Wikipedia nnwiki https://nn.wikipedia.org/wiki/Hovudside MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter Filpeikar Spesial Diskusjon Brukar Brukardiskusjon Wikipedia Wikipedia-diskusjon Fil Fildiskusjon MediaWiki MediaWiki-diskusjon Mal Maldiskusjon Hjelp Hjelpdiskusjon Kategori Kategoridiskusjon Tema Temadiskusjon TimedText TimedText talk Modul Moduldiskusjon Arrangement Arrangementsdiskusjon 0 2131 3649663 3279278 2026-04-05T15:23:51Z ~2026-17450-28 153209 3649663 wikitext text/x-wiki {{Infoboks norsk kommune | namn = Evenes | våpen = Evenes_komm.svg | fylke = Nordland | senter = [[Bogen i Ofoten|Bogen]] | areal = 252.78 | landareal = 242.14 | vassareal = 10.64 | målform = bokmål | ordførar = [[Terje Bartholsen]]<ref>{{kjelde www|url=https://www.ht.no/nyheter/2019/10/08/Bartholsen-er-ny-ordf%C3%B8rer-i-Evenes-20123100.ece|tittel=Bartholsen er ny ordfører i Evenes|vitja=2019-10-10|dato=2019-10-08|fornamn=Ivar|etternamn=Paulsen|språk=nb|verk=ht.no}}</ref> | ordførarparti = Arbeidarpartiet | ordførarår = 2019 | kommunenummer = 1853 | url = [http://www.evenes.kommune.no www.evenes.kommune.no] }} '''Evenes kommune''' ([[nordsamisk]]: ''Evenášši suohkan'') er ein kommune i [[Ofoten]] i [[Nordland fylke]]. Kommunen grensar mot [[Tjeldsund kommune]] i [[Troms]] i nord og i vest, og mot [[Narvik kommune]] i aust. Kommunesenteret heiter [[Bogen i Ofoten|Bogen]]. [[Kommunevåpen]]et, som blei godkjend i 1990, viser eit hjul i sølv mot raud bakgrunn. Dette viser til Evenes som kommunikasjonssenter.<ref name=SNL/> ==Næringsliv og transport== Industrien i kommunen er «beskjeden», ifølgje Store Norske Leksikon.<ref name=SNL>{{kjelde www|etternamn=Thorsnæs|fornamn=Geir|dato=2. november 2017|tittel=Evenes|verk=Store norske leksikon|henta=14. juni 2018 |url=https://snl.no/Evenes}}</ref> Han ligg først og fremst i Bogen, med metallvareindustri som den viktigste bransjen. Servicenæringane har fått eit oppsving etter at lufthamna i byen opna i 1973, og då Forsvaret etablerte ein militær flystasjon her. I 2014 omfatta transportsektoren 24 prosent av arbeidsplassane i kommunen, og Evenes hadde den klart største delen i denne næringen blant kommunane i Nordland.<ref name=SNL/> Flyplassen [[Harstad/Narvik lufthamn, Evenes]] ligg i kommunen. [[Evenes flystasjon]] er ein militærbase. == Tettstader i kommunen == * [[Bogen]] * [[Liland]] ==Kjelder== {{fotnotar}} == Bakgrunnsstoff == * {{offisiell nettstad}} {{Geografisk plassering |senter =Evenes kommune |nord = [[Tjeldsund kommune]] |aust = [[Narvik kommune]] |sør = [[Ofotfjorden]] |vest = [[Tjeldsund kommune]] }} {{Nordland fylke}} {{geografispire}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Evenes kommune| ]] [[Kategori:Ofoten]] [[Kategori:Kommunar i Nordland]] 2zuo4n36dmka5u4wjva7ilrd0o8hu2t 0 5153 3649658 3649554 2026-04-05T12:25:37Z Marcuspn 143881 Fjern overflødig tekst 3649658 wikitext text/x-wiki {{Infoboks bok}} '''Det kommunistiske manifestet''' (originalt '''Det kommunistiske partis manifest''', frå {{Lang-de|Manifest der Kommunistischen Partei}}) er eit agitasjonskriv og politisk [[manifest]] frå [[Karl Marx]] og [[Friedrich Engels]] utgjeven i februar [[1848]], og er eit av dei mest namngjetne politiske skrifta i verda og verdshistoria. Skrivet tek for seg [[Historisk materialisme|historieteori]] og [[kapitalisme]]kritikk, kritikk av annan [[Sosialisme|sosialistisk]] litteratur og eit program og ein strategi for «kommunistane». Fleire av formuleringane i manifestet er blitt historisk namngjetne i seg sjølve, som: «Arbeidarar i alle land, samein dykk!». == Skildring og historie == I 1847 ba Forbundet til kommunistane ({{Lang-de|Bund der Kommunisten}}) Marx og Engels å laga eit handfast manifest dei kunne arbeida etter.