebben een vergelijkbare plantdichtheid als hun gecultiveerde variant en zijn rijker aan proteïnen. In West-Azië en Europa gaat het om graan, in Afrika is dit sorghum, in Amerika maïs, in Azië rijst.&lt;/ref&gt; Gewassen verbouwen gebeurt niet instinctmatig. Het is een langzaam leren op het ritme van {{Wp|seizoenen|seizoenen}} en jaren, en dat in een tijd zonder jaartelling. Die tijdsbepaling is aanvankelijk niets anders dan zich herhalende ervaringen, gemeten met de zon, de maan en de sterren die uiteindelijk tot een {{Wp|kalender|kalender}} leiden. De kennis behoort toe tot getalenteerde groep met een goed waarnemingsvermogen en enkel hun geheugen als kennisdrager. Die groep groeit uit tot de {{Wp|Priester|priesterkaste}}. In oorsprong zijn ‘{{Wp|Hiërarchie|hiërarchie’}} en ‘priesterbestuur’ synoniemen. Als centrale figuren interesseren ze zich in hoe planten, dieren én mensen het best gedijen. De oogst is afhankelijk van de natuur (onbeïnvloedbaar, maar in rekening te brengen) en de arbeidscultuur (beïnvloedbaar). Priesterfiguren hebben dit inzicht en pogen de natuurlijke en menselijke gevaren te beheersen. Hun kennis en inzicht focust op ziektes bij planten en dieren, hoe ze te voorkomen of ze te genezen, ze leren periodes van droogte of regen voorspellen, ‘wijzen’ parasieten en onkruid aan en leggen uit hoe het te verdelgen. Ze instrueren, beïnvloeden en dwingen mensen om de pijnlijke gevolgen van het fout zaaien of het te vroeg oogsten, het slecht bewaren of het fout verdelen, te vermijden. En dan is er de mens als gevaar: nalatigheid, luiheid, gulzigheid en hebzucht. Hoe zet je iedereen aan het werk? Hoe voorkom je dat de gulzige na de oogst niets overlaat? Collectieve {{Wp|rituelen|rituelen}} starten en beëindigen de gulzigheid: een oogstfeest in het najaar, het {{Wp|vasten|vasten}} in het voorjaar (als de voorraden bijna op zijn), een {{Wp|paasfeest|paasfeest}} bij de geboorte van de jonge malse lammeren… Het verbod op schaars voedsel (runderen in het {{Wp|Hindoeïsme|Hindoeïsme}}, varkens in het {{Wp|Jodendom|Jodendom}} en de {{Wp|Islam|islam}}) kadert in deze context. Godsdienstige rituelen disciplineren planten, dieren én mensen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;De offerande vindt zijn oorsprong in het feit dat priesters afhankelijk zijn van de gelovigen. Het offer verdwijnt in hun maag.&lt;/ref&gt;

= Een kwetsbaar en noest bestaan =

{{Citaat|En gij zult niet begeeren uws naasten vrouw, en zult u niet laten gelusten uws naastens huis, noch zijnen dienstknecht noch zijne dienstmaagd, zijnen os noch zijnen ezel, noch iets dat uws naasten is.|{{Wp|Decaloog|Decaloog}}}}

In West-Europa ontstaat vanaf de {{Wp|negende eeuw|negende eeuw}} (na de {{Wp|volksverhuizingen|volksverhuizingen}}) een {{Wp|Sedentaire revolutie|sedentaire landbouw}}. Sociaal-religieus gedrag zoals vlijt, zuinigheid en gemeenschapszin garanderen de voedselproductie, de conservering en de consumptie. De opgedreven graan- en vleesproductie (via domesticatie) resulteren in:
# een dieetvariatie (zuivel, fruit, groenten)&amp;nbsp;&lt;ref&gt;In een eerste fase is er een dieetreductie. Voedselverzamelaars hebben een menukaart met ingrediënten van 150 planten en zes dieren. Boeren doen het met acht planten en twee dieren. De voedingswaarde van graan is lager dan die van fruit, knollen, noten of vlees.&lt;/ref&gt;
# een textielvariatie (wol, linnen, katoen)
# de ontwikkeling van {{Wp|keramiek|keramiek}} (bewaren en koken)
# specialisaties (weven, pottenbakken, boeren, jagen)
# handel (door het zoutarme dieet)
# eigendom (land, vee, huis en gerief) en armoede

Deze gemeenschappen zijn arbeidsintensiever én kwetsbaarder dan {{Wp|Nomade|nomadische gemeenschappen}}. Om te overleven in schaarste, overtreft het productieniveau de directe behoefte. Dit vraagt opslag, bewaring en verdeling, een systeem dus. De voedseltoename veroorzaakt een {{Wp|Demografie|bevolkingsstijging}} en een samenleving die nog kwetsbaarder is dan voorheen, de zogenaamde {{Wp|Malthusiaanse spanning|Malthusiaanse spanning}}. Gemeenschappen die getroffen worden door een misoogst zoeken hun toevlucht tot individuele of collectieve {{Wp|bedelarij|bedelarij}}, {{Wp|plundering|plundering}}, {{Wp|Diefstal|dieverij}} of {{Wp|Bandiet|banditisme}}. Gemeenschappen die productief zijn, kunnen kinderhuwelijken als legitiem gaan beschouwen, om sneller tot een demografisch overschot te komen en aldus krijgers te 'produceren'. Jongens laten huwen als ze vijftien zijn, verkleint de generatiekloof en vergroot de jonge, beïnvloedbare en strijdbare bevolking. Mohammed huwde een meisje van zes en consumeerde het huwelijk toen ze negen was. Hij legitimeerde zodoende de kinderhuwelijken die bij IS en in het huidige Irak en Jemen gebruikelijk zijn.&amp;nbsp;&lt;ref&gt; Zie hiervoor HIRSI ALI A. ''Ketters. Pleidooi voor een hervorming van de Islam,'' Augustus, Antwerpen, 2015, p. 97 &amp; 114.&lt;/ref&gt;  Aanvankelijk, als de eerste sedentaire gemeenschappen ontstaan, zijn er niet veel kapers op de kust: er is weinig te plunderen en er zijn weinig gemeenschappen. Dat maakt het aannemelijk dat de priesters voor de krijgers komen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;{{Wp|Joop Goudsblom|GOUDSBLOM J.}} ''Het regime van de tijd.'' Meulenhoff, Amsterdam, 1997.&lt;/ref&gt; Bovendien speelt religie een rol in de prille eigendomsverhoudingen. Het {{Wp|Tien geboden|tiende gebod}} van de {{Wp|decaloog|decaloog}} inventariseert het vroege bezit en hoe er mee om te gaan: ‘En gij zult niet begeeren uws naasten vrouw, en zult u niet laten gelusten uws naastens huis, noch zijnen dienstknecht noch zijne dienstmaagd, zijnen os noch zijnen ezel, noch iets dat uws naasten is.’ De plicht de buren in het oog te houden, helpt hierbij. ‘Geen zedenmeester zo effectief als de mening van de buren’ schrijft een predikant.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;{{Wp|Joop Goudsblom|GOUDSBLOM J.}} ''Het regime van de tijd.'' Meulenhoff, Amsterdam, 1997, p. 187.&lt;/ref&gt; In die tijd is er weinig plaats voor {{Wp|privacy|privacy}} overdag: mensen leven dicht op elkaar. Privacy behoort toe aan de nacht.

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:800 height:100
PlotArea = width:720 height:45 left:65 bottom:20
AlignBars = justify

Colors =
 id:time value:rgb(0.7,0.7,1) #
 id:period value:rgb(1,0.7,0.5) #
 id:span value:rgb(0.9,0.8,0.5) #
 id:age value:rgb(0.95,0.85,0.5) #
 id:era value:rgb(1,0.85,0.5) #
 id:eon value:rgb(1,0.85,0.7) #
 id:filler value:gray(0.8) # background bar
 id:black value:black

Period = from:400 till:1600
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:400
ScaleMinor = unit:year increment:10 start:400

PlotData =
 align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line, black) width:15 shift:(0,-3)

 bar:Europe color:era
 from: 476 till: 1000 text:[[Vroege Middeleeuwen]]
 from: 1000 till: 1300 text:[[Hoge Middeleeuwen]]
 from: 1300 till: 1453 text:[[Late Middeleeuwen]]
 bar:&amp;nbsp; color:age
 from: 1400 till: 1600 text:[[Renaissance]]
&lt;/timeline&gt;

[[Bestand:Great Fire London.jpg|thumb|right|250px|In de vroege morgen ergens begin september {{Wp|1666|1666}} brandt een Londense bakkerij uit. Het wordt één van de ergste vuren in de geschiedenis, beschreven als ‘{{Wp|De grote brand van Londen|The Great Fire}}.’ Tien dagen lang zou het {{Wp|hellevuur|hellevuur}} in {{Wp|Londen|Londen}} in dit symbolische jaar branden.]]

[[Bestand:Franks expansion.gif|thumb|250px|De ontwikkeling van het Frankische Rijk van 481 tot 870. De veroveringen van {{Wp|Karel de Grote|Karel de Grote}} waren zo gigantisch dat men meende dat hij het {{Wp|West-Romeinse Rijk|West-Romeinse Rijk}} in ere herstelde. De kroning van Karel de Grote tot Keizer door de Paus in 800 zou het rijk niet bij elkaar houden. De Frankische traditie om het rijk op te delen tussen de koningszonen maakte dat het rijk maar voor even verenigd was. Het werd aanvankelijk in stand gehouden door lucratieve oorlogen en plunderingen, maar de gebiedsuitbreidingen maakte verdere plundertochten onmogelijk en nam de loyaliteit van de adel weg. Na de dood van Karel de Grote in 814 zou het rijk uiteenvallen in drie koninkrijken met diverse {{Wp|feodale|feodale}} staatjes.]]

[[Bestand:Steuben - Bataille de Poitiers.png|thumb|250px|Carl von Steuben (1788–1856) schildert de {{Wp|Slag bij Poitiers (732)|Slag bij Poitiers}} in 1837. Hier zou de stijgbeugel &quot;uitgevonden&quot; zijn, in oktober {{Wp|732|732}}. Frankische ruiters ondervonden dat ze vast in het zadel zaten om hun bijlen en tweesnijdende zwaarden rond te zwaaien, zonder hun evenwicht te verliezen. Hun haaksperen drukten de Moorse schilden weg zonder dat ze van hun paard vallen. Het schilderij hangt tegenwoordig in {{Wp|Versailles (paleis)|Versailles}}.]]

= Angst voor het duister: ‘A good darkie’ =
{{Citaat|De eerste persoon die ik ontmoet, zal sterven of zijn geld afgeven, want de nachten zijn nu duister; en ik ben vastbesloten dat voordeel te benutten.|Philip Thomas}}
{{Citaat|De goede mensen houden van de dag, de slechte van de nacht.|Frans spreekwoord.}}

In deze agrarische, onzekere en gewelddadige wereld heeft de mens nauwelijks greep op de dingen en is er een radikale scheiding tussen dag en nacht. Heggen, hekken en bomen - natuurlijke oriëntatiepunten - leiden in de nacht een eigen leven. Mensen en meubels zien er anders uit. Honden en wolven lijken op elkaar en {{Wp|Nachtwakersstaat|Nachtwakers}} roepen op hun ronde om het uur hun nachtspreuken. Niet dat elke cultuur nachtangst heeft, {{Wp|Vikingen|Vikingen}} houden van nachtelijke aanvallen, maar de Westerse afkeer van het donker wordt pas weggenomen met het {{Wp|rationalisme|rationalisme}} van de {{Wp|17de eeuw|17de eeuw}}, de {{Wp|Verlichting (stroming)|verlichting}} in {{Wp|18de eeuw|18de eeuw}}, de professionele {{Wp|politie|politie}} in de {{Wp|19de eeuw|19de eeuw}}) en het {{Wp|elektrisch licht|elektrisch licht}} in de {{Wp|20ste eeuw|20ste eeuw}}.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;EKIRCH R. ''Nacht en ontij. Een geschiedenis van het duister.'' De Bezige Bij, Amsterdam, 2006.&lt;/ref&gt; In dit vroege magische en symbolische tijdvak houdt de controle van het centrale gezag immers op als de schaduwen langer worden en de zon onder de horizon zinkt. Geestelijke en seculiere functionarissen stoppen dan hun arbeid. Het kerkelijke en statelijke toezicht is in de nachtelijke duisternis buiten werking. Uilen klapwieken als voorbode van de {{Wp|dood|dood}} over bos en akker, scheren langs {{Wp|stadswallen|stadswallen}} en door dorpsstegen. Ze krijsen als samenzweerders en jagen muizen en mensen de daver op het lijf. De nacht valt niet, hij overvalt. Hij berooft de reiziger van het zintuig waar hij het meest beroep op doet.

De {{Wp|avondklok|avondklok}} kondigt het sluiten van de poorten aan. Het woord {{Wp|clochard|'clochard'}} kent er zijn oorsprong: wie geen onderdak meer vindt. Grendels en {{Wp|Slot (sluiting)|sloten}} schuiven dicht. Kaarsen flakkeren en spetteren, roken en stinken in kleine halfduistere binnenkamers. {{Wp|Brand|Brand}} ligt op de loer en wapens binnen handbereik. Voor de biddende en slapende massa begint de kwelling. De onvermijdelijke angst is een overlevingsstrijd: de boer biedt het hoofd aan dieven, soldaten en bestrijdt het onbekende met hardhandig en verbaal geweld. Wapendracht (messen, spiesen, bogen, zwaarden), {{Wp|vreemdelingenhaat|vreemdelingenhaat}} (of is het dorpspatriottisme?) en schunnig taalgebruik, magie en toverij maken evenveel deel uit van het dagelijks leven als water en brood, de vuiligheid en de stank. Voor spoken, heksen en demonen, voor indringers, dieven en struikrovers, voor plunderaars, kinderlokkers en moordenaars begint ‘a good darkie’, de ideale nacht om te roven, te bezweren en te stelen, om de {{Wp|sabbat|sabbat}} te vieren of te moorden. In deze magische, agrarische, onzekere, gewelddadige en symbolische wereld heeft de mens nauwelijks greep op de dingen en zeker niet op 'de tijd'. In de middeleeuwen is er geen klok die de tijd ‘minutieus’ indeelt, er is enkel het gebed: de {{Wp|Metten (gebed)|metten}} rond middernacht, het {{Wp|Lof_(plechtigheid)|lof}} om drie uur 's morgens, de {{Wp|Metten (gebed)|metten}} bij het ochtendgloren, de {{Wp|Vespers|vespers}} om zes uur ’s avonds en de {{Wp|Completen|completen}} tegen bedtijd. Het zijn de “getijden des daags” zoals de mediëvist {{Wp|Johan Huizinga|Johan Huizinga}} het in zijn ‘{{Wp|Herfsttij der middeleeuwen|Herfsttij der middeleeuwen}}’ uitdrukt. De zes weekdagen en een rustdag structureren het {{Wp|scheppingsverhaal|scheppingsverhaal}} en verklaren de weekcycli. Achter die indeling steekt ervaring en observatie van geleerde enkelingen waarvan de middeleeuwer de herkomst nauwelijks kent. De tijdsmeting en de geschiedenis baseren zich op de cyclus. Zon en sterren zijn de wijzers op het uurwerk van de natuur, ze wijzen naar kerkelijke sacramenten, jaarfeesten of heiligendagen. Daardoor heeft de middeleeuwse geschiedenis een praktische component. De geschiedenisstudie beperkt zich tot de lezende en schrijvende elite: adel, geestelijkheid en niet te vergeten de tovenaars of tovenaressen (het begrip heks is van latere oorsprong). Zij verzamelen kennis en beslissen op basis van hun ervaring en hun inzichten (die alleen bij te houden zijn door het geschreven woord) wanneer boeren bijvoorbeeld mogen zaaien of oogsten.

= Angst voor armoede (1): Charitas =
[[Bestand:Samuel Erewhon Butler-02.jpg|thumb|right|250px|Samuel Butler (1835-1902) schreef ''Erewhon'' als het omgekeerde van 'Nowhere', een satirisch utopia waar ziekte misdaad is, godsdienst een geldsysteem en scholing onderdrukking. Profetisch verbannen de Erewhoniërs alle machines uit hun republiek, omdat ze bang zijn dat die meester worden.]]


[[Bestand:Lier Zimmertoren dial lossless crop.jpg|thumb|right|250px|Na de Middeleeuwen krijgt de mens steeds meer grip op de werkelijkheid én ja, zelfs het ongrijpbare, de tijd. De &quot;Jubelklok&quot; in de {{Wp|Zimmertoren|Zimmertoren}} symboliseert dit met de {{Wp|klok (tijd)|klok}}, {{Wp|maanfase|fasen van de maan}}, de {{Wp|cyclus van Meton|cyclus van Meton}}, de {{Wp|epacta|epacta}} en de {{Wp|tijdsvereffening|tijdsvereffening}}, de {{Wp|Dierenriem|zodiac}}, de {{Wp|zonnecyclus|zonnecyclus}} en de {{Wp|zondagsletter|zondagsletter}}, de week, de {{Wp|globe|globe}}, de maanden, de {{Wp|Datum (dagtekening)|datum}}, de seizoenen, de {{Wp|Getijde (waterbeweging)|getijden}} en de {{Wp|schijngestalten|schijngestalten}} van de {{Wp|maan|maan}}.]]

{{Citaat|You may say it is your misfortune to be criminal: I answer that it is your crime to be unfortunate.|{{Wp|Samuel Butler (romanschrijver)|Samuel Butler}} in Erewhon.}}

; Veiligheidsmechanismen
De arme wil ondanks zijn schaarste leven. Hij wendt zich tot de rijke die hij besteelt, bebedelt of als werkgever ziet. En de rijkaard heeft de arme nodig om zich te distantiëren, zijn voorsprong te tonen of omwille van zijn arbeidskracht in bepaalde seizoenen. Arm en rijk zijn {{Wp|Dialectiek|dialectisch}} verbonden. {{Wp|Nomaden|Nomaden}} kennen weinig surplus en zijn egalitairder dan sedentairen. Vrijgevigheid lost de armoede niet op. {{Wp|Bisschoppen|Bisschoppen}} die in de vroege middeleeuwen op pad gaan, houden met honden opdringerige armen van zich weg omdat ze er het leven zouden bij laten. In {{Wp|585|585}} verbiedt het {{Wp|Frankische Rijk|Frankische}} concilie van Mâcon het gebruik en maakt plaats voor een aanvaardbare surplusherverdeling: iedereen staat {{Wp|Tienden|een tiende}} van zijn inkomen aan de schatkist van de bisschop af. Een deel hiervan gaat naar de {{Wp|Armenhuis|armenhuizen}}.
Armoede is driedubbel paradoxaal.

# Het verwijst het naar een tekort in een omgeving met overschot.
# Armen zijn inzetbaar als arbeider of gevaarlijk als rover, ze zijn bruikbaar én bedreigend.
# Armoede is het probleem van arm én rijk.

Om zich te beschermen, ontwikkelen de rijken twee veiligheidsmechanismen. Enerzijds zijn er regels voor het beschermen van grond, voorraden en gereedschap zoals {{Wp|eerbied|eerbied}} en {{Wp|respect|respect}}, {{Wp|Predicaat|predicatie}} en vermaan, {{Wp|Enclosure|enclosure}} en uitsluiting, {{Wp|moord|moord}} en {{Wp|doodslag|doodslag}}, {{Wp|Niet-aanvalsverdrag|niet-aanvalsverdragen}} en {{Wp|oorlog|oorlog}}). Anderzijds is er de herverdeling van het surplus, zonder de productie- en bewaarregels te wijzigen. Om tot een redelijke herverdeling van het surplus te komen zijn er drie moeilijkheden te overwinnen:

# Hoe betrek je ''alle'' rijkaards?
# Hoe verdeel je de lasten evenwichtig?
# En, hoe zorg je dat de meerderheid de regels respecteert?

De collectieve actie resulteert in een arsenaal van vrijwillige en collectieve liefdadigheid onder toezicht van geestelijken. De christenplicht (of is het religieuze dwang?) vermijdt dat armen overgaan tot misdaad en zorgt voor een flexibel inzetbaar arbeidsreservoir. Het seizoen en de oogstomvang zijn variabelen. Wie armen is de winter laat sterven of hen wegstuurt, komt in de zaaitijd handen tekort. Verder is liefdadigheid een verzekering tegen eigen een potentiële eigen tegenslag en vermijdt het ziektes bij de armen. Zieke armen zijn een gevaar voor de gemeenschap.
Schommelende de voedselprijzen, een {{Wp|epidemie|epidemie}}, een misoogst of een oorlog verstoren het evenwicht tussen arm en rijk. Het dorp doet zijn voordeel met het verminderen van de charitas en het verstoten van armen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Kloosters of feodale hoven nemen soms armen op bij een ramp en verlichten zo de dorpslast zodat het evenwicht kan herstellen.&lt;/ref&gt; De catastrofes tonen steeds opnieuw dat dorpen in hun lot verbonden zijn en evenwichtsoefeningen maken in het toelaten van de arbeidsreserve en het uitsluiten ervan.

; Interdependentie
{{Wp|Abraham de Swaan|Abraham de Swaan}} abstraheert een regio met gemeenschappen tot een model van twee dorpen. Die verdelen hun kost voor armoede en banditisme:

* Een bijdrage aan de armen kost 5 eenheden.
* Het banditisme toelaten kost 10 eenheden.
* De dorpsgrenzen bewaken kost 1 eenheid.

{| class=&quot;wikitable&quot;
| Totale kost als || zij armen toelaten || zij armen uitsluiten
|-
| wij armen toelaten || Situatie 1: -5 + -5 || Situatie 4: -15 + -11
|-
| wij armen uitsluiten || Situatie 2: -1 + -5 || Situatie 3: -11 + - 11
|}

De getallen laten enkel minder en meer vergelijkingen toe.

; Situatie 1
Als wij en zij armen toelaten ontstaat een coöperatief evenwicht met een evenredige lastenverdeling over het gebied zoals bij de regel dat elke gemeente voor haar eigen armen zorgt. De zorg valt bovendien relatief goedkoop uit.

; Situatie 2
Als wij uitsluiten en zij toelaten is er eenzijdige afvalligheid. De som -1 + -5 = -6 is verleidelijk. Wij betalen de bewakingskosten, terwijl ‘zij’ bijdragen. Voorlopig althans. Als zij de samenwerking opgeven, komen we in

; Situatie 3
Als iedereen uitsluit, betaalt men bewaking én banditisme (verwoesting en plundering): 2 x (-10 + -1). Bovendien is die zo stabiel dat een terugkeer naar 1 onmogelijk is. Als één partij opnieuw toelaat, wordt zij overspoeld door armen met als resultaat

; Situatie 4
een onhoudbaar kostenplaatje: - 15 + -11.

Een {{Wp|centraal gezag|centraal gezag}} over een interdependentiegebied kan een evenwichtige {{Wp|caritas|caritas}} realiseren. Bij de armenwetten in de {{Wp|zestiende eeuw|zestiende eeuw}} beklemtoont de centrale overheid de verantwoordelijkheid van de lokale besturen en blijft armen uitwijzen een feit. In Engeland normeert de [https://en.wikipedia.org/wiki/Poor_Law Poor Law] van 1601 de ondersteuning van armen via een verplichte belasting waarbij mensen zonder bestaansmiddelen bijstand krijgen in hun woonplaats. Het zal tot de {{Wp|negentiende eeuw|negentiende eeuw}} duren voor er een coherent nationaal armenbeleid komt, na de [https://en.wikipedia.org/wiki/Poor_Law New Poor Law] in {{Wp|1834|1834}}. Voorlopig houden “tekortkomingen in de wet” de armen niet tegen in hun trek van gemeente naar gemeenten en hun pogingen om “zich te vestigen in die gemeenten met de grootste voorraden, de meeste gemeenschapsgrond of woeste grond om hutten te bouwen, en het meeste hout voor hen om te verbranden of te vernielen, en als ze het hebben opgebruikt, dan naar een andere gemeente, om ten slotte als schurken en vagebonden te eindigen…”&amp;nbsp;&lt;ref&gt;TATE W.E. ''The English Village Community and the Enclosure Movements.'' Gollancz, London, 1967, geciteerd in DE SWAAN A. ''Zorg en de staat. Welzijn, onderwijs en gezondheidszorg in Europa en de Verenigde Staten in de nieuwe tijd.'' Bert Bakker, Amsterdam, 1996, p. 46.&lt;/ref&gt; De staatsvorming zoals we die nu kennen, vangt aan in de {{Wp|renaissance|renaissance}}. Het {{Wp|absolutisme|absolutisme}} groeit vanaf de {{Wp|vijftiende eeuw|vijftiende eeuw}} door de geleidelijke aanhechting, opslorping en reductie van diverse soevereine entiteiten zoals {{Wp|Stadstaat|stadstaatjes}}, {{Wp|Graafschap (bezit)|graafschappen}}, {{Wp|Hertogdom|hertogdommen}}, {{Wp|heerlijkheden|heerlijkheden}}... De vorstelijke strijd tegen {{Wp|adel|adel}} en kerk liquideert de verspreide soevereiniteitsrechten, centraliseert de {{Wp|Belasting (fiscaal)|belastingen}}, verschaft prestige en het {{Wp|geweldmonopolie|geweldmonopolie}}. Het beëindigt de “{{Wp|Natuurtoestand|natuurlijke toestand}}” die {{Wp|Thomas Hobbes|Thomas Hobbes}} beschrijft als “eenzaam, armoedig, afstotelijk, beestachtig en kort.”&amp;nbsp;&lt;ref&gt;{{Wp|Hans Achterhuis|ACHTERHUIS H.}} ''Met alle geweld. Een filosofische zoektocht,'' Lemniscaat, Rotterdam, 2008, p. 159-160.&lt;/ref&gt; Als absolute vorst plaatst hij zichzelf boven de wet, hij alleen heeft de macht wetten te maken, ze af te schaffen of er vrijstelling voor te verlenen via het {{Wp|Gratie|gratierecht}}.

= Voetnoten =
&lt;references/&gt;

= Navigatie =
* Terug naar [[Manifest_van_de_angst/Inleiding|de inleiding]]
* Naar het volgende hoofdstuk: [[Manifest_van_de_angst/Hoofdstuk 2:_Eeuw_vol_geweld|Hoofdstuk 2. Een eeuw vol geweld]]
{{Sub}}</text>
      <sha1>74vefpvd7uy3g0v3b6ix0p9g2n60tew</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Manifest van de angst/Hoofdstuk 2: Eeuw vol geweld</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29410</id>
    <revision>
      <id>425276</id>
      <parentid>414073</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T18:47:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>lf</comment>
      <origin>425276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26643" sha1="be0q24gugec0s6jaf44bse16m70xy10" xml:space="preserve">{{citaat|Het leven had in menig opzicht nog de kleur van het sprookje.|[[w:Johan Huizinga|Johan Huizinga]]}}

[[Bestand:Joos de Damhouder.jpg|thumb|right|250px|In de zestiende eeuw verschijnt in Europa een juridisch -theoretische consensus in de geschriften van [[w:Filips Wielant|Filips Wielant]] en Joost de Damhoudere en de steeds machtiger wordende Koninklijke justitie (maar daarom niet doeltreffender). De consensus is er één die men wenselijk acht en die men verfijnt. De praktijk is anders: recht en realiteit verschillen.]]

[[Bestand:Van Leeuwenhoek's microscopes by Henry Baker.jpg|thumb|right|250px|[[w:Antoni van Leeuwenhoek|Antoni van Leeuwenhoek]] was landmeter, glasblazer en microbioloog bekend door zijn zelf gefabriceerde microscoop en zijn pionierswerk voor de celbiologie en de microbiologie.]]

[[Bestand:Hook micro.jpg|thumb|right|250px|[[w:Microscoop|Microscoop]] van [[w:Robert Hooke|Robert Hooke]]. Afbeelding uit Hooke's ''Micrographia'', Londen, 1664.]]

De verstatelijking (zie hoofdstuk 1) gaat gepaard met een fysieke, religieuze en wetenschappelijke verbreding van het wereldbeeld.&lt;ref&gt;Zie bijvoorbeeld: DASSEN P. ''De onttovering van de wereld. Max Weber en het probleem van de moderniteit in Duitsland, 1890-1920'', Van Oorschot, Amsterdam, 1999.&lt;/ref&gt; In deze turbulente periode neemt de renaissancemens ruim de tijd om zich te bevrijden van de magische demonen die zijn leven eeuwenlang domineren. Die onttovering, om het met [[w:Max Weber (socioloog)|Weber]] te zeggen, is een bijzonder gewelddadig gebeuren die de Europeaan –van zwerver tot Keizer - door elkaar schudt met [[w:reconquista|reconquista]] en [[w:conquistadores|conquistadores]], met [[w:reformatie|reformatie]] en [[w:contrareformatie|contrareformatie]], met [[w:Heksenvervolging|heksenwaan]] en de herinvoering van de [[w:slavernij|slavernij]], vredevol ingeleid door de a-typische uitvinding van de [[w:boekdrukkunst|boekdrukkunst]].&lt;ref&gt;Een geestelijke en fysieke verruiming van de horizon? 1. Nadat [[w:Maarten Luther|Maarten Luther]] zijn 95 stellingen in 1517 formuleert en aan de slotkerk in [[w:Wittenberg|Wittenberg]] timmert als reactie op de aflaathandel breken [[w:Menno Simons|Menno Simons]], [[w:Johannes Calvijn|Johannes Calvijn]] en [[w:Huldrych Zwingli|Huldrych Zwingli]] met de dominante religie en verruimen de geestelijke horizon van de Europeaan. De strijd om de waarheid gaat in Vlaanderen gepaard met godsdiensttroebelen, het bloedig vervolgen van ketters en de [[w:Tachtigjarige Oorlog|Tachtigjarige Oorlog]] (1568-1648). 2. De [[w:ontdekkingsreizen|ontdekkingsreizen]] zorgen voor een fysieke verbreding van de horizon. De continentale geschiedschrijving zou [[w:1492|1492]] herleiden tot een toevalligheid, niettegenstaande het avontuur het gevolg is van een situatie (de bezetting van de specerijenroute door de Turken), een visie (de wil om een nieuwe route te vinden) en het project om rond Afrika te varen. ATTALI J. ''1492.'' Schuyt &amp; Co, Haarlem, 1992, pp. 109-110.&lt;/ref&gt; [[w:Victor Hugo|Victor Hugo]] zou later het einde van de middeleeuwen prozaïsch omschrijven als de zon van de [[w:gotiek|gotiek]] die ondergaat achter die enorme drukpers uit [[w:Mainz|Mainz]].&lt;ref&gt;TUCHMAN B. ''De waanzinnige veertiende eeuw''. Agon, Amsterdam, 1990, pp. 661-662.&lt;/ref&gt; De Europeanisering van de wereld en de globalisatie beginnen met een lange, turbulente [[w:zestiende eeuw|zestiende eeuw]].&lt;ref&gt;Het begrip ‘de lange zestiende eeuw’ is afkomstig van Fernand Braudel. BRAUDEL F. ''De Middellandse zee. Het landschap en de mens,'' Contact, Antwerpen, 1992, 3 dln.&lt;/ref&gt; De eeuw is een laboratorium voor nieuwe ideeën en experimenten. Kennis verspreidt zich met een nooit geziene snelheid. Dat maakt de renaissancemens tot Renaissancemens, veelmeer dan de rinascità (wedergeboorte) van de kunsten en letteren sinds de ondergang van het [[w:Romeinse rijk|Romeinse rijk]], zoals [[w:Giorgio Vasari|Giorgio Vasari]] het in [[w:1550|1550]] bombastisch formuleert. De renaissancemens zet geen punt achter de [[w:middeleeuwen|middeleeuwen]]. Hij is erfelijk belast. Hij erft een gewelddadige middeleeuwse mentaliteit, hij erft een denkwijze die fundamenteel anders is en hij erft een even versnipperde als gecompliceerde strafrechtspleging. Heerlijke, geestelijke, stedelijke en dorpsrechtbanken ruziën over bevoegdheden en strafwijzen tot een juridisch -theoretische consensus verschijnt in de geschriften van [[w:Filips Wielant|Philips Wielant]] en Joost de Damhoudere en de machtiger wordende Koninklijke justitie, die daarom niet doeltreffender is. De consensus is er één die men wenselijk acht en verfijnt. De praktijk is anders: recht en realiteit verschillen.

= Angst voor armoede (2): strafrechtspleging =
De ijver voor een doelgerichte [[w:Strafrecht (België)|strafrechtspleging]] vindt zijn oorsprong bij de leidende minderheden. Hun angst voor verschoppelingen, [[w:Invalide|invaliden]], armen en [[w:Bedelaar|bedelaars]], ontwortelde plattelanders, gekken en [[w:ketters|ketters]], struikrovers en heksen zet hen aan tot hun criminalisering en marginalisering. In deze tijd is er geen politiemacht om de groeiende massa landlopers, rovers en bandieten op te sporen en te vernietigen. De prille ‘politie’, de provoost van de maarschalken jaagt op marginalen en vervolgt mensen zonder woonplaats, sluit ze op, ruimt ze uit de weg en stelt hun lichamen tentoon.&lt;ref&gt;De functie is niet nieuw, maar trekt zich los van de militaire politie. ‘Police’ valt niet samen met politie als ordehandhaving, het gaat om een regulerend en disciplinerend optreden op alle vlakken. Willem Schinkel en Robert Muchembled parafraseren [[w:Michel Foucault|Michel Foucault]]. SCHINKEL W. ''De nieuwe preventie. Actuariële archiefsystemen en de nieuwe technologie van de veiligheid.'' In: ''Krisis. Tijdschrift voor actuele filosofie,'' 2009, p. 9; MUCHEMBLED R. ''De uitvinding van de moderne mens. Collectief gedrag, zeden, gewoonten en gevoelswereld van de middeleeuwen tot de Franse Revolutie,'' Contact, Amsterdam, 1988, p. 129-131.&lt;/ref&gt; Strenge straffen vragen weinig inspanning en hebben een groot afschrikkend effect: slot en grendel, verbanning, [[w:lijfstraffen|lijfstraffen]], publieke tuchtiging, blok, boeien, de [[w:Galei (schip)|galeien]], [[w:galg|galg]]. De kerkers die [[w:Francisco Goya|Francisco Goya]] schildert, tonen de antipode van het [[w:panopticum|panopticumparadigma]]: duister, onoverzichtelijk, een kronkelende mensenmassa van lijven die in elkaar overvloeien, moeilijk te bewaken. Ze tonen de macht in een [[w:agrarische samenleving|agrarische samenleving]].
Tijdens het [[w:ancien regime|ancien regime]] vergroot de politiemacht maar bestaan er twee opvattingen van de openbare orde naast elkaar. Nieuw is dat de [[w:staat|staat]] en de justitie willen [[w:misdaad|misdaad]] vernietigen. Daartegenover staan de gemeenschappen die via het [[w:gewoonterecht|gewoonterecht]] kiezen voor conflictbeheersing. Stedelingen wennen snel aan de criminalisering van staat en justitie, in tegenstelling tot de plattelanders. Het nieuwe rechtstelsel botst met de traditie van de [[w:eigenrichting|eigenrichting]] waarbij buitenstaanders pottenkijkers zijn. De criminalisering van geweld verloopt er langzaam, en het is wachten tot de [[w:achttiende eeuw|achttiende eeuw]] voor de criminalisering van [[w:moord|moord]] een feit is. Het vroegmoderne rechtsapparaat is niet altijd monstrueus. In [[w:1565|1565]] wordt een boer in het Rijselse beschuldigd van [[w:vrijdenkerij|vrijdenkerij]]. Zijn straf is opvoedkundig en conformeert de gestrafte aan de [[w:eredienst|eredienst]] en [[w:Justitie|justitie]]. Hij leert hem denken “zoals het hoort.” Autoriteiten tolereren bepaalde gedragingen niet langer, terwijl de bevolking zich niet altijd bewust is van het ‘goede’ of het ‘slechte’ van haar gewoontes. De veroordelingen dienen een dubbel doel: de schuldige corrigeert zijn gedrag en het openbare karakter van het vonnis moraliseert de omstanders. En het werkt: generatie na generatie daalt het aantal voorhuwelijkse zwangerschappen en onwettige geboorten. De moralisering is vaker opvoedend dan bestraffend, tenzij het om [[w:ketterij|ketterij]] of [[w:hekserij|hekserij]] gaat. Dat hardnekkige magische geloof is moeilijker te verdelgen.&lt;ref&gt;MUCHEMBLED R. ''De uitvinding van de moderne mens. Collectief gedrag, zeden, gewoonten en gevoelswereld van de middeleeuwen tot de Franse Revolutie,'' Contact, Amsterdam, 1988, p.146-147.&lt;/ref&gt;

= Angst voor ‘wyven’ en 'toverie' =
[[Bestand:Albrecht Dürer, Four Naked Women, 1497, NGA 6580.jpg|thumb|right|250px|Vier heksen van [[w:Durer|Durer]].]]

{{Citaat|Natuurlijke verschijnselen zoals de echo, geschreeuw van trekvogels, [[w:dwaallicht|dwaallichten]] of onweer doen naïevelingen geloven in [[w:spoken|spoken]],|[[w:Jan Wier|Jan Wier]], [[w:zestiende eeuw|zestiende eeuw]].}}

In de [[w:zeventiende eeuw|zeventiende eeuw]] – de eeuw van de fysica - geven [[w:Copernicus|Copernicus]], [[w:Galileo Galilei|Galilei]], [[w:Johannes Kepler|Kepler]] en van [[w:Anthonie van Leeuwenhoek|Leeuwenhoek]] het magische wereldbeeld de [[w:genadeslag|genadeslag]]. Op 23 oktober [[w:1684|1684]] wordt Martha van Wetteren verbrand in [[w:Belsele|Belsele]]. Ze is 38 en heeft net een kind gebaard. Beschuldiging? Hekserij. Ze genas schapen van de pokken, deed graan groeien en vond een gestolen koe terug. Voor zover we weten is dit de laatst verbrande heks in Vlaanderen.&lt;ref&gt;Deze paragraaf is gebaseerd op VANHEMELRYCK F. ''Het gevecht met de duivel. Heksen in Vlaanderen,'' Davidsfonds, Leuven, 1999; GINZBURG C. ''De Benandanti. Hekserij en vruchtbaarheidsriten in de 16de en 17de eeuw,'' Bert Bakker, Amsterdam, 1986; ROOIJAKKERS G., DRESEN-COENDERS L. &amp; GEERDES M. ''Duivelsbeelden. Een cultuurhistorische speurtocht door de lage landen'', Ambo, Baarn, 1994.&lt;/ref&gt; In de meeste steden doven de brandstapels vroeger: in [[w:Brussel|Brussel]] in [[w:1595|1595]], in [[w:Antwerpen|Antwerpen]] vond de laatste verbranding in [[w:1603|1603]] plaats, in [[w:Leuven|Leuven]] in [[w:1612|1612]] en in [[w:Brugge|Brugge]] in [[w:1634|1634]]. [[w:Magie|Magie]] beïnvloedt de [[w:vruchtbaarheid|vruchtbaarheid]] bij planten, dieren en mensen via [[w:Crème (huidsmeersel)|schoonheidscrèmes]] en [[w:Seksualiteit|seksuele]] functies, magie helpt bij het genezen van planten, dieren en mensen, [[w:Toekomst|voorspelt de toekomst]] en poogt natuurelementen te beheersen. De hoeveelheid bronnen toont dat magie geen marginaal verschijnsel is, integendeel. De bevolking vindt de gebruiken normaal en gaat te rade bij de mannelijke en vrouwelijke magiërs. Een onderscheid tussen magie en [[w:wetenschap|wetenschap]], tussen [[w:geloof|geloof]] en [[w:bijgeloof|bijgeloof]] is er nauwelijks. [[w:Wiskunde|Wiskunde]], [[w:astrologie|astrologie]] en [[w:handlezen|handlezen]] vloeien tot de [[w:vijftiende eeuw|vijftiende eeuw]] probleemloos in elkaar over. [[w:Heksen|Heksen]] of [[w:tovenaars|tovenaars]] en hun [[w:rituelen|rituelen]] worden getolereerd. “Het leven had in menig opzicht nog de kleur van het sprookje” schrijft Huizinga.&lt;ref&gt;HUIZINGA J. ''Herfsttij der middeleeuwen. Studie over levens- en gedachtenvormen der veertiende en vijftiende eeuw in Frankrijk en de Nederlanden,'' H.D Tjeenk Willink &amp; zoon, Haarlem, 1952, p. 13.&lt;/ref&gt; Vlaanderen bestraft hekserij aanvankelijk sporadisch. Zo betalen in [[w:1412|1412]] een Brusselse [[w:prostituee|prostituee]] en iemand in Leuven boetes voor het bezit van lichaamsdelen van een dief. In de loop van de eeuw verstrengt de bestraffing. In [[w:Antwerpen|Antwerpen]] worden in [[w:1491|1491]] drie vrouwen op pelgrimstocht gestuurd omdat ze een terechtgestelde ontdoen van handen en hoofd. Het hoofd begraven ze onder hun voordeur, de handen onder de achterdeur. Wat betekenen deze rituelen? In het [[w:volksgeloof|volksgeloof]] houden overblijfselen van terechtgestelden kwade geesten tegen. Een bron om de heksenleer te bestuderen is de Heksenhamer of de [[w:Malleus Maleficarum|Malleus Maleficarum]] uit [[w:1486|1486]] van twee [[w:dominicanen|dominicanen]]. Hendrik Institoris en [[w:Jacob Sprenger|Jacob Sprenger]] schreven deze handleiding voor heksenprocessen. Het boek kende een snelle en massale verspreiding dankzij de [[w:boekdrukkunst|boekdrukkunst]]. Het document maakt Satan tot hoofd van de antikerk en construeert de demonologische heks. In de [[w:zestiende eeuw|zestiende eeuw]] wordt de persoonlijkheid van [[w:Satan|Satan]] bedreigend. Hogere groepen zien hierin het kwade, voor de lagere klassen blijft magie een overlevingssysteem. De heksenverbrandingen doorkruisen de zestiende en zeventiende eeuw. Een vraag waar historici hun tanden op breken is waarom deze gruwel net in de [[w:renaissance|renaissance]] plaatsgrijpt. Bijgeloof, volksgeloof en magie bevinden zich van oudsher op het machtskruispunt waar ook de staat, de wetenschap en het geloof samenkomen. In de zestiende en zeventiende eeuw creëren de [[w:staatsvorming|staatsvorming]], de wetenschappelijke belangstelling, de [[w:reformatie|reformatie]] en de [[w:contrareformatie|contrareformatie]] een gemeenschappelijke vijand: de vrouw die magie bedrijft.&lt;ref&gt;Uiteraard zijn er mannelijke heksen. Toch blijkt in tachtig procent van alle beschuldigingen om vrouwen te gaan. In alle West-Europese landen uitgezonderd Italië, Spanje en Portugal zijn er vervolgingen. De terechtstellingen zijn het felst in het Duitsland, in Zwitserland, Frankrijk en Schotland. Het is onmogelijk vast te stellen hoeveel heksen ter dood worden gebracht. Realistische schattingen ramen het cijfer op zestigduizend ter dood veroordelingen tussen 1500 en 1800.&lt;/ref&gt; Het wederkerig belang van wetenschap, kerk en staat materialiseert zich in de vermannelijking van de wetenschap, in een herkerstening, en in het strafrecht.

# De prille wetenschap in de [[w:zeventiende eeuw|zeventiende eeuw]] verdrijft vrouwen uit de medische stand. De opkomende mannelijke geneeskunde tolereert niet langer het vrouwelijke bijgeloof en ziet zich hierin gerugsteund door de kerk. Die stelt de onprofessionele genezing gelijk aan [[w:ketterij|ketterij]]. De kerk houdt bovendien toezicht op de beginnende medische wetenschap. Universitaire artsen oefenen geen praktijk uit zonder priester en behandelen geen patiënten die de biecht weigeren.
# Het onderscheid tussen &quot;vrouwelijk&quot; bijgeloof en &quot;mannelijke&quot; wetenschap kristalliseert zich uit, op hetzelfde moment dat de godsdiensttroebelen een hoogtepunt bereiken: de [[w:Kerstening|herkerstening]] gebeurt onder meer door het uitbannen van bijgeloof.
# Sinds het einde van de heksenprocessen overleeft hekserij als een marginaal fenomeen. In de achttiende eeuw verdwijnt het uit het strafrecht. Rechters bestempelen het als misbruik van vertrouwen.

Samengevat: “La nuit diabolisée” is een moderne uitvinding. In de zestiende en zeventiende eeuw slaan de kerk, de wetenschap en de staat de handen in elkaar om de scheiding tussen hun actieterreinen te voltrekken. Op dat actieterrein bevindt zich één gemeenschappelijke vijand, namelijk de magie, die zowel religieuze, wetenschappelijke als bestuurlijke aspiraties heeft.

= Angst voor armoede (3): arbeidsethos =
In de [[w:zestiende eeuw|zestiende eeuw]] werken [[w:Amsterdam|Amsterdam]], [[w:Londen|Londen]], [[w:Parijs|Parijs]] en [[w:Wenen|Wenen]] als magneten op armen. De overheid vertaalt armoede in termen van geschiktheid, nabijheid en meegaandheid. De drie dimensies onderscheiden rechthebbenden van gevaarlijke armen. Een '''geschikte''' kan in een [[w:Ruilen|ruilrelatie]] een tegenprestatie leveren. Een '''ongeschikte''' kan dat niet en bedankt zijn broodheer met respect, gebed, door af te zien van vervloekingen, betoveringen of geweld. '''Nabijheid''' bestaat uit verwantschap (familiehulp) en verblijf (burenhulp). Het staat tegenover de '''vreemde'''. '''Meegaandheid''' is de activiteit van de arme tot surplusherverdeling. Beschaamden verbergen hun ellende en zijn dus meegaand en passief, in tegenstelling tot assertieve bedelaars en dievenbendes. Ze bedreigen de staat in Europa en de Verenigde Staten tot diep in de [[w:negentiende eeuw|negentiende eeuw]].&lt;ref&gt;DE SWAAN A. ''[http://www.dbnl.org/tekst/swaa005zorg01_01/ Zorg en de staat. Welzijn, onderwijs en gezondheidszorg in Europa en de Verenigde Staten in de nieuwe tijd.]'' Bert Bakker, Amsterdam, 1996.&lt;/ref&gt;

[[Bestand:Armoedetypologie.jpg|thumb|250px|Bedelende kinderen, dieven, nette armen en luie armen, rondtrekkende heksen, zwervende rovers, venters en marskramers, zwervende idioten en melaatsen, één voor één krijgen ze een plaats in het schema dat armoede vertaalt in termen van geschiktheid, nabijheid en meegaandheid.]]

De oplossing voor het dilemma van uitsluiten of toelaten is de koppeling van bijstand en arbeid. Armenhuizen introduceren die idee en doen armen werken. Na de stichting van het eerste armenhuis, het [[w:Rasphuis|Rasphuis]] in Amsterdam in [[w:1596|1596]], wordt dit in de zeventiende eeuw de dominante oplossing voor het Europese armoedeprobleem. Staten helpen bij de financiering en het beheer. Armen, [[w:Krankzinnigheid|krankzinnigen]], luiaards met nood aan tucht, [[w:Invalide|invaliden]], wezen, weduwen]], bejaarden, [[w:Idioot|idioten]], berooiden, [[w:Gek|gekken]] en [[w:hoeren|hoeren]], schurken, [[w:Kruimeldief|kruimeldieven]] en andere crimineeltjes worden opgesloten.
[[w:Abraham de Swaan|Abraham de Swaan]] breidt zijn schema uit als volgt.

{| class=&quot;wikitable&quot;
| Totale kost als || Zij toelaten || Zij uitsluiten || Zij tewerkstellen
|-
| Wij toelaten || Situatie 1: -5 + -5 || Situatie 4: -15 + -11 || Situatie 5: 0 + -5
|-
| Wij uitsluiten || Situatie 2: -1 + -5 || Situatie 3: -11 + - 11 || Situatie 7: -1 + 0
|-
| Wij tewerkstellen || Situatie 5: 0 + -5 || Situatie 6: -10 + - 11 || Situatie 8: 0 + 0
|}

De voordelen lijken legio. [[w:Armenhuis|Armenhuizen]] onderhouden [[w:Werkloze|ter zijde geschoven arbeiders]], vermijden dat ze overgaan tot [[w:diefstal|diefstal]] en voorkomen dat ze wegtrekken met de fabrieksgeheimen. Het armenhuis moraliseert deze vlottende groep, het komt de openbare orde ten goede en het bekostigt zichzelf. Het armenhuis kan naargelang de omstandigheden aantrekkelijk of afschrikwekkend zijn en is overal inzetbaar. De verwachtingen zijn hooggespannen. Desalniettemin lukt het niet om de armenhuizen zakelijk gezond te krijgen. Wel duidelijk is dat de armenhuizen de [[w:openbare veiligheid|openbare veiligheid]] vergroten en aldus een politiezaak zijn, in de brede zin van het woord. Pas als de [[w:industriële revolutie|industriële revolutie]] zich op gang trekt, lukt de opsluiting van de armen en [[w:leegloper|leeglopers]] om hen [[w:Discipline, toezicht en straf|arbeidsdiscipline]] bij te brengen. Het [[w:armenhuis|armenhuis]] specialiseert zich tot [[w:Moederhuis|kraaminrichting]], [[w:weeshuis|weeshuis]], [[w:ziekenhuis|ziekenhuis]], [[w:tuchtschool|tuchtschool]], een gesticht voor krankzinnigen en bejaarden.

[[Bestand:Francisco de Goya - La casa de locos - Google Art Project.jpg|thumb|right|250px| In de achttiende eeuw is er geen politiemacht om de groeiende massa landlopers, rovers en bandieten op te sporen en te vernietigen. Strenge straffen vragen weinig inspanning en hebben een groot afschrikkend effect. Slot en grendel, verbanning, lijfstraffen, publieke tuchtiging, blok, boeien, galeien, galg. Als nationale regeringen in de negentiende eeuw in staat zijn om effectief toezicht te houden op de verbindingswegen en criminelen, bedelaars en vagebonden nauwkeurig kunnen registreren, is dat mede dankzij de het bestaan van een goed georganiseerde politie. De kerkers die Goya schildert ten tijde van Bentham, zijn de antipode van het panopticum: duister, onoverzichtelijk, een kronkelende mensenmassa van lijven die in elkaar overvloeien, moeilijk te bewaken. Ze tonen de macht in een agrarische samenleving.]]

[[Bestand:Panopticon.jpg|thumb|right|250px|Jeremy Bentham beschrijft een architectonisch principe dat mensen vormt en socialiseert, verbetert en ordent, bestudeert en vergelijkt, beheerst en bewaakt, controleert en disciplineert. Permanente bewaking is onnodig.]]

[[Bestand:Jeremy Bentham by Henry William Pickersgill.jpg|thumb|right|250px|Jeremy Bentham geschilderd door Henry William Pickersgill.]]

= Industriële machtsmachines =
We schrijven [[w:1791|1791]]. Na veertig jaar[[w:Pamflet|pamflettenstrijd]] met terechte beschuldigingen, pijnlijke beledigingen en [[w:laster|laster]] aan het adres van [[w:Lodewijk XVI|Lodewijk XVI]], kan die niet anders dat vluchten uit het revolutionaire [[w:Parijs|Parijs]]. Met zijn echtgenote uit Oostenrijk, [[w:Marie Antoinette|Marie Antoinette]] en de vier kinderen wil hij de [[w:Franse RevolutieFranse Revolutie]] achter zich laten. Aan de grens van de [[w:Oostenrijkse Nederlanden|Oostenrijkse Nederlanden]] houden de revolutionairen het gezin aan en enige tijd later onthoofden ze hen. Aan de andere kant van de wereld voegt de [[w:Bill of Rights|Bill of Rights]] tien [[w:amendementen|amendementen]] toe aan de prille [[w:Amerikaanse grondwet|Amerikaanse grondwet]] en in de hoofdstad van het machtigste keizerrijk ter wereld overlijdt [[w:Wolfgang Amadeus Mozart|Wolfgang Amadeus Mozart]].&lt;ref&gt;The Constitution of the United States is van kracht sinds 1789. De oudste gecodificeerde nationale grondwet is model voor vele grondwetten. Amendementen vullen de grondwet sinds 1791 aan. De eerste tien kregen de verzamelnaam ‘The bill of rights’. Het betreft amendementen aangaande de religieuze en politieke vrijheid, het recht om wapens te dragen, de legerregulering voor de veiligheid van de vrije staat, het recht om veilig te zijn in persoon en huis, rechten voor rechtspraak voor ernstige misdaden, de Miranda Warning, de juryrechtspraak, borgtocht, wrede en ongebruikelijke straffen en de verantwoordelijkheid van de staten.&lt;/ref&gt; Hij is 35. Wenen weent. In deze turbulente periode denkt en schrijft de progressief verlichte [[w:Jeremy Bentham|Jeremy Bentham]] in Londen aan een werk dat de geschiedenis in zal gaan als [[w:panopticum|Het panopticum]]. Bentham is pleitbezorger van individuele en economische vrijheden, voorstander van de scheiding tussen kerk en staat, komt op voor de [[w:vrijheid van meningsuiting|vrijheid van meningsuiting]], bepleit gelijke rechten voor vrouwen en het recht op [[w:echtscheiding|echtscheiding]], de afschaffing van de [[w:slavernij|slavernij]] en de fysieke straffen. In het boek beschrijft hij een architectonisch principe dat mensen vormt en socialiseert, verbetert en ordent, bestudeert en vergelijkt, beheerst en bewaakt, controleert en disciplineert. Het gebouw bestaat uit een centrale toren met daar rond een ring cellen. Die cellen hebben twee ramen, één naar buiten en één naar de toren toe. Eén torenopzichter volstaat om elke celbewoner te beheersen. Het panopticum is nuttig voor bestuurders “om belangrijke doeleinden” te bereiken. Het individualiseert de bewaakte en realiseert volledige zichtbaarheid voor de bewaker. Het individu zelf ziet niets en vermoedt de controle waardoor permanente bewaking onnodig is. De gedachte gecontroleerd te worden, verzekert orde en rust. Het panopticum begeleidt van de wieg tot aan het graf: van het hospitaal, naar de school, via de kazerne, naar de fabriek. Alternatieve routes verlopen via de (psychiatrische) kliniek en de gevangenis. Het panopticum garandeert efficiëntie. Gevangenen ontsnappen niet, scholieren spieken niet, arbeiders kletsen niet, zieken besmetten elkaar niet en gekken steken elkaar niet aan. Het verbond van wetenschap en macht resulteert in een geniale machtsmachine die niet onderdrukkend aanvoelt en kennis produceert.&lt;ref&gt;Macht zou uitsluiten, censureren en versluieren. Wetenschap zou gedijen in belangeloosheid, weg van de negatieve macht. Beide voorstellingen zijn onjuist, stelt [[w:Michel Foucault|Foucault]]. Macht produceert kennis en waarheid. Het moderne individu en de menswetenschappen worden tegelijkertijd voortgebracht. Kennis is macht.&lt;/ref&gt; Het moderne gevormde, gesocialiseerde en verbeterde individu dat de wetenschap beschrijft, meet en vergelijkt valt samen met het genormaliseerde, gecorrigeerde en gedresseerde lichaam. Het individu is effect en object van macht én wetenschap die onontwarbaar verstrengeld zijn. Zwakke groepen zijn geliefde doelwitten: kinderen, zieken, waanzinnigen, gevangenen en arbeiders. Om de panoptische utopie te realiseren, zijn disciplines en normering nodig. Disciplines zijn niet alleen de onopvallende technieken die mensen kneedbaar, beheersbaar en kenbaar maken zoals de bel, de dril, het rooster maar de menswetenschappen zelf: de geneeskunde, de pedagogie, de arbeidssociologie, de psychologie en de criminologie.&lt;ref&gt;Panoptische instellingen verbinden tijd en ruimte via de dril en het rooster: het individu schikt zich in het regime van het instituut.&lt;/ref&gt;De verbinding van macht en kennis komt tot uiting in de test en het examen die iedereen op een normaalverdeling plaatsen.&lt;ref&gt;SCHINKEL W. ''De nieuwe preventie. Actuariële archiefsystemen en de nieuwe technologie van de veiligheid.'' In: ''Krisis. Tijdschrift voor actuele filosofie,'' 2009, p. 10.&lt;/ref&gt; In de negentiende eeuw begeleidt het panoptisme de industrialisatie. Nationale regeringen zijn nu in staat om effectief toezicht te houden op de criminelen, bedelaars en vagebonden door ze nauwkeurig te registreren via de goed georganiseerde politie. [[w:Carl Friedrich Gauss|Carl Friedrich Gauss]] is een generatie jonger dan Bentham. Als prins van de wiskunde ontwikkelt hij de normaalverdeling, de [[w:Gausscurve|Gausscurve]]. De wetenschap van de staat – letterlijk de [[w:statistiek|statistiek]] - ontpopt zich tot een “instrument de [[w:surveillance|surveillance]] et de controle, dans les diverses branches des services publiques” en maakt mensen en groepen klasseer-, observeer- en berekenbaar. Die populatiecontrole onderscheidt ‘de samenleving’ van wat erbuiten valt.

[[Bestand:Raatajat rahanalaiset.JPG|thumb|right|250px|Het [[w:Realisme (kunststroming)|Realisme]] van de tweede helft van de negentiende eeuw rekent af met de [[w:Romantiek (stroming)|Romantiek]] uit de eerste helft. Dit werk is van de Fin Eero Järnefelt uit 1893.]]

= Voetnoten =
&lt;references/&gt;

= Navigatie =
* Terug naar [[Manifest_van_de_angst/Inleiding|de inleiding]]
* Terug naar het vorige hoofdstuk: [[Manifest_van_de_angst/Hoofdstuk 1:_Tovertuin|Hoofdstuk 1. Tovertuin]]
* Naar het volgende hoofdstuk: [[Manifest_van_de_angst/Hoofdstuk 3:_Communistisch_manifest|Hoofdstuk 3. Het communistisch manifest]]
{{Sub}}</text>
      <sha1>be0q24gugec0s6jaf44bse16m70xy10</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Manifest van de angst/Hoofdstuk 3: Communistisch manifest</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29411</id>
    <revision>
      <id>425279</id>
      <parentid>414075</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T18:52:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>lf</comment>
      <origin>425279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10182" sha1="me55xwepx9lu2q8f8upa87n4qf28jos" xml:space="preserve">[[Bestand:Iishmarx.jpg|thumb|right|250px|Het {{Wp|Communistisch Manifest|Communistisch Manifest}}, [https://nl.wikisource.org/wiki/Manifest_van_de_Communistische_Partij manuscript], {{Wp|1848|1848}}. Het internationaal instituut voor sociale geschiedenis, één van de grootste onderzoeks- en documentatiecentra ter wereld aangaande de arbeidersbeweging, bewaart het handschrift.]]
[[Bestand:Karl Marx 001.jpg|thumb|right|250px|{{Wp|Karl Marx|Karl Marx}}]]

{{Citaat|Een spook waart door Europa - het spook van het communisme. Alle machten van het oude Europa hebben zich tot een heilige drijfjacht tegen dit spook verbonden, de paus en de tsaar, {{Wp|Klemens von Metternich|Metternich}} en Guizot, Franse radicalen en Duitse politiemannen.|Engels &amp; Marx}}

= Angst voor het proletariaat =

Op 7 februari {{Wp|1845|1845}} richt een vluchteling met de naam Karl Marx -net uit Frankrijk gebannen- een verzoek aan de koning der Belgen {{Wp|Leopold I van België|Leopold}}. Het kleine jonge België, nauwelijks vijftien jaar oud, was een eiland van vorstelijke welwillendheid in een zee van onderdrukkende monarchieën, aldus Mary Gabriel in haar 'Liefde en kapitaal'.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;GABRIEL M. ''Liefe en kapitaal. Karl en Jenny Marx en de geboorte van een revolutie.'' Bert Bakker, Amsterdam, 2012, p. 164.&lt;/ref&gt;

::“Sire, Ondergetekende, Charles Marx, doctor in de filosofie, 26 jaar oud, herkomstig van {{Wp|Trier|Trier}} in het koninkrijk {{Wp|Pruisen|Pruisen}}, wenst zich met zijn vrouw en kind in het grondgebied van Uwe Majesteit te vestigen, en neemt daarom eerbiedig de vrijheid U te smeken hem goedgunstig de toelating te willen verlenen om zijn domicilie in België te vestigen.”

Karl Marx schrijf de vorst twee brieven en belooft op zijn erewoord geen politiek werk te publiceren.

België met zijn meest liberale grondwet ter wereld ontvangt Marx niet zomaar. De administrateur generaal van de staatsveiligheid, baron {{Wp|Alexis Hody|Alexis Hody}} houdt hem nauwlettend in het oog.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;In [https://2005 2005] viert de {{Wp|Staatsveiligheid (België)|Veiligheid van de Staat}} haar 175ste verjaardag met de tentoonstelling, &quot;Undercover&quot; in het Rijksarchief en de publicatie van PONSAERS P., COOLS M., DASSEN K. &amp;, LIBERT R. ''De Staatsveiligheid: essays over 175 jaar Veiligheid van de Staat,'' Politeia, Brussel, 2005. Op hetzelfde moment is de opleiding Bachelor in de Maatschappelijke Veiligheid één jaar jong en bezoekt met collega's uit Nederland de tentoonstelling die indruk maakt, des te meer omdat leden van de Staatsveiligheid deskundig rondleiden.&lt;/ref&gt; De autoriteiten in België zijn dankzij de Fransen op de hoogte van deze Pruisische agitator. Van de Parijse politie ontvangt de burgemeester van Brussel een brief: &quot;Mocht u ter kennis komen dat hij zijn woord heeft gebroken en enige handeling onderneemt die schadelijk is voor de Pruisische regering, onze buur en bondgenoot, dan verzoek ik u mij dit onverwijld te melden.&quot;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;RADDATZ F.J. ''Karl Marx: A Political Biography.'' Little, Boston, 1978. Geciteerd in:   GABRIEL M. ''Liefe en kapitaal. Karl en Jenny Marx en de geboorte van een revolutie.'' Bert Bakker, Amsterdam, 2012, p. 165.&lt;/ref&gt;

De verdachtmaking was terecht. Drie jaar later werkt Marx samen met {{Wp|Friedrich Engels|Friedrich Engels}} het meest revolutionaire geschrift van de negentiende eeuw af. Het manuscript zal bekend worden als het {{Wp|Communistisch manifest|Communistisch manifest}}. Bij de publicatie is er in de geboortestreek van Marx geen sprake van {{Wp|industrialisatie|industrialisatie}}. Beiden bestuderen de pijnlijke transformatie van agrarische naar industriële samenleving vanuit een buitenwijk van de {{Wp|Brussel (stad)|Belgische hoofdstad}} en sturen hun document in januari {{Wp|1848|1848}} naar {{Wp|Londen|Londen}}, de industriële symboolstad bij uitstek. Ze hebben lang nagedacht over hun openingszin. Ze klinkt spannend, en ze ademt de sfeer van {{Wp|Mary Shelley|Mary Shelley}}’s {{Wp|Frankenstein|Frankenstein}}.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Of Marx of Engels het werk kennen, is niet geweten. Mary Wollstonecraft Shelley is achttien als ze Frankenstein schrijft. De kritieken in 1818 zijn slecht maar het werk vindt de weg naar het theater waar het verhaal uitgroeit tot symbool van de menselijke onmacht tegenover de industrie. Tot op heden brengt men Frankenstein in verband met het klonen en genetica.&lt;/ref&gt; “Een spook waart door Europa – het spook van het communisme.” Engels en Marx verzenden geen {{Wp|roman|roman}}, maar een handgeschreven {{Wp|manifest|manifest}}. Het {{Wp|pamflet|pamflet}} is bedoeld als programma voor een {{Wp|arbeiderspartij|arbeiderspartij}} en bereikt in het begin van het crisis- en revolutiejaar 1848 een petieterig drukkerijtje in Liverpool Street. Voor de eerste oplage vol zetfouten – net zoals de eerste druk van dit manifest van de angst trouwens - volstaan duizend exemplaren. Het clandestiene document zal zich als revolutionaire geloofsbrief door Europa verspreiden.

