Wikisource nlwikisource https://nl.wikisource.org/wiki/Hoofdpagina MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Media Speciaal Overleg Gebruiker Overleg gebruiker Wikisource Overleg Wikisource Bestand Overleg bestand MediaWiki Overleg MediaWiki Sjabloon Overleg sjabloon Help Overleg help Categorie Overleg categorie Hoofdportaal Overleg hoofdportaal Auteur Overleg auteur Pagina Overleg pagina Index Overleg index TimedText TimedText talk Module Overleg module Event Event talk 4 40181 220128 219868 2026-04-17T11:56:47Z Alexis Jazz 11203 Updating gadget usage statistics from [[Special:GadgetUsage]] ([[phab:T121049]]) 220128 wikitext text/x-wiki {{#ifexist:Project:GUS2Wiki/top|{{/top}}|This page provides a historical record of [[Special:GadgetUsage]] through its page history. To get the data in CSV format, see wikitext. To customize this message or add categories, create [[/top]].}} Deze gegevens komen uit een cache die voor het laatst is bijgewerkt op 2026-04-16 om 18:30:55Z. Er {{PLURAL:5000|is maximaal één resultaat|zijn maximaal 5000 resultaten}} beschikbaar in de cache. {| class="sortable wikitable" ! Gadget !! data-sort-type="number" | Aantal gebruikers !! data-sort-type="number" | Actieve gebruikers |- |HideFundraiser || 9 || 0 |- |HotCat || 24 || 3 |- |LocalLiveClock || 4 || 1 |- |PageCleanUp || 7 || 3 |- |RTRC || 5 || 1 |- |UTCLiveClock || 2 || 0 |} * [[Speciaal:Gadgetgebruik]] * [[m:Meta:GUS2Wiki/Script|GUS2Wiki]] <!-- data in CSV format: HideFundraiser,9,0 HotCat,24,3 LocalLiveClock,4,1 PageCleanUp,7,3 RTRC,5,1 UTCLiveClock,2,0 --> n64sn9u24vncffgsc6n4kvjdr92ps9u 100 41392 220111 206722 2026-04-16T19:43:28Z CommonsDelinker 184 Removing [[:c:File:Roman_Cologne,_reconstruction.JPG|Roman_Cologne,_reconstruction.JPG]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Infrogmation|Infrogmation]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Maps of the history of Cologn 220111 wikitext text/x-wiki {{Infobox thema | naam = Geschiedenis van Duitsland; Tijdperken | afbeelding = | alt = Reconstructie in vogelvlucht van Romeins Keulen | beschrijving = Bronnen bij de [[w:Geschiedenis van Duitsland|geschiedenis van Duitsland]] naar tijdperk. }} == Romeinse tijd == == Ca. 1500-ca. 1648 == ;Wetterauer Grafenverein *Ambrosiò (1620) ''[[Nieuwe Tijdinghen/1620/ca. 30 oktober (4)|Wy Ambrosio Spinola, Marck-grave van Cesto etc. Ontbieden den Ghestrenghen, Edelen, ende Vesten onse seer lieue besondere, Hooftlieden, Raden, Commissarissen, ende voorts samentlijck alle Ghevreyte Rijcx, Ridderschap, aenden Rijnstroom ende Wetterau, ende die daer toebehoorende plaetsen, onse vriendelijcke Groetenisse]]'', T’Hantwerpen: By Abraham Verhoeven. *Anoniem (29 januari 1621) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &c./1621/29 januari/VVt Francfoort den 19 dito|‘VVt Francfoort den 19 dito. [= 19 januari 1621]’]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &c.'', [p.&nbsp;2]. *Ferdinand (1620) ''[[Nieuwe Tijdinghen/1620/ca. 30 oktober (1)|Waerachtighe coppyen van sommighe Placcaten ende Brieven by de Roomsche Keyserlijcke Majesteyt als oock by zijn Exc. den Marqvuis Soinola gepubliceert ende geschreven aen die Staten van den Rijnstroom ende Wetteravischen Cierkels, reackende de verseeckeringhe vande Sauuegarde, etc. Ghedurende desen Neder-Bourgontschen Krijchs-leger]]'', T’Hantwerpen: By Abraham Verhoeven. *Ferdinand (1620) ''[[Nieuwe Tijdinghen/1620/ca. 30 oktober (3)|Onse ende des Rijckx Lieve, Ghetrouwe N. hooft-lieden, raden, commissarissen, der Ghevreyde Ridderschap aenden Rijnstroom, wetterou, ende d’ander toebehoorende plaetsen derselver, samentlijck ende besonderlijck]]'', T’Hantwerpen: By Abraham Verhoeuen. ;Protestantse Unie, 1608-1621 *Anoniem ([14 juni 1618]) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &c./1618/14 juni/VVt Ceulen, den 11. Dito|‘VVt Ceulen, den 11. Dito. [= 11 juni 1618]’, alinea 3]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &c''. *Anoniem (1620) [[Beschrivinge der 3 legers te weten pr. Mavri. marq. Spino. ende der vnierde vorst.|''Beschrivinge der 3 legers te weten pr. Mavri. marq. Spino. ende der vnierde vorst.'' [nieuwsprent]]], Amstelredam: Pieter vanden Keere. *Anoniem (21 augustus 1620) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &c./1620/21 augustus/VVt Ceulen, den 15. Augusti|‘VVt Ceulen, den 15. Augusti’, alinea 7]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &c.'', [p.&nbsp;2]. *Anoniem (28 augustus 1620) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &c./1620/28 augustus/VVt Franckfoort, den 20 Augusti|‘VVt Franckfoort, den 20 Augusti’, alinea 2]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &c.'', [p.&nbsp;1]. *Anoniem (28 augustus 1620) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &c./1620/28 augustus/VVt VVesel den 24. Augustus. 1620|‘VVt VVesel den 24. Augustus. 1620’, alinea 2]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &c.'', [p.&nbsp;2]. *Anoniem (5 september 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/5 september#art1al2|‘Verhael hoe dat zijn Excellentie Marquis Spinola is over den Rhijn ghemarcheert, ende ghetrocken naer Franckfort’, alinea 2]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&nbsp;3-7. *Anoniem (18 september 1620) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &c./1620/18 september/VVt Francfoort, den 11 September|‘VVt Francfoort, den 11 September’]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &c.'', [p.&nbsp;1]. *Anoniem (18 september 1620) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &c./1620/18 september/VVt der Geunieerde Vorsten Leger, den 12 Septemb.|‘VVt der Geunieerde Vorsten Leger, den 12 Septemb.’]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &c.'', [p.&nbsp;2]. *Anoniem (18 september 1620) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &c./1620/18 september/VVt Oppenheym den 12 dito|‘VVt Oppenheym den 12 dito. [= 12 september 1620]’]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &c.'', [p.&nbsp;2]. *Anoniem (18 september 1620) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &c./1620/18 september/VVt des Prince van Orang. Veltleger, den 16 Septem.|‘VVt des Prince van Orang. Veltleger, den 16 Septem.’]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &c.'', [p.&nbsp;2]. *Anoniem ([20 september 1620]) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1620/20 september/VVt het Vorsten legher den 14. dito|‘VVt het Vorsten legher den 14. dito. [= 14 september 1620]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&nbsp;2]. *Anoniem (2 oktober 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/2 oktober (1)#art3al3|‘Wt Heydelbergh den xx. September’, alinea 3]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&nbsp;5-6. *Anoniem (16 oktober 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/16 oktober (1)#art2al2|‘Wt Oppenheym 7. Octobris’, alinea 2]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&nbsp;5-6. *Anoniem (16 oktober 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/16 oktober (2)#art4|‘Wt Spier van 8. October’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&nbsp;5-7. *Anoniem (17 oktober 1620) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &c./1620/17 oktober/VVt Ceulen, den 10 October|‘VVt Ceulen, den 10 October’]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &c''., [p.&nbsp;2]. *Anoniem (27 oktober 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/27 oktober#art1|‘Tydinge vvt den Legher van zijn Ex. Marquis Spinola, tot Oppenheym den xv. October. 1620’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&nbsp;3-13. *Anoniem (8 maart 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/8 maart/Wt Ceulen den 3. Meert|‘Wt Ceulen den 3. Meert’, alinea 3]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&nbsp;2]. *Anoniem (5 mei 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/5 mei/VVt Franckfort den 26. April. 1621|‘VVt Franckfort den 26. April. 1621’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&nbsp;2]. *Anoniem (22 mei 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/22 mei/VVt Heylbrun den 13. dito|‘VVt Heylbrun den 13. dito. [= 13 mei 1621]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&nbsp;2]. ;Protestantse Unie; opmars van het geünieerde leger naar de Palts *Anoniem (12 december 1620) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &c./1620/12 december/VVt der Bergstraten, den 2. December|‘VVt der Bergstraten, den 2. December’, alinea 2]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &c.'', [p.&nbsp;1]. *Anoniem (29 januari 1621) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &c./1621/29 januari/Wt Ceulen, den 23. dito 1621|‘Wt Ceulen, den 23. dito 1621. [= 23 januari 1621]’, alinea 3]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &c.'', [p.&nbsp;2]. ;Protestantse Unie; Uniedag in Heilbronn, februari-maart 1621 *Anoniem (26 februari 1621) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &c./1621/26 februari/Wt Ceulen, den 20. dito|‘Wt Ceulen, den 20. dito. [= 20 februari 1621]’, alinea 3]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &c.'', [p.