<ref name=":0">{{Kjelde bok|tittel=Karl Marx|forfattar=[[Yngvar Ustvedt]]|utgjevingsår=1976|url=https://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2014021706028|isbn=8210011618|forlag=[[Tiden Norsk Forlag]]|side=23-29}}</ref> Manifestet vart fyrst publisert anonymt i [[London]] på tysk i februar 1848.<ref>{{Kjelde bok|tittel=A rhetorical approach to the communist manifesto|url=https://dalspaceb.library.dal.ca/server/api/core/bitstreams/43b2f475-5331-4652-a887-dcd3d703c19f/content|forfattar=Haig A. Bosmajian}}</ref> Skrivet vart ferdig berre dagar før utbrytinga av [[Februarrevolusjonen]], men hadde liten tilknytning til revolusjonen. Marx vart som konsekvens utvist frå [[Belgia]] der han var busatt.<ref name=":0" /> Nemninga «kommunist» hadde ikkje same tyding i 1840-åra som ho fekk etter [[den russiske revolusjonen]]. [[Marxisme-leninisme]], som ofte berre vert kalla kommunisme, utvikla seg seinare og avviker frå [[Marxisme|ortodoks marxisme]]. Marx sin kommunisme kan difor ikkje samanliknast direkte med etterfylgjarar som har forsøkt å ta eigarskap til hans namn.<ref>{{Kjelde bok|tittel=Karl Marx|forfattar=Francis Wheen|url=http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2008112704052|isbn=8253023286|forlag=[[Pax Forlag]]|utgjevingsår=2001|stad=Oslo}}</ref> Skrivet er både eit manifest og ein politisk appell, og har fire delar. Den fyrste delen handlar om førehaldet mellom [[Borgarskap|borgarskapet]] og [[Proletariat|proletariatet]], den andre delen handlar om proletariatet og [[Kommunisme|kommunismen]], mens den tredje delen viser til annan sosialistisk litteratur og den fjerde delen skildrar førehaldet til andre politiske parti.<ref>{{Citation|edition=Annet oplag|title=Arbeiderbevegelsens historie , en innføring: norsk sosialisme i internasjonalt perspektiv... / Einhart Lorenz. _ 1974|publisher=Pax Borgen i kommisjon|date=1974|accessdate=2026-04-01|isbn=978-82-530-0459-4|series=Pax bok|first=Einhart|last=Lorenz|url=https://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2007071804016|pages=44-47}}</ref> Det kommunistiske manifestet kom i nynorsk omsetjing ved [[August Bosse]] på [[Tiden Norsk Forlag|Det Norske Arbeiderpartis Forlag]] i 1921.{{Treng kjelde}} Den nynorske omsetjinga kom i ny utgåve i 2014 på [[Marxist forlag]].<ref>{{Citation|title=Det kommunistiske manifestet|url=http://www.marxist.no/?page=release&id=100034|website=Marxist forlag|accessdate=2026-04-01|language=no}}</ref> == Kjelder == <references /> == Bakgrunnsstoff == * {{Wikikilden|namn=Det kommunistiske manifest (1919)}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Sosialistiske skrifter]] [[Kategori:Bøker frå 1848]] [[Kategori:Historieteoriar]] 98loo1rxqj04brxlt47wt2uijho27id 3649659 3649658 2026-04-05T12:34:37Z Marcuspn 143881 Språk 3649659 wikitext text/x-wiki {{Infoboks bok}} '''Det kommunistiske manifestet''' (originalt '''Det kommunistiske partis manifest''', frå {{Lang-de|Manifest der Kommunistischen Partei}}) er eit agitasjonskriv og politisk [[manifest]] frå [[Karl Marx]] og [[Friedrich Engels]] utgjeven i februar [[1848]], og er eit av dei mest namngjetne politiske skrifta i verda og verdshistoria. Skrivet tek for seg [[Historisk materialisme|historieteori]] og [[kapitalisme]]kritikk, kritikk av annan [[Sosialisme|sosialistisk]] litteratur og eit program og ein strategi for «kommunistane». Fleire av formuleringane i manifestet er blitt historisk namngjetne i seg sjølve, som: «Arbeidarar i alle land, samein dykk!». == Skildring og historie == I 1847 ba [[Kommunistforbundet]] ({{Lang-de|Bund der Kommunisten}}) Marx og Engels å laga eit handfast manifest dei kunne arbeida etter.<ref name=":0">{{Kjelde bok|tittel=Karl Marx|forfattar=[[Yngvar Ustvedt]]|utgjevingsår=1976|url=https://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2014021706028|isbn=8210011618|forlag=[[Tiden Norsk Forlag]]|side=23-29}}</ref> Manifestet vart fyrst publisert anonymt i [[London]] på tysk i februar 1848.