Marx wordt in maart 1848 uit België {{Wp|verbannen|verbannen}}. In Nederland wijst de hoogleraar P. Hofstede de Groot intussen op het ontstaan van “menslievende verenigingen.” Hofstede de Groot wil niet uit menslievendheid de opkomende arbeidersklasse en de hulpbehoevenden beïnvloeden, hij wil hen politiek en sociaal onmondig houden om “den oorlog die dreigt uit te barsten van de armen tegen de rijken te verhoeden.”&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Geciteerd in: ACHTERHUIS H. ''De markt van welzijn en geluk. Een kritiek van de andragogie,'' Ambo, Baarn, 1982, p. 142; MICHIELSE H. ''De burger als andragoog. Een geschiedenis van 125 jaar welzijnswerk'', Meppel, Boom, 1977, pp. 11-38.&lt;/ref&gt; De heersende groepen vrezen dat de arbeidersklasse haar vrijheid zou misbruiken. Hofstede de Groot is niet de enige die het opmerkt. {{Wp|Alexis De Tocqueville|Alexis De Tocqueville}} doet een gelijkaardige uitspraak:

::&quot;Ik krijg te horen dat er geen gevaar is omdat er geen rellen zijn; ik krijg te horen dat er geen revolutie op handen is omdat er geen onrust zichtbaar is aan de oppervlakte van de samenleving. Heren, sta me toe op te merken dat u zich vergist.&quot;

Het is de teneur van de eeuw.

Of om het met Marx' en Engels' slotwoorden van het manifest te zeggen: &quot;Dat de heersende klassen sidderen voor een {{Wp|communistische|communistische}} {{Wp|revolutie|revolutie}}! De {{Wp|Proletariër|proletariërs}} hebben daarbij niets te verliezen dan hun ketenen. Zij hebben een wereld te winnen. Proletariërs aller landen, verenigt U!&quot;

= Agrarische machtspiramide =
[[Bestand:Bismarck pickelhaube.jpg|thumb|250px|right| De ''IJzeren Kanselier'', met een {{Wp|Pickelhaube|Pickelhaube}} ([[1880]])]]

{{Wp|Duitsland|Duitsland}} – in de literatuur bekend als het land dat te laat kwam – industrialiseert na {{Wp|1870|1870}} gigantisch snel. Zo gezwind dat de pas verenigde staat niet de tijd heeft om zich te modelleren naar het {{Wp|Panopticum|panoptisme}}. Onder leiding van {{Wp|Otto von Bismarck|Otto von Bismarck}} blijft de feodaal agrarische machtspiramide het machtsmodel.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Begin negentiende eeuw is de regio één van de armste in Europa. In {{Wp|1830|1830}} woont tachtig procent van de bevolking landelijk, in 1895 is dit twintig procent. {{Wp|Berlijn|Berlijn}} telt in {{Wp|1848|1848}} geen half miljoen inwoners. In 1914 is het een wereldstad. In 1861 werken 50.000 Duitsers in de machinebouw, in 1900 is dit een twaalfvoud. In de chemie is het aantal arbeiders vertwintigvoudigd. De kolenproductie loopt van 1875 tot 1900 op van 34 tot 150 miljoen ton.&lt;/ref&gt; De {{Wp|Frans-Duitse oorlog|Frans-Duitse oorlog}} levert het land een buit die het bankwezen doet bloeien en het keizerrijk de evenknie van Engeland maakt. Aan de vooravond van 1914 overtreft de Duitse productie de Engelse. Het absolute gezag van de Pruisische koning-keizer en de rijkskanselier als topambtenaar beperken partijpolitieke invloeden en militariseren de maatschappij. Militaire termen doen hun intrede in het bedrijfsleven: investeringscampagnes, strategische visie, resultaatsanalyse. {{Wp|Max Weber|Max Weber}} ziet dit als jonge man met gemengde gevoelens tegemoet en is er de {{Wp|kroniek|kroniekschrijver}} van. In de Weberiaanse machtspiramide hebben gezag en controle een andere aard dan in het panopticum van {{Wp|Jeremy Bentham|Bentham}}.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;SENNETT R. ''De cultuur van het nieuwe kapitalisme.'' Meulenhof, Amsterdam, 2007.&lt;/ref&gt; Hoe hoger in de hiërarchie, hoe minder mensen iets te zeggen hebben. Hoe dieper, hoe machtelozer, met helemaal onderaan de {{Wp|kerker|kerker}}, de {{Wp|lijfstraf|lijfstraf}} en de {{Wp|repressie|repressie}}.
Als in een legerstructuur krijgt in het laat negentiende-eeuwse Duitsland iedereen een vaste plaats en bij elke plaats hoort een taakomschrijving.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Het Franse en het Engelse nationale eenwordingsproces resulteert in de negentiende eeuwin een fundamenteel andere staat dan Duitsland. Het Pruisische leger is het efficiëntste leger ter wereld, dankzij haar strakke hiërarchie. Terwijl veel Europese legers officierenposities verkopen, ongeacht hun kwaliteit, en soldaten slecht opleiden, regelt Pruisen de zaken goed.&lt;/ref&gt; In de piramide functioneer je door enkel te doen wat je is voorgeschreven. In het liberale model van {{Wp|Adam Smith|Adam Smith}} ben je succesvol door meer te doen dan verwacht. Het militaire model straft als je je boekje te buiten gaat. De communicatie in het panoptisch model is rechtstreeks, in een piramide veranderen bevelen naarmate ze afdalen: het bevel van de generaal, past de staf aan en vertaalt het bevel in praktische uitvoeringbesluiten. Op het slagveld proberen sergeants, korporaals en soldaten er op hun beurt iets zinnigs van te maken. Allen gehoorzamen én interpreteren. Hoe groter het leger, hoe meer interpretatie.

= Voetnoten =
&lt;references/&gt;

== Navigatie ==
* Terug naar [[Manifest_van_de_angst/Inleiding|de inleiding]]
* Terug naar het vorige hoofdstuk: [[Manifest_van_de_angst/Hoofdstuk 2:_Eeuw_vol_geweld|Hoofdstuk 2. Een eeuw vol geweld]]
* Naar het volgende hoofdstuk: [[Manifest_van_de_angst/Hoofdstuk 4:_Futuristisch_manifest|Hoofdstuk 4. Het futuristisch manifest]]
{{Sub}}</text>
      <sha1>me55xwepx9lu2q8f8upa87n4qf28jos</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Manifest van de angst/Hoofdstuk 4: Futuristisch manifest</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29412</id>
    <revision>
      <id>425280</id>
      <parentid>414077</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T18:53:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>lf</comment>
      <origin>425280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18864" sha1="24kl37i7nz0plvt7ohlfri79yttpj1c" xml:space="preserve">[[Bestand:Frankenstein.1831.inside-cover.jpg|right|thumb|250px|Frankenstein van Shelley behoort tot de {{Wp|gothic novel|gothic novel}}, populair in de tweede helft van de 18e eeuw en de eerste helft van de 19e eeuw. Kenmerken waren: geheimzinnigheid, verderf, verval, geesten, vampiers, krankzinnigheid. Het werk wordt ook gezien als het eerste voorbeeld van {{Wp|sciencefiction|sciencefiction}}. De eerst gothic novel is {{Wp|The Castle of Otranto|The Castle of Otranto}} uit {{Wp|1764|1764}} van {{Wp|Horace Walpole|Horace Walpole}}, de bedenker van het begrip {{Wp|serependiteit|serependiteit}}.]]

[[Bestand:FilippoTommasoMarinetti.jpg|thumb|right|250px|Filippo Tommaso Marinetti: Venetië is het grootste geschiedenisbordeel en de Venetianen zijn de slaven van het verleden. “Eenmaal in het jaar kunt u daarheen een pelgrimage maken, zoals men op Allerzielen naar het kerkhof gaat, dat sta ik u toe. Eens in het jaar mag u een boeket bloemen voor de Mona Lisa neerleggen, dat sta ik u toe. Maar ik sta niet toe dat men dagelijks in de musea ons armzalig bestaan, onze gebrekkige moed en onze verkrampte onrust uit wandelen stuurt.”]]

{{Citaat|Ik sta niet toe dat men dagelijks in de musea ons armzalig bestaan, onze gebrekkige moed en onze verkrampte onrust uit wandelen stuurt.|{{Wp|Filippo Tommaso Marinetti|Filippo Tommaso Marinetti}}}}

= Angst voor het verleden =

Terwijl de proletarische arbeidersmassa wegzinkt in ellende, wil de bourgeoisie 'leven.' ‘Leven’ moet je ‘voelen’. Daarom zoekt de bourgeoisie naar modellen die gevaarlijk leven. Freud hoopte dat een oorlog een einde zou maken aan het onuitroeibare antisemitisme en de dichter Charles Péguy schreef dat de massa verhalen nodig heeft om niet in passiviteit en onverschilligheid te vervallen. Nog meer dan haar openlijke vertegenwoordigers, de decadenten, zouden de futuristen deze boodschap uitdragen. De gevaarlijkste filosoof ooit, {{Wp|Friedrich Nietzsche|Friedrich Nietzsche}} oefent een onweerstaanbare aantrekkingskracht uit op hen. Als “filosoof met de hamer” ziet hij zijn ideeën in de praktijk gebracht door een charismatische {{Wp|Filippo Tommaso Marinetti|Filippo Tommaso Marinetti}}. Rond deze voorman scharen zich jonge drakendoders met als gevaarlijkste vijand: het verleden, alles wat oud en out is. “Eenmaal in het jaar kunt u daarheen een pelgrimage maken, zoals men op Allerzielen naar het kerkhof gaat, dat sta ik u toe. Eens in het jaar mag u een boeket bloemen voor de {{Wp|Mona Lisa|Mona Lisa}} neerleggen, dat sta ik u toe. Maar ik sta niet toe dat men dagelijks in de musea ons armzalig bestaan, onze gebrekkige moed en onze verkrampte onrust uit wandelen stuurt” aldus Marinetti. Op 20 februari {{Wp|1909|1909}} verschijnt zijn Manifeste du futurisme op de eerste bladzijde van de {{Wp|Figaro|Figaro}}.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Nu lijkt het paradoxaal, de beweging die afrekent met hét verleden is inmiddels zelf een eeuwling.&lt;/ref&gt; Het Futurisme is een feit. Alle historie is “passéïsme.” Wie aan “passéïstische syfilis” lijdt, ruikt naar oude archieven, kijkt achterom terwijl hij in de stroom van de tijd zwemt en verstikt in de immobiele aanblik van het Glorieuze Verleden, is onmachtig te handelen, te scheppen of tijdig te reageren.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;In zijn roman ‘Mafarka le futuriste’ voert Marinetti een soort {{Wp|Frankenstein|Frankenstein}} ten tonele met tussen zijn benen een elf meter lange {{Wp|penis|penis}}, symbool van de futuristische potentie, het zaad waaruit de twintigste eeuw ontspruit.&lt;/ref&gt; {{Wp|Venetië|Venetië}} is het grootste geschiedenisbordeel en de Venetianen zijn de slaven van het verleden. De futuristen bevrijden de rommelmarkt die Italië is van de kanker van professoren, archeologen, reisleiders en {{Wp|Antiquair|antiquairs}}. De ontelbare musea zijn absurde {{Wp|Abattoir|abattoirs}} van schilders en beeldhouwers die elkaar met kleuren, lijnen en penselen bevechten aan tentoonstellingswanden, {{Wp|Bibliotheek (algemeen)|bibliotheken}}, academies en begraafplaatsen zijn verzamelpunten van passéïsten, klaar voor de sloop. Lang leve de toekomst! Lang leve het gevaar! Weg met veiligheid! Fillipo Marinetti smukt zijn motorkap op met buizen die lijken op de explosieve adem van slangen, scheurt plankgas met zijn hongerige automobiel terwijl lantaarns in lichtsnoeren voorbij flitsen, begint met gierende banden een waanzinnige wedren tegen trams, locomotieven en vliegtuigen tot hij in de gracht kantelt, het voertuig uit rent, het gewelddadige nachtelijke stadsleven tegemoet onder het elektrisch maanlicht op de vuist gaat, kasseien door ramen gooit en achtervolgd door armenzwaaiende carabinieri, de futuristische vlag opsteekt om de bespottelijkheid van de bijziende geschiedenis te bezingen. MERDE aux historiens!&amp;nbsp;&lt;ref&gt;TOLLEBEEK J. ''De ekster en de kooi: nieuwe opstellen over de geschiedschrijving.'' Bert Bakker, Amsterdam 1996, p. 92; KIEFT E. ''Oorlogsenthousiasme'', De Bezige Bij, 2015.&lt;/ref&gt; ‘Geweld is een mentale kuur, een oefening die je sterker maakt, een categorische imperatief voor iedereen die van zichzelf houdt,’ schrijft een redacteur van het avant-garde tijdschrift La Voce. Idealisme en imperialisme gaan hand in hand: als Italië sterker wil worden, moest het aanvallen. De Russische futuristen zou de oorlog de mens tot de oervormen van het menselijke leven leiden. En zo stortte Europa zich in 1914 in een vlaag van verstandsverbijstering op de oorlog. Ewoud Kieft toont dat enthousiaste emoties de ratio wegvegen en dat pacifisten én intellectuele en artistieke elites in patriotten transformeren. Hun walging jegens de democratie en hun identiteitscrisis voedt vandaag jihadgangers. Hun behoefte aan zingeving maakt ze kwetsbaar voor manipulatie en propaganda. De oorlog zou de samenleving die binding teruggeven. Het is als dansen op de vulkaan: spotten met zekerheden opent de verwarrende en bedwelmende sensatie van de postmoderniteit.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;De ambivalentie van het leven in deze tijden resulteert in het paradoxaal verlangen naar het samengaan van vitale vrijheid onder veilige condities. Het individu consumeert zijn vrijheid maximaal binnen veilige grenzen. De benji-jumper op de cover van Boutellier’s Veiligheidsutopie uit 2002 is er dé metafoor van.&lt;/ref&gt; De geschiedenis is een dure en overbodige luxekennis aldus Marinetti en Nietzsche. Deze laatste verwijst naar de talrijke dagboekschrijvers die op het einde van de negentiende eeuw hun bestaan zin geven. Walging en angst te veel met zichzelf bezig te zijn, blijven niet uit. De introspectie wordt een collectief goed: voorheen dalen enkel zonderlingen af in hun diepste ik, nu is het de “maladie du siècle” die epidemisch uitbreidt en een volledige klasse in haar Freudiaanse greep houdt. Er is geen tekort aan betekenis, integendeel. Daartegen reageren de futuristen. “Er is iets wonderlijks gebeurd, iets zo vreemd dat ik het opschrijven moet…” schrijft {{Wp|Mary Shelley|Mary Shelley}} in {{Wp|1818|1818}}.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LABRIE A. ''Zuiverheid en decadentie. Over de grenzen van de burgerlijke cultuur in West-Europa, 1870-1914,'' Bert Bakker, Amsterdam, 2001.&lt;/ref&gt; In de burgerhuizen klinkt geregeld papiergeritsel en pennengekras, af en toe onderbroken door de tragische jammerklacht, net zoals je nu getik op het klavier herkent af en toe onderbroken door het gevloek bij een verloren stuk tekst. Sociale groepen die over tijd beschikken, houden hun “nerveuze apparaat” als een kleinood onder het vergrootglas om de “oneindige complicaties” van hun leven aan het papier toe te vertrouwen en de ziekelijke Mr. Hyde van zich af te schudden.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Boomkens drukt de tegenstrijdigheid uit met de passende metafoor van twee ‘machines’: de geborgenheidsmachine en de angstmachine. De geborgenheidsmachine zoekt naar zekerheid, identiteit en veiligheid. De angstmachine produceert onophoudelijk beelden van angst, fascinaties en extreem geweld. Er schuilt in iedereen een Dr. Jekyll &amp; Mr. Hyde en we zitten ‘stuck in the middle (with you).’ ‘Stuck in the middle’ verwijst op zijn beurt naar Reservoir Dogs die hét beeld bevestigt van een cultuur die via het neutraliseren van onveiligheid, de geweldsfascinatie tentoonspreidt. Beide machines maken deel uit van ‘de ecologie van de angst’, een postmodern organisatieprincipe. BOOMKENS R. ''De angstmachine. Over geweld in films, literatuur en popmuziek,'' Van Gennep, Amsterdam, 1996.&lt;/ref&gt; Op het einde van de eeuw, in {{Wp|1897|1897}}, noteert {{Wp|Jonathan Harker|Jonathan Harker}}, de hoofdfiguur uit {{Wp|Dracula|Dracula}}, dat hij tevreden is met zijn gedetailleerde aantekeningen want “er gebeuren hier zulke vreemde dingen” dat hij er zich onbehaaglijk bij voelt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;“Mijn scheerspiegel had ik bij het raam gehangen, en ik ging mij scheren. Opeens voel ik een hand op mijn schouder, en ik hoor de stem van de graaf zeggen: ‘Goedemorgen.’ Ik schrok, want ik had hem door mijn spiegel niet zien aankomen. Door de schrik had ik mij gesneden, maar ik lette er op dat ogenblik niet op. Nadat ik de graaf terug had begroet, keek ik weer in de spiegel. Ditmaal kon ik mij niet vergissen” aldus Harker.&lt;/ref&gt; {{Wp|Bram Stoker|Bram Stoker}}s grafelijk monster uit Transsylvanië is de zondebok die de Europese burgerlijke angst belichaamt voor chaos, seks, waanzin, het irrationele en {{Wp|Charles Darwin|Darwins}} aap die het geordende, genormeerde bestaan bedreigt. Als de burger het bloeddorstig hart van de vampier doorboort realiseert hij de offerdood en herstelt de morele orde zich. De {{Wp|vampier|vampier}}fascinatie is in de negentiende eeuw wijd verspreid.

= Oorlog =
{{Citaat|Zodra de meerderheid van de arbeiders tot de conclusie komt dat oorlogen barbaars, diep immoreel, reactionair en tegen het belang van het volk zijn, dan worden oorlogen onmogelijk.|{{Wp|Rosa Luxemburg|Rosa Luxemburg}}}}

[[Bestand:Zetkin luxemburg1910.jpg|thumb|right|250px|Rosa Luxemburg (rechts) in 1910: &quot;Er kunnen slechts oorlogen gevoerd worden als de arbeiders deze als rechtvaardig en noodzakelijk zien of ze ten minste lijdzaam aanvaarden.&quot;]]

In {{Wp|1885|1885}} verschijnt de roman {{Wp|Germinal (boek)|Germinal}}. {{Wp|Emile Zola|Emile Zola}} voert er in de {{Wp|steenkoolmiijn|steenkoolmijn}} een krachtig trekpaard ten tonele dat elke dag kolen naar de liftkoker sleurt. Het kent geen rust en zal de mijn nooit verlaten: het is blind en te groot om door de liftschacht te kunnen. De metafoor gaat verder dan Zola kon bedenken. De metafoor beperkt zich niet tot de blindheid, de gevangenschap en de {{Wp|dwangarbeid|dwangarbeid}} van het {{Wp|proletariaat|proletariaat}}. De jarenlange mijnenarbeid bereidt de povere massa voor op een ander assen- en gangenstelsel dat er in werking en uitzicht nauwelijks van verschilt. Veertigduizend kilometer loopgraven met een ijzeren discipline, orde, hiërarchie, helmen en plunjes, stutwerk, het {{Wp|Smalspoor|decauvillespoor}} en de karretjes, drinkflessen, ontploffingsgevaar… de mijn is één grote les in onderdanigheid. De {{Wp|eerste wereldoorlog|eerste wereldoorlog}} heeft op het eerste zicht geen ontstaansreden. De aanslag van {{Wp|Gavrilo Princip|Gavrilo Princip}} is hoogstens een aanleiding, in geen geval een oorzaak. De werkelijke oorlogsdrang vindt zijn oorsprong bij de oude machtselites met familiebanden over de naties heen bedreigd door de emancipatorische strijd van {{Wp|socialisten|socialisten}} en {{Wp|feministen|feministen}}. Hun nationalistische tegengif offert er uiteindelijk een hele generatie voor op.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;KARP W. ''The Politics of War: The Story of Two Wars Which Altered Forever the Political Life of the American Republic, 1890-1920'', New York, 1979, geciteerd in: FRENCH M. ''Een vrouwelijke geschiedenis van de wereld.'' Meulenhof, Amsterdam, 1995, p. 810 en p. 856.&lt;/ref&gt;
Even denkt {{Wp|Rosa Luxemburg|Rosa Luxemburg}} dat het {{Wp|nationalisme|nationalisme}} op zijn laatste voeten loopt, dat het een voorbijgaande fase is waarna het internationale proletariaat voor de ‘groepsbinding’ zorgt. In 1913 poogt ze Duitse arbeiders te overtuigen om niet ten strijde te trekken tegen hun collega’s. Haar openbare ongehoorzaamheid leidt haar naar het gerechtshof waar ze het {{Wp|Pruisen|Pruisische bewind}} op de korrel neemt. “Er kunnen slechts oorlogen gevoerd worden als de arbeiders deze als rechtvaardig en noodzakelijk zien of ze ten minste lijdzaam aanvaarden. Maar zodra de meerderheid van de arbeiders tot de conclusie komt (…) dat oorlogen barbaars, diep immoreel, reactionair en tegen het belang van het volk zijn, dan worden oorlogen onmogelijk. (…) Het is aan het volk om het besluit te nemen of het wel of niet oorlog gaat voeren (…) aan de arbeiders en arbeidsters, jong en oud, en niet aan de minderheid van het volk dat het zogeheten uniform des konings draagt.”&amp;nbsp;&lt;ref&gt;FRENCH M. ''Een vrouwelijke geschiedenis van de wereld''. Meulenhof, Amsterdam, 1995. p. 857.&lt;/ref&gt; De oorlog die korte tijd na haar pleidooi een feit is, brengt ze gemuilkorfd in de gevangenis door.

= Startschot =
{{Citaat|Hoor arme donders, altijd de lul in 'leven, geslagen, uitgeperst, eeuwig en altijd zwetend, ik waarschuw jullie dat als de groten van de aarde interesse voor jullie beginnen te krijgen, dan is 't omdat ze op het slagveld gehakt van jullie willen maken... (...) 't Begint met liefde voor het volk.|{{Wp|Louis-Ferdinand Céline|L.F. Céline}}}}

[[Bestand:Walter Benjamin vers 1928.jpg|thumb|right|250px|{{Wp|Walter Benjamin|Walter Benjamin}} in {{Wp|1928|1928}}]]

De aanslag op de {{Wp|Frans Ferdinand van Oostenrijk-Este|Oostenrijkse kroonprins}} in {{Wp|Moord op Frans Ferdinand van Oostenrijk|de zomer van 1914}} markeert het einde van de lange negentiende eeuw en introduceert de korte twintigste eeuw (1914-1989). {{Wp|Gavrilo Princip|Princip}} geeft met een in België gemaakte {{Wp|Browning Arms Company|Browning}} letterlijk het startschot voor een even korte als bloederige twintigste eeuw.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;{{Wp|Eric Hobsbawm|Eric Hobsbawm}} spreekt van de korte twintigste eeuw die hij afbakent met twee breukmomenten: de eerste wereldoorlog luidt het begin in, de {{Wp|val van de muur|val van de muur}} in {{Wp|1989|1989}} sluit ze af. De periode tussen die twee data vormt een homogeen geheel. HOBSBAWM E. ''The Age of Extremes: the short twentieth century, 1914-1991'', Abacus, Londen, 1994.&lt;/ref&gt; Decadenten en {{Wp|Futurisme|futuristen}} zien het einde van de geschiedenis in een gewelddadige {{Wp|tabuala rasa|tabula rasa}} die een einde maakt aan alle oorlogen. {{Wp|Thomas Mann|Thomas Mann}} komt in augustus 1914 woorden tekort om de verdorven burgerlijke maatschappij aan te klagen. De oude wereld lijkt op een ontbindend dier vol maden. Oorlog is een hygiënische noodzaak. “Het was zuivering, bevrijding wat wij voelden, en een nieuwe hoop.”&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Geciteerd in LABRIE A. ''Zuiverheid en decadentie. Over de grenzen van de burgerlijke cultuur in West-Europa, 1870-1914.'' Bert Bakker, Amsterdam, 2001. p. 154.&lt;/ref&gt; En zelfs de immer afstandelijke {{Wp|Max Weber|Max Weber}} bedwingt zich niet: de oorlog is, ongeacht het resultaat “groots en wonderbaarlijk.”

Nooit eerder realiseert een oorlog zoveel gruwel. Het aantal slachtoffers en de omstandigheden waarin men tussen 1914 en 1918 terecht komt, vergen veel verbeeldingsvermogen om er een glimp van voor de geest te halen. Sinds de elfde minuut van het elfste uur van {{Wp|11 november 1918|11 november 1918}} is de permanente oorlog een feit, in tegenstelling tot wat geschiedenisboeken beweren. De oorlog is niet voorbij: weduwes krijgen hun man niet terug, moeders krijgen hun zoon niet terug en wezen krijgen hun vader niet terug. De gruwel is niet voorbij: de man met het gebroken gezicht, de invalide, de blinde, de kreupele, de mismaakte, de psychisch beschadigde, overal duiken ze op, op pleinen, op straathoeken en in kerken. Er is geen dorp of stad in Europa waar je ze niet tegen komt. De {{Wp|Lijst van oorlogen (chronologisch)|slachtpartij}} is niet voorbij: ze staat in het collectieve en individuele geheugen geprent en is een tastbare maar moeilijk te verwoorden realiteit. Wie terugkomt spreekt nauwelijks. Restanten in het landschap, officiële herdenkingen, weduwen- en oorlogspensioenen confronteren de Westerse beschaving tot op heden met de slachting. En toen kwamen de {{Wp|Spaanse burgeroorlog|Spaanse burgeroorlog}}, de Tweede Wereldoorlog, de Koreaanse Oorlog, de Algerijnse Oorlog, de Vietnamoorlog, de Koude Oorlog, de Falklandoorlog, drie Golfoorlogen…, om er een paar te noemen. Oorlog nestelt zich in het denken. De Tweede Wereldoorlog zou de eerste moeiteloos overtreffen. Heldhaftige en beschamende herinneringen zijn achteraf herschreven en hervormd. De geschiedenis zwijgt over het bevel te doden. Nooit gaat het over het oorlogsplezier, de lust, het genot om te doden, te {{Wp|folteren|folteren}}, te roven, te {{Wp|verkrachten|verkrachten}} en te vernederen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;VINCENT G. ''Een geschiedenis van het geheim?'' In: PROST A. &amp; GÉRARD V. (Eds.). ''Geschiedenis van het persoonlijk leven. Van de eerste wereldoorlog tot onze tijd.'' Agon, Amsterdam, 1990, p. 167.&lt;/ref&gt;

Na de oorlog zou het dagelijkse leven nooit meer zijn eerdere contouren vertonen. De verloren generatie vervloekt de academische geschiedenisles en de idee dat er uit het verleden te leren valt: {{Wp|Marcus Tullius Cicero|Historia est Magistra Vitae}}? Die les camoufleert de chaos, de wanorde en de onregelmatigheden die de {{Wp|geschiedschrijving|geschiedschrijving}} zelf kenmerken. Uitspraken zoals &quot;Nooit meer oorlog?&quot; Geen sprake van denken velen, dat is ronduit naïef. &quot;De zinloosheid van de oorlog?&quot; Evenzeer naïef. Slachtoffers en nabestaanden ervan voelen zich gedupeerd. Verzetsmensen die hun leven gaven om de democratie terug op poten te zetten... hun acties waren niet zinloos. Het onderwijs verandert de {{Wp|geschiedenis|geschiedenis}} in een onmetelijke ketting met feiten als edelstenen, die zoals {{Wp|Walter Benjamin|Walter Benjamin}} even later cynisch opmerkt, zich laat lezen als een {{Wp|Paternoster|Paternoster}} om de angst voor het heden te bezweren.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JANSSENS D. ''Uitgesteld Tegenwoordige Tijd: De theorie van de documentaire in historisch en filosofisch perspectief.'' In: MATHIJS E. &amp; HESSELS W. (Eds.). ''Waarheid en werkelijkheid. Feitelijke, fictionele en artistieke representaties van de realiteit,'' VUBPress, Brussel, 2007, p. 121.&lt;/ref&gt;

= Voetnoten =
&lt;references/&gt;

= Navigatie =
* Terug naar [[Manifest_van_de_angst/Inleiding|de inleiding]]
* Terug naar het vorige hoofdstuk: [[Manifest_van_de_angst/Hoofdstuk 3:_Communistisch_manifest|Hoofdstuk 3. Het communistisch manifest]]
* Naar het volgende hoofdstuk: [[Manifest_van_de_angst/Hoofdstuk 5:_Surrealistisch_manifest|Hoofdstuk 5. Het surrealistisch manifest]]
{{Sub}}</text>
      <sha1>24kl37i7nz0plvt7ohlfri79yttpj1c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Manifest van de angst/Hoofdstuk 5: Surrealistisch manifest</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29413</id>
    <revision>
      <id>425281</id>
      <parentid>414079</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T18:53:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>lf</comment>
      <origin>425281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10120" sha1="h81h8z8tv39z7azaeeridkeuripc8wf" xml:space="preserve">{{Citaat|Deze zomer zijn de rozen blauw; het bos is van glas. De aarde gehuld in haar mantel van groen doet me even weinig als een {{Wp|spook|spook}}. Leven en ophouden te leven zijn denkbeeldige oplossingen. Het bestaan is elders.|Slotwoord, eerste surrealistische {{Wp|manifest|manifest}}.}}

[[Bestand:Rotterdam, Laurenskerk, na bombardement van mei 1940.jpg|thumb|right|250px|Op 26 april {{Wp|1937|1937}} bombarderen Duitse en Italiaanse bommenwerpers de Baskische stad {{Wp|Guernica|Guernica}}. Het eerste Europese terreurbombardement zou herhaald worden in onder meer {{Wp|Rotterdam|Rotterdam}} (foto) en {{Wp|Dresden|Dresden}} en in {{Wp|Kortrijk|Kortrijk}}, {{Wp|Lokeren|Lokeren}} en {{Wp|Mortsel|Mortsel}}. Al deze steden werden grotendeels vernield. {{Wp|Picasso|Picasso}} toont de stad Guernica tijdens het bombardement: chaos is voelbaar. Achtergrond en voorgrond tonen geen verschil tussen binnen en buiten. Wie in de jaren tachtig en negentig op {{Wp|Ipsoc|de sociale school in Kortrijk}} studeerde, kon niet naast het werk kijken. De oude huissocioloog had een repro naast zijn bureau hangen.]]

= De wereld na 1918: surréalité =
Na de oorlog stelt {{Wp|André Breton|André Breton}} zijn opvattingen omtrent het surrealisme te boek. Het {{Wp|Surrealistisch manifest|Manifeste du Surrealisme}} uit {{Wp|1924|1924}} protesteert tegen het dominante {{Wp|rationalisme|rationalisme}}, de {{Wp|logica|logica}} en de optimistische grote verhalen die uitmonden in de {{Wp|Eerste Wereldoorlog|wereldbrand}}. Geïnspireerd door {{Wp|Sigmund Freud|Sigmund Freud}} en {{Wp|Karl Marx|Karl Marx}} stelt de surrealist de vrije {{Wp|associatie|associatie}}, de {{Wp|droom|droom}} en het onbewuste centraal. Na de {{Wp|Slag om de Somme|Somme}}, {{Wp|slag om Verdun|Verdun}} en {{Wp|Slag om Passendale|Passendale}} is het duidelijk dat het irrationele mensen drijft. Daaraan toegeven en het innerlijke bevrijden van de burgerlijke barrières van staat en gezin, religie en moraal, moet de herhaling van de oorlog vermijden. Surréalité versmelt ogenschijnlijke tegenstrijdigheden: droom en werkelijkheid. Het is geen puur artistieke beweging. De surrealist speurt naar de duistere diepte van de menselijke geest via de interesse in zelfmoord, {{Wp|Automatisch schrijven|l’écriture automatique}} en doelloze wandelingen, een absoluut {{Wp|non-conformisme|non-conformisme}} en het afzweren van reguliere arbeid, de lofzang op l’amour fou en het frequenteren van {{Wp|bordeel|bordelen}}. Volle inzet is vereist. In tegenstelling tot de ‘{{Wp|l'art pour l'art|l'art pour l'art}}’ van het {{Wp|decadentisme|decadentisme}} streeft de beweging niet naar instant {{Wp|egocentrisch|egocentrisch}} genot, maar ageren ze met een intentie die lijkt op het {{Wp|communisme|communisme}}. Schrijver-dichter {{Wp|Georges Bataille|Georges Bataille}}, schilders {{Wp|Salvador Dali|Salvador Dali}} en {{Wp|Rene Magritte|Rene Magritte}}, fotograaf {{Wp|Man Ray|Man Ray}} en regisseur {{Wp|Luis Bunuel|Luis Bunuel}} zijn partijleden. Afwijken van de leer wordt niet geduld. Anders is de surrealistische en communistische revolutie onmogelijk.

= De wereld na 1945: Cobra =
Het Belgische surrealisme mondt na de {{Wp|tweede wereldoorlog|tweede wereldoorlog}} uit in de {{Wp|Cobra (kunst)|Cobrabeweging}} met de Brusselaar {{Wp|Christian Dotremont|Christian Dotremont}} voorop. Cobra presenteert het surrealisme in een ‘verbeterde’ vorm. Bij de opening van de eerste tentoonstelling in {{Wp|1949|1949}} spreken de kranten schande over de provocatie. &quot;Geklad, Geklets en Geklodder in het Stedelijk Museum&quot; kopt Het Vrije Volk. Cobra slaat een andere weg in maar heeft veel van doen met het surrealisme: de afwijzing van het individualisme en het planmatige, de voorkeur voor samenwerking, creativiteit, fantasie en spontaniteit.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;In België liggen het Surrealisme en de Cobra in elkaars verlengde. In 1948 ondertekenen Dotremont en zijn collega’s uit Kopenhagen en Amsterdam het manifest 'La Cause était entendue.' ‘De zaak was beklonken’ is het grondig oneens met het Franse surrealisten die 'La Cause est entendue' (De zaak is beklonken) heet.&lt;/ref&gt; Inspiratie halen ze bij kinderen, geestelijk gehandicapten en primitieve samenlevingen. {{Wp|Constant Nieuwenhuijs|Constant}} gaat in zijn manifesten in op de maatschappelijke rol van de kunstenaar en schildert, gestimuleerd door de dreigende Koreacrisis, oorlogsverschrikkingen. Massa’s schilderijen, tekeningen en prenten vormen de serie ‘Verschroeide aarde’ en ademen de sfeer van angst, chaos, destructie, dreiging, paniek en geweld. De motieven doken eerder op in {{Wp|Picasso|Picasso}}’s ‘{{Wp|Guernica (schilderij)|Guernica}}’.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Op 26 april 1937 – tijdens de {{Wp|Spaanse burgeroorlog|Spaanse burgeroorlog}} - bombarderen Duitse en Italiaanse bommenwerpers de Baskische stad {{Wp|Guernica (Spanje)|Guernica}}. Het eerste Europese terreurbombardement zou zich herhalen in {{Wp|Rotterdam (gemeente)|Rotterdam}}, {{Wp|Dresden|Dresden}}, {{Wp|Kortrijk|Kortrijk}}, {{Wp|Lokeren|Lokeren}} en {{Wp|Mortsel|Mortsel}}. Picasso toont de stad tijdens het bombardement: de chaos is voelbaar. Achtergrond en voorgrond tonen geen verschil tussen binnen en buiten. Wie in de jaren tachtig en negentig op de sociale school in Kortrijk studeerde, kon niet naast het werk kijken. De huissocioloog Stefaan Lievens had naast zijn bureau een kopie hangen.&lt;/ref&gt; Waar Picasso agressieve, puntige vormen gebruikt, schildert {{Wp|Constant Nieuwenhuijs|Constant}} kinderlijk: een radeloze vrouw met een dood kind, een brandend huis, een gevallen fietser, hulpelozen die hun handen ten hemel heffen tegen een achtergrond van destructie. 

Noch het Surrealisme, noch de Cobrabeweging, noch de hippiebeweging verhinderen de ruwweg 170.000.000 (170 miljoen) oorlogsslachtoffers in de afgelopen twintigste eeuw (en niet alleen de zes miljoen joden waarover de schoolboeken schrijven). {{Wp|Democide|Democide}} is grootschalig dodelijk staatsgeweld tegen ongewapende burgers. Deelverzamelingen zijn: genocide (een bewust geplande vernietiging van een bevolkingsgroep), Holocaust (de Jodenvervolging in de tweede wereldoorlog) en de hecatombe (een eerder onbedoelde grootschalige slachting als ‘collateral damage’ van een ziekelijke, roofzuchtig winstbejag.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;{{Wp|David Van Reybrouck|David Van Reybrouck}} gebruikt de term hecatombe in zijn boek over {{Wp|Congo|Congo}}. De term verwijst naar het oud-Griekse {{Wp|offer|offer}} van 100 stieren, in dit geval een niet te bepalen aantal mensen die direct of indirect stierven als gevolg van de {{Wp|rubber|rubber}}politiek van {{Wp|LeopoldII|Leopold II}} sinds {{Wp|1888|1888}}, met de uitvinding van de opblaasbare {{Wp|rubberband|rubberband}} door {{Wp|John Boyd Dunlop|John Boyd Dunlop}}. VAN REYBROUCK D. ''{{Wp|Congo. Een geschiedenis|Congo. Een geschiedenis}}'', De Bezige Bij, Amsterdam, 2010, p. 109.&lt;/ref&gt;

= Democide =
[[Bestand:Arbeit Macht Frei Dachau 8235.jpg|thumb|right|250px|{{Wp|Dachau (concentratiekamp)|Dachau}}: Arbeid Macht Frei]]

{{Citaat|Zou elke seconde van ons leven zich oneindig herhalen, dan zijn we vastgenageld aan de eeuwigheid zoals {{Wp|Jezus Christus|Jezus Christus}} aan het kruis. Dat is een verschrikkelijk vooruitzicht. In de wereld van de eeuwige terugkeer rust op elke handeling het gewicht van een ondraaglijke verantwoordelijkheid. Daarom noemde Nietzsche de idee van de eeuwige terugkeer de zwaarste last (das schwerste Gewicht).|{{Wp|Milan Kundera|Milan Kundera}}}}

Uit het meest sinistere boek ooit, de ‘Statistics of Democide’ blijkt dat vier regimes meer dan tien miljoen mensenlevens op hun geweten hebben, elf regimes vermoordden meer dan één miljoen burgers.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;ACHTERHUIS H. ''Met alle geweld. Een filosofische zoektocht,'' Lemniscaat, Rotterdam, 2008, p. 159-160.&lt;/ref&gt; {{Wp|Saddam Hoessein|Saddams}} {{Wp|Irak|Irak}} behoort ‘slechts’ tot de groep van zevenenveertig regimes met meer dan honderdduizend doden. {{Wp|Holocaust|Holocausttheorieën}} die zich vastbijten in het {{Wp|antisemitisme|antisemitisme}} en de kwaadwillige nazitop werken geruststellend maar overschreden hun houdbaarheidsdatum. De theorieën stellen een groepje met bizarre meningen verantwoordelijk voor het uitroeien van joden, zigeuners en gehandicapten. De Holocaust beschouwen als een diepe collectieve morele ontsporing – die eigen is aan de {{Wp|bureaucratie|bureaucratische}} mens in de {{Wp|twintigste eeuw|twintigste eeuw}} – is niet alleen juister, het is vooral verontrustender. Het betekent dat de massale vervolging, met technologie, bureaucratie, repressie- en manipulatie morgen op een andere locatie en tegen een andere groep kan plaatsgrijpen. Het probleem is zoals {{Wp|Daniel Goldhagen|Daniel Goldhagen}} het uitdrukt, “de soepelheid, de ongelooflijke soepelheid” van de razzia’s, de stiptheid van de treinen en de efficiëntie van de executies. De Holocaust was geen zoveelste antisemitische gruweldaad die de Europese geschiedenis kenmerkt, beklemtoont {{Wp|Geert Mak|Geert Mak}} in '{{Wp|In Europa (televisieprogramma)|In Europa}}'. Het was een bureaucratisch exces waaraan honderdduizenden Europeanen probleemloos deelnamen omdat ze de orde en de regelmaat van het kantoor hoger waarderen dan hun eigen geweten. {{Wp|Sebastian Haffner|Sebastian Haffner}} beschrijft {{Wp|Albert Speer|Albert Speer}} in 1944 in 'The Observer'. Geen protserige nazi, maar briljant, hoffelijk en niet corrupt, een klasseloze technocraat die carrière zal maken. Die lichtheid, dat niet-nadenken, dat conformisme bedient de schrikwekkende machinerie tot het uiterste. Is de studie van het {{Wp|non-conformisme|non-conformisme}} mogelijk een antigif voor {{Wp|genocide|genocide}}?

= Voetnoten =
&lt;references/&gt;

= Navigatie =

* Terug naar [[Manifest_van_de_angst/Inleiding|de inleiding]]
* Terug naar het vorige hoofdstuk: [[Manifest_van_de_angst/Hoofdstuk 4:_Futuristisch_manifest|Hoofdstuk 4. Het futuristisch manifest]]
* Naar het volgende hoofdstuk: [[Manifest_van_de_angst/Hoofdstuk 6:_Cyborgmanifest|Hoofdstuk 6. Het Cyborgmanifest]]
{{Sub}}</text>
      <sha1>h81h8z8tv39z7azaeeridkeuripc8wf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Manifest van de angst/Hoofdstuk 6: Cyborgmanifest</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29414</id>
    <revision>
      <id>425282</id>
      <parentid>414081</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T18:54:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>lf</comment>
      <origin>425282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18609" sha1="lkd9z6v7o05r8vwtztbqn6tmrwgk2y8" xml:space="preserve">[[Bestand:William Gibson by FredArmitage crop.jpg|thumb|right|250px|&quot;Like city lights, receding….&quot; {{Wp|William Gibson|William Gibson}}, {{Wp|1984|1984}}.]]

[[Bestand:Naomi Klein Warsaw Nov.20 2008 Fot Mariusz Kubik 12.jpg|thumb|right|250px|[[Naomi Klein]] schreef onder meer ''{{Wp|De shockdoctrine. De opkomst van rampenkapitalisme|De shockdoctrine. De opkomst van rampenkapitalisme}}'']]

{{Citaat|A consensual hallucination experienced daily by billions of legitimate operators, in every nation, by children being taught mathematical concepts… A graphic representation of data abstracted from the banks of every computer in the human system. Unthinkable complexity. Lines of light ranged in the non space of the mind, clusters and constellations of data. Like city lights, receding….|{{Wp|William Gibson|William Gibson}} in {{Wp|1984|1984}} over {{Wp|Cyberspace|Cyberspace}}.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;GIBSON W. ''Neuromancer''. Ace, New York, sd. GIBSON W. ''Zenumagiër''. Meulenhoff, Amsterdam, 1995. De trilogie in GIBSON W. ''De cyberpunkromans.'' Meulenhof, Amsterdam, 1994.&lt;/ref&gt;}}

In {{Wp|1960|1960}} omschrijven een werktuigkundige en een {{Wp|psychiater|psychiater}} de {{Wp|cyborg|cyborg}} als een mens die zich met technologie klaarmaakt voor de {{Wp|ruimtevaart|ruimtevaart}}. Die idee zou de {{Wp|Sciencefiction|sciencefictionliteratuur}} veranderen en de toekomstbeelden van {{Wp|H.G. Wells|H.G. Wells}} en {{Wp|Jules Verne|Jules Verne}} voorgoed achter zich laten. SF is gefascineerd door het levensraadsel en {{Wp|Darwinisme|Darwin}}, die de unieke, uitverkoren mensgedachte doorprikt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;De aandacht van de SF voor de historie, de biologie en de technologie bakent het genre af van de bovennatuurlijke fantasy en horror.&lt;/ref&gt; De maakbare mens concretiseert zich in militaire projecten en de eerste {{Wp|Maanlanding|stappen op de maan}} in {{Wp|1969|1969}}. In {{Wp|1985|1985}} roept {{Wp|Donna Haraway|Donna Haraway}} de cyborg uit tot een emancipatiesymbool. In haar Cyborgmanifest vervaagt de scheiding tussen organisme en machine. Haar cyborg doet denken aan de romans van {{Wp|Philip K. Dick|Philip K. Dick}}, en de aanzienlijk latere mijlpalen in de filmgeschiedenis: '{{Wp|Blade Runner|Blade Runner}}', ‘{{Wp|Total Recall|Total Recall}}', ‘A Scanner Darkly’ en ‘{{Wp|Minority Report|Minority Report}}’.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Minority report is een veelzeggende titel. De menselijke gedetermineerdheid maakt gedrag voorspelbaar in een samenleving die geen alternatieven duldt. Die “afwijkende” maar mogelijke uitkomsten (uitwegen uit het menselijke determinisme) verzwijgt “minority report.”&lt;/ref&gt; Dick stelt de vraag hoe technologie persoonlijke vrijheden aan banden legt om controle en veiligheid te garanderen en hoe de publieke ruimte en het menselijk gedrag militariseert. De {{Wp|computer|computer}} is een hersenuitbreiding, brillen, hoorapparaten, pacemakers, lenzen, kunstgebitten, stoma’s, hartkleppen, protheses, kunstheupen, kunstmatige ledematen, auto’s, gsm en gps zijn meer dan “the extensions of man” of de verlengstukken van de gedisciplineerde lichamen, om {{Wp|Marshall McLuhan|Marshall McLuhan}} te citeren. Technologie blijft niet buiten het lichaam.

= A consensual hallucination =
De mens wordt ontworpen, gevoed en gerepareerd door {{Wp|genetische manipulatie|genetische manipulatie}}, agrarische {{Wp|biotechnologie|biotechnologie}} en de {{Wp|nanogeneeskunde|nanogeneeskunde}}, hij verbetert en onderhoudt zich met {{Wp|cosmetische chirurgie|cosmetische chirurgie}}, {{Wp|fitness|fitness}}- en {{Wp|Dieet|dieetprogramma’s}}. Mensen zijn {{Wp|Cyborg|cyborgs}}: wezens waar natuur en techniek in elkaar vloeien, op het {{Wp|ruimteschip|ruimteschip}} dat ‘aarde’ heet. In dit tijdperk verdwijnen de industriële tegenstellingen tussen mens en dier, tussen privé en publiek, tussen wetenschap en ideologie, tussen tastbaar en ontastbaar. Onzichtbare, mobiele {{Wp|elektronica|elektronica}} verbindt alles met alles tot een alwetend netwerk. De macht zit in onwaarneembare elektromagnetische golven en signalen.

Cyborgs zijn informatieverwerkers die via {{Wp|bytes|bytes}} en {{Wp|Taalkunde|taalsystemen}} tot autonome besluitvoering komen. Alles is code: de geboorteregeling, het schoolmanagement, de bedrijfsvoering, het bestuur van het land, de oorlogsvoering en het elektronisch huisarrest. De kern van de mens - het {{Wp|DNA|DNA}}- herleidt tot een code die het onderscheid tussen lichaam en geest opheft. In de netwerkwereld is men geen panoptisch individu maar een knooppunt van mail, bankgegevens, belastingen, patiëntendossiers, de elektronische studievoortgang, het sociaal netwerk, de klantenkaart en het opvattingenverklappend internetzoekgedrag... het netwerk kent je beter dan jezelf.

Wie technologie en de toegang beheerst (de {{Wp|staat|staat}}, het {{Wp|bedrijf|bedrijf}} of de {{Wp|hacker|hacker}}) heeft {{Wp|macht|macht}}. Daar schuilt de onderdrukking die zich niet langer laat opdelen volgens de klassieke tegenstellingen. Vrouwen, senioren, armen, personen met een handicap, migranten zijn niet per definitie gemarginaliseerd. Hun digitale identiteit staat los van de aangeboren eigenschappen leeftijd, ras, geslacht, handicap of klasse. Verzet tegen {{Wp|discriminatie|discriminatie}} is zinloos, want een cyborg lààt zich niet discrimineren. De cyborg is een sociale en fysieke realiteit die zich niet laat intimideren door technologie. Hij gebruikt het als voordeel. De cyberwereld biedt gereedschappen om onderdrukkers te ontwapenen. Technologie geeft de macht om je identiteit te ontwerpen. Als je kunt kiezen wie je bent, verdwijnen tegenstellingen en hiërarchie.

= Eduard Bohlen =
[[Bestand:Lothar von Trotha.jpg|thumb|right|250px|In 1904 kreeg von Trotha de opdracht de opstand van de Herero en de Nama in Duits Zuidwest-Afrika de kop in te drukken en vaardigde tijdens deze campagne het beruchte ''Vernichtungsbefehl'' uit. Genocide of psychologische oorlogsvoering? In 1905 was ongeveer 75% van het {{Wp|Herero |Herero-volk}} dood en kreeg Von Trotha de orde &quot;{{Wp|Pour le Mérite|Pour le Mérite}}&quot;.]]
Buitensporige kapitalistische honger veroorzaakt de {{Wp|Globalisering|globaliserende}} crisis en houdt haar veroorzakers buiten schot zoals bij de {{Wp|olieramp in de Golf van Mexico 2010|olieramp in de Golf van Mexico 2010}} of de {{Wp|kernramp van Fukushima|kernramp van Fukushima}}. Die crisis treft armen in het Noorden en Zuiden. {{Wp|Katrina (orkaan)|Katrina}} toverde {{Wp|New Orleans|New Orleans}} om tot {{Wp|José Saramago|Saramago’s}} {{Wp|De stad der blinden|stad der blinden}}. De {{Wp|National Guard|National Guard}} was nodig om de massa in te tomen en zet zo het verband tussen armoede en geweld in de kijker. Zo’n ordemacht van 65.000 man is er niet in Afrika. 

Op 5 september {{Wp|1909|1909}} loopt het Duitse schip, de Eduard Bohlen in een dikke mist vast op een zandbank voor de {{Wp|Namibië|Namibische}} kust. De wereldkaart van toen kleurt het gebied in als Duits Zuid West-Afrika. Tegenwoordig fotograferen toeristen het geraamte als een attractie. Het ligt niet langer voor de kust, maar in de woestijn. De klimaatcrisis deed zijn werk. Wat je weinig leest is hoe de inheemse bevolking zich in 1909 tegen de schipbreukelingen verzette en hoe generaal {{Wp|Lothar von Trotha|Lothar von Trotha}} er met een {{Wp|genocide|genocide}} op reageerde. {{Wp|Lothar von Trotha|Von Trotha}} liet de bevolking sterven van dorst, organiseerde concentratiekampen en een slavenverkoop. Harald Welzer ziet in dit verhaal de blauwdruk voor de toekomst.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;WELZER H. ''De klimaatoorlogen''. Ambo, Baarn, 2009.&lt;/ref&gt; Het scheepswrak symboliseert dat de klimaatsverandering behalve een milieuprobleem een zaak is van rechtvaardigheid.
{{Wp|Emancipatie|Emancipatie}} is het codewoord. {{Wp|Battle in Seattle|The Battle of Seattle}} toonde in {{Wp|1999|1999}} de vele gezichten van de tegenbeweging van het {{Wp|kapitalisme|wereldkapitalisme}}: angstwekkend chaotisch en inspirerend poëtisch. De verzetscoalitie stelt een veelheid van wereldproblemen aan de orde, beschikt over een rits actiemiddelen en alternatieven voor het kwaad van de mondialisering.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Concreet gaat het over {{Wp|mensenhandel|mensenhandel}}, de kloof tussen Noord en Zuid, de beperkte overlevingskansen van armen, het {{Wp|protectionisme|protectionisme}} van rijke landen, het ontbreken van eigendomsrechten, de toegang tot de legale wereld, de aasgieren van de Afrikaanse grondstoffen, het milieu, het Westerse cultuurimperialisme, {{Wp|kinderarbeid|kinderarbeid}}, {{Wp|slavernij|slavenarbeid}}, {{Wp|genetische manipulatie|genetische manipulatie}}, de {{Wp|regenwoud|regenwoud}}destructie, het in stand blijven van {{Wp|dictatuur|dictaturen}}, de werking van de {{Wp|multinational|multinationals}}, de massa-emigratie, het vluchtelingenprobleem, het drinkwatergebrek, de megasteden en hun {{Wp|sloppenwijken|sloppenwijken}}…&lt;/ref&gt; Tussen 1999 en 2012 veranderde het probleem nauwelijks. Als oorzaak wordt vaak opgeworpen dat de activisten geen overkoepelende filosofie hebben en dat ze tegenstrijdigheden formuleren. Die beschuldigingen worden altijd tegen de activisten geuit: de {{Wp|Hippiecultuur|hippiebeweging}}, de {{Wp|arbeidersbeweging|arbeidersbeweging}}, de {{Wp|vrouwenbeweging|vrouwenbeweging}}, de {{Wp|mensenrechten|mensenrechtenbeweging}}… Het {{Wp|establishment|establishment}} krijgt bij het ontbreken van een mediagericht manifest de ruimte om de beweging in negatief voor te stellen en de werkelijke boodschap te laten verdwijnen.

= Andersglobalisten =
[[Bestand:Sub Marcos.jpg|thumb|right|250px|De gemaskerde en identiteitsloze {{Wp|Subcomandante Marcos|Subcomandante Marcos}} uit {{Wp|Chiapas|Chiapas}} symboliseert de anti-leidersidee. Zijn masker is een spiegel en in die zin is Chiapas geen lokale maar universele strijd.]]

Als er geen coherente volksbeweging, geen {{Wp|manifest|manifest}} of een leider is, hoe valt dit fenomeen dan te typeren? De figuur van de gemaskerde en identiteitsloze {{Wp|Subcomandante Marcos|Subcomandante Marcos}} uit {{Wp|Chiapas|Chiapas}} symboliseert de anti-leidersidee. Marcos’ masker is een spiegel. “Hij is {{Wp|homoseksueel|gay}} in San Francisco, zwart in Zuid-Afrika, een Aziaat in Europa, een Amerikaan van Mexicaanse afkomst in {{Wp|San Ysidro|San Ysidro}}, een {{Wp|anarchist|anarchist}} in Zuid Spanje, een {{Wp|Palestijn|Palestijn}} in Israël, een {{Wp|Maya|Maya-indiaan}} in de straten van {{Wp|San Cristobal|San Cristobal}}, een jood in Duitsland, een {{Wp|zigeuner|zigeuner}} in Polen, een {{Wp|Mohawk (volk)|Mohawk-indiaan}} in {{Wp|Québec (provincie)|Quebec}}, een {{Wp|pacifist|pacifist}} in Bosnië, een vrouw alleen om tien uur in de metro, een boer zonder land, een bendelid in de sloppen, een werkloze arbeider, een ongelukkige student en, natuurlijk een {{Wp|Zapatista|Zapatista}} in de bergen.”&amp;nbsp;&lt;ref&gt;KLEIN N. ''No logo''. Lemniscaat, Rotterdam, 2000, pp. 497-498.&lt;/ref&gt; Wij zijn de leiders die we zoeken. Zo is Chiapas geen lokale maar universele strijd. De Zapatisten richten zich niet tegen de Mexicaanse regering maar tegen het {{Wp|neoliberalisme|neoliberalisme}}. Ze staan model voor een wereldgebeuren dat begon bij de {{Wp|Kolonisatie en imperialisme (staatkunde)|koloniale verovering}}. Er is niet één beweging, maar duizenden, rizomatisch verbonden. {{Wp|Internet|Internet}} is de sleutel tot inzicht in de veranderende politieke organisatie. Het {{Wp|antiglobalisme|antiglobalisme}} is “het vleesgeworden internet” aldus Klein. Er is geen centraal punt, enkel continu veranderende verbindingen, als variatie op de anarchie waar iedereen samenwerkt en beslist: mondialiseren moet, maar zonder dat mensen de greep verliezen.

De beweging streeft niet naar één alomvattende wereldregering – dat zou dictatoriaal zijn -, maar naar een netwerk van plaatselijke initiatieven en tijdelijke structuren met rechtstreekse {{Wp|democratie|democratie}}, vrijheid en gerechtigheid. De {{Wp|Zapatistas|Zapatistas}} confronteren het kapitalisme met de autonome zone. Als de demonstranten geen manifest hebben, is dat een overwogen keuze. Activisten vormen geen front, maar omsingelen het doel. Het siert hen afstand te houden van de edelmoedige manifesten en dat ze redelijk democratisch de volgende verzetsfase ontwikkelt. Misschien ontstaat uit die chaos een wereldbeschermingsplan met de vele werelden daarin, zoals de Zapatistas zeggen. Anders is de kans op geweld uit pure overlevingsdrang groot.

= Rizomatische of MP3-macht =
[[Bestand:Francis Bacon, Viscount St Alban from NPG (2).jpg|thumb|right|250px|“Scientia potentia est” of kennis is macht stelt {{Wp|Francis Bacon (wetenschapper)|Francis Bacon}}. Dat geldt dubbel in de informatiesamenleving.]]

Het huidige machtsmodel is niet vergelijkbaar met een {{Wp|piramide|piramide}} of een {{Wp|panopticum|panopticum}}. De macht in de infosamenleving functioneert als een {{Wp|Ipod|Ipod}} of een {{Wp|rizoom|rizoom}}. Het rizoom past het best bij {{Wp|Anarchisme|anarchistische}} en {{Wp|Emancipatie|emancipatiebewegingen}}, terwijl het Ipodmodel het {{Wp|kapitalistisch|kapitalistisch}} {{Wp|Militaire dictatuur|militaire}} systeem benadert.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;De metafoor van de MP3-player als machtsmodel komt van de {{Wp|Arbeidssociologie|arbeidssocioloog}} {{Wp|Richard Sennett|Richard Sennett}}. SENNETT R. ''De cultuur van het nieuwe kapitalisme.'' Meulenhof, Amsterdam, 2007.&lt;/ref&gt; Een Ipod is zo te programmeren dat het enkele stukken uit zijn {{Wp|repertoire|repertoire}} speelt. Flexibele organisaties - ziekenhuizen, leeromgevingen, bedrijven of gevangenissen - oefenen slechts enkele van hun vele functies uit. In organisaties van de oude stijl liggen de verbindingen vast. Een Ipod kan alle volgordes en klassementen aan en functioneert als een bewegend en volgens meerdere dimensies roterend panopticum. Arbeiders en bedienden kennen geen vaste functies noch lineaire carrières. Personeel knippen of plakken en jobhoppen lopen als rode draden door flexibele organisaties. Levenslang leren klinkt als een veroordeling en komt in de plaats van een in tijd en ruimte afgebakende opleiding. Organisaties zijn niet langer structuur, maar proces. De hamvraag is: wie is de {{Wp|laser|laser}}, de {{Wp|processor|processor}} in het machtscentrum? Die heeft willekeurige toegang tot het geheel. “{{Wp|Scientia potentia est|Scientia potentia est}}” ([[Latijn]]: &quot;kennis is macht&quot;) stelt {{Wp|Francis Bacon (wetenschapper)|Francis Bacon}}. Dat geldt dubbel in de informatiesamenleving.

= De markt van veiligheid en {{Wp|geluk|geluk}} =

{{Citaat|Achter een schone gevel steekt vaak een hoop rotzooi.|{{Wp|Naomi Klein|Naomi Klein}} citeert haar grootvader, een striptekenaar bij {{Wp|Disney|Disney}}.}}

Verliest de maatschappij haar tolerantie ten aanzien van risico en onzekerheid? Bij de aanvang van dit manifest opperden we dat de productie van veiligheid, orde en hygiëne en de reductie van onveiligheid, onzekerheid en onreinheid een doordringend motief is in het Westen. In de hoogtechnologische maatschappij maakt het geloof in {{Wp|wetenschap|wetenschap}} plaats voor een toenemend risicobewustzijn en een dalende risicoacceptatie. Het contraproductieve karakter van wetenschap en industrie mondt uit in een angst waar weinigen aan ontsnappen omdat de oorzaak de {{Wp|metamorfose|metamorfose}} van de samenleving zelf is.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;HUYSE L. ''De lange weg naar Neufchâteau.'' Van Halewyck, Leuven, 1996, p. 70.&lt;/ref&gt; Toch is het verlangen naar vitale vrijheid én veilige condities misleidend: absolute veiligheid is noch bereikbaar, noch wenselijk, noch nodig. De vraag “hoeveel veiligheid willen we tegen welke prijs?” is een politiek-filosofisch dilemma met wortels in een ver verleden en naargelang de context andere invullingen kreeg. Is de {{Wp|Democratie|democratische}} {{Wp|rechtstaat|rechtstaat}} in staat om het precaire evenwicht tussen veiligheid en vrijheid, tussen veiligheid en welzijn te optimaliseren?

De vraag om gedrag dat tot voor kort als hinderlijk werd aanzien, strafbaar te maken, stijgt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PONSAERS P. ''De politieke geografie van de publieke ruimte en de rol van de politie.'' In: PONSAERS P. &amp; DEVROE E. (Eds.). ''Cahier Integrale Veiligheid 4: Publieke Ruimte''. Politeia, Brussel, 2008, pp. 53-70&lt;/ref&gt; Het {{Wp|Gevaar|gevaar}} schuilt erin dat de welzijnsproblematiek van de meest kwetsbaren zich vertaalt als een onveiligheidsprobleem voor de minst kwetsbaren.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DEKLERCK J. ''Luisteren naar de echo. Samenlevingsopbouw en de roep om een veiliger samenleving.'' In: BAERT H., DE BIE M., DESMET A., HELLINCKX L. &amp; VERBEKE L. (Eds.). ''Handboek Samenlevingsopbouw in Vlaanderen,'' Die Keure, Brugge, 2003, pp. 337-356.&lt;/ref&gt; De beheersingsdrang leidt tot een groei van politie, controle, het observeren, screenen en voorspellen van gedrag en het klasseren van individuen en groepen overeenkomstig het risico dat zij weerspiegelen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BOUTELLIER H. &amp; VAN STOKKOM B. ''Consumptie van veiligheid. Van verzorgingstaat tot veiligheidsstaat''. In: ''Justitiële verkenningen'', 5, 1995, pp. 97-111.&lt;/ref&gt; Een onkritische strijd tegen criminaliteit en onveiligheid mondt uit in marginalisering, stigmatisering, uitsluiting en criminalisering van illegalen, bedelaars, steuntrekkers, druggebruikers, prostituees omwille van een abstract risico, een “dangerosité.”&amp;nbsp;&lt;ref&gt;&quot;The outgroup becomes a scapegoat for the troubles of the wider society: they are underclass, who live in idleness and crime. (…) They are the social impurities of the late modern world.&quot; YOUNG J. ''The Exclusive Society. Social exclusion, crime and difference in late modernity''. Sage Publications, London, 1999, p. 20.&lt;/ref&gt; Die gedwongen sociale uitsluiting aan de “onderkant” van de maatschappij kent zijn spiegelbeeld in de zelfgekozen uitsluiting “at the top.” Gated communities verzamelen als microkosmossen gelijke gegoeden die elke onaangename confrontatie met de “gevaarlijke klassen” vermijden door zich terug te trekken in een hermetisch afgesloten en bewaakte zone. Veiligheid wordt zo koopwaar, beschikbaar voor wie het zich kan veroorloven, op de markt van veiligheid en geluk.