&nbsp;2]. *Anoniem (1 maart 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/1 maart/Wt Heylbrun den 16. Februarij|‘Wt Heylbrun den 16. Februarij’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&nbsp;2]. *Anoniem (8 maart 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/8 maart/Wt Heylbrun den 25. Februarij|‘Wt Heylbrun den 25. Februarij’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&nbsp;2]. *Anoniem (15 maart 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/15 maart/Wt Aughsburgh den 3. Martij|‘Wt Aughsburgh den 3. Martij’, alinea 2]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&nbsp;2]. *Anoniem (20 maart 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/20 maart/Wt Heylbrun den 10. Martij|‘Wt Heylbrun den 10. Martij’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&nbsp;2]. *Anoniem (5 april 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/5 april/Wt Worms den 20. dito|‘Wt Worms den 20. dito. [= 20 maart 1621]’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&nbsp;2]. ;Protestantse Unie; wapenstilstand Palatijnse oorlog *Anoniem (10 april 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/10 april/VVt den Pfalts den 2. April|‘VVt den Pfalts den 2. April’]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&nbsp;2]. ;Protestantse Unie; vredesonderhandelingen met keizer Ferdinand II, april 1621 *Anoniem (21 april 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/21 april/Wt VVeenen den 7. April|‘Wt VVeenen den 7. April’, alinea 2]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&nbsp;1]. ;Protestantse Unie; vredesverdrag met keizer Ferdinand II, 12 april 1621 *Anoniem (21 april 1621) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &c./1621/21 april/VVt Francfoort den 14. April|‘VVt Francfoort den 14. April’]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &c.'', [p.&nbsp;2]. *Anoniem (26 april 1621) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &c./1621/26 april/VVt Francfoort den 18. April|‘VVt Francfoort den 18. April’]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &c.'', [p.&nbsp;2]. *Anoniem (5 mei 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/5 mei/VVt VVeenen den 21. April. 1621|‘VVt VVeenen den 21. April. 1621’, alinea 3]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&nbsp;1]. ;Protestantse Unie; Uniedag in Heilbronn, mei 1621 *Anoniem (12 mei 1621) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1621/12 mei/VVt VVorms den 1. Mey|‘VVt VVorms den 1. Mey’, alinea 2-3]], [''Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren''], [p.&nbsp;1]. ;Katholieke Liga, 1609-1635 *Anoniem ([10] april 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/april#art1al14|‘Wt Weenen xj. Meert 1620’, alinea 14]] en [[Nieuwe Tijdinghen/1620/april#art1al17|17]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p. 3-8. *Anoniem (30 juli 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/30 juli (2)#art1al3|‘Wt Dilinghen den 13. Julij’, alinea 3]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&nbsp;3-7. ;Koningsverkiezing 1619 *Anoniem (15 mei 1619) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &c./1619/15 mei/VVt Weenen den 27. Dito|‘VVt Weenen den 27. Dito. [= 27 april 1619]’]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &c''. *Anoniem (15 mei 1619) [[Courante uyt Italien, Duytslandt, &c./1619/15 mei/VVt Ceulen, den 11. May|‘VVt Ceulen, den 11. May’]], ''Courante uyt Italien, Duytslandt, &c''. ;Rijksdag, 27 februari 1620 *Anoniem (15 februari 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/15 februari#art2al7|‘Wt Weenen in Oostenrijck 18. Januarij 1620’, alinea 7]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&nbsp;3-5. ;Mühlhausense Vorstendag, 16-23 maart 1620 :[[Afbeelding:1rightarrow.png|15px]] Zie [[Hoofdportaal:Geschiedenis/Duitsland/17e eeuw/Mühlhausense Vorstendag, 1620]] ;Rijksdag van Wenen, april 1620 *Anoniem (8 mei 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/8 mei (3)#art2|‘Wt Weenen den 18. April.1620’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&nbsp;5. ;Verdrag van Ulm, 3 juli 1620 *Anoniem (16 juli 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/16 juli (1)#art2|‘Wt Vlm vanden veerthienden ditto. [= 14 juni 1620]’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&nbsp;5. *Anoniem (16 juli 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/16 juli (1)#art4al2|‘Wt Ceulen van 21. ditto. [= 21 juni 1620]’, alinea 2]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&nbsp;6-7. *Anoniem (17 juli 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/17 juli (1)#art5al2|‘Wt Vlm van xxiij. Junij 1620’, alinea 2]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&nbsp;7. *Anoniem (21 juli 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/21 juli#art3|‘Wt Augsburg van 24. Junij 1620’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&nbsp;5. *Anoniem (21 juli 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/21 juli#art5al2|‘Wt Elsas van 24. Junij’, alinea 2]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&nbsp;6-7. *Anoniem ([ca. 22 juli] 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/ca. 22 juli#art1al13|‘Waerachtighe Tijdinghen uut Weenen den 29. Junio 1620’, alinea 13]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&nbsp;3-8. *Anoniem (24 juli 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/24 juli#art1|‘Met Tijdinghe wt Vlm vanden 7. Julij’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&nbsp;3-4. *Anoniem (30 juli 1620) [[Nieuwe Tijdinghen/1620/30 juli (1)#art4|‘Wt Ausburgh den 14. Julij’]], [''Nieuwe Tijdinghen''], p.&nbsp;6. ;Rijksdag van Regensburg, 24 april 1636 *Anoniem (29 maart 1636) [[Tijdinghe uyt verscheyde Quartieren/1636/Nummer 13/Wt Weenen den 27. Februarij|‘Wt Weenen den 27. Februarij’, alinea 2]], ''Tydingen uyt verscheyden Quartieren'', [p.&nbsp;1]. == Ca. 1648-ca. 1815 == ;Rijksdag Regensburg, 13-23 juni 1653 *Anoniem (25 februari 1653) [[Ordinaris Dingsdaeghse Courante/1653/Nummer 9/Uyt Prage, den 8 dito|‘Uyt Prage, den 8 dito. [= 8 februari 1653]’]], ''Ordinaris Dingsdaeghse Courante'', [p.&nbsp;1]. *Anoniem (25 februari 1653) [[Ordinaris Dingsdaeghse Courante/1653/Nummer 9/Uyt Hamburgh, den 14 dito|‘Uyt Hamburgh, den 14 dito. [= 14 februari 1653]’, alinea 2]], ''Ordinaris Dingsdaeghse Courante'', [p.&nbsp;1]. ;Vredesonderhandelingen tussen de keurvorstendommen Palts en Mainz, oktober 1666 *Anoniem (9 november 1666) [[Ordinaris Dingsdaeghse Courante/1666/Nummer 45/Franckfort den 24 October|‘Franckfort den 24 October’]], ''Ordinaris Dingsdaeghse Courant'', [p.&nbsp;1]. ;Plunderingen in Mains door het Paltse leger *Anoniem (9 november 1666) [[Ordinaris Dingsdaeghse Courante/1666/Nummer 45/Ceulen den 5 November|‘Ceulen den 5 November’]], ''Ordinaris Dingsdaeghse Courant'', [p.&nbsp;2]. ;Rijksdag, 1675 *Anoniem (10 september 1675) [[Amsterdamsche Courant/1675/Nummer 37/Regensburgh den 29 Augusti|‘Regensburgh den 29 Augusti’]], ''Amsterdamsche Dinghsdaegse Courant'', [p.&nbsp;1]. ;Slag bij Großbeeren, 23 augustus 1813 *Anoniem (1 september 1834) [[Utrechtsche Courant/1834/Nummer 105/Berlijn den 26 Augustus|‘Berlijn den 26 Augustus’, alinea 2]], ''Utrechtsche Courant'', [p.&nbsp;1]. ;Slag bij Dennewitz, 6 september 1813 *Anoniem (1 september 1834) [[Utrechtsche Courant/1834/Nummer 105/Berlijn den 26 Augustus|‘Berlijn den 26 Augustus’, alinea 2]], ''Utrechtsche Courant'', [p.&nbsp;1]. == ca. 1815-ca. 1871 == *Anoniem (20 mei 1839) [[Algemeen Handelsblad/1839/Nummer 2351/Duitsche Post/Frankfort, 15 Mei|‘Frankfort, 15 Mei’]], ''Algemeen Handelsblad'', [p.&nbsp;1]. ;Duitse Bond *Anoniem (10 augustus 1867) [[Venloosch Weekblad/Jaargang 5/Nummer 32/Volgens eene verklaring|‘Volgens eene verklaring in de jongste zitting der commissie van de likwidatie van den Bond […]’]], ''Venloosch Weekblad'', [p.&nbsp;2]. ;Welfenfonds *Anoniem (2 januari 1893) [[Limburger Koerier/Jaargang 48/Nummer 1/Duitschland/Het Welfenfonds|‘Het Welfenfonds’]], ''Limburger Koerier'', [p.&nbsp;2]. == ca. 1871-ca. 1900 == ;Geschiedenis van de Joden *Anoniem (6 januari 1881) [[De Standaard/Jaargang 10/Nummer 2697/De Joden-quaestie|‘De Joden-quaestie’]], ''De Standaard'', [p.&nbsp;1]. *Anoniem (22 december 1892) [[Limburger Koerier/Jaargang 47/Nummer 213/De antisemieten te Berlijn|‘De antisemieten te Berlijn’]], ''Limburger Koerier'', [p.&nbsp;2]. == ca. 1900-ca. 1918 == *Anoniem (11 mei 1916) [[De Avondpost/1916/Nummer 9512/Avond-editie/Verandering in de regeering|‘Verandering in de regeering’]], ''De Avondpost'', Avond-editie, p.&nbsp;A2. == ca. 1918-ca. 1939 == *Anoniem (24 april 1919) [[De Nieuwe Courant/Jaargang 19/Nummer 112/Avondblad/Levensmiddelen tegen kali|‘Levensmiddelen tegen kali’]], ''De Nieuwe Courant'', Avondblad, [p.&nbsp;1]. *Anoniem (24 april 1919) [[De Nieuwe Courant/Jaargang 19/Nummer 112/Avondblad/Levensmiddelen naar Duitschland|‘Levensmiddelen naar Duitschland’]], ''De Nieuwe Courant'', Avondblad, [p.&nbsp;1]. *Anoniem (15 maart 1922) [[Limburger Koerier/Jaargang 77/Nummer 63/De eisch der V. S. aan de Geallieërden|‘De eisch der V. S. aan de Geallieërden’]], ''Limburger Koerier'', [p.&nbsp;3]. *Anoniem (8 april 1924) [[Limburgsch Dagblad/Jaargang 7/Nummer 83/De uitvoering van het vredesverdrag|‘De uitvoering van het vredesverdrag. Aanleiding tot nieuw verzet?’]], ''Limburgsch Dagblad'', [p.