<ref>{{Kjelde bok|tittel=A rhetorical approach to the communist manifesto|url=https://dalspaceb.library.dal.ca/server/api/core/bitstreams/43b2f475-5331-4652-a887-dcd3d703c19f/content|forfattar=Haig A. Bosmajian}}</ref> Skrivet vart ferdig berre dagar før utbrytinga av [[Februarrevolusjonen]], men hadde liten tilknytning til han. Marx vart som konsekvens utvist frå [[Belgia]], der han var busatt.<ref name=":0" /> Nemninga «kommunist» hadde ikkje same tyding i 1840-åra som ho fekk etter [[den russiske revolusjonen]]. [[Marxisme-leninisme]], som ofte berre vert kalla kommunisme, utvikla seg seinare og avviker frå [[Marxisme|ortodoks marxisme]]. Marx sin kommunisme kan difor ikkje samanliknast direkte med etterfylgjarar som har forsøkt å ta eigarskap til hans namn.<ref>{{Kjelde bok|tittel=Karl Marx|forfattar=Francis Wheen|url=http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2008112704052|isbn=8253023286|forlag=[[Pax Forlag]]|utgjevingsår=2001|stad=Oslo}}</ref> Skrivet er både eit manifest og ein politisk appell, og har fire delar. Den fyrste delen handlar om førehaldet mellom [[Borgarskap|borgarskapet]] og [[Proletariat|proletariatet]], den andre delen handlar om proletariatet og [[Kommunisme|kommunismen]], mens den tredje delen viser til annan sosialistisk litteratur og den fjerde delen skildrar førehaldet til andre politiske parti.<ref>{{Citation|edition=Annet oplag|title=Arbeiderbevegelsens historie , en innføring: norsk sosialisme i internasjonalt perspektiv... / Einhart Lorenz. _ 1974|publisher=Pax Borgen i kommisjon|date=1974|accessdate=2026-04-01|isbn=978-82-530-0459-4|series=Pax bok|first=Einhart|last=Lorenz|url=https://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2007071804016|pages=44-47}}</ref> Det kommunistiske manifestet kom i nynorsk omsetjing ved [[August Bosse]] på [[Tiden Norsk Forlag|Det Norske Arbeiderpartis Forlag]] i 1921.{{Treng kjelde}} Den nynorske omsetjinga kom i ny utgåve i 2014 på [[Marxist forlag]].<ref>{{Citation|title=Det kommunistiske manifestet|url=http://www.marxist.no/?page=release&id=100034|website=Marxist forlag|accessdate=2026-04-01|language=no}}</ref> == Kjelder == <references /> == Bakgrunnsstoff == * {{Wikikilden|namn=Det kommunistiske manifest (1919)}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Sosialistiske skrifter]] [[Kategori:Bøker frå 1848]] [[Kategori:Historieteoriar]] 2di3mwev3yubeaqk63fke804vqs47kv 3649661 3649659 2026-04-05T13:13:55Z Marcuspn 143881 Legg til kjelde for fyrste omsetning 3649661 wikitext text/x-wiki {{Infoboks bok}} '''Det kommunistiske manifestet''' (originalt '''Det kommunistiske partis manifest''', frå {{Lang-de|Manifest der Kommunistischen Partei}}) er eit agitasjonskriv og politisk [[manifest]] frå [[Karl Marx]] og [[Friedrich Engels]] utgjeven i februar [[1848]], og er eit av dei mest namngjetne politiske skrifta i verda og verdshistoria. Skrivet tek for seg [[Historisk materialisme|historieteori]] og [[kapitalisme]]kritikk, kritikk av annan [[Sosialisme|sosialistisk]] litteratur og eit program og ein strategi for «kommunistane». Fleire av formuleringane i manifestet er blitt historisk namngjetne i seg sjølve, som: «Arbeidarar i alle land, samein dykk!». == Skildring og historie == I 1847 ba [[Kommunistforbundet]] ({{Lang-de|Bund der Kommunisten}}) Marx og Engels å laga eit handfast manifest dei kunne arbeida etter.<ref name=":0">{{Kjelde bok|tittel=Karl Marx|forfattar=[[Yngvar Ustvedt]]|utgjevingsår=1976|url=https://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2014021706028|isbn=8210011618|forlag=[[Tiden Norsk Forlag]]|side=23-29}}</ref> Manifestet vart fyrst publisert anonymt i [[London]] på tysk i februar 1848.