= Voetnoten =
&lt;references/&gt;

= Navigatie =
* Terug naar [[Manifest_van_de_angst/Inleiding|de inleiding]]
* Terug naar het vorige hoofdstuk: [[Manifest_van_de_angst/Hoofdstuk 5:_Surrealistisch_manifest|Hoofdstuk 5. Het surrealistisch manifest]]
* Naar het volgende hoofdstuk: [[Manifest_van_de_angst/Hoofdstuk 7:_Manifest_van_de_angst|Hoofdstuk 7. Het manifest van de angst]]
{{Sub}}</text>
      <sha1>lkd9z6v7o05r8vwtztbqn6tmrwgk2y8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Manifest van de angst/Hoofdstuk 7: Manifest van de angst</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29415</id>
    <revision>
      <id>425283</id>
      <parentid>414069</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T18:54:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>lf</comment>
      <origin>425283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14048" sha1="96dutxr1d38rvochpum7qsnlrvpqckj" xml:space="preserve">{{Citaat|De waarheid is amper een dag houdbaar, maar onze herinnering eraan is altijd vers.|{{Wp|Arthur Japin|Arthur Japin}}}}
{{Citaat|Als mensen bedreigd worden door reële fysieke gevaren, zoals een oorlog of een ziekte, blijken zij veerkrachtig en creatief te zijn. In tijden van relatieve veiligheid en voorspoed lopen zij veel meer kans een angststoornis of een andere psychiatrische aandoening te ontwikkelen. Joanna Bourke, hoogleraar culturele geschiedenis aan Birkbeck College in Londen}}

Elk {{Wp|Manifest|manifest}} roept op basis van de geschetste inzichten op tot iets. Marx en {{Wp|Friedrich Engels|Engels}} hebben genoeg van de tegenstelling tussen arbeid en kapitaal, Marinetti heeft lak aan jong en oud, Breton verzoent het rationele met het irrationele. {{Wp|Donna Haraway|Haraway}} beëindigt alle tegenstellingen. De Noord-Zuid tegenstelling van {{Wp|Naomi Klein|Klein}} is niets anders dan het kapitalistische probleem dat {{Wp|Karl Marx|Marx}} in 1848 schetste. Wij eindigen met {{Wp|95 stellingen|95 stellingen}}, die we niet als {{Wp|Maarten Luther|Luther}} indertijd aan de kerkpoort in {{Wp|Wittenberg (stad)|Wittenberg}} timmeren, maar die we afvuren als lichtkogels op de angstspoken, niet om hen te bedwingen maar om ze te lokaliseren.

= Veiligheidsvrees =
1. Vroeger leidde een strafrechtelijke inbreuk tot preventie of repressie.

2. Risicoreductie is nu de doelstelling, voorzorg en vroegsignalering zijn de werkinstrumenten.

3. Elektronische dossiers duiden {{Wp|probleemkind|probleemkinderen}} aan voor ze probleemgedrag stellen, de geneeskunde geneest kinderen voor ze ziek zijn en spoort stoornissen op voor ze zich stellen.

4. ‘{{Wp|Terroristen|Terroristen}}’ worden gearresteerd voor ze een plan hebben, {{Wp|Sekte|sekten}} zijn gestigmatiseerd voor ze begrepen worden.

5. Het huidige klimaat veroorzaakt bij het geringste afkeuring, verontwaardiging en paniek.

6. De vraag om hinderlijk gedrag strafbaar te maken, stijgt.

7. En toch, er is geen spectaculaire toename van allerhande risico’s.

8. Er is een verhoogd bewustzijn en verlaagde tolerantiesdrempel voor onzekerheid.

= Geschiedenis? Genoeg! =
9. Elke {{Wp|Generatie (sociologie)|generatie}} denkt dat zij voor het eerst het spook in de ogen kijkt en de ernst van de problemen ziet.

10. Die geschiedenisonderdrukking leidt tot analyses zonder visie.

11. Gebrek aan historisch besef is als {{Wp|spookrijden|spookrijden}}: behoorlijk gevaarlijk.

12. Bezorgdheid om de veiligheid is geen uitvinding van de late twintigste eeuw.

13. Veiligheid is in de geschiedenis, net als welzijn vaak een koopwaar.

14. Het veiligheidsdebat is zo oud als de mens.

15. Historische sociologie/psychologie/criminologie/ biologie kunnen veel belichten.

= Weerzin van welzijn =
16. Sinds de negentiende eeuw is veiligheid een welzijnsthema.

17. Macht en kennis gaan samen.

18. Veiligheid is het socialiseren, disciplineren en het compenseren van randgroepen.

19. Het welzijnswerk is noch menslievend, noch een verworvenheid van de groepen tot wie het zich richt.

20. Welzijn draait om veiligheid en sociale beheersing. Het voelt niet onderdrukkend aan.

21. Instituties in het welzijns- en veiligheidswerk creëren sociale en veiligheidsproblemen.

22. Die instituties bewijzen niet alleen hun onmisbaarheid, ze ontnemen burgers hun verantwoordelijkheid en mondigheid.

23. De oorsprong van het welzijnswerk heeft weinig te maken met een burgerlijk geweten of een verantwoordelijkheidsgevoel maar is verbonden met de veiligheidszorg.

24. Menslievende verenigingen houden in de negentiende eeuw de arbeidersklasse onmondig om de oorlog van arm tegen rijk te vermijden.

25. Dat het welzijnswerk tot armoede en afhankelijkheid én tot rijkdom en beheersing leidt, wordt in de negentiende eeuw erkend.

26. Nu hebben we het over {{Wp|emancipatie|emancipatie}}, {{Wp|Hulp|hulp}} en samenwerking.

= Weg met wetenschap? =
27. Het is fout te denken dat {{Wp|wetenschappelijke|wetenschappelijke}} etiketten de werkelijkheid neutraal registreren. Ze versterken en bevestigen deze.

28. Als mensen situaties als werkelijk definiëren, dan zijn de consequenties werkelijk.

29. Wetenschappers formuleren beleidsmaatregelen mét consequenties en scheppen realiteiten, mensen zijn dan delinquent, ziek of afwijkend.

30. In de welzijnswereld hoor je geregeld dat veiligheid te veel aandacht krijgt en het voorbehouden is aan populistische of extreem rechtse partijen.

31. Deze attitude resulteert in een paradoxale kloof tussen geprivilegieerde intellectuele minderheid en de zorg van de bevolking.

32. De progressieve intellectuele attitude negeert echte overlastplegers, terwijl de politiek/bevolking hen marginaliseert, stigmatiseert en criminaliseert.

33. {{Wp|Migrant (mens)|Migranten}}, {{Wp|illigalen|illegalen}}, {{Wp|Bedelaar|bedelaars}}, {{Wp|Dakloze|daklozen}}, {{Wp|Verslaafdw:e|verslaafden}}, {{Wp|Prostituee|prostituees}} zijn “gevaarlijke klassen” en een risico voor de “tevreden klasse.”

34. De intellectuele angst voor spoken is dubbel.

35. Enerzijds is er de vrees dat de overheid het thema aangrijpt voor een repressieve samenleving of een democide.

36. Anderzijds is er de vrees dat burgers de zwakke staatsmacht aangrijpen om het recht in eigen handen te nemen en de {{Wp|Thomas Hobbes|Hobbesiaanse}} oorlog van allen tegen allen realiseren.

37. De {{Wp|Intellectueel (persoon)|intellectuele}} weerstand zorgde dat het thema veiligheid te laat en onjuist op de politieke agenda kwam.

= Bang voor beleid? =
38. Het politieke lokaliseert en bestuurt maatschappelijke driften maar onttrekt zich niet aan de tijdsgeest die onveiligheid als onwenselijk definieert.

39. Het veiligheidsbeleid is een Westerse tendens en is een drijvend, sturend en slaand argument om problemen die voorheen onder de welzijnsnoemer vielen, aan te pakken.

40. Vanuit een {{Wp|Neoliberalisme|neoliberale}} hoek ontstond een veiligheidsdiscours met termen als responsabilisering, professionalisering, privatisering en commercialisering.

41. De veiligheidszorg verschoof een exclusieve politietaak naar een gedeelde verantwoordelijkheid tussen burgers en een wildgroei aan nieuwe veiligheidsberoepen.

42. Politiek en beleid besteden buitenproportionele aandacht aan {{Wp|criminaliteit|criminaliteit}} en onveiligheid. Het thema stond na de {{Wp|tweede wereldoorlog|tweede wereldoorlog}} nooit zo druk op de agenda.

43. Electorale berekening herleidt het veiligheidsthema tot een slogan.

44. Omdat de burger een lastige, verwende klant is, springt de overheid van links naar rechts (vooral naar rechts) om de burger te bedienen op onmogelijke willetjes.

45. Het populisme van het veiligheidsbeleid van de overheid staat paradoxaal op de intellectuele veiligheidsvisie.

46. De weg naar een autoritair {{Wp|populisme|populisme}} is geplaveid met veiligheidszorg, angst, kordate beleidsmaatregelen en actie.

= De schrikwekkende staat? =
47. Er is niets in ons volkskarakter dat een {{Wp|democide|democide}} uitsluit. Wie dit niet gelooft, is erg naïef. Het probleem zit in de soepelheid, de stiptheid en de efficiëntie van de organisatie.

48. Een krachtige staat kenmerkt zich door haar {{Wp|geweldsmonopolie|geweldsmonopolie}}, het centraal bestuur en de bescherming van het particuliere eigendom, maar is niet automatisch veilig.

49. Een flexibele staat biedt diverse sociale groepen bestuursinvloed en zorgt zodoende voor veiligheidsscheppende maatregelen.

50. Het huidige krachtige, flexibele systeem stimuleert geschoolde burgers met eigendom tot participatie (categorie 1) maar beperkt de invloed van groepen zonder scholing en bezit (categorie 2).

51. Veiligheidsproblemen zijn vanuit de eerste categorie geformuleerd. De tweede categorie heeft geen inspraak.

52. Op de papieren ruïnes van de afbrokkelende verzorgingsstaat herrijst een {{Wp|Postmodernisme|postmoderne}}, digitale veiligheidsstaat die onveiligheid en risicoreductie als organiserende principes heeft.

53. De erosie van de politieke legitimiteit, de de- en relocaliserende globalisering begeleiden dit proces.

54. Een {{Wp|grondrecht|grondrecht}} op veiligheid is eenzijdig en onevenwichtig.

55. Veiligheid en vrijheid zijn communicerende vaten, zoals gelijkheid en vrijheid dat zijn.

56. Een “overheid in regressie” richt zijn pijlen op “realiseerbare” projecten en stelt de {{Wp|burger|burger}} mee verantwoordelijk voor zijn veiligheid, liever dan een antwoord te geven op brede, maatschappelijke onzekerheden.

57. {{Wp|Dystopie|Dystopia}} betaalt de onkritische criminaliteitsbestrijding en het onvoorwaardelijke veiligheidsstreven met vrijheid en gelijkheid.

58. Zuiverheid is het gevaarlijkste woord op deze planeet. Waar dat opduikt volgt {{Wp|Auschwitz (concentratiekamp)|Auschwitz}}.

= Ontzag voor onderwijs? =
59. Het streven naar veiligheid is als het bedrog van een {{Wp|tiran|tiran}}.

60. Onzekerheid maakt vrij en emancipeert: leer leven zonder zekerheid.

61. Het individualiseren van veiligheidsproblemen leidt tot normaliseren, controleren, corrigeren en dresseren en maakt ‘illegalen’, vreemdelingen, criminelen, vrouwen, kinderen, zieken, waanzinnigen, gevangenen tot effect en object van macht én wetenschap.

62. Onveiligheid is het eigentijdse label voor buurtproblemen, werkloosheid, taalproblemen..

63. Een voorwaarde om een {{Wp|genocide|genocide}} te realiseren, is het conformisme van daders, slachtoffers en omstaanders.

64. Het bestuderen van het {{Wp|non-conformisme|non-conformisme}} moet voor studenten verplicht zijn.

65. De vraag naar de noodzakelijkheid, de relevantie en de wenselijkheid van veiligheidsopleidingen is normatief.

66. Veiligheidsopleidingen vullen niet vrijblijvend een leemte in op de arbeidsmarkt.

67. Een kritische visie van deze opleidingen ten aanzien van de eigen bestaansvoorwaarden is noodzakelijk.

= Toekomsttwijfel =
68. Het overheidsstreven naar veiligheidsproductie en het burgerlijke verlangen naar onveiligheidsreductie zijn respectievelijk motor en brandstof van de intolerantiemobiel.

69. Een samenleving die kiest voor veiligheid, {{Wp|Zuiver|zuiverheid}} en zekerheid kan niet tolerant of nieuwsgierig zijn.

70. De woorden ‘nieuwsgieren’ en ‘nieuws’ willen zeggen dat het opvallende, het uitzonderlijke, het speciale bevattelijk gerapporteerd wordt.

71. Het doordeweekse, het alledaagse of het gewone haalt de {{Wp|media|media}} niet.

72. Wie de werkelijkheid bestudeert aan de hand van {{Wp|kranten|kranten}} en {{Wp|tv|tv}} krijgt een erg foute perceptie van de realiteit.

73. Kennis is macht, de stelling geldt dubbel in een informatiesamenleving.

74. Technologie is een machtsbron die handelingen mogelijk en andere onmogelijk maakt. Je onttrekken aan die macht kan niet zonder consequenties.

75. De lijfstraf uit de agrarische samenleving maakte plaats voor het controlerend toezicht (surveillance) van de industriële gedisciplineerde samenleving.

76. Tegenwoordig verschuift dit naar een prepressie en zelfveillance in de controle- en informatiesamenleving.

77. De {{Wp|Max Weber (socioloog)|Weberiaanse}} machtspiramide werd bij de industrialisatie een {{Wp|Panopticum|panoptische}} macht. Die maakt nu plaats voor het Ipod model.

78. Flexibiliteit, modulatie en permanente controle vervangen de geïnternaliseerde disciplinaire blik.

79. Het controlerende centrum, de panoptische surveillance ({{Wp|camerabewaking|camerabewaking}} gekoppeld aan datasystemen) kreeg spookie vrienden.

80. Spookie vriend 1: de sousveillance, of de observatie van onderaf.

81. Spookie vriend 2: de synoptische surveillance of het amfitheater waar velen weinigen observeren en

82. Spookie vriend 3: de zelfveillance of de zelfcontrole.

83. De controlemaatschappij is {{Wp|Rhizomen|rhizomatisch}} of polycentrisch: uiteengewaaierd in niet {{Wp|Hiërarchisch|hiërarchische}} subsystemen zonder betekenis. De circulatie van toestanden met veel in en uitgangen, in een veelheid van lijnen en vertakkingen die niet vooraf vastliggen kenmerken het systeem.

84. {{Wp|Technofobie|Technofobie}} is antrofobie: angst voor nieuwe technologie moet geruild worden voor een kritische analyse ervan.

85. De behoefte aan veiligheid en {{Wp|preventie|preventie}} bestaat en maar wordt minstens evenveel aangepraat door ze te herdefiniëren in persoonlijke categorieën.

86. Als het om {{Wp|geweld|geweld}} gaat komen we er niet met objectieve verbanden. Subjectieve ervaringen tellen zwaar mee.

87. De {{Wp|Drone (vliegtuig)|onbemande straaljager}} kondigt de rizomatische oorlog aan. Piloten maken van negen tot vijf met een {{Wp|joystick|joystick}} slachtoffers aan de andere kant van de wereld. Het schept paniek vergelijkbaar met de {{Wp|V2 (raket)|V2-terreur}} op {{Wp|Londen|Londen}}.

88. Als technologie in verkeerde handen komt gaat het Westen een nieuw {{Wp|Pearl Harbor|Pearl Harbor}} tegemoet. Willen we dat vermijden? De hoogtechnologische {{Wp|radar|radar}} hielp toen niet.

89. Het {{Wp|verlangen|verlangen}} naar veiligheid is misleidend: absolute veiligheid is onbereikbaar en onnodig.

90. Hoeveel veiligheid willen we voor welke prijs, dat is dé vraag.

91. Het veiligheidsstreven neemt het karakter aan van een {{Wp|Samenlevingscontract|samenlevingsproject}}.

92. Het ziet er niet naar uit dat daar snel verandering in komt.

93. De commerciële markt en het onderwijs zijn zich hier erg van bewust.

94. Representatie is simulatie, organismes zijn biotische componenten, mensen zijn {{Wp|Cyborg|cyborgs}}, perfectie is nu optimalisatie, samenwerking is communicatie, seks is {{Wp|genetische manipulatie&amp;genetische manipulatie}}, arbeid is {{Wp|robotica|robotica}}, verstand is {{Wp|kunstmatige intelligentie|kunstmatige intelligentie}}.

95. Veiligheid is welzijn.

= Navigatie =
* Terug naar [[Manifest_van_de_angst/Inleiding|de inleiding]]
* Terug naar het vorige hoofdstuk: [[Manifest_van_de_angst/Hoofdstuk 6:_Cyborgmanifest|Hoofdstuk 6. Het Cyborgmanifest]]
* Naar de bibliografie: [[Manifest_van_de_angst/Bibliografie|Bibliografie]]
{{Sub}}</text>
      <sha1>96dutxr1d38rvochpum7qsnlrvpqckj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Manifest van de angst/Bibliografie</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29416</id>
    <revision>
      <id>425285</id>
      <parentid>282153</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T18:57:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>lf</comment>
      <origin>425285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11899" sha1="649bkuw83una9kedwgbw30uai07iex9" xml:space="preserve">;A
* {{Wp|Hans Achterhuis|ACHTERHUIS HANS}}. ''De markt van welzijn en geluk. Een kritiek van de andragogie.'' Baarn, Ambo, 1982.
* {{Wp|Hans Achterhuis|ACHTERHUIS HANS}}. ''Het rijk van de schaarste. Van Thomas Hobbes tot Michel Foucault,'' Ambo, Baarn, 1988.
* {{Wp|Hans Achterhuis|ACHTERHUIS HANS}}. ''Met alles geweld. Een filosofische zoektocht'', Lemniscaat, Rotterdam, 2008.
* ARMESTO FELIPE FERNÁNDEZ. ''Millennium. Een geschiedenis van de laatste duizend jaar.'' Contact, Amsterdam, 1996.

;B
* {{Wp|Zygmunt Bauman|BAUMAN ZYGMUNT}}. ''Globalization. The Human Consequences,'' Polity Press, Cambridge, 1998.
* {{Wp|Zygmunt Bauman|BAUMAN ZYGMUNT}}. ''Violence in the age of uncertainty''. In: Crawford A. (Ed.). ''Crime and Insecurity. The governance of safety in Europe.'' Willan Publishing, Cullompton, Devon, 2002.
* {{Wp|Ulrich Beck|BECK ULRICH}}. ''Risk Society: Towards a New Modernity.'' Sage, London, 1992.
* BELIËN H. &amp; VAN SETTEN G.J. (Eds.). ''Geschiedschrijving in de twintigste eeuw. Discussie zonder eind,'' Agon, Amsterdam, 1991.
* BOOMKENS R. ''De angstmachine. Over geweld in films, literatuur en popmuziek,'' Van Gennep, Amsterdam, 1996.
* BOUTELLIER H. &amp; VAN STOKKOM B. ''Consumptie van veiligheid. Van verzorgingstaat tot veiligheidsstaat.'' In: ''Justitiële verkenningen'', 5, 1995.
* BOUTELLIER H. ''Meer dan veilig. Over bestuur, bescherming en burgerschap.'' Boom Juridische Uitgevers, Den Haag, 2005.
* BOUTELLIER H. ''Veiligheid in verandering.'' In: STOL WOUTER. ''Basisboek integrale veiligheid.'' Coutinho, Bussum, 2006.
* BOUTTELLER H. ''De Veiligheidsutopie.'' Boom Juridische Uitgevers, Den Haag, 2002.
* {{Wp|Fernand Braudel|BRAUDEL FERNAND}}. ''De Middellandse zee. Het landschap en de mens'', Contact, Antwerpen, 1992.
* BURUMA Y. ''De dreigingsspiraal. Onbedoelde neveneffecten van misdaadbestrijding,'' Boom Juridische Uitgevers, Den Haag, 2005.

;C
* {{Wp|Louis-Ferdinand Céline|CÉLINE L.F.}} ''Reis naar het einde van de nacht.'' Van Oorschot, Amsterdam, 1993.
* CRAWFORD A. (Ed.). ''Crime and Insecurity. The governance of safety in Europe.'' Willan Publishing, Cullompton, Devon, 2002.
* CRAWFORD A. ''Fixing Broken Promises?: Neighbourhood Wardens and Social Capital.'' In: ''Urban Studies.'' 43, 5/6, 2006.
* CRAWFORD A. ''Networked governance and the post-regulatory state? Steering, rowing and anchoring the provision of policing and security.'' In: ''Theoretical Criminology''. 10, 4, 2006.
* CRAWFORD, A. ''The local governance of crime: Appeals to community and partnerships.'' Clarendon Press, Oxford, 1997.
* CROMBAG H.F.M., VAN KOPPEN P.J. &amp; WAGENAAR W.A. ''Dubieuze zaken. De psychologie van strafrechterlijk bewijs,'' Contact, Amsterdam &amp; Antwerpen, 1994.

;D
* DASSEN P. ''De onttovering van de wereld. Max Weber en het probleem van de moderniteit in Duitsland, 1890-1920,'' Van Oorschot, Amsterdam, 1999.
* {{Wp|Abram de Swaan|DE SWAAN A.}} ''Zorg en de staat. Welzijn, onderwijs en gezondheidszorg in Europa en de Verenigde Staten in de nieuwe tijd.'' Bert Bakker, Amsterdam, 1996.
*{{Wp|Abram de Swaan|DE SWAAN A.}} [https://www.dbnl.org/tekst/swaa005mens01_01/ De mens is de mens een zorg. Opstellen 1971-1981], Meulenhoff, Amsterdam, 1997 . 
* DEKLERCK J. ''Luisteren naar de echo. Samenlevingsopbouw en de roep om een veiliger samenleving.'' In: BAERT H., DE BIE M., DESMET A., HELLINCKX L. &amp; VERBEKE L. (Eds.). ''Handboek Samenlevingsopbouw in Vlaanderen,'' Die Keure, Brugge, 2003.
* DOUGLAS M. ''Omgaan met onzekerheid. Multatuli-lezing 2001 Angst en onzekerheid in de moderne samenleving, Overlegcentrum voor Ethiek,'' Leuven, 12 mei 2001. Zie ook www.multatuli-lezing.be.
* DRUKKER J.W. ''De revolutie die in haar eigen staart beet.'' Lemma, Utrecht, 2003.

;E
* EKIRCH R. ''Nacht en ontij. Een geschiedenis van het duister'', De Bezige Bij, Amsterdam, 2006.
* {{Wp|Norbert Elias|ELIAS N.}} ''Het civilisatieproces. Sociogenetische en psychogenetische onderzoekingen,'' Spectrum, Utrecht &amp; Amsterdam, 1982.
* EWALD F. ''The Return of Descartes's Malicious Demon: An Outline of a Philosophy of Precaution.'' In: BAKER T. &amp; SIMON J. (Eds.). ''Embracing Risk: the Changing Culture of Insurance and Responsibility.'' University of Chicago Press, Chicago, 2002.

;F
* FOER J.S. ''Dieren eten.'' Manteau, Antwerpen, 2009.
* {{Wp|Michel Foucault|FOUCAULT M.}} ''Discipline, Toezicht en Straf. De geboorte van de gevangenis,'' Historische uitgeverij, Groningen, 1989.
* {{Wp|Michel Foucault|FOUCAULT M.}} ''Geschiedenis van de waanzin.'' Meppel, Boom, 1995.
* {{Wp|Marilyn French|FRENCH M.}} ''Een vrouwelijke geschiedenis van de wereld.'' Meulenhof, Amsterdam, 1995.

;G
* GABRIEL M. ''Liefe en kapitaal. Karl en Jenny Marx en de geboorte van een revolutie.'' Bert Bakker, Amsterdam, 2012, p. 164.
* GIDDENS A. ''Modernity and self-identity'', Polity Press, Cambridge, 1991.
* {{Wp|Carlo Ginzburg|GINZBURG C.}} ''De Benandanti. Hekserij en vruchtbaarheidsriten in de 16de en 17de eeuw'', Bert Bakker, Amsterdam, 1986.
* {{Wp|Daniel Goldhagen|GOLDHAGEN D.}} ''Hitlers gewillige beulen.'' Standaard, Antwerpen, 1996.
* {{Wp|Joop Goudsblom|GOUDSBLOM J.}} ''Het regime van de tijd.'' Meulenhoff, Amsterdam, 1997.
* GIESEN P. ''Zonder schrik leven, Joanna Bourke schrijft geschiedenis van de angst.'' In: ''De Morgen'', 10.09.2005.

;H
* {{Wp|Eric Hobsbawm|HOBSBAWM E.}} ''Een eeuw van uitersten. De twintigste eeuw 1914-1991,'' Het Spectrum, Utrecht, 1995.
* HOPE T. ''Inequality and the clubbing of private security''. In: HOPE T. &amp; SPARKS R. (Eds.). ''Crime, Risk and Insecurity.'' Routledge, London, 2000.
* {{Wp|Johan Huizinga|HUIZINGA J.}} ''[https://www.dbnl.org/tekst/huiz003herf01_01/ Herfsttij der middeleeuwen. Studie over levens- en gedachtenvormen der veertiende en vijftiende eeuw in Frankrijk en de Nederlanden.]'' H.D. Tjeenk Willink &amp; zoon nv., Haarlem, 1952.
* {{Wp|Luc Huyse|HUYSE L.}} ''De lange weg naar Neufchâteau.'' Van Halewyck, Leuven, 1996.

;J
* JANSSENS D. ''Uitgesteld Tegenwoordige Tijd: De theorie van de documentaire in historisch en filosofisch perspectief.'' In: MATHIJS E. &amp; HESSELS W. (Eds.). ''Waarheid en werkelijkheid. Feitelijke, fictionele en artistieke representaties van de realiteit,'' VUBPress, Brussel, 2007.
* {{Wp|Arthur Japin|JAPIN A.}} ''Zoals dat gaat met wonderen, dagboeken 2000-2007.'' De Arbeiderspers, Antwerpen, 2008.

;K
* {{Wp|Naomi Klein|KLEIN N.}} ''No logo.'' Lemniscaat, Rotterdam, 2000.

;L
* LABRIE A. ''Zuiverheid en decadentie. Over de grenzen van de burgerlijke cultuur in West-Europa, 1870-1914.'' Bert Bakker, Amsterdam, 2001.

;M
* {{Wp|Anne Morelli|MORELLI A.}} (Ed.). ''De grote mythen uit de geschiedenis van België, Vlaanderen en Wallonië.'' Epo, Berchem, 1996.
* MUCHEMBLED R. ''De uitvinding van de moderne mens. Collectief gedrag, zeden, gewoonten en gevoelswereld van de Middeleeuwen tot de Franse Revolutie'', Contact, Amsterdam, 1991.

;P
* PIETERMAN R. ''De Voorzorgcultuur. Streven naar veiligheid in een wereld vol risico en onzekerheid,'' Juridische uitgevers, Boom, 2008.
* PLEYSIER S. &amp; DEKLERCK J. ''Over hondenpoep en hangjongeren. Een verkennend onderzoek naar overlastfenomenen in parken en groenzones,'' In: ''Tijdschrift voor Veiligheid'', 5, 1, 2006.
* PLEYSIER S. ''Integrale veiligheid als dogma? Grenzen aan het heersende veiligheidsdiscours.'' In: ''Tijdschrift voor Veiligheid,'' 7, 1, 2008.
* PLEYSIER S., G. VERVAEKE &amp; J. GOETHALS. ''Het onveiligheidsgevoel onderzocht. Groeipijnen van een onderzoekstraditie in wording,'' In: BEYENS, K., GOETHALS, J., PONSAERS, P. &amp; VERVAEKE, G. (Eds.). ''Criminologie in actie''. Politeia, Brussel, 2002.
* PONSAERS P. &amp; BERCKMOES H. ''Moet er nog politie zijn? Commentaar en bedenkingen nav. de inrichting van de functie van veiligheidsbeambte.'' Vigiles, 2003.
* PONSAERS P. ''De parabel van de ‘Broken window-theory’. Community (oriented) policing en buurtgerichtheid.'' In: VAN ERCK J. (Ed.). ''Externe oriëntering van de politie.'' Gemeenschapsgerichte politiezorg. Politeia, Brussel, 2003.
* PONSAERS P. ''De politieke geografie van de publieke ruimte en de rol van de politie.'' In: PONSAERS P. &amp;DEVROE E. (Eds.). ''Cahier Integrale Veiligheid 4: Publieke Ruimte.'' Politeia, Brussel, 2008.
* {{Wp|Neil Postman|POSTMAN N.}} ''Weloverwogen bezwaren. Tegendraadse beschouwingen over taal, technologie en onderwijs'', Unieboek, Houten, 1988.

;R
* {{Wp|Marc Reynebeau|REYNEBEAU M.}} ''De eeuw van België.'' Lannoo, Tielt, 1999.
* {{Wp|Marc Reynebeau|REYNEBEAU M.}} ''Een geschiedenis van België.'' Lannoo, Tielt, 2003.
* RIGHART H. (Ed.). ''De trage revolutie. Over de wording van industriële samenlevingen,'' Meppel en Amsterdam, Open Universiteit, 1994.
* ROOIJAKKERS G., DRESEN-COENDERS L. &amp; GEERDES M. ''Duivelsbeelden. Een cultuurhistorische speurtocht door de lage landen,'' Ambo, Baarn, 1994.

;S
* SCHINKEL W. ''De nieuwe preventie. Actuariële archiefsystemen en de nieuwe technologie van de veiligheid.'' In: ''Krisis. Tijdschrift voor actuele filosofie,'' 2009.
* SCHMIDBAUER W. ''Het angstenboek''. Thot, Bussum, 2008.
* {{Wp|Richard Sennett|SENNETT R.}} ''De cultuur van het nieuwe kapitalisme.'' Meulenhof, Amsterdam, 2007.
* SLAMA A. ''L'angélisme exterminateur. Essai sur l'ordre moral contemporain,'' Grasset, Paris, 1993.

;T
* TERPSTRA J. ''Regulering van de publieke ruimte in Nederland''. In: PONSAERS P. &amp; DEVROE E. (Eds.). In: ''Cahier Integrale Veiligheid 4: Publieke Ruimte''. Politeia, Brussel, 2008.
* TOLLEBEEK J. ''De ekster en de kooi: nieuwe opstellen over de geschiedschrijving,'' Bert Bakker, Amsterdam, 1996.
* {{Wp|Barbara Tuchman|TUCHMAN B.}} ''De waanzinnige veertiende eeuw''. Agon, Amsterdam, 1990.

;U
* {{Wp|Umberto Eco|UMBERTO E.}} ''De grenzen van de interpretatie.'' Bert Bakker, Amsterdam, 1993.

;V
* VAN DEN BUNT H. &amp; VAN SWAANINGEN R. ''Van criminaliteitsbestrijding naar angstmanagement''. In: MULLER E.R. (Ed.). ''Veiligheid. Studies over inhoud, organisatie en maatregelen''. Kluwer, Alphen aan den Rijn, 2004.
* VAN DER HEIJDEN Y. [https://www.hetccv.nl/binaries/content/assets/ccv/secondant/2012/secondant_2012_juli_veiligheidsdenken.pdf ''Hoe veiliger, hoe meer je te verliezen hebt.''] In: ''Secondant'', 3/4, 2012, 17.
* VAN SWAANINGEN R. ''Veiligheid in Nederland en Europa; een sociologische beschouwing aan de hand van David Garland''. In: ''Justitiële Verkenningen'', 7, 2004.
* VANHEMELRYCK F. ''De criminaliteit in de ammanie van Brussel van de late Middeleeuwen tot het einde van het Ancien Régime (1404-1789)''. Paleis der Academiën, Brussel, 1981.
* VANHEMELRYCK F. '' Ellendelingen voor galg en rad, 1400-1800''. De Nederlandsche Boekhandel, Antwerpen, 1984.
* VANHEMELRYCK F. ''Het gevecht met de duivel. Heksen in Vlaanderen''. Davidsfonds, Leuven, 1999.
* VANHEMELRYCK F. ''Marginalen in de geschiedenis. Over beulen, joden, hoeren, zigeuners en andere zondebokken,'' Davidsfonds, Leuven, 2004.
* VANHEMELRYCK F. ''Misdadigers tussen rechter en beul, 1400-1800''. De Nederlandsche Boekhandel, Antwerpen, 1984.
* VINCENT G. ''Een geschiedenis van het geheim?'' In: PROST A. &amp; GÉRARD V. (Eds.). ''Geschiedenis van het persoonlijk leven. Van de eerste wereldoorlog tot onze tijd.'' Agon, Amsterdam, 1990.
* {{Wp|David Van Reybrouck|VAN REYBROUCK D.}} ''Pleidooi voor populisme.'' Querido, Antwerpen, 2009.

;W
* WELZER H. ''De klimaatoorlogen.'' Ambo, Baarn, 2009.
* WINTER J. &amp; BAGGETT B. ''1914-1918. De grote oorlog en de vorming van de twintigste eeuw,'' Standaard, Antwerpen, 1997.

;Y
* YOUNG J. ''The Exclusive Society. Social exclusion, crime and difference in late modernity.'' Sage Publications, London, 1999.

= Navigatie =

* Terug naar [[Manifest_van_de_angst|de inleiding]]
* Terug naar het vorige hoofdstuk: [[Manifest_van_de_angst/Hoofdstuk 7:_Manifest_van_de_angst|Hoofdstuk 7. Het manifest van de angst]]
* Naar de bijlagen: [[Manifest_van_de_angst/Bijlagen|Bijlagen en examenvragen]]
{{Sub}}</text>
      <sha1>649bkuw83una9kedwgbw30uai07iex9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Manifest van de angst/Inleiding</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29421</id>
    <revision>
      <id>425278</id>
      <parentid>420421</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T18:50:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>lf</comment>
      <origin>425278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22059" sha1="li3fp17s1777gnnzdad33ou5oqb2ciy" xml:space="preserve">[[Bestand:Eduard Bohlen anagoria.jpg|thumb|right|250px|Een buitensporige kapitalistische honger veroorzaakt de globaliserende crisis en houdt haar veroorzakers subtiel buiten schot. Die crisis treft armen, of zij nu in het Noorden of het Zuiden wonen. {{Wp|Katrina (orkaan)|Katrina}} toverde {{Wp|New Orleans|New Orleans}} om tot {{Wp|José Saramago|Saramago’s}} {{Wp|De stad der blinden|stad der blinden}}. De {{Wp|National Guard|National Guard}} was nodig om de massa in te tomen. Zo’n ordemacht van 65.000 man is er niet in {{Wp|Afrika|Afrika}}, en maakt het verband tussen armoede en geweld prominenter. Op 5 september {{Wp|1909|1909}} loopt het Duitse schip, de Eduard Bohlen in een dikke mist vast op een zandbank voor de {{Wp|Namibië|Namibische}} kust. De wereldkaarten van toen kleuren het gebied in als Duits Zuid West-Afrika. Tegenwoordig fotograferen toeristen het scheepsgeraamte als een attractie. Het ligt intussen niet langer voor de kust, maar in de woestijn. De klimaatcrisis deed zijn werk. Wat je weinig leest is hoe de inheemse bevolking zich in 1909 tegen de schipbreukelingen verzette en hoe generaal {{Wp|Lothar von Trotha|Lothar von Trotha}} er met een {{Wp|genocide|genocide}} op reageerde. Von Trothar liet de bevolking sterven van dorst, organiseerde {{Wp|concentratiekamp|concentratiekampen}} en een {{Wp|slavernij|slavenverkoop.}} {{Wp|Harald Welzer|Harald Welzer}} ziet in dit verhaal de blauwdruk voor de toekomst. Het scheepswrak symboliseert dat de klimaatsverandering behalve een milieuprobleem een zaak is van rechtvaardigheid.]]

'''Het manifest van de angst''' is een publicatie van Stefaan Pleysier en Benedict Wydooghe met als ondertitel ''Spoken van geweld, veiligheid &amp; risico, controle en technologie?!'' De auteurs schreven het naar aanleiding van de vijfde verjaardag van de opleiding tot {{Wp|Maatschappelijke veiligheid|Bachelor in de Maatschappelijke Veiligheid}} aan de sociale school {{Wp|Ipsoc|Ipsoc}} in {{Wp|Kortrijk|Kortrijk}}. De tekst werd voor het eerst gepubliceerd in mei 2010 en tien jaar later herwerkt in 2019, naar aanleiding van de vijftiende verjaardag van de opleiding. Vanaf 2019 wordt de tekst als cursus gebruikt bij het vak 'Evoluties in het veiligheidsdenken'. 

© 2010, IPSOC, Katholieke Hogeschool Zuid-West Vlaanderen, Expertisecentra E-Cultuur &amp; Nieuwe Geletterdheid en Maatschappelijke Veiligheid - {{ISBN|9789081561006}}
© 2019, VIVES, Departement Sociaal Agogisch Werk - {{ISBN|9789081561006}}

= Inleiding =
 '''{{Wp|Manifest|Manifest}}''' (o.; -en) [&lt;Fr. manifeste], 1 openbare bekendmaking
 van een partij, een politiek persoon enz. Tot verklaring of
 verdediging van haar of zijn handelingen en opvattingen:
 een manifest uitvaardigen; het Communistisch Manifest (1848, met
 de slotwoorden: ‘proletariërs aller landen, verenigt u’).&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Beroemde manifesten zijn: Het {{Wp|Communistisch Manifest|Communistisch Manifest}}, {{Wp|De Groninger Raarekiek|De Groninger Raarekiek}}, het {{Wp|Futurisme|Het Futuristisch Manifest}} de {{Wp|Oratio de hominis dignitate|Oratio de hominis dignitate}}, het {{Wp|Oostendemanifest|Oostendemanifest}}, {{Wp|Het Surrealistisch Manifest|Het Surrealistisch Manifest}}, {{Wp|Les Nabis|Les Nabis}}, {{Wp|The Art of Noise (manifest)|The Art of Noise}}, {{Wp|Dogma 95|Dogma 95}}, {{Wp|Reconte de ma fuite des plombes de Venise|Reconte de ma fuite des plombes de Venise}}, het {{Wp|Pleidooi voor populisme|Pleidooi voor populisme}}...&lt;/ref&gt;

[[Bestand:Katrina Bayou La Batre 2005 boats ashore.jpg|right|250px]]

{{Citaat|It seemed the world was divided into good and bad people. The good ones slept better... while the bad ones seemed to enjoy the waking hours much more.|{{Wp|Woody Allen|Woody Allen}}}}

= Negen stellingen om te beginnen =
# {{Wp|Spoken|Spoken}} dwalen door het {{Wp|Westerse wereld|Westerse avondland}}. 1. Het spook van het {{Wp|geweld|geweld}} ({{Wp|Hans Achterhuis|Achterhuis}}). 2. Het spook van het {{Wp|risico|risico}} ({{Wp|Ulrich Beck|Beck}}). 3. Het spook van de onveiligheid (Garland) 4. Het spook van de {{Wp|controle|controle}} ({{Wp|Gilles Deleuze|Deleuze}}), 5. Het spook van de {{Wp|technologie|technologie}} ({{Wp|Manuel Castells|Castells}}), 6. het spook van de voorzorg (Pieterman).
# Als je spoken kan beheersen als tongen, is elke regeerder veilig.
# Wat doen we tegen spoken? Tot voor kort volstond een andere krant. Die negatie is tegenwoordig onmogelijk.
# Sommigen maken zich drukker over spoken dan anderen. We noemen hen spokenjagers. Kapstoksamenlevingen jagen op spoken. Het heeft geen zin om spoken te verjagen, ze zijn eigen aan het schemerduister. Spoken herkennen en erkennen als a fact of life is de enige realistische strategie. Leer leven in onzekerheid.
# Spoken zijn het modewoord van het laatste decennium van de {{Wp|twintigste eeuw|twintigste eeuw}} en het eerste decennium van de {{Wp|21ste eeuw|eenentwinitigste eeuw}}.
# Phantom risks -spookrisico's- zijn risico's waarvan het niet duidelijk is hoe vaak ze opduiken en wat hun impact is.
# Voorzorg (onzekere schade in een verre toekomst) is {{Wp|preventie|preventie}} (calculeerbare risico's op korte termijn) in het kwadraat.
# Angst voor spoken en morele overpeinzingen zijn geduchte raadgevers, in tegenstelling tot betrouwbare informatie.
# De laatmoderne risicomaatschappij beseft dat de moderne orde- en welzijnsproductie faalt. Het spookdiscours vertaalt welzijn in veiligheid.

= Bang? Wie? Ikke? =
[[Bestand:National Park Service 9-11 Statue of Liberty and WTC fire.jpg|thumb|right|250px|Een foto die weinig uitleg nodig heeft. Of misschien wel heel erg veel.]]

{{Wp|Kortrijk|KORTRIJK}} Zomer {{Wp|2004|2004}}, de nadagen van {{Wp|11 september|nine eleven}}. Een pril korps docenten treft de laatste voorbereidingen om met een nieuwe opleiding in het sociaal agogisch werk te starten. De naam van de opleiding? {{Wp|Maatschappelijke veiligheid|Bachelor in de Maatschappelijke veiligheid}}. Net in die vakantiemaand publiceert {{Wp|Knack|Knack}} een artikel die de atmosfeer van die dagen schetst. Lees even mee.

{{Citaat|Acht uur ’s avonds. In uiterste concentratie fietsen twee kleuters rond het binnenplein. Helm veilig op het hoofd, ogen op de volgende bocht gericht. Het hek zwaait open, een auto rijdt traag binnen. Het hek sluit automatisch en de meisjes zetten hun koers verder. Op de hoofdweg staat een paar verdwaalde toeristen hen aan te gapen. In hun blik één vraag: wát is dit? Een {{Wp|commune|commune}}? Een {{Wp|reservaat|reservaat}}? Een schuilplaats voor bange blanken? Als de bewoners de onbekenden zien, vragen ze zich af: ‘wie zijn dit?’ ‘Ken ik hen?’ ‘Wat zoeken ze hier?’ Niet dat ze zichzelf achterdochtig vinden…|''Knack'', 28 juli 2004.}}

We bevinden ons op een {{Wp|woonerf|woonerf}} dat verdacht goed lijkt op een Amerikaanse {{Wp|gated community|gated community}}, met een onberispelijk gazon, keurige en passende {{Wp|voorgevel|voorgevels}}, een schoongeveegde {{Wp|stoep|stoep}} en een {{Wp|Poort (doorgang)|kasteelpoort}} die de entree vergrendelt. Het beeld is veelzeggend en spreekt niet meer tot de fantasie.

= {{Wp|Paradigma (wetenschapsfilosofie)|Paradigma}}blind =
[[Bestand:Koeln wrm 1040.jpg|thumb|right|250px|{{Wp|Pieter Paul Rubens|Pieter Paul Rubens}} schildert omstreeks {{Wp|1611|1611}} {{Wp|Juno (mythologie)|Juno}} die de ogen van Argus in de staart van de pauw plaatst. {{Wp|Argus Panoptes|Argus Panoptes}} was een reus uit de {{Wp|Griekse mythologie|Griekse mythologie}} met over zijn lichaam honderd ogen waarvan er nooit meer dan twee tegelijk sliepen. Het Griekse 'pan' betekent 'alles' en 'optes' is 'ziend'. Toen {{Wp|Zeus|Zeus}} zijn oog op Io liet vallen, veranderde hij haar in een koe zodat zijn vrouw {{Wp|Hera|Hera}} niets zou merken. Hera vertrouwde het niet en gaf Argus de opdracht Io &quot;in het oog&quot; te houden. Hermes doodde Argus (in opdracht van Zeus, om Io te bevrijden) nadat Hermes hem met zijn fluit liet inslapen. Hera plaatste later als eerbetoon zijn honderd ogen op de staart van het haar toegewijde dier en van wie de waakzaamheid spreekwoordelijk is. De uitdrukking &quot;met argusogen&quot; wil zeggen waakzaam en met wantrouwen.]]

[[Bestand:Bael.jpg|thumb|left| {{Wp|Hans Achterhuis|Hans Achterhuis}} maakt korte metten met monocausale geweldsverklaringen. Wie één bron van alle geweld aanwijst, is uiterst gewelddadig. Die meent immers de bron van alle kwaad te ontdekken en verschaft zich zo het morele recht het uit te roeien. Geweld uitschakelen is een illusie. Zelfinzicht en instituties helpen het beheersen. Achterhuis ziet zes geweldsverklaringen: 1. Geweld dat voortspruit uit onze dierlijke natuur; 2. Geweld om iets te krijgen: de schaarste en de ander als obstakel; 3. Het mimetisch geweld van [[René Girard]] verklaart geweld vanuit de nabootsing. 4. Het zogenaamde ‘zinloos geweld’ in de strijd om erkenning; 5. Groepsgeweld: het wij-zij denken leidt tot oorlogen; 6. Het {{Wp|demoniseren|demoniseren}} van en de wil tot uitroeien van vijanden als resultaat van de spanning tussen moraal en politiek.]]

{{Nowrap|In de toekomst zullen}} {{Wp|historici|historici}} schrijven dat de mens rond de millennium&amp;shy;wissel in de ban is van veiligheid, {{Wp|criminaliteit|criminaliteit}} en {{Wp|terrorisme|terrorisme}}. De {{Wp|obsessie|obsessie}} is zo groot dat er sprake is van een nieuw {{Wp|paradigma|paradigma}}, stellen Hans Achterhuis en {{Wp|Hans Boutelier|Hans Boutelier}}. Tot {{Wp|1989|1989}} staat de veiligheidszorg in het teken van de supra&amp;shy;nationale {{Wp|koude oorlog|koude oorlog}}s{{Wp|retoriek|retoriek}}. Na de sloop van de {{Wp|Berlijnse muur|Berlijnse muur}} stapelt de nationale en inter&amp;shy;nationale conflict&amp;shy;stof zich op en verschuift het veiligheids&amp;shy;thema van een exclusieve overheids&amp;shy;taak naar een gedeelde verantwoordelijkheid van private en publieke partners, van overheden en mensen. Niettemin leidt deze ‘governance’ vaak tot een ‘governance-trough-fear’, een angstpolitiek jagend op zelf gecreëerde spoken. Objectief gezien is er in deze periode geen daling van de veiligheid vast te stellen. In de {{Wp|beleving|beleving}} wel. En dat heeft reële consequenties. Om het {{Wp|Thomas-theorema|Thomas-theorema}} te vermijden, blijft het {{Wp|Sociaal-Agogisch Werk|sociaal agogisch werk}} angstig stil.

Sociaal werkers en sociale academies zien de opmars van het {{Wp|Vlaams Blok|Vlaams Blok}} met lede ogen tegemoet en verbinden veiligheid met rechtse {{Wp|retoriek|retoriek}}. Na {{Wp|zwarte zondag|zwarte zondag}} in november 1991 kleuren socialistische steden en gemeenten niet langer rood, maar zwart en heroriënteert de overheid in Vlaanderen haar beleid.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie bijvoorbeeld {{Wp|Pleidooi voor populisme|Pleidooi voor populisme}}, een pamflet van de cultuurhistoricus en archeoloog {{Wp|David Van Reybrouck|David Van Reybrouck}}.&lt;/ref&gt; De veiligheids- en samenlevingscontracten met steden en gemeenten in 1992, de {{Wp|Politie|politiehervorming}} in 1998 en de paarse initiatieven sinds 1999 genereren veiligheidsberoepen die het welzijnswerk met {{Wp|argusogen|argusogen}} bekijkt. Eigenaardig genoeg, want historisch gezien vindt het sociaal agogisch werk haar legitimering in de angst voor de onveiligheid.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;GELDOF D. ''[https://www.alertonline.be/Portals/pow/alert/pdf/AT321012ZID13GD.pdf Welzijn in dienst van veiligheid].'' In: ''Alert'', jg. 32, 2006, nr. 1.&lt;/ref&gt;

Sinds de komst van de verzorgingsstaat bleven de wortels van het welzijnswerk buiten het eigen blikveld. Althans, toch tot begin jaren tachtig, tot Hans Achterhuis de knuppel in het welzijnshoenderhok gooit, door te stellen dat de professionalisering van de hulpverlening zich baseert op kapitalistische principes: op de markt van welzijn en geluk wordt niet alleen flink geld verdiend, maar scheppen de verkopers op deze markt steeds nieuwe behoeften.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;ACHTERHUIS HANS. ''[https://www.dbnl.org/tekst/acht007mark01_01/ De markt van welzijn en geluk. Een kritiek van de andragogie],'' Ambo, Baarn, 1982.&lt;/ref&gt;

[[Bestand:Safety Pin.jpg|thumb|left|250px|De inbedding van de opleiding maatschappelijke veiligheid in het sociaal-agogisch werk heeft vier doelen die een focale oplossing vermijden. Focale oplossingen richten zich op één probleem (focus) zonder rekening te houden met hun domino-effect. 1. Het buffert de te voortvarende {{Wp|Neo-liberalisme|neo-liberale}} veiligheidsrethoriek ten voordele van een {{Wp|Sociaal-Agogisch Werk|sociaal-agogische}} kijk op veiligheidsproblemen. 2. Studenten die vandaag de sociaal-agogische opleidingen volgen, werken morgen op het terrein als partner samen aan dezelfde case. 3. De opleiding koppelt het thema los van een uitsluitend technische en vaak reactieve tot repressieve invalshoek en nestelt het zich (terug) in een bredere benadering. 4. De opleiding voorkomt een {{Wp|Polarisering|polarisering}} van {{Wp|welzijn|welzijn}} en {{Wp|veiligheid|veiligheid}}, van {{Wp|Vrijheid (sociologie)|vrijheid}}, {{Wp|Gelijkheidsdenken|gelijkheid}} en broederlijkheid. Het zoeken naar antwoorden op veiligheidsproblemen vertrekt vanuit een welzijnsbevorderende optiek. De oplossingen hebben het welzijn en de {{Wp|leefbaarheid|leefbaarheid}} van alle betrokkenen voor ogen.]]

= Een verjaardagsfeestje =
De opleiding Bachelor in de {{Wp|Maatschappelijke veiligheid|Maatschappelijke Veiligheid}} en het gelijknamige Expertisecentrum vierden in september 2009 hun eerste {{Wp|lustrum|lustrum}}. Samen komen ze op een leeftijd die tot zelfreflectie en toekomstvisie noopt. Daarom trakteren zij zichzelf en iedereen die erbij wil zijn op een {{Wp|manifest|manifest}} dat het traditionele of clichématige veiligheidsdenken openbreekt. Uiteraard is de titel '''Het manifest van de angst''' provocerend sloganesk en de inhoud opschepperig medioker. Het manifest is door zijn gelaagdheid speels en licht, zet aan tot discussie en provocatie en is daarom hét instrument om debat te openen, veeleer dan het toe te dekken. Het is de {{Wp|antipode|antipode}} van het serieuze en ontoegankelijke, het zware en conventionele veiligheidsdiscours, wars van alle intellectualisme. Dat zal duidelijk zijn. De geschiedenisles of de idee dat er uit het verleden te leren valt, camoufleert de chaos, de wanorde en de onregelmatigheden die de geschiedenis zelf kenmerken. Het onderwijs verandert geschiedenis in een eindeloze ketting met feiten als edelstenen, die zoals {{Wp|Walter Benjamin|Walter Benjamin}} cynisch opmerkt, zich laat lezen als een {{Wp|Paternoster|paternoster}} en de schrik voor het heden bezweert.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JANSSENS D. ''Uitgesteld Tegenwoordige Tijd: De theorie van de documentaire in historisch en filosofisch perspectief.'' In: MATHIJS E. &amp; HESSELS W. (Eds.). ''Waarheid en werkelijkheid. Feitelijke, fictionele en artistieke representaties van de realiteit''. VUBPress, Brussel, 2007, p. 121.&lt;/ref&gt; Het manifest heeft oog voor evolutie, het {{Wp|multidisciplinair|multidisciplinaire}}, het vergelijkende en hoedt zich voor het onveranderlijke en de oogkleppen. Dit manifest - dat dient als geschiedeniscursus in de opleiding Bachelor in de maatschappelijke veiligheid - is het resultaat van tien jaar {{Wp|Geschiedenis|historisch}}, {{Wp|sociologie|sociologisch}} en {{Wp|Criminologie|criminologisch}} denken over veiligheid en onveiligheid. Het document leidt hier op {{Wp|Wikibooks|Wikibooks}} een digitaal leven met als voordeel de {{Wp|Hyperlink|hypermogelijkheid}}. Links navigeren de student of de lezer naar extra uitleg over begrippen, definities, jaartallen en personages. Net zoals de geschiedenis van de mensheid komt het manifest traag op gang. We nemen uitgebreid de tijd om de dingen in al hun prilheid uit te leggen. De lezer weze gewaarschuwd. Wie het manifest in één ruk leest merkt dat het tempo steeds sneller en strakker wordt. Wie de tekst op het einde even gemoedelijk leest als in het begin, raakt het Noorden kwijt. En dat is precies wat tegenwoordig gebeurt.

[[Bestand:Thomas Hobbes (portrait).jpg|thumb|right|250px|{{Wp|Thomas Hobbes|Thomas Hobbes}} 5 april 1588 – Derbyshire, 4 december 1679, was een Engels filosoof ten tijde van de Engelse burgeroorlog.]]

; EVOLUÏTIEF
Geen gevoel kan zo veel verschijningsvormen aannemen als angst. Angst vermomt zich in individuele of collectieve pijn, stoornissen, beperkingen of vermijdingsgedrag.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;SCHMIDBAUER W. ''Het angstenboek.'' Thot, Bussum, 2008, p. 9.&lt;/ref&gt; {{Wp|Angst|Angst}} is zo oud als de mens. ‘Fear and I were twins’ schrijft {{Wp|Thomas Hobbes|Hobbes}} die niet houdt van alleen slapen. Hij wijt zijn alomtegenwoordige angst aan zijn moeders {{Wp|Wee|barensweeën}} die beginnen als de {{Wp|Spaanse Armada|Spaanse Armada}} de Engelse kust nadert. We schrijven 5 april {{Wp|1588|1588}}. Veiligheid - of het ontbreken van gevaar (oorlog, ziekte, criminaliteit, verkeer...) - is aan verandering onderhevig. Inhoudelijk toont het manifest '''eerst en vooral''' dat veiligheid geen statisch maar een evoluerend of dynamisch gegeven is. Wat wordt nu als (on)veilig beschouwd? Wie houdt zich bezig met veiligheid en wie definieert het begrip…? De vragen krijgen in de loop der tijd andere en vaak {{Wp|Ideologisch|ideologische}} antwoorden. Wat gisteren veilig was, is het vandaag niet. In een veranderende samenleving valt het op dat oude recepten niet meer voldoen en dat de huidige oplossingen morgen niet meer gelden. Het helder analyseren van het al dan niet vermeende veiligheidsprobleem is cruciaal voor een bachelor in de maatschappelijke veiligheid.

; MULTIDISCIPLINAIR
'''Ten tweede''' maakt het manifest duidelijk dat veiligheid geen geïsoleerd begrip is. Veiligheid staat in wisselwerking met het sociale, het economische, het politieke en het culturele. Vandaar een poging om maatschappelijke veiligheid als relationeel begrip bekijken.

# Criminologen tonen interesse voor de geschiedenis van de criminaliteit, politiegeschiedenis, de strafrechtspleging en de instellingen voor bejegening en controle van delinquenten.
# {{Wp|Politiek|Politiek}} gezien is veiligheid een heet thema.
# {{Wp|Sociaal|Sociaal}} gezien heeft welzijn altijd met veiligheid te maken.
# Verder is veiligheid een {{Wp|Cultuur|culturele}} constructie en een {{Wp|Economie (systeem)|economische}} realiteit.
# Tenslotte krijgt veiligheid doorheen de tijd andere benamingen, andere vlaggen dekken de lading.

; COMPARATIEF
'''Ten derde''' toont het manifest dat (on)veiligheid zich op verschillende niveau’s manifesteert. Het {{Wp|Microregio|microniveau}} is dat van de {{Wp|individuen|individuen}}, op het {{Wp|Mezo|mezoniveau}} zijn er de kleine sociologische eenheden zoals het {{Wp|gezin|gezin}}, de {{Wp|school|school}}, de {{Wp|werkvloer|werkvloer}} of de {{Wp|derde plek|derde plek}} zoals de {{Wp|jeugdbeweging|jeugdbeweging}} of de {{Wp|sportclub|sportclub}}. Op het macroniveau zijn er {{Wp|Soevereine staat|soevereine staten}} met hun externe en interne veiligheidvraagstukken. Tussen deze niveau’ s en binnen deze niveau’s kunnen {{Wp|Belangenconflict|belangenconflicten}} heersen.

* Individuen beschermen zich tegen zichzelf ({{Wp|gezondheid|gezondheid}}), tegen andere individuen ({{Wp|diefstal|diefstal}}), tegen kleine sociologische eenheden (straatbendes) en tegen een al te dwingende staat (de {{Wp|grondwet|grondwet}}, privacy- en vrijheidsrechten, {{Wp|stemrecht|stemrecht}} en {{Wp|burgerlijke ongehoorzaamheid|burgerlijke ongehoorzaamheid}} zijn ‘afweerrechten’).

* Kleine sociologische eenheden beschermen zich tegen zichzelf: (veiligheid op de werkvloer), tegen andere eenheden ({{Wp|bedrijfsspionage|bedrijfsspionage}}) en tegen individuen (diefstal).

* De {{Wp|staat|staat}} beschermt zich tegen zichzelf (via het {{Wp|staatsrecht|staatsrecht}} en de {{Wp|scheiding der machten|scheiding der machten}}), tegen andere staten (met het {{Wp|leger|leger}} en {{Wp|spionage|spionage}}), tegen kleine staatsvijandige groeperingen en individuen (via {{Wp|politie|politie}}, {{Wp|staatsveiligheid|staatsveiligheid}}).

[[Bestand:David Van Reybrouck.jpg|thumb|right|250px|De vriendschap tussen de linkse intellectuelen en het primitieve proletariaat duurde tot de onmondige arbeiders in de verpauperde volksbuurten verdwenen. Voor de socialist is de geëmancipeerde arbeider een monster van Frankenstein dat zich tegen zijn maker keerde toen het op eigen benen stond. &quot;Van de weeromstuit ging links zich ontfermen over een nieuwe en schrijnender groep nooddruftigen: de migranten. En dat bezegelde pas goed de boedelscheiding tussen de progressieve elite en het inheemse proletariaat. Dat een nieuwe generatie socialisten de autochtone arbeider vervolgens ook nog eens racisme verweet omdat hij het aandurfde kanttekeningen te plaatsen bij het multiculturele ideaal, zorgde voor een ware leegloop. De rode steden en gemeenten van Vlaanderen kleurden vanaf de jaren negentig zwart.&quot; {{Wp|David Van Reybrouck|David Van Reybrouck}}. {{Wp|Pleidooi voor populisme|Pleidooi voor populisme}}, Querido, Amsterdam, 2008.]]

= Inhoud =

Het manifest is als volgt opgebouwd. Onderaan elk hoofdstuk krijg je de mogelijkheid om naar het volgende deel te navigeren of om naar het vorige terug te keren.

* [[Manifest_van_de_angst|Voorpagina]]

* Inleiding

* [[Manifest_van_de_angst/Hoofdstuk 1:_Tovertuin|Hoofdstuk 1. De wereld een tovertuin]]

* [[Manifest_van_de_angst/Hoofdstuk 2:_Eeuw_vol_geweld|Hoofdstuk 2. Een eeuw vol geweld]]

* [[Manifest_van_de_angst/Hoofdstuk 3:_Communistisch_manifest|Hoofdstuk 3. Het communistisch manifest]]

* [[Manifest_van_de_angst/Hoofdstuk 4:_Futuristisch_manifest|Hoofdstuk 4. Het futuristisch manifest]]

* [[Manifest_van_de_angst/Hoofdstuk 5:_Surrealistisch_manifest|Hoofdstuk 5. Het surrealistisch manifest]]

* [[Manifest_van_de_angst/Hoofdstuk 6:_Cyborgmanifest|Hoofdstuk 6. Het Cyborgmanifest]]

* [[Manifest_van_de_angst/Hoofdstuk 7:_Manifest_van_de_angst|Hoofdstuk 7. Het manifest van de angst]]

* [[Manifest_van_de_angst/Bibliografie|Bibliografie]]

* [[Manifest_van_de_angst/Bijlagen|Bijlagen en examenvragen]]

= Voetnoten =
&lt;references/&gt;
{{Sub}}</text>
      <sha1>li3fp17s1777gnnzdad33ou5oqb2ciy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Manifest van de angst/Inhoud</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29422</id>
    <revision>
      <id>425277</id>
      <parentid>414065</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T18:49:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>lf</comment>
      <origin>425277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2553" sha1="84thjmaocsggecpvdoi7uu3oyuntolj" xml:space="preserve">{{Kolommen automatisch|inhoud=
&lt;span style=&quot;font-size: larger;&quot;&gt;[[Manifest_van_de_angst/Inleiding|Inleiding]]&lt;/span&gt;
:Inleiding
:Negen stellingen om te beginnen
:Bang? Wie? Ikke?
:Paradigmablind
:Een verjaardagsfeestje
:Inhoud
:Voetnoten

&lt;span style=&quot;font-size: larger;&quot;&gt;[[Manifest_van_de_angst/Hoofdstuk 1:_Tovertuin|Hoofdstuk 1: De wereld een tovertuin]]&lt;/span&gt;
:De wereld is een tovertuin, en vuur een toverstokje
:Waarom priesters voor krijgers komen
:Een kwetsbaar en noest bestaan
:Angst voor het duister: ‘A good darkie’
:Angst voor armoede (1): Charitas
:Voetnoten
:Navigatie

{{Bij elkaar houden|inhoud=
&lt;span style=&quot;font-size: larger;&quot;&gt;[[Manifest_van_de_angst/Hoofdstuk 2:_Eeuw_vol_geweld|Hoofdstuk 2: Een eeuw vol geweld]]&lt;/span&gt;
:De keerzijde van de renaissance: een eeuw vol geweld
:Angst voor armoede (2): strafrechtspleging
:Angst voor ‘wyven’ en 'toverie'
:Angst voor armoede (3): arbeidsethos
:Industriële machtsmachines
:Voetnoten
:Navigatie
}}

&lt;span style=&quot;font-size: larger;&quot;&gt;[[Manifest_van_de_angst/Hoofdstuk 3:_Communistisch_manifest|Hoofdstuk 3: Het communistisch manifest]]&lt;/span&gt;
:Het Communistisch Manifest
:Angst voor het proletariaat
:Agrarische machtspiramide
:Voetnoten
:Navigatie

{{Bij elkaar houden|inhoud=
&lt;span style=&quot;font-size: larger;&quot;&gt;[[Manifest_van_de_angst/Hoofdstuk 4:_Futuristisch_manifest|Hoofdstuk 4: Het futuristisch manifest]]&lt;/span&gt;
:Het Futuristisch manifest
:Angst voor het verleden
:Oorlog
:Startschot
:Voetnoten
:Navigatie
}}

&lt;span style=&quot;font-size: larger;&quot;&gt;[[Manifest_van_de_angst/Hoofdstuk 5:_Surrealistisch_manifest|Hoofdstuk 5: Het surrealistisch manifest]]&lt;/span&gt;
:Het Surrealistisch manifest
:De wereld na 1918: surréalité
:De wereld na 1945: Cobra
:Democide
:Voetnoten
:Navigatie

{{Bij elkaar houden|inhoud=
&lt;span style=&quot;font-size: larger;&quot;&gt;[[Manifest_van_de_angst/Hoofdstuk 6:_Cyborgmanifest|Hoofdstuk 6: Het Cyborgmanifest]]&lt;/span&gt;
:A consensual hallucination
:Eduard Bohlen
:Andersglobalisten
:Rizomatische of MP3-macht
:De markt van veiligheid en geluk
:Voetnoten
:Navigatie
}}

&lt;span style=&quot;font-size: larger;&quot;&gt;[[Manifest_van_de_angst/Hoofdstuk 7:_Manifest_van_de_angst|Hoofdstuk 7: Het manifest van de angst]]&lt;/span&gt;
:Veiligheidsvrees
:Geschiedenis? Genoeg!
:Weerzin van welzijn
:Weg met wetenschap?
:Bang voor beleid?
:De schrikwekkende staat?
:Ontzag voor onderwijs?
:Toekomsttwijfel
:Navigatie
----
:[[Manifest_van_de_angst/Bibliografie|Bibliografie]]
:[[Manifest_van_de_angst/Bijlagen|Bijlagen en examenvragen]]
:[[Manifest_van_de_angst/Naschrift|Naschrift]]
}}
{{Sub}}</text>
      <sha1>84thjmaocsggecpvdoi7uu3oyuntolj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gebruiker:Erik Baas/common.js</title>
    <ns>2</ns>
    <id>29822</id>
    <revision>
      <id>425297</id>
      <parentid>425002</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T07:20:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>425297</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="33002" sha1="hov4rd8yhq9x42fb4y18nwxtbntqu6a" xml:space="preserve">// &lt;nowiki&gt;
// importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js');  /* markeer &amp; next*/
// var X='ja';  // ??