&nbsp;3]. [[Categorie:Wikisource:Hoofdportalen]] qvavbns2s5qtm00xbn2npgg8rcs6xcs 104 80163 220104 216517 2026-04-16T12:57:43Z DoekeHellema 16849 /* Gevalideerd */ 220104 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="DoekeHellema" />{{rh||STUDIËN OVER DEN OLIFANT.|361}}</noinclude>gebragt. De steenen daartoe werden mijlen ver door hen uit het gebergte aangevoerd. Voor dergelijke transporten, ook van houtblokken of andere zware vrachten, worden zij veelvuldig gebezigd. Insgelijks bij het laden en ontladen van schepen, bij het maken van wegen, het slaan van bruggen, het overtrekken van rivieren (met groote lasten op den rug, terwijl de geleiders zich soms aan de ooren en den staart vasthouden), het vervoer van koopwaren of van reizende personen, in draagbedden of min of meer fraaije palanquins, waarvan zich vooral de Oostersche vorsten bedienen; enz. Doen zij echter ook wel eens dienst als houthakkers? werpen zij de boomen neer, die moeten dienen voor timmerhout? Uit hetgeen reeds werd medegedeeld over het ontwortelen van dezen (zie bladz. 338) zal wel voldoende zijn gebleken, dat zij daartoe niet deugen. Insgelijks zal {{sc|leunis}} zich wel vergist hebben, wanneer hij hen de rijstvelden en plantaadjes laat bewerken!! Dáár zijn zij niet veel te vertrouwen. Misschien heeft hij dit verward met de opgaaf, dat men hen somtijds gebruikt om klei te trappen. Dit is waar; zij doen zulks ten dienste der steenbakkerijen op Ceylon. Ofschoon zij bij uitzondering ingespannen worden bij wijze van trekdieren, zijn zij veel beter geschikt als lastdieren. Hunne trekkracht is door vroegere schrijvers overdreven, waar die aan 5 of 6 paardenkrachten gelijk wordt gesteld; althans {{sc|tennent}} beweert, dat 2 sterke paarden, als zoodanig en op den duur beter voldoen dan één olifant. Buitengemeen groot is daarentegen hunne draag-kracht, die, voor de slagtanden, met den tromp,op 1 à 2000 ponden, voor den rug zelfs op 3000 pond en nog hooger wordt berekend. Desalniettemin zullen zij weldra meer tot de weelde-dieren dan als werk-dieren worden aangehouden. Bij het meer en meer voorhanden zijn van groote wegen en kanalen zijn paarden en ossen daartoe om meerdere redenen verkieselijk. De olifant toch kan zeer slecht werken in de zon, wordt dikwijls juist daardoor ziek of ongesteld, ook staat zijne huid ligt bloot aan ontvellingen (het z.g. "gedrukt" of doorgereden zijn). Bij zware bevrachting is hij te nadeelig voor de wegen en vooral voor de houten bruggen; ook maakt hij het gelijktijdig gebruik van paarden bezwaarlijk, daar deze zeer bang voor hem zijn. Voornamelijk evenwel<noinclude></noinclude> 3uv5v4kqfv19cxv86fdccbh96jbuybh 104 80164 220106 216618 2026-04-16T13:00:54Z DoekeHellema 16849 /* Gevalideerd */ 220106 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="DoekeHellema" />{{rh||STUDIËN OVER DEN OLIFANT.|363}}</noinclude>der Hindoe's en vele afgodsbeelden der Heidenen getuigen voor de hooge vereering van dit dier. Het beeld van één der laatsten, dat van "{{sc|quenavady}}", draagt zelfs het hoofd van eenen olifant! {{c|{{Img float | style = | above = | file = Albumdernatuur62 391.png | width = 400px | align = | alt = Quenavapy. Afgodsbeeld der Hindoes. | cap = {{smaller block|Quenavapy. Afgodsbeeld der Hindoes.}} | capalign = center}}}} Onder het hier minder passende opschrift "Benützung", maken enkele schrijvers melding van hun gebruik "tot het ter dood brengen van veroordeelden", zoo als dit in Siam en elders, ook nu nog (?), zou geschieden. Wel leest men, dat zij dit ambt, van scherpregter, niet dan met tegenzin vervulden, doch anderen betwijfelen zulks. Het bestond overigens in het vertreden met de voorpooten van of het knielen met de achterpooten op de slagtoffers, en soms het één voor één afrukken hunner ledematen met den snuit. Soms ook werden de misdadigers geboeid, aan de olifants-pooten geketend en in draf<noinclude></noinclude> 7n8sxgbh0qg57akto1u54h846hzjufd 104 80165 220107 216543 2026-04-16T13:02:11Z DoekeHellema 16849 /* Gevalideerd */ 220107 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="DoekeHellema" />{{rh|364|STUDIËN OVER DEN OLIFANT.|}}</noinclude>medegesleept, tot afschrik voor het volk. Dit werd, ten hunnen koste, in de Romeinsche amphiteaters, soms ook "vergast"', op hunne gevechten tegen gevangenen of slaven. Op Ceylon liet men ze vroeger, meer tot vermaak der vorsten of rijksgrooten, onderling slag leveren. Bij {{sc|uilkens}} ziet men een dergelijk olifanten-gevecht afgebeeld, dat in den tijd onzer voormalige O.-Indische compagnie werd bijgewoond, als agent van deze, door den heer {{sc|c. de kock}}, die twaalf jaren op dit eiland had doorgebragt. Het geschiedde des nachts, bij maneschijn, in een goed omheind plein, te Kandy. De beide partijen waren vooraf sterk gevoed en werden aangevoerd door mannetjes. Deze vochtten dan ook het meest, zoo door stooten met de slagtanden of meer met den kop, als vooral door omslingering hunner slurven worstelende. Hoezeer van nature niet strijdzuchtig, werden zij soms daartoe aangevuurd door het ingeven van sterke dranken, waarop zij niet weinig belust zijn. Inzonderheid nam men dit hulpmiddel te baat bij de oorlogs-olifanten van den ouden tijd. De Indiërs lieten hen onvermengden wijn drinken, gekruid met wierook of andere specerijen; ook leest men, dat men hun moerbeziën- of druivensap liet zien om hen bloedgierig te maken (?). Een aantal Romeinsche en Joodsche geschiedschrijvers (verg. bladz. 260) hebben uitvoerige berigten nagelaten omtrent de krijgsolifanten der ouden; ook {{sc|armandi}}, wiens werk ik evenwel niet heb kunnen raadplegen, moet daarvan het voornaamste in zijne ''Histoire militaire des éléphants'' hebben bijeengebragt. Het is overdreven, dat de Groote Mogollen, die ze in oorlogstijd soms zelve bereden en er in vredestijd steeds eenigen bij hun paleis op wacht lieten trekken, er tot 10,000 van hebben bezeten of er eens, achter den Ganges, 6000 te velde gebragt. Mogelijker is, dat {{sc|kosroe}}, Sultan van Mansoura, een aantal van 900 strijdbare olifanten ter zijner beschikking heeft gehad. Zeker is het, dat deze en andere Indische vorsten er soms van 50 tot 200 (zelfs 3 à 400?) in hunne onderlinge of andere oorlogen hebben medegevoerd; althans in sommige veldslagen werden er meer dan eens 30 à 40 stuks gedood of gevangen genomen. De Egyptenaren en de Perzen, onder anderen één der {{sc|ptolomaei}} en koning {{sc|sapor}}, voerden ze tegen {{sc|antiochus}} en andere Romeinsche<noinclude></noinclude> d222993v20x3v293fep8xw9sw2bxvip 104 80166 220108 216548 2026-04-16T14:39:31Z DoekeHellema 16849 /* Gevalideerd */ 220108 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="DoekeHellema" />{{rh||STUDIËN OVER DEN OLIFANT.|365}}</noinclude>veldoversten ten strijde. Later bezigden de Romeinen ze zelve, onder anderen in hunne oorlogen tegen de Galliërs, ruim 100 jaren vóór onze jaartelling. Het allerlaatst onder de Europeanen maakten de Portugezen er gebruik van, b.v. in hunne gevechten met den sultan van Kandy (op Ceylon) in 1591. Doch het meest beroemd zijn de olifant-gevechten uit vroegere eeuwen, vooral die tusschen de 200 tot 400 jaren vóór Chr., zooals tusschen {{sc|antigonus}} en {{sc|seleucus}}, — {{sc|antiochus epiphanes}} en {{sc|judas maccabaeus}}, — tusschen {{sc|darius}} of {{sc|porus}} en {{sc|alexander}} den Groote, — {{sc|juba}} en {{sc|caesar}}, — {{sc|jugurtha}} en {{sc|metellus}}, tusschen {{sc|hasdrubal}} of {{sc|hannibal}} en {{sc|scipio africanus}} en andere Romeinsche veldheeren, — waarbij ze soms door Frankrijk en Spanje naar de velden van Italië moesten worden overgevoerd. De geschiedverhalen uit de Punische oorlogen en dien tegen {{sc|jugurtha}} vooral behelzen daarover vele belangrijke bijzonderheden. Men koos daartoe veeltijds mannetjes of sterke wijfjes uit, voorzien met kurassen of harnassen van ijzer, hoorn of buffelleder om het lijf, en soms met eene soort van maliënkolder om de slurf, die bovendien ook wel gewapend werd met ijzeren kettingen en staven of met sikkelvormige zwaarden. Op den rug van het dier waren dikwijls houten torentjes of kasteeltjes geplaatst, met boogschutters of andere krijgslieden bezet. Men wendde hunne kracht niet alleen aan als die van eenen stormram, om poortdeuren open te stooten, maar vooral om het voetvolk te chargeren, en meer in het bijzonder om de kavallerie van den vijand in wanorde te brengen. De paarden toch zijn zeer bevreesd voor deze dieren, terwijl de ruiters met wel aangebragte trompslagen uit den zadel werden geligt. Groote dienst deden zij meermalen door het afsnijden der vijandelijke legerkorpsen en als bedekkingsmiddel, om zich achter hen, als achter eene levende verschansing, op te stellen. Ten dien einde werden zij dan in de eerste linie geplaatst, doch de ervaring leerde weldra het gevaar hiervan inzien. Immers eens aan het wankelen gebragt of op de vlugt geslagen, bragten ze eene schromelijke verwarring aan in de gelederen van hun eigene krijgsmagt. Later hield men hen om die reden meermalen tot op beslissende oogenblikken, bij de achterhoede, in reserve. De Romeinsche soldaten vooral bekwamen spoedig van den eersten<noinclude></noinclude> 12yr4tekewvxcge9hdzclemx4bk2ubz 104 80167 220115 216619 2026-04-17T07:55:44Z DoekeHellema 16849 /* Gevalideerd */ 220115 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="DoekeHellema" />{{rh||STUDIËN OVER DEN OLIFANT.