<ref>{{Kjelde bok|tittel=A rhetorical approach to the communist manifesto|url=https://dalspaceb.library.dal.ca/server/api/core/bitstreams/43b2f475-5331-4652-a887-dcd3d703c19f/content|forfattar=Haig A. Bosmajian}}</ref> Skrivet vart ferdig berre dagar før utbrytinga av [[Februarrevolusjonen]], men hadde liten tilknytning til han. Marx vart som konsekvens utvist frå [[Belgia]], der han var busatt.<ref name=":0" /> Nemninga «kommunist» hadde ikkje same tyding i 1840-åra som ho fekk etter [[den russiske revolusjonen]]. [[Marxisme-leninisme]], som ofte berre vert kalla kommunisme, utvikla seg seinare og avviker frå [[Marxisme|ortodoks marxisme]]. Marx sin kommunisme kan difor ikkje samanliknast direkte med etterfylgjarar som har forsøkt å ta eigarskap til hans namn.<ref>{{Kjelde bok|tittel=Karl Marx|forfattar=Francis Wheen|url=http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2008112704052|isbn=8253023286|forlag=[[Pax Forlag]]|utgjevingsår=2001|stad=Oslo}}</ref> Skrivet er både eit manifest og ein politisk appell, og har fire delar. Den fyrste delen handlar om førehaldet mellom [[Borgarskap|borgarskapet]] og [[Proletariat|proletariatet]], den andre delen handlar om proletariatet og [[Kommunisme|kommunismen]], mens den tredje delen viser til annan sosialistisk litteratur og den fjerde delen skildrar førehaldet til andre politiske parti.<ref>{{Citation|edition=Annet oplag|title=Arbeiderbevegelsens historie , en innføring: norsk sosialisme i internasjonalt perspektiv... / Einhart Lorenz. _ 1974|publisher=Pax Borgen i kommisjon|date=1974|accessdate=2026-04-01|isbn=978-82-530-0459-4|series=Pax bok|first=Einhart|last=Lorenz|url=https://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2007071804016|pages=44-47}}</ref> Manifestet vart først utgjeve på bokmål i 1918 og så på nynorsk i 1921. Den nynorske omsetinga var av [[August Bosse]], og begge vart utgjeven av [[Det norske Arbeiderpartis forlag]].<ref>{{Cite journal|last=Fjeld|first=Anders|date=2025-02-22|title=Det kommunistiske manifest|url=https://snl.no/Det_kommunistiske_manifest|journal=Store norske leksikon|language=no}}</ref> Den nynorske omsetjinga kom i ny utgåve i 2014 på [[Marxist forlag]].<ref>{{Citation|title=Det kommunistiske manifestet|url=http://www.marxist.no/?page=release&id=100034|website=Marxist forlag|accessdate=2026-04-01|language=no}}</ref> == Kjelder == <references /> == Bakgrunnsstoff == * {{Wikikilden|namn=Det kommunistiske manifest (1919)}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Sosialistiske skrifter]] [[Kategori:Bøker frå 1848]] [[Kategori:Historieteoriar]] s948e3ffx1kr7yzbnqkg1md3zpnb5n0 3649666 3649661 2026-04-05T15:58:54Z Marcuspn 143881 Flikk 3649666 wikitext text/x-wiki {{Infoboks bok}} '''Det kommunistiske manifestet''' (originalt '''Det kommunistiske partis manifest''', frå {{Lang-de|Manifest der Kommunistischen Partei}}) er eit agitasjonskriv og politisk [[manifest]] frå [[Karl Marx]] og [[Friedrich Engels]] utgjeven i februar [[1848]], og er eit av dei mest namngjetne politiske skrifta i verda og verdshistoria. Skrivet tek for seg [[Historisk materialisme|historieteori]] og [[kapitalisme]]kritikk, kritikk av annan [[Sosialisme|sosialistisk]] litteratur og eit program og ein strategi for «kommunistane». Fleire av formuleringane i manifestet er blitt historisk namngjetne i seg sjølve, som: «Arbeidarar i alle land, samein dykk!». == Skildring og historie == I 1847 ba [[Kommunistforbundet]] ({{Lang-de|Bund der Kommunisten}}) Marx og Engels å laga eit handfast manifest dei kunne arbeida etter.<ref name=":0">{{Kjelde bok|tittel=Karl Marx|forfattar=[[Yngvar Ustvedt]]|utgjevingsår=1976|url=https://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2014021706028|isbn=8210011618|forlag=[[Tiden Norsk Forlag]]|side=23-29}}</ref> Manifestet vart fyrst publisert anonymt i [[London]] på tysk i februar 1848.