$(function () {
  // watisdit();
  // loadWikidataInfo();
  // importScript('Gebruiker:Erik Baas/fwikidata.js');
  // insertTekst();
  // massDelete();
  automatePurgeConfirmationDialog();
  /*
  if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Programmeren in TI-Basic/&quot;) &gt; -1) {   // 20260420
    AutoEdit();
  }
  */
  replaceObsoleteHTMLTags();
  markeerLintErrors();
  addSubpagesLink();

  /* Zoek in Wikidata: */
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  mw.util.addPortletLink('p-tb', 'https://www.wikidata.org/w/index.php?button=&amp;title=Special%3ASearch&amp;search=' + encodeURIComponent(title.substr(title.lastIndexOf(&quot;/&quot;) + 1)), &quot;Zoek in WikiData&quot;, &quot;ca-wikidata&quot;, &quot;Zoek in Wikidata&quot;);

  addPurgeTab();
  return;
});

function watisdit() {
/*
const collection = document.getElementsByClassName(&quot;cdx-button&quot;);
alert(collection[0].innerHTML);
alert(collection[1].innerHTML);
*/
};

function AutoEdit() {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template
    if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
      if (mw.config.get('wgDiffOldId') == null) {  // of wgDiffNewId ?
        window.location += '?action=edit';
      }
    }
  }
  return;
}

function loadWikidataInfo() {
  /* Wikidata; 20260130
  bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&amp;oldid=70312736#Geschiedenis */
  if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) {
    // importScriptURI(&quot;//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
    importScriptURI(&quot;//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
  }
  return;
}

function addSubpagesLink() {
/*
 * Voegt een link &quot;Subpagina's&quot; toe aan de sectie &quot;hulpmiddelen&quot;. 
 * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]].
 * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js
 * Onderhoud: [[User:Krinkle]]
 */ 
    var i18n = {
        en: &quot;Subpages&quot;,
        fr: &quot;Sous-pages&quot;,
        nl: &quot;Subpagina's&quot;
    };
    if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) {
        var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl;
        var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' );
        mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina');
    };
 return;
}

function replaceObsoleteHTMLTags() {
 var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z;
 var objSummary = document.getElementById('wpSummary');
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 if (obj == null) return;                                           /* exit */
 if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */
 var text = '' + obj.value;
 if (text.search(/{{Wiu[2,3]/i) &gt; -1) {
  alert('Stop: werk in uitvoering!');
  return;                                   /* exit */
 }

 createDebug();

/* &lt;font&gt; */
while (true) {
 // common pt. 1
 X = /&lt;font.*?&gt;/i.exec(text);   // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !!
 if (X == null) break;  // geen font-tags
 X = X + ''; // !!
 subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, &quot;&quot;);   // - ' en &quot;

 /* &lt;font color&gt; */
 if (subColor.search(/color/i) &gt; -1) {
  subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + '';  // !!
  if (subColor) {
   subColor = subColor.replace(/ *= */, &quot;: &quot;) + &quot;;&quot;;
   subColor = subColor.toLowerCase();
  }
 }
 else {subColor = null;} // geen color-attribute

 /* &lt;font face&gt; */
 if (subFace.search(/face/i) &gt; -1) {
  subFace = subFace.replace(/ *, */g, &quot;,&quot;);
  subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + '';  // !!
  if (subFace) {
   subFace = subFace.replace(/,/g, ', ');
   subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';';
  }
 }
 else {subFace = null;} // geen face-attribute

 /* &lt;font size&gt; */
  // todo
  // tijdelijk: subSize = null;
 if (subSize.search(/size/i) &gt; -1) {

  debug(subSize);  // &lt;font color=red face=Tahoma size=3&gt;
  subSize = /(?&lt;=size *= *).*?(?=(\x20,'&gt;'))/i.exec(subSize) + '';
  debug(subSize);  // 

  // subSize = subSize.replace(/.../, &quot;...&quot;);
 }
 else {subSize = null;} // geen size-attribute

// tijdelijk: 
subSize = null;

 // common pt. 2
 Y = '&lt;span style=&quot;';
  //debug(Y);
 if (subColor) Y += subColor;
  //debug(Y);
 if (subFace)  Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace;
  //debug(Y);
 if (subSize)  Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize;
  //debug(Y);
 Y += '&quot;&gt;';
  //debug(Y);

 text = text.replace(X,Y);
 text = text.replace(/&lt;\/font/ig, &quot;&lt;/span&quot;);
} // while (true)

 /*
 ToDo:
 - font color/size/face !!!
 - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags !
 */


 /*** Obsolete elements:***/

 /* &lt;big&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-large;&quot;&gt;'); //xxx-large werkt niet in Chrome !
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 // 20220106: x-large voor zon en water
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Leer jezelf ecologisch tuinieren&quot;) &gt; -1) {
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *zon *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *water *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 }
 text = text.replace(/&lt;big/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/big *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;center&gt; */
 text = text.replace(/&lt;center/ig, '&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;');
 text = text.replace(/&lt;\/center/ig, &quot;&lt;/div&quot;);

 /* &lt;small&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/&lt;small/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/small *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;source&gt; 20220116 */
 text = text.replace(/&lt;source/ig,'&lt;syntaxhighlight');
 text = text.replace(/&lt;\/source/ig,'&lt;/syntaxhighlight');

 /* &lt;strike&gt; */
 text = text.replace(/&lt;strike/ig, &quot;&lt;s&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/strike/ig, &quot;&lt;/s&quot;);

 /* &lt;tt&gt; */
 text = text.replace(/&lt;tt/ig, &quot;&lt;code&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/tt/ig, &quot;&lt;/code&quot;);

 /*** Diversen: ***/

 /* &lt;br&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;\/?br\x20?\/? ?&gt;/ig, &quot;&lt;br&gt;&quot;);

 /* &lt;br clear=left/right/all/both&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,       '&lt;br style=&quot;clear: left;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,      '&lt;br style=&quot;clear: right;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig, '&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;');

 /* &lt;hr&gt; */
 text = text.replace(/&lt;\/?hr\x20?\/?&gt;/ig, &quot;&lt;hr&gt;&quot;);

 text = text.replace(/\[\[categorie/ig, &quot;[[Categorie&quot;);
 text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, &quot;[[Afbeelding&quot;);

 /* prettytable */
 text = text.replace(/prettytable/ig, &quot;wikitable&quot;);

 /* WSBN nummer  :-( */
 text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, &quot;       [WSBN&quot;);

 text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, &quot;&quot;);

 /* . ná &lt;ref&gt; */
 while(true) {
  X = /(?&lt;!\.) ?&lt;ref&gt;.*?&lt;\/ref&gt;\./.exec(text);
  if (X == null) break;
  Y = X[0].replace(/ ?&lt;ref&gt;/,'.&lt;ref&gt;');
  Y = Y.replace('&lt;/ref&gt;.','&lt;/ref&gt;');
  text = text.replace(X,Y);
 }

 /* sjablonen en Magic Words */
 text = text.replace(/{{{/g, &quot;aW~d6-8Ht#yV_5&quot;);  // vervang &quot;{{{&quot; tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen

 /* Magic Words - 20230323 */
 text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, &quot;{{#Categorytree:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{#expr:/g,         &quot;{{#Expr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig,    &quot;{{#If:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g,     &quot;{{#Invoke:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g,        &quot;{{#Pos:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g,     &quot;{{#Switch:&quot;);

 /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ 
 text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, &quot;{{#IfE&quot;);

 /* oud:
 text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g,   &quot;{{#IfError:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g,    &quot;{{#IfExpr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g,   &quot;{{#IfExist:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g,      &quot;{{#IfEq:&quot;);
 */

 /* ISBN 20230625 */
 // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);
 // debug (&quot;ISBN checken!&quot;);
 // text = text.replace(/(?&lt;=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, &quot;}} &quot;);  //  &lt;-


 /* ISBN exp. 20240121 */
 text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, &quot;{{$&amp;}}&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);


 /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */
 text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, &quot;{{Begin}}&quot;);

 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig,          '{{Alleen afdrukken inline|');
 text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig,                  '{{Repeat|');
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig,   '{{Niet afdrukken block\n|\n');    // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig,            '{{Niet afdrukken block|');
 text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, '');   // 20251012

 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig,           '{{Zie ook\n|\n');                 // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig,                    '{{Zie ook|');

 /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig,                       '{{Akkoord|');  klaar */
 /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig,                 '{{Akkoord|');  klaar */

 // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige &quot;|&quot; ?


 /* sjabloonnaam met hoofdletter */
 {
  while(true){
   X = /{{[a-z]/.exec(text);
   if (X == null) break;
   Y = X[0].toUpperCase();
   text = text.replace(X,Y);
  }

 /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421  -- ToDo 
  while(true){
   X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text);
   alert(&quot;X1=&quot; + X);
   if (X == null) break;
   alert(&quot;X2=&quot; + X);
   Y = X[0].toUpperCase();
   alert(&quot;Y=&quot; + Y);
   text = text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y);
   alert(&quot;3=&quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));

  / alert(X + &quot; - &quot; Y + &quot; - &quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));
  }
*/

  // overbodige pipe na sjabloonnaam
  prev = text;
  text = text.replace(/(?&lt;={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n');
  if (!(prev == text)) {
   debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert
  }
 }

 text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, &quot;{{{&quot;);     // herstel code naar &quot;{{{&quot;            ---------------

 /* {{Sub}} onderaan */
 X = text.search(/{{sub}}/i);
 if (X &gt; -1 &amp;&amp; X &lt; 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';}

 /* lege regels voor {{sub}} */
 text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}');

 /* &lt;tr&gt; |- */
 text = text.replace(/\|-+/g, &quot;|-&quot;);

 /* overbodige laatste &lt;tr&gt; */
 text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, &quot;|}&quot;);

 /* wikicode hr: 4 streepjes */
 text = text.replace(/^-{5,}/g,  &quot;----&quot;);
 text = text.replace(/\n-{5,}/g, &quot;\n----&quot;);

 /* http:// */
 prev = text;
 text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://');
 if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');}  // alert

 /* &quot;xxe eeuw&quot; in tekst */ {  // 20220119
  /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt; eeuw');
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw');
  */
 }

 text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, &quot;[[Categorie:&quot;);
 text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, &quot;[[:Categorie:&quot;);

 /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {
  text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 }

 /* Check op nested span tags - 20220218 */
 /*
 if (text.search(/&lt;\/span( color)?&gt; ?&lt;\/span&gt;/i) &gt; -1 ){
  // alert('Check: nested span tags!?');
  text = text.replace(/&quot;&gt;&lt;span style=&quot;/ig, ' ')                    // erg bot: alleen voor eco tuin ??
  text = text.replace(/&lt;\/span( color)?&gt;&lt;\/span&gt;/ig, '&lt;/span&gt;'); //  ,,
 }
 */

 /* {{Fase0..4}} -&gt; {{Fase|0..4}} */
 text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig,    '{{Fase|');                 // 20250810

 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */
 text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, &quot;==\n&quot;);

 // komma vóór &lt;ref&gt; // 20251004
 text = text.replace(/ \&lt;\/ref\&gt;/ig,  '&lt;/ref&gt;');
 text = text.replace(/ \&lt;\/cite\&gt;/ig, '&lt;/cite&gt;');

 // links wp fixen:  // 20251004
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) {
   text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig  , '{{Wp|$2}}');
 }
 text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|');  // 20251008

 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen';
 // objSummary.value = 'lf'; // 20260323

 //aap      . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \

 /*
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Programmeren in TI-Basic/&quot;) &gt; -1) {   // 20260420
   text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);
   // text = text + String.fromCharCode(13, 10) + &quot;{{Links}}&quot;;
   text = text + &quot;{{Links}}&quot;;
 }
 */

 text = text.replace(/\{\{00%/, &quot;{{0%&quot;);  // 20260418

 /* 20260413:
 text = text.replace(/ategorie:GFDL afbeeldingen/ig,        &quot;ategorie:Bestanden met GFDL Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeelding naar licentie/ig, &quot;ategorie:Bestand naar licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons met dezelfde naam/ig,     &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons met dezelfde naam&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons/ig,                       &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeeldingen niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons/ig, &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:PD-afbeeldingen/ig,                 &quot;ategorie:Bestanden met PD Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Ewmulti-afbeeldingen/ig,            &quot;ategorie:Bestanden met Ewmulti Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen zonder geldige licentie/ig,             &quot;ategorie:Bestanden zonder geldige licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Verplaats naar Wikimedia Commons/ig,       &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand te verplaatsen naar Wikimedia Commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by-sa/ig, &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by-sa&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by/ig,    &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen/ig,             &quot;ategorie:Bestand&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Creative Commons-afbeeldingen/ig,   &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie&quot;);
 */

 text = text.replace(/\{\{Information/i, &quot;{{Informatie&quot;);

 //text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);  // 20260412
 //text = text.replace(/\{\{Sub\}\}/i, &quot;{{Sub}}\n{{Links}}&quot;);

 text = text.replace(/Youtube/g, &quot;YouTube&quot;);  // 20260406

 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, &quot;{{Clear both&quot;); // 20260323
 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, &quot;{{Clear left&quot;);

 text = text.replace(/( |&amp;nbsp;){0,3}&lt;ref(?!erences)/ig, '&amp;nbsp;&lt;ref');  // 1 spatie voor &lt;ref&gt;   20260121
 text = text.replace(/&lt;ref(.*)?&gt; &lt;ref/ig, '&lt;ref$1&gt;&lt;ref');                // tenzij 2 x ref na elkaar

 text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]');    //  {{L|x}} -&gt; [[../x/]]  20251229

 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect ');

 text = text.replace(/\{\{Boeksjabloon[^ \(]/ig, '{{Index basis\n');
 text = text.replace(/\|naam cursus/ig, '|titel');

 if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') &gt; -1) {   // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} !
  text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[[');
  text = text.replace(/# ?\[\[/g  , '*[[');
 // ???  text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, '');
 }

 // {{tl}}:
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase());                       // werkt niet
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase());       // crasht

 // komma in getal -&gt; punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! :
 // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2');

 text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030
 text = text.replace(/\|\n\|=/ig             , '|\n|');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');

 text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen');
 text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig,    '{{Navigatie HTML elementen');  // 20251016
 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig,                '[[$1Bestand:');                // 20251009
 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig,               '[[$1Afbeelding:');
 text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig,        '\n{{Navigatie recepten}}');    // 20251012
 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig,                  '{{Begin}}');                   // 20251022
 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig,        '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022

 /*** Eenmalige acties ***/
 text = text.replace(/\[\[Kookboek\/\bDessert\b/ig,     '[[Kookboek/Nagerecht');     // 20251012
 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig,             '{{TOC rechts');             // 20230417
 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig,       '{{Wiktionary');             // 20230514
 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig,   '{{Alfabet met links}');     // 20230520
 text = text.replace(/se wikipedia/ig,              'stalige Wikipedia');        // 20230614
 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig,     '');                         // 20250711
 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig,     '\n\n{{Recepten}}');              // 20250805
 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig,              '{{Recept\n');                    // 20250805  
 text = text.replace(/(?&lt;![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g,  'NB ');                           // 20250817
 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g,   'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824

 /*** Archief eenmalige acties ***/
 /*
 text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , &quot;{{Clear both&quot;);
 text = text.replace(/{{Clearright/ig   , &quot;{{Clear right&quot;);
 text = text.replace(/{{Boeken/ig       , &quot;{{Post-it/Boeken&quot;);

 // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303:
 // text = text.replace(/; ?&lt;&lt;!-- ?/ig , ';&lt;!--');
 // text = text.replace(/ ?--&gt;span&gt;/ig , '--&gt;');
 // text = text.replace(/;&lt;\/span&gt;/ig  , ';');

 // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]');  // 20260125

 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') &gt; -1) {      // wd-properties vervangen; 20260119
   text = text.replace(/(property|statements):P18/ig,   '$1:afbeelding');
   text = text.replace(/(property|statements):P31/ig,   '$1:is een');
   text = text.replace(/(property|statements):P35/ig,   '$1:staatshoofd');
   text = text.replace(/(property|statements):P47/ig,   '$1:grenst aan');
   text = text.replace(/(property|statements):P122/ig,  '$1:regeringsvorm');
   text = text.replace(/(property|statements):P206/ig,  '$1:gelegen in of aan waterlichaam');
   text = text.replace(/(property|statements):P361/ig,  '$1:onderdeel van');
   text = text.replace(/(property|statements):P571/ig,  '$1:datum van oprichting of creatie');
   text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product');
}

 // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211))
 text = text.replace(/\&lt;br\&gt;\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\&lt;br\&gt;\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|');

 // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] :
 text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]');

 text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig,             '{{Replace|');
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // &quot;Overleg gebruiker&quot;;  20251116
   text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}');
 }

 text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig,         '{{Bladeren4');              // 20230531
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, '');  // 20251024
 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden');  // 20251005

 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur  // 20250711
 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:');

 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {                // 20251009
  if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') &gt; -1) {
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, '');
   if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') &gt; -1) {
    // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud');
    return;
   }   
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, '');
   text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n';  // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig

   // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen):
   // var Button = document.getElementById(&quot;wpSave&quot;);
   // Button.click();
  }
 }

 var X = mw.config.get('wgPageName');
 document.write(X + '__');
 var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/');
 document.write(Y + '__');
 if (Y &gt; -1) {
   document.write('ja__');
   text = text.replace(/--\&gt;\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '--&gt;| boekenplank    = Taal en letterkunde');// 2025100?
 }

 text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig,               '{{Alfabet met ankers}}');   // 20230414
 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie');

 text = text.replace(/Moderne/g      , 'moderne');      // 20251006
 text = text.replace(/Hedendaagse/g  , 'hedendaagse');
 text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur');
 // rode (wp-)links ontlinken:
 // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]]
 // &quot;lazy&quot; mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-)

 // problemen:
 //  * afb. met link(s) in de caption gaan stuk           -&gt; handmatig op te lossen
 //  * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -&gt; niet  ,,

 // 2: te behouden links veiligstellen:
 text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post');

 // 3: alle overige links omzetten naar tekst:
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1');
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links!

 // 4: te behouden links herstellen:
 text = text.replace(/REPL251005pre/g,  '[[');
 text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]');
*/

/*
 text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig,           '{{Infobox recept');               // 20230312, 20251011
 te gretig;  text = text.replace(/,\&lt;ref\&gt;(.*)\&lt;\/ref\&gt;/ig               , '&lt;ref&gt;$1&lt;/ref&gt;,');       // 20251004
 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig                             , '[Spaans/Les ');         // 20250930
 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig                    , 'Categorie:Drank')       // 20250929
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig          , 'Categorie:Fruit')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig      , 'Categorie:Gevogelte')   //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig          , 'Categorie:Graan')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig        , 'Categorie:Groente')     //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig         , 'Categorie:Zuivel')      //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig    , 'Categorie:Vruchtensap') //   ,,
*/

 /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */
 /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g,           'Italiaans/Les ');                            // 20250920 */
 /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel ');  //20250920 */
 /* text = text.replace(/WikiJunior/g,                 'Wikijunior');               // 20250718 */
 /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig,              '{{TOC links');              // 20230417 */
 /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */
 /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}');  // 20250901 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i,                '{{Tuinkalender');                // 20250803 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}');  // 20250831 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=g)allerij/ig,               'alerij');                   // 20230614 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=t)utti frutti/ig,           'uttifrutti');               // 20250817 */
 /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig,               '{{Babel|');                 // 20250813 */
 /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n');  // 20250812 */
 /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */
 /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig,             '__NOINDEX__');    */
 /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig,               '{{Clearboth}}');  */
 /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = ');               // 20250805 */

 /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */
 /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/         // 20250803

 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */
 // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n');  // 20250722
 // text = text.replace(/  /ig                                , ' ');
 // text = text.replace(/\* ? ?/ig                            , '&lt;br&gt;\n');
 // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig                         , ']]{{');
 // text = text.replace(/\{\{0%/ig                            , '00%');

 //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl');  // 20250722
 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig,  'chillipeper.nl');   //   ,,
 // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906
 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!??

// ---------------------------------------------------------------------------------------------
 /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */
 // text = text.replace(/('''|\&lt;\/?b\&gt;)/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */

 /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */
 // text = text.replace(/\&lt;\/?span.*?\&gt;/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */
 // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags';

 /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;.*): *(?=\&gt;)/ig, &quot;: &quot;);  /* too greedy; check &quot;http(s):, /File: etc. ! */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;); ?(?=\&quot;)/ig,           &quot;; &quot;);


 /* ------ oud -------------
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers');
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek');
 // &quot;xxe eeuw&quot; in titel  {  // 20220119
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  var pattern = /(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/;
  if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) {
   if (title.search(pattern) &gt; -1) {
    text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw') + '}}' j+ text;
   }
  }
  else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen');
 }

 // tijdelijk (tbv &quot;Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt&quot;)
 text = text.replace(/{{cat\|?/ig, &quot;{{Cat&quot;);
 text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, &quot;{{Boekcat&quot;);
 text = text.replace(&quot;'''{{PAGENAME}}&quot;, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 */
 /* verplaatsen naar andere categorie:
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, &quot;[[Categorie:Geografie&quot;);
 */
 /* sig BeeBringer:
 text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\&lt;\/sup&gt;/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]');
 text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen');
 */

 /* div. typefouten */
 // text = text.replace(/(?&lt;=w)ijzingen/, 'ijzigingen');
 text = text.replace(/paramaters/, 'parameters');

 /*** Einde ***/
 /* niets veranderd? */
 if (obj.value == text) return;                                   /* exit */

 obj.value = text;                                                /* klaar om op te slaan */
 // obj.value = obj.value + '\n\n' + text;  // TIJDELIJK!!

 /*** Samenvatting ***/
 var obj = document.getElementById('wpSummary');
 // obj.value = 'cat'; 
 // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen';
 // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt';

/* tijdelijk (voor eenmalige acties): */
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]';
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]';

 /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/
 var obj = document.getElementById('ca-watch');
 if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;}
 return;
}

function addPurgeTab() {
 /* Voegt een &quot;purge&quot; tabje toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 if(!document.getElementById) return;
 var x = document.getElementById('ca-history');
 if(! x) { return; }
 var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0];
 if(x.children) { x = x.children[0]; }
 else { x = x.childNodes[0]; }
 addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, &quot;=purge&quot;), 'purge', 'ca-purge');
 // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // &quot;ta is not defined&quot;
}

function addlilink(tabs, url, name, id) {
 /* voegt tabjes toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 var na = document.createElement('a');
 na.href = url;
 na.appendChild(document.createTextNode(name));
 var li = document.createElement('li');
 li.id = id;
 li.appendChild(na);
 tabs.appendChild(li);
 return li;
}

function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen)
 UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4   werkt niet
 UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE    ,,    ,,
}

function automatePurgeConfirmationDialog() {
/* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */
 if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) {
  $('form[action*=&quot;action=purge&quot;]').submit();
 }
 return;
}

function markeerLintErrors() {  // 20220114
 // Markeert aantallen &gt; 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond.
 if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return;  /* exit */
 var list = document.getElementsByTagName(&quot;BDI&quot;);
 if (list.length == 0) return;
 for (i=0; i&lt;list.length; i++) {
  if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) {
   list[i].style.background = '#ff8080';
  }
 }
 return;
}

function createDebug() {  // v2, 20220113
 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak.
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 var parent = document.getElementById('editform');        
 var newItem = document.createElement(&quot;DIV&quot;);
 newItem.id = 'debug';
 newItem.style.display='none';
 var textnode = document.createTextNode(&quot;&quot;);
 newItem.appendChild(textnode);
 parent.insertBefore(newItem, obj);
}

function debug(txt) {
 // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster.
 var obj = document.getElementById('debug');
 if (obj == null) return;                        /* exit */                 
 obj.style.display = 'block';
 obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/&lt;/g,'&amp;lt;') + '&lt;br&gt;';
}

function massDelete() {  /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return;
 if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return;
 document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025';
 document.getElementById(&quot;deleteconfirm&quot;).submit(); 
 return;
}

function insertTekst() {
 var title = mw.config.get('wgTitle');
 if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) {
   if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
    window.location += '?action=edit';
    var text = document.getElementById('wpTextbox1').value;
    text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text;
   }
  }
 }
 return;
}

function capFirst(str) {
 /* fix all-caps en camel-case */
 return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase();
}

// &lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>hov4rd8yhq9x42fb4y18nwxtbntqu6a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425298</id>
      <parentid>425297</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T07:33:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>425298</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="33085" sha1="oqe6rl664vtmlng7zoc39qmxtgvrq4t" xml:space="preserve">// &lt;nowiki&gt;
// importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js');  /* markeer &amp; next*/
// var X='ja';  // ??

$(function () {
  // watisdit();
  // loadWikidataInfo();
  // importScript('Gebruiker:Erik Baas/fwikidata.js');
  // insertTekst();
  // massDelete();
  automatePurgeConfirmationDialog();
  /*
  if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Programmeren in TI-Basic/&quot;) &gt; -1) {   // 20260420
    AutoEdit();
  }
  */
  replaceObsoleteHTMLTags();
  markeerLintErrors();
  addSubpagesLink();

  /* Zoek in Wikidata - bron: [[w:Gebruiker:Zanaq/fwikidata.js]] (c) 2013 Zanaq, GPL */
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  mw.util.addPortletLink('p-tb',
    'https://www.wikidata.org/w/index.php?button=&amp;title=Special%3ASearch&amp;search=' + encodeURIComponent(title.substr(title.lastIndexOf('/') + 1)),
    'Zoek in WikiData',
    'ca-wikidata',
    'Zoek in Wikidata');
  // 
  addPurgeTab();
  return;
});

function watisdit() {
/*
const collection = document.getElementsByClassName(&quot;cdx-button&quot;);
alert(collection[0].innerHTML);
alert(collection[1].innerHTML);
*/
};

function AutoEdit() {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template
    if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
      if (mw.config.get('wgDiffOldId') == null) {  // of wgDiffNewId ?
        window.location += '?action=edit';
      }
    }
  }
  return;
}

function loadWikidataInfo() {
  /* Wikidata; 20260130
  bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&amp;oldid=70312736#Geschiedenis */
  if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) {
    // importScriptURI(&quot;//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
    importScriptURI(&quot;//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
  }
  return;
}

function addSubpagesLink() {
/*
 * Voegt een link &quot;Subpagina's&quot; toe aan de sectie &quot;hulpmiddelen&quot;. 
 * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]].
 * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js
 * Onderhoud: [[User:Krinkle]]
 */ 
    var i18n = {
        en: &quot;Subpages&quot;,
        fr: &quot;Sous-pages&quot;,
        nl: &quot;Subpagina's&quot;
    };
    if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) {
        var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl;
        var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' );
        mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina');
    };
 return;
}

function replaceObsoleteHTMLTags() {
 var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z;
 var objSummary = document.getElementById('wpSummary');
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 if (obj == null) return;                                           /* exit */
 if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */
 var text = '' + obj.value;
 if (text.search(/{{Wiu[2,3]/i) &gt; -1) {
  alert('Stop: werk in uitvoering!');
  return;                                   /* exit */
 }

 createDebug();

/* &lt;font&gt; */
while (true) {
 // common pt. 1
 X = /&lt;font.*?&gt;/i.exec(text);   // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !!
 if (X == null) break;  // geen font-tags
 X = X + ''; // !!
 subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, &quot;&quot;);   // - ' en &quot;

 /* &lt;font color&gt; */
 if (subColor.search(/color/i) &gt; -1) {
  subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + '';  // !!
  if (subColor) {
   subColor = subColor.replace(/ *= */, &quot;: &quot;) + &quot;;&quot;;
   subColor = subColor.toLowerCase();
  }
 }
 else {subColor = null;} // geen color-attribute

 /* &lt;font face&gt; */
 if (subFace.search(/face/i) &gt; -1) {
  subFace = subFace.replace(/ *, */g, &quot;,&quot;);
  subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + '';  // !!
  if (subFace) {
   subFace = subFace.replace(/,/g, ', ');
   subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';';
  }
 }
 else {subFace = null;} // geen face-attribute

 /* &lt;font size&gt; */
  // todo
  // tijdelijk: subSize = null;
 if (subSize.search(/size/i) &gt; -1) {

  debug(subSize);  // &lt;font color=red face=Tahoma size=3&gt;
  subSize = /(?&lt;=size *= *).*?(?=(\x20,'&gt;'))/i.exec(subSize) + '';
  debug(subSize);  // 

  // subSize = subSize.replace(/.../, &quot;...&quot;);
 }
 else {subSize = null;} // geen size-attribute

// tijdelijk: 
subSize = null;

 // common pt. 2
 Y = '&lt;span style=&quot;';
  //debug(Y);
 if (subColor) Y += subColor;
  //debug(Y);
 if (subFace)  Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace;
  //debug(Y);
 if (subSize)  Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize;
  //debug(Y);
 Y += '&quot;&gt;';
  //debug(Y);

 text = text.replace(X,Y);
 text = text.replace(/&lt;\/font/ig, &quot;&lt;/span&quot;);
} // while (true)

 /*
 ToDo:
 - font color/size/face !!!
 - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags !
 */


 /*** Obsolete elements:***/

 /* &lt;big&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-large;&quot;&gt;'); //xxx-large werkt niet in Chrome !
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 // 20220106: x-large voor zon en water
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Leer jezelf ecologisch tuinieren&quot;) &gt; -1) {
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *zon *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *water *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 }
 text = text.replace(/&lt;big/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/big *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;center&gt; */
 text = text.replace(/&lt;center/ig, '&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;');
 text = text.replace(/&lt;\/center/ig, &quot;&lt;/div&quot;);

 /* &lt;small&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/&lt;small/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/small *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;source&gt; 20220116 */
 text = text.replace(/&lt;source/ig,'&lt;syntaxhighlight');
 text = text.replace(/&lt;\/source/ig,'&lt;/syntaxhighlight');

 /* &lt;strike&gt; */
 text = text.replace(/&lt;strike/ig, &quot;&lt;s&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/strike/ig, &quot;&lt;/s&quot;);

 /* &lt;tt&gt; */
 text = text.replace(/&lt;tt/ig, &quot;&lt;code&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/tt/ig, &quot;&lt;/code&quot;);

 /*** Diversen: ***/

 /* &lt;br&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;\/?br\x20?\/? ?&gt;/ig, &quot;&lt;br&gt;&quot;);

 /* &lt;br clear=left/right/all/both&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,       '&lt;br style=&quot;clear: left;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,      '&lt;br style=&quot;clear: right;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig, '&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;');

 /* &lt;hr&gt; */
 text = text.replace(/&lt;\/?hr\x20?\/?&gt;/ig, &quot;&lt;hr&gt;&quot;);

 text = text.replace(/\[\[categorie/ig, &quot;[[Categorie&quot;);
 text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, &quot;[[Afbeelding&quot;);

 /* prettytable */
 text = text.replace(/prettytable/ig, &quot;wikitable&quot;);

 /* WSBN nummer  :-( */
 text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, &quot;       [WSBN&quot;);

 text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, &quot;&quot;);

 /* . ná &lt;ref&gt; */
 while(true) {
  X = /(?&lt;!\.) ?&lt;ref&gt;.*?&lt;\/ref&gt;\./.exec(text);
  if (X == null) break;
  Y = X[0].replace(/ ?&lt;ref&gt;/,'.&lt;ref&gt;');
  Y = Y.replace('&lt;/ref&gt;.','&lt;/ref&gt;');
  text = text.replace(X,Y);
 }

 /* sjablonen en Magic Words */
 text = text.replace(/{{{/g, &quot;aW~d6-8Ht#yV_5&quot;);  // vervang &quot;{{{&quot; tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen

 /* Magic Words - 20230323 */
 text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, &quot;{{#Categorytree:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{#expr:/g,         &quot;{{#Expr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig,    &quot;{{#If:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g,     &quot;{{#Invoke:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g,        &quot;{{#Pos:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g,     &quot;{{#Switch:&quot;);

 /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ 
 text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, &quot;{{#IfE&quot;);

 /* oud:
 text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g,   &quot;{{#IfError:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g,    &quot;{{#IfExpr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g,   &quot;{{#IfExist:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g,      &quot;{{#IfEq:&quot;);
 */

 /* ISBN 20230625 */
 // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);
 // debug (&quot;ISBN checken!&quot;);
 // text = text.replace(/(?&lt;=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, &quot;}} &quot;);  //  &lt;-


 /* ISBN exp. 20240121 */
 text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, &quot;{{$&amp;}}&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);


 /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */
 text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, &quot;{{Begin}}&quot;);

 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig,          '{{Alleen afdrukken inline|');
 text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig,                  '{{Repeat|');
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig,   '{{Niet afdrukken block\n|\n');    // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig,            '{{Niet afdrukken block|');
 text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, '');   // 20251012

 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig,           '{{Zie ook\n|\n');                 // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig,                    '{{Zie ook|');

 /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig,                       '{{Akkoord|');  klaar */
 /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig,                 '{{Akkoord|');  klaar */

 // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige &quot;|&quot; ?


 /* sjabloonnaam met hoofdletter */
 {
  while(true){
   X = /{{[a-z]/.exec(text);
   if (X == null) break;
   Y = X[0].toUpperCase();
   text = text.replace(X,Y);
  }

 /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421  -- ToDo 
  while(true){
   X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text);
   alert(&quot;X1=&quot; + X);
   if (X == null) break;
   alert(&quot;X2=&quot; + X);
   Y = X[0].toUpperCase();
   alert(&quot;Y=&quot; + Y);
   text = text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y);
   alert(&quot;3=&quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));

  / alert(X + &quot; - &quot; Y + &quot; - &quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));
  }
*/

  // overbodige pipe na sjabloonnaam
  prev = text;
  text = text.replace(/(?&lt;={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n');
  if (!(prev == text)) {
   debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert
  }
 }

 text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, &quot;{{{&quot;);     // herstel code naar &quot;{{{&quot;            ---------------

 /* {{Sub}} onderaan */
 X = text.search(/{{sub}}/i);
 if (X &gt; -1 &amp;&amp; X &lt; 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';}

 /* lege regels voor {{sub}} */
 text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}');

 /* &lt;tr&gt; |- */
 text = text.replace(/\|-+/g, &quot;|-&quot;);

 /* overbodige laatste &lt;tr&gt; */
 text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, &quot;|}&quot;);

 /* wikicode hr: 4 streepjes */
 text = text.replace(/^-{5,}/g,  &quot;----&quot;);
 text = text.replace(/\n-{5,}/g, &quot;\n----&quot;);

 /* http:// */
 prev = text;
 text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://');
 if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');}  // alert

 /* &quot;xxe eeuw&quot; in tekst */ {  // 20220119
  /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt; eeuw');
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw');
  */
 }

 text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, &quot;[[Categorie:&quot;);
 text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, &quot;[[:Categorie:&quot;);

 /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {
  text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 }

 /* Check op nested span tags - 20220218 */
 /*
 if (text.search(/&lt;\/span( color)?&gt; ?&lt;\/span&gt;/i) &gt; -1 ){
  // alert('Check: nested span tags!?');
  text = text.replace(/&quot;&gt;&lt;span style=&quot;/ig, ' ')                    // erg bot: alleen voor eco tuin ??
  text = text.replace(/&lt;\/span( color)?&gt;&lt;\/span&gt;/ig, '&lt;/span&gt;'); //  ,,
 }
 */

 /* {{Fase0..4}} -&gt; {{Fase|0..4}} */
 text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig,    '{{Fase|');                 // 20250810

 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */
 text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, &quot;==\n&quot;);

 // komma vóór &lt;ref&gt; // 20251004
 text = text.replace(/ \&lt;\/ref\&gt;/ig,  '&lt;/ref&gt;');
 text = text.replace(/ \&lt;\/cite\&gt;/ig, '&lt;/cite&gt;');

 // links wp fixen:  // 20251004
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) {
   text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig  , '{{Wp|$2}}');
 }
 text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|');  // 20251008

 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen';
 // objSummary.value = 'lf'; // 20260323

 //aap      . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \

 /*
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Programmeren in TI-Basic/&quot;) &gt; -1) {   // 20260420
   text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);
   // text = text + String.fromCharCode(13, 10) + &quot;{{Links}}&quot;;
   text = text + &quot;{{Links}}&quot;;
 }
 */

 text = text.replace(/\{\{00%/, &quot;{{0%&quot;);  // 20260418

 /* 20260413:
 text = text.replace(/ategorie:GFDL afbeeldingen/ig,        &quot;ategorie:Bestanden met GFDL Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeelding naar licentie/ig, &quot;ategorie:Bestand naar licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons met dezelfde naam/ig,     &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons met dezelfde naam&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons/ig,                       &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeeldingen niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons/ig, &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:PD-afbeeldingen/ig,                 &quot;ategorie:Bestanden met PD Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Ewmulti-afbeeldingen/ig,            &quot;ategorie:Bestanden met Ewmulti Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen zonder geldige licentie/ig,             &quot;ategorie:Bestanden zonder geldige licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Verplaats naar Wikimedia Commons/ig,       &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand te verplaatsen naar Wikimedia Commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by-sa/ig, &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by-sa&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by/ig,    &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen/ig,             &quot;ategorie:Bestand&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Creative Commons-afbeeldingen/ig,   &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie&quot;);
 */

 text = text.replace(/\{\{Information/i, &quot;{{Informatie&quot;);

 //text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);  // 20260412
 //text = text.replace(/\{\{Sub\}\}/i, &quot;{{Sub}}\n{{Links}}&quot;);

 text = text.replace(/Youtube/g, &quot;YouTube&quot;);  // 20260406

 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, &quot;{{Clear both&quot;); // 20260323
 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, &quot;{{Clear left&quot;);

 text = text.replace(/( |&amp;nbsp;){0,3}&lt;ref(?!erences)/ig, '&amp;nbsp;&lt;ref');  // 1 spatie voor &lt;ref&gt;   20260121
 text = text.replace(/&lt;ref(.*)?&gt; &lt;ref/ig, '&lt;ref$1&gt;&lt;ref');                // tenzij 2 x ref na elkaar

 text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]');    //  {{L|x}} -&gt; [[../x/]]  20251229

 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect ');

 text = text.replace(/\{\{Boeksjabloon[^ \(]/ig, '{{Index basis\n');
 text = text.replace(/\|naam cursus/ig, '|titel');

 if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') &gt; -1) {   // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} !
  text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[[');
  text = text.replace(/# ?\[\[/g  , '*[[');
 // ???  text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, '');
 }

 // {{tl}}:
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase());                       // werkt niet
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase());       // crasht

 // komma in getal -&gt; punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! :
 // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2');

 text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030
 text = text.replace(/\|\n\|=/ig             , '|\n|');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');

 text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen');
 text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig,    '{{Navigatie HTML elementen');  // 20251016
 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig,                '[[$1Bestand:');                // 20251009
 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig,               '[[$1Afbeelding:');
 text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig,        '\n{{Navigatie recepten}}');    // 20251012
 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig,                  '{{Begin}}');                   // 20251022
 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig,        '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022

 /*** Eenmalige acties ***/
 text = text.replace(/\[\[Kookboek\/\bDessert\b/ig,     '[[Kookboek/Nagerecht');     // 20251012
 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig,             '{{TOC rechts');             // 20230417
 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig,       '{{Wiktionary');             // 20230514
 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig,   '{{Alfabet met links}');     // 20230520
 text = text.replace(/se wikipedia/ig,              'stalige Wikipedia');        // 20230614
 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig,     '');                         // 20250711
 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig,     '\n\n{{Recepten}}');              // 20250805
 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig,              '{{Recept\n');                    // 20250805  
 text = text.replace(/(?&lt;![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g,  'NB ');                           // 20250817
 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g,   'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824

 /*** Archief eenmalige acties ***/
 /*
 text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , &quot;{{Clear both&quot;);
 text = text.replace(/{{Clearright/ig   , &quot;{{Clear right&quot;);
 text = text.replace(/{{Boeken/ig       , &quot;{{Post-it/Boeken&quot;);

 // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303:
 // text = text.replace(/; ?&lt;&lt;!-- ?/ig , ';&lt;!--');
 // text = text.replace(/ ?--&gt;span&gt;/ig , '--&gt;');
 // text = text.replace(/;&lt;\/span&gt;/ig  , ';');

 // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]');  // 20260125

 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') &gt; -1) {      // wd-properties vervangen; 20260119
   text = text.replace(/(property|statements):P18/ig,   '$1:afbeelding');
   text = text.replace(/(property|statements):P31/ig,   '$1:is een');
   text = text.replace(/(property|statements):P35/ig,   '$1:staatshoofd');
   text = text.replace(/(property|statements):P47/ig,   '$1:grenst aan');
   text = text.replace(/(property|statements):P122/ig,  '$1:regeringsvorm');
   text = text.replace(/(property|statements):P206/ig,  '$1:gelegen in of aan waterlichaam');
   text = text.replace(/(property|statements):P361/ig,  '$1:onderdeel van');
   text = text.replace(/(property|statements):P571/ig,  '$1:datum van oprichting of creatie');
   text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product');
}

 // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211))
 text = text.replace(/\&lt;br\&gt;\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\&lt;br\&gt;\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|');

 // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] :
 text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]');

 text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig,             '{{Replace|');
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // &quot;Overleg gebruiker&quot;;  20251116
   text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}');
 }

 text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig,         '{{Bladeren4');              // 20230531
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, '');  // 20251024
 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden');  // 20251005

 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur  // 20250711
 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:');

 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {                // 20251009
  if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') &gt; -1) {
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, '');
   if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') &gt; -1) {
    // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud');
    return;
   }   
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, '');
   text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n';  // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig

   // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen):
   // var Button = document.getElementById(&quot;wpSave&quot;);
   // Button.click();
  }
 }

 var X = mw.config.get('wgPageName');
 document.write(X + '__');
 var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/');
 document.write(Y + '__');
 if (Y &gt; -1) {
   document.write('ja__');
   text = text.replace(/--\&gt;\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '--&gt;| boekenplank    = Taal en letterkunde');// 2025100?
 }

 text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig,               '{{Alfabet met ankers}}');   // 20230414
 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie');

 text = text.replace(/Moderne/g      , 'moderne');      // 20251006
 text = text.replace(/Hedendaagse/g  , 'hedendaagse');
 text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur');
 // rode (wp-)links ontlinken:
 // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]]
 // &quot;lazy&quot; mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-)

 // problemen:
 //  * afb. met link(s) in de caption gaan stuk           -&gt; handmatig op te lossen
 //  * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -&gt; niet  ,,

 // 2: te behouden links veiligstellen:
 text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post');

 // 3: alle overige links omzetten naar tekst:
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1');
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links!

 // 4: te behouden links herstellen:
 text = text.replace(/REPL251005pre/g,  '[[');
 text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]');
*/

/*
 text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig,           '{{Infobox recept');               // 20230312, 20251011
 te gretig;  text = text.replace(/,\&lt;ref\&gt;(.*)\&lt;\/ref\&gt;/ig               , '&lt;ref&gt;$1&lt;/ref&gt;,');       // 20251004
 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig                             , '[Spaans/Les ');         // 20250930
 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig                    , 'Categorie:Drank')       // 20250929
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig          , 'Categorie:Fruit')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig      , 'Categorie:Gevogelte')   //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig          , 'Categorie:Graan')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig        , 'Categorie:Groente')     //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig         , 'Categorie:Zuivel')      //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig    , 'Categorie:Vruchtensap') //   ,,
*/

 /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */
 /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g,           'Italiaans/Les ');                            // 20250920 */
 /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel ');  //20250920 */
 /* text = text.replace(/WikiJunior/g,                 'Wikijunior');               // 20250718 */
 /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig,              '{{TOC links');              // 20230417 */
 /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */
 /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}');  // 20250901 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i,                '{{Tuinkalender');                // 20250803 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}');  // 20250831 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=g)allerij/ig,               'alerij');                   // 20230614 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=t)utti frutti/ig,           'uttifrutti');               // 20250817 */
 /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig,               '{{Babel|');                 // 20250813 */
 /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n');  // 20250812 */
 /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */
 /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig,             '__NOINDEX__');    */
 /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig,               '{{Clearboth}}');  */
 /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = ');               // 20250805 */

 /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */
 /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/         // 20250803

 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */
 // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n');  // 20250722
 // text = text.replace(/  /ig                                , ' ');
 // text = text.replace(/\* ? ?/ig                            , '&lt;br&gt;\n');
 // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig                         , ']]{{');
 // text = text.replace(/\{\{0%/ig                            , '00%');

 //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl');  // 20250722
 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig,  'chillipeper.nl');   //   ,,
 // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906
 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!??

// ---------------------------------------------------------------------------------------------
 /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */
 // text = text.replace(/('''|\&lt;\/?b\&gt;)/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */

 /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */
 // text = text.replace(/\&lt;\/?span.*?\&gt;/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */
 // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags';

 /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;.*): *(?=\&gt;)/ig, &quot;: &quot;);  /* too greedy; check &quot;http(s):, /File: etc. ! */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;); ?(?=\&quot;)/ig,           &quot;; &quot;);


 /* ------ oud -------------
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers');
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek');
 // &quot;xxe eeuw&quot; in titel  {  // 20220119
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  var pattern = /(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/;
  if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) {
   if (title.search(pattern) &gt; -1) {
    text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw') + '}}' j+ text;
   }
  }
  else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen');
 }

 // tijdelijk (tbv &quot;Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt&quot;)
 text = text.replace(/{{cat\|?/ig, &quot;{{Cat&quot;);
 text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, &quot;{{Boekcat&quot;);
 text = text.replace(&quot;'''{{PAGENAME}}&quot;, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 */
 /* verplaatsen naar andere categorie:
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, &quot;[[Categorie:Geografie&quot;);
 */
 /* sig BeeBringer:
 text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\&lt;\/sup&gt;/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]');
 text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen');
 */

 /* div. typefouten */
 // text = text.replace(/(?&lt;=w)ijzingen/, 'ijzigingen');
 text = text.replace(/paramaters/, 'parameters');

 /*** Einde ***/
 /* niets veranderd? */
 if (obj.value == text) return;                                   /* exit */

 obj.value = text;                                                /* klaar om op te slaan */
 // obj.value = obj.value + '\n\n' + text;  // TIJDELIJK!!

 /*** Samenvatting ***/
 var obj = document.getElementById('wpSummary');
 // obj.value = 'cat'; 
 // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen';
 // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt';

/* tijdelijk (voor eenmalige acties): */
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]';
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]';

 /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/
 var obj = document.getElementById('ca-watch');
 if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;}
 return;
}

function addPurgeTab() {
 /* Voegt een &quot;purge&quot; tabje toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 if(!document.getElementById) return;
 var x = document.getElementById('ca-history');
 if(! x) { return; }
 var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0];
 if(x.children) { x = x.children[0]; }
 else { x = x.childNodes[0]; }
 addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, &quot;=purge&quot;), 'purge', 'ca-purge');
 // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // &quot;ta is not defined&quot;
}

function addlilink(tabs, url, name, id) {
 /* voegt tabjes toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 var na = document.createElement('a');
 na.href = url;
 na.appendChild(document.createTextNode(name));
 var li = document.createElement('li');
 li.id = id;
 li.appendChild(na);
 tabs.appendChild(li);
 return li;
}

function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen)
 UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4   werkt niet
 UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE    ,,    ,,
}

function automatePurgeConfirmationDialog() {
/* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */
 if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) {
  $('form[action*=&quot;action=purge&quot;]').submit();
 }
 return;
}

function markeerLintErrors() {  // 20220114
 // Markeert aantallen &gt; 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond.
 if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return;  /* exit */
 var list = document.getElementsByTagName(&quot;BDI&quot;);
 if (list.length == 0) return;
 for (i=0; i&lt;list.length; i++) {
  if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) {
   list[i].style.background = '#ff8080';
  }
 }
 return;
}

function createDebug() {  // v2, 20220113
 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak.
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 var parent = document.getElementById('editform');        
 var newItem = document.createElement(&quot;DIV&quot;);
 newItem.id = 'debug';
 newItem.style.display='none';
 var textnode = document.createTextNode(&quot;&quot;);
 newItem.appendChild(textnode);
 parent.insertBefore(newItem, obj);
}

function debug(txt) {
 // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster.
 var obj = document.getElementById('debug');
 if (obj == null) return;                        /* exit */                 
 obj.style.display = 'block';
 obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/&lt;/g,'&amp;lt;') + '&lt;br&gt;';
}

function massDelete() {  /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return;
 if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return;
 document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025';
 document.getElementById(&quot;deleteconfirm&quot;).submit(); 
 return;
}

function insertTekst() {
 var title = mw.config.get('wgTitle');
 if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) {
   if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
    window.location += '?action=edit';
    var text = document.getElementById('wpTextbox1').value;
    text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text;
   }
  }
 }
 return;
}

function capFirst(str) {
 /* fix all-caps en camel-case */
 return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase();
}

// &lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>oqe6rl664vtmlng7zoc39qmxtgvrq4t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425299</id>
      <parentid>425298</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T07:43:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>425299</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="33125" sha1="q7ja5hxbndiduxojz7dzavrqmte8tce" xml:space="preserve">// &lt;nowiki&gt;
// importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js');  /* markeer &amp; next*/
// var X='ja';  // ??

$(function () {
  // watisdit();
  // loadWikidataInfo();
  // insertTekst();
  // massDelete();
  automatePurgeConfirmationDialog();
  // if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Programmeren in TI-Basic/&quot;) &gt; -1) { AutoEdit(); }  // 20260420
  replaceObsoleteHTMLTags();
  markeerLintErrors();
  addSubpagesLink();
  // importScript('Gebruiker:Erik Baas/fwikidata.js');
  fwikidata();
  addPurgeTab();
  return;
});

function fwikidata() {  /* Zoek in Wikidata - bron: [[w:Gebruiker:Zanaq/fwikidata.js]] (c) 2013 Zanaq, GPL */
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  mw.util.addPortletLink('p-tb',
    'https://www.wikidata.org/w/index.php?button=&amp;title=Special%3ASearch&amp;search=' + encodeURIComponent(title.substr(title.lastIndexOf('/') + 1)),
    'Zoek in WikiData',
    'ca-wikidata',
    'Zoek in Wikidata');
  return;
};

function watisdit() {
  const collection = document.getElementsByClassName(&quot;cdx-button&quot;);
  alert(collection[0].innerHTML);
  alert(collection[1].innerHTML);
  return;
};

function AutoEdit() {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template
    if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
      if (mw.config.get('wgDiffOldId') == null) {  // of wgDiffNewId ?
        window.location += '?action=edit';
      }
    }
  }
  return;
}

function loadWikidataInfo() {
  /* Wikidata; 20260130
  bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&amp;oldid=70312736#Geschiedenis */
  if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) {
    // importScriptURI(&quot;//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
    importScriptURI(&quot;//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
  }
  return;
}

function addSubpagesLink() {
/*
 * Voegt een link &quot;Subpagina's&quot; toe aan de sectie &quot;hulpmiddelen&quot;. 
 * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]].
 * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js
 * Onderhoud: [[User:Krinkle]]
 */ 
    var i18n = {
        en: &quot;Subpages&quot;,
        fr: &quot;Sous-pages&quot;,
        nl: &quot;Subpagina's&quot;
    };
    if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) {
        var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl;
        var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' );
        mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina');
    };
 return;
}

function replaceObsoleteHTMLTags() {
 var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z;
 var objSummary = document.getElementById('wpSummary');
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 if (obj == null) return;                                           /* exit */
 if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */
 var text = '' + obj.value;
 if (text.search(/{{Wiu[2,3]/i) &gt; -1) {
  alert('Stop: werk in uitvoering!');
  return;                                   /* exit */
 }

 createDebug();

/* &lt;font&gt; */
while (true) {
 // common pt. 1
 X = /&lt;font.*?&gt;/i.exec(text);   // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !!
 if (X == null) break;  // geen font-tags
 X = X + ''; // !!
 subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, &quot;&quot;);   // - ' en &quot;

 /* &lt;font color&gt; */
 if (subColor.search(/color/i) &gt; -1) {
  subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + '';  // !!
  if (subColor) {
   subColor = subColor.replace(/ *= */, &quot;: &quot;) + &quot;;&quot;;
   subColor = subColor.toLowerCase();
  }
 }
 else {subColor = null;} // geen color-attribute

 /* &lt;font face&gt; */
 if (subFace.search(/face/i) &gt; -1) {
  subFace = subFace.replace(/ *, */g, &quot;,&quot;);
  subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + '';  // !!
  if (subFace) {
   subFace = subFace.replace(/,/g, ', ');
   subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';';
  }
 }
 else {subFace = null;} // geen face-attribute

 /* &lt;font size&gt; */
  // todo
  // tijdelijk: subSize = null;
 if (subSize.search(/size/i) &gt; -1) {

  debug(subSize);  // &lt;font color=red face=Tahoma size=3&gt;
  subSize = /(?&lt;=size *= *).*?(?=(\x20,'&gt;'))/i.exec(subSize) + '';
  debug(subSize);  // 

  // subSize = subSize.replace(/.../, &quot;...&quot;);
 }
 else {subSize = null;} // geen size-attribute

// tijdelijk: 
subSize = null;

 // common pt. 2
 Y = '&lt;span style=&quot;';
  //debug(Y);
 if (subColor) Y += subColor;
  //debug(Y);
 if (subFace)  Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace;
  //debug(Y);
 if (subSize)  Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize;
  //debug(Y);
 Y += '&quot;&gt;';
  //debug(Y);

 text = text.replace(X,Y);
 text = text.replace(/&lt;\/font/ig, &quot;&lt;/span&quot;);
} // while (true)

 /*
 ToDo:
 - font color/size/face !!!
 - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags !
 */


 /*** Obsolete elements:***/

 /* &lt;big&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-large;&quot;&gt;'); //xxx-large werkt niet in Chrome !
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 // 20220106: x-large voor zon en water
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Leer jezelf ecologisch tuinieren&quot;) &gt; -1) {
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *zon *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *water *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 }
 text = text.replace(/&lt;big/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/big *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;center&gt; */
 text = text.replace(/&lt;center/ig, '&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;');
 text = text.replace(/&lt;\/center/ig, &quot;&lt;/div&quot;);

 /* &lt;small&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/&lt;small/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/small *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;source&gt; 20220116 */
 text = text.replace(/&lt;source/ig,'&lt;syntaxhighlight');
 text = text.replace(/&lt;\/source/ig,'&lt;/syntaxhighlight');

 /* &lt;strike&gt; */
 text = text.replace(/&lt;strike/ig, &quot;&lt;s&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/strike/ig, &quot;&lt;/s&quot;);

 /* &lt;tt&gt; */
 text = text.replace(/&lt;tt/ig, &quot;&lt;code&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/tt/ig, &quot;&lt;/code&quot;);

 /*** Diversen: ***/

 /* &lt;br&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;\/?br\x20?\/? ?&gt;/ig, &quot;&lt;br&gt;&quot;);

 /* &lt;br clear=left/right/all/both&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,       '&lt;br style=&quot;clear: left;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,      '&lt;br style=&quot;clear: right;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig, '&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;');

 /* &lt;hr&gt; */
 text = text.replace(/&lt;\/?hr\x20?\/?&gt;/ig, &quot;&lt;hr&gt;&quot;);

 text = text.replace(/\[\[categorie/ig, &quot;[[Categorie&quot;);
 text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, &quot;[[Afbeelding&quot;);

 /* prettytable */
 text = text.replace(/prettytable/ig, &quot;wikitable&quot;);

 /* WSBN nummer  :-( */
 text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, &quot;       [WSBN&quot;);

 text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, &quot;&quot;);

 /* . ná &lt;ref&gt; */
 while(true) {
  X = /(?&lt;!\.) ?&lt;ref&gt;.*?&lt;\/ref&gt;\./.exec(text);
  if (X == null) break;
  Y = X[0].replace(/ ?&lt;ref&gt;/,'.&lt;ref&gt;');
  Y = Y.replace('&lt;/ref&gt;.','&lt;/ref&gt;');
  text = text.replace(X,Y);
 }

 /* sjablonen en Magic Words */
 text = text.replace(/{{{/g, &quot;aW~d6-8Ht#yV_5&quot;);  // vervang &quot;{{{&quot; tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen

 /* Magic Words - 20230323 */
 text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, &quot;{{#Categorytree:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{#expr:/g,         &quot;{{#Expr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig,    &quot;{{#If:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g,     &quot;{{#Invoke:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g,        &quot;{{#Pos:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g,     &quot;{{#Switch:&quot;);

 /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ 
 text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, &quot;{{#IfE&quot;);

 /* oud:
 text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g,   &quot;{{#IfError:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g,    &quot;{{#IfExpr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g,   &quot;{{#IfExist:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g,      &quot;{{#IfEq:&quot;);
 */

 /* ISBN 20230625 */
 // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);
 // debug (&quot;ISBN checken!&quot;);
 // text = text.replace(/(?&lt;=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, &quot;}} &quot;);  //  &lt;-


 /* ISBN exp. 20240121 */
 text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, &quot;{{$&amp;}}&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);


 /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */
 text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, &quot;{{Begin}}&quot;);

 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig,          '{{Alleen afdrukken inline|');
 text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig,                  '{{Repeat|');
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig,   '{{Niet afdrukken block\n|\n');    // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig,            '{{Niet afdrukken block|');
 text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, '');   // 20251012

 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig,           '{{Zie ook\n|\n');                 // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig,                    '{{Zie ook|');

 /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig,                       '{{Akkoord|');  klaar */
 /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig,                 '{{Akkoord|');  klaar */

 // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige &quot;|&quot; ?


 /* sjabloonnaam met hoofdletter */
 {
  while(true){
   X = /{{[a-z]/.exec(text);
   if (X == null) break;
   Y = X[0].toUpperCase();
   text = text.replace(X,Y);
  }

 /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421  -- ToDo 
  while(true){
   X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text);
   alert(&quot;X1=&quot; + X);
   if (X == null) break;
   alert(&quot;X2=&quot; + X);
   Y = X[0].toUpperCase();
   alert(&quot;Y=&quot; + Y);
   text = text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y);
   alert(&quot;3=&quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));

  / alert(X + &quot; - &quot; Y + &quot; - &quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));
  }
*/

  // overbodige pipe na sjabloonnaam
  prev = text;
  text = text.replace(/(?&lt;={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n');
  if (!(prev == text)) {
   debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert
  }
 }

 text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, &quot;{{{&quot;);     // herstel code naar &quot;{{{&quot;            ---------------

 /* {{Sub}} onderaan */
 X = text.search(/{{sub}}/i);
 if (X &gt; -1 &amp;&amp; X &lt; 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';}

 /* lege regels voor {{sub}} */
 text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}');

 /* &lt;tr&gt; |- */
 text = text.replace(/\|-+/g, &quot;|-&quot;);

 /* overbodige laatste &lt;tr&gt; */
 text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, &quot;|}&quot;);

 /* wikicode hr: 4 streepjes */
 text = text.replace(/^-{5,}/g,  &quot;----&quot;);
 text = text.replace(/\n-{5,}/g, &quot;\n----&quot;);

 /* http:// */
 prev = text;
 text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://');
 if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');}  // alert

 /* &quot;xxe eeuw&quot; in tekst */ {  // 20220119
  /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt; eeuw');
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw');
  */
 }

 text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, &quot;[[Categorie:&quot;);
 text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, &quot;[[:Categorie:&quot;);

 /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {
  text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 }

 /* Check op nested span tags - 20220218 */
 /*
 if (text.search(/&lt;\/span( color)?&gt; ?&lt;\/span&gt;/i) &gt; -1 ){
  // alert('Check: nested span tags!?');
  text = text.replace(/&quot;&gt;&lt;span style=&quot;/ig, ' ')                    // erg bot: alleen voor eco tuin ??
  text = text.replace(/&lt;\/span( color)?&gt;&lt;\/span&gt;/ig, '&lt;/span&gt;'); //  ,,
 }
 */

 /* {{Fase0..4}} -&gt; {{Fase|0..4}} */
 text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig,    '{{Fase|');                 // 20250810

 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */
 text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, &quot;==\n&quot;);

 // komma vóór &lt;ref&gt; // 20251004
 text = text.replace(/ \&lt;\/ref\&gt;/ig,  '&lt;/ref&gt;');
 text = text.replace(/ \&lt;\/cite\&gt;/ig, '&lt;/cite&gt;');

 // links wp fixen:  // 20251004
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) {
   text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig  , '{{Wp|$2}}');
 }
 text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|');  // 20251008

 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen';
 // objSummary.value = 'lf'; // 20260323

 //aap      . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \

 /*
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Programmeren in TI-Basic/&quot;) &gt; -1) {   // 20260420
   text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);
   // text = text + String.fromCharCode(13, 10) + &quot;{{Links}}&quot;;
   text = text + &quot;{{Links}}&quot;;
 }
 */

 text = text.replace(/\{\{00%/, &quot;{{0%&quot;);  // 20260418

 /* 20260413:
 text = text.replace(/ategorie:GFDL afbeeldingen/ig,        &quot;ategorie:Bestanden met GFDL Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeelding naar licentie/ig, &quot;ategorie:Bestand naar licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons met dezelfde naam/ig,     &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons met dezelfde naam&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons/ig,                       &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeeldingen niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons/ig, &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:PD-afbeeldingen/ig,                 &quot;ategorie:Bestanden met PD Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Ewmulti-afbeeldingen/ig,            &quot;ategorie:Bestanden met Ewmulti Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen zonder geldige licentie/ig,             &quot;ategorie:Bestanden zonder geldige licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Verplaats naar Wikimedia Commons/ig,       &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand te verplaatsen naar Wikimedia Commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by-sa/ig, &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by-sa&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by/ig,    &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen/ig,             &quot;ategorie:Bestand&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Creative Commons-afbeeldingen/ig,   &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie&quot;);
 */

 text = text.replace(/\{\{Information/i, &quot;{{Informatie&quot;);

 //text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);  // 20260412
 //text = text.replace(/\{\{Sub\}\}/i, &quot;{{Sub}}\n{{Links}}&quot;);

 text = text.replace(/Youtube/g, &quot;YouTube&quot;);  // 20260406

 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, &quot;{{Clear both&quot;); // 20260323
 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, &quot;{{Clear left&quot;);

 text = text.replace(/( |&amp;nbsp;){0,3}&lt;ref(?!erences)/ig, '&amp;nbsp;&lt;ref');  // 1 spatie voor &lt;ref&gt;   20260121
 text = text.replace(/&lt;ref(.*)?&gt; &lt;ref/ig, '&lt;ref$1&gt;&lt;ref');                // tenzij 2 x ref na elkaar

 text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]');    //  {{L|x}} -&gt; [[../x/]]  20251229

 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect ');

 text = text.replace(/\{\{Boeksjabloon[^ \(]/ig, '{{Index basis\n');
 text = text.replace(/\|naam cursus/ig, '|titel');

 if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') &gt; -1) {   // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} !
  text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[[');
  text = text.replace(/# ?\[\[/g  , '*[[');
 // ???  text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, '');
 }

 // {{tl}}:
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase());                       // werkt niet
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase());       // crasht

 // komma in getal -&gt; punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! :
 // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2');

 text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030
 text = text.replace(/\|\n\|=/ig             , '|\n|');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');

 text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen');
 text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig,    '{{Navigatie HTML elementen');  // 20251016
 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig,                '[[$1Bestand:');                // 20251009
 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig,               '[[$1Afbeelding:');
 text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig,        '\n{{Navigatie recepten}}');    // 20251012
 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig,                  '{{Begin}}');                   // 20251022
 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig,        '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022

 /*** Eenmalige acties ***/
 text = text.replace(/\[\[Kookboek\/\bDessert\b/ig,     '[[Kookboek/Nagerecht');     // 20251012
 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig,             '{{TOC rechts');             // 20230417
 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig,       '{{Wiktionary');             // 20230514
 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig,   '{{Alfabet met links}');     // 20230520
 text = text.replace(/se wikipedia/ig,              'stalige Wikipedia');        // 20230614
 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig,     '');                         // 20250711
 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig,     '\n\n{{Recepten}}');              // 20250805
 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig,              '{{Recept\n');                    // 20250805  
 text = text.replace(/(?&lt;![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g,  'NB ');                           // 20250817
 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g,   'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824

 /*** Archief eenmalige acties ***/
 /*
 text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , &quot;{{Clear both&quot;);
 text = text.replace(/{{Clearright/ig   , &quot;{{Clear right&quot;);
 text = text.replace(/{{Boeken/ig       , &quot;{{Post-it/Boeken&quot;);

 // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303:
 // text = text.replace(/; ?&lt;&lt;!-- ?/ig , ';&lt;!--');
 // text = text.replace(/ ?--&gt;span&gt;/ig , '--&gt;');
 // text = text.replace(/;&lt;\/span&gt;/ig  , ';');

 // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]');  // 20260125

 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') &gt; -1) {      // wd-properties vervangen; 20260119
   text = text.replace(/(property|statements):P18/ig,   '$1:afbeelding');
   text = text.replace(/(property|statements):P31/ig,   '$1:is een');
   text = text.replace(/(property|statements):P35/ig,   '$1:staatshoofd');
   text = text.replace(/(property|statements):P47/ig,   '$1:grenst aan');
   text = text.replace(/(property|statements):P122/ig,  '$1:regeringsvorm');
   text = text.replace(/(property|statements):P206/ig,  '$1:gelegen in of aan waterlichaam');
   text = text.replace(/(property|statements):P361/ig,  '$1:onderdeel van');
   text = text.replace(/(property|statements):P571/ig,  '$1:datum van oprichting of creatie');
   text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product');
}

 // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211))
 text = text.replace(/\&lt;br\&gt;\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\&lt;br\&gt;\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|');

 // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] :
 text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]');

 text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig,             '{{Replace|');
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // &quot;Overleg gebruiker&quot;;  20251116
   text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}');
 }

 text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig,         '{{Bladeren4');              // 20230531
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, '');  // 20251024
 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden');  // 20251005

 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur  // 20250711
 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:');

 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {                // 20251009
  if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') &gt; -1) {
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, '');
   if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') &gt; -1) {
    // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud');
    return;
   }   
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, '');
   text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n';  // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig

   // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen):
   // var Button = document.getElementById(&quot;wpSave&quot;);
   // Button.click();
  }
 }

 var X = mw.config.get('wgPageName');
 document.write(X + '__');
 var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/');
 document.write(Y + '__');
 if (Y &gt; -1) {
   document.write('ja__');
   text = text.replace(/--\&gt;\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '--&gt;| boekenplank    = Taal en letterkunde');// 2025100?
 }

 text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig,               '{{Alfabet met ankers}}');   // 20230414
 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie');

 text = text.replace(/Moderne/g      , 'moderne');      // 20251006
 text = text.replace(/Hedendaagse/g  , 'hedendaagse');
 text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur');
 // rode (wp-)links ontlinken:
 // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]]
 // &quot;lazy&quot; mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-)

 // problemen:
 //  * afb. met link(s) in de caption gaan stuk           -&gt; handmatig op te lossen
 //  * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -&gt; niet  ,,

 // 2: te behouden links veiligstellen:
 text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post');

 // 3: alle overige links omzetten naar tekst:
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1');
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links!