|367}}</noinclude> ongelijke weg ontmoetten, daar ze niet wel voortkonden, met zijn snuit de stukken voortstiet." Inzonderheid tot zoodanige doeleinden werden nog onlangs, volgens eene mededeeling van {{sc|diard}}, verscheidene olifanten uit Ceylon naar Bengalen overgebragt. {{c|{{Img float | style = | above = | file = Albumdernatuur62 395.png | width = 400px | align = | alt = Hedendaagsche oorlogsolifant. (Birmannie.) | cap = {{smaller block|Hedendaagsche oorlogsolifant. (''Birmannie''.)}} | capalign = center}}}} Van hoe veelzijdig gebruik ook bij het leven, betrekkelijk nog meer wordt de olifant gezocht na zijnen dood. In de eerste en voornaamste plaats denkt een ieder hier terstond aan het elpenbeen of ivoor, door zijne slagtanden opgeleverd. Tallooze nut- en weelde-artikelen worden zoowel van dezen, als ook soms van hunne gewone maaltanden, niet alleen in Europa, maar vooral in China en elders vervaardigd. Daarover echter kan men het meest wetenswaardige nalezen in een vroeger opstel, van den heer {{sc|wr}}. ({{sc|winkler}}?), in het ''Album'', jaargang 1859.<noinclude></noinclude> ku44gcm4b2n22x3otswvpmnws79ohz5 104 80168 220117 216557 2026-04-17T07:57:13Z DoekeHellema 16849 /* Gevalideerd */ 220117 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="DoekeHellema" />{{rh||STUDIËN OVER DEN OLIFANT.|369}}</noinclude>varkensvleesch. Hier en daar, door de Afrikanen, als "lekkere beetjes" beschouwde deelen zijn het hart en de voeten, doch vooral de slurf en de tong, welke laatste in smakelijkheid voor de ossentong niet zou onderdoen. Alles bij elkaar genomen, moet echter het voordeel, dat de mensch van dit dier trekt of trekken kan, even groot genoemd worden als het zelf is. Maar is het alleen een nut-dier, en staat daar geenerlei nadeel tegenover? Allereerst moet dit beantwoord worden door de schade, die zij, niet in hunne woeste wildernissen, maar in den omtrek van bebouwde streken, in het groot kunnen te weeg brengen. Belangrijke verwoestingen werden soms door hen aangerigt op de plantaadjen van verschillenden aard, vooral die waar het suikerriet wordt gekweekt. Jonge kokos-, bananen- en andere vruchtboomen (zie blz. 338), allerlei tuingewas, zelfs enkele woningen of schuren en soms kleine dorpjes worden dan omvergeworpen, verbroken of verwoest. Somtijds vindt men in één enkelen nacht de eene of andere nieuwe aanplanting geheel vernield. Het geeft dan den eigenaar wel zeer geringen troost, wanneer men uit Sumatra vermeldt: "dat zij bijna nooit twee nachten achtereen op dezelfde plantaadje komen stroopen"; zekerder middel is, in die gevallen nachtwakers aan te stellen, die met fakkels rondloopen en wachtvuren onderhouden. Eigenaardig is, dat deze verwoestingen niet altijd of alleen geschieden uit behoefte aan voedsel, maar dat het schijnt, alsof er soms moedwillige vernielzucht onder schuilt. Dit laatste is evenwel meer toepasselijk op de strooptogten der eenzame zwervers, dan op die van geheele kudden. De eerste, de ronkedoors, zijn evenwel bijzonder brutaal; op den klaren dag zag men er één eene rijstschoof weghalen van het veld, waar men bezig was met rijstsnijden. Een ander, die onbemerkt tot in de buitenwijken van Kandy was doorgedrongen, had zich des nachts vermaakt met het open- en afdraaijen der kranen van de waterleidings-buizen! Het heette uit z.g. baldadigheid of "straatschenderij"; zou het niet meer eenvoudig een gevolg zijn geweest van behoefte aan water? of zelfs van nieuwsgierigheid? Zoo lees ik, dat zij meermalen, bij het aanleggen van wegen in de binnenlanden, des nachts telkens de seinstokken of rooipalen uittrokken, die daar des daags waren geplaatst. Doch het nadeel hunner bezoeken<noinclude>{{rh|{{gap|2em}}1862.||24{{gap|2em}}}}</noinclude> hurs6sykraw6it8obtrh36rbqha5hfi 104 80175 220103 216516 2026-04-16T12:56:27Z DoekeHellema 16849 /* Gevalideerd */ 220103 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="DoekeHellema" />{{rh|360|STUDIËN OVER DEN OLIFANT.|}}</noinclude>als een stier, brullen als een leeuw", maar zelfs "zingen als een vogel"! Hoe onwaarschijnlijk deze vergelijkingen, vooral de laatst genoemde, ook mogen klinken, is dit verhaal niet geheel onmogelijk. Hun stemgeluid is inderdaad vatbaar voor vele wijzigingen (zie bladz. 339); en ik meen bij {{sc|tennent}} ook te hebben gevonden, dat zij met de onderlip eigenaardig zachte geluiden kunnen maken, die ook door hem, als oor-getuige, vergeleken worden met het "snateren van vogels". Hunne afrigting tot werk-olifanten, door sommigen wel eens zeer bezwaarlijk genoemd, is dit weinig of niet. Op Ceylon kost die wel veel beleid en groot geduld, doch betrekkelijk geringe moeite en weinig tijd. Het slaan met de slurf, — dat zij in den beginne onophoudelijk doen — leert men hen gemakkelijk af door het opvangen der slagen op de punten der pieken, waarmede de geleiders gewapend zijn. De pijnlijke wonden, die zij zich zelven daarbij telkenmale toebrengen, schrikken hen spoedig genoeg af. Opgelijke wijze leert men hem gaan in eene bepaalde rigting, door zijn snuit, ooren en pooten, — behalve aan de begeerde zijde, — van alle kanten met speerpunten te bedreigen. In den aanvang gaat hij niet uit dan met gekoppelde pooten, doch voornamelijk wordt daarbij de hulp der tamme olifanten ingeroepen. De koorden, waarmede zijn hals als met een stevigen driedubbelen "collier", is omgeven, worden dan mede geslagen om die van twee getemde, tusschen welke hij overigens onophoudelijk geplaatst is, zoowel in den stal, als bij het voeren en baden. Van lieverlede worden deze middelen van bedwang verminderd, en in den regel zijn, vooral de grootsten, omstreeks in ééne maand reeds grootendeels getemd, gaan na twee maanden uit, alleen met een' cornac, en kunnen reeds na drie tot vier maanden, aan het werk worden gezet. Het is echter niet alleen op Ceylon, dat zij bij de constructiewinkels der civiele Engelsche ingenieurs dienst doen, ook op het vaste land van Indië zijn er zelfs vele en blijvende gedenkteekenen van hunne arbeidzaamheid te vinden. Vele dier prachtige moskeën aldaar, — van welke onder anderen één in het rijk van Delhi uit 480 kolommen van gehouwen steen, ieder van 7 vademen lengte, is opgebouwd, — zouden zonder hunne medewerking waarschijnlijk nimmer tot stand zijn<noinclude></noinclude> 8zxaqfzmksw3fxkko76qj2sr5ldt0vy 104 80176 220105 216518 2026-04-16T12:59:09Z DoekeHellema 16849 /* Gevalideerd */ 220105 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="DoekeHellema" />{{rh|362|STUDIËN OVER DEN OLIFANT.|}}</noinclude>zijn het de hooge kosten van zijn levensonderhoud en zijne bewaking en verzorging — (door een drietal personen), — die hier in aanmerking komen. Daar hij gemiddeld gezegd wordt dagelijks 200 pond groen voer of hooi en ½ schepel rijst, of eenig ander graan, te behoeven, kost hij, naar sommige berekeningen, in de Oostersche landen f 700 à f 900 jaars aan onderhoud. Van daar heeft de Engelsche Oost-Indische Compagnie, op Ceylon, tegenwoordig — niet zoo als men nog leest, — "maar een 200tal meer in dienst", maar is de olifant-stapel der administratie van de groote wegen aldaar, volgens {{sc|tennent}}, in de laatste jaren tot verre daar beneden, zelfs tot de 30 stuks verminderd! In Hindostan nogthans zijn zij op den duur zeer veel in gebruik en bij allerlei gelegenheden tegenwoordig. Behalve dat zij onmisbaar zijn bij het vangen van hunne eigen natuurgenooten, doen zij ook op andere jagten groote diensten. Onder anderen beschrijft {{sc|de marcenij}}, hoe zij, bij gelegenheid van eene tijgerjagt, vooruit werden gezonden, als het ware in eene tirailleur-linie uitgezwermd. In de nabijheid van den meer en meer ingesloten tijger gekomen, hoorde men, vóór nog iemand der jagers dien ontdekt had, hen allen te gelijker tijd alarmkreten maken als tot waarschuwing. Tevens zag men, hoe zij allen hunne trompen ontrolden en omhoog staken, ten teeken zoowel van voorzigtigheid en zorg voor dit deel, als van toerusting tot den strijd, en als een even zeker signaal voor den jager, als bij ons het "staan" van den hond voor het wild. Daarna zich meer en meer in gesloten linie scharende, gingen zij er in versnelden draf op af; inderdaad, voegt de schrijver er bij, eene ware charge van zware kavallerie opleverende. Bij alle plegtigheden, zoo wereldlijke optogten als kerkelijke ommegangen, in grooten getale aanwezig, vormen de staatsie-olifanten, in vele Indische landen, op kostbare wijze getooid (vergelijk bladz. 277), eene hoofdvoorwaarde voor den luister van het feest. Niet alleen zijn de pagoden versierd met de grootst mogelijke slagtanden, maar deze bezitten ook eigene olifanten, van de fraaiste en edelste soort, aan de tempeldienst verbonden. Hunne priesters voeren ze, onder anderen op Ceylon, mede bij de nachtelijke, heilige processiën met de reliquiën van {{sc|boudha}}. Vele monumenten<noinclude></noinclude> 180nfxa14i9le8cg4tqfpmfg7yudv32 104 80177 220109 216553 2026-04-16T14:40:51Z DoekeHellema 16849 /* Gevalideerd */ 220109 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="DoekeHellema" />{{rh|366|STUDIËN OVER DEN OLIFANT.