<ref>{{Kjelde bok|tittel=A rhetorical approach to the communist manifesto|url=https://dalspaceb.library.dal.ca/server/api/core/bitstreams/43b2f475-5331-4652-a887-dcd3d703c19f/content|forfattar=Haig A. Bosmajian}}</ref> Skrivet vart ferdig berre dagar før utbrytinga av [[Februarrevolusjonen]], men hadde liten tilknytning til han. Marx vart som konsekvens utvist frå [[Belgia]], der han var busatt.<ref name=":0" /> Nemninga «kommunist» hadde ikkje same tyding i 1840-åra som ho fekk etter [[den russiske revolusjonen]]. [[Marxisme-leninisme]], som ofte berre vert kalla kommunisme, utvikla seg seinare og avviker frå [[Marxisme|ortodoks marxisme]]. Marx sin kommunisme kan difor ikkje samanliknast direkte med etterfylgjarar som har forsøkt å ta eigarskap til hans namn.<ref>{{Kjelde bok|tittel=Karl Marx|forfattar=Francis Wheen|url=http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2008112704052|isbn=8253023286|forlag=[[Pax Forlag]]|utgjevingsår=2001|stad=Oslo}}</ref> Skrivet er både eit manifest og ein politisk appell, og har fire delar. Den fyrste delen handlar om førehaldet mellom [[Borgarskap|borgarskapet]] og [[Proletariat|proletariatet]], den andre delen handlar om proletariatet og [[Kommunisme|kommunismen]], mens den tredje delen viser til annan sosialistisk litteratur og den fjerde delen skildrar førehaldet til andre politiske parti.<ref>{{Citation|edition=Annet oplag|title=Arbeiderbevegelsens historie , en innføring: norsk sosialisme i internasjonalt perspektiv... / Einhart Lorenz. _ 1974|publisher=Pax Borgen i kommisjon|date=1974|accessdate=2026-04-01|isbn=978-82-530-0459-4|series=Pax bok|first=Einhart|last=Lorenz|url=https://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2007071804016|pages=44-47}}</ref> Manifestet vart først utgjeve på bokmål i 1918 og så på nynorsk i 1921. Den nynorske omsetinga var av [[August Bosse]], og begge vart utgjevne av [[Det norske Arbeiderpartis forlag]].<ref>{{Cite journal|last=Fjeld|first=Anders|date=2025-02-22|title=Det kommunistiske manifest|url=https://snl.no/Det_kommunistiske_manifest|journal=Store norske leksikon|language=no}}</ref> Den nynorske omsetjinga kom i ny utgåve i 2014 på [[Marxist forlag]].<ref>{{Citation|title=Det kommunistiske manifestet|url=http://www.marxist.no/?page=release&id=100034|website=Marxist forlag|accessdate=2026-04-01|language=no}}</ref> == Kjelder == <references /> == Bakgrunnsstoff == * {{Wikikilden|namn=Det kommunistiske manifest (1919)}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Sosialistiske skrifter]] [[Kategori:Bøker frå 1848]] [[Kategori:Historieteoriar]] 6qwrgwwvz1src2p2o66zjyg6rtrm65t 3649671 3649666 2026-04-05T16:24:49Z Marcuspn 143881 3649671 wikitext text/x-wiki {{Infoboks bok}} '''Det kommunistiske manifestet''' (originalt '''Det kommunistiske partis manifest''', frå {{Lang-de|Manifest der Kommunistischen Partei}}) er eit agitasjonskriv og politisk [[manifest]] frå [[Karl Marx]] og [[Friedrich Engels]] utgjeven i februar [[1848]], og er eit av dei mest namngjetne politiske skrifta i verda og verdshistoria. Skrivet tek for seg [[Historisk materialisme|historieteori]] og [[kapitalisme]]kritikk, kritikk av annan [[Sosialisme|sosialistisk]] litteratur og eit program og ein strategi for «kommunistane». Fleire av formuleringane i manifestet er blitt historisk namngjetne i seg sjølve, som: «Arbeidarar i alle land, samein dykk!». == Skildring og historie == I 1847 ba [[Kommunistforbundet]] ({{Lang-de|Bund der Kommunisten}}) Marx og Engels å laga eit handfast manifest dei kunne arbeida etter.<ref name=":0">{{Kjelde bok|tittel=Karl Marx|forfattar=[[Yngvar Ustvedt]]|utgjevingsår=1976|url=https://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2014021706028|isbn=8210011618|forlag=[[Tiden Norsk Forlag]]|side=23-29}}</ref> Manifestet vart fyrst publisert anonymt i [[London]] på tysk i februar 1848.<ref>{{Kjelde bok|tittel=A rhetorical approach to the communist manifesto|url=https://dalspaceb.library.dal.ca/server/api/core/bitstreams/43b2f475-5331-4652-a887-dcd3d703c19f/content|forfattar=Haig A. Bosmajian}}</ref> Skrivet vart ferdig berre dagar før utbrytinga av [[Februarrevolusjonen]], men hadde liten tilknytning til han. Marx vart som konsekvens utvist frå [[Belgia]], der han var busatt.<ref name=":0" /> Nemninga «kommunist» hadde ikkje same tyding i 1840-åra som ho fekk etter [[den russiske revolusjonen]]. [[Marxisme-leninisme]], som ofte berre vert kalla kommunisme, utvikla seg seinare og avviker frå [[Marxisme|ortodoks marxisme]]. Marx sin kommunisme kan difor ikkje samanliknast direkte med etterfylgjarar som har forsøkt å ta eigarskap til hans namn.<ref>{{Kjelde bok|tittel=Karl Marx|forfattar=Francis Wheen|url=http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2008112704052|isbn=8253023286|forlag=[[Pax Forlag]]|utgjevingsår=2001|stad=Oslo}}</ref> Skrivet er både eit manifest og ein politisk appell, og har fire delar. Den fyrste delen handlar om førehaldet mellom [[Borgarskap|borgarskapet]] og [[Proletariat|proletariatet]], den andre delen handlar om proletariatet og [[Kommunisme|kommunismen]], mens den tredje delen viser til annan sosialistisk litteratur og den fjerde delen skildrar førehaldet til andre politiske parti.<ref>{{Citation|edition=Annet oplag|title=Arbeiderbevegelsens historie , en innføring: norsk sosialisme i internasjonalt perspektiv... / Einhart Lorenz. _ 1974|publisher=Pax Borgen i kommisjon|date=1974|accessdate=2026-04-01|isbn=978-82-530-0459-4|series=Pax bok|first=Einhart|last=Lorenz|url=https://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2007071804016|pages=44-47}}</ref> Manifestet vart først utgjeve på bokmål i 1918 og så på nynorsk i 1921. Den nynorske omsetinga var av [[August Bosse]], og begge vart utgjevne av [[Det norske Arbeiderpartis forlag]].<ref>{{Cite journal|last=Fjeld|first=Anders|date=2025-02-22|title=Det kommunistiske manifest|url=https://snl.no/Det_kommunistiske_manifest|journal=Store norske leksikon|language=no}}</ref> Den nynorske omsetjinga kom i ny utgåve i 2014 på [[Marxist Forlag]].<ref>{{Citation|title=Det kommunistiske manifestet|url=http://www.marxist.no/?page=release&id=100034|website=Marxist forlag|accessdate=2026-04-01|language=no}}</ref> == Kjelder == <references /> == Bakgrunnsstoff == * {{Wikikilden|namn=Det kommunistiske manifest (1919)}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Sosialistiske skrifter]] [[Kategori:Bøker frå 1848]] [[Kategori:Historieteoriar]] mmwbd5g9l3w1zx9hawqh8vsa73zrc7e 0 24782 3649675 3499795 2026-04-05T19:27:47Z Papel1971 138270 /* Bakgrunnsstoff */ 3649675 wikitext text/x-wiki {{Infoboks språk | | namn = Selkupisk | heimnamn = ''ostjakkisamojedi'' | familycolor = uralsk | land = [[Russland]] | eng = Selkup | fra = selkoupe | distrikt = [[Sibir]] | talarar = 1023<ref name="Folketeljing2010"/> | utbreiing = Ikkje topp-100 | familie = [[Uralske språk]]<br>&nbsp;[[samojediske språk]]<br>&nbsp;sørsamojediske språk | nasjon = &nbsp; | abc = [[det kyrilliske alfabetet|kyrillisk]] | byrå = | iso2 = sel | iso3 = sel |glotto=selk1253 }} '''Selkupisk''' er eit [[uralske språk|uralsk]] [[språk]]. Det høyrer til den sørlege delen av den [[samojediske språk]]greina, og det er det einaste sørsamojediske språket som framleis har talarar. Andre sørsamojediske språk var [[mator]], [[khoibalsk]] og [[kamassisk]]. I den russiske folketeljinga frå 2010 vart det registrert 3649 [[selkuparar]] og 1023 selkupisktalande.<ref name="Folketeljing2010">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm "Vserossijskaja perepis naselenija 2010"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130315114013/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm |date=2013-03-15 }} - Folketeljinga i Russland 2010</ref> I 1994 vart det vurdert at selkupisk hadde ca. 1570 talarar, som gav ein morsmålsprosent på godt under 50 %. Selkupisk blir snakka i dei vestlege delane av [[Sibir]], langs [[Taz-elva]] og mellom [[Ob]] og [[Jenisej]]. == Dialektar == Selkupisk har tre dialektar: nord-, midt- og sørselkupisk. Nordselkupisk er den største dialekten, dei to andre dialektane har færre enn 100 talarar kvar. == Grammatikk == <!