 // 4: te behouden links herstellen:
 text = text.replace(/REPL251005pre/g,  '[[');
 text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]');
*/

/*
 text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig,           '{{Infobox recept');               // 20230312, 20251011
 te gretig;  text = text.replace(/,\&lt;ref\&gt;(.*)\&lt;\/ref\&gt;/ig               , '&lt;ref&gt;$1&lt;/ref&gt;,');       // 20251004
 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig                             , '[Spaans/Les ');         // 20250930
 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig                    , 'Categorie:Drank')       // 20250929
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig          , 'Categorie:Fruit')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig      , 'Categorie:Gevogelte')   //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig          , 'Categorie:Graan')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig        , 'Categorie:Groente')     //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig         , 'Categorie:Zuivel')      //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig    , 'Categorie:Vruchtensap') //   ,,
*/

 /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */
 /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g,           'Italiaans/Les ');                            // 20250920 */
 /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel ');  //20250920 */
 /* text = text.replace(/WikiJunior/g,                 'Wikijunior');               // 20250718 */
 /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig,              '{{TOC links');              // 20230417 */
 /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */
 /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}');  // 20250901 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i,                '{{Tuinkalender');                // 20250803 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}');  // 20250831 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=g)allerij/ig,               'alerij');                   // 20230614 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=t)utti frutti/ig,           'uttifrutti');               // 20250817 */
 /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig,               '{{Babel|');                 // 20250813 */
 /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n');  // 20250812 */
 /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */
 /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig,             '__NOINDEX__');    */
 /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig,               '{{Clearboth}}');  */
 /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = ');               // 20250805 */

 /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */
 /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/         // 20250803

 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */
 // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n');  // 20250722
 // text = text.replace(/  /ig                                , ' ');
 // text = text.replace(/\* ? ?/ig                            , '&lt;br&gt;\n');
 // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig                         , ']]{{');
 // text = text.replace(/\{\{0%/ig                            , '00%');

 //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl');  // 20250722
 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig,  'chillipeper.nl');   //   ,,
 // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906
 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!??

// ---------------------------------------------------------------------------------------------
 /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */
 // text = text.replace(/('''|\&lt;\/?b\&gt;)/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */

 /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */
 // text = text.replace(/\&lt;\/?span.*?\&gt;/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */
 // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags';

 /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;.*): *(?=\&gt;)/ig, &quot;: &quot;);  /* too greedy; check &quot;http(s):, /File: etc. ! */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;); ?(?=\&quot;)/ig,           &quot;; &quot;);


 /* ------ oud -------------
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers');
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek');
 // &quot;xxe eeuw&quot; in titel  {  // 20220119
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  var pattern = /(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/;
  if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) {
   if (title.search(pattern) &gt; -1) {
    text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw') + '}}' j+ text;
   }
  }
  else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen');
 }

 // tijdelijk (tbv &quot;Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt&quot;)
 text = text.replace(/{{cat\|?/ig, &quot;{{Cat&quot;);
 text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, &quot;{{Boekcat&quot;);
 text = text.replace(&quot;'''{{PAGENAME}}&quot;, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 */
 /* verplaatsen naar andere categorie:
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, &quot;[[Categorie:Geografie&quot;);
 */
 /* sig BeeBringer:
 text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\&lt;\/sup&gt;/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]');
 text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen');
 */

 /* div. typefouten */
 // text = text.replace(/(?&lt;=w)ijzingen/, 'ijzigingen');
 text = text.replace(/paramaters/, 'parameters');

 /*** Einde ***/
 /* niets veranderd? */
 if (obj.value == text) return;                                   /* exit */

 obj.value = text;                                                /* klaar om op te slaan */
 // obj.value = obj.value + '\n\n' + text;  // TIJDELIJK!!

 /*** Samenvatting ***/
 var obj = document.getElementById('wpSummary');
 // obj.value = 'cat'; 
 // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen';
 // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt';

/* tijdelijk (voor eenmalige acties): */
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]';
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]';

 /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/
 var obj = document.getElementById('ca-watch');
 if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;}
 return;
}

function addPurgeTab() {
 /* Voegt een &quot;purge&quot; tabje toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 if(!document.getElementById) return;
 var x = document.getElementById('ca-history');
 if(! x) { return; }
 var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0];
 if(x.children) { x = x.children[0]; }
 else { x = x.childNodes[0]; }
 addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, &quot;=purge&quot;), 'purge', 'ca-purge');
 // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // &quot;ta is not defined&quot;
}

function addlilink(tabs, url, name, id) {
 /* voegt tabjes toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 var na = document.createElement('a');
 na.href = url;
 na.appendChild(document.createTextNode(name));
 var li = document.createElement('li');
 li.id = id;
 li.appendChild(na);
 tabs.appendChild(li);
 return li;
}

function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen)
 UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4   werkt niet
 UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE    ,,    ,,
}

function automatePurgeConfirmationDialog() {
/* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */
 if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) {
  $('form[action*=&quot;action=purge&quot;]').submit();
 }
 return;
}

function markeerLintErrors() {  // 20220114
 // Markeert aantallen &gt; 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond.
 if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return;  /* exit */
 var list = document.getElementsByTagName(&quot;BDI&quot;);
 if (list.length == 0) return;
 for (i=0; i&lt;list.length; i++) {
  if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) {
   list[i].style.background = '#ff8080';
  }
 }
 return;
}

function createDebug() {  // v2, 20220113
 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak.
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 var parent = document.getElementById('editform');        
 var newItem = document.createElement(&quot;DIV&quot;);
 newItem.id = 'debug';
 newItem.style.display='none';
 var textnode = document.createTextNode(&quot;&quot;);
 newItem.appendChild(textnode);
 parent.insertBefore(newItem, obj);
}

function debug(txt) {
 // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster.
 var obj = document.getElementById('debug');
 if (obj == null) return;                        /* exit */                 
 obj.style.display = 'block';
 obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/&lt;/g,'&amp;lt;') + '&lt;br&gt;';
}

function massDelete() {  /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return;
 if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return;
 document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025';
 document.getElementById(&quot;deleteconfirm&quot;).submit(); 
 return;
}

function insertTekst() {
 var title = mw.config.get('wgTitle');
 if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) {
   if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
    window.location += '?action=edit';
    var text = document.getElementById('wpTextbox1').value;
    text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text;
   }
  }
 }
 return;
}

function capFirst(str) {
 /* fix all-caps en camel-case */
 return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase();
}

// &lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>q7ja5hxbndiduxojz7dzavrqmte8tce</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425301</id>
      <parentid>425299</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T07:53:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>425301</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="33067" sha1="qlnde8hw72scqaxcwprh4pyw07arvre" xml:space="preserve">// &lt;nowiki&gt;
// importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js');  /* markeer &amp; next*/
// var X='ja';  // ??

$(function () {
  // watisdit();
  loadWikidataInfo();
  // insertTekst();
  // massDelete();
  automatePurgeConfirmationDialog();
  // if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Programmeren in TI-Basic/&quot;) &gt; -1) { AutoEdit(); }  // 20260420
  replaceObsoleteHTMLTags();
  markeerLintErrors();
  addSubpagesLink();
  fwikidata();
  addPurgeTab();
  return;
});

function fwikidata() {  /* Zoek in Wikidata - bron: [[w:Gebruiker:Zanaq/fwikidata.js]] (c) 2013 Zanaq, GPL */
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  mw.util.addPortletLink('p-tb',
    'https://www.wikidata.org/w/index.php?button=&amp;title=Special%3ASearch&amp;search=' + encodeURIComponent(title.substr(title.lastIndexOf('/') + 1)),
    'Zoek in WikiData',
    'ca-wikidata',
    'Zoek in Wikidata');
  return;
};

function watisdit() {
  const collection = document.getElementsByClassName(&quot;cdx-button&quot;);
  alert(collection[0].innerHTML);
  alert(collection[1].innerHTML);
  return;
};

function AutoEdit() {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template
    if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
      if (mw.config.get('wgDiffOldId') == null) {  // of wgDiffNewId ?
        window.location += '?action=edit';
      }
    }
  }
  return;
}

function loadWikidataInfo() {
  /* Wikidata; 20260130
  bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&amp;oldid=70312736#Geschiedenis */
  if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) {
    // importScriptURI(&quot;//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
    importScriptURI(&quot;//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
  }
  return;
}

function addSubpagesLink() {
/*
 * Voegt een link &quot;Subpagina's&quot; toe aan de sectie &quot;hulpmiddelen&quot;. 
 * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]].
 * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js
 * Onderhoud: [[User:Krinkle]]
 */ 
    var i18n = {
        en: &quot;Subpages&quot;,
        fr: &quot;Sous-pages&quot;,
        nl: &quot;Subpagina's&quot;
    };
    if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) {
        var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl;
        var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' );
        mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina');
    };
 return;
}

function replaceObsoleteHTMLTags() {
 var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z;
 var objSummary = document.getElementById('wpSummary');
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 if (obj == null) return;                                           /* exit */
 if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */
 var text = '' + obj.value;
 if (text.search(/{{Wiu[2,3]/i) &gt; -1) {
  alert('Stop: werk in uitvoering!');
  return;                                   /* exit */
 }

 createDebug();

/* &lt;font&gt; */
while (true) {
 // common pt. 1
 X = /&lt;font.*?&gt;/i.exec(text);   // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !!
 if (X == null) break;  // geen font-tags
 X = X + ''; // !!
 subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, &quot;&quot;);   // - ' en &quot;

 /* &lt;font color&gt; */
 if (subColor.search(/color/i) &gt; -1) {
  subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + '';  // !!
  if (subColor) {
   subColor = subColor.replace(/ *= */, &quot;: &quot;) + &quot;;&quot;;
   subColor = subColor.toLowerCase();
  }
 }
 else {subColor = null;} // geen color-attribute

 /* &lt;font face&gt; */
 if (subFace.search(/face/i) &gt; -1) {
  subFace = subFace.replace(/ *, */g, &quot;,&quot;);
  subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + '';  // !!
  if (subFace) {
   subFace = subFace.replace(/,/g, ', ');
   subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';';
  }
 }
 else {subFace = null;} // geen face-attribute

 /* &lt;font size&gt; */
  // todo
  // tijdelijk: subSize = null;
 if (subSize.search(/size/i) &gt; -1) {

  debug(subSize);  // &lt;font color=red face=Tahoma size=3&gt;
  subSize = /(?&lt;=size *= *).*?(?=(\x20,'&gt;'))/i.exec(subSize) + '';
  debug(subSize);  // 

  // subSize = subSize.replace(/.../, &quot;...&quot;);
 }
 else {subSize = null;} // geen size-attribute

// tijdelijk: 
subSize = null;

 // common pt. 2
 Y = '&lt;span style=&quot;';
  //debug(Y);
 if (subColor) Y += subColor;
  //debug(Y);
 if (subFace)  Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace;
  //debug(Y);
 if (subSize)  Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize;
  //debug(Y);
 Y += '&quot;&gt;';
  //debug(Y);

 text = text.replace(X,Y);
 text = text.replace(/&lt;\/font/ig, &quot;&lt;/span&quot;);
} // while (true)

 /*
 ToDo:
 - font color/size/face !!!
 - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags !
 */


 /*** Obsolete elements:***/

 /* &lt;big&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-large;&quot;&gt;'); //xxx-large werkt niet in Chrome !
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 // 20220106: x-large voor zon en water
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Leer jezelf ecologisch tuinieren&quot;) &gt; -1) {
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *zon *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *water *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 }
 text = text.replace(/&lt;big/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/big *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;center&gt; */
 text = text.replace(/&lt;center/ig, '&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;');
 text = text.replace(/&lt;\/center/ig, &quot;&lt;/div&quot;);

 /* &lt;small&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/&lt;small/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/small *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;source&gt; 20220116 */
 text = text.replace(/&lt;source/ig,'&lt;syntaxhighlight');
 text = text.replace(/&lt;\/source/ig,'&lt;/syntaxhighlight');

 /* &lt;strike&gt; */
 text = text.replace(/&lt;strike/ig, &quot;&lt;s&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/strike/ig, &quot;&lt;/s&quot;);

 /* &lt;tt&gt; */
 text = text.replace(/&lt;tt/ig, &quot;&lt;code&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/tt/ig, &quot;&lt;/code&quot;);

 /*** Diversen: ***/

 /* &lt;br&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;\/?br\x20?\/? ?&gt;/ig, &quot;&lt;br&gt;&quot;);

 /* &lt;br clear=left/right/all/both&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,       '&lt;br style=&quot;clear: left;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,      '&lt;br style=&quot;clear: right;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig, '&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;');

 /* &lt;hr&gt; */
 text = text.replace(/&lt;\/?hr\x20?\/?&gt;/ig, &quot;&lt;hr&gt;&quot;);

 text = text.replace(/\[\[categorie/ig, &quot;[[Categorie&quot;);
 text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, &quot;[[Afbeelding&quot;);

 /* prettytable */
 text = text.replace(/prettytable/ig, &quot;wikitable&quot;);

 /* WSBN nummer  :-( */
 text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, &quot;       [WSBN&quot;);

 text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, &quot;&quot;);

 /* . ná &lt;ref&gt; */
 while(true) {
  X = /(?&lt;!\.) ?&lt;ref&gt;.*?&lt;\/ref&gt;\./.exec(text);
  if (X == null) break;
  Y = X[0].replace(/ ?&lt;ref&gt;/,'.&lt;ref&gt;');
  Y = Y.replace('&lt;/ref&gt;.','&lt;/ref&gt;');
  text = text.replace(X,Y);
 }

 /* sjablonen en Magic Words */
 text = text.replace(/{{{/g, &quot;aW~d6-8Ht#yV_5&quot;);  // vervang &quot;{{{&quot; tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen

 /* Magic Words - 20230323 */
 text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, &quot;{{#Categorytree:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{#expr:/g,         &quot;{{#Expr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig,    &quot;{{#If:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g,     &quot;{{#Invoke:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g,        &quot;{{#Pos:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g,     &quot;{{#Switch:&quot;);

 /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ 
 text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, &quot;{{#IfE&quot;);

 /* oud:
 text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g,   &quot;{{#IfError:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g,    &quot;{{#IfExpr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g,   &quot;{{#IfExist:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g,      &quot;{{#IfEq:&quot;);
 */

 /* ISBN 20230625 */
 // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);
 // debug (&quot;ISBN checken!&quot;);
 // text = text.replace(/(?&lt;=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, &quot;}} &quot;);  //  &lt;-


 /* ISBN exp. 20240121 */
 text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, &quot;{{$&amp;}}&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);


 /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */
 text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, &quot;{{Begin}}&quot;);

 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig,          '{{Alleen afdrukken inline|');
 text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig,                  '{{Repeat|');
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig,   '{{Niet afdrukken block\n|\n');    // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig,            '{{Niet afdrukken block|');
 text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, '');   // 20251012

 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig,           '{{Zie ook\n|\n');                 // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig,                    '{{Zie ook|');

 /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig,                       '{{Akkoord|');  klaar */
 /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig,                 '{{Akkoord|');  klaar */

 // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige &quot;|&quot; ?


 /* sjabloonnaam met hoofdletter */
 {
  while(true){
   X = /{{[a-z]/.exec(text);
   if (X == null) break;
   Y = X[0].toUpperCase();
   text = text.replace(X,Y);
  }

 /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421  -- ToDo 
  while(true){
   X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text);
   alert(&quot;X1=&quot; + X);
   if (X == null) break;
   alert(&quot;X2=&quot; + X);
   Y = X[0].toUpperCase();
   alert(&quot;Y=&quot; + Y);
   text = text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y);
   alert(&quot;3=&quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));

  / alert(X + &quot; - &quot; Y + &quot; - &quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));
  }
*/

  // overbodige pipe na sjabloonnaam
  prev = text;
  text = text.replace(/(?&lt;={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n');
  if (!(prev == text)) {
   debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert
  }
 }

 text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, &quot;{{{&quot;);     // herstel code naar &quot;{{{&quot;            ---------------

 /* {{Sub}} onderaan */
 X = text.search(/{{sub}}/i);
 if (X &gt; -1 &amp;&amp; X &lt; 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';}

 /* lege regels voor {{sub}} */
 text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}');

 /* &lt;tr&gt; |- */
 text = text.replace(/\|-+/g, &quot;|-&quot;);

 /* overbodige laatste &lt;tr&gt; */
 text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, &quot;|}&quot;);

 /* wikicode hr: 4 streepjes */
 text = text.replace(/^-{5,}/g,  &quot;----&quot;);
 text = text.replace(/\n-{5,}/g, &quot;\n----&quot;);

 /* http:// */
 prev = text;
 text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://');
 if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');}  // alert

 /* &quot;xxe eeuw&quot; in tekst */ {  // 20220119
  /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt; eeuw');
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw');
  */
 }

 text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, &quot;[[Categorie:&quot;);
 text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, &quot;[[:Categorie:&quot;);

 /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {
  text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 }

 /* Check op nested span tags - 20220218 */
 /*
 if (text.search(/&lt;\/span( color)?&gt; ?&lt;\/span&gt;/i) &gt; -1 ){
  // alert('Check: nested span tags!?');
  text = text.replace(/&quot;&gt;&lt;span style=&quot;/ig, ' ')                    // erg bot: alleen voor eco tuin ??
  text = text.replace(/&lt;\/span( color)?&gt;&lt;\/span&gt;/ig, '&lt;/span&gt;'); //  ,,
 }
 */

 /* {{Fase0..4}} -&gt; {{Fase|0..4}} */
 text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig,    '{{Fase|');                 // 20250810

 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */
 text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, &quot;==\n&quot;);

 // komma vóór &lt;ref&gt; // 20251004
 text = text.replace(/ \&lt;\/ref\&gt;/ig,  '&lt;/ref&gt;');
 text = text.replace(/ \&lt;\/cite\&gt;/ig, '&lt;/cite&gt;');

 // links wp fixen:  // 20251004
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) {
   text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig  , '{{Wp|$2}}');
 }
 text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|');  // 20251008

 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen';
 // objSummary.value = 'lf'; // 20260323

 //aap      . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \

 /*
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Programmeren in TI-Basic/&quot;) &gt; -1) {   // 20260420
   text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);
   // text = text + String.fromCharCode(13, 10) + &quot;{{Links}}&quot;;
   text = text + &quot;{{Links}}&quot;;
 }
 */

 text = text.replace(/\{\{00%/, &quot;{{0%&quot;);  // 20260418

 /* 20260413:
 text = text.replace(/ategorie:GFDL afbeeldingen/ig,        &quot;ategorie:Bestanden met GFDL Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeelding naar licentie/ig, &quot;ategorie:Bestand naar licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons met dezelfde naam/ig,     &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons met dezelfde naam&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons/ig,                       &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeeldingen niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons/ig, &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:PD-afbeeldingen/ig,                 &quot;ategorie:Bestanden met PD Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Ewmulti-afbeeldingen/ig,            &quot;ategorie:Bestanden met Ewmulti Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen zonder geldige licentie/ig,             &quot;ategorie:Bestanden zonder geldige licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Verplaats naar Wikimedia Commons/ig,       &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand te verplaatsen naar Wikimedia Commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by-sa/ig, &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by-sa&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by/ig,    &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen/ig,             &quot;ategorie:Bestand&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Creative Commons-afbeeldingen/ig,   &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie&quot;);
 */

 text = text.replace(/\{\{Information/i, &quot;{{Informatie&quot;);

 //text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);  // 20260412
 //text = text.replace(/\{\{Sub\}\}/i, &quot;{{Sub}}\n{{Links}}&quot;);

 text = text.replace(/Youtube/g, &quot;YouTube&quot;);  // 20260406

 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, &quot;{{Clear both&quot;); // 20260323
 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, &quot;{{Clear left&quot;);

 text = text.replace(/( |&amp;nbsp;){0,3}&lt;ref(?!erences)/ig, '&amp;nbsp;&lt;ref');  // 1 spatie voor &lt;ref&gt;   20260121
 text = text.replace(/&lt;ref(.*)?&gt; &lt;ref/ig, '&lt;ref$1&gt;&lt;ref');                // tenzij 2 x ref na elkaar

 text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]');    //  {{L|x}} -&gt; [[../x/]]  20251229

 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect ');

 text = text.replace(/\{\{Boeksjabloon[^ \(]/ig, '{{Index basis\n');
 text = text.replace(/\|naam cursus/ig, '|titel');

 if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') &gt; -1) {   // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} !
  text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[[');
  text = text.replace(/# ?\[\[/g  , '*[[');
 // ???  text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, '');
 }

 // {{tl}}:
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase());                       // werkt niet
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase());       // crasht

 // komma in getal -&gt; punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! :
 // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2');

 text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030
 text = text.replace(/\|\n\|=/ig             , '|\n|');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');

 text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen');
 text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig,    '{{Navigatie HTML elementen');  // 20251016
 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig,                '[[$1Bestand:');                // 20251009
 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig,               '[[$1Afbeelding:');
 text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig,        '\n{{Navigatie recepten}}');    // 20251012
 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig,                  '{{Begin}}');                   // 20251022
 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig,        '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022

 /*** Eenmalige acties ***/
 text = text.replace(/\[\[Kookboek\/\bDessert\b/ig,     '[[Kookboek/Nagerecht');     // 20251012
 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig,             '{{TOC rechts');             // 20230417
 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig,       '{{Wiktionary');             // 20230514
 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig,   '{{Alfabet met links}');     // 20230520
 text = text.replace(/se wikipedia/ig,              'stalige Wikipedia');        // 20230614
 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig,     '');                         // 20250711
 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig,     '\n\n{{Recepten}}');              // 20250805
 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig,              '{{Recept\n');                    // 20250805  
 text = text.replace(/(?&lt;![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g,  'NB ');                           // 20250817
 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g,   'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824

 /*** Archief eenmalige acties ***/
 /*
 text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , &quot;{{Clear both&quot;);
 text = text.replace(/{{Clearright/ig   , &quot;{{Clear right&quot;);
 text = text.replace(/{{Boeken/ig       , &quot;{{Post-it/Boeken&quot;);

 // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303:
 // text = text.replace(/; ?&lt;&lt;!-- ?/ig , ';&lt;!--');
 // text = text.replace(/ ?--&gt;span&gt;/ig , '--&gt;');
 // text = text.replace(/;&lt;\/span&gt;/ig  , ';');

 // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]');  // 20260125

 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') &gt; -1) {      // wd-properties vervangen; 20260119
   text = text.replace(/(property|statements):P18/ig,   '$1:afbeelding');
   text = text.replace(/(property|statements):P31/ig,   '$1:is een');
   text = text.replace(/(property|statements):P35/ig,   '$1:staatshoofd');
   text = text.replace(/(property|statements):P47/ig,   '$1:grenst aan');
   text = text.replace(/(property|statements):P122/ig,  '$1:regeringsvorm');
   text = text.replace(/(property|statements):P206/ig,  '$1:gelegen in of aan waterlichaam');
   text = text.replace(/(property|statements):P361/ig,  '$1:onderdeel van');
   text = text.replace(/(property|statements):P571/ig,  '$1:datum van oprichting of creatie');
   text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product');
}

 // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211))
 text = text.replace(/\&lt;br\&gt;\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\&lt;br\&gt;\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|');

 // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] :
 text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]');

 text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig,             '{{Replace|');
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // &quot;Overleg gebruiker&quot;;  20251116
   text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}');
 }

 text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig,         '{{Bladeren4');              // 20230531
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, '');  // 20251024
 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden');  // 20251005

 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur  // 20250711
 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:');

 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {                // 20251009
  if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') &gt; -1) {
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, '');
   if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') &gt; -1) {
    // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud');
    return;
   }   
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, '');
   text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n';  // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig

   // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen):
   // var Button = document.getElementById(&quot;wpSave&quot;);
   // Button.click();
  }
 }

 var X = mw.config.get('wgPageName');
 document.write(X + '__');
 var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/');
 document.write(Y + '__');
 if (Y &gt; -1) {
   document.write('ja__');
   text = text.replace(/--\&gt;\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '--&gt;| boekenplank    = Taal en letterkunde');// 2025100?
 }

 text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig,               '{{Alfabet met ankers}}');   // 20230414
 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie');

 text = text.replace(/Moderne/g      , 'moderne');      // 20251006
 text = text.replace(/Hedendaagse/g  , 'hedendaagse');
 text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur');
 // rode (wp-)links ontlinken:
 // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]]
 // &quot;lazy&quot; mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-)

 // problemen:
 //  * afb. met link(s) in de caption gaan stuk           -&gt; handmatig op te lossen
 //  * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -&gt; niet  ,,

 // 2: te behouden links veiligstellen:
 text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post');

 // 3: alle overige links omzetten naar tekst:
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1');
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links!

 // 4: te behouden links herstellen:
 text = text.replace(/REPL251005pre/g,  '[[');
 text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]');
*/

/*
 text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig,           '{{Infobox recept');               // 20230312, 20251011
 te gretig;  text = text.replace(/,\&lt;ref\&gt;(.*)\&lt;\/ref\&gt;/ig               , '&lt;ref&gt;$1&lt;/ref&gt;,');       // 20251004
 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig                             , '[Spaans/Les ');         // 20250930
 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig                    , 'Categorie:Drank')       // 20250929
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig          , 'Categorie:Fruit')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig      , 'Categorie:Gevogelte')   //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig          , 'Categorie:Graan')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig        , 'Categorie:Groente')     //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig         , 'Categorie:Zuivel')      //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig    , 'Categorie:Vruchtensap') //   ,,
*/

 /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */
 /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g,           'Italiaans/Les ');                            // 20250920 */
 /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel ');  //20250920 */
 /* text = text.replace(/WikiJunior/g,                 'Wikijunior');               // 20250718 */
 /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig,              '{{TOC links');              // 20230417 */
 /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */
 /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}');  // 20250901 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i,                '{{Tuinkalender');                // 20250803 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}');  // 20250831 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=g)allerij/ig,               'alerij');                   // 20230614 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=t)utti frutti/ig,           'uttifrutti');               // 20250817 */
 /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig,               '{{Babel|');                 // 20250813 */
 /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n');  // 20250812 */
 /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */
 /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig,             '__NOINDEX__');    */
 /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig,               '{{Clearboth}}');  */
 /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = ');               // 20250805 */

 /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */
 /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/         // 20250803

 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */
 // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n');  // 20250722
 // text = text.replace(/  /ig                                , ' ');
 // text = text.replace(/\* ? ?/ig                            , '&lt;br&gt;\n');
 // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig                         , ']]{{');
 // text = text.replace(/\{\{0%/ig                            , '00%');

 //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl');  // 20250722
 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig,  'chillipeper.nl');   //   ,,
 // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906
 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!??

// ---------------------------------------------------------------------------------------------
 /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */
 // text = text.replace(/('''|\&lt;\/?b\&gt;)/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */

 /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */
 // text = text.replace(/\&lt;\/?span.*?\&gt;/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */
 // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags';

 /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;.*): *(?=\&gt;)/ig, &quot;: &quot;);  /* too greedy; check &quot;http(s):, /File: etc. ! */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;); ?(?=\&quot;)/ig,           &quot;; &quot;);


 /* ------ oud -------------
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers');
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek');
 // &quot;xxe eeuw&quot; in titel  {  // 20220119
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  var pattern = /(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/;
  if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) {
   if (title.search(pattern) &gt; -1) {
    text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw') + '}}' j+ text;
   }
  }
  else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen');
 }

 // tijdelijk (tbv &quot;Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt&quot;)
 text = text.replace(/{{cat\|?/ig, &quot;{{Cat&quot;);
 text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, &quot;{{Boekcat&quot;);
 text = text.replace(&quot;'''{{PAGENAME}}&quot;, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 */
 /* verplaatsen naar andere categorie:
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, &quot;[[Categorie:Geografie&quot;);
 */
 /* sig BeeBringer:
 text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\&lt;\/sup&gt;/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]');
 text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen');
 */

 /* div. typefouten */
 // text = text.replace(/(?&lt;=w)ijzingen/, 'ijzigingen');
 text = text.replace(/paramaters/, 'parameters');

 /*** Einde ***/
 /* niets veranderd? */
 if (obj.value == text) return;                                   /* exit */

 obj.value = text;                                                /* klaar om op te slaan */
 // obj.value = obj.value + '\n\n' + text;  // TIJDELIJK!!

 /*** Samenvatting ***/
 var obj = document.getElementById('wpSummary');
 // obj.value = 'cat'; 
 // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen';
 // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt';

/* tijdelijk (voor eenmalige acties): */
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]';
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]';

 /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/
 var obj = document.getElementById('ca-watch');
 if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;}
 return;
}

function addPurgeTab() {
 /* Voegt een &quot;purge&quot; tabje toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 if(!document.getElementById) return;
 var x = document.getElementById('ca-history');
 if(! x) { return; }
 var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0];
 if(x.children) { x = x.children[0]; }
 else { x = x.childNodes[0]; }
 addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, &quot;=purge&quot;), 'purge', 'ca-purge');
 // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // &quot;ta is not defined&quot;
}

function addlilink(tabs, url, name, id) {
 /* voegt tabjes toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 var na = document.createElement('a');
 na.href = url;
 na.appendChild(document.createTextNode(name));
 var li = document.createElement('li');
 li.id = id;
 li.appendChild(na);
 tabs.appendChild(li);
 return li;
}

function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen)
 UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4   werkt niet
 UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE    ,,    ,,
}

function automatePurgeConfirmationDialog() {
/* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */
 if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) {
  $('form[action*=&quot;action=purge&quot;]').submit();
 }
 return;
}

function markeerLintErrors() {  // 20220114
 // Markeert aantallen &gt; 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond.
 if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return;  /* exit */
 var list = document.getElementsByTagName(&quot;BDI&quot;);
 if (list.length == 0) return;
 for (i=0; i&lt;list.length; i++) {
  if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) {
   list[i].style.background = '#ff8080';
  }
 }
 return;
}

function createDebug() {  // v2, 20220113
 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak.
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 var parent = document.getElementById('editform');        
 var newItem = document.createElement(&quot;DIV&quot;);
 newItem.id = 'debug';
 newItem.style.display='none';
 var textnode = document.createTextNode(&quot;&quot;);
 newItem.appendChild(textnode);
 parent.insertBefore(newItem, obj);
}

function debug(txt) {
 // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster.
 var obj = document.getElementById('debug');
 if (obj == null) return;                        /* exit */                 
 obj.style.display = 'block';
 obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/&lt;/g,'&amp;lt;') + '&lt;br&gt;';
}

function massDelete() {  /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return;
 if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return;
 document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025';
 document.getElementById(&quot;deleteconfirm&quot;).submit(); 
 return;
}

function insertTekst() {
 var title = mw.config.get('wgTitle');
 if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) {
   if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
    window.location += '?action=edit';
    var text = document.getElementById('wpTextbox1').value;
    text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text;
   }
  }
 }
 return;
}

function capFirst(str) {
 /* fix all-caps en camel-case */
 return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase();
}

// &lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>qlnde8hw72scqaxcwprh4pyw07arvre</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425302</id>
      <parentid>425301</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T07:58:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>425302</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="33206" sha1="7nu8bwf7sg096t8mvkqp8nau7ddx6jj" xml:space="preserve">// &lt;nowiki&gt;
// importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js');  /* markeer &amp; next*/
// var X='ja';  // ??

$(function () {
  // watisdit();
  // insertTekst();
  // massDelete();
  automatePurgeConfirmationDialog();
  // if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Programmeren in TI-Basic/&quot;) &gt; -1) { AutoEdit(); }  // 20260420
  replaceObsoleteHTMLTags();
  markeerLintErrors();
  addSubpagesLink();
  // loadWikidataInfo();
  fwikidata();
  addPurgeTab();
  return;
});

function fwikidata() {  /* Zoek in Wikidata - bron: [[w:Gebruiker:Zanaq/fwikidata.js]] (c) 2013 Zanaq, GPL
  * Voegt een link &quot;Zoek in Wikidata&quot; toe aan de sectie &quot;hulpmiddelen&quot;. */
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  mw.util.addPortletLink('p-tb',
    'https://www.wikidata.org/w/index.php?button=&amp;title=Special%3ASearch&amp;search=' + encodeURIComponent(title.substr(title.lastIndexOf('/') + 1)),
    'Zoek in WikiData',
    'ca-wikidata',
    'Zoek in Wikidata');
  return;
};

function watisdit() {
  const collection = document.getElementsByClassName(&quot;cdx-button&quot;);
  alert(collection[0].innerHTML);
  alert(collection[1].innerHTML);
  return;
};

function AutoEdit() {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template
    if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
      if (mw.config.get('wgDiffOldId') == null) {  // of wgDiffNewId ?
        window.location += '?action=edit';
      }
    }
  }
  return;
}

function loadWikidataInfo() {
  /* Wikidata; 20260130
  bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&amp;oldid=70312736#Geschiedenis
  geeft onder paginatitel korte info over onderwerp in Wikidata */
  if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) {
    // importScriptURI(&quot;//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
    importScriptURI(&quot;//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
  }
  return;
}

function addSubpagesLink() {
/*
 * Voegt een link &quot;Subpagina's&quot; toe aan de sectie &quot;hulpmiddelen&quot;. 
 * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]].
 * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js
 * Onderhoud: [[User:Krinkle]]
 */ 
    var i18n = {
        en: &quot;Subpages&quot;,
        fr: &quot;Sous-pages&quot;,
        nl: &quot;Subpagina's&quot;
    };
    if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) {
        var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl;
        var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' );
        mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina');
    };
 return;
}

function replaceObsoleteHTMLTags() {
 var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z;
 var objSummary = document.getElementById('wpSummary');
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 if (obj == null) return;                                           /* exit */
 if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */
 var text = '' + obj.value;
 if (text.search(/{{Wiu[2,3]/i) &gt; -1) {
  alert('Stop: werk in uitvoering!');
  return;                                   /* exit */
 }

 createDebug();

/* &lt;font&gt; */
while (true) {
 // common pt. 1
 X = /&lt;font.*?&gt;/i.exec(text);   // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !!
 if (X == null) break;  // geen font-tags
 X = X + ''; // !!
 subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, &quot;&quot;);   // - ' en &quot;

 /* &lt;font color&gt; */
 if (subColor.search(/color/i) &gt; -1) {
  subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + '';  // !!
  if (subColor) {
   subColor = subColor.replace(/ *= */, &quot;: &quot;) + &quot;;&quot;;
   subColor = subColor.toLowerCase();
  }
 }
 else {subColor = null;} // geen color-attribute

 /* &lt;font face&gt; */
 if (subFace.search(/face/i) &gt; -1) {
  subFace = subFace.replace(/ *, */g, &quot;,&quot;);
  subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + '';  // !!
  if (subFace) {
   subFace = subFace.replace(/,/g, ', ');
   subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';';
  }
 }
 else {subFace = null;} // geen face-attribute

 /* &lt;font size&gt; */
  // todo
  // tijdelijk: subSize = null;
 if (subSize.search(/size/i) &gt; -1) {

  debug(subSize);  // &lt;font color=red face=Tahoma size=3&gt;
  subSize = /(?&lt;=size *= *).*?(?=(\x20,'&gt;'))/i.exec(subSize) + '';
  debug(subSize);  // 

  // subSize = subSize.replace(/.../, &quot;...&quot;);
 }
 else {subSize = null;} // geen size-attribute

// tijdelijk: 
subSize = null;

 // common pt. 2
 Y = '&lt;span style=&quot;';
  //debug(Y);
 if (subColor) Y += subColor;
  //debug(Y);
 if (subFace)  Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace;
  //debug(Y);
 if (subSize)  Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize;
  //debug(Y);
 Y += '&quot;&gt;';
  //debug(Y);

 text = text.replace(X,Y);
 text = text.replace(/&lt;\/font/ig, &quot;&lt;/span&quot;);
} // while (true)

 /*
 ToDo:
 - font color/size/face !!!
 - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags !
 */


 /*** Obsolete elements:***/

 /* &lt;big&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-large;&quot;&gt;'); //xxx-large werkt niet in Chrome !
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 // 20220106: x-large voor zon en water
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Leer jezelf ecologisch tuinieren&quot;) &gt; -1) {
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *zon *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *water *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 }
 text = text.replace(/&lt;big/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/big *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;center&gt; */
 text = text.replace(/&lt;center/ig, '&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;');
 text = text.replace(/&lt;\/center/ig, &quot;&lt;/div&quot;);

 /* &lt;small&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/&lt;small/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/small *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;source&gt; 20220116 */
 text = text.replace(/&lt;source/ig,'&lt;syntaxhighlight');
 text = text.replace(/&lt;\/source/ig,'&lt;/syntaxhighlight');

 /* &lt;strike&gt; */
 text = text.replace(/&lt;strike/ig, &quot;&lt;s&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/strike/ig, &quot;&lt;/s&quot;);

 /* &lt;tt&gt; */
 text = text.replace(/&lt;tt/ig, &quot;&lt;code&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/tt/ig, &quot;&lt;/code&quot;);

 /*** Diversen: ***/

 /* &lt;br&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;\/?br\x20?\/? ?&gt;/ig, &quot;&lt;br&gt;&quot;);

 /* &lt;br clear=left/right/all/both&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,       '&lt;br style=&quot;clear: left;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,      '&lt;br style=&quot;clear: right;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig, '&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;');

 /* &lt;hr&gt; */
 text = text.replace(/&lt;\/?hr\x20?\/?&gt;/ig, &quot;&lt;hr&gt;&quot;);

 text = text.replace(/\[\[categorie/ig, &quot;[[Categorie&quot;);
 text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, &quot;[[Afbeelding&quot;);

 /* prettytable */
 text = text.replace(/prettytable/ig, &quot;wikitable&quot;);

 /* WSBN nummer  :-( */
 text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, &quot;       [WSBN&quot;);

 text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, &quot;&quot;);

 /* . ná &lt;ref&gt; */
 while(true) {
  X = /(?&lt;!\.) ?&lt;ref&gt;.*?&lt;\/ref&gt;\./.exec(text);
  if (X == null) break;
  Y = X[0].replace(/ ?&lt;ref&gt;/,'.&lt;ref&gt;');
  Y = Y.replace('&lt;/ref&gt;.','&lt;/ref&gt;');
  text = text.replace(X,Y);
 }

 /* sjablonen en Magic Words */
 text = text.replace(/{{{/g, &quot;aW~d6-8Ht#yV_5&quot;);  // vervang &quot;{{{&quot; tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen

 /* Magic Words - 20230323 */
 text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, &quot;{{#Categorytree:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{#expr:/g,         &quot;{{#Expr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig,    &quot;{{#If:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g,     &quot;{{#Invoke:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g,        &quot;{{#Pos:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g,     &quot;{{#Switch:&quot;);

 /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ 
 text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, &quot;{{#IfE&quot;);

 /* oud:
 text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g,   &quot;{{#IfError:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g,    &quot;{{#IfExpr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g,   &quot;{{#IfExist:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g,      &quot;{{#IfEq:&quot;);
 */

 /* ISBN 20230625 */
 // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);
 // debug (&quot;ISBN checken!&quot;);
 // text = text.replace(/(?&lt;=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, &quot;}} &quot;);  //  &lt;-


 /* ISBN exp. 20240121 */
 text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, &quot;{{$&amp;}}&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);


 /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */
 text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, &quot;{{Begin}}&quot;);

 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig,          '{{Alleen afdrukken inline|');
 text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig,                  '{{Repeat|');
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig,   '{{Niet afdrukken block\n|\n');    // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig,            '{{Niet afdrukken block|');
 text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, '');   // 20251012

 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig,           '{{Zie ook\n|\n');                 // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig,                    '{{Zie ook|');

 /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig,                       '{{Akkoord|');  klaar */
 /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig,                 '{{Akkoord|');  klaar */

 // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige &quot;|&quot; ?


 /* sjabloonnaam met hoofdletter */
 {
  while(true){
   X = /{{[a-z]/.exec(text);
   if (X == null) break;
   Y = X[0].toUpperCase();
   text = text.replace(X,Y);
  }

 /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421  -- ToDo 
  while(true){
   X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text);
   alert(&quot;X1=&quot; + X);
   if (X == null) break;
   alert(&quot;X2=&quot; + X);
   Y = X[0].toUpperCase();
   alert(&quot;Y=&quot; + Y);
   text = text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y);
   alert(&quot;3=&quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));

  / alert(X + &quot; - &quot; Y + &quot; - &quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));
  }
*/

  // overbodige pipe na sjabloonnaam
  prev = text;
  text = text.replace(/(?&lt;={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n');
  if (!(prev == text)) {
   debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert
  }
 }

 text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, &quot;{{{&quot;);     // herstel code naar &quot;{{{&quot;            ---------------

 /* {{Sub}} onderaan */
 X = text.search(/{{sub}}/i);
 if (X &gt; -1 &amp;&amp; X &lt; 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';}

 /* lege regels voor {{sub}} */
 text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}');

 /* &lt;tr&gt; |- */
 text = text.replace(/\|-+/g, &quot;|-&quot;);

 /* overbodige laatste &lt;tr&gt; */
 text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, &quot;|}&quot;);

 /* wikicode hr: 4 streepjes */
 text = text.replace(/^-{5,}/g,  &quot;----&quot;);
 text = text.replace(/\n-{5,}/g, &quot;\n----&quot;);

 /* http:// */
 prev = text;
 text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://');
 if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');}  // alert

 /* &quot;xxe eeuw&quot; in tekst */ {  // 20220119
  /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt; eeuw');
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw');
  */
 }

 text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, &quot;[[Categorie:&quot;);
 text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, &quot;[[:Categorie:&quot;);

 /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {
  text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 }

 /* Check op nested span tags - 20220218 */
 /*
 if (text.search(/&lt;\/span( color)?&gt; ?&lt;\/span&gt;/i) &gt; -1 ){
  // alert('Check: nested span tags!?');
  text = text.replace(/&quot;&gt;&lt;span style=&quot;/ig, ' ')                    // erg bot: alleen voor eco tuin ??
  text = text.replace(/&lt;\/span( color)?&gt;&lt;\/span&gt;/ig, '&lt;/span&gt;'); //  ,,
 }
 */

 /* {{Fase0..4}} -&gt; {{Fase|0..4}} */
 text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig,    '{{Fase|');                 // 20250810

 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */
 text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, &quot;==\n&quot;);

 // komma vóór &lt;ref&gt; // 20251004
 text = text.replace(/ \&lt;\/ref\&gt;/ig,  '&lt;/ref&gt;');
 text = text.replace(/ \&lt;\/cite\&gt;/ig, '&lt;/cite&gt;');

 // links wp fixen:  // 20251004
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) {
   text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig  , '{{Wp|$2}}');
 }
 text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|');  // 20251008

 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen';
 // objSummary.value = 'lf'; // 20260323

 //aap      . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \

 /*
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Programmeren in TI-Basic/&quot;) &gt; -1) {   // 20260420
   text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);
   // text = text + String.fromCharCode(13, 10) + &quot;{{Links}}&quot;;
   text = text + &quot;{{Links}}&quot;;
 }
 */

 text = text.replace(/\{\{00%/, &quot;{{0%&quot;);  // 20260418

 /* 20260413:
 text = text.replace(/ategorie:GFDL afbeeldingen/ig,        &quot;ategorie:Bestanden met GFDL Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeelding naar licentie/ig, &quot;ategorie:Bestand naar licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons met dezelfde naam/ig,     &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons met dezelfde naam&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons/ig,                       &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeeldingen niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons/ig, &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:PD-afbeeldingen/ig,                 &quot;ategorie:Bestanden met PD Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Ewmulti-afbeeldingen/ig,            &quot;ategorie:Bestanden met Ewmulti Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen zonder geldige licentie/ig,             &quot;ategorie:Bestanden zonder geldige licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Verplaats naar Wikimedia Commons/ig,       &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand te verplaatsen naar Wikimedia Commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by-sa/ig, &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by-sa&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by/ig,    &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen/ig,             &quot;ategorie:Bestand&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Creative Commons-afbeeldingen/ig,   &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie&quot;);
 */

 text = text.replace(/\{\{Information/i, &quot;{{Informatie&quot;);

 //text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);  // 20260412
 //text = text.replace(/\{\{Sub\}\}/i, &quot;{{Sub}}\n{{Links}}&quot;);

 text = text.replace(/Youtube/g, &quot;YouTube&quot;);  // 20260406

 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, &quot;{{Clear both&quot;); // 20260323
 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, &quot;{{Clear left&quot;);

 text = text.replace(/( |&amp;nbsp;){0,3}&lt;ref(?!erences)/ig, '&amp;nbsp;&lt;ref');  // 1 spatie voor &lt;ref&gt;   20260121
 text = text.replace(/&lt;ref(.*)?&gt; &lt;ref/ig, '&lt;ref$1&gt;&lt;ref');                // tenzij 2 x ref na elkaar

 text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]');    //  {{L|x}} -&gt; [[../x/]]  20251229

 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect ');

 text = text.replace(/\{\{Boeksjabloon[^ \(]/ig, '{{Index basis\n');
 text = text.replace(/\|naam cursus/ig, '|titel');

 if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') &gt; -1) {   // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} !
  text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[[');
  text = text.replace(/# ?\[\[/g  , '*[[');
 // ???  text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, '');
 }

 // {{tl}}:
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase());                       // werkt niet
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase());       // crasht

 // komma in getal -&gt; punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! :
 // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2');

 text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030
 text = text.replace(/\|\n\|=/ig             , '|\n|');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');

 text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen');
 text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig,    '{{Navigatie HTML elementen');  // 20251016
 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig,                '[[$1Bestand:');                // 20251009
 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig,               '[[$1Afbeelding:');
 text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig,        '\n{{Navigatie recepten}}');    // 20251012
 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig,                  '{{Begin}}');                   // 20251022
 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig,        '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022

 /*** Eenmalige acties ***/
 text = text.replace(/\[\[Kookboek\/\bDessert\b/ig,     '[[Kookboek/Nagerecht');     // 20251012
 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig,             '{{TOC rechts');             // 20230417
 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig,       '{{Wiktionary');             // 20230514
 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig,   '{{Alfabet met links}');     // 20230520
 text = text.replace(/se wikipedia/ig,              'stalige Wikipedia');        // 20230614
 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig,     '');                         // 20250711
 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig,     '\n\n{{Recepten}}');              // 20250805
 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig,              '{{Recept\n');                    // 20250805  
 text = text.replace(/(?&lt;![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g,  'NB ');                           // 20250817
 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g,   'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824

 /*** Archief eenmalige acties ***/
 /*
 text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , &quot;{{Clear both&quot;);
 text = text.replace(/{{Clearright/ig   , &quot;{{Clear right&quot;);
 text = text.replace(/{{Boeken/ig       , &quot;{{Post-it/Boeken&quot;);

 // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303:
 // text = text.replace(/; ?&lt;&lt;!-- ?/ig , ';&lt;!--');
 // text = text.replace(/ ?--&gt;span&gt;/ig , '--&gt;');
 // text = text.replace(/;&lt;\/span&gt;/ig  , ';');

 // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]');  // 20260125

 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') &gt; -1) {      // wd-properties vervangen; 20260119
   text = text.replace(/(property|statements):P18/ig,   '$1:afbeelding');
   text = text.replace(/(property|statements):P31/ig,   '$1:is een');
   text = text.replace(/(property|statements):P35/ig,   '$1:staatshoofd');
   text = text.replace(/(property|statements):P47/ig,   '$1:grenst aan');
   text = text.replace(/(property|statements):P122/ig,  '$1:regeringsvorm');
   text = text.replace(/(property|statements):P206/ig,  '$1:gelegen in of aan waterlichaam');
   text = text.replace(/(property|statements):P361/ig,  '$1:onderdeel van');
   text = text.replace(/(property|statements):P571/ig,  '$1:datum van oprichting of creatie');
   text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product');
}

 // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211))
 text = text.replace(/\&lt;br\&gt;\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\&lt;br\&gt;\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|');

 // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] :
 text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]');

 text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig,             '{{Replace|');
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // &quot;Overleg gebruiker&quot;;  20251116
   text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}');
 }

 text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig,         '{{Bladeren4');              // 20230531
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, '');  // 20251024
 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden');  // 20251005

 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur  // 20250711
 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:');

 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {                // 20251009
  if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') &gt; -1) {
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, '');
   if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') &gt; -1) {
    // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud');
    return;
   }   
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, '');
   text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n';  // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig

   // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen):
   // var Button = document.getElementById(&quot;wpSave&quot;);
   // Button.click();
  }
 }

 var X = mw.config.get('wgPageName');
 document.write(X + '__');
 var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/');
 document.write(Y + '__');
 if (Y &gt; -1) {
   document.write('ja__');
   text = text.replace(/--\&gt;\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '--&gt;| boekenplank    = Taal en letterkunde');// 2025100?
 }

 text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig,               '{{Alfabet met ankers}}');   // 20230414
 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie');

 text = text.replace(/Moderne/g      , 'moderne');      // 20251006
 text = text.replace(/Hedendaagse/g  , 'hedendaagse');
 text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur');
 // rode (wp-)links ontlinken:
 // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]]
 // &quot;lazy&quot; mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-)

 // problemen:
 //  * afb. met link(s) in de caption gaan stuk           -&gt; handmatig op te lossen
 //  * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -&gt; niet  ,,

 // 2: te behouden links veiligstellen:
 text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post');

 // 3: alle overige links omzetten naar tekst:
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1');
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links!

 // 4: te behouden links herstellen:
 text = text.replace(/REPL251005pre/g,  '[[');
 text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]');
*/

/*
 text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig,           '{{Infobox recept');               // 20230312, 20251011
 te gretig;  text = text.replace(/,\&lt;ref\&gt;(.*)\&lt;\/ref\&gt;/ig               , '&lt;ref&gt;$1&lt;/ref&gt;,');       // 20251004
 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig                             , '[Spaans/Les ');         // 20250930
 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig                    , 'Categorie:Drank')       // 20250929
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig          , 'Categorie:Fruit')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig      , 'Categorie:Gevogelte')   //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig          , 'Categorie:Graan')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig        , 'Categorie:Groente')     //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig         , 'Categorie:Zuivel')      //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig    , 'Categorie:Vruchtensap') //   ,,
*/

 /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */
 /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g,           'Italiaans/Les ');                            // 20250920 */
 /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel ');  //20250920 */
 /* text = text.replace(/WikiJunior/g,                 'Wikijunior');               // 20250718 */
 /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig,              '{{TOC links');              // 20230417 */
 /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */
 /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}');  // 20250901 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i,                '{{Tuinkalender');                // 20250803 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}');  // 20250831 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=g)allerij/ig,               'alerij');                   // 20230614 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=t)utti frutti/ig,           'uttifrutti');               // 20250817 */
 /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig,               '{{Babel|');                 // 20250813 */
 /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n');  // 20250812 */
 /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */
 /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig,             '__NOINDEX__');    */
 /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig,               '{{Clearboth}}');  */
 /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = ');               // 20250805 */

 /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */
 /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/         // 20250803

 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */
 // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n');  // 20250722
 // text = text.replace(/  /ig                                , ' ');
 // text = text.replace(/\* ? ?/ig                            , '&lt;br&gt;\n');
 // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig                         , ']]{{');
 // text = text.replace(/\{\{0%/ig                            , '00%');

 //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl');  // 20250722
 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig,  'chillipeper.nl');   //   ,,
 // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906
 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!??

// ---------------------------------------------------------------------------------------------
 /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */
 // text = text.replace(/('''|\&lt;\/?b\&gt;)/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */

 /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */
 // text = text.replace(/\&lt;\/?span.*?\&gt;/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */
 // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags';

 /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;.*): *(?=\&gt;)/ig, &quot;: &quot;);  /* too greedy; check &quot;http(s):, /File: etc. ! */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;); ?(?=\&quot;)/ig,           &quot;; &quot;);


 /* ------ oud -------------
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers');
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek');
 // &quot;xxe eeuw&quot; in titel  {  // 20220119
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  var pattern = /(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/;
  if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) {
   if (title.search(pattern) &gt; -1) {
    text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw') + '}}' j+ text;
   }
  }
  else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen');
 }

 // tijdelijk (tbv &quot;Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt&quot;)
 text = text.replace(/{{cat\|?/ig, &quot;{{Cat&quot;);
 text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, &quot;{{Boekcat&quot;);
 text = text.replace(&quot;'''{{PAGENAME}}&quot;, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 */
 /* verplaatsen naar andere categorie:
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, &quot;[[Categorie:Geografie&quot;);
 */
 /* sig BeeBringer:
 text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\&lt;\/sup&gt;/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]');
 text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen');
 */

 /* div. typefouten */
 // text = text.replace(/(?&lt;=w)ijzingen/, 'ijzigingen');
 text = text.replace(/paramaters/, 'parameters');

 /*** Einde ***/
 /* niets veranderd? */
 if (obj.value == text) return;                                   /* exit */

 obj.value = text;                                                /* klaar om op te slaan */
 // obj.value = obj.value + '\n\n' + text;  // TIJDELIJK!!

 /*** Samenvatting ***/
 var obj = document.getElementById('wpSummary');
 // obj.value = 'cat'; 
 // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen';
 // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt';

/* tijdelijk (voor eenmalige acties): */
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]';
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]';

 /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/
 var obj = document.getElementById('ca-watch');
 if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;}
 return;
}

function addPurgeTab() {
 /* Voegt een &quot;purge&quot; tabje toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 if(!document.getElementById) return;
 var x = document.getElementById('ca-history');
 if(! x) { return; }
 var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0];
 if(x.children) { x = x.children[0]; }
 else { x = x.childNodes[0]; }
 addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, &quot;=purge&quot;), 'purge', 'ca-purge');
 // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // &quot;ta is not defined&quot;
}

function addlilink(tabs, url, name, id) {
 /* voegt tabjes toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 var na = document.createElement('a');
 na.href = url;
 na.appendChild(document.createTextNode(name));
 var li = document.createElement('li');
 li.id = id;
 li.appendChild(na);
 tabs.appendChild(li);
 return li;
}

function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen)
 UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4   werkt niet
 UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE    ,,    ,,
}

function automatePurgeConfirmationDialog() {
/* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */
 if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) {
  $('form[action*=&quot;action=purge&quot;]').submit();
 }
 return;
}

function markeerLintErrors() {  // 20220114
 // Markeert aantallen &gt; 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond.
 if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return;  /* exit */
 var list = document.getElementsByTagName(&quot;BDI&quot;);
 if (list.length == 0) return;
 for (i=0; i&lt;list.length; i++) {
  if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) {
   list[i].style.background = '#ff8080';
  }
 }
 return;
}

function createDebug() {  // v2, 20220113
 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak.
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 var parent = document.getElementById('editform');        
 var newItem = document.createElement(&quot;DIV&quot;);
 newItem.id = 'debug';
 newItem.style.display='none';
 var textnode = document.createTextNode(&quot;&quot;);
 newItem.appendChild(textnode);
 parent.insertBefore(newItem, obj);
}

function debug(txt) {
 // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster.
 var obj = document.getElementById('debug');
 if (obj == null) return;                        /* exit */                 
 obj.style.display = 'block';
 obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/&lt;/g,'&amp;lt;') + '&lt;br&gt;';
}

function massDelete() {  /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return;
 if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return;
 document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025';
 document.getElementById(&quot;deleteconfirm&quot;).submit(); 
 return;
}

function insertTekst() {
 var title = mw.config.get('wgTitle');
 if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) {
   if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
    window.location += '?action=edit';
    var text = document.getElementById('wpTextbox1').value;
    text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text;
   }
  }
 }
 return;
}

function capFirst(str) {
 /* fix all-caps en camel-case */
 return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase();
}

// &lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>7nu8bwf7sg096t8mvkqp8nau7ddx6jj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gedichten uit de wereldliteratuur/Engelse gedichten op titel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30704</id>
    <revision>
      <id>425273</id>
      <parentid>419543</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T18:27:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>lf</comment>
      <origin>425273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4164" sha1="q77onhz8zcu9gu1a6cmt77g0hvms8af" xml:space="preserve">{{Gedichten uit de wereldliteratuur}}
==Gedichten==
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/After Death|After Death (Christina Rossetti)]]
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/Best image of myself, and dearer half|Best image of myself, and dearer half]] ([[Paradise Lost van John Milton|John Milton: Paradise Lost]])
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/Darkness|Darkness (Lord Byron)]]
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/Death Be Not Proud|Death Be Not Proud (John Donne)]]
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/Do not go gentle into that good night|Do not go gentle into that good night (Dylan Thomas)]] 
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/Do not stand at my grave and weep|Do not stand at my grave and weep]] (auteur is onzeker)
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/Holy Sonnets|Holy Sonnets (John Donne)]] 
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/How do I love thee?|How do I love thee?]] (Elizabeth Barrett Browning)
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/I started early - took my dog|I started early - took my dog]] (Emily Dickinson)
* [[Amerikaanse literatuur/Leaves of Grass|Leaves of Grass (Walt Whitman)]]
* [[Edgar_Allan_Poe/Lenore|Lenore]] (Edgar Allan Poe)
* [[William Wordsworth/Lines Composed a few miles above Tintern Abbey|Lines Composed a few miles above Tintern Abbey]] (William Wordsworth)
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/O there is blessing in this gentle breeze|O there is blessing in this gentle breeze]] (William Wordsworth)
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/Paradise Lost|Paradise Lost van John Milton]]
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/Piers Plowman|Piers Plowman]] (Middelengels gedicht van William Langland)
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/Sonnet 18 (Shakespeare)|Sonnet 18 (Shakespeare)]], bekend als &quot;Shall I compare thee to a summer's day&quot;
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/Stopping by Woods on a Snowy Evening|Stopping by Woods on a Snowy Evening]] (&quot;Halte houden aan een woud, op een sneeuwachtige avond&quot;, Robert Frost)
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/The Flea|The Flea]] (&quot;De vlo&quot;, John Donne)
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/The Legend of Good Women|The Legend of Good Women]] ((Middelengels gedicht van Geoffrey Chaucer))
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/The Phoenix and the Turtle|The Phoenix and the Turtle (Shakespeare)]]
* [[William Wordsworth/The Prelude Or Growth of a Poet's Mind|The Prelude van William Wordsworth]]
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/The Raven|The Raven van Edgar Allan Poe]]
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/The Road Not Taken|The Road Not Taken]] (&quot;De niet gekozen weg&quot;, Robert Frost)
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/The Song of Wandering Aengus|The Song of Wandering Aengus]] van William Butler Yeats
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/The Tyger|The Tyger]] (&quot;De tijger&quot;, William Blake)
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/To His Mistress Going to Bed|To His Mistress Going to Bed]] (John Donne)
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/Troilus and Criseyde|Troilus and Criseyde]], lang verhalend gedicht van Geoffrey Chaucer
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/Whan that Aprill with his shoures soote|Whan that Aprill with his shoures soote]], Openingsregels 1-18 van 'The General Prologue' van The Canterbury Tales van Geoffrey Chaucer.

==Versdrama==
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/Doctor Faustus, openingsregels|Not marching now in fields of Thrasymene]] (Christopher Marlowe: &quot;Doctor Faustus&quot;)
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/Of comfort no man speak! Let's talk of graves, of worms, and epitaphs|Of comfort no man speak! Let's talk of graves, of worms, and epitaphs]] (Shakespeare, monoloog uit Richard the Second)
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/O Romeo, Romeo! wherefore art thou Romeo?|O Romeo, Romeo! wherefore art thou Romeo?]] (Shakespeare, monoloog uit Romeo en Julia)
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/To be or not to be|To be or not to be]] (Shakespeare, monoloog uit Hamlet)
[[Categorie:Engelse gedichten]]
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/Was this the face that launch'd a thousand ships|Was this the face that launch'd a thousand ships]] uit &quot;Doctor Faustus&quot; van Christopher Marlowe
{{Sub}}</text>
      <sha1>q77onhz8zcu9gu1a6cmt77g0hvms8af</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gedichten uit de wereldliteratuur/Engelse gedichten op auteur</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31074</id>
    <revision>
      <id>425274</id>
      <parentid>397031</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T18:27:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>lf</comment>
      <origin>425274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3665" sha1="3mc9v810hmlrenyj9eesd53tdar92do" xml:space="preserve">{{Gedichten uit de wereldliteratuur}}
== William Blake ==
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/The Tyger|The Tyger]]

== Elizabeth Barrett Browning ==
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/How do I love thee?|How do I love thee?]]

== Lord Byron ==
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/Darkness|Darkness]]

== Geoffrey Chaucer ==
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/The Legend of Good Women|The Legend of Good Women]] 
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/Troilus and Criseyde|Troilus and Criseyde]]
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/Whan that Aprill with his shoures soote|Whan that Aprill with his shoures soote]]

== Emily Dickinson ==
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/I started early - took my dog|I started early - took my dog]] 

== John Donne ==
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/Death Be Not Proud|Death Be Not Proud]]
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/Holy Sonnets|Holy Sonnets]] 
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/The Flea|The Flea]]
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/To His Mistress Going to Bed|To His Mistress Going to Bed]]

== Robert Frost==
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/Stopping by Woods on a Snowy Evening|Stopping by Woods on a Snowy Evening]] 
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/The Road Not Taken|The Road Not Taken]] 

== ? Mary Elizabeth Frye ==
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/Do not stand at my grave and weep|Do not stand at my grave and weep]]

== William Langland ==
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/Piers Plowman|Piers Plowman]]

== Christopher Marlowe ==
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/Doctor Faustus, openingsregels|Not marching now in fields of Thrasymene]]
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/Was this the face that launch'd a thousand ships|Was this the face that launch'd a thousand ships]]

== John Milton ==
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/Paradise Lost|Paradise Lost]]
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/Best image of myself, and dearer half|Best image of myself, and dearer half]]

== Edgar Allan Poe ==
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/The Raven|The Raven]]

== Christina Rossetti ==
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/After Death|After Death]]

== William Shakespeare ==
=== Gedichten===
* [[Shakespeares sonnetten]] (apart wikibook)
** [[Gedichten uit de wereldliteratuur/Sonnet 18 (Shakespeare)|Sonnet 18]]
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/The Phoenix and the Turtle|The Phoenix and the Turtle]]

=== Toneel ===
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/Of comfort no man speak! Let's talk of graves, of worms, and epitaphs|Of comfort no man speak! Let's talk of graves, of worms, and epitaphs]]
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/O Romeo, Romeo! wherefore art thou Romeo?|O Romeo, Romeo! wherefore art thou Romeo?]]
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/To be or not to be|To be or not to be]]

== Dylan Thomas ==
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/Do not go gentle into that good night|Do not go gentle into that good night]] 

== Walt Whitman ==
* [[Amerikaanse literatuur/Leaves of Grass|Leaves of Grass]]

== William Wordsworth ==
* [[William Wordsworth/Lines Composed a few miles above Tintern Abbey|Lines Composed a few miles above Tintern Abbey]]
* [[William Wordsworth/The Prelude Or Growth of a Poet's Mind|The Prelude]]
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/O there is blessing in this gentle breeze|O there is blessing in this gentle breeze]]
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/The Prelude: The stealing of the boat|The Prelude: The stealing of the boat]]

[[Categorie:Engelse gedichten]]

== William Butler Yeats ==
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/The Song of Wandering Aengus|The Song of Wandering Aengus]]
{{Sub}}</text>
      <sha1>3mc9v810hmlrenyj9eesd53tdar92do</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maatschappijleer</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36109</id>
    <revision>
      <id>425258</id>
      <parentid>425163</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T13:22:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pbuddenberg</username>
        <id>15132</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Principes en begrippen */</comment>
      <origin>425258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17695" sha1="n48n0mb2m0inqpgp1qdhksar9onx72m" xml:space="preserve">{{Bi}}{{TOC rechts}}

= Lesmateriaal =

* [[Maatschappijleer/Referentiekader maatschappijleer | Referentiekader maatschappijleer]]
* [[Maatschappijleer/Toelichting maatschappijleer | Toelichting maatschappijleer]]
* [[Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer | Alfabetische woordenlijst maatschappijleer]]
* [[Maatschappijleer/Overzicht van politieke partijen | Overzicht van politieke partijen]]

= Principes en begrippen =

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|
[[Maatschappijleer/Afhankelijkheid | Afhankelijkheid ]] |
[[Maatschappijleer/Algemeen belang | Algemeen belang ]] |
[[Maatschappijleer/Autoritaire staten | Autoritaire staten ]] |
[[Maatschappijleer/Belang | Belang ]] |
[[Maatschappijleer/Cultuur | Cultuur ]] |
[[Maatschappijleer/Directe en indirecte democratie | Directe en indirecte democratie ]] |
[[Maatschappijleer/Dominante cultuur | Dominante cultuur ]] |
[[Maatschappijleer/Democratische rechtsstaat | Democratische rechtsstaat ]] |
[[Maatschappijleer/Gedragsregel | Gedragsregel ]] |
[[Maatschappijleer/Gezin | Gezin ]] |
[[Maatschappijleer/Kenmerken parlementaire democratie | Kenmerken parlementaire democratie ]] |
[[Maatschappijleer/Normen | Normen ]] |
[[Maatschappijleer/Rechtsstaat | Rechtsstaat ]] |
[[Maatschappijleer/Samenleving | Samenleving ]] |
[[Maatschappijleer/Sociale omgeving | Sociale omgeving ]] |
[[Maatschappijleer/Waarden | Waarden ]]
|}

* [[Maatschappijleer/Over maatschappijleer/De Nederlandse samenleving | De Nederlandse samenleving - in ontwikkeling]]
* [[Maatschappijleer/Over maatschappijleer/Maatschappelijke problemen | Maatschappelijke problemen - in ontwikkeling]]
* [[Maatschappijleer/Over maatschappijleer/Waarden, normen, belangen en macht | Waarden, normen, belangen en macht - in ontwikkeling]]
* [[Maatschappijleer/Over maatschappijleer/Informatie en betrouwbaarheid | Informatie en betrouwbaarheid - in ontwikkeling]]

= Presentatie en (beeld)materiaal =

* [[Maatschappijleer/Dia | Dia's ]]
* [[Maatschappijleer/Werkvorm | Werkvormen]]
* [[Maatschappijleer/Afbeeldingen | Afbeeldingen ]]
* [[Maatschappijleer/Videomateriaal | Videomateriaal ]]
* [[Maatschappijleer/Tabellen en grafieken | Tabellen en grafieken]]
* [[Maatschappijleer/Artikelen | Artikelen]]

[[Bestand:The peace palace in the Hague from a different perspective.jpg|thumb|upright=2|Vredespaleis Den Haag]]

= Lessen =

== mavo ==
* [[Maatschappijleer/Lessenserie 1 (mavo) | Lessenserie 1 (Thema's Maatschappijleer vmbo-kgt: Maatschappijleer, Jongeren &amp; Politiek)]]
* [[Maatschappijleer/Lessenserie 3 (mavo) | Lessenserie 3 (Thema's Maatschappijleer vmbo-kgt: Werk, Criminaliteit &amp; Relaties)]]
* [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 3 vmbo-kgt | Maatschappijleer 3 vmbo-kgt]]
* [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 4 vmbo-kgt | Maatschappijleer 4 vmbo-kgt]]

== havo/vwo ==
* [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 5 vwo | Maatschappijleer 5 vwo (Thema's Maatschappijleer vwo 2017)]]
* [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 3 havo | Maatschappijleer 3 havo - in ontwikkeling]]
* [[Maatschappijleer/Wat is maatschappijleer | Wat is maatschappijleer? - in ontwikkeling]]
* [[Maatschappijleer/Rechtsstaat | Rechtsstaat - in ontwikkeling]]
* [[Maatschappijleer/Parlementaire Democratie | Parlementaire Democratie - in ontwikkeling]]
* [[Maatschappijleer/Parlementaire democratie/Drie blokuren politiek: hoe vrij zijn we eigenlijk?| Drie blokuren politiek: hoe vrij zijn we eigenlijk?]]
* [[Maatschappijleer/Pluriforme Samenleving | Pluriforme Samenleving - in ontwikkeling]]
* [[Maatschappijleer/Verzorgingsstaat| Verzorgingsstaat - in ontwikkeling]]

==Lessen...==
...op basis van cijfermateriaal (of een onderzoekende werkvorm) 
* [[Maatschappijleer/De religieuze beleving van moslims in Nederland | De religieuze beleving van moslims in Nederland (2018)]]
* [[Maatschappijleer/Vegetarische rookworst | Vegetarische rookworst (2018) ]]
* [[Maatschappijleer/Het leesgedrag van Nederlanders | Het leesgedrag van Nederlanders (2018)]]
* [[Maatschappijleer/Democratie en expertise | Democratie en expertise (2018) ]] - in ontwikkeling
* [[Maatschappijleer/Voelt u zich wel eens onveilig? | Voelt u zich wel eens onveilig? (2017)]] - in ontwikkeling
* [[Maatschappijleer/Prestatiestress? | Prestatiestress? - in ontwikkeling]]
* [[Maatschappijleer/Even ademhalen | Even ademhalen - in ontwikkeling]]
* [[Maatschappijleer/Apofenie en de voorkeur van bevestiging | Apofenie en de voorkeur voor bevestiging - in ontwikkeling]]
* [[Maatschappijleer/Wat is er nodig om Nederlander te zijn? | Wat is er nodig om Nederlander te zijn? - in ontwikkeling]]

[[Bestand:Pen-writing.jpg|thumb]]

= Toetsing =

* [[Maatschappijleer/Toetsen bij maatschappijleer | Toetsing bij maatschappijleer ]]
* [[Maatschappijleer/Instaptoets mavo/havo/vwo | Instaptoets mavo/havo/vwo]]
* [[Maatschappijleer/Instaptoets bij Thema's Maatschappijleer havo/vwo | Instaptoets bij Thema's Maatschappijleer havo/vwo]]
* [[Maatschappijleer/Toetsing en vragen | Meerkeuzevragen ]]
* [[Maatschappijleer/Toets: Wereldwijd verbonden | Toets: Wereldwijd verbonden - in ontwikkeling ]]
* [[Maatschappijleer/Toets: Media | Toets: media - in ontwikkeling]]
* [[Maatschappijleer/Toets maatschappijleer en rechtsstaat 3 mavo/havo|Toets maatschappijleer en rechtsstaat 3 mavo/havo]]

= Onderwijs, doelen en vaardigheden =
* [[Maatschappijleer/Onderwijs en samenleving|Onderwijs en samenleving]]
* [[Maatschappijleer/Leerdoelen en lesdoelen|Leerdoelen en lesdoelen (incl. exameneisen)]]
* [[Maatschappijleer/Vaardigheden|Vaardigheden]]
* [[Maatschappijleer/Handboek vakdidactiek Maatschappijleer. - Ton olgers e.a.|Handboek Vakdidactiek Maatschappijleer]] | [[Maatschappijleer/Maatschappijleer hoofdzaak - Margarita Jeliazkova, Rob Hoppe, Gerard Ruijs, Broer van der Hoek, Ton Olgers|Maatschappijleer Hoofdzaak]]
* [[Maatschappijleer/Ebbens | Ebbens (Effectief leren &amp; Samenwerkend leren)]]
* [[Maatschappijleer/Het tienerbrein - Jelle Jolles|Het tienerbrein]] | [[Maatschappijleer/Onderwijs in tijden van digitalisering - Ad Verbrugge &amp; Jelle van Baardewijk (red.)|Onderwijs in tijden van digitalisering]] | [[Maatschappijleer/Van leertheorie naar onderwijspraktijk - Tjipke van der veen en Jos van der Wal | Van leertheorie naar onderwijspraktijk]]

== Onderzoek ==
* [[Maatschappijleer/Onderzoeksopzet|Onderzoeksopzet]]
* [[Maatschappijleer/Onderzoeksvragen|Onderzoeksvragen]]
* [[Maatschappijleer/Ontwikkeling|Ontwikkeling]]
* [[Maatschappijleer/Tuckbox|Tuckbox]]
* [[Maatschappijleer/Onderzoek/Bronnen|Bronnen]]
* [[Maatschappijleer/Cases|Cases]]

= Rechtsstaat =

* [[ Maatschappijleer/Rechtsstaat/Nederlandse Grondwet/De Grondwet toegelicht | De Grondwet toegelicht ]]
* [[ Maatschappijleer/Rechtsstaat/Geschiedenis van de rechtsstaat | Geschiedenis van de rechtsstaat - in ontwikkeling ]]

= Criminaliteit =

* [[ Maatschappijleer/Criminaliteit/Waarom worden mensen crimineel? | Waarom worden mensen crimineel? ]]

= (Parlementaire) democratie =
* [[ Maatschappijleer/Parlementaire democratie/Politiek en democratie | Politiek en democratie ]]
* [[ Maatschappijleer/Sociale voorwaardenmodel | Sociale voorwaardenmodel ]]

= Politiek =

* [[Maatschappijleer/Ons stipje op de waereldkaart - Piet de Rooy| Samenvatting van: Ons stipje op de waereldkaart - Piet de Rooy]]
* [[Maatschappijleer/Politiek en politocologie - Edwin Woerdman| Woerdman, E. (2009). &lt;i&gt;Politiek en politicologie (3e ed.).&lt;/i&gt;. Groningen/Houten, Nederland: Noordhoff.]]
* [[Maatschappijleer/Nepparlement?: een pleidooi voor politiek hokjesdenken - Armen Hakhverdian en Wouter Schakel| Hakhverdian, A. &amp; Schakel, W. (2017). &lt;i&gt;Nepparlement?: een pleidooi voor politiek hokjesdenken&lt;/i&gt;. Amsterdam University Press B.V.]]
* [[Maatschappijleer/Ik brul, dus ik ben: denkers over populisme - Peter Wieringa| Wieringa, P (2017). &lt;i&gt;Ik brul, dus ik ben: denkers over populisme&lt;/i&gt;. Boom Uitgevers Amsterdam.]]
* [[Maatschappijleer/Elementaire Deeltjes 51: Populisme - Cas Mudde &amp; Cristóbal Rovira Kaltwasser|Mudde, C. &amp; Rovira Kaltwasser, C. (2017). &lt;i&gt;Elementaire Deeltjes 51: Populisme&lt;/i&gt;. Amsterdam University Press B.V.]]
* [[Maatschappijleer/'Verwarde tijden!’ die om richting vragen - Sybrand Buma|Buma, S. (2017). &lt;i&gt;'Verwarde tijden!’ die om richting vragen&lt;/i&gt;. HJ Schoo-lezing.]]
* [[Maatschappijleer/Niet de Kiezer is gek - Tom van der Meer|Meer, T., van der (2017). &lt;i&gt;Niet de kiezer is gek&lt;/i&gt;. Uitgeverij Unieboek|Het Spectrum bv, Houten]]
* [[Maatschappijleer/Democratie: ideaal en weerbarstige werkelijkheid - Jan de Kievid|Kievid, J., de (2012). &lt;i&gt;Democratie: ideaal en weerbarstige werkelijkheid&lt;/i&gt;. HooibergHaasbeek, Meppel]]
* [[Maatschappijleer/Openbaar Bestuur. Beleid, organisatie en politiek - M. A. P. Bovens e.a.|P‘t Hart, M. J. W., &amp; van Twist, M. J. W. (2012). &lt;i&gt;Openbaar Bestuur. Beleid, organisatie en politiek&lt;/i&gt;. Wolters Kluwer Nederland B.V.]]

= Macht en zeggenschap =

* [[Maatschappijleer/Compartimenten van vernietiging - Abram de Swaan | Compartimenten van vernietiging - Abram de Swaan]]

= Lokaal bestuur =
* [[Maatschappijleer/Lokaal bestuur|Lokaal Bestuur]]

= Pluriforme samenleving =
* [[Maatschappijleer/Pluriforme Samenleving | Overzicht]]
* [[Maatschappijleer/Begrippenkaarten/Pluriforme Samenleving | Begrippenkaartjes]]
* [[Maatschappijleer/Basisbegrippen maatschappijleer/Begrippen pluriforme samenleving | Basisbegrippen]]
* [[Maatschappijleer/Dia/Pluriforme samenleving | Dia's]]
* [[Maatschappijleer/Referentiekader maatschappijleer/Pluriforme samenleving | Referentiekader]]
* [[Maatschappijleer/Verschillende cultuurgroepen | Verschillende cultuurgroepen - in ontwikkeling]]
* Voor 5 VWO:
** [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 5 vwo/Pluriforme samenleving I | Deel I]]
** [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 5 vwo/Pluriforme samenleving II | Deel II]]
** [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 5 vwo/Pluriforme samenleving II | Deel III]]

= Cultuur en socialisatie =
* [[Maatschappijleer/Kijken naar samenlevingen | Kijken naar samenlevingen - in ontwikkeling]]
* [[Maatschappijleer/Betoog kijken naar samenlevingen | Betoog kijken naar samenlevingen]]
* [[Wereldreligies | Wereldreligies]]
* [[Religie en het cultuurdilemma | Religie en het cultuurdilemma]]
* [[Maatschappijleer/Aangeboren of aangeleerd? | Aangeboren of aangeleerd? - in ontwikkeling]]

= Ethiek =

* [[Maatschappijleer/Ethiek|Ethiek]]
* [[Maatschappijleer/Ethiek in praktijk - Bolt &amp; Verweij|Bolt, L. L. E., Verweij, M. F., &amp; Delden, J. J. M. van (2010). &lt;i&gt;Ethiek in praktijk&lt;/i&gt; (3e ed.). Assen, Nederland: Koninklijke van Gorcum B.V.]]
* [[Maatschappijleer/Het goede leven - Fernando Savater|Savater, F. (2010). &lt;i&gt;Het goede leven&lt;/i&gt; (9e ed.). Utrecht, Nederland: Erven J. Bijleveld.]]

= Verzorgingsstaat =
* [[Maatschappijleer/Verzorgingsstaat/De Nederlandse verzorgingsstaat vanaf WOII | De Nederlandse verzorgingsstaat vanaf WOII]]
* [[Maatschappijleer/Verzorgingsstaat/Geschiedenis sociale wetgeving | Geschiedenis sociale wetgeving]]
* [[Maatschappijleer/Verzorgingsstaat/Samenvatting van Elementaire deeltjes 39: De Verzorgingsstaat |Samenvatting van Elementaire deeltjes 39: De Verzorgingsstaat]]
* [[Maatschappijleer/Verzorgingsstaat/Samenvatting van het hoofdstuk Verzorgingsstaat uit Thema's Maatschappijleer VWO 2012 |Samenvatting van het hoofdstuk Verzorgingsstaat uit Thema's Maatschappijleer VWO 2012]]
* [[Maatschappijleer/Verzorgingsstaat/Het land van beloften | Samenvatting van Het land van beloften (Flip de Kam)]]

= Werk (arbeid) =

[[Bestand:'On the land - ploughing', Archibald Standish-Hartrick, 1917 (18172517112).jpg|thumb]]

* [[Maatschappijleer/Werk/Maatschappelijke ladder | Maatschappelijke ladder]]
* [[Maatschappijleer/Piramide van Maslow | Piramide van Maslow]]
* [[Maatschappijleer/Werk/Arbeid, bedrijf en maatschappij | Mok, A. L. (2011). &lt;i&gt;Arbeid, bedrijf en maatschappij&lt;/i&gt; (6e ed.). Groningen/Houten, Nederland: Noordhoff.]]

= Massamedia =
* [[Maatschappijleer/Massamedia/Communicatiekaart van Nederland|Communicatiekaart van Nederland]]
* [[Maatschappijleer/Massamedia/Media en publiek|Media en publiek]]

= Burgerschap (mbo) =
* [[Maatschappijleer/Burgerschap in het onderwijs | Burgerschap in het onderwijs]]
* [[Maatschappijleer/Onderwijsvisie | Onderwijsvisie]]
* [[Maatschappijleer/De sociaal maatschappelijke dimensie | De sociaal maatschappelijke dimensie]]

= Mens en maatschappij (onderbouw vo) =

* [[Maatschappijleer/Mens en maatschappij | Mens en maatschappij]]
* [[Maatschappijleer/Mens en maatschappij/Schooltaalwoorden | Schooltaalwoorden]]
* [[Mens en maatschappij/Flashcards | Flitskaarten Mens en maatschappij]]
* [[Mens en maatschappij/Wereldreligies|Wereldreligies]]
* [[Mens en maatschappij/Aardrijkskunde | Aardrijkskunde]]

= Overige samenvattingen =

* [[Maatschappijleer/De mensenmaatschappij - Abram de Swaan| De mensenmaatschappij - Abram de Swaan]]
* [[Maatschappijleer/Economie de gebruiksaanwijzing - Ha-Joon Chang| Chang, H. (2014). &lt;i&gt;Economie. De gebruiksaanwijzing &lt;/i&gt;. Amsterdam, Nederland: Nieuw Amsterdam.]]
* [[Maatschappijleer/Samenlevingen, Inleiding in de sociologie - Nico Wilterdink &amp; Bart van Heerikhuizen | Samenvatting Samenlevingen, Inleiding in de sociologie - Nico Wilterdink &amp; Bart van Heerikhuizen]]

= Begrippenlijsten =

* [[Maatschappijleer/Basisbegrippen maatschappij voortgezet onderwijs|Basisbegrippen maatschappij voortgezet onderwijs]]
* [[Maatschappijleer/Basisbegrippen maatschappijleer|Basisbegrippen maatschappijleer]]
: [[Maatschappijleer/Basisbegrippen maatschappijleer/Begrippen wat is maatschappijleer? | Begrippen wat is maatschappijleer?]]
: [[Maatschappijleer/Basisbegrippen maatschappijleer/Begrippen rechtsstaat |Begrippen rechtsstaat]]
: [[Maatschappijleer/Basisbegrippen maatschappijleer/Begrippen verzorgingsstaat |Begrippen verzorgingsstaat]]

* [[Maatschappijleer/Kennisbasisbegrippen |Kennisbasisbegrippen]]
: [[Maatschappijleer/Kennisbasisbegrippen#Thema 1: Sociale wetenschappen en de benaderingswijzen | Thema 1: Sociale wetenschappen en de benaderingswijzen]]
: [[Maatschappijleer/Kennisbasisbegrippen#Thema 2: Politiek, rechtsstaat en democratisch burgerschap | Thema 2: Politiek, rechtsstaat en democratisch burgerschap]]
: [[Maatschappijleer/Kennisbasisbegrippen#Thema 3: Massamedia en –communicatie | Thema 3: Massamedia en –communicatie]]
: [[Maatschappijleer/Kennisbasisbegrippen#Thema 4: Criminaliteit en veiligheid | Thema 4: Criminaliteit en veiligheid]]
: [[Maatschappijleer/Kennisbasisbegrippen#Thema 5: Arbeid en verzorgingsstaat | Thema 5: Arbeid en verzorgingsstaat]]
: [[Maatschappijleer/Kennisbasisbegrippen#Thema 6: Pluriforme samenleving | Thema 6: Pluriforme samenleving]]
: [[Maatschappijleer/Kennisbasisbegrippen#Thema 7: Cultuur en socialisatie | Thema 7: Cultuur en socialisatie]]
: [[Maatschappijleer/Kennisbasisbegrippen#Thema 8: Mondiale vraagstukken | Thema 8: Mondiale vraagstukken]]

* [[Maatschappijleer/Basisbegrippen maatschappij mavo/havo/vwo|Basisbegrippen maatschappij mavo/havo/vwo]]

= Opdrachten =

* [[Maatschappijleer/Profielwerkstuk | Profielwerkstuk ]]
* [[Maatschappijleer/Opdrachten maatschappijleer/Samenvatten Thema's Maatschappijleer | Samenvatten Thema's Maatschappijleer ]]
* [[Maatschappijleer/Opdrachten maatschappijleer/Miniatuurtekening | Miniatuurtekening ]]
* [[Maatschappijleer/Werkstuk naar aanleiding van een lessenserie | Werkstuk naar aanleiding van een lessenserie (periodeschrift) ]]
* [[Maatschappijleer/Oprichting politieke partij | Oprichting politieke partij ]]
* [[Maatschappijleer/Schrijfplan betoog over macht | Schrijfplan betoog over macht (incl. beoordelingsmodel) ]]
* [[Maatschappijleer/Schrijfplan Levensbeschouwing | Schrijfplan Levensbeschouwing ]]
* [[Maatschappijleer/Schrijfplan Levensbeschouwing (kort)| Schrijfplan Levensbeschouwing (kort)]]
* [[Maatschappijleer/Schrijfplan Appen op de fiets?| Schrijfplan Appen op de fiets?]]
* [[Maatschappijleer/Schrijfplan Feiten en fabels over eten | Schrijfplan Feiten en fabels over eten]]
* [[Maatschappijleer/Mijn toekomst | Mijn toekomst]]
* [[Maatschappijleer/Op een onbewoond eiland | Op een onbewoond eiland]]
* [[Maatschappijleer/Factsheet | Factsheet]]
* [[Maatschappijleer/Tinycards | Tinycards]]
* [[Maatschappijleer/Betoog over het Chinese sociaal kredietsysteem | Betoog over het Chinese sociaal kredietsysteem]]
* [[Maatschappijleer/Betoog: de beste straf | Betoog: de beste straf]]
* [[Maatschappijleer/Artikel schrijven voor wikijunior | Artikel schrijven voor wikijunior]]
* [[Maatschappijleer/Werkboek maken voor de brugklas | Werkboek maken voor de brugklas]]
* [[Maatschappijleer/Brochure over een onderwerp | Brochure over een onderwerp]]
* [[Maatschappijleer/Alternatieve toets maatschappijleer en rechtsstaat | Alternatieve toets maatschappijleer en rechtsstaat]]
* [[Maatschappijleer/Publicatie over een onderwerp | Publicatie over een onderwerp]]

= Links =

* https://www.expertisecentrum-maatschappijleer.nl/
* https://www.prodemos.nl/
* https://derdekamer.nl/
* https://histoforum.net/toetsmateriaaltijdvakken/
* https://www.wbs.nl/
* https://www.weetmeer.nl/2012/11/politieke-landkaart-2012/
* https://www.sevendays.nl/
* https://froot.nl/posttype/froot/de-raarste-feitjes-over-china-op-een-reitje/
* https://www.mediawijzer.net/de-beste-filmpjes-over-beeldvorming-in-de-media/
* [https://www.examenblad.nl/examenstof/syllabus-2018-maatschappijkunde/2018/vmbo-tl/f=/maatschappijkunde_vmbo_2018_versie_2.pdf Syllabus maatschappijkunde 2018 vmbo tl]
* [https://nl.wikibooks.org/wiki/Samenwerkend_leren Samenwerkend leren]
* [https://www.datagraver.com Datagraver]
* [[Biologie/Schooltaalwoorden|Schooltaalwoorden Biologie]]
* [https://maatschappijleer.reneecools.nl/ https://maatschappijleer.reneecools.nl/]

{{Boek}}
{{Fase|2}}</text>
      <sha1>n48n0mb2m0inqpgp1qdhksar9onx72m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425265</id>
      <parentid>425258</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T16:21:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pbuddenberg</username>
        <id>15132</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>425265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17781" sha1="mycxg5ke2t45qawi3f0zaxf863v6gw6" xml:space="preserve">{{Bi}}{{TOC rechts}}

= Lesmateriaal =

* [[Maatschappijleer/Referentiekader maatschappijleer | Referentiekader maatschappijleer]]
* [[Maatschappijleer/Toelichting maatschappijleer | Toelichting maatschappijleer]]
* [[Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer | Alfabetische woordenlijst maatschappijleer]]
* [[Maatschappijleer/Overzicht van politieke partijen | Overzicht van politieke partijen]]

= Principes en begrippen =

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|
[[Maatschappijleer/Afhankelijkheid | Afhankelijkheid ]] |
[[Maatschappijleer/Algemeen belang | Algemeen belang ]] |
[[Maatschappijleer/Autoritaire staten | Autoritaire staten ]] |
[[Maatschappijleer/Belang | Belang ]] |
[[Maatschappijleer/Cultuur | Cultuur ]] |
[[Maatschappijleer/Cultuurdimensies van Hofstede | Cultuurdimensies van Hofstede ]] |
[[Maatschappijleer/Directe en indirecte democratie | Directe en indirecte democratie ]] |
[[Maatschappijleer/Dominante cultuur | Dominante cultuur ]] |
[[Maatschappijleer/Democratische rechtsstaat | Democratische rechtsstaat ]] |
[[Maatschappijleer/Gedragsregel | Gedragsregel ]] |
[[Maatschappijleer/Gezin | Gezin ]] |
[[Maatschappijleer/Kenmerken parlementaire democratie | Kenmerken parlementaire democratie ]] |
[[Maatschappijleer/Normen | Normen ]] |
[[Maatschappijleer/Rechtsstaat | Rechtsstaat ]] |
[[Maatschappijleer/Samenleving | Samenleving ]] |
[[Maatschappijleer/Sociale omgeving | Sociale omgeving ]] |
[[Maatschappijleer/Waarden | Waarden ]]
|}

* [[Maatschappijleer/Over maatschappijleer/De Nederlandse samenleving | De Nederlandse samenleving - in ontwikkeling]]
* [[Maatschappijleer/Over maatschappijleer/Maatschappelijke problemen | Maatschappelijke problemen - in ontwikkeling]]
* [[Maatschappijleer/Over maatschappijleer/Waarden, normen, belangen en macht | Waarden, normen, belangen en macht - in ontwikkeling]]
* [[Maatschappijleer/Over maatschappijleer/Informatie en betrouwbaarheid | Informatie en betrouwbaarheid - in ontwikkeling]]

= Presentatie en (beeld)materiaal =

* [[Maatschappijleer/Dia | Dia's ]]
* [[Maatschappijleer/Werkvorm | Werkvormen]]
* [[Maatschappijleer/Afbeeldingen | Afbeeldingen ]]
* [[Maatschappijleer/Videomateriaal | Videomateriaal ]]
* [[Maatschappijleer/Tabellen en grafieken | Tabellen en grafieken]]
* [[Maatschappijleer/Artikelen | Artikelen]]

[[Bestand:The peace palace in the Hague from a different perspective.jpg|thumb|upright=2|Vredespaleis Den Haag]]

= Lessen =

== mavo ==
* [[Maatschappijleer/Lessenserie 1 (mavo) | Lessenserie 1 (Thema's Maatschappijleer vmbo-kgt: Maatschappijleer, Jongeren &amp; Politiek)]]
* [[Maatschappijleer/Lessenserie 3 (mavo) | Lessenserie 3 (Thema's Maatschappijleer vmbo-kgt: Werk, Criminaliteit &amp; Relaties)]]
* [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 3 vmbo-kgt | Maatschappijleer 3 vmbo-kgt]]
* [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 4 vmbo-kgt | Maatschappijleer 4 vmbo-kgt]]

== havo/vwo ==
* [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 5 vwo | Maatschappijleer 5 vwo (Thema's Maatschappijleer vwo 2017)]]
* [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 3 havo | Maatschappijleer 3 havo - in ontwikkeling]]
* [[Maatschappijleer/Wat is maatschappijleer | Wat is maatschappijleer? - in ontwikkeling]]
* [[Maatschappijleer/Rechtsstaat | Rechtsstaat - in ontwikkeling]]
* [[Maatschappijleer/Parlementaire Democratie | Parlementaire Democratie - in ontwikkeling]]
* [[Maatschappijleer/Parlementaire democratie/Drie blokuren politiek: hoe vrij zijn we eigenlijk?| Drie blokuren politiek: hoe vrij zijn we eigenlijk?]]
* [[Maatschappijleer/Pluriforme Samenleving | Pluriforme Samenleving - in ontwikkeling]]
* [[Maatschappijleer/Verzorgingsstaat| Verzorgingsstaat - in ontwikkeling]]

==Lessen...==
...op basis van cijfermateriaal (of een onderzoekende werkvorm) 
* [[Maatschappijleer/De religieuze beleving van moslims in Nederland | De religieuze beleving van moslims in Nederland (2018)]]
* [[Maatschappijleer/Vegetarische rookworst | Vegetarische rookworst (2018) ]]
* [[Maatschappijleer/Het leesgedrag van Nederlanders | Het leesgedrag van Nederlanders (2018)]]
* [[Maatschappijleer/Democratie en expertise | Democratie en expertise (2018) ]] - in ontwikkeling
* [[Maatschappijleer/Voelt u zich wel eens onveilig? | Voelt u zich wel eens onveilig? (2017)]] - in ontwikkeling
* [[Maatschappijleer/Prestatiestress? | Prestatiestress? - in ontwikkeling]]
* [[Maatschappijleer/Even ademhalen | Even ademhalen - in ontwikkeling]]
* [[Maatschappijleer/Apofenie en de voorkeur van bevestiging | Apofenie en de voorkeur voor bevestiging - in ontwikkeling]]
* [[Maatschappijleer/Wat is er nodig om Nederlander te zijn? | Wat is er nodig om Nederlander te zijn? - in ontwikkeling]]

[[Bestand:Pen-writing.jpg|thumb]]

= Toetsing =

* [[Maatschappijleer/Toetsen bij maatschappijleer | Toetsing bij maatschappijleer ]]
* [[Maatschappijleer/Instaptoets mavo/havo/vwo | Instaptoets mavo/havo/vwo]]
* [[Maatschappijleer/Instaptoets bij Thema's Maatschappijleer havo/vwo | Instaptoets bij Thema's Maatschappijleer havo/vwo]]
* [[Maatschappijleer/Toetsing en vragen | Meerkeuzevragen ]]
* [[Maatschappijleer/Toets: Wereldwijd verbonden | Toets: Wereldwijd verbonden - in ontwikkeling ]]
* [[Maatschappijleer/Toets: Media | Toets: media - in ontwikkeling]]
* [[Maatschappijleer/Toets maatschappijleer en rechtsstaat 3 mavo/havo|Toets maatschappijleer en rechtsstaat 3 mavo/havo]]

= Onderwijs, doelen en vaardigheden =
* [[Maatschappijleer/Onderwijs en samenleving|Onderwijs en samenleving]]
* [[Maatschappijleer/Leerdoelen en lesdoelen|Leerdoelen en lesdoelen (incl. exameneisen)]]
* [[Maatschappijleer/Vaardigheden|Vaardigheden]]
* [[Maatschappijleer/Handboek vakdidactiek Maatschappijleer. - Ton olgers e.a.|Handboek Vakdidactiek Maatschappijleer]] | [[Maatschappijleer/Maatschappijleer hoofdzaak - Margarita Jeliazkova, Rob Hoppe, Gerard Ruijs, Broer van der Hoek, Ton Olgers|Maatschappijleer Hoofdzaak]]
* [[Maatschappijleer/Ebbens | Ebbens (Effectief leren &amp; Samenwerkend leren)]]
* [[Maatschappijleer/Het tienerbrein - Jelle Jolles|Het tienerbrein]] | [[Maatschappijleer/Onderwijs in tijden van digitalisering - Ad Verbrugge &amp; Jelle van Baardewijk (red.)|Onderwijs in tijden van digitalisering]] | [[Maatschappijleer/Van leertheorie naar onderwijspraktijk - Tjipke van der veen en Jos van der Wal | Van leertheorie naar onderwijspraktijk]]

== Onderzoek ==
* [[Maatschappijleer/Onderzoeksopzet|Onderzoeksopzet]]
* [[Maatschappijleer/Onderzoeksvragen|Onderzoeksvragen]]
* [[Maatschappijleer/Ontwikkeling|Ontwikkeling]]
* [[Maatschappijleer/Tuckbox|Tuckbox]]
* [[Maatschappijleer/Onderzoek/Bronnen|Bronnen]]
* [[Maatschappijleer/Cases|Cases]]

= Rechtsstaat =

* [[ Maatschappijleer/Rechtsstaat/Nederlandse Grondwet/De Grondwet toegelicht | De Grondwet toegelicht ]]
* [[ Maatschappijleer/Rechtsstaat/Geschiedenis van de rechtsstaat | Geschiedenis van de rechtsstaat - in ontwikkeling ]]

= Criminaliteit =

* [[ Maatschappijleer/Criminaliteit/Waarom worden mensen crimineel? | Waarom worden mensen crimineel? ]]

= (Parlementaire) democratie =
* [[ Maatschappijleer/Parlementaire democratie/Politiek en democratie | Politiek en democratie ]]
* [[ Maatschappijleer/Sociale voorwaardenmodel | Sociale voorwaardenmodel ]]

= Politiek =

* [[Maatschappijleer/Ons stipje op de waereldkaart - Piet de Rooy| Samenvatting van: Ons stipje op de waereldkaart - Piet de Rooy]]
* [[Maatschappijleer/Politiek en politocologie - Edwin Woerdman| Woerdman, E. (2009). &lt;i&gt;Politiek en politicologie (3e ed.).&lt;/i&gt;. Groningen/Houten, Nederland: Noordhoff.]]
* [[Maatschappijleer/Nepparlement?: een pleidooi voor politiek hokjesdenken - Armen Hakhverdian en Wouter Schakel| Hakhverdian, A. &amp; Schakel, W. (2017). &lt;i&gt;Nepparlement?: een pleidooi voor politiek hokjesdenken&lt;/i&gt;. Amsterdam University Press B.V.]]
* [[Maatschappijleer/Ik brul, dus ik ben: denkers over populisme - Peter Wieringa| Wieringa, P (2017). &lt;i&gt;Ik brul, dus ik ben: denkers over populisme&lt;/i&gt;. Boom Uitgevers Amsterdam.]]
* [[Maatschappijleer/Elementaire Deeltjes 51: Populisme - Cas Mudde &amp; Cristóbal Rovira Kaltwasser|Mudde, C. &amp; Rovira Kaltwasser, C. (2017). &lt;i&gt;Elementaire Deeltjes 51: Populisme&lt;/i&gt;. Amsterdam University Press B.V.]]
* [[Maatschappijleer/'Verwarde tijden!’ die om richting vragen - Sybrand Buma|Buma, S. (2017). &lt;i&gt;'Verwarde tijden!’ die om richting vragen&lt;/i&gt;. HJ Schoo-lezing.]]
* [[Maatschappijleer/Niet de Kiezer is gek - Tom van der Meer|Meer, T., van der (2017). &lt;i&gt;Niet de kiezer is gek&lt;/i&gt;. Uitgeverij Unieboek|Het Spectrum bv, Houten]]
* [[Maatschappijleer/Democratie: ideaal en weerbarstige werkelijkheid - Jan de Kievid|Kievid, J., de (2012). &lt;i&gt;Democratie: ideaal en weerbarstige werkelijkheid&lt;/i&gt;. HooibergHaasbeek, Meppel]]
* [[Maatschappijleer/Openbaar Bestuur. Beleid, organisatie en politiek - M. A. P. Bovens e.a.|P‘t Hart, M. J. W., &amp; van Twist, M. J. W. (2012). &lt;i&gt;Openbaar Bestuur. Beleid, organisatie en politiek&lt;/i&gt;. Wolters Kluwer Nederland B.V.]]

= Macht en zeggenschap =

* [[Maatschappijleer/Compartimenten van vernietiging - Abram de Swaan | Compartimenten van vernietiging - Abram de Swaan]]

= Lokaal bestuur =
* [[Maatschappijleer/Lokaal bestuur|Lokaal Bestuur]]

= Pluriforme samenleving =
* [[Maatschappijleer/Pluriforme Samenleving | Overzicht]]
* [[Maatschappijleer/Begrippenkaarten/Pluriforme Samenleving | Begrippenkaartjes]]
* [[Maatschappijleer/Basisbegrippen maatschappijleer/Begrippen pluriforme samenleving | Basisbegrippen]]
* [[Maatschappijleer/Dia/Pluriforme samenleving | Dia's]]
* [[Maatschappijleer/Referentiekader maatschappijleer/Pluriforme samenleving | Referentiekader]]
* [[Maatschappijleer/Verschillende cultuurgroepen | Verschillende cultuurgroepen - in ontwikkeling]]
* Voor 5 VWO:
** [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 5 vwo/Pluriforme samenleving I | Deel I]]
** [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 5 vwo/Pluriforme samenleving II | Deel II]]
** [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 5 vwo/Pluriforme samenleving II | Deel III]]

= Cultuur en socialisatie =
* [[Maatschappijleer/Kijken naar samenlevingen | Kijken naar samenlevingen - in ontwikkeling]]
* [[Maatschappijleer/Betoog kijken naar samenlevingen | Betoog kijken naar samenlevingen]]
* [[Wereldreligies | Wereldreligies]]
* [[Religie en het cultuurdilemma | Religie en het cultuurdilemma]]
* [[Maatschappijleer/Aangeboren of aangeleerd? | Aangeboren of aangeleerd? - in ontwikkeling]]

= Ethiek =

* [[Maatschappijleer/Ethiek|Ethiek]]
* [[Maatschappijleer/Ethiek in praktijk - Bolt &amp; Verweij|Bolt, L. L. E., Verweij, M. F., &amp; Delden, J. J. M. van (2010). &lt;i&gt;Ethiek in praktijk&lt;/i&gt; (3e ed.). Assen, Nederland: Koninklijke van Gorcum B.V.]]
* [[Maatschappijleer/Het goede leven - Fernando Savater|Savater, F. (2010). &lt;i&gt;Het goede leven&lt;/i&gt; (9e ed.). Utrecht, Nederland: Erven J. Bijleveld.]]

= Verzorgingsstaat =
* [[Maatschappijleer/Verzorgingsstaat/De Nederlandse verzorgingsstaat vanaf WOII | De Nederlandse verzorgingsstaat vanaf WOII]]
* [[Maatschappijleer/Verzorgingsstaat/Geschiedenis sociale wetgeving | Geschiedenis sociale wetgeving]]
* [[Maatschappijleer/Verzorgingsstaat/Samenvatting van Elementaire deeltjes 39: De Verzorgingsstaat |Samenvatting van Elementaire deeltjes 39: De Verzorgingsstaat]]
* [[Maatschappijleer/Verzorgingsstaat/Samenvatting van het hoofdstuk Verzorgingsstaat uit Thema's Maatschappijleer VWO 2012 |Samenvatting van het hoofdstuk Verzorgingsstaat uit Thema's Maatschappijleer VWO 2012]]
* [[Maatschappijleer/Verzorgingsstaat/Het land van beloften | Samenvatting van Het land van beloften (Flip de Kam)]]

= Werk (arbeid) =

[[Bestand:'On the land - ploughing', Archibald Standish-Hartrick, 1917 (18172517112).jpg|thumb]]

* [[Maatschappijleer/Werk/Maatschappelijke ladder | Maatschappelijke ladder]]
* [[Maatschappijleer/Piramide van Maslow | Piramide van Maslow]]
* [[Maatschappijleer/Werk/Arbeid, bedrijf en maatschappij | Mok, A. L. (2011). &lt;i&gt;Arbeid, bedrijf en maatschappij&lt;/i&gt; (6e ed.). Groningen/Houten, Nederland: Noordhoff.]]

= Massamedia =
* [[Maatschappijleer/Massamedia/Communicatiekaart van Nederland|Communicatiekaart van Nederland]]
* [[Maatschappijleer/Massamedia/Media en publiek|Media en publiek]]

= Burgerschap (mbo) =
* [[Maatschappijleer/Burgerschap in het onderwijs | Burgerschap in het onderwijs]]
* [[Maatschappijleer/Onderwijsvisie | Onderwijsvisie]]
* [[Maatschappijleer/De sociaal maatschappelijke dimensie | De sociaal maatschappelijke dimensie]]

= Mens en maatschappij (onderbouw vo) =

* [[Maatschappijleer/Mens en maatschappij | Mens en maatschappij]]
* [[Maatschappijleer/Mens en maatschappij/Schooltaalwoorden | Schooltaalwoorden]]
* [[Mens en maatschappij/Flashcards | Flitskaarten Mens en maatschappij]]
* [[Mens en maatschappij/Wereldreligies|Wereldreligies]]
* [[Mens en maatschappij/Aardrijkskunde | Aardrijkskunde]]

= Overige samenvattingen =

* [[Maatschappijleer/De mensenmaatschappij - Abram de Swaan| De mensenmaatschappij - Abram de Swaan]]
* [[Maatschappijleer/Economie de gebruiksaanwijzing - Ha-Joon Chang| Chang, H. (2014). &lt;i&gt;Economie. De gebruiksaanwijzing &lt;/i&gt;. Amsterdam, Nederland: Nieuw Amsterdam.]]
* [[Maatschappijleer/Samenlevingen, Inleiding in de sociologie - Nico Wilterdink &amp; Bart van Heerikhuizen | Samenvatting Samenlevingen, Inleiding in de sociologie - Nico Wilterdink &amp; Bart van Heerikhuizen]]

= Begrippenlijsten =

* [[Maatschappijleer/Basisbegrippen maatschappij voortgezet onderwijs|Basisbegrippen maatschappij voortgezet onderwijs]]
* [[Maatschappijleer/Basisbegrippen maatschappijleer|Basisbegrippen maatschappijleer]]
: [[Maatschappijleer/Basisbegrippen maatschappijleer/Begrippen wat is maatschappijleer? | Begrippen wat is maatschappijleer?]]
: [[Maatschappijleer/Basisbegrippen maatschappijleer/Begrippen rechtsstaat |Begrippen rechtsstaat]]
: [[Maatschappijleer/Basisbegrippen maatschappijleer/Begrippen verzorgingsstaat |Begrippen verzorgingsstaat]]

* [[Maatschappijleer/Kennisbasisbegrippen |Kennisbasisbegrippen]]
: [[Maatschappijleer/Kennisbasisbegrippen#Thema 1: Sociale wetenschappen en de benaderingswijzen | Thema 1: Sociale wetenschappen en de benaderingswijzen]]
: [[Maatschappijleer/Kennisbasisbegrippen#Thema 2: Politiek, rechtsstaat en democratisch burgerschap | Thema 2: Politiek, rechtsstaat en democratisch burgerschap]]
: [[Maatschappijleer/Kennisbasisbegrippen#Thema 3: Massamedia en –communicatie | Thema 3: Massamedia en –communicatie]]
: [[Maatschappijleer/Kennisbasisbegrippen#Thema 4: Criminaliteit en veiligheid | Thema 4: Criminaliteit en veiligheid]]
: [[Maatschappijleer/Kennisbasisbegrippen#Thema 5: Arbeid en verzorgingsstaat | Thema 5: Arbeid en verzorgingsstaat]]
: [[Maatschappijleer/Kennisbasisbegrippen#Thema 6: Pluriforme samenleving | Thema 6: Pluriforme samenleving]]
: [[Maatschappijleer/Kennisbasisbegrippen#Thema 7: Cultuur en socialisatie | Thema 7: Cultuur en socialisatie]]
: [[Maatschappijleer/Kennisbasisbegrippen#Thema 8: Mondiale vraagstukken | Thema 8: Mondiale vraagstukken]]

* [[Maatschappijleer/Basisbegrippen maatschappij mavo/havo/vwo|Basisbegrippen maatschappij mavo/havo/vwo]]

= Opdrachten =

* [[Maatschappijleer/Profielwerkstuk | Profielwerkstuk ]]
* [[Maatschappijleer/Opdrachten maatschappijleer/Samenvatten Thema's Maatschappijleer | Samenvatten Thema's Maatschappijleer ]]
* [[Maatschappijleer/Opdrachten maatschappijleer/Miniatuurtekening | Miniatuurtekening ]]
* [[Maatschappijleer/Werkstuk naar aanleiding van een lessenserie | Werkstuk naar aanleiding van een lessenserie (periodeschrift) ]]
* [[Maatschappijleer/Oprichting politieke partij | Oprichting politieke partij ]]
* [[Maatschappijleer/Schrijfplan betoog over macht | Schrijfplan betoog over macht (incl. beoordelingsmodel) ]]
* [[Maatschappijleer/Schrijfplan Levensbeschouwing | Schrijfplan Levensbeschouwing ]]
* [[Maatschappijleer/Schrijfplan Levensbeschouwing (kort)| Schrijfplan Levensbeschouwing (kort)]]
* [[Maatschappijleer/Schrijfplan Appen op de fiets?| Schrijfplan Appen op de fiets?]]
* [[Maatschappijleer/Schrijfplan Feiten en fabels over eten | Schrijfplan Feiten en fabels over eten]]
* [[Maatschappijleer/Mijn toekomst | Mijn toekomst]]
* [[Maatschappijleer/Op een onbewoond eiland | Op een onbewoond eiland]]
* [[Maatschappijleer/Factsheet | Factsheet]]
* [[Maatschappijleer/Tinycards | Tinycards]]
* [[Maatschappijleer/Betoog over het Chinese sociaal kredietsysteem | Betoog over het Chinese sociaal kredietsysteem]]
* [[Maatschappijleer/Betoog: de beste straf | Betoog: de beste straf]]
* [[Maatschappijleer/Artikel schrijven voor wikijunior | Artikel schrijven voor wikijunior]]
* [[Maatschappijleer/Werkboek maken voor de brugklas | Werkboek maken voor de brugklas]]
* [[Maatschappijleer/Brochure over een onderwerp | Brochure over een onderwerp]]
* [[Maatschappijleer/Alternatieve toets maatschappijleer en rechtsstaat | Alternatieve toets maatschappijleer en rechtsstaat]]
* [[Maatschappijleer/Publicatie over een onderwerp | Publicatie over een onderwerp]]

= Links =

* https://www.expertisecentrum-maatschappijleer.nl/
* https://www.prodemos.nl/
* https://derdekamer.nl/
* https://histoforum.net/toetsmateriaaltijdvakken/
* https://www.wbs.nl/
* https://www.weetmeer.nl/2012/11/politieke-landkaart-2012/
* https://www.sevendays.nl/
* https://froot.nl/posttype/froot/de-raarste-feitjes-over-china-op-een-reitje/
* https://www.mediawijzer.net/de-beste-filmpjes-over-beeldvorming-in-de-media/
* [https://www.examenblad.nl/examenstof/syllabus-2018-maatschappijkunde/2018/vmbo-tl/f=/maatschappijkunde_vmbo_2018_versie_2.pdf Syllabus maatschappijkunde 2018 vmbo tl]
* [https://nl.wikibooks.org/wiki/Samenwerkend_leren Samenwerkend leren]
* [https://www.datagraver.com Datagraver]
* [[Biologie/Schooltaalwoorden|Schooltaalwoorden Biologie]]
* [https://maatschappijleer.reneecools.nl/ https://maatschappijleer.reneecools.nl/]

{{Boek}}
{{Fase|2}}</text>
      <sha1>mycxg5ke2t45qawi3f0zaxf863v6gw6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gedichten uit de wereldliteratuur/Engelse gedichten eerste versregel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36144</id>
    <revision>
      <id>425275</id>
      <parentid>393480</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T18:28:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>lf</comment>
      <origin>425275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3442" sha1="224bp3n0vlykkqh95p0c0z85aj4yk5b" xml:space="preserve">{{Gedichten uit de wereldliteratuur}}
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/Best image of myself, and dearer half|&quot;Best image of myself, and dearer half&quot;]] ([[Paradise Lost van John Milton|John Milton: Paradise Lost]])
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/To His Mistress Going to Bed|&quot;Come, madam, come, all rest my powers defy&quot;]]
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/Death Be Not Proud|&quot;Death, be not proud, though some have called thee/ Mighty and dreadful&quot;]]
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/Do not go gentle into that good night|&quot;Do not go gentle into that good night&quot;]]
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/Do not stand at my grave and weep|&quot;Do not stand at my grave and weep&quot;]]
* [[William Wordsworth/Lines Composed a few miles above Tintern Abbey|&quot;Five years have passed; five summers, with the length Of five long winters!&quot;]]
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/How do I love thee?|&quot;How do I love thee? Let me count the ways&quot;]]
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/Darkness|&quot;I had a dream, which was not all a dream&quot;]]
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/I started early - took my dog|&quot;I started early - took my dog&quot;]] 
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/The Prelude: The stealing of the boat|I went alone into a shepherd's boat]]
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/The Song of Wandering Aengus|I went out to the hazel wood]]
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/The Phoenix and the Turtle|&quot;Let the bird of loudest lay, On the sole Arabian tree, Herald sad and trumpet be, To whose sound chaste wings obey.&quot;]]
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/The Flea|&quot;Marke but this flea, and marke in this&quot;]]
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/Doctor Faustus, openingsregels|&quot;Not marching now in fields of Thrasymene&quot;]] (Christopher Marlowe, Doctor Faustus)
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/Of comfort no man speak! Let's talk of graves, of worms, and epitaphs|&quot;Of comfort no man speak! Let's talk of graves, of worms, and epitaphs&quot;]]
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/Paradise Lost|&quot;Of Man's first disobedience, and the fruit&quot;]]
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/O there is blessing in this gentle breeze|&quot;O there is blessing in this gentle breeze&quot;]] (William Wordsworth)
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/O Romeo, Romeo! wherefore art thou Romeo?|&quot;O Romeo, Romeo! wherefore art thou Romeo?&quot;]]
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/The Raven|&quot;Once upon a midnight dreary, while I pondered, weak and weary,&quot;]]
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/Sonnet 18 (Shakespeare)|&quot;Shall I compare thee to a summer's day?&quot;]]
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/Paradise Lost|&quot;Sing Heav'nly Muse&quot;]]
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/After Death|&quot;The curtains were half drawn, the floor was swept&quot;]]
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/To be or not to be|&quot;To be or not to be, that is the question&quot;]] (versdrama)
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/The Road Not Taken|&quot;Two roads diverged in a yellow wood&quot;]]
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/The Tyger|&quot;Tyger! Tyger! burning bright / In the forests of the night&quot;]]
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/Whan that Aprill with his shoures soote|&quot;Whan that Aprill with his shoures soote&quot;]]
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/Was this the face that launch'd a thousand ships|&quot;Was this the face that launch'd a thousand ships&quot;]]
* [[Gedichten uit de wereldliteratuur/Stopping by Woods on a Snowy Evening|&quot;Whose woods these are I think I know&quot;]]
{{Sub}}</text>
      <sha1>224bp3n0vlykkqh95p0c0z85aj4yk5b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Onderwijs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39866</id>
    <revision>
      <id>425304</id>
      <parentid>424683</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T08:11:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>lf</comment>
      <origin>425304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1702" sha1="qwylpc9jh6sum8nswwi4667a94g4w5s" xml:space="preserve">{{Opmaak
| Titel = Onderwijs
| Object = Reeks
| Bron = Onderwijs logo.webp
| Definitie = {{Wp|Onderwijs|Onderwijs}} is het op iemand overbrengen van kennis, vaardigheden of een houding.&lt;br&gt;Met onderwijs wordt ook de plek (school of opleiding) of de methode van onderwijs ([[ondernemend leren|ondernemend onderwijs]]) of het proces uitgevoerd door de [[Onderwijsprofessional/Algemeen|onderwijsgevende]] geduid.&lt;br&gt;Onderwijs kan ook worden gezien als de organisatie van het leren. Met die definitie kan men &quot;zichzelf onderwijzen&quot;.
| Beschrijving = In deze boekenserie boek wordt uitgelegd hoe in Nederland het onderwijs is georganiseerd in de tijd en over verschillende [[Onderwijsniveau|niveau's en richtingen]].&lt;br&gt;Ook worden enkele {{Wp|Onderwijsvorm|onderwijsvormen}} besproken.&lt;br&gt;In deze boekserie worden enkele [[vrij leren|vrij makende]] {{Wp|Onderwijsvorm|onderwijsvormen}} in aparte boeken besproken.&lt;br&gt;In de boekenserie [[onderwijsprofessional]] worden de verschillende rollen die men in het onderwijs kan innemen, toegelicht.&lt;br&gt;De rollen van [[onderwijsarchitect]] en [[onderwijstechnoloog]] worden in aparte boeken besproken.&lt;br&gt;Onderwijs staat niet gelijk aan [[leren]] en er vaak zelfs tegenover.&lt;br&gt;Onderwijs richt zich namelijk vaak op de kwaliteit van de organisatie van het leren in plaats van [[Leren_leren/Kwaliteit|de kwaliteit van het leren]] zelf.
| Formaat = html
| Voortgang = 100
| Collectie = Onderwijs en opleiding
| Onderdeel = Onderwijs&amp;shy;niveau, Onderwijs&amp;shy;vorm, Entreprenasium, Leer&amp;shy;paradijs, Humanature, Filosofisch &amp;shy;onderwijs, Onderwijs&amp;shy;professional, Onderwijs&amp;shy;architect, Onderwijs&amp;shy;technoloog
| Support = Signaleer
| Referentie = wikipedia
}}</text>
      <sha1>qwylpc9jh6sum8nswwi4667a94g4w5s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wereldliteratuur/Engelse literaire canon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39954</id>
    <revision>
      <id>425286</id>
      <parentid>414331</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T19:02:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>lf</comment>
      <origin>425286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5473" sha1="6lm3bi6rvup25ku8hmnkewysbudxcw0" xml:space="preserve">Enkele aanbevolen werken (gebaseerd op 'The Book of Great Books, a guide to 100 classics' van W. John Campbell).

Een mooie 'must read'-lijst voor liefhebbers van Engelstalige literatuur (zowel [[Engelse literatuur|Engelse]] als [[Amerikaanse literatuur|Amerikaanse]]). Veelvraat Shakespeare is vertegenwoordigd met 14 werken. Deze lijst wordt onderaan vervolledigd met een aantal andere bekende Engelstalige romans die vaak in anthologieën worden opgenomen.
----
{{Kolommen automatisch
 |columns   = 3
 |min-width = 340px
 |inhoud    = 
* [[Amerikaanse literatuur/All the King’s Men|All the King’s Men]]: Robert Penn Warren
* [[Engelse literatuur/Animal Farm|Animal Farm]]: George Orwell 
* [[Amerikaanse literatuur/As I Lay Dying|As I Lay Dying]]: William Faulkner 
* [[Shakespeares toneelstukken|As You Like It]]: William Shakespeare 
* [[Amerikaanse literatuur/The Awakening|The Awakening]]: Kate Chopin 
* [[Engelse literatuur/Beowulf|Beowulf]]: anoniem
* Billy Budd: Herman Melville
* The Bluest Eye: Toni Morrison 
* Brave New World: Aldous Huxley 
* The Call of the Wild: Jack London 
* [[Wereldliteratuur/The Canterbury Tales|The Canterbury Tales]]: Geoffrey Chaucer 
* [[Amerikaanse literatuur/Catch-22|Catch-22]]: Joseph Heller 
* The Color Purple: Alice Walker 
* The Crucible: Arthur Miller 
* Daisy Miller: Henry James 
* David Copperfield: Charles Dickens 
* Death of a Salesman: Arthur Miller 
* [[Engelse literatuur/The Tragical History of Dr. Faustus|Doctor Faustus]]: Christopher Marlowe 
* Ethan Frome: Edith Wharton
* [[Ernest Hemingway/A Farewell to Arms|A Farewell to Arms]]: Ernest Hemingway 
* For Whom the Bell Tolls: Ernest Hemingway 
* [[Engelse literatuur/Frankenstein|Frankenstein or The Modern Prometheus]]: Mary Shelley 
* The Glass Menagerie: Tennessee Williams 
* The Good Earth: Pearl S. Buck 
* [[Amerikaanse literatuur/The Grapes of Wrath|The Grapes of Wrath]]: [[Amerikaanse literatuur/John Steinbeck|John Steinbeck]]
* Great Expectations: Charles Dickens 
* [[Amerikaanse literatuur/The Great Gatsby|The Great Gatsby]]: F. Scott Fitzgerald 
* Gulliver’s Travels: Jonathan Swift 
* [[Shakespeares toneelstukken|Hamlet]]: William Shakespeare  
* Hard Times: Charles Dickens 
* Heart of Darkness: Joseph Conrad 
* [[Shakespeares toneelstukken|Henry IV, Part 1]]: William Shakespeare 
* House Made of Dawn: N. Scott Momaday 
* The House of the Seven Gables: Nathaniel Hawthorne 
* Huckleberry Finn: Mark Twain 
* I Know Why the Caged Bird Sings: Maya Angelou  
* Invisible Man: Ralph Ellison
* [[Engelse literatuur/Jane Eyre|Jane Eyre]]: Charlotte Brontë 
* [[Amerikaanse literatuur/The Joy Luck Club|The Joy Luck Club]]: Amy Tan 
* [[Shakespeares toneelstukken|Julius Caesar]]: William Shakespeare 
* The Jungle: Upton Sinclair 
* [[Shakespeares toneelstukken|King Lear]]: William Shakespeare 
* [[Amerikaanse literatuur/Light in August|Light in August]]: William Faulkner 
* Lord Jim: Joseph Conrad 
* The Lord of the Flies: William Golding  
* The Lord of the Rings: J. R. R. Tolkien  
* [[Shakespeares toneelstukken|Macbeth]]: William Shakespeare  
* The Mayor of Casterbridge: Thomas Hardy  
* [[Shakespeares toneelstukken|The Merchant of Venice]]: William Shakespeare 
* [[Shakespeares toneelstukken|A Midsummer Night’s Dream]]: William Shakespeare  
* [[Amerikaanse literatuur/Moby Dick|Moby-Dick]]: Herman Melville 
* Native Son: Richard Wright 
* 1984: George Orwell 
* [[Amerikaanse literatuur/Of Mice and Men|Of Mice and Men]]: [[Amerikaanse literatuur/John Steinbeck|John Steinbeck]] 
* The Old Man and the Sea: Ernest Hemingway 
* Oliver Twist: Charles Dickens  
* One Flew Over the Cuckoo’s Nest: Ken Kesey  
* [[Shakespeares toneelstukken|Othello]]: William Shakespeare 
* [[Engelse literatuur/Paradise Lost|Paradise Lost]]: John Milton  
* The Pearl: [[Amerikaanse literatuur/John Steinbeck|John Steinbeck]]
* A Portrait of the Artist as a Young Man: James Joyce 
* [[Jane Austen/Pride and Prejudice|Pride and Prejudice]]: Jane Austen 
* The Red Badge of Courage: Stephen Crane 
* The Return of the Native: Thomas Hardy 
* [[Shakespeares toneelstukken/Richard III|Richard III]]: William Shakespeare 
* [[Shakespeares toneelstukken/Romeo and Juliet|Romeo and Juliet]]: William Shakespeare 
* The Scarlet Letter: Nathaniel Hawthorne 
* A Separate Peace: John Knowles 
* Silas Marner: George Eliot  
* Sons and Lovers: D. H. Lawrence 
* [[Amerikaanse literatuur/The Sound and the Fury|The Sound and the Fury]]: William Faulkner 
* [[Ernest Hemingway/The Sun Also Rises|The Sun Also Rises]]: Ernest Hemingway 
* [[Shakespeares toneelstukken|The Taming of the Shrew]]: William Shakespeare 
* [[Shakespeares toneelstukken/The Tempest|The Tempest]]: William Shakespeare 
* Tess of the D’Urbervilles: Thomas Hardy 
* Their Eyes Were Watching God: Zora Neale Hurston 
* Tom Sawyer: Mark Twain 
* Treasure Island: Robert Louis Stevenson 
* [[Shakespeares toneelstukken|Twelfth Night]]: William Shakespeare 
* Waiting for Godot: Samuel Beckett 
* [[Amerikaanse literatuur/Walden|Walden]]: Henry David Thoreau

;Aanvullend:
*[[Engelse literatuur/To the Lighthouse|To the Lighthouse]]: Virginia Woolf
*[[Amerikaanse literatuur/Pale Fire|Pale Fire]], Vladimir Nabokov
*[[Amerikaanse literatuur/The Catcher in the Rye|The Catcher in the Rye]], J.D. Salinger
*[[Amerikaanse literatuur/To Kill a Mockingbird|To Kill a Mockingbird]], Harper Lee
}}
{{Sub}}</text>
      <sha1>6lm3bi6rvup25ku8hmnkewysbudxcw0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Humanature</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41337</id>
    <revision>
      <id>425303</id>
      <parentid>424668</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T08:09:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>lf</comment>
      <origin>425303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1433" sha1="sdy5d7zpeug8z4ynsak9qfu216qw166" xml:space="preserve">{{Opmaak
| Titel = Humanature
| Object = Boek
| Bron = Humanature logo.jpg
| Definitie = '''Humanature''' is een samenvoeging van '''Human''' (mens) en '''Nature''' (natuur).&lt;br&gt;Het verwijst tevens naar '''{{Wp|Huma|Huma}}''', een {{Wp|Paradijsvogels|paradijsvogel}} in de {{Wp|Perzische_mythologie|Perzische mythologie}} – vergelijkbaar met de {{Wp|Feniks|Feniks}} – die geluk brengt.
| Beschrijving = Dit boek gaat over de relatie tussen de mens en de natuur.&lt;br&gt;Het steeds beter begrijpen hiervan ontwikkelt de liefde voor onszelf en alles om ons heen.&lt;br&gt;We bekijken de relatie tussen mens en natuur vanuit verschillende perspectieven en zoeken naar overeenkomsten met respect voor verschillen.&lt;br&gt;We streven naar een diepe bewondering en eerbied voor het groots en majestueus in de natuur, spiritualiteit en kunst.&lt;br&gt;Het boek nodigt uit tot [[onderzoekend leren|ontdekkend leren]], waarbij niet wordt gekeken vanuit afzonderlijke vakgebieden, maar in samenhang.&lt;br&gt;Het boek beschouwd het concept &quot;vrijheid&quot; als de basis voor een gelukkig leven.
| Formaat = html
| Voortgang = 100
| Support = Signaleer
| Referentie = 
| Collectie = Onderwijs
| Onderdeel = Inleiding, Vrijheid, Ruimtetijd, Gelukzaligheid, Veranderlijkheid, Werkelijkheid, Tweeledigheid, Oneindigheid, Onzekerheid, Virtualiteit, Eenheid, Waarheid, Dankbaarheid, Verbondenheid, Deelbaarheid, Dapperheid, Leegheid, Schoonheid, Synchroniciteit, Goddelijkheid
}}</text>
      <sha1>sdy5d7zpeug8z4ynsak9qfu216qw166</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Huishouden/Voeding</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43626</id>
    <revision>
      <id>425259</id>
      <parentid>421976</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T14:40:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DagobertDuck1996</username>
        <id>29630</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Stukje toegevoegd m.b.t. wat er in een noodvoorraad moet inc. verwijzing.</comment>
      <origin>425259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82676" sha1="bidj7hga7x7dekh4upw5qlr3rk57kmx" xml:space="preserve">{{Huishouden}}
[[Bestand:Good Food Display - NCI Visuals Online.jpg|600px|Voedingsmiddelen]]&lt;br&gt;
'''Voedingsmiddelen'''

{| class=&quot;wikitable&quot;; style=&quot;border: solid 6px red; background-color: #FC9; color: black;&quot;
| &lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''Disclaimer'''&lt;/span&gt;
Dit hoofdstuk is met zorg samengesteld, op basis van gezaghebbende bronnen en inzichten van de schrijvers. Maar zij hebben geen medische achtergrond. Daarom geldt een {{Wp|Voorbehoud bij medische informatie|Voorbehoud medische informatie}}:
* Beschouw dit artikel niet als enige of als zonder meer gezaghebbende bron van informatie over gezondheid en ziekte.
* Dit artikel is beslist geen vervanging voor een consultatie bij een arts.
* De in dit hoofdstuk gegeven voedingsadviezen gelden NIET voor mensen met een dieet dat is voorgeschreven of geadviseerd door een arts of diëtist; dergelijke medische adviezen hebben voorrang boven de voedingsadviezen in dit hoofdstuk. Dit geldt ook voor mensen met een voedselallergie.&lt;br&gt;
|}

== Inleiding ==
Een belangrijk deel van het huishouden bestaat uit het goed voeden van de bewoners van een huis. Dit hoofdstuk gaat over de vele aspecten van voeding: waarom voeding nodig is, wat gezonde voeding is en hoe iemand dagelijks gezonde maaltijden kan bereiden. Want iedereen weet wel dat elke dag veel snoep, koek, patat en andere snacks slecht voor je zijn. Maar hoe kan het beter? En waarom?

Onderwerpen die in dit hoofdstuk worden besproken:
* Basisbeginselen van de voedingsleer.
* Maaltijden samenstellen.
* Voedselbereiding.
* Overige aspecten zoals tafel dekken, bewaren van voedsel, hygiëne en keukenuitrusting.

Dus eerst een stukje theorie en dan de praktijk.

== Voedingsleer ==
Om gezond te blijven heeft een lichaam dagelijks voedings'''stoffen''' nodig. Voorbeelden zijn: eiwitten, koolhydraten, vet, vitamines en vocht. Ze leveren energie, beschermen tegen ziekten en ze slaan vet op voor slechtere tijden. Daarnaast zorgen ze ervoor dat lichaamscellen groeien, zich ontwikkelen en herstellen. Kortom: ze zorgen ervoor dat het lichaam functioneert zoals het zou moeten en dat het gezond blijft. We krijgen ze binnen via de juiste voedings'''middelen''', zoals brood, groente, kaas en olijfolie. 

=== Voedingsstoffen ===
Voedingsstoffen worden hier onderverdeeld in brandstoffen, vitamines, mineralen en spoorelementen, vezels en water. De belangrijkste voedingsstoffen worden hieronder schematisch gepresenteerd, met ook een kolom voor de voedingsmiddelen waarin ze voorkomen.&lt;br&gt;
Tip: als je niet zo geïnteresseerd bent in theorie: spring dan naar de volgende paragraaf met [[Huishouden/Voeding#De_Schijf_van_Vijf_(voedingsmiddelen)|De Schijf van vijf]], daarin is de theorie toegepast op een voor velen handzamere manier.

Hoeveel iemand van elke voedingsstof nodig heeft, is afhankelijk van leeftijd, geslacht en dagelijkse inspanning (een bouwvakker en topsporter hebben meer voeding nodig dan een kantoorklerk). Ook de hoeveelheden voor zwangeren, vrouwen die borstvoeding geven en vegetarieërs kunnen hoger zijn. Voor de brandstoffen zijn de benodigde hoeveelheden weergegeven, voor het overige voedingsstoffen wordt verwezen naar deze informatie elders. 

==== Brandstoffen ====
Brandstoffen leveren energie. Energie zorgt ervoor dat iemand van alles kan doen: bewegen, denken, warm worden en warm blijven, zijn/haar lichaamscellen vernieuwen en nog veel meer. Hoeveel energie een brandstof levert wordt gemeten in {{Wp|Calorie|calorieën}} (officieel eigenlijk joules, maar iedereen gebruikt nog de term calorie). Hoeveel calorieën iemand nodig heeft, is afhankelijke van geslacht, leeftijdscategorie en leefstijl, zie [https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/gezonde-voeding-en-voedingsstoffen/hoeveel-calorieen-heb-ik-nodig-.aspx Benodigde calorieën] van het Voedingscentrum.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Brandstoffen (en bouwstoffen)&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Bronnen tabel Brandstoffen:
* https://www.voedingscentrum.nl/
* https://biologiepagina.nl/2en3/Voeding/samenvattingvoeding.htm&lt;/ref&gt;
|-
! Naam !! Nodig voor !! Nodig per dag (volwassenen, gemiddelden) !! Komt voor in !! Soort
|-
| Eiwitten || groei, slijtage herstellen || 0,83 gram per kilogram lichaamsgewicht || vlees, gevogelte, vis, zuivel (zoals melk, kaas, kwark, karnemelk en yoghurt), ei, [[Kookboek/Peulvruchten|peulvruchten]], noten, tofu, tempé en andere vegaproducten || bouwstof, brandstof
|-
| Koolhydraten || hersenen ||40-70% van de calorieën || graanproducten, zoals brood, aardappelen, rijst, pastasoorten (macaroni, spaghetti, e.d.), pannenkoeken, gerst en gierst; en boekweit (geen graan) || bouwstof, brandstof, reservestof
|-
| Onverzadigde oliën en vetten || leveren vitamine A, D en E en essentiële vetzuren; vetzuren zijn bouwstenen en beschermers van lichaamscellen en ze laten ogen, hersenen en spieren goed werken || 20-40% van de calorieën || plantaardige oliën, margarine en halvarine uit een kuipje, vloeibare bak-en-braadproducten || bouwstof, brandstof, reservestof
|}

Let op
# ''Koolhydraten'': er bestaan koolhydraten die snel worden verteerd en andere die daar langer over doen. Hoe langzamer, hoe beter: het duurt dan langer voordat je weer trek/honger krijgt en het is bevorderlijk voor je concentratie en een goed humeur. Langzame koolhydraten zijn vooral te vinden in voedingsmiddelen met veel vezels, zoals volkorenproducten, groente, fruit en peulvruchten, en ook in yoghurt en melk. Snelle koolhydraten, die je dus zoveel mogelijk moet vermijden, zitten vooral in voedingsmiddelen met suiker (inclusief honing) en wit meel. Bron en meer informatie: [https://www.diabetesfonds.nl/over-eten/over-koolhydraten Over koolhydraten] van het Diabetesfonds.

==== Vitamines ====
{{Wp| Vitamine|Vitamines}} zijn bouwstoffen en beschermende stoffen voor het lichaam. Zij regelen tal van zaken, zie onderstaande tabel. Voor de hoeveelheden die per dag nodig zijn: zie [https://www.voedingscentrum.nl/Assets/Uploads/voedingscentrum/Documents/Professionals/Pers/Factsheets/Factsheet%20Aanbevelingen%20vitamines%20en%20mineralen.pdf Vitamines en mineralen - factsheet van het Voedingscentrum]

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Vitamines&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Bronnen tabel Vitamines: 
* https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/vitamines.aspx
* [[Bestand:Vitamins Table.png]] in Wikimedia Commons
* Het artikel {{Wp|Vitamine|Vitamine}} in de Nederlandstalige Wikipedia (voor enkele alternatieve namen)&lt;/ref&gt;
|-
! Naam !! Andere namen !! Nodig voor !! Komt voor in !! Oplosbaar in
|-
| {{Wp|Retinol|A}} || Retinol, axeroftol || Afweersysteem, groei, huid, ogen, reproductie (sperma, eierstokken, placenta) || Vlees, lever, levertraan, vette vis, ei, melkvet, margarine, halvarine, bak- en braadproducten || vet
|-
| Pro-vitamine A || Bètacaroteen (lichaam zet het om in vitamine A) || zelfde als vitamine A || Wortel en groene bladgroente || water
|-
| {{Wp|Thiamine|B1}} || Thiamine, aneurine || Vrijmaken van energie uit voeding, hart, zenuwen, hersenen || Volkoren producten, aardappelen, vlees || water
|-
| {{Wp|Riboflavine|B2}} || Riboflavine, lactoflavine || Vrijmaken van energie uit voeding, huid || Melkproducten, vlees, groene bladgroente; NB Niet blootstellen aan licht. || water
|-
| {{Wp|Nicotinezuur|B3}} || Niacine, nicotinezuur, nicotinamide || Vrijmaken van energie uit voeding; huid, zenuwen, hersenen || Vlees, vis, volkorenproducten, aardappelen, bieten, biergist || water
|-
| {{Wp|Pantotheenzuur|B5}} || Pantotheenzuur || Vrijmaken van energie uit voeding || Vlees, volkorenproducten, peulvruchten, melkproducten, groente, fruit || water
|-
| {{Wp|Vitamine B6|B6}} || Pyriodoxine, adermine || Werking hormonen, groei, afweersysteem, zenuwen || Vlees, vis, ei, volkoren producten, aardappelen, peulvruchten, groente || water
|-
| {{Wp|Biotine|B8}} || Biotine || Vrijmaken van energie uit voeding, huid, haar, zenuwen || Ei, lever, noten, zaden, melkproducten || water
|-
| {{Wp|Foliumzuur|B11}} || Foliumzuur|| Groei, werking lichaam, bloedcellen, verkleinen kans op geboorteafwijkingen || Groene groente, volkorenproducten, vlees, melkproducten || water
|-
| {{Wp|Vitamine B12|B12}} || Cobalamine || Rode bloedcellen, zenuwen || vlees, vis, ei, melkproducten
Vegetariërs let op: [https://www.vegetariers.nl/kennisbank/supplementen-en-vitamines/vitamine-b12-advies/ Vitamine B12-advies voor vegetariërs] 
|-
| {{Wp|Ascorbinezuur|C}} || (L-)Ascorbinezuur|| Bescherming cellen, weerstand; anti-oxidant || groente, fruit, aardappelen || water
|-
| Vitamine D || - || Opname van calcium, sterke botten en tanden, spieren, afweersysteem || Vlees, vette vis, ei, margarine, halvarine, bak- en braadproducten, ultraviolet zonlicht || vet
|-
| {{Wp|Vitamine E|E}} || Alfa-tocoferol || Bescherming cellen  || Plantaardige olie, margarine, halvarine, bak- en braadproducten, noten, zaden, groene bladgroente || vet
|-
| {{Wp|Vitamine K|K}} || Fytomenadion, naftochinon || Bloedstolling, sterke botten || Groene bladgroente, kwark, kaas || vet
|}

==== Mineralen en spoorelementen ====
Mineralen en spoorelementen zijn bouwstoffen en/of beschermende stoffen. Voor de hoeveelheden die per dag nodig zijn: zie [https://www.voedingscentrum.nl/Assets/Uploads/voedingscentrum/Documents/Professionals/Pers/Factsheets/Factsheet%20Aanbevelingen%20vitamines%20en%20mineralen.pdf Vitamines en mineralen - factsheet van het Voedingscentrum]

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Mineralen en spoorelementen&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Bron tabel Mineralen en spoorelementen: https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/mineralen.aspx&lt;/ref&gt;
|-
! Naam !! Nodig voor !! Komt voor in !! Mineraal / Spoorelement
|-
| Calcium (Kalk) || botten, tanden, spieren, zenuwen || melkproducten, groene groente || Mineraal
|-
| Chloride || vochtbalans || zout || Mineraal
|-
| Chroom || bloedsuikergehalte, energiestofwisseling, lagere cholesterol || groente en fruit, volkoren graanproducten || Spoorelement
|-
| Floride || voorkoming tandbederf || tandpasta|| Spoorelement
|-
| Fosfor || botten, energiestofwisseling || melkproducten, vis, vlees, volkoren graanproducten, peulvruchten || Mineraal
|-
| IJzer || bloed, afweersysteem || vlees, volkoren graanproducten, groene bladgroente, peulvruchten, ei, noten || Spoorelement
|-
| Jodium || schildklier || brood, zeevis, eis, melkproducten, zeewier || Spoorelement
|-
| Kalium || vochtbalans || groente, fruit, aardappelen, vlees, vis, noten, melkproducten, volkoren graanproducten || Mineraal
|-
| Koper || bindweefsel, botten, afweersysteem || groente, fruit, vlees, volkoren graanproducten || Spoorelement
|-
| Magnesium || botten en spieren, zenuwen || volkoren graanproducten, melkproducten, noten, groente, vlees || Mineraal
|-
| Mangaan || energiestofwisseling, sterke botten || volkoren graanproducten, noten, peulvruchten, groente, fruit || Spoorelement
|-
| Molybdeen || stofwisseling || volkoren graanproducten, peulvruchten, noten || Spoorelement
|-
| Natrium || vochtbalans, bloeddruk, spieren, zenuwen || zout || Mineraal
|-
| Selenium || bescherming cellen, schildklier || vis, enkele notensoorten, vlees, volkoren graanproducten, melkproducten || Spoorelement
|-
| Zink || opbouw van eiwitten; weefsel, afweersysteem || vlees, kaas, volkoren graanproducten, noten, vis, schaal- en schelpdieren || Spoorelement
|}

NB De volgende spoorelementen zijn niet noodzakelijk: arseen/arsenicum, borium, kobalt, lithium, lood, nikkel, silicium, tin en vanadium. De meeste van deze stoffen zijn giftig als ze in grotere hoeveelheden worden ingenomen dan ze van nature aanwezig zijn in de voeding.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Bron: https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/mineralen.aspx&lt;/ref&gt; Voor [https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/nitraat.aspx nitraat] geldt: Maak geen flesvoeding voor baby’s van water uit privébronnen en gebruik niet dagelijks nitraatrijke sportsupplementen als bietensap(concentraten).

==== Overige voedingsstoffen ====
* '''Vezels''': voor een gezonde stoelgang en darmflora. Ze zitten in volkorenproducten (zoals volkoren brood, volkoren pasta, zilvervliesrijst), havermout, Brinta, peulvruchten, groenten, fruit, noten en zaden.
* '''Water''': zo'n 1,5 à 2 liter per dag, op warme dagen en bij zware lichamelijke inspanning meer.

=== De Schijf van Vijf (voedingsmiddelen) ===
[[Bestand:Schijf van Vijf van het Voedingscentrum.jpg|none|thumb|400px|'''Schijf van Vijf van het Voedingscentrum''']]
Omdat de voedingsleer nogal theoretisch is en niet voor iedereen gemakkelijk bruikbaar in het dagelijks leven, heeft het Nederlandse Voedingscentrum de [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezond-eten-met-de-schijf-van-vijf.aspx Schijf van Vijf] in het leven geroepen. De benodigde hoeveelheden voedingsstoffen zijn daarin vertaald naar benodigde voedingsmiddelen. We hoeven daarom niet zelf aan het rekenen en puzzelen te slaan. 

De Schijf van Vijf is een schema in de vorm van een cirkel die bestaat uit vijf taartpunten, één voor elke belangrijke groep voedingsmiddelen. De grootte van een taartpunt duidt op de hoeveelheid voedingsmiddelen uit die groep die per dag nodig zijn.

NB De hier vermelde aanbevolen voedingsmiddelen zijn die uit de oude Schijf van Vijf, uit 2016. Zie [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezond-eten-met-de-schijf-van-vijf/hoeveel-en-wat-kan-ik-per-dag-eten-.aspx Schijf van Vijf 2026] voor de nieuwe hoeveelheden (gepersonaliseerd).

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Schijf van Vijf - aanbevolen voedingsmiddelen
|-
! Voedingsmiddelengroep !! Aanbevelingen per dag, tenzij anders aangegeven !! Afbeelding
|-
| [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezond-eten-met-de-schijf-van-vijf/wat-staat-in-de-schijf-van-vijf-en-wat-niet/groente-en-fruit.aspx '''Groente en fruit'''] || 
* Minimaal 250 gram verse groente, rauw of gekookt, bijvoorbeeld als salade, in een stamppot, soep, pastasaus of als bijgerecht; en 
* 200 gram vers fruit 
|| [[Bestand:Cornucopia of fruit and vegetables wedding banquet (cropped).jpg|170px]]
|-
| [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezond-eten-met-de-schijf-van-vijf/wat-staat-in-de-schijf-van-vijf-en-wat-niet/brood-graanproducten-en-aardappelen.aspx '''Koolhydratenleveranciers'''] (brood en andere graanproducten en aardappelen) || Vooral volkorenproducten: 
* volkorenbrood: 4-5 boterhammen voor vrouwen, 6-8 voor mannen; wissel af met bijvoorbeeld havermout, muesli, volkoren wraps
* 4-5 opscheplepels volkorenpasta, zilvervliesrijst, quinoa, bulgur of andere volkoren graanproducten,  of 4-5 aardappelen
|| [[Bestand:Bread and grains.jpg|170px]]
|-
| [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezond-eten-met-de-schijf-van-vijf/wat-staat-in-de-schijf-van-vijf-en-wat-niet/vis-peulvruchten-vlees-ei-noten-en-zuivel.aspx '''Eiwitleveranciers'''] (vis, peulvruchten, vlees, ei, noten, zuivel) || Elke dag:
* 2-3 porties zuivel: magere en halfvolle producten, incl. karnemelk en vegetarische melk zoals havermelk
* 40 gram kaas, bij voorkeur 20+ of 30+ kaas en met maximaal 2 gram zout per 100 gram
* een handje (25 g) ongezouten noten zoals pinda's, hazelnoten en walnoten; alternatief: 100% pindakaas, bijvoorbeeld op brood of in een saus
* een portie vlees, vis of vleesvervangers, per week:
** maximaal 500 g vlees (incl. vleeswaren en gevogelte, waarvan maximaal 300 g. {{Wp| Rood vlees|rood vlees}})
** 1x (vette) vis (mag ook uit diepvries of blik, maar zonder saus), {{Wp| Kreeftachtigen|schaaldieren}} (zoals garnalen) en/of {{Wp|Weekdieren|schelpdieren}} (zoals mosselen)
** 2 à 3 eieren 
** minimaal 1x peulvruchten
:vlees en vis kunnen desgewenst worden afgewisseld met
** tofu, tempé
** vegetarische burger of andere vega-producten met eiwitten
|| [[Bestand:Peanuts, Egg, and Milk (33000737773).jpg|170px]]
[[Bestand:Legumes-665788.jpg|170px]]
[[Bestand:Sate Banjar.JPG|170px]]
|-
| [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezond-eten-met-de-schijf-van-vijf/wat-staat-in-de-schijf-van-vijf-en-wat-niet/olien-en-vetten.aspx '''Oliën en vetten'''] || Vooral veel onverzadigde vetten, dus zachte en vloeibare oliën en vetten.
Volwassen vrouwen: 40 gram per dag, mannen 65 gram.&lt;br&gt;
NB Vetten zitten ook in andere producten (zoals vette vis, noten, melkproducten), dus tel die mee.
|| [[Bestand:Many types of Oils.jpg|170 px]]
|-
| [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezond-eten-met-de-schijf-van-vijf/wat-staat-in-de-schijf-van-vijf-en-wat-niet/water-thee-en-koffie.aspx '''Water''', thee en koffie] || 1,5 à 2 liter kraanwater, en/of andere dranken zonder suiker. Water mag ook bronwater en mineraalwater zijn, met of zonder prik of een smaakje, maar wel zonder suiker. Thee: alle soorten. Maximaal 5 kopjes (= 625 ml) filterkoffie per dag. Ook toegestaan: zuiveldranken die in de Schijf van Vijf staan (halfvolle melk, karnemelk, yoghurtdranken zonder suiker en sojadrink). 
Variëren kan, bijvoorbeeld water met vers fruit erin (zoals schijfje citroen of sinaasappel, enkele aardbeien), kruiden en/of specerijen (zoals munt of gember).
|| [[Bestand:Tea with lemon and a glass of water, 2012.jpg|170px]]
|}

Dit zijn de voedingsmiddelen die binnen de Schijf van Vijf vallen. Deze kun je met een gerust hart eten, maar sommige wel met mate. Meer informatie: [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezond-eten-met-de-schijf-van-vijf/wat-staat-in-de-schijf-van-vijf-en-wat-niet.aspx Wat staat wel/niet in de Schijf van Vijf].

Als iemand zich aan de schijf van vijf houdt en binnen elk vak dagelijks wisselt (zoals andere groenten en eiwit- en koolhydratenleveranciers), dan is het in de regel niet nodig zich zorgen te maken over tekorten. Uitzonderingen:
* Voor baby's, jonge kinderen, zwangeren, 50+ en mensen met een donkere huidskleur of die weinig buiten komen: zie [https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/voedingssupplementen.aspx Voedingssupplementen van het Voedingscentrum]. Voor volwassenen gaat het vooral om vitamine D, voor de overige groepen is er meer om op te letten.
* Ook vegetariërs en veganisten moeten extra op de inname van voedingsstoffen letten, in het bijzonder op vitamine B12, ijzer, calcium, jodium, Omega 3-vetzuren, zie [https://www.vegetariers.nl/kennisbank/supplementen-en-vitamines/ Supplementen en vitamines van Vegetariërs.nl], inclusief oplossingen.
Als u zich aan de Schijf van Vijf houdt, is het niet nodig om extra supplementen voor vitamines, mineralen en spoorelementen in te nemen, buiten bovengenoemde doelgroepen om. Raadpleeg eerst uw huisarts voordat u er aan begint want een overdosis kan schadelijk zijn.

== Maaltijden samenstellen ==
De kunst is, om door de dag heen maaltijden en tussendoortjes te nuttigen, die ervoor zorgen dat men alle benodigde voedingsstoffen binnenkrijgt èn de inname van calorieën binnen de perken blijft. 

In de Westerse wereld is men gewend aan drie maaltijden per dag: ontbijt, lunch en warme maaltijd. Algemene vuistregel: [https://voedietist.nl/ontbijt-als-een-koning-lunch-als-een-prins-en-dineer-als-een-arme/ ontbijt als een koning, lunch als een edelman en dineer als een bedelaar], oftewel: de grootste maaltijd zou het ontbijt moeten zijn en de karigste het diner/avondeten, de lunch zit er tussenin. Maar velen zullen het juist andersom doen. 

=== Basis ===
Hoe een maaltijd er ook uitziet: zorg dat er in elke maaltijd iets uit elk van de vijf vakken van de Schijf van Vijf voorkomt. Suggesties voor maaltijden en tussendoortjes kan men vinden in:
* Het [[Kookboek]] van Wikibooks.
* De [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezonde-recepten.aspx receptenverzameling van het Voedingscentrum].
* Uw eigen kookboek(en) of geleende kookboeken uit de bibliotheek.
* Talloze recepten op internet. Zoek met ''snel klaar recepten'' en vindt recepten die in 15 à 20 minuten op tafel kunnen staan.

In Nederland bestaat een '''hoofdmaaltijd''' vaak uit twee van deze drie gangen, bij feestelijke gelegenheden vaak uit alle drie: 
* voorgerecht (bijvoorbeeld lichte soep, kleine salade, viscocktail of een klein hapje)
* hoofdgerecht (aardappelen/rijst/pasta, vlees/vis/vega en groente)
* toetje/dessert (meestal een zoet melkgerecht).
Hieraan hoeft u zich niet te houden. Het belangrijkste is dat elk van de vijf vakken uit de Schijf van Vijf aan bod komen. Voorbeelden van afwijkingen:
* Bij een hoofdgerecht met kaas, kan het dessert worden overgeslagen of iets kleins als een (halve) stoofpeer met een toefje slagroom worden geserveerd.
* Bij een goed gevulde groentesoep vooraf, hoeft in de rest van de maaltijd hooguit een kleine salade of fruit bij het dessert uit het groente-&amp;fruitvak te worden opgenomen. Andersom: als u een hoofdgerecht zonder of met weinig groente wilt serveren, geef dan zo'n goed gevulde groentesoep vooraf, of een uitgebreide salade met veel groente. 
*Een menu kan gerust uit meer dan drie gangen bestaan, maar dan zal elke gang slechts een klein gerecht of hapje bevatten. Alle gerechtjes bij elkaar kunnen dan een volledige, maar geen overdadige maaltijd vormen.
* Een buffet of rijsttafel met gerechten die bij elkaar een volledige, maar geen overdadige maaltijd vormen, kan een idee zijn voor als u een grotere groep gasten ontvangt. Overdadigheid kunt u beperken door kleine(re) kommen, borden en schaaltjes voor de gasten klaar te zetten.

Zie [[Kookboek/Maaltijden samenstellen|Maaltijden samenstellen]] in het Wikibook ''Kookboek'' voor voorbeelden van maaltijden en menu's.

=== Aandachtspunten ===
* Zorg dat een maaltijd niet alleen aan de Schijf van Vijf voldoet, maar ook aantrekkelijk is:
** Qua smaak: experimenteer met kruiden, specerijen en andere smaakmakers. Tuinkruiden kunnen ''vers'' (uit eigen kweek, of gekocht in de winkel in een pot of zakje) of ''gedroogd'' (zelfgedroogd of in potjes uit de winkel, let er wel op dat er geen zout is toegevoegd) zijn. Wissel kruiden en specerijen af, zodat maaltijden niet saai worden. Voorbeelden: [[Kookboek/Kruiden en specerijen|Kruiden en specerijen]] in het Kookboek van Wikibooks. Of gebruik een kruidenwijzer, waarmee per gerecht wordt aangegeven welke kruiden erbij passen, bijvoorbeeld die van de [https://nierstichting.nl/kruidenwijzer/producten/ Nierstichting] of [https://smakelijketenzonderzout.nl/tips/kruiden-en-specerijen/kruidenwijzer Smakelijk eten zonder zout], of Tante Tines kruidenwijzer (alleen tweedehands) die in de keuken opgehangen kan worden. NB Er zijn vele boeken te koop met &quot;Kruidenwijzer&quot; in de titel, maar die geven voor het merendeel alleen beschrijvingen van kruiden en specerijen en bij welk gerecht die passen, maar niet andersom.
** Qua bite: wissel gekookte en rauwe groente af, zachte aardappelen met pasta al dente en granen.
** Qua uiterlijk: kleurrijk, aantrekkelijk gerangschikt op schalen of op het bord, gegarneerd met bijvoorbeeld toefjes groene kruiden of schijfjes augurk, rode tomaatjes en radijsjes, gekruimeld eigeel of geroosterde noten.
* '''{{Wp|Peul (vrucht)|Peulvruchten}}''' bevatten onvolledige eiwitten. Daarom moeten peulvruchten altijd gecombineerd worden met: 
** graan, zoals zilvervliesrijst, tarwe, rogge, gierst of haver, of in de vorm van bijvoorbeeld volkoren brood, roggebrood en volkorenpannenkoeken; en/of 
** ongezouten pinda's (mag ook in de vorm van 100% pure pindakaas, bijvoorbeeld in pindasaus) of noten, zoals walnoten, cashewenoten, pistachenoten, amandelen, hazelnoten, paranoten, pecannoten, en/of 
** zaden, zoals sesamzaad, komijnzaad, zonnebloempitten, pijnboompitten, pompoenpitten; pas op met maanzaad (bevat opium) en lijnzaad (bevat cyanide).
:Een extra toevoeging van zuivelproducten bij een maaltijd met peulvruchten, zoals kaas, een glas karnemelk of een toetje met melk/yoghurt, is nog beter.
* Zorg ervoor dat u op gewicht blijft en het aantal '''calorieën''' binnen de perken blijft:
** Houd u aan de aanbevolen hoeveelheden van elke voedingsgroep uit de Schijf van Vijf.
** Gebruik niet meer (producten met) olie en vet dan de voorgeschreven hoeveelheden en let op het soort vet (zacht en vloeibaar).
** Gebruik vooral [[Huishouden/Voeding#Brandstoffen|&quot;goede&quot;, langzame koolhydraten]], zoals volkoren voedingsmiddelen, die zorgen ervoor dat je sneller verzadigd bent en het langer duurt voordat je weer trek krijgt.
** Ga pas eten als je een hongerig gevoel hebt.
** Eet rustig en langzaam.
** Stop met eten zodra je geen honger meer hebt, als je verzadigd bent. 
** Laat je vooral niet verleiden om producten te kopen en te gebruiken die niet in de Schijf van Vijf voorkomen, zoals snoep, fastfood, snacks, frisdrank, alcohol, witbrood, bewerkte producten, fruitconserven, sauzen en kant-en-klaar maaltijden. Dit vergt een grote portie zelfbeheersing en doorzettingsvermogen, en op het juiste moment een goed alternatief achter de hand hebben, zoals een gezond tussendoortje.
* Gezonde '''tussendoortjes''':
** een handje noten of pinda's
** een volkoren cracker met (smeer-)kaas en tomaat
** een volkoren soepstengel gedoopt in een tapenade of pesto
** een banaan, appel, mandarijn, een klein bakje met blauwe bessen of een kleine vruchtensalade van vers fruit
** 's winters: een beker/mok met warme bouillon (zelf getrokken of van een bouillonblokje) of warme tomatensap
** [https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/gezonde-voeding-en-voedingsstoffen/wat-zijn-gezonde-tussendoortjes-.aspx suggesties van het Voedingscentrum].
* '''Drink''' door de dag heen voldoende water, thee (alle soorten, hoewel je moet oppassen met zoethout, kaneel, venkel en anijs) en/of gefilterde koffie, alle zonder suiker. Maar drink weinig bij het eten, dit is beter voor de spijsvertering. 
** Let er bij het [[Kookboek/Koffie#Koffie zetten met koffiefilter|koffie]] en [[Kookboek/Thee|thee]] zetten op dat niet te veel wordt gezet, dat later weer door de gootsteen verdwijnt.
* Voeding bij '''ziekte''': zie [https://www.asz.nl/folders/dieet_72/voeding-bij-ziekte-en-herstel.pdf Voeding bij ziekte en herstel van het Albert Schweitzer ziekenhuis (Dordrecht)]. NB Dit dieet geldt alleen tijdelijk, alleen als u ziek bent, veel op bed ligt en weinig trek heeft. Schakel weer over op het hier beschreven eetpatroon zodra u aan de beterende hand bent en weer meer trek heeft. 

'''Wees zuinig met:'''
*[https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/gezonde-voeding-en-voedingsstoffen/hoeveel-zout-mag-ik-eten.aspx '''zout''']: zonder zelf zout toe te voegen, krijg je al genoeg binnen via brood, margarine, kaas en vleeswaren; 
** vervang zout in recepten door specerijen en kruiden, zie [https://nierstichting.nl/kruidenwijzer/producten/ kruidenwijzer van de Nierstichting]; 
** NB let op: veel kruidenmengsels bevatten zout en dat staat niet altijd op de voorkant van het etiket, lees dus goed de ingrediënten voordat u ze koopt; 
** alleen als u veel zweet, zoals op warme dagen in Nederland en België, in een warm klimaat (Suriname) en bij zware lichamelijke inspanning (mijnwerkers) is iets meer zout nodig;
*[https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/gezonde-voeding-en-voedingsstoffen/is-het-slim-om-suikervrij-te-eten.aspx '''suiker'''] en suikerhoudende producten; helemaal geen toegevoegde suikers is het beste; suiker krijg je al voldoende binnen via voedingsmiddelen uit de schijf van vijf, zoals fruit, melk en groenten die van nature suiker bevatten, zoals tomaat, wortel, paprika, rode biet en zoete mais;
* verzadigde vetten (een beetje is nodig, maar die krijg je ook al binnen via melkproducten, zachte margarine en diverse oliën)
* voorbewerkt voedsel, kant-en-klaar maaltijden, voedsel uit blik en pot
* alcohol
* zonnebaden en zonlicht: in de lente en zomer maximaal 30 minuten per dag voor mensen met een lichte huidskleur, maximaal 40 minuten voor mensen met een donkere huidskleur; dit zorgt ervoor dat vitamine D in voldoende mate wordt aangemaakt; langer zonnebaden kan huidkanker veroorzaken; kinderen moeten altijd beschermd de zon in.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Bron van maximum-tijden voor zonnebaden: [https://www.kwf.nl/kanker-voorkomen/zonbescherming/zon-en-vitamine-d KWF-website]&lt;/ref&gt;

=== Lichtverteerbaar en zwaarverteerbaar voedsel ===
Soms is het beter om tijdelijk lichtverteerbaar voedsel te eten, bijvoorbeeld als iemand ziek is, weinig trek heeft, de darmen van streek zijn of een arts dat heeft geadviseerd. Lichtverteerbare voedingsmiddelen zijn: 
* Beschuit, knäckebröd, geroosterd brood (wit, bruin of fijn volkoren), crackers, rijstwafels, soepstengels, droge biscuitjes.
* Belegd met halvarine, jam, honing, stroop, smeerkaas, jonge en jongbelegen kaas, magere vleeswaren zoals runderrookvlees, kipfilet en rosbief.
* Gekookte aardappelen, witte rijst of witte pasta, gekookte groente zoals worteltjes, sperziebonen, broccoli, bloemkool, andijvie, witlof, doperwten; lichte bouillon (ontvet en getrokken van lichtverteerbare groente en vlees), mager vlees of magere vis.
* Hangop, magere yoghurt, cottage cheese, magere kwark, waterijs.
* Dranken zonder koolzuur/prik.
* Rijp en geschild fruit zonder pitjes, zoals  appel, peer, banaan, perzik, meloen.
Het beste is: kleine porties, verdeeld over de dag.
Niet eten: vette producten, sterk gekruide gerechten, gefrituurde of hard gebakken producten, grove vezelrijke producten zoals grof volkorenbrood, fruit met velletjes en/of pitjes (zoals citrusfruit, ananas, druiven), rauwkost, kool, prei, ui, paprika, noten, peulvruchten, zaden.
Op [https://www.amphia.nl/folders/dietetiek-dieetadviezen-bij-een-lichtverteerbare-voeding Amphia.nl] staan uitgebreidere lijsten.

Zwaar verteerbaar voedsel is aan te raden voor wie zwaar werk verricht, wordt overvallen door een sterk hongergevoel of eetbuien. Denk dan aan grof volkorenbrood en roggebrood, belegd met kaas, vleeswaren of pindakaas; rauwkost, kool, prei, ui, paprika; noten, peulvruchten, zaden, melkproducten, fruit met velletjes, pitjes (zoals in aalbessen, aardbeien en kiwi) of schil, maaltijdsoep, vlees naar keuze, vette vis, bami, nasi, zilvervliesrijst, romige melkproducten en volkoren pannenkoeken.

=== Weekmenu === 
Wie drukbezet is, kan tijd en geld sparen door in ieder geval voor de hoofdmaaltijden voor een week vooruit te plannen. U hoeft dan niet dagelijks te verzinnen wat u gaat eten en u kunt de boodschappen combineren en ruim van tevoren bestellen of in de winkels in een of twee keer halen.

Hints voor het plannen van een weekmenu&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Geïnspireerd door https://www.lekkerensimpel.com/tips-voor-het-plannen-van-een-weekmenu/&lt;/ref&gt;:
# Kies wekelijks een rustig moment uit, bij voorkeur elke week op hetzelfde tijdstip. Het beste is om met alle huisgenoten om tafel te gaan zitten, agenda's erbij, en te bepalen wanneer iedereen deze week mee-eet. Houd ook rekening met sport (dan bijvoorbeeld een lichte maaltijd vooraf, wellicht nog een gezonde snack achteraf), uitjes en andere afspraken. En regel de taken: wie verzorgt er per dag de maaltijd(en), wie doet boodschappen, afwas, etc. Handig is een whiteboard waarop elke week de taken per persoon en per dag (ook voor de rest van het huishouden) zijn in te vullen. Overigens kan op drukke dagen de maaltijd eenvoudiger zijn dan op avonden waarop men er rustig de tijd voor kan nemen. 
# Bekijk de voorraadkasten, inclusief koelkast en vriezer. Verwerk restanten die snel op moeten in maaltijden van de eerstkomende dag(en), dat kan ook in lunch-hapjes. 
## Vers fruit met schimmel weggooien. Vers fruit met alleen een bruin plekje, dat gekneusd of overrijp is, kan nog wel prima worden gegeten. Snijd slechte plekjes eruit en eet het op of verwerk het&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Ontleend aan: ''Hergebruik van A tot Z : 1001 manieren om 'afval' te gebruiken'' / Carolyn Jabs. - Baarn: Bosch &amp; Keuning, Baarn, 1983. - {{ISBN|902464478X}}. p. 40-41&lt;/ref&gt;:
### In een fruitsaus: Schil het fruit, kook of pureer het en maak er een warme of koude fruitsaus van, die bij het dessert kan worden gegeten. Voeg suiker naar smaak toe, maar dat hoeft zeker niet altijd. 
### In een cake, taart of (bananen)brood.
### In brandewijn: Vul een grote, brandschone pot of kan met een liter brandewijn erin en dek die goed af. Maak het fruit steeds schoon elke keer als u iets wil toevoegen, snijd het in hapklare brokken en voeg het toe, samen met een gelijke hoeveelheid suiker. Roer elke twee dagen om. Lekker over een dessert of als punch.
# Stel de maaltijden samen (op papier of bijvoorbeeld in een Excel-sheet), desgewenst ook voor ontbijt en lunch. 
## Als er vaak restjes zijn, plan dan de laatste dag van de week in als kliekjesdag en maak ze op. Je kunt denken aan een maaltijdsoep, macaroni-schotel, nasi, aardappelsalade, stoofschotel of (geroosterd) brood met gestoofde Italiaanse groente met gesmolten kaas bovenop (bijna als een pizza). Zie ook [[Kookboek/Koken met kliekjes|Koken met kliekjes]].
# Inspiratiebronnen voor maaltijden:
## Iedere huisgenoot mag voorstellen doen. Waar hebben zij trek in?
## Het [[Kookboek]] van Wikibooks biedt [[Kookboek/Dagmenu|dagmenu's]], mede gebaseerd op de Groente- en fruitkalender (zie hieronder) met seizoensproducten. Uiteraard kun je ook zelf recepten bij seizoensgroenten zoeken. Producten van het seizoen zijn in de regel goedkoper, hebben een minder lange weg afgelegd en komen vaker van de &quot;koude grond&quot; (buiten op het veld, niet uit een verwarmde kas), waardoor in beide laatste gevallen minder energie is gebruikt. 
## Aanbiedingen, reclamefolders van groenteboer, slager of supermarkt uit de buurt (kijk of je je kunt abonneren op een wekelijkse nieuwsbrief of alert).
## Af en toe struinen op de wekelijkse warenmarkt.
## Blader in het [[Kookboek]] van Wikibooks, je eigen kookboek(en), de [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezonde-recepten.aspx receptenverzameling van het Voedingscentrum] of in de [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezonde-recepten/receptenapp-slim-koken.aspx recepten-app van het Voedingscentrum]; surf op internet, bewaar favoriete websites voor volgende keren; ook tv-kookprogramma's kunnen inspiratie bieden. Let wel steeds op of de gevonden recepten niet te veel zout bevatten, wijzig witte rijst en pasta's in volkoren equivalenten, vervang voedingsmiddelen in blik en pot door gezondere voedingsmiddelen en pas de hoeveelheden aan aan de behoeften van uw huishouden.
## Abonneer je op een wekelijkse maaltijdbox, waarvoor je van tevoren wel moet weten wat er die week geleverd wordt, anders kun je niet plannen. Vaak worden er ook recepten meegeleverd. Hierdoor hoef je minder boodschappen te doen en eet je altijd groenten en fruit van het seizoen.
# Maak een boodschappenlijst, ook met artikelen voor ontbijt, lunches, tussendoortjes, dranken en voor andere huishoudelijke artikelen (zoals schoonmaakartikelen en wc-papier). Een zorgvuldig opgestelde boodschappenlijst voorkomt ook dat voedsel moet worden weggegooid omdat teveel is ingekocht.
# Nu komt het aan op de uitvoering: boodschappen doen, je aan het schema houden en op tijd de maaltijden verzorgen. 

'''Voedselkalenders'''
*[https://www.voedingscentrum.nl/Assets/Uploads/voedingscentrum/Documents/Consumenten/Veelgestelde%20vragen/Voedingscentrum%20seizoengroente-%20en%20fruitkalender.pdf Groente- en fruitkalender (pdf-overzicht)] en [https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/gezonde-voeding-en-voedingsstoffen/wat-zijn-seizoensgroenten-en-seizoensfruit.aspx Groente- en fruitkalender (doorklikken)] - beide van het Voedingscentrum (nl)
* [https://www.gezondleven.be/files/voeding/Gezond-Leven-2017-gezond-weekmenu.pdf Gezondleven.be] - pdf-bestand met seizoenskalenders en sjablonen voor weekmenu's 
* [https://vispaleistexel.nl/viskalender.pdf Viskalender] van Vispaleis Texel
* [https://flinndalcdn.blob.core.windows.net/img/viskalender_bc8058fd.pdf Viskalender] van Flinndal
* [https://vishandeldedukdalf.nl/Viskalender/ Viskalender] van Vishandel De Dukdalf

== Bereiding van voeding ==
De meeste voedingsmiddelen kunnen niet zonder meer op tafel worden gezet. We willen ze gekookt, gebakken, gestoofd, in de vorm van een salade, netjes opgediend in schalen of op andere manieren bewerkt. 

Een '''methode''' kan zijn:
# Was je handen. Je komt in aanraking met voedsel en dat doe je alleen met schone handen. 
# Bedenk wat je wilt eten. 
# Voor een eenvoudige broodmaaltijd zal het alleen nodig zijn eventueel thee of koffie te zetten, en in ieder geval de tafel te dekken en de etenswaren op tafel te zetten. 
# Voor een hoofdmaaltijd en een uitgebreide lunch of uitgebreid ontbijt zijn meer planning en handelingen nodig. [[Bestand:4MeasuringSpoons.jpg|thumb|Maatlepels, maatschepjes]]
# Zet alles klaar op het aanrecht, kookeiland of de keukentafel om de maaltijd te bereiden: voedingsmiddelen, pannen en/of schalen, keukenweegschaal en houd eventueel het recept/de recepten bij de hand. Maak eerst aangebroken etenswaren op voordat een nieuw pak/blik/pot/zak wordt opengemaakt. Gebruik pannen op maat: in een te grote pan gaat vaak teveel water, wat onnodig veel extra energie kost. Maten en gewichten: zie [https://img.static-rmg.be/a/view/q75/w/h/2237683/maten-en-gewichten-jpg.jpg Maten &amp; gewichten van Libelle.be].
# Bereid elk onderdeel van de maaltijd aan de hand het recept. Begin met het onderdeel dat het meeste tijd kost. Plan alles zo, dat alles klaar is op het tijdstip dat jullie aan tafel willen. Snijd zoveel mogelijk het vet van vlees af, hierin hopen zich persistente bestrijdingsmiddelen op.
# Maak groenten, aardappelen en fruit kort voor gebruik klaar voor gebruik (schillen, wassen, snijden). Hoe langer ze aan de lucht zijn blootgesteld, hoe meer vitaminen verloren gaan. 
# Kook met weinig water, hierdoor blijven vitaminen en andere voedingstoffen zoveel mogelijk behouden. Aardappelen en groenten hoeven niet helemaal onder water te staan, als ze het water maar raken. Bladgroenten als andijvie, spinazie en postelein, kunnen met aanhangend water worden opgezet en zachtjes worden gestoofd met een deksel op de pan (zelfs als je ze in de slacentrifuge droogslingert en dan op een zacht vuurtje kookt, branden ze niet aan, wel af en toe omscheppen). Voor het koken van rijst en pasta is wel meer water nodig: voor rijst is twee keer zoveel volume water nodig als rijst (twee koppen water op één kop rijst), pasta moet helemaal onder water staan. [[Bestand:Flickr - cyclonebill - Andebryst (1).jpg|thumb|Spatdeksel]]
# Doe altijd een deksel op de pan, dit voorkomt dat warmte en voedingsstoffen weglekken. Uitzondering: als een gerecht van buiten knapperig moet zijn, zoals spek en gebakken aardappelen, wordt hooguit een (anti-)spatdeksel gebruikt. 
# Nadat voedsel kookt of pruttelt, kun je de betreffende knop op de kookplaat laag draaien om het voedsel te laten garen. Dit voorkomt aanbranden en spaart energie.
# Kook groenten zo kort mogelijk, dan blijven de voedingstoffen beter behouden. Als ze nog een beetje knapperig zijn, is dat niet erg, kauwen is goed voor je. Vlees en vis moeten wel altijd goed gaar zijn (uitgezonderd biefstuk en dergelijke), zodat eventuele bacteriën en andere ziektekiemen gedood zijn. Ook aardappelen en rijst moeten gaar zijn.
# Kookwater kan na afloop worden gebruikt voor een saus, jus, soep of bouillon; gooi het dus niet door de gootsteen, maar in een mok of schaaltje dat bestand is tegen kokend water.
# Gebruik pannenlappen en/of ovenwanten om warme pannen en warme ovenschalen aan te pakken. 
# Zorg onderwijl voor een ''goede hygiëne'':
## Bij het ontdooien van voedingsmiddelen: vang het vocht van vlees, kip en vis op (bijvoorbeeld door het op een bord te ontdooien) en gooi het direct weg, laat het niet op het aanrecht komen.
## Voorkom dat rauw voedsel besmetting kan opleveren: gebruik één snijplank uitsluitend voor het snijden van vlees, kip en vis, gebruik de vork of pollepel die is gebruikt voor het aanbraden en keren ervan daarna niet meer, maar was hem af en gebruik schoon bestek.
## Was groente (en fruit) goed, onder stromend (lauw) water, zorg dat alle vuil eruit is. Snij prei in de lengte door om ook het zand tussen de bladeren te kunnen wegspoelen. Was bladgroente als spinazie en andijvie altijd minstens twee keer. Dit is niet alleen goed om vuil er af te spoelen, maar ook om bestrijdingsmiddelen weg te wassen die aan de buitenkant zitten.
## Proef tijdens het koken steeds met een nieuwe, schone lepel of vork om besmetting met bacteriën en schimmel te voorkomen. 
## Bij het opwarmen van restjes/kliekjes: warm ze niet op in de magnetron, maar op het fornuis op minimaal 80 °C en zorg dat ze door en door heet zijn om bacteriën te doden (minimaal 5 minuten echt koken). Dit geldt ook als ze uit de diepvries komen.
## Houd het aanrecht steeds schoon. Ruim afval direct op. Zet gebruikte materialen direct terug op hun plaats, zet vuile vaat direct in de afwasmachine of stapel het op op een apart deel van het aanrecht om later in één keer af te wassen. Vul gebruikte pannen met een klein laagje water, zodat ze niet aankoeken en gemakkelijker schoongemaakt kunnen worden. Voor het vervolg: zie de paragraaf [[Huishouden/Hygiëne#Afwassen|Afwassen]] in het hoofdstuk [[Huishouden/Hygiëne#|Hygiëne]].

'''Meer Informatie'''
* [https://www.voedingscentrum.nl/nl/thema/kopen-koken-bewaren/eten-bereiden.aspx Eten bereiden] (van het Voedingscentrum)
* [https://www.voedingscentrum.nl/nl/thema/kopen-koken-bewaren/eten-bereiden/eten-koken-en-baken.aspx Praktische tips voor koken en bakken] (van het Voedingscentrum)
* Recepten: zie tips bij [[Huishouden/Voeding#Basis|Maaltijden samenstellen/Basis]]. 
* Bereidingstechnieken: 
** Zie [[Kookboek/Bereidingstechnieken]] voor een overzicht en links naar uitleg.
** [https://www.huishoudeninhokjes.nl/ Huishouden in hokjes] Klik op &quot;Koken uitleg&quot;
** Peulvruchten: zie [[Kookboek/Peulvruchten#Peulvruchten_in_de_keuken|Peulvruchten in Kookboek]]
** Groenten: kook ze zo kort mogelijk, nog een beetje knapperig is prima, slap gekookt niet; en eet bij voorkeur elke dag ook rauwkost.
** Een sladressing kan worden gemaakt van yoghurt met slasaus (verhouding 3:1), mosterd, een wisselende keuze uit (verse en gedroogde) tuinkruiden, peper, paprikapoeder en andere specerijen, toevoegingen zoals fijngesnipperde ui en knoflook.

== Aan tafel ==
Een maaltijd wordt in principe aan tafel opgediend. Zo is er ten minste één tijdstip op een dag dat alle huisgenoten samen zijn en aandacht voor elkaar kunnen hebben (mobieltjes en andere aandacht-afleiders zijn dan uiteraard verboden). Als het gezelschap te groot daarvoor is, kan men ook verspreid in de woonkamer zitten met bijvoorbeeld het bord op schoot of op een salon- of bijzettafel, en de eettafel als buffettafel gebruiken.

Alles dat op tafel komt dient smetteloos te zijn: schoon, zonder vlekken, glanzende glazen, zodat het een plezier is om aan tafel te zijn.
 
[[Bestand:Tables in restaurant (7967031230).jpg|thumb|Tafelzeiltje]]
Een fraai gedekte tafel begint met een mooi (gestreken) tafellaken of met placemats, afhankelijk van het gezelschap: groot/klein, formeel/informeel. Als men verwacht dat er geknoeid wordt aan tafel, bijvoorbeeld door kleine kinderen, dan is een {{Wp|Wasdoek|tafelzeiltje}} echter praktischer. Op het tafelkleed komen borden, voor ieder één, bij voorkeur bij elkaar passend en uit een servies dat bij het tafellaken past. Voor de dagelijkse maaltijd kan men een eenvoudig servies gebruiken (waarvan het minder erg is als er een stuk breekt), voor een feestelijk diner of als er gasten mee-eten kan het mooie servies uit de kast worden gehaald. Naast elk bord komt bestek: 
[[Bestand:Palais-Niel couverts.JPG|thumb|Gedekte tafel voor een chic diner]]
* Voor een eenvoudige maaltijd of een informele setting worden alleen een vork (links van het bord) en een mes (rechts van het bord) gelegd. Als er soep vooraf is, komt er een lepel rechts van het mes. Als er voor het dessert apart bestek nodig is, komt dat boven het bord te liggen. Soep kan worden opgediend in een soepkom of (diep) soepbord; in beide gevallen wordt die niet rechtstreeks op de tafel gezet, maar met een schotel (voor een soepkom) of plat bord eronder; in een informele setting kan de hoofdgang ook van dat bord worden gegeten, in een formele setting wordt dat bord weggehaald na de soep. 
* Voor een uitgebreide maaltijd, met verschillende gangen en een formele setting, is er voor elke gang apart servies. Men eet met het bestek van buiten naar binnen, dus het bestek voor de een-na-laatste gang ligt het dichtst bij het bord, die voor de eerste gang aan de buitenkant. Het bestek voor het dessert, de laatste gang, ligt boven het bord.

Voor elke gast is er ook een servet, bij voorkeur een gestreken, stoffen servet die bij het tafellaken past. Laat papieren servetten tot de uitzonderingen behoren vanwege het afval dat die veroorzaken, en ze zijn alleen geschikt voor een informeel gezelschap. Een servet kan op het bord liggen, links naast het bord of als een waaier gevouwen in een glas. Servetten van gezinsleden en andere huisgenoten hoeven niet dagelijks verschoond te worden, maar dan moeten die wel herkenbaar zijn, bijvoorbeeld aan een eigen servetring voor iedereen.&lt;br&gt;
Tenslotte komt er rechtsboven het bord ten minste één glas of drinkbeker te staan; als er wijn geschonken wordt, is dat een wijnglas, anders een waterglas, melkbeker of kop-en-schotel (voor koffie of thee). Bij uitgebreide maaltijden kunnen er meerdere glazen staan: één wijnglas voor iedere gang en een waterglas.

Feestelijke tafels kan men versieren met een klein vaasje bloemen, een laag bloemstuk, enkele lage kaarsen (zoals waxinelichtjes) of een pronkstuk. Men moet wel voorkomen dat er versiering in de weg staat, bijvoorbeeld bij het doorgeven van schalen of tijdens tafelgesprekken (men moet elkaar kunnen aankijken): dan liever eenvoudige of geen versiering. Het gaat immers om het eten en het gezelschap, die zouden alle ruimte moeten krijgen.

[[Bestand:Wedgwood tureen c1770 REM.jpg|thumb|Voorbeeld van een dekschaal]]
Een warme maaltijd kan opgediend worden met dekschalen of pannen op tafel, afhankelijk van hoe formeel of feestelijk de maaltijd is. Voor een informele setting zijn pannen aan te raden, omdat dat afwas scheelt. Als er pannen op tafel komen, moeten daarvoor pannenonderzetters in het midden van de tafel neergelegd worden, om de tafel en het tafellaken te beschermen tegen de hitte van de pannen, voor elke pan één onderzetter. Voor grote ovenschalen plaatst men er twee naast elkaar. Daarnaast kunnen er vaatjes zout en peper, en in een informele setting ook schaaltjes met augurken of ander tafelzuur en eventueel mosterd, mayonaise (voor een maaltijd met patat), ketchup en andere tafelsauzen worden neergezet, afhankelijk van de maaltijd. Voor een Aziatische maaltijd ook ketjap, sambal, atjar tjampoer en seroendeng, zodat iedereen het eten naar eigen smaak kan kruiden en aanvullen. Vanwege een goede hygiëne krijgt elke pan, schaal, pot en kom zijn eigen opscheplepel of ander bestek: jamlepel, botermesjes, slabestek, vorken voor augurken en ander tafelzuur, een aparte lepel voor het opscheppen van ijs en een aparte voor de slagroom en andere versiering. 

Ruim na elke gang alle voorwerpen weg die voor de volgende gang niet meer nodig zijn, uitgezonderd de tafelversiering, zodat er een opgeruimde tafel is voor de volgende gang en er ruimte is voor bijvoorbeeld voorwerpen voor het dessert. Om een rommelige keuken te voorkomen, kan de vaat het beste direct in de afwasmachine worden gezet, of in een afwasteil om te weken; overige spullen dienen direct op de juiste plaats te worden teruggezet.

Voor een broodmaaltijd kan men sneden en bolletjes brood en eventueel krentenbollen en soortgelijk lekkers op schalen of grote borden leggen. Afhankelijk van de grootte van de tafel komen er meerdere schalen verspreid over de tafel te staan, meestal in het midden. Bolletjes worden van tevoren doorgesneden, wat het gemakkelijkst voor de tafelgenoten is, of er wordt een broodmes bij gelegd. Vleeswaren, kaasplakken of stukken kaas met een kaasschaaf erbij, komen op aparte borden of schalen, elk met een eigen vork. Daarnaast kan men denken aan potten of schaaltjes met jam, pindakaas, hagelslag, salades, rauwe groenten als tomaten, radijs en schijfjes komkommer, en ander beleg, die verspreid op tafel worden gezet, elk met een eigen lepel, vork of mes. Ook schaaltjes halvarine, margarine en/of boter, elk met een eigen botermesje, komen verspreid op tafel te staan. Zorg dat er voor ieders smaak en voorkeuren brood en beleg is (denk aan vegetarisch, allergieën, diëten, e.d.). Voor dranken kan men kannen (in een informeel gezelschap ook flessen of pakken) met water, melk, karnemelk, thee en/of koffie neerzetten. 

Voor een lunchbuffet is het het gemakkelijkste als er van tevoren sandwiches zijn klaargemaakt zodat de gasten niet zelf hun brood hoeven te beleggen. Bied dan wel een ruime keuze aan: volkoren/witbrood, met/zonder boter, vegetarisch/veganistisch, verschillende soorten vleeswaren en kazen, en met/zonder sla of andere rauwkost. 

&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Bread in basket.jpg|Verschillende soorten brood in een mandje
Rustikales, deftiges Abendbrot.jpg|Beleg voor een broodmaaltijd
Several cheeses with a slicer, bread and milk.JPG|Schaal met kaas en kaasschaaf
Cold cuts.jpg|Schaal met vleeswaren, augurken en tomaten
Composed salad.jpg|Schaal met rauwkost naar keuze
SeaDream II — Buffet (dinner).JPG|Buffettafel
&lt;/gallery&gt; 

'''Meer informatie''' 
* over tafeletiquette: het hoofdstuk [[Kookboek/Etiquette|Etiquette]] van het Wikibook Kookboek
* over de fijne kneepjes van het serveren van een warme maaltijd: het hoofdstuk [[Kookboek/Opdienen|Opdienen]] uit het Wikibook Kookboek.

== Picknicken == 
[[Bestand:Claude Monet - Le Déjeuner sur l'herbe (1866) - Pushkin Museum Ж-3307.jpg|thumb|320px|Claude Monet - Le Déjeuner sur l'herbe (1866)]]
{{Wp|Picknick|Picknicken}} kan in een park op het gras, op het strand, op een open plaats in het bos of, als je geluk hebt, aan een picknicktafel ergens in de buitenlucht. Als er mensen meegaan die slecht ter been zijn, en er wordt niet aan een picknicktafel gegeten, dan zijn tuinstoelen voor hen noodzaak. De anderen kunnen ook op de grond zitten, al of niet op een meegebracht kleed of badhanddoek.&lt;br&gt;
Benodigdheden:
* Gekleurd tafellaken dat vuil mag worden. 
* Mand(en) of tas(sen) en eventueel een koelbox (met bevroren koelelementen of lege melkpakken met de dop er nog op, niet helemaal gevuld met water (er moet wat ruimte overblijven omdat ijs uitzet) en vervolgens ingevroren), met daarin lekkere hapjes, van klaargemaakte broodjes en rauwkost (gewassen radijsjes, cherrytomaatjes, schijfjes komkommer) tot fruit en andere zoetigheid, en drank. Eventueel een zoutstrooier en pepermolen. Het gemakkelijkst zijn hapjes die uit het vuistje kunnen worden gegeten, zodat geen borden of bestek nodig zijn.
* Bekers, borden, eventueel bestek en opscheplepels, bij voorkeur van herbruikbaar materiaal, maar niet breekbaar, een kurkentrekker als er wijn mee is, een flessenopener.
* Servetten, een wc-rol, een of meer natte washandjes of andere natte doekjes, en/of een flesje met (desinfecterende) handzeep waarbij geen handdoek nodig is. 
* Een vuilniszak voor afval.
* Eventueel tuinstoelen, een inklapbare tafel, plaid/kleed en/of badhanddoeken om op te zitten.
* Iets tegen insecten, zoals insectenkapjes, een schoteltje met een doorgesneden sinaasappel of citroen waarin enkele kruidnagels zijn gedrukt (tegen vliegen) en/of een schoteltje met een klein laagje water en een vers gesneden ui daarin (tegen wespen).
En denk aan het rijmpje: ''Laat niet als dank voor het aangenaam verpozen, de eigenaar van 't bos de schillen en de dozen'' ... Laat niets achter! Als er geen vuilnisbak in de buurt is: neem je afval mee en gooi het in de eerste afvalbak die je tegenkomt of neem het mee naar huis.

== Overige aspecten ==
Voeding gaat niet alleen over verantwoorde menu's en het bereiden ervan. Er zijn nog andere aspecten, zoals het inkopen en bewaren ervan, voedselveiligheid en de benodigde keukenuitrusting. 

=== Inkopen van voedsel ===
Tips voor het inkopen van levensmiddelen:
# Maak van tevoren een boodschappenlijstje. Dit voorkomt het vergeten van spullen en te veel kopen. Schrijf steeds een boodschap op het lijstje als u iets opmaakt of ziet dat iets bijna op is; vraag ook huisgenoten om dat te doen. Vul het aan met wat u de komende dagen wilt eten. Aandachtspunten:
## Koop geen groente en fruit buiten het seizoen: geen zacht fruit als aardbeien, frambozen en bessen in de winter en geen spruitjes en witlof in de zomer, zie [https://www.voedingscentrum.nl/Assets/Uploads/voedingscentrum/Documents/Consumenten/Veelgestelde%20vragen/Voedingscentrum%20seizoengroente-%20en%20fruitkalender.pdf Groente- en fruitkalender]. Dergelijke voedingsmiddelen zijn in kassen gekweekt of komen van ver en belasten daardoor het milieu extra. 
## Koop ongewassen, ongeschilde en ongesneden groenten, fruit en aardappelen. Zo blijven vooral vitaminen het beste behouden totdat ze daadwerkelijk worden gebruikt.
## Weet ook goed wat er nog in huis is, dat kan van pas komen bij onverwachte buitenkansjes in de winkel of de marktkraam. 
## Neem een of meerdere boodschappentassen en/of een boodschappenkrat mee en eventueel enkele plastic zakjes/tasjes van een vorige keer voor losse groenten en fruit. Dit bespaart verpakkingsmateriaal. 
# Bedenk waar de boodschappen het beste kunnen worden gehaald: welke winkel(s), markt, online website of andere verkooppunten aan consumenten. Weeg kwaliteit, assortiment, service, betrouwbaarheid en gemak af tegen de prijzen die worden gevraagd. Vooral met een klein budget kan het bovendien lonend zijn om aanbiedingen in de gaten te houden.
# Let bij het kopen op:
## De houdbaarheidsdatum. Koop geen spullen die over de houdbaarheidsdatum zijn of er kort op zitten. Meestal staan achterin het schap versere spullen. Daar tegenover staat dat aan houdbare producten (zakjes, pakjes, blikken, potten) veelal additieven zijn toegevoegd, die het product er niet gezonder op maken, ook al zijn de vermelde E-nummers allemaal toegestaan en veilig.
## De versheid: groente en fruit mogen er niet slap eruit zien, bruine vlekjes of schimmel hebben; broccoli mag geen gele plekken hebben. Vlees en vleeswaren mogen geen bruine of groene vlekken hebben. Vis mag niet ruiken. Hoe verder een product gereisd heeft, hoe minder vers het kan zijn, meestal zijn ze dan ingevroren geweest, wat op zich niet verkeerd is. Vraag je bij fruit altijd af wanneer je het wilt eten: voor groene bananen en harde kiwi's en mango's duurt het nog wel enkele dagen tot meer dan een week voordat ze rijp zijn. Meloenen ruiken geurig als ze eetrijp zijn. Vraag het anders aan de verkoper.
## De verpakking:[[Bestand:Set of Spices.jpg|thumb|120px|Kruidenpotjes]] [[Bestand:Kitchen Funnel.jpg|thumb|120px|Keukentrechter]]
### De verpakking moet gaaf zijn. Een blik of potdeksel mag niet bol staan, want dan is de inhoud bedorven. Een blik mag geen butsen hebben. Het plastic om een product mag geen gaatjes hebben, want dan komt er lucht bij de inhoud en bederft het product sneller.
### De verpakking mag niet overdadig zijn, moet in verhouding tot het product staan. Laat bijvoorbeeld het kopen van losse, 1-persoons toetjes tot de uitzonderingen behoren, evenals afzonderlijk verpakte plakjes kaas en snoepjes. 
### Als een product zowel in dure, luxe verpakkingen te koop is als in goedkopere zakjes: koop hooguit de eerste keer de luxe-uitvoering en vul die later bij met goedkopere navulzakjes. Bijvoorbeeld: gedroogde kruiden en specerijen zijn bij de Turkse of Aziatische winkel of op de markt meestal in goedkopere zakjes te koop, terwijl een supermarkt alleen duurdere uitvoeringen heeft, waar bovendien minder in zit. U kunt ook zelf lege kruidenpotjes kopen, al dan niet met een strooideksel, plak er zelf een etiket op en ze zijn klaar om te vullen met navulzakjes. Een trechter kan daarbij behulpzaam zijn. 
## De ingrediëntenlijst: in het algemeen geldt: hoe korter hoe beter. 
### ''Suiker'' zou alleen in producten moeten zitten waarin je het verwacht: frisdrank, snoep, koek, toetjes, zoet broodbeleg. Maar het zit in veel meer producten, ook waarin je het zelf niet zou toevoegen, zoals soepen en sauzen. Koop die niet.
### ''{{Wp|Mononatriumglutamaat|Smaakversterker}}'', ook bekend als E621, vetsin, MSG, (mono)natriumglutamaat en met enkele andere termen. Het komt ook in de natuur voor, geeft een extra hartige smaak en zorgt ervoor dat het verzadigingspunt later wordt bereikt en je moeilijk kunt stoppen met het eten van producten waar het in zit. Koop geen producten waar het in zit.
### ''Volkoren brood'' zou slechts vier ingrediënten moeten bevatten: volkorenmeel, water, (bakkers)zout en desem of gist. Maar dat soort brood is zeer moeilijk verkrijgbaar, zelfs brood bij veel natuurvoedingswinkels heeft een langere ingrediëntenlijst. Het dichtst in de buurt komen Allison (gist), en de Liefde en Passie broden (desem) van Albert Heijn. Brood dat je in ieder geval het beste NIET kunt kopen: 
#### met mout, moutmeel, moutextract of een andere term met &quot;mout&quot; erin: dan is het brood donker en lijkt het gezond, maar vaak is het witbrood met een kleurtje;
#### met broodverbeteraar, meelverbeteraar, broodverbetermiddelen, melk, vet, suiker, emulgator, enzymen, gluten, ei; zij zorgen ervoor dat het brood luchtiger wordt of langer vers blijft, maar ze zijn niet nodig voor je gezondheid. Beter is het om steviger brood te kopen en direct na aankoop in te vriezen wat je niet dezelfde of volgende dag nodig hebt.
###''Vegaproducten'': de hoeveelheid eiwitten per 100 gram kan aanmerkelijk verschillen tussen merken en producten. Vlees en vis bevatten zo'n 18 à 30 gram eiwitten per ons, bij vegaproducten mag je al blij zijn als het rond de 15 gram per ons is. Bij voorkeur is er bovendien vitamine B12 en ijzer toegevoegd, zit er max. 1,1 gram zout per 100 g en geen suiker in.
## De hoeveelheid: koop alleen grotere hoeveelheden (die in de regel goedkoper zijn) als ze binnen de houdbaarheidsdatum gebruikt worden en als er ruimte voor is in de voorraadkast, koelkast of vriezer. Koop anders een kleinere hoeveelheid of vraag aan de verkoper of er ook kleinere hoeveelheden beschikbaar zijn; sommige groentewinkels en supermarkten staan toe om bijvoorbeeld halve bloemkolen of andijviestruiken te kopen.
## De prijs. 
### Koop aanbiedingen alleen als u het product echt nodig heeft, als er plek voor is in de voorraadkast èn als het binnen de houdbaarheidsdatum gebruikt wordt.
# Laat overbodig verpakkingsmateriaal in de winkel achter. 
# Pak de boodschappen zorgvuldig in: zware en robuuste spullen onderin en achterop de fiets, kwetsbare spullen, zoals zacht fruit, eieren, brood en gebak bovenin de tas die voorop de fiets gaat. 
# Na thuiskomst:
## Handen wassen.
## Pak direct de boodschappen uit en zet ze op de juiste plek: in de voorraadkast, koelkast of (in zelfgemaakte kant-en-klare pakketjes, bijvoorbeeld brood of vlees/vis voor steeds één dag) in de diepvriezer (zie volgende paragraaf).
Meer informatie: 
* [https://www.voedingscentrum.nl/nl/veilig-eten-voedselinfectie-voorkomen/veilig-kopen.aspx ''Veilig kopen'' van het Voedingscentrum].
* [https://www.gezondheid.be/artikel/gezonde-voeding/versheid-van-voedingsprodukten-123#8 ''Kenmerken van verse vis'' van Gezondheid.be]

=== Bewaren van voedsel ===
Algemene regel: droog, koel (maar wel vorstvrij), in het donker en afgesloten. Afgesloten wil zeggen in een pot, fles of doos met deksel die er strak oppast, of in een papieren zak als het om verse levensmiddelen als aardappelen, groente en fruit gaat.  

Er zijn wel uitzonderingen:
* Verse groente: veel gaat in de koelkast, maar niet alles, zie [https://www.voedingscentrum.nl/nl/thema/kopen-koken-bewaren/eten-bewaren/waar-bewaar-ik-groente-en-fruit.aspx Groente en fruit bewaren van het Voedingscentrum]. Wat buiten de koelkast bewaard wordt, zoals aardappelen, uien, knoflook en tomaten, moet droog en donker opgeslagen worden. 
* Verse kruiden en verse asperges: in een vochtige doek gewikkeld in de groentela van de koelkast; verse kruiden kunnen ook in een hoog glas met water. Bewaartermijn: hooguit enkele dagen.
* Tropisch fruit zoals verse ananas, mango, banaan en kiwi, buiten de koelkast bewaren, en ze mogen ook in het daglicht bewaard worden, zeker als ze nog niet rijp genoeg zijn om te eten. 
* Droog voedsel zoals rijst, macaroni, beschuit, crackers en andere graanproducten, gedroogde kruiden en specerijen en gedroogde peulvruchten hoeven niet gekoeld te worden bewaard, maar wel koeler dan 20° C (en ook droog, donker en afgesloten).
** Tafelzout: voeg enkele korrels rijst toe aan een zoutstrooier, dan wordt het zout niet vochtig.
* Diepvriesproducten: uiteraard in de vriezer. Ingevroren voedsel is niet onbeperkt houdbaar, zie [https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/koken-en-bewaren/hoelang-is-eten-houdbaar-in-de-diepvries hoelang is eten houdbaar in de diepvries van Voedingscentrum].
* Voorverpakte levensmiddelen die in de winkel buiten de koeling staan, hoeven ook thuis niet in de koelkast, mits ze niet zijn aangebroken. Dit geldt dus ook voor eieren.
* Zie ook: 
** [https://www.voedingscentrum.nl/nl/thema/kopen-koken-bewaren/eten-bewaren/bewaartips-voor-koelkast-vriezer-en-voorraadkast.aspx bewaartips van het Voedingscentrum]
** [https://www.voedingscentrum.nl/nl/thema/kopen-koken-bewaren/eten-bewaren.aspx eten bewaren, van het Voedingscentrum] kies zelf uit 2.000 specifieke voedingsmiddelen
** [https://www.voedingscentrum.nl/nl/veilig-eten-voedselinfectie-voorkomen/veilig-bewaren.aspx voedsel veilig bewaren van het Voedingscentrum]

Overige aanbevelingen:
* Zet de koelkast op 4° C.
* Zet producten met een korte houdbaarheidsdatum vooraan op de plank, om verspilling te voorkomen. Zet nieuw gekochte producten achter soortgelijke oude producten. Gebruik altijd eerst de oudste producten, of die met de meest nabije houdbaarheidsdatum.
* Gebruik verse producten (zoals groente, fruit, vlees, vleeswaren en brood) zo snel mogelijk, in ieder geval binnen enkele dagen. Harde groenten als wortelen, kool en knolselderij kunnen iets langer in de koelkast bewaard worden dan bladgroente als spinazie, andijvie en kropsla. Sommige vleeswaren moeten snel (binnen twee dagen) worden opgemaakt, zoals leverworst, rosbief en filet americain; andere soorten kunnen iets langer worden bewaard, zoals salami, droge worst, gerookte ham en spek. Vries vlees, vleeswaren en brood direct na aankoop in (in porties voor hooguit twee dagen) als zij niet binnen twee dagen worden opgemaakt.
* Koel restjes en expres teveel gekookte porties eerst goed af voordat je ze in de koelkast zet. Ze zijn dan nog twee dagen houdbaar. Zet ze in de diepvries als je ze langer wilt bewaren.
* Gebruik zo min mogelijk plastic en aluminiumfolie om voedsel te bewaren. Gebruik liever koelkastdozen in allerlei maten met een deksel dat goed afsluit.
* Kijk producten regelmatig na op bederf (verse producten: enkele malen per week) en houdbaarheidsdatum (potten, blikken en pakken: halfjaarlijks). 
* Bewaar verpakkingsmateriaal dat nogmaals gebruikt kan worden, zoals plastic zakken van broden, lege potjes (maar overdrijf niet, van elke soort en maat twee is meestal voldoende) en plastic doosjes van bijvoorbeeld kruiden die nog als koelkastdoos kunnen dienen. Gooi overig verpakkingsmateriaal in de juiste vuilcontainer/kliko.

=== Hygiëne en voedselveiligheid in de keuken ===
Het is overal belangrijk om op hygiëne te letten, maar in de keuken nog extra omdat het daar om voedselveiligheid gaat. Enkele suggesties:
* Handen wassen:
** Elke keer bij thuiskomst.
** Voordat de boodschappen worden uitgepakt en opgeborgen.
** Vóór het afdrogen en opbergen van schone vaat.
** Vóór het bereiden van maaltijden.
** Vóór het eten.
** En uiteraard na elk wc-bezoek.
** Zorg voor zeep op en een schone handdoek vlak bij de gootsteen.
[[Bestand:Natte vaatdoek hangt te drogen aan een rekje bij het aanrecht 2024.jpg|thumb|Natte vaatdoek hangt te drogen aan een rekje bij aanrecht]]
* Zorg voor een schone vaatdoek; als hij stinkt bent u veel te laat met verversen. Hang een vaatdoek uit, zorg voor een rekje bij de gootsteen waarop dat kan. Op vochtige vaatdoeken kunnen bacteriën en ander gespuis zich veel sneller ontwikkelen dan op droge.
* Zorg voor een schone theedoek; en ook als er een afwasmachine is, moet er wel eens iets worden afgedroogd.
* Zorg voor een schoon aanrecht, zowel qua hygiëne als qua spullen die erop staan. Een leeg aanrecht werkt veel prettiger dan een vol. 
* Gooi afval direct in een goed afgesloten vuilnisbak, dan blijft het aanrecht schoon en krijgt ongedierte (zoals fruitvliegjes, ratten en muizen) minder kans. Koffiefilters, theezakjes en warme voedselresten wel eerst laten afkoelen.
* Gooi altijd voedsel weg als het bedorven is of lijkt, d.w.z.
** als er schimmel op zit (uitgezonderd schimmelkaas; op harde kaas met schimmel kan de schimmel met een ruime boog worden weggesneden, op andere voedingsmiddelen heeft dat geen zin omdat daar de schimmel ook in de rest ervan zit, ook al zie je die daar niet)
** als het muf ruikt
** als een klein beetje al vies smaakt
** als een product over de houdbaarheidsdatum '''TGT''' is, te gebruiken tot: altijd weggooien, dit geldt meestal voor verse vis en vers vlees.
** Een product dat over de houdbaarheidsdatum '''THT''' is, tenminste houdbaar tot, kan meestal nog enige tijd worden gebruikt, al zal de smaak achteruitgaan. Maar als het er niet meer goed uitziet, verkeerd ruikt of vies smaakt, dan moet het worden weggegooid. Meer informatie: [https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/koken-en-bewaren/twijfel-over-de-houdbaarheidsdatum-kun-je-dit-nog-opeten-of-niet.aspx Houdbaarheidsdatum van het Voedingscentrum].
* In het algemeen: Maak spullen direct schoon als ze vuil zijn geworden, als er is gemorst of als er vlekken zijn gemaakt. Dan gaat het het gemakkelijkste. Dit geldt in ieder geval ook voor het aanrecht, het fornuis, roosters van een oven en barbecue. Vul aangekoekte pannen, braadslees en ovenschotels met een laagje water en was ze direct af na de maaltijd. 
* Maak de gootsteen, het aanrecht, keukenkastjes, keukenlades, kookplaat, oven, magnetron  en andere keukenapparaten regelmatig goed schoon. Ze kunnen anders broedplaatsen van ongedierte worden, of slechter gaan werken door bijvoorbeeld kalkaanslag. Een vaatdoek en een sopje van warm water en afwasmiddel is veelal voldoende, voor gootsteen, aanrecht en kookplaat is vaak een schuurmiddel nodig (poeder of vloeibaar). 
** Voor het schoonmaken van een '''oven''' zijn verschillende methoden. Vooraf: zorg dat er geen kruimels en ander los vuil meer in de oven is, gebruik daarvoor een stofzuiger. Daarna zijn er alternatieven: 
*** Smeer de wanden van een warme oven in met ''groene zeep''. Zet vervolgens een vuurvaste schaal verdunde ''ammoniak'' (verhouding: 4/5 kokend water en 1/5 ammoniak) in de oven en laat dit een nachtje staan. Vergeet niet om ‘s nachts een raampje open te laten staan, de ammoniak stinkt behoorlijk. De ammoniak zorgt ervoor dat de vette aanslag zacht wordt. Reinig de ovenwanden de volgende dag met een stuk keukenpapier of een oude krant.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://www.tantekaat.be/tip/oven-reinigen/ Tante Kaat], [https://www.dewitgoedoutlet.nl/blog/oven-schoonmaken De Witgoed-Outlet] en [https://njam.tv/blog/oven-schoonmaken-zo-ga-je-best-te-werk NJAM.tv]&lt;/ref&gt;
*** Doe een beetje ''baking soda'' op een vochtig doekje en neem de binnenkant van de oven af. Laat het middel even intrekken en poets de oven vervolgens schoon met een vochtige doek. Laat op hardnekkige plekken de baking soda een nacht laat intrekken, en poets de oven de volgende morgen schoon.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;https://www.dewitgoedoutlet.nl/blog/oven-schoonmaken&lt;/ref&gt;
*** Verwarm de oven tot een temperatuur tussen 200 en 250 °C. Zet een vuurvaste kom met water en een kopje ''soda'' in de oven gedurende 20 minuten. Haal de kom vervolgens uit de oven en wrijf met een propere, vochtige doek de zijkanten schoon.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;https://njam.tv/blog/oven-schoonmaken-zo-ga-je-best-te-werk&lt;/ref&gt;
*** Doe een ''vaatwastablet'' in een ovenbestendig kommetje water. Ovendeur dicht en laat het geheel tien minuten in een voorverwarmde oven op 200°C staan. Haal het vuil hierna weg met een vochtige doek.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;https://www.dewitgoedoutlet.nl/blog/oven-schoonmaken&lt;/ref&gt;
*** Verwarm de oven tot 200°C en plaats daarna een hittebestendig bakje met heet water en een scheut ''schoonmaakazijn'' in de oven (verhouding: (1/4 kopje azijn op 1 kopje water). Schakel het ovenprogramma uit en sluit de ovendeur. Na enkele uren kan de ovendeur weer worden geopend en kunnen de aangekoekte etensresten verwijderd worden met een stukje keukenpapier.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;https://www.superkeukens.nl/inspiratie/weblog/grootmoeders-tips-zo-maak-je-de-oven-schoon&lt;/ref&gt;
*** Snijd een halve ''citroen'' in partjes, doe deze in een ovenbestendig bakje gevuld met een bodempje water en pers de andere helft uit boven de ovenschaal. Plaats dat bakje gedurende tien minuten in een voorverwarmde oven op 200 °C. De warmte zorgt ervoor dat het citroensap verdampt. Na ongeveer tien minuten de viezigheid wegpoetsen met een vochtige doek.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://www.dewitgoedoutlet.nl/blog/oven-schoonmaken  De Witgoed-outlet] gecombineerd met [https://njam.tv/blog/oven-schoonmaken-zo-ga-je-best-te-werk NJAM.tv]&lt;/ref&gt; 
*** Speciaal om hardnekkige vetresten te verwijderen: Verwarm de oven tot 200 °C en zet dan de oven uit. Pak een stuk ''groene zeep'', maak deze nat en wrijf de zeep over het vette oppervlak van de oven. Zet vervolgens een hittebestendig bakje met heet water in het midden en sluit de ovendeur. Na enkele uren is het vet eenvoudig te verwijderen met een stuk keukenpapier.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;https://www.superkeukens.nl/inspiratie/weblog/grootmoeders-tips-zo-maak-je-de-oven-schoon&lt;/ref&gt;
*** Voor het rooster van de oven (of barbecue): Gebruik een metaalborstel (of staalborstel) of een Brillo-schuursponsje.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;https://www.superkeukens.nl/inspiratie/weblog/grootmoeders-tips-zo-maak-je-de-oven-schoon&lt;/ref&gt;
:: In alle gevallen geldt: Haal na afloop nog een vaatdoek over de ovenwanden heen, die gedompeld is in een warm sopje met afwasmiddel en vervolgens is uitgewrongen. 
::'''Waarschuwing''': Meng nooit verschillende schoonmaakmiddelen door elkaar, dit kan een onaangename chemische reactie veroorzaken!!
* '''Koelkast''' schoonmaken: minstens eenmaal per 3 maanden. Zie [https://www.consumentenbond.nl/koelkast/koelkast-schoonmaken ''Koelkast schoonmaken'' door Consumentenbond]
* Draag een schort tijdens het koken, dat voorkomt dat bovenkleding vies wordt.
* Uiteraard werkt u met schoon kookgerei, zoals pannen, keukenmessen en pollepels.
* Groente en fruit: altijd wassen voor gebruik, tenzij het gaat om voorverpakte gewassen groente, voorverpakt geschild fruit of fruit dat nog geschild wordt, zoals bananen, meloen en kiwi's (doe dat dan wel met schone handen). 
* Vries voedingswaren die u niet direct gebruikt snel in, zoals kip, vlees, vleeswaren, vis, brood, extra porties, kliekjes en uiteraard gekochte diepvriesproducten. Zet de vriezer op -18° C. Zorg er wel voor dat ingevroren voedingsmiddelen op tijd worden opgemaakt, zie [https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/koken-en-bewaren/hoelang-is-eten-houdbaar-in-de-diepvries.aspx Bewaartermijnen van het Voedingscentrum]. 
* Was ten minste één ker per dag af (afhankelijke van de grootte van het huishouden vaker) of zet vuile vaat direct in de vaatwasser.
** Vul lege pannen met een klein laagje water zodat ze niet aankoeken. Dan zijn ze later gemakkelijker af te wassen.
** Verwijder direct etensresten van borden en schalen. Sommige restjes kunnen bewaard worden en later worden opgewarmd als lunch- of bijgerecht, andere gaan in de vuilnisbak (groenbak).
** Zie [[Huishouden/Hygiëne#Afwassen|Afwassen]] in het hoofdstuk Hygiëne voor methoden van afwassen.
* Zie het hoofdstuk [[Huishouden/Hygiëne]] voor meer hygiëne in huis.

=== Keukenuitrusting ===
Om te kunnen koken, maaltijden bereiden, voedingsmiddelen bewaren en hygiëne te betrachten, zijn allerhande voorwerpen nodig. Minimaal nodig zijn:
* kooktoestel met minimaal twee pitten
* koelkast met een vriesvak of een aparte vriezer
* twee kookpannen, een steelpan en een koekenpan, alle met dikke bodem en een deksel; als het budget en de ruimte in de keuken dat toelaten ook een braadpan en een snelkookpan; het materiaal van pannen is afhankelijk van de warmtebron die je gebruikt (gas, inductie, keramisch, etc.), let daarop bij het kopen; ook handig: pannen en koekenpannen die ook in de oven kunnen: dan kun je een gerecht eerst op de kookplaat voorbereiden en het voor het vervolg direct in de oven plaatsen; roestvrijstalen pannen zijn prima voor een efficiënt huishouden: ze kunnen in de afwasmachine en zijn slijtvast; een koekenpan kan ook van roestvrijstaal zijn, mits hij een dikke bodem heeft; braadpannen zijn vaak geëmailleerd, die mogen in prinicpe in de de vaatwasser, maar moeten wel voorzichtig behandeld worden, er kunnen gemakkelijk schilfers afgestoten worden; koop daarom geen complete pannenset: verschillende soorten pannen kunnen beter van verschillende materialen worden gekocht, steeds wat het beste materiaal is voor de soort pan; let bij het gebruik wel op: 
** zure gerechten (zoals appelmoes en rabarber) mogen niet lang in roestvrijstalen pannen blijven staan, doe ze zo snel mogelijk na het koken over in bijvoorbeeld een glazen schaal die niet direct op een koud aanrecht staat (zet er een onderzetter of pannenlap onder)
** warme geëemailleerde pannen mogen niet op een koud aanrecht worden gezet of in koud water worden gedompeld
** voor zowel roestvrijstalen als geëmailleerde pannen geldt: gebruik geen metalen pannensponsjes en schuurpoeder; beide soorten kunnen wel worden uitgekookt met soda
* keukentextiel: (katoenen) vaatdoeken, theedoeken, keukenhanddoeken, dweil, waarvan de  aantallen afhankelijk zijn van de frequentie van verschoning en wassen; daarnaast pannenlappen en een schort
* een rek voor het drogen en ophangen van vaatdoeken, hand- en theedoeken
* vergiet, zeef (in verschillende groottes, van theezeefje tot die voor zeven van bloem), rasp, trechter
* keukenweegschaal (met een verfijnde schaal, tot 500g à 1 kg en handig op te bergen), maatbeker van een liter, kookwekker; de eerste twee zorgen ervoor dat er op maat wordt gekookt: niet te weinig maar ook niet te veel wat tot verspilling zou leiden
* snijplank
* bestek: bestekbak, lepels, vorken, messen, theelepels, zowel om in de keuken te gebruiken als voor aan tafel: vleesmes, gekarteld mes met een lang lemmet (voor het snijden van brood en groente), (aardappel)schilmesje met een klein lemmet, dunschiller, houten pollepel, bakspatel (om voedsel in een koekenpan om te keren), garde, pannenkoekenmes, als er budget is: ook een flessenlikker/flessenschraper (om het laatste restje slasaus en andere dikke vloeistoffen uit flessen te kunnen halen), flessenuitdruiper, aardappelstamper, schuimspaan, tang voor vlees en groente; opscheplepels voor soep, jus, aardappelen en groente; de aantallen zijn steeds afhankelijk van het aantal huisgenoten en de frequentie van afwassen; bestek: van roestvrij staal, die kunnen in de afwasmachine
* (handmatige) blikopener&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Een elektrische blikopener is voor mensen van wie de handen niet meer sterk genoeg zijn voor een handmatige blikopener; bovendien hebben de meeste blikken tegenwoordig een lipje waarmee ze kunnen worden opengetrokken en is er nog maar zelden een blikopener nodig&lt;/ref&gt;, flessenopener, kurkentrekker, dekselopener, schaar
* serviesgoed: diepe en platte borden (grote platte borden voor de warme maaltijd en kleinere voor de broodmaaltijd), mokken, koppen en schotels, waterglazen, schalen in diverse maten, waarvan ten minste één ovenschaal, dessertschaaltjes, citruspers, eierdoppen
* theepot, aparte koffiepot of thermoskan (die alleen voor koffie wordt gebruikt in verband met achterblijvende koffiegeur/-smaak), (keramieke, metalen of plastic) koffiefilter, thee-ei als u losse thee gebruikt, theemuts
* onderzetters voor hete pannen
* goed afsluitbare voorraadbussen en/of -potten voor beschuit, crackers/knäckebröd, soepstengels, macaroni, rijst, havermout, volkorenmeel, peulvruchten, koffie, thee, suiker en andere droge voedingsmiddelen, koelkastdozen; mede afhankelijk van voorkeuren
* goed afsluitbare bewaarbakjes, die zowel in de koelkast als in de vriezer bewaard kunnen worden; eventueel ook vershoudfolie
* voorraad: zilvervliesrijst, volkoren macaroni, spaghetti en/of mie, volkoren soepstengels, diverse soorten gedroogde peulvruchten, tuinkruiden, specerijen; volkoren crackers en beschuit, volkoren ontbijtgranen zonder suiker (zoals havermout en Brinta), diverse soorten noten, pindakaas, zonnebloemolie, thee, koffie, papieren koffiefilters; noodvoorraad met conserven (potten en blikken groente, soep, vis, peulvruchten, bouillon), flessen water en pakken lang houdbare melk (zorg er wel voor dat deze producten binnen de houdbaarheidsdatum worden opgemaakt en steeds vervangen); daarnaast sneller bedervende voedingsmiddelen zoals brood, aardappelen, groente, fruit, vlees, vis, melkproducten, kaas, eieren, halvarine
** een basisvoorraad tuinkruiden en specerijen kan bestaan uit: tijm, rozemarijn, bieslook, basilicum, laurierblad, oregano, dille, bonenkruid, peper, paprikapoeder, kerrie, nootmuskaat, (hele) kruidnagel en gemberpoeder; desgewenst aangevuld met dragon, kervel, majoraan/marjolein, peterselie, munt, venkelzaad, karwij, kaneel (poeder of stokjes), foelie, kurkuma/geelwortel, chilipoeder en wat u verder nog tegenkomt in de kruidenkraam op de weekmarkt of in de Aziatische winkel; experimenteer ermee: koop af en toe iets onbekends, zoek er recepten bij en als het u bevalt, houdt u het in uw basisvoorraad en anders koopt u de volgende keer weer iets anders;
** andere veelgebruikte smaakmakers zijn sojasaus of ketjap, azijn, tomatenpuree, mosterd en vanillestokjes
* schoonmaakmiddelen voor in de keuken, zoals zeep en een zeepbakje waarin nat zeep kan uitlekken, afwasmiddel, schuurmiddel, afwasborstel, afwasteil, afdruiprek, schuurspons, boenborstel, keukenrol of een rol WC-papier (die goedkoper in het gebruik is) met houder
* dienblad/theeblad
* basis-kookboek (zoals {{Wp|Het nieuwe Haagse kookboek|Het nieuwe Haagse kookboek}}, {{Wp| Wannée kookboek|Wannée kookboek}} of het Margriet kookboek).

Naar gelang budget, ruimte en behoefte kunnen zowel de soorten als de aantallen worden uitgebreid, zie {{Wp|Categorie:Keukengerei|Categorie:Keukengerei}} en {{Wp|Categorie:Keukenapparatuur|Categorie:Keukenapparatuur}} in Wikipedia voor inspiratie.

Let er bij het '''kopen''' van vaatwerk op, bijvoorbeeld servies, bestek en pannen, dat ze in de vaatwasser mogen. Het gaat in ieder geval om plastic (zoals spatels, koelkastdozen, opbergbussen, litermaat, beslagkom), metalen en keramische voorwerpen (pannen, koekenpannen, bestek), natuurstenen voorwerpen (zoals marmeren snijplanken, overschalen), delicaat glas en porselein. Ook al heeft u nu nog geen vaatwasser, dat kan in de toekomst veranderen.

Een keukenuitrusting kost veel geld, zelfs als je die tot het minimum beperkt. Het sparen voor een ouderwetse {{Wp|Uitzet (uitrusting)|uitzet}} was nog niet zo'n slecht idee. Begin er als tiener al mee, oriënteer je op wat handig is, op kwaliteit en prijzen, vraag advies aan volwassenen die bedreven zijn in het huishouden (zoals je ouders), weet wat je wilt, zet dat op een verlanglijstje, koop beetje bij beetje voorwerpen die naar je zin zijn, vraag ze als cadeau voor je verjaardag of andere gelegenheden (Sinterklaas, kerst) en sla ze op in een doos op je kamer of op zolder bij je ouders totdat je ze nodig hebt. Ze hoeven niet allemaal nieuw te zijn, de kringloopwinkel of andere tweedehandswinkel kunnen ook uitkomst bieden en zorgen ervoor dat de kosten laag blijven (en het afvalprobleem binnen de perken blijft). En: schaf liever iets aan dat een levenlang meegaat en wat duurder is, dan goedkope spullen die snel kapot gaan of slijten of toch niet zo handig in gebruik zijn.

Probeer het aantal apparaten zoveel mogelijk te beperken. Ze nemen ruimte in, hebben onderhoud nodig, gaan beperkte tijd mee, kosten geld en grondstoffen en leveren afvalproblemen op. Oplossingen:
* Water koken kan in een fluitketel of steelpan met een deksel, dan is er geen waterkoker en/of koffiezetapparaat nodig.
* Koffie zetten kan met een thermoskan en een koffiefilter.
* Fijnmalen van ingrediënten kan ook met een roerzeef in plaats van met een keukenmachine.

&lt;gallery widths=&quot;140&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Filters, അരിപ്പ.JPG|Verschillende maten zeven
Schälmesser.jpg|Schilmesje en twee soorten dunschillers
Flessenschraper, objectnr KB 2615.tif|Flessenschraper en houder voor het laten uitlekken van flessen
Pfannenwender-1.jpg|Pannenkoekenmes (boven) en bakspatel (onder)
Citrus-hand juicer. (8178990049).jpg|Citruspers
Manual coffee preperation.jpg|Koffie zetten met een koffiefilter en koffiepot
Passe-legumes.JPG|Roerzeef met drie verschillende zeven/bodems
Terka.jpg|Verschillende soorten raspen
Râpe à fromage - démontée.jpg|Handraspmolen
18-03-25-Küchenutensil-DSCF1421.jpg|Messenslijper
&lt;/gallery&gt;

=== Noodpakket ===
Het is verstandig om een [https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/eten-kopen-en-keurmerken/moet-ik-een-noodpakket-met-eten-en-drinken-in-huis-hebben.aspx noodvoorraad] in huis te hebben voor een plotselinge ramp of andere noodsituatie; dat kan ook al hevige sneeuwval of ijzel zijn, of, zoals aan het begin van de coronacrisis, dat plotseling de flessen bakolie en pakken wc-papier waren uitverkocht. Ga er daarbij van uit dat water, gas en elektra niet beschikbaar zijn. Zorg ook voor gereedschap om verpakkingen open te maken, zoals een schaar, blik- en flesopener indien die van toepassing zijn. Voedsel kun je buiten verwarmen op een campinggasbrander of barbecue die op houtskool (+ aanmaakblokjes + lucifers) werkt. Let er wel op om dit pakket jaarlijks te verversen en oude spullen op tijd op te maken of weg te doen. Voor een noodvoorraad zijn vooral lang houdbare producten geschikt, zoals rijst, pasta, blikgroente, soep, tonijn en havermout. Bewaar ze droog, koel, donker en goed afgesloten. Denk ook aan voldoende drinkwater.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;https://www.allprepare.com/blog/zelf-een-noodrantsoen-aanleggen-met-lang-houdbaar-voedsel-uit-de-supermarkt/&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
Officiële website voor Nederland: [https://www.denkvooruit.nl/bereid-je-voor/stel-je-noodpakket-samen Denkvooruit.nl].

== Meer externe bronnen ==
* [https://www.voedingswaardetabel.nl/ Voedingswaardetabel] voedingswaarde (voedingsstoffen) per voedingsmiddel

== Bronnen, noten en/of referenties ==
{{Appendix}}
{{Sub}}
[[Categorie:Voeding]]</text>
      <sha1>bidj7hga7x7dekh4upw5qlr3rk57kmx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Overleg categorie:Wikimedia</title>
    <ns>15</ns>
    <id>43753</id>
    <revision>
      <id>425319</id>
      <parentid>391496</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T08:54:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>lf</comment>
      <origin>425319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="978" sha1="0uy14hioy9z5wqbd1mzqggfxiy5qmi6" xml:space="preserve">== Opmerking over de Categorie ==
[[:Categorie:Internet]] is een subcategory van [[:Categorie:Informatica]]?

Of moeten we [[:Categorie:Software]] nemen?

[[Gebruiker:Geertivp|Geertivp]] ([[Overleg gebruiker:Geertivp|overleg]]) 25 feb 2025 22:13 (CET)

:Nee, Softwarepakket is te beperkt, bij internet gaat het ook om de hardware, zoals computernetwerken, kabels en modems. En Informatica lijkt mij breed genoeg om ook internet te omvatten. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 feb 2025 05:47 (CET)
::Categorie Internet dan wegnemen? [[Gebruiker:Geertivp|Geertivp]] ([[Overleg gebruiker:Geertivp|overleg]]) 26 feb 2025 19:51 (CET)
:::Waarom? Het lijkt mij dat Categorie:Internet een goede categorie is, die ervoor zorgt dat alle Wikibooks-onderdelen over Internet bij elkaar staan en zo gemakkelijk gevonden kunnen worden. Dus wat mij betreft blijft die. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 27 feb 2025 05:31 (CET)</text>
      <sha1>0uy14hioy9z5wqbd1mzqggfxiy5qmi6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikibooks:Infobox/Maatschappijleer</title>
    <ns>4</ns>
    <id>44557</id>
    <revision>
      <id>425261</id>
      <parentid>401307</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T15:15:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>fase 2 (vgs. voorpagina)</comment>
      <origin>425261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2401" sha1="fw8rulqjwsj5ytq2dk28jbnkos52zp7" xml:space="preserve">__EXPECTUNUSEDTEMPLATE__
{{Infobox
&lt;!-- Titel van het boek                    --&gt;| titel           = Maatschappijleer
&lt;!-- Kies: 0, 25, 50, 75 of 100 (%)        --&gt;| voortgang       = 50
&lt;!-- Revisiedatum                          --&gt;| datum           = 
&lt;!-- Boekenplank                           --&gt;| boekenplank     = 
&lt;!-- Naslag, Instructie, Hobby, Handboek   --&gt;| boekentype      = Handboek
&lt;!-- VWO, HBO, WO, Junior, etc             --&gt;| niveau          = Voortgezet Onderwijs // HBO
&lt;!-- laag, middel, hoog                    --&gt;| activiteit      = middel
&lt;!-- Datum eerste edit DD-MM-YY            --&gt;| startdatum      = 
&lt;!-- zonder &quot;Gebruiker:&quot; Naam/Nick         --&gt;| redacteur       = Pbuddenberg
&lt;!-- Gebruiker:Auteur 1|Auteur 1...        --&gt;| auteurs         = [[Gebruiker:Pbuddenberg|Peter Buddenberg]]  &lt;!-- per auteur, komma's er tussen --&gt;
&lt;!-- korte beschrijving                    --&gt;| beschrijving    = Achtergrondinformatie en lesmateriaal voor het vak maatschappijleer
&lt;!-- info over boek, geen inhoud           --&gt;| opmerkingen     = 
&lt;!-- Doelstellingen, * voor elk punt       --&gt;| doelstelling    = Lessen en lesvoorbereiding
&lt;!-- Bronnen                               --&gt;| bronnen         = Vakliteratuur maatschappijleer
&lt;!-- benodigde voorkennis, * voor elk punt --&gt;| voorkennis      = Basiskennis geschiedenis, economie en aardrijkskunde
&lt;!-- Uitstapniveau - * voor elk punt       --&gt;| uitstapniveau   = 
&lt;!-- Links naar niet-inhoud-hfdstn         --&gt;| infolinks       = 
&lt;!-- laatste controle DD-MM-YYYY           --&gt;| laatstecontrole = 
&lt;!-- laatste toevoeging DD-MM-YYYY         --&gt;| toevoeging      = 
&lt;!-- Boek 1, etc                           --&gt;| gerelateerd     = 
&lt;!-- projectpagina                         --&gt;| projectpagina   = [[Overleg:{{SUBPAGENAME}}]]
&lt;!-- licentie                              --&gt;| licentie        = 
&lt;!-- Kleine afbeelding (&lt; 100x100)         --&gt;| thumb           = 
&lt;!-- Grote afbeelding als een cover        --&gt;| afbeelding      = 
&lt;!-- autom. als boek en titel gelijk       --&gt;| PDF             = 
&lt;!-- autom. voor &quot;Boek/Printversie&quot;        --&gt;| printversie     = 
&lt;!-- departement invullen                  --&gt;| departement     = 
&lt;!--                                       --&gt;| categorie       = 
&lt;!--                                       --&gt;| categorie twee  = 
&lt;!-- WSBN invullen                         --&gt;| WSBN            = 
}}</text>
      <sha1>fw8rulqjwsj5ytq2dk28jbnkos52zp7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Overleg gebruiker:DagobertDuck1996</title>
    <ns>3</ns>
    <id>46660</id>
    <revision>
      <id>425260</id>
      <timestamp>2026-05-12T15:13:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Welkom</comment>
      <origin>425260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114" sha1="mrq790tcm0gdbc314ikepgtq4e72w13" xml:space="preserve">{{Welkom}}

- [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 12 mei 2026 17:13 (CEST)</text>
      <sha1>mrq790tcm0gdbc314ikepgtq4e72w13</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maatschappijleer/Cultuur</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46661</id>
    <revision>
      <id>425262</id>
      <timestamp>2026-05-12T15:56:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pbuddenberg</username>
        <id>15132</id>
      </contributor>
      <comment>Nieuwe pagina aangemaakt met 'Met het begrip cultuur bedoelen we alle waarden, normen en gewoonten die een groep mensen gemeen hebben en de gedragingen, symbolen en rituelen die hierbij horen.  == Opdracht: Cultuur en groepsgedrag ==  Koppel iedere situatie aan het juiste begrip.  {| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; table-layout:fixed; border-collapse:collapse; border:none;&quot; |- ! style=&quot;width:30%; border:none; padding:0 20px 10px 0;&quot; | Begrippen ! style=&quot;width:70%; border:none; padding…'</comment>
      <origin>425262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3868" sha1="iyrdl34zybwb905gulvtwiy3iifv8ni" xml:space="preserve">Met het begrip cultuur bedoelen we alle waarden, normen en gewoonten die een groep mensen gemeen hebben en de gedragingen, symbolen en rituelen die hierbij horen.

== Opdracht: Cultuur en groepsgedrag ==

Koppel iedere situatie aan het juiste begrip.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; table-layout:fixed; border-collapse:collapse; border:none;&quot;
|-
! style=&quot;width:30%; border:none; padding:0 20px 10px 0;&quot; | Begrippen
! style=&quot;width:70%; border:none; padding:0 0 10px 20px;&quot; | Situaties

|-
| style=&quot;border:none; padding:0 20px 0 0; vertical-align:top;&quot; |

&lt;div style=&quot;
  height:72px;
  margin:6px 0;
  padding:0 10px;
  background:#dbeafe;
  border:1px solid #93c5fd;
  border-radius:10px;
  display:flex;
  align-items:center;
  justify-content:center;
  font-weight:bold;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
dominante cultuur
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;
  height:72px;
  margin:6px 0;
  padding:0 10px;
  background:#dbeafe;
  border:1px solid #93c5fd;
  border-radius:10px;
  display:flex;
  align-items:center;
  justify-content:center;
  font-weight:bold;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
subcultuur
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;
  height:72px;
  margin:6px 0;
  padding:0 10px;
  background:#dbeafe;
  border:1px solid #93c5fd;
  border-radius:10px;
  display:flex;
  align-items:center;
  justify-content:center;
  font-weight:bold;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
tegencultuur
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;
  height:72px;
  margin:6px 0;
  padding:0 10px;
  background:#dbeafe;
  border:1px solid #93c5fd;
  border-radius:10px;
  display:flex;
  align-items:center;
  justify-content:center;
  font-weight:bold;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
waarde
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;
  height:72px;
  margin:6px 0;
  padding:0 10px;
  background:#dbeafe;
  border:1px solid #93c5fd;
  border-radius:10px;
  display:flex;
  align-items:center;
  justify-content:center;
  font-weight:bold;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
norm
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;
  height:72px;
  margin:6px 0;
  padding:0 10px;
  background:#dbeafe;
  border:1px solid #93c5fd;
  border-radius:10px;
  display:flex;
  align-items:center;
  justify-content:center;
  font-weight:bold;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
socialisatie
&lt;/div&gt;

| style=&quot;border:none; padding:0 0 0 20px; vertical-align:top;&quot; |

&lt;div style=&quot;
  height:72px;
  margin:6px 0;
  padding:0 12px;
  border:2px dashed #cbd5e1;
  border-radius:10px;
  background:#f8fafc;
  display:flex;
  align-items:center;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
'''A''' — Je leert thuis dat je ouderen respectvol aanspreekt.
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;
  height:72px;
  margin:6px 0;
  padding:0 12px;
  border:2px dashed #cbd5e1;
  border-radius:10px;
  background:#f8fafc;
  display:flex;
  align-items:center;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
'''B''' — Skaters dragen vergelijkbare kleding en luisteren naar dezelfde muziek.
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;
  height:72px;
  margin:6px 0;
  padding:0 12px;
  border:2px dashed #cbd5e1;
  border-radius:10px;
  background:#f8fafc;
  display:flex;
  align-items:center;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
'''C''' — Vrijheid en gelijkheid worden belangrijk gevonden.
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;
  height:72px;
  margin:6px 0;
  padding:0 12px;
  border:2px dashed #cbd5e1;
  border-radius:10px;
  background:#f8fafc;
  display:flex;
  align-items:center;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
'''D''' — Een groep verzet zich bewust tegen de consumptiemaatschappij.
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;
  height:72px;
  margin:6px 0;
  padding:0 12px;
  border:2px dashed #cbd5e1;
  border-radius:10px;
  background:#f8fafc;
  display:flex;
  align-items:center;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
'''E''' — Veel Nederlanders vieren Koningsdag.
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;
  height:72px;
  margin:6px 0;
  padding:0 12px;
  border:2px dashed #cbd5e1;
  border-radius:10px;
  background:#f8fafc;
  display:flex;
  align-items:center;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
'''F''' — Je mag niet voordringen in een rij.
&lt;/div&gt;

|}

{{sub}}</text>
      <sha1>iyrdl34zybwb905gulvtwiy3iifv8ni</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425263</id>
      <parentid>425262</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T16:03:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pbuddenberg</username>
        <id>15132</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Opdracht: Cultuur en groepsgedrag */</comment>
      <origin>425263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3848" sha1="cdrasa4lvs7vkm6fij33e1ttrqayb1r" xml:space="preserve">Met het begrip cultuur bedoelen we alle waarden, normen en gewoonten die een groep mensen gemeen hebben en de gedragingen, symbolen en rituelen die hierbij horen.

== Opdracht: Cultuur en groepsgedrag ==

Koppel iedere situatie aan het juiste begrip.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; table-layout:fixed; border-collapse:collapse; border:none;&quot;
|-
! style=&quot;width:30%; border:none; padding:0 18px 6px 0;&quot; | Begrippen
! style=&quot;width:70%; border:none; padding:0 0 6px 18px;&quot; | Situaties

|-
| style=&quot;border:none; padding:0 18px 0 0; vertical-align:top;&quot; |

&lt;div style=&quot;
  height:48px;
  margin:4px 0;
  padding:0 8px;
  background:#dbeafe;
  border:1px solid #93c5fd;
  border-radius:8px;
  display:flex;
  align-items:center;
  justify-content:center;
  font-weight:bold;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
dominante cultuur
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;
  height:48px;
  margin:4px 0;
  padding:0 8px;
  background:#dbeafe;
  border:1px solid #93c5fd;
  border-radius:8px;
  display:flex;
  align-items:center;
  justify-content:center;
  font-weight:bold;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
subcultuur
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;
  height:48px;
  margin:4px 0;
  padding:0 8px;
  background:#dbeafe;
  border:1px solid #93c5fd;
  border-radius:8px;
  display:flex;
  align-items:center;
  justify-content:center;
  font-weight:bold;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
tegencultuur
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;
  height:48px;
  margin:4px 0;
  padding:0 8px;
  background:#dbeafe;
  border:1px solid #93c5fd;
  border-radius:8px;
  display:flex;
  align-items:center;
  justify-content:center;
  font-weight:bold;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
waarde
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;
  height:48px;
  margin:4px 0;
  padding:0 8px;
  background:#dbeafe;
  border:1px solid #93c5fd;
  border-radius:8px;
  display:flex;
  align-items:center;
  justify-content:center;
  font-weight:bold;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
norm
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;
  height:48px;
  margin:4px 0;
  padding:0 8px;
  background:#dbeafe;
  border:1px solid #93c5fd;
  border-radius:8px;
  display:flex;
  align-items:center;
  justify-content:center;
  font-weight:bold;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
socialisatie
&lt;/div&gt;

| style=&quot;border:none; padding:0 0 0 18px; vertical-align:top;&quot; |

&lt;div style=&quot;
  height:48px;
  margin:4px 0;
  padding:0 10px;
  border:2px dashed #cbd5e1;
  border-radius:8px;
  background:#f8fafc;
  display:flex;
  align-items:center;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
'''A''' — Je leert thuis dat je ouderen respectvol aanspreekt.
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;
  height:48px;
  margin:4px 0;
  padding:0 10px;
  border:2px dashed #cbd5e1;
  border-radius:8px;
  background:#f8fafc;
  display:flex;
  align-items:center;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
'''B''' — Skaters dragen vergelijkbare kleding en luisteren naar dezelfde muziek.
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;
  height:48px;
  margin:4px 0;
  padding:0 10px;
  border:2px dashed #cbd5e1;
  border-radius:8px;
  background:#f8fafc;
  display:flex;
  align-items:center;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
'''C''' — Vrijheid en gelijkheid worden belangrijk gevonden.
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;
  height:48px;
  margin:4px 0;
  padding:0 10px;
  border:2px dashed #cbd5e1;
  border-radius:8px;
  background:#f8fafc;
  display:flex;
  align-items:center;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
'''D''' — Een groep verzet zich bewust tegen de consumptiemaatschappij.
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;
  height:48px;
  margin:4px 0;
  padding:0 10px;
  border:2px dashed #cbd5e1;
  border-radius:8px;
  background:#f8fafc;
  display:flex;
  align-items:center;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
'''E''' — Veel Nederlanders vieren Koningsdag.
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;
  height:48px;
  margin:4px 0;
  padding:0 10px;
  border:2px dashed #cbd5e1;
  border-radius:8px;
  background:#f8fafc;
  display:flex;
  align-items:center;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
'''F''' — Je mag niet voordringen in een rij.
&lt;/div&gt;

|}

{{sub}}</text>
      <sha1>cdrasa4lvs7vkm6fij33e1ttrqayb1r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425264</id>
      <parentid>425263</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T16:12:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pbuddenberg</username>
        <id>15132</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Opdracht: Cultuur en groepsgedrag */</comment>
      <origin>425264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4607" sha1="eqtvv0ujvthpstdjvntjyyr7ga3ptad" xml:space="preserve">Met het begrip cultuur bedoelen we alle waarden, normen en gewoonten die een groep mensen gemeen hebben en de gedragingen, symbolen en rituelen die hierbij horen.

== Opdracht: Cultuur en groepsgedrag ==

Koppel iedere situatie aan het juiste begrip.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; table-layout:fixed; border-collapse:collapse; border:none;&quot;
|-
! style=&quot;width:30%; border:none; padding:0 18px 6px 0;&quot; | Begrippen
! style=&quot;width:70%; border:none; padding:0 0 6px 18px;&quot; | Situaties

|-
| style=&quot;border:none; padding:0 18px 0 0; vertical-align:top;&quot; |

&lt;div style=&quot;
  height:48px;
  margin:4px 0;
  padding:0 8px;
  background:#dbeafe;
  border:1px solid #93c5fd;
  border-radius:8px;
  display:flex;
  align-items:center;
  justify-content:center;
  font-weight:bold;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
dominante cultuur
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;
  height:48px;
  margin:4px 0;
  padding:0 8px;
  background:#dbeafe;
  border:1px solid #93c5fd;
  border-radius:8px;
  display:flex;
  align-items:center;
  justify-content:center;
  font-weight:bold;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
subcultuur
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;
  height:48px;
  margin:4px 0;
  padding:0 8px;
  background:#dbeafe;
  border:1px solid #93c5fd;
  border-radius:8px;
  display:flex;
  align-items:center;
  justify-content:center;
  font-weight:bold;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
tegencultuur
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;
  height:48px;
  margin:4px 0;
  padding:0 8px;
  background:#dbeafe;
  border:1px solid #93c5fd;
  border-radius:8px;
  display:flex;
  align-items:center;
  justify-content:center;
  font-weight:bold;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
waarde
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;
  height:48px;
  margin:4px 0;
  padding:0 8px;
  background:#dbeafe;
  border:1px solid #93c5fd;
  border-radius:8px;
  display:flex;
  align-items:center;
  justify-content:center;
  font-weight:bold;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
norm
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;
  height:48px;
  margin:4px 0;
  padding:0 8px;
  background:#dbeafe;
  border:1px solid #93c5fd;
  border-radius:8px;
  display:flex;
  align-items:center;
  justify-content:center;
  font-weight:bold;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
socialisatie
&lt;/div&gt;

| style=&quot;border:none; padding:0 0 0 18px; vertical-align:top;&quot; |

&lt;div style=&quot;
  height:48px;
  margin:4px 0;
  padding:0 10px;
  border:2px dashed #cbd5e1;
  border-radius:8px;
  background:#f8fafc;
  display:flex;
  align-items:center;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
'''A''' — Je leert thuis dat je ouderen respectvol aanspreekt.
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;
  height:48px;
  margin:4px 0;
  padding:0 10px;
  border:2px dashed #cbd5e1;
  border-radius:8px;
  background:#f8fafc;
  display:flex;
  align-items:center;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
'''B''' — Skaters dragen vergelijkbare kleding en luisteren naar dezelfde muziek.
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;
  height:48px;
  margin:4px 0;
  padding:0 10px;
  border:2px dashed #cbd5e1;
  border-radius:8px;
  background:#f8fafc;
  display:flex;
  align-items:center;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
'''C''' — Vrijheid en gelijkheid worden belangrijk gevonden.
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;
  height:48px;
  margin:4px 0;
  padding:0 10px;
  border:2px dashed #cbd5e1;
  border-radius:8px;
  background:#f8fafc;
  display:flex;
  align-items:center;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
'''D''' — Een groep verzet zich bewust tegen de consumptiemaatschappij.
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;
  height:48px;
  margin:4px 0;
  padding:0 10px;
  border:2px dashed #cbd5e1;
  border-radius:8px;
  background:#f8fafc;
  display:flex;
  align-items:center;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
'''E''' — Veel Nederlanders vieren Koningsdag.
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;
  height:48px;
  margin:4px 0;
  padding:0 10px;
  border:2px dashed #cbd5e1;
  border-radius:8px;
  background:#f8fafc;
  display:flex;
  align-items:center;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
'''F''' — Je mag niet voordringen in een rij.
&lt;/div&gt;

|}

&lt;div class=&quot;mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;margin-top:6px;&quot;&gt;

&lt;!-- KNOP --&gt;
&lt;div class=&quot;mw-collapsible-toggle&quot; style=&quot;
  all:unset;
  display:block;
  height:48px;
  margin:4px 0;
  padding:0 8px;
  background:#e0f2fe;
  border:1px solid #93c5fd;
  border-radius:8px;
  display:flex;
  align-items:center;
  justify-content:center;
  font-weight:bold;
  box-sizing:border-box;
  cursor:pointer;
&quot;&gt;
Antwoorden bekijken
&lt;/div&gt;

&lt;!-- INHOUD --&gt;
&lt;div class=&quot;mw-collapsible-content&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;
  margin-top:6px;
  padding:10px;
  border:1px solid #93c5fd;
  border-radius:8px;
  background:#eff6ff;
&quot;&gt;

* dominante cultuur – E  
* subcultuur – B  
* tegencultuur – D  
* waarde – C  
* norm – F  
* socialisatie – A  

&lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;

{{sub}}</text>
      <sha1>eqtvv0ujvthpstdjvntjyyr7ga3ptad</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425271</id>
      <parentid>425264</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T18:16:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur</comment>
      <origin>425271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4815" sha1="id9tqrgt80t74tesvsa4hqs1cw37zk3" xml:space="preserve">Met het begrip cultuur bedoelen we alle waarden, normen en gewoonten die een groep mensen gemeen hebben en de gedragingen, symbolen en rituelen die hierbij horen.

== Opdracht: Cultuur en groepsgedrag ==
Koppel iedere situatie aan het juiste begrip.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; table-layout:fixed; border-collapse:collapse; border:none;&quot;
|-
! style=&quot;width:30%; border:none; padding:0 18px 6px 0;&quot; | Begrippen
! style=&quot;width:70%; border:none; padding:0 0 6px 18px;&quot; | Situaties

|-
| style=&quot;border:none; padding:0 18px 0 0; vertical-align:top;&quot; |

&lt;div style=&quot;
  height:48px;
  margin:4px 0;
  padding:0 8px;
  color: black; background: #dbeafe;
  border:1px solid #93c5fd;
  border-radius:8px;
  display:flex;
  align-items:center;
  justify-content:center;
  font-weight:bold;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
dominante cultuur
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;
  height:48px;
  margin:4px 0;
  padding:0 8px;
  color: black; background: #dbeafe;
  border:1px solid #93c5fd;
  border-radius:8px;
  display:flex;
  align-items:center;
  justify-content:center;
  font-weight:bold;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
subcultuur
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;
  height:48px;
  margin:4px 0;
  padding:0 8px;
  color: black; background: #dbeafe;
  border:1px solid #93c5fd;
  border-radius:8px;
  display:flex;
  align-items:center;
  justify-content:center;
  font-weight:bold;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
tegencultuur
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;
  height:48px;
  margin:4px 0;
  padding:0 8px;
  color: black; background: #dbeafe;
  border:1px solid #93c5fd;
  border-radius:8px;
  display:flex;
  align-items:center;
  justify-content:center;
  font-weight:bold;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
waarde
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;
  height:48px;
  margin:4px 0;
  padding:0 8px;
  color: black; background: #dbeafe;
  border:1px solid #93c5fd;
  border-radius:8px;
  display:flex;
  align-items:center;
  justify-content:center;
  font-weight:bold;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
norm
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;
  height:48px;
  margin:4px 0;
  padding:0 8px;
  color: black; background: #dbeafe;
  border:1px solid #93c5fd;
  border-radius:8px;
  display:flex;
  align-items:center;
  justify-content:center;
  font-weight:bold;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
socialisatie
&lt;/div&gt;

| style=&quot;border:none; padding:0 0 0 18px; vertical-align:top;&quot; |

&lt;div style=&quot;
  height:48px;
  margin:4px 0;
  padding:0 10px;
  border:2px dashed #cbd5e1;
  border-radius:8px;
  color: black; background: #f8fafc;
  display:flex;
  align-items:center;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
'''A''' — Je leert thuis dat je ouderen respectvol aanspreekt.
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;
  height:48px;
  margin:4px 0;
  padding:0 10px;
  border:2px dashed #cbd5e1;
  border-radius:8px;
  color: black; background: #f8fafc;
  display:flex;
  align-items:center;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
'''B''' — Skaters dragen vergelijkbare kleding en luisteren naar dezelfde muziek.
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;
  height:48px;
  margin:4px 0;
  padding:0 10px;
  border:2px dashed #cbd5e1;
  border-radius:8px;
  color: black; background: #f8fafc;
  display:flex;
  align-items:center;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
'''C''' — Vrijheid en gelijkheid worden belangrijk gevonden.
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;
  height:48px;
  margin:4px 0;
  padding:0 10px;
  border:2px dashed #cbd5e1;
  border-radius:8px;
  color: black; background: #f8fafc;
  display:flex;
  align-items:center;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
'''D''' — Een groep verzet zich bewust tegen de consumptiemaatschappij.
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;
  height:48px;
  margin:4px 0;
  padding:0 10px;
  border:2px dashed #cbd5e1;
  border-radius:8px;
  color: black; background: #f8fafc;
  display:flex;
  align-items:center;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
'''E''' — Veel Nederlanders vieren Koningsdag.
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;
  height:48px;
  margin:4px 0;
  padding:0 10px;
  border:2px dashed #cbd5e1;
  border-radius:8px;
  color: black; background: #f8fafc;
  display:flex;
  align-items:center;
  box-sizing:border-box;
&quot;&gt;
'''F''' — Je mag niet voordringen in een rij.
&lt;/div&gt;

|}

&lt;div class=&quot;mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;margin-top:6px;&quot;&gt;

&lt;!-- KNOP --&gt;
&lt;div class=&quot;mw-collapsible-toggle&quot; style=&quot;
  all:unset;
  display:block;
  height:48px;
  margin:4px 0;
  padding:0 8px;
  color: black; background: #e0f2fe;
  border:1px solid #93c5fd;
  border-radius:8px;
  display:flex;
  align-items:center;
  justify-content:center;
  font-weight:bold;
  box-sizing:border-box;
  cursor:pointer;
&quot;&gt;
Antwoorden bekijken
&lt;/div&gt;

&lt;!-- INHOUD --&gt;
&lt;div class=&quot;mw-collapsible-content&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;
  margin-top:6px;
  padding:10px;
  border:1px solid #93c5fd;
  border-radius:8px;
  color: black; background: #eff6ff;
&quot;&gt;

* dominante cultuur – E  
* subcultuur – B  
* tegencultuur – D  
* waarde – C  
* norm – F  
* socialisatie – A  

&lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;
{{Sub}}</text>
      <sha1>id9tqrgt80t74tesvsa4hqs1cw37zk3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maatschappijleer/Cultuurdimensies van Hofstede</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46662</id>
    <revision>
      <id>425268</id>
      <timestamp>2026-05-12T17:44:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pbuddenberg</username>
        <id>15132</id>
      </contributor>
      <comment>Nieuwe pagina aangemaakt met '[[File:Hofstede 4 countries 6 dimensions.png|thumb|Hofstede's theorie over culturele dimensies. Vergelijking van 4 landen.]]  Bij de [https://en.wikipedia.org/wiki/Hofstede%27s_cultural_dimensions_theory#Dimensions_of_national_cultures cultuurdimensies van Hofstede] word gekeken naar de algemene mentaliteit van de bevolking op zes gebieden.  === Machtafstand === &lt;i&gt;De mate waarin leden van organisaties en instituties accepteren en verwachten dat macht ongelijk…'</comment>
      <origin>425268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1745" sha1="9lxqq8v93vn1pk5rgd2uxrg58tbn593" xml:space="preserve">[[File:Hofstede 4 countries 6 dimensions.png|thumb|Hofstede's theorie over culturele dimensies. Vergelijking van 4 landen.]]

Bij de [https://en.wikipedia.org/wiki/Hofstede%27s_cultural_dimensions_theory#Dimensions_of_national_cultures cultuurdimensies van Hofstede] word gekeken naar de algemene mentaliteit van de bevolking op zes gebieden.

=== Machtafstand ===
&lt;i&gt;De mate waarin leden van organisaties en instituties accepteren en verwachten dat macht ongelijk verdeeld is.&lt;/i&gt;&lt;br&gt;
Bij een hoge machtsafstand is er een duidelijke hiërarchie waaraan niet getornd wordt en met een lage machtsafstand wordt bedoeld dat mensen autoriteit bevragen en macht gelijker willen verdelen.

=== Individualisme versus collectivisme ===
&lt;i&gt;De mate waarin mensen onderdeel zijn van groepen.&lt;/i&gt;&lt;br&gt;
In individualistische samenlevingen ligt de nadruk op het individu en zijn de banden met familie relatief losjes. Collectivistische samenlevingen kenmerken zich door hechte familiebanden en spelen waarden als loyaliteit en elkaar steunen als dit nodig is.

=== Onzekerheidsvermijding ===
&lt;i&gt;De mate waarin een samenleving ambiguïteit (meerduidigheid).&lt;/i&gt;&lt;br&gt;
Samenleving met een hoge onzekerheidsvermijding zetten in op duidelijke gedragscodes, regels en wetgeving. Vaak is er weinig ruimte voor andere interpretaties van zaken en zijn er vastomlijnde ideeën over wat juist en onjuist is. In samenlevingen met een lage onzekerheidsvermijding is er ruimte voor verschillende denkbeelden en zijn de sociale regels minder vastomlijnd.

=== Masculiniteit versus feminiteit (prestatie- en succesgerichtheid) ===
&lt;i&gt;&lt;/i&gt;

=== Lange- versus kortetermijnoriëntatie ===
&lt;i&gt;&lt;/i&gt;

=== Toegeeflijk versus beheersing (mate van terughoudendheid) ===
&lt;i&gt;&lt;/i&gt;

{{sub}}</text>
      <sha1>9lxqq8v93vn1pk5rgd2uxrg58tbn593</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>425270</id>
      <parentid>425268</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T18:01:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pbuddenberg</username>
        <id>15132</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>425270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1713" sha1="m50iw6e4ups291tpj4lgd950mbwp3yh" xml:space="preserve">[[File:Hofstede 4 countries 6 dimensions.png|thumb|Hofstede's theorie over culturele dimensies. Vergelijking van 4 landen.]]

Bij de [https://en.wikipedia.org/wiki/Hofstede%27s_cultural_dimensions_theory cultuurdimensies van Hofstede] word gekeken naar de algemene mentaliteit van de bevolking op zes gebieden.

=== Machtafstand ===
&lt;i&gt;De mate waarin leden van organisaties en instituties accepteren en verwachten dat macht ongelijk verdeeld is.&lt;/i&gt;&lt;br&gt;
Bij een hoge machtsafstand is er een duidelijke hiërarchie waaraan niet getornd wordt en met een lage machtsafstand wordt bedoeld dat mensen autoriteit bevragen en macht gelijker willen verdelen.

=== Individualisme versus collectivisme ===
&lt;i&gt;De mate waarin mensen onderdeel zijn van groepen.&lt;/i&gt;&lt;br&gt;
In individualistische samenlevingen ligt de nadruk op het individu en zijn de banden met familie relatief losjes. Collectivistische samenlevingen kenmerken zich door hechte familiebanden en spelen waarden als loyaliteit en elkaar steunen als dit nodig is.

=== Onzekerheidsvermijding ===
&lt;i&gt;De mate waarin een samenleving ambiguïteit (meerduidigheid).&lt;/i&gt;&lt;br&gt;
Samenleving met een hoge onzekerheidsvermijding zetten in op duidelijke gedragscodes, regels en wetgeving. Vaak is er weinig ruimte voor andere interpretaties van zaken en zijn er vastomlijnde ideeën over wat juist en onjuist is. In samenlevingen met een lage onzekerheidsvermijding is er ruimte voor verschillende denkbeelden en zijn de sociale regels minder vastomlijnd.

=== Masculiniteit versus feminiteit (prestatie- en succesgerichtheid) ===
&lt;i&gt;&lt;/i&gt;

=== Lange- versus kortetermijnoriëntatie ===
&lt;i&gt;&lt;/i&gt;

=== Toegeeflijk versus beheersing (mate van terughoudendheid) ===
&lt;i&gt;&lt;/i&gt;

{{sub}}</text>
      <sha1>m50iw6e4ups291tpj4lgd950mbwp3yh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikibooks:Infobox/Netwerkbekabeling</title>
    <ns>4</ns>
    <id>46663</id>
    <redirect title="Wikibooks:Infobox/Computernetwerken voor gevorderden/Netwerkbekabeling" />
    <revision>
      <id>425293</id>
      <timestamp>2026-05-12T19:18:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Erik Baas heeft pagina [[Wikibooks:Infobox/Netwerkbekabeling]] hernoemd naar [[Wikibooks:Infobox/Computernetwerken voor gevorderden/Netwerkbekabeling]]</comment>
      <origin>425293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90" sha1="j2co05e9qfivz51mx1wz7z2ui8xj5y0" xml:space="preserve">#DOORVERWIJZING [[Wikibooks:Infobox/Computernetwerken voor gevorderden/Netwerkbekabeling]]</text>
      <sha1>j2co05e9qfivz51mx1wz7z2ui8xj5y0</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>