|}}</noinclude>schrik, hun door de krijgsolifanten aangejaagd. Zij hielden zoo lang mogelijk stand tegenover hunne aandruischende charges, doch openden dan snel, regts en links, hunne phalangen, lieten ze voorbij draven, en wierpen nu van ter zijden en achteren hunne speren en pijlen op hunne cornac's; en wanneer ze hen niet konden ontwijken, rigteden zij bij uitsluiting hunne zwaardslagen op hunne trompen om die te verwonden of een deel daarvan af te houwen. De slurfslagen der olifanten zelve vingen zij op de punten hunner spietsen op. Ook tegen een algemeen en plotseling aangeheven krijgsgeschreeuw bleken ze meer dan eens niet goed bestand te zijn, en — ofschoon door dressuur soms daartegen eenigzins te verharden — waren ze meestal niet moeijelijk door stroovlammen of ander vuurwerk tegen te houden. Volgens {{sc|suyker}} en {{sc|verburg}}, zouden de Tartaren, in hunne oorlogen met de Mogollen, dit hulpmiddel in het groot hebben gebezigd. Bij eene aaneengekoppeide kudde buffels werden op de hoornen drooge takkebosjes aangebragt, deze in brand gestoken, en zij dan naar het vijandelijk leger gejaagd. Het behoeft dus wel geene nadere verklaring, dat sedert het algemeen gebruik van buskruid en vuurwapenen hunne oorlogswaarde, vroeger reeds als zeer beperkt gebleken, al meer en meer is verminderd. Intusschen is deze in Indië nog niet geheel en al opgeheven. De Anamniten, in Cochin-China, gebruiken ze nog. In Ava, Agam en andere Achter-Indische rijken worden zij nog steeds aangehouden. In het geheele rijk der Birmans heeft de generaal {{sc|d'orgoni}} (een Fransche renegaat) zeer veel medegewerkt hen op eene nieuwere wijze te organiseren, deels volgens de vroegere methode, deels gewijzigd en meer ingerigt tot geweer- en zelfs artillerievuur (zie ''l'Illustration'', 1854, p. 57). In den jongsten Britsch-Indischen oorlog zijn zij ook aan de Engelsche armee van gewigtige dienst geweest, vooral echter als onbetaalbare steun voor den artillerie-transporttrein, om in bergachtige streken het veldgeschut en ander zwaar oorlogs-materiaal te vervoeren. {{sc|E. melton}} maakte van eene dergelijke toepassing, voor twee eeuwen reeds, gewag, in zijne "zee- en landreizen". Hij schrijft: "hoe achter de stukken kanons van den Grooten Mogol, die ieder door 20 ossen voortgetrokken wierden, een sterke Elephant ging, die, wanneer de ossen eenige<noinclude></noinclude> 1x3pv4wjfkhj7d1872q48i75pf1feej 104 80178 220116 216556 2026-04-17T07:56:43Z DoekeHellema 16849 /* Gevalideerd */ 220116 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="DoekeHellema" />{{rh|368|STUDIËN OVER DEN OLIFANT.|}}</noinclude>Alleen ter aanvulling van het daar reeds gezegde over de uitgebreidheid van den ivoor-handel en het groote getal olifanten daarvoor opgeofferd, voeg ik er bij, dat de cijfers dienaangaande door latere schrijvers nog hooger worden opgegeven. Daargelaten andere koopsteden, zoo als Hamburg, alwaar in het begin dezer eeuw jaarlijks 1000 à 1500 stuks slagtanden zouden zijn ingevoerd, hebben die opgaven meer bepaald betrekking op den invoer daarvan in Engeland. Het laatste vind ik dien geschat op gemiddeld 1 millioen ponden ivoor jaarlijks, dat, à 60 pond het stuk berekend, beantwoordt aan een cijfer van meer dan 8000 grootendeels mannelijke olifanten daarvoor gedood! Men weet voorts, dat die tanden op sommige der tropische markten ook als betaalmiddel gelden, en dat zij in vorige eeuwen bij wijze van belasting in zekeren getale aan de vorsten of overheerschende volken moesten worden opgebragt. Als gebrande ivoor (ebur ustum), zoo witte als zwarte, worden zij bereid tot polystmiddelen of zwartsel, terwijl de olifantsbeenderen tegenwoordig ook gemalen worden tot beenderenmest voor de Ceylonesche koffijplantaadjes. Daartoe dient waarschijnlijk nog meer hunne mest — die zij in ruime hoeveelheid opleveren, — echter zou deze, vooral in Afrika, meer gedroogd, en tot brandstof aangewend worden, of ook, door de Kaffers, volgens {{sc|kolbe}}, bij gebrek van beter, als tabak worden gerookt! Zeer uitgebreid is wijders de toepassing hunner ligchaamsdeelen niet. De huid is weinig tot looijen geschikt, ofschoon zij de Aethiopiërs dient tot het maken van overtreksels voor schilden, voor tafels en zitbanken. De staartharen worden verwerkt tot hals- en armsieraden, met goud gemonteerd, doch zijn meer in volksaanzien als talisman tegen ligchaamsgevaar. Van het vet, vooral dat der ingewanden, worden onderscheidene smeersels en zalven toebereid. De massa dierlijk voedsel, die met hen voor den mensch verloren gaat, is te betreuren. Op Ceylon bijv. wordt hun vleesch niet, dan alleen uit nieuwsgierigheid en bij hooge uitzondering gegeten. Alleen de Hottentotten, de Fanties en andere Afrikaansche volksstammen schijnen het in het geheel niet te versmaden. Daar het vrij taai is, bereidt men er dan veeltijds eene nog al smakelijke soep van. {{sc|Barth}} en {{sc|wahlberg}} proefden het meermalen en noemen het zelfs lekker, min of meer overeenkomstig met<noinclude></noinclude> drj77pgxpi1pdcmubchapmlqjl4piuc 104 80179 220118 216558 2026-04-17T07:59:11Z DoekeHellema 16849 /* Gevalideerd */ 220118 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="DoekeHellema" />{{rh|370|STUDIËN OVER DEN OLIFANT.|}}</noinclude>ligt niet alleen in diergelijke aanvallen, maar hun doortogt alleen, hunne gangen over weeke of bebouwde gronden, bijv. natte rijstvelden, zijn hoogst schadelijk, niet alleen voor het gewas zelf, maar ook wegens de groote en diepe gaten in den bodem achtergelaten. Deze olifantstreden, meermalen ook in de wildernis waargenomen, kunnen als het ware een onafzienbaar maas- of netwerk in den grond daarstellen, naauwelijks een enkelen pas ondoorploegd latende. Deze hebben wel het voordeel, dat zij bij het jagen dezer dieren het duidelijkst mogelijke spoor aanwijzen, doch zijn in een ander opzigt hoogst lastig en zelfs gevaarlijk voor de reizigers. Immers in drooge jaargetijden worden deze gaten zoo hard als steen, en belemmeren dan den marsch eener karavane uitermate. De paarden vooral trappen er dikwijls in, struikelen er over of overkooten zich. {{sc|Barth}} klaagt er zeer over en zag één zijner bedienden door een' zoodanigen val met het paard het been breken. Overigens is de olifant uit zich zelven weinig te vreezen voor den mensch. De eenzame stilte zijner donkere loofdaken beminnende, zoekt hij hem in den regel niet met vijandige bedoelingen op. Hij is even vreesachtig als voorzigtig. "Ware hij van eene tegenovergestelde natuur, maakte hij misbruik van zijne meer dan Herkulische kracht en bouw, gewis, — zegt een ooggetuige, — ware Ceijlon reeds voor lang grootendeels door hem ontvolkt geworden." Alleen bij uitzondering geeft men sommige treffende voorbeelden daarvan aan, van woest geworden of kwaadaardige zwervelingen, die dan ook wegens hunnen verraderlijken aard buitengewoon worden gevreesd. Bij onverwachte ontmoetingen ontwijken zij overigens den mensch veeleer of trekken onbezorgd door. Iets te digt in zijne nabijheid komende, geven zij veeltijds onderscheidene uitingen of teekenen van vrees of soms van ongeduld, door het blazen van zand in de hoogte. En dit vooral, naar beweerd wordt, meer tegen blanken dan inlanders! Het omgekeerde alzoo, wat ten dien opzigte aangaande de verscheurende dieren wordt gesteld. Bij aanvallen bepalen zij zich meermalen slechts tot verdediging, soms zelfs tot lijdelijke afwachting. Echter prijst de Engelsche majoor {{sc|rogers}} de ''"devotion and loyalty"'', waarmede de gansche troep onmiddellijk den aanvoerder en de jongen omringt, dezen met hun<noinclude></noinclude> nwqoc5pjohsk94o3yfcsxd4tj41kata 104 83182 220110 215269 2026-04-16T18:19:15Z Vincent Steenberg 280 /* Proefgelezen */ 220110 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Vincent Steenberg" />{{RH|178|''Schouburgh der''|}}</noinclude>zy niet altyt gelegentheit hebben om zich van de marmere beeltenissen te bedienen, aan de hand door de Graveerkonst.<br>{{gap}}De beeltenissen der oudste en geachtste Konstschilders Apelles, Zeuxis, Nicomachus, Phidias, Pauzias enz. helthaftige en beruchte Vrouwen als Semiramis en meer andere, ook d’aloude Filosofen en Dichters, zoo Grieken als Latynen hebje in de boeken van Joach. Sandrart, en in de Griekze oudheden van Tom. Stanley, en Kennet, met aanwyzingen in wier Konstkabinetten de zelve voor den verslindenden tyd geborgen zyn; als de Beeltenissen van Aristoteles, Socrates, Plato, Zeno, Antistenes, Diogenes enz.<br>{{gap}}Ovidius, Virgilius, Horatius, Tasso, en andere Italiaansche en Latynse Dichters vintmen nevens andere beruchte Mannen als Seneca, Cicero enz. gevolgt naar hun marmere borstbeelden op de Tytels van hunne beruchte werken: de Roomsche Cezars gevolgt naar hunne Muntbeeltenissen by Joach. Oudaan, by Bogaart in zyn ''Roomsche Monarchy'', en inzonderheit de eerste XII in de printverbeeldingen van Titiaan. Eindelyk de waardige beeltenis van onzen Heilant Jesus, naar de geloofwaardigste afbeelding, overeenkomende met de beschryving die Pilatus daar van gegeven heeft in een brief, gezonden aan den Roomschen Raad, in ''de Kerkhistorie'' van Ireneus geboekt. In de ''Kerkl, en Waerelt. Historie'' van W. Goeree vint men de beeltenissen van Herodes den Kindermoorder, Herodes Antipas, met Herodiae, Esopus en anderen meer. Zeker wanneer de eigen Beeltenissen in d’oude Historische verbeeldingen wierden waargenomen, zouden de beleezen Konstminnaars, inzonderheit de liefhebbers van Medalien, en an-<noinclude>{{rechts|dere}}</noinclude> k7wt2pa7eswfkriuaoneis1shs5mhso 104 84565 220127 217735 2026-04-17T09:34:58Z WeeJeeVee 2844 /* Proefgelezen */ 220127 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="WeeJeeVee" />{{sc|40|ALBUM DER NATUUR. — WETENSCHAPPELIJK BIJBLAD.|}}</noinclude>Hetzelfde hopen wij van de commissie voor de kwestie der familie-huwelijken, zamengesteld uit de heeren {{sc|andral, rayer, bernard}} en {{sc|bienaymé}}. {{r|[[Auteur:Douwe Lubach|{{sc|D.L.}}]]{{gap|4em}}}} {{dhr}} '''Invloed van den betrekkelijken leeftijd der ouders op het geslacht van het kroost.''' — {{sc|Boudin}} heeft hierover een opstel aan de ''Académie des Sciences'' ingeleverd, waaruit de volgende, trouwens ook reeds door anderen gevonden resultaten af te leiden zijn. 1°. Is de vader ouder dan de moeder, dan predomineert bij het kroost het mannelijk geslacht; 2°. het omgekeerde heeft plaats, waar de moeder ouder is dan de vader; 3°. bij gelijken ouderdom der ouders staan de sexen nagenoeg gelijk, maar toch nog met een gering overwigt van de vrouwelijke. (''Compt. rend''., Tom. LVI, pag. 353). — Het laatste is zeer goed te begrijpen, wanneer men slechts bedenkt, dat hij jeugdige menschen van verschillende sexe, maar van gelijken ouderdom, de vrouw den man steeds in ligchamelijke ontwikkeling een weinig vooruit is, {{r|[[Auteur:Douwe Lubach|{{sc|D.L.}}]]{{gap|4em}}}} {{dhr}} {{lijn|5em}}{{dhr}}<noinclude></noinclude> i8dmwi5b8r2v74n4igcjumpselgku9d 104 84566 220126 217736 2026-04-17T09:33:59Z WeeJeeVee 2844 /* Proefgelezen */ 220126 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="WeeJeeVee" />{{sc||WETENSCHAPPELIK BIJBLAD.|39}}</noinclude>geen enkel atoom vrije zuurstof aanwezig zijn. Twee oorzaken beroofden vervolgens, eerst de eene na de andere, daarna gelijktijdig, de primitive atmospheer van die groote overmaat van koolzuur. Zoodra de aarde afgekoeld was beneden het natuurlijke ontledingspunt der carbonaten, moesten zich deze laatste vormen door verbinding van koolzuur met de oxyden, die voortgebragt werden door de langzame ontleding der primitive silicaten. En toen er veel later een plantengroei ontstaan was, werden groote massa's koolstof vastgelegd, ten gevolge der opeenhooping van de uit koolstof hoofdzakelijk bestaande overblijfselen van planten. Het verschijnen van zuurstof in den dampkring gedurende de eerste eeuwen der aarde schrijft D. geheel aan de planten toe. "Het gewigt," zegt hij, "van de in de aardkorst bevatte uit kool bestaande brandstoffen: anthraciet, steenkool, ligniet, turf, humus, — moeten, als zuivere koolstof berekend, afgezien van de vreemde zelfstandigheden, die zij kunnen bevatten, juist gelijk zijn aan de hoeveelheid, die de zuurstof der lucht zou kunnen verbranden; stellen wij dit op 750 kilogr. op elke vierk. el van de aard-oppervlakte, dan vertegenwoordigt dit, voor het geheel van al die brandstoffen, een totaal gewigt van 375 trillioenen tonnen koolstof, of eene gemiddelde steenkoollaag van 0,60 el dikte op de geheele oppervlakte der aarde. (''Compt. rend''., Tom. LVI, pag. 261). {{r|[[Auteur:Douwe Lubach|{{sc|D.L.}}]]{{gap|4em}}}} {{dhr}} '''Hoeveelheid lucht, noodig voor de ademhaling gedurende den slaap.''' — De heer {{sc|husson}}, apotheker te Toul, is tegen de beweringen van {{Sc|delbruck}} (zie ''Bijblad'', bladz. 31) opgekomen. Wat voor D., bij de door hem aangevoerde feiten, ''ontvlugten van den invloed der lucht'' is, beteekent bij hem zich in ''veiligheid ter rust begeven'', of ''zich voor de koude beschutten''. De gewoonte van kinderen, om het hoofd onder de dekens te steken, geldt niet algemeen en is eene kwade gewoonte, waaraan men ze ontwennen moet. "En zou," zegt hij, "niet de vogel, die met den kop onder de vleugels slaapt, zijn bek zoo plaatsen, dat hij toegankelijk is voor de lucht?" — De heer {{sc|deschamps}}, van Avallon, heeft daarentegen eene nota ingezonden ter ondersteuning van het gevoelen van {{sc|delbruck}}, — en door den heer {{sc|saurel}} is een opstel ingeleverd, waarin hij schijnt te beweren, dat de huiduitwaseming, gedurende den slaap, eene hulpfunctie der ademhaling is. Alles, de opstellen van {{sc|delbruck, husson, deschamps, saurel}}, is in handen gesteld van eene commissie ad hoc, bestaande uit de leden der Akademie {{sc|payen}} en {{sc|longey}}. Wij hopen, dat die beide heeren den hun opgedragen last niet zullen vergeten, wat bij dergelijke commissiën niet zonder voorbeeld is. (''Compt. rend''., Tom. LVI, pag. 12, 220, 263).{{nop}}<noinclude></noinclude> 1dacdwc3y9euqzj65xm6dcpf66y8uh9 104 84567 220125 217737 2026-04-17T09:31:05Z WeeJeeVee 2844 /* Proefgelezen */ 220125 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="WeeJeeVee" />{{rh|38|ALBUM DER NATUUR.|}}</noinclude>reeds eene som van 980 ponden sterling of nabij de twaalfduizend Ned. guldens bedragen. Binnen kort zal bepaald worden, of men dezen catalogus in handschrift zal plaatsen in de bibliotheek ten gebruike voor de leden alleen, dan of men dien zal doen drukken en algemeen verkrijgbaar stellen. {{r|[[Auteur:Wilhelmus Martinus Logeman|{{sc|Ln.}}]]{{gap|4em}}}} {{dhr}} '''Nog eens ontbinding van het water.''' — {{sc|H. st. claire deville}} heeft aan de ''Académie des Sciences'' te Parijs, in hare zitting van den 23 Februarij l.l., op nieuw aangaande dit verschijnsel eene mededeeling gedaan. Ter aanvulling van hetgeen wij hiervoor, bl. 30, dienaangaande, naar aanleiding van D's. mededeeling in de zitting van den 2 Februarij, berigtten, nemen wij hier nog het volgende over: Om de ontbinding van waterdamp door een gloeijend ligchaam blijvend en dus zigtbaar te doen zijn, komt het er slechts op aan te beletten, dat de beide gassen, die daarbij ontstaan, zich een oogenblik na hun vrijworden weder vereenigen. In de vorige proeven van D. geschiedde dit, voor een deel althans, door de scheiding, welke de poreuse tusschenwand tusschen beide gassen te weeg bragt. Men kan zonder zulk een tusschenwand het verschijnsel dan alleen waarnemen, wanneer men, of de gevormde gassen plotseling en sterk afkoelt, gelijk dit bij de proef van {{sc|grove}} geschiedde, die door {{sc|deville}} en {{sc|debray}} met groote massa's gesmolten platina is herhaald, of met den waterdamp eene zeer groote hoeveelheid van een ander, hier werkeloos, gas vermengt. Wanneer men b.v. een stroom koolzuur leidt door water, dat bijna tot het kookpunt is verhit en het daaruit komend mengsel van koolzuur en waterdamp door eene gloeijende met stukjes porselein los aangevulde buis voert, dan ook verkrijgt men knalgas na opslorping van het koolzuur door eene alkalische oplossing; maar men verkrijgt alleen waterdamp uit de gloeijende buis, als men deze onvermengd daarin voert. {{r|[[Auteur:Wilhelmus Martinus Logeman|{{sc|Ln.}}]]{{gap|4em}}}} {{dhr}} '''Oudste atmospheer der aarde.''' — In een aan de ''Académie des Sciences'' ingeleverd stuk van den heer {{sc|duponchel}}, getiteld: ''Cycle du développement de la vie organique à la surface du globe'', gaat de schrijver van het volgende denkbeeld uit. Gedurende dien eersten tijd, waarin de aarde nog in gloeijend heeten toestand verkeerde, heeft de zuurstof zich moeten verbinden met alle aanwezige koolstof en waterstof, en, toen deze ontbraken, met de alkalische en aardachtige metalen, tot eindelijk de gansche bestaande hoeveelheid zuurstof uitgeput was. Het daaruit ontstane koolzuur moet zich in zijn geheel in den dampkring hebben bevonden, daar de hooge temperatuur der aarde het ontstaan van carbonaten niet toeliet. Daarentegen kon in dien dampkring ook<noinclude></noinclude> bx3c5ar90se7sv9v2owbmo784vfbdgj 104 84568 220124 217738 2026-04-17T09:28:34Z WeeJeeVee 2844 /* Proefgelezen */ 220124 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="WeeJeeVee" />{{sc||WETENSCHAPPELIJK BIJBLAD.|37}}</noinclude>op dezelfde wijze door de derde vervangen te worden, en zoo vervolgens. De snelheid, die de staaf door de eerste spiraal verkregen had, werd nu door de tweede verdubbeld en in het algemeen, tot zekere grens althans, door de ''n''^{{{smaller|e}}} ''n''voudig vermeerderd, waardoor eindelijk de staaf deze laatste met eene aanmerkelijke snelheid kon verlaten. Zoo als bekend is, zijn de genoemde toepassingen niet in het werkelijk leven overgegaan. Voor eenigen tijd is door {{sc|bonelli}}, den welbekenden uitvinder van het elektromagnetisch weefgetouw, een voorslag gedaan om hetzelfde beginsel op eene andere wijze, althans met een ander doel, in toepassing te brengen. Een wagentje beweegt zich over een miniatuur-spoorweg en is bijna geheel met eene ijzeren huis omkleed. Het draagt eene galvanische batterij van 8 Grove-elementen. Op geschikte afstanden van elkaar zijn om den spoorweg heen spiralen geplaatst, die telkens, als de ijzeren buis daarvóór komt, met de batterij in verbinding gebragt worden en den hollen ijzercylinder aantrekken, Het wagentje verkrijgt daardoor dus spoedig eene groote snelheid en behoudt die, hoe lang de weg ook is, zoo lang het slechts spiralen vindt, die er door hare aantrekking telkens zooveel op nieuw aan mededeelen als het door wrijving en andere wederstanden verloren heeft. Zulk een "spiraalspoor" kan dus het wagentje en daarmede allerlei ligte pakjes en brieven in zeer korten tijd een aanmerkelijken afstand doen doorloopen. Denkt men nu aan het groote aantal spiralen, alligt een tweeduizendtal voor elke kilometer, dat hiertoe benoodigd moet zijn, dan schijnt deze voorslag eenigzins avontuurlijk. Toch heeft men te Manchester de zaak op vrij groote schaal beproefd, met aanvankelijk goeden uitslag, (Zie ''Dinglers Polyt. Journ.'', Bd. CLXVII, S. 316). {{r|[[Auteur:Wilhelmus Martinus Logeman|{{sc|Ln.}}]]{{gap|4em}}}} {{dhr}} '''Catalogus van wetenschappelijke verhandelingen.''' — In zijne aanspraak bij de jaarlijksche algemeene vergadering der ''Royal Society'' te Londen (''Proceedings of the Royal Society'', XII, bl. 286), heeft de president, generaal {{sc|sabine}}, ook berigt gegeven van den voortgang der onderneming om van alle wetenschappelijke verhandelingen, in alle talen, die sedert het begin dezer eeuw tot het jaar 1860 het licht hebben gezien, de titels met plaatsaanwijzing te vereenigen in één catalogus. Dit werk is reeds aanmerkelijk gevorderd; het meeste is gereed van het eerste gedeelte, waarin die titels naar chronologische volgorde zijn geplaatst. Dit vormt reeds zesentwintig deelen in handschrift. Het tweede gedeelte, dat die titels naar alphabetische volgorde van de namen der schrijvers bevatten zal, is mede zijne voltooijing nabij. Alleen het derde gedeelte, waarin die titels, naar hunne onderwerpen geklassificeerd, zullen opgenomen worden, is nog weinig gevorderd. De onkosten van dezen arbeid hebben nu<noinclude></noinclude> ma0fnfxq7nd2lffjgx3csk4xmv7djgi 104 84569 220123 217739 2026-04-17T09:25:30Z WeeJeeVee 2844 /* Proefgelezen */ 220123 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="WeeJeeVee" />{{rh|36|ALBUM DER NATUUR.|}}</noinclude>loodzouten, in koude of heete, in neutrale of zure oplossing kan men nooit vooraf zeker zijn het verschijnsel te zullen waarnemen. Dit hangt dus van het toeval, dat wil zeggen van eene omstandigheid af, die zich tot nog toe aan de waarneming heeft onttrokken. Als de koperkleurige blaadjes, met zorg van de nog wit geblevene afgezonderd, eerst met water en dan met alkohol worden gewasschen en gedroogd, dan vertoonen zij zich in alle opzigten als koper en behouden ook in de lucht kleur en glans. In verdund zoutzuur of salpeterzuur blijven zij onveranderd. Wordt het laatste verwarmd, dan lossen zij zich daarin op en blijven daarbij tot het laatste deeltje rood. Toch gelooft {{sc|wöhler}} niet, dat de geheele massa gekleurd is, maar wel, dat de kleur te wijten is aan eene dunne oppervlakkige laag, die de werking van het zuur langer weerstaat dan het daaronder liggend wit lood. In geheel zuiver waterstofgas verhit, blijven de roode blaadjes nog tot ongeveer 200° C. onveranderd; bij sterkere verwarming smelten zij tot kleine bolletjes gewoon lood. Zoolang het niet gelukt om deze stof met zekerheid en dus in genoegzame hoeveelheid te doen ontstaan, moet men zich wat haar wezen aangaat tot gissingen bepalen. {{sc|Wöhler}} schijnt niet afkeerig van het denkbeeld, dat het eene verbinding is van lood met waterstof. (''Annalen der Chemie und Pharmacie'', Supplb. II, S. 135, en ''Dinglers Polyt. Journ''., CLXVII, S. 154). {{r|[[Auteur:Wilhelmus Martinus Logeman|{{sc|Ln.}}]]{{gap|4em}}}} {{dhr}} '''Overbrenging van brieven en kleine pakjes door den elektrischen stroom.''' — Eene spiraal van geleiddraad met behoorlijk van elkaar geisoleerde windingen vertoont, gelijk bekend is, zoodra een El. stroom daardoor heen wordt geleid, het verschijnsel der aantrekking, intrekking zoo men wil, van eene ijzerstaaf, die, als de stroom sterk genoeg is en terwijl hare as en die der spiraal vertikaal gehouden worden, in laatstgenoemde hangen blijft. Het elektromagnetisch bewegingswerktuig van {{sc|page}} was op deze intrekking gegrond. Ongeveer te gelijker tijd met deze toepassing is ook de voorslag (van {{sc|sturgeon}} als Refnts geheugen hem niet bedriegt) bekend geworden, om daardoor eene soort elektromagnetisch werpgeschut te verkrijgen. Een viertal of meer spiralen werden daartoe, met eenige tusschenruimte, achter elkaar zoo geplaatst, dat hare assen in elkanders verlengde lagen. Een ijzeren staaf kon zich door die spiralen over een leider met rollen gemakkelijk bewegen en door eene geschikte inrigting werd te weeg gebragt, dat zoodra die staaf voor de eerste spiraal geplaatst werd, deze in verbinding trad met eene galvanische batterij. De staaf werd daardoor voortgetrokken en op het geschikte oogenblik werd door deze beweging de eerste spiraal buiten werking gesteld, terwijl de tweede met de batterij verbonden werd om op hare beurt<noinclude></noinclude> 9dzd458ejiydwes0se6bvjfnoftll3h 104 84570 220122 217740 2026-04-17T09:21:10Z WeeJeeVee 2844 /* Proefgelezen */ 220122 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="WeeJeeVee" />{{rh||WETENSCHAPPELIJK BIJBLAD.|55}}</noinclude>malen plaats grijpen. Het nieuw gevormde deel groeit uit juist ter plaatse waar het oude is afgesneden, maar blijft onder de huid verborgen en vertoont zich eerst nadat deze is afgeworpen. Niet dadelijk echter heeft het de vorige grootte bereikt. Dit geschiedt eerst na meer dan ééne vervelling. Bekend is de waarneming van {{sc|réaumur}}, volgens welke kreeften en krabben, aan welke een gedeelte van een poot is afgesneden, het overig gebleven gedeelte door een soort van vrijwillige amputatie verwijderen. B. beschrijft de plaats waar dit geschiedt. Aan het tweede lid van de poot bevindt zich een naad, waar de beide aaneenliggende stukken slechts door een vlies verbonden zijn. Daar heeft de afscheiding plaats, hetzij met medehulp der overige pooten of door eene krachtige zamentrekking der antagonistische spieren, ter weerszijde van den naad, aan het lid zelf. Niet altijd echter geschiedt deze vrijwillige verwijdering, nadat een gedeelte van een poot weggenomen is. Daartoe moeten minstens twee der leden van een poot verwijderd zijn; anders gaat de herstelling eenvoudig uit van het punt waar de operatie heeft plaats gehad. Bij ''Cancer moenas'' zag B., dat de nieuwe vorming plaats grijpt onder het vlies, hetwelk het likteeken bedekt, Daar onder blijft echter de poot toegevouwen, tot op het oogenblik der vervelling. Eerst dan treedt het nieuwe deel naar buiten en ontplooit zich. De verdeeling in leden van den zich nieuw vormenden poot is reeds met de loupe zigtbaar, wanneer deze nog slechts 1 millim. lengte heeft. (''l'Institut'', 1863, p. 28). {{r|[[Auteur:Pieter Harting (1812-1885) |{{sc|Hg.}}]]{{gap|4em}}}} {{dhr}} '''Beweging van deeltjes in plantencellen.''' — {{sc|G. c.schaeffer}} te Washington beschrijft eene eigendommelijke beweging van kleine deeltjes, die hij waarnam in jeugdige cellen, welke de luchtkanalen in het merg van ''Saururus cernuus'' begrenzen. Zij verschilt, volgens hem, van alle dergelijke bewegingen of de zoogenaamde cyclose, in de cellen van.andere phanerogame planten waargenomen. De bewegende deeltjes nemen het midden der cel in. Hij vergelijkt het verschijnsel bij dat, hetwelk waargenomen wordt in de zoogenaamde blazen, aan de einden van ''Closterium''. (''Amer. Journ. f. Sc. a. Arts'', 1862, p. 400). {{r|[[Auteur:Pieter Harting (1812-1885) |{{sc|Hg.}}]]{{gap|4em}}}} {{dhr}} '''Koperkleurig lood.''' — Bij de elektrolyse van eene oplossing van salpeterzuur loodoxyde zag {{sc|wöhler}} somwijlen de zich vormende kristalblaadjes van lood, na eenige uren aanhoudend werken des strooms, volkomen de roode kleur van zuiver koper aannemen. Steeds blijft een dan eens grooter, dan eens kleiner deel van het afgescheiden lood zijne gewone kleur daarbij behouden en bij aanwending van allerlei stroomsterkten en van de meest verschillende<noinclude></noinclude> 8bsjzgg44aj49bzwsosqlddtc9aapb1 104 84571 220121 217741 2026-04-17T09:18:06Z WeeJeeVee 2844 /* Proefgelezen */ 220121 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="WeeJeeVee" />{{rh|34|ALBUM DER NATUUR.|}}</noinclude>oplosbaarheid van stoffen. De heer {{sc|karl möller}} heeft zulks getracht te doen en den uitslag zijner bevindingen in zijne inaugurale dissertatie medegedeeld. ({{sc|Z. poggend}}. ''Ann''., 1862, CXVII, S. 386). De wijze, waarop hij de drukking allengs vermeerderde, is vernuftig. Hij bezigde daartoe namelijk eene ontwikkeling van knalgas aan de polen eener batterij, die eindigde in het waterig vocht, waarvan het oplossingsvermogen moest bepaald worden. Dit was bevat in eenen goed gesloten toestel, waarmede een manometer in verband stond, waarop de hoegrootheid der drukking kon worden afgelezen. Deze bedroeg in deze proeven van 4 tot 40 atmospheren. Voor de bepaling van de temperatuur diende een in het vocht gedompelde thermometer. De op hare oplosbaarheid in water onderzochte stoffen waren: chlorsodium, zwavelzure soda, zwavelzure potasch en zwavelzure kalk. In het algemeen vond {{sc|K. M}}., dat het oplossingsvermogen van water voor genoemde stoffen, bij vermeerderde drukking, onafhankelijk van eene warmteverhooging, klimt. Echter niet in hooge mate; nog het meest bij zwavelzuren kalk. Voor deze stof staat de oplosbaarheid bij 1 atmospheer tot die bij 20 atmospheren als 10: 11. {{r|[[Auteur:Pieter Harting (1812-1885) |{{sc|Hg.}}]]{{gap|4em}}}} {{dhr}} '''Herstellingsvermogen bij dieren.''' — {{sc|Bert}} deelde aan de ''Societé philomathique'' te Parijs de uitkomsten eener reeks van proefnemingen over dit onderwerp mede, daarbij herinnerende aan de vroegere van {{sc|réaumur, broussonet, heiniken}} en anderen. De afgesneden staart der larven van vorschen en watersalamanders herstelt zich met des te grooter zekerheid, naar gelang het dier jonger is. Wanneer de vier pooten reeds begonnen zijn zich te vormen, herstelt zich de staart niet meer. De afgesneden kieuwen van watersalamanders groeijen niet meer aan, maar de stomp gaat voort zich te vergrooten. De afgesneden vinnen van goudvisschen herstellen zich, met al hare deelen, ook met de in tweeën gesplitste stralen. De staartvin groeit het snelst weder aan. B. zag deze zich in den loop van vijf maanden (van Augustus tot December) vier malen weder herstellen. Daarop volgen in snelheid van herstelling: de borstvinnen, dan de buikvinnen, vervolgens de aarsvin en eindelijk de rugvin, welker weder-aangroei het langzaamst geschiedt. Bij insekten gaat de herstelling van afgesneden ligchaamaanhangsels: pooten, sprieten, staartaanhangsels, slechts zoo lang voort als het dier voortgaat zich te vervellen, derhalve alleen in den larventoestand. B. nam zijne proeven op larven van ''Agrion'' en van ''Ephemera''. Hij zag die herstelling tot drie of vier<noinclude></noinclude> bg81sac3r0vz8odwcmt3c76a4iimxkx 104 84572 220120 217742 2026-04-17T09:15:27Z WeeJeeVee 2844 /* Proefgelezen */ 220120 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="WeeJeeVee" /></noinclude>{{dhr|2}} {{C|{{x-larger|{{sp|WETENSCHAPPELIJK BIJBLA}}D.}}}} {{dhr}} {{lijn|5em}} {{dhr|2}} '''Verandering van den brekingsindex door menging van zoutoplossingen.''' — {{sc|Regnault}} deelde aan de ''Société philomathique'', in hare zitting van den 14 Febr. j.l., de uitkomsten mede van eenige door hem in het werk gestelde waarnemingen, ter beantwoording der vraag: welken invloed heeft de vermenging van twee zoutoplossingen op haren brekingsindex? Hij bezigde daartoe den bekenden toestel van {{sc|kirchhoff}} en {{sc|bunsen}} voor de spectraal-analyse, daarin het flintglas-prisma vervangende door een hol glazen prisma, dat met de te onderzoeken vochten gevuld werd. De streep {{sc|D}} van het Sodium-licht diende hem als vast uitgangspunt. Eerst werden de beide te onderzoeken oplossingen door gepaste verdunning tot volkomen gelijken brekings-index gebragt, dan vermengd en nu onderzocht, hoe ver zich de streep {{sc|D}} naar de zijde van het rood of naar die van het violet verplaatst had. De gemengde zoutoplossingen waren alle zoodanige, dat er geene zigtbare dubbele ontleding daardoor ontstond. Als algemeen resultaat leidt R. uit zijn onderzoek af, dat, indien eene der oplossingen een sterk zuur gebonden aan eene zwakke basis, de andere cen zwak zuur gebouden aan eene sterke basis bevat (b.v. ''acetas sodae'' en ''sulphas sinci''), de brekingsindex van het mengsel steeds geringer is dan die van elk der afzonderlijke oplossingen. Door de proef om te keeren, dat is door menging der zoutoplossingen, welke kunnen ontstaan ten gevolge der ontleding (b.v. ''acetas sinci'' met ''sulphas sodae''), klimt daarentegen de brekingsindex eenigzins. Daaruit besluit R., dat er werkelijk eene gedeeltelijke uitwisseling van zuren en bases in het vocht plaats grijpt, en dat daarmede de meening van {{sc|berthollet}} omtrent den staat der zuren en bases in gemengde oplossingen proefondervindelijk bevestigd is. (''l' Institut'', 1863, p. 54). {{r|[[Auteur:Pieter Harting (1812-1885) |{{sc|Hg.}}]]{{gap|4em}}}} {{dhr}} '''Invloed van drukking op de oplosbaarheid van stoffen.''' — Inzonderheid ter verklaring van eenige geologische verschijnselen, was het van gewigt te onderzoeken, in hoeverre verandering van drukking invloed uitoefent op de<noinclude>{{rh|{{gap}}{{smaller|1863.}}||{{smaller|5}}{{gap}}}}</noinclude> c721efrh1a6f8t8m1x6j6awgg0hd1ti 104 84573 220119 217743 2026-04-17T09:12:44Z WeeJeeVee 2844 /* Proefgelezen */ 220119 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="WeeJeeVee" />{{rh|32|ALBUM DER NATUUR. — WETENSCHAPPELIJK BIJBLAD.|}}</noinclude>hunne doorsnijding die inderdaad doet versnellen. Maar eene zenuw, wier prikkeling de beweging van het orgaan niet doet afnemen, en wier doorsnijding die beweging niet versnelt, kan geen opheffings-zenuw worden genoemd; noch de ''accessorii'', noch de vagi zijn dus zoodanige zenuwen. — {{sc|Moleschott}} heeft bevonden, dat eene zwakke, schoon niet al te zwakke prikkeling van den vagus de menigvuldigheid der hartslagen doet toenemen, dat eene sterkere prikkeling ze doet afnemen en eene nog sterkere ze geheel onderdrukt. Ditzelfde resultaat verkregen {{sc|moleschott}} en {{sc|nauwerck}} bij de prikkeling van den ''n. sympathicus'', waarbij opmerking verdient, dat bij dwarse doorsnijding van het halsgedeelte van deze zenuw, het de prikkeling van het peripherisch gedeelte is, die de versnelling der hartbewegingen voortbrengt, zoodat hier van geene reflexwerking sprake is. Andere proeven van {{sc|M}}. en {{sc|hufschmidt}} op den ''sympathicus'' leiden tot dezelfde gevolgtrekkingen: eene zwakke maar aanhoudende prikkeling van den ''sympathicus'' veroorzaakt eerst versnelling van den pols, die echter trapsgewijs voor eene vertraging plaats maakt; eene middelmatig sterke doet hetzelfde, maar eindigt met een geheelen stilstand der bewegingen te veroorzaken; eene sterke prikkeling heft deze laatste terstond op. — Het ophouden der hartbewegingen bij 't zij sterke, 't zij langdurige prikkeling der ''vagi'' of der ''sympathici'' is blijkbaar het gevolg van overprikkeling en daaruit ontstaande uitputting. Hierbij wordt de op ééne zenuw aangebragte prikkeling op de drie overige overgedragen. Het feit, dat de hartbeweging zich later herstelt, niet slechts wanneer de prikkeling heeft opgehouden, maar ook wanneer zij is blijven voortwerken, laat zich zóó verklaren, dat de overprikkeling van de regtstreeks geprikkelde zenuw het zenuwgedeelte, waarop zij inwerkt, zóó verlamt, dat de zenuw niet meer in staat is die prikkeling op de drie overige over te dragen, waardoor deze zich herstellen en haren normalen invloed op het hart weder beginnen uit te oefenen. Aan den anderen kant verzekert {{sc|von bezold}} de proeven van S. en M. herhaald te hebben en tot de conclusie gekomen te zijn, dat de prikkeling der ''vagi'', ook door de zwakste stroomen, nooit versnelling der hartbewegingen te voorschijn roept, en dat prikkeling van den stam van den ''sympathicus'' de hartbewegingen noch versnelt noch vertraagt. Het pleit blijft dus nog onbeslist. (''Biblioth. univ. de Geneve, Archiv. des Sciences phys''., 20 Janv. 1863, pag. 81). {{r|[[Auteur:Douwe Lubach|{{sc|D.L.}}]]{{gap|4em}}}} {{dhr}} {{lijn|5em}}{{dhr}}<noinclude></noinclude> 8z3jnz414qa48wxuru5wppvhj06vfl2 106 85811 220112 2026-04-17T07:49:05Z Vincent Steenberg 280 nieuw 220112 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=tijdschrift |Taal=nl |wikidata= |Titel=De Tijd |Ondertitel= |Deel= |Auteur= |Vertaler= |Redacteur= |Illustrator= |Stroming= |Jaar=1932 |Uitgever= |Plaats= |Druk= |OorspronkelijkeUitgave= |Key= |doe_wikidata= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |DBNL= |Bron=djvu |Afbeelding=1 |Voortgang=V |Delen= |Pagina's=<pagelist 1=9 /> |Opmerkingen=[[De Tijd/Jaargang 87/Nummer 26431/Nieuwe uitgaven]] |NestedInhoud= |Breedte= |Css= |Header= |Footer= }} q2s5iio0vz7g7nf3jdlqyf3br44s803 104 85812 220113 2026-04-17T07:49:34Z Vincent Steenberg 280 /* Proefgelezen */ 220113 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Vincent Steenberg" /></noinclude>{{c|{{x-larger|Nieuwe uitgaven}}}} {{alinea|2em|-2em|D. RAYMOND THIBAUT — Ames Salntes du Grand Siècle. Abbesses et Religieuses de Faremoutiers. Collectlon „Pax”. Volume XXXIV, éd. Desclée de Brouwer et Cie, Paris.}} {{alinea|2em|-2em|P. CONRAD GURY O.F.M. — Soeur Marie Fidèle, Franciscaine, (1882—1923). Traduction et adaptation de la biographie allemande de M. J. Muhlbauer; éd. Desclée de Brouwer et Cie, Paris.}} {{alinea|2em|-2em|BETSY VAN OOYEN-ZEEMAN — De Goddelijke Komedie. Vertaald naar het Italiaansch van Dante Alighieri, met eene inleiding van B. H. Molkenboer O.P.; uitg. H. D. Tjeenk Willink en Zoon N.V., Haarlem.}} {{alinea|2em|-2em|ELEGAST — Verzen; uitgeverij-Drukkerij „Zonneveld” (Jef Hinderdael), Soest.}} {{alinea|2em|-2em|P. VAN DORP Pr. — Het Stralende Feest; uitg. A. N. Govers N.V., Den Haag.}} {{alinea|2em|-2em|P. C. RUTTEN O.P. — De Zelfmoord; Godsdienstige en Sociale Trakten; uitg. Geloofsverdediging, Antwerpen.}} {{alinea|2em|-2em|RICHARD PLATTENSTEINER — Loïsl; Verlag Heinrich Minden, Dresden.}} {{alinea|2em|-2em|RICHARD PLATTENSTEINER — Vogelfrei; Verlag Heinrich Minden. Dresden.}} {{alinea|2em|-2em|HEINRICH {{SIC|SCHOLTZ|SCHOLZ}} — Geschichte der Logik; Zeker und Dünnhaupt, Verlag, Berlin.}} {{alinea|2em|-2em|C. C. MARTINDALE S. J. — Bernadette van Lourdes; uitgave van het St. Bonifacius-Missiehuis. Hoorn.}}<noinclude></noinclude> a0vwj69mfvf254eprwtkqhk58yaecrw 0 85813 220114 2026-04-17T07:52:01Z Vincent Steenberg 280 nieuw 220114 wikitext text/x-wiki {{Koptekst | Titel = ‘Nieuwe uitgaven’ | Schrijver = |Override_schrijver = een anonieme schrijver | Vertaler = |Override_vertaler = | Sectie = | Vorige = | Volgende = | Jaar = | Opmerkingen = Afkomstig uit ''De Tijd'', woensdag 6 april 1932, derde blad, p.&nbsp;9. [[Wikisource:Publiek domein|Publiek domein]]. }} <pages index="De Tijd vol 087 no 26431 Nieuwe uitgaven.djvu" from="1" to="1"/> [[Categorie:De Tijd, Jaargang 087]] 930c5c0kztvau2dscgijdbjymqdet1s