--=== Fonologi === === Morfologi ===--> === Syntaks === Selkupisk er eit [[SOV-språk]]. == Skriftspråk == Før [[den russiske revolusjonen]] vart det publisert ein del religiøse skrifter på selkupisk. Rett etter revolusjonen fekk selkupisk, som så mange språk i [[Sovjetunionen]], eit eige skriftspråk, basert på det latinske alfabetet. I tråd med skiftet i den sovjetiske politikken i [[1935]] vart dette skriftspråket skifta ut med eit skriftspråk basert på det kyrilliske alfabetet. == Forskingshistorikk == Selkupisk vart kartlagt av [[M.A. Castrén]]. Den viktigaste kjelda til kunnskap om selkupisk er notata til [[Kai Donner]], som framleis ikkje er publisert. ==Kjelder== {{fotnoteliste}} == Bakgrunnsstoff == * [https://glottolog.org/resource/languoid/id/selk1253 Glottolog: Bibliografi over selkupisk språkforsking] ; Litteratur * Alatalo, Jarmo 2001: Phonological irregularities in Selkup morphology and their origin. Materialen zum internationalen uralistischen Symposium Diachronie in der synchronen Sprachbeschreibung, Hamburg 6.-10. Oktober 1999. ''Finnisch-Ugrische Mitteilungen'' 23:1-9. Hamburg. * Alatalo, Jarmo : Sölkupisches Wörterbuch aus Aufzeichnungen von Kai Donner, U. T. Sirelius und Jarmo Alatalo. Zusammengestellt und herausgegeben von Jarmo Alatalo. XXX. 2004. XXVII + 465 s. (ISBN 952-5150-76-3) * Hajdú, Péter. Chrestomathia Samoiedica. Budapest 1968, s. 58–65. {{Uralske språk}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Språk i Russland]] [[Kategori:Selkupisk språk| ]] [[Kategori:Samojediske språk]] [[Kategori:Einskildspråk]] 4gadx3xktkjqsnmb11wmhwccwv2ru16 0 27781 3649692 3030372 2026-04-06T06:45:33Z Ranveig 39 Infoboks 3649692 wikitext text/x-wiki {{infoboks bok|originaltittel=Fantastic Beasts and Where to Find Them}} '''''Fabeldyr og hvor de er å finne''''', originaltittel '''''Fantastic Beasts and Where to Find Them''''', er ei [[bok]] frå 2001 skriven av den [[Storbritannia|britiske]] forfattaren [[J.K. Rowling]]. Ho er eit supplement til [[Harry Potter]]-serien, og førestiller ei av hovudpersonen [[Harry Potter]] sine [[skulebok|skulebøker]] frå [[Galtvort]]. Den oppdikta forfattaren av boka er Salmander Fisle, og [[Albus Humlesnurr]], rektor ved Galtvort, skal ha skrive [[føreord]]. Inntektene frå salet av boka vart gjevne til [[Comic Relief]], ein velgjerande organisasjon. Boka vart utgjeven i 2001, både i [[Storbritannia]] og i [[Noreg]]. Den norske omsetjinga er ved [[Torstein Bugge Høverstad]]. Boka tek for seg dei fleste magiske dyreartane som vert omtala i Harry Potter-serien, i tillegg til noko om korleis trollmenn skjuler desse for «[[gompane]]» (vanlege folk/dei umagiske). Ho inneheld òg ein tekst om tilhøvet mellom gompar og magiske dyr gjennom tidene. == Personar i boka == {{Infoboks Harry Potter-figur | namn = Salamander Fisle | fullt namn = Salmander Artemis Fido Fisle<ref> http://no.harrypotter.wikia.com/wiki/Salmander_Fisle </ref> | originalnamn = Newton Scamander<ref> http://harrypotter.wikia.com/wiki/Newton_Scamander </ref> | alias = | fødd = 1897<ref>''Fabeldyr og hvor de er å finne'' </ref> | art = Menneske, Trollmann. | blodstatus = Halvblods eller fullblods<ref> ''Fabeldyr og hvor de er å finne ''</ref> | titlar = Professor, Rektor. | kjønn = Mann | hårfarge = Kvit, tidlegare svart. | hudfarge = Lys | familie = Porpentina Fisle (kone), Fru Fisle (mor), Rolf Fisle (barnebarn), Fisle-familien. | yrke = Magizoologist i Magidepartementet, rektor på Galtvort høyere skole for hekseri og trolldom. | galtvorthus = [[Håsblås]]<ref> www.pottermore.com: Håsblås introduksjon (Kan sjåast m.a. [http://lady-slytherin-forever.tumblr.com/post/9001123651/hufflepuff-spoilers her])</ref> | lojalitet = Magidepartementet, Håsblås, Fisle-familien, Merlin-ordenen, [[Galtvort]]. }} ''Salamander Fisle'' (1897-1991/1992)<ref>Fisle må ha døydd ein gong i perioden 31. juli 1991 og 18. desember 1992, fordi [[J.K. Rowling]] har sagt i intervju (på engelsk:) «all the portraits you see in the headmaster's study are all headmasters and mistresses who died». Ein kan sjå eit portrett av Fisle i filmatiseringa av ''Harry Potter og Mysteriekammeret'', i ein scene som gjekk føre seg 18. desember 1992. Også i Harry Potters kopi av ''Fabeldyr og hvor de er å finne'' (kjøpt 31. juli 1991) blir det nemnt kvar Salamander bur, altså levde han på det tidspunktet.</ref>, den fiktive forfattaren av boka, er ein kjend [[magizoologist]] i ''Harry Potter''-serien. Fisle fekk tidleg interesse for vesen i magiverda, ettersom mora dreiv med avl av hippogriffar. Etter å ha gått på og tatt eksamen ved [[Galtvort]], byrja han å jobbe i [[Magidepartementet]]. I 1918 skreiv Fisle den bestseljande boka ''Fabeldyr og hvor de er å finne'' og blei ein respektert magizoologist. Dette førte også til at han vart rektor på [[Galtvort]]. I privatlivet gifta han seg med Porpentina og fekk minst eit barn. På 1990-talet pensjonerte han seg og budde i [[Dorset]]. Han døyde ein gong i perioden 31. juli 1991 og 18. desember 1992. ''Herpo den grimme'' var ein gresk svart trollmann og ormtunge, men er mest kjend for å etter mykje eksprimintering ha vert den fyrste som avla fram ein [[basilisk]]. ==Filmatisering== Warner Bros. annonserte den 12. september 2013 at J.K. Rowling skulle debutere som manusforfattar i den fyrste filmen i ein planlagt filmserie basert på ''Fabeldyr og hvor de er å finne''. Rowling har sagt at filmane som vil fokusere på livet til Salamander Fisle. Det er verken ein forgjengar eller oppfølgjar til ''Harry Potter''-serien, men handlinga utspelar seg i same verda som i bokserien. Handlinga i den fyrste filmen skal finne stad sytti år før ''Potter''-filmane, i 1920 i [[New York]].<ref>{{Kjelde www|forfattar=Tartaglione, Nancy|url=http://www.deadline.com/2013/09/warner-bros-j-k-rowling-team-for-new-harry-potter-inspired-film-series/|tittel= Warner Bros, J.K. Rowling Team For New ‘Harry Potter’-Inspired Film Series|vitja=3. oktober 2013|dato=12. september 2013|utgjevar=Deadline Hollywood|språk=engelsk}}</ref> == Kjelder == {{reflist}} * [http://harrypotter.wikia.com/wiki/Newton_Scamander#cite_note-interviews-1 Engelsk harry potter wiki: Newton Scamander] * ''[[Fabeldyr og hvor de er å finne]]'' av [[J.K. Rowling]]. {{Harry Potter}} [[Kategori:Bøker frå 2001]] [[Kategori:Britiske bøker]] [[Kategori:Harry Potter-bøker]] 5hh47vbaf4y5cxzsd829lz8lrc33ho4 0 30481 3649660 3318608 2026-04-05T12:49:13Z Johshh 122989 3649660 wikitext text/x-wiki {{Kjelder}} [[Fil:Gulag prisoners at work 1936-1937.jpg|mini|Gulag-fangar i arbeid sist på 1930-talet]] '''Gulag''' eller '''GULAG''' {{høyr liten|Ru-Gulag.ogg}} (frå [[russisk]] ''ГУЛаг: '''Г'''лавное '''у'''правление исправительно-трудовых '''лаг'''ерей'', «'''G'''lavnoje '''u'''pravlenije ispravitelno-trudovykh '''lag'''erej», som kan omsetjast med «sentraladministrasjonen for arbeidsleirane») var den delen av [[Sovjetunionen]]s [[hemmeleg politi|hemmelege politi]] og tryggingsteneste som dreiv [[slave]]arbeids- og [[konsentrasjonsleir]]ar. Gulag var ei undergruppe av det hemmelege politiet [[NKVD]]. Seinare har Gulag vorte brukt generelt som synonym for arbeids- og straffeleirar, også utanfor Sovjetunionen. Gulag-systemet vart for alvor kjend gjennom [[Aleksandr Solzjenitsyn]] si bok ''[[Архипелаг ГУЛАГ]]'' (''Gulag-arkipelet''). == Historie == === Dei fyrste leirane === Etter [[Oktoberrevolusjonen]] i [[1917]] vart ei rekkje eksisterande fengselsfasilitetar/arbeidsleirar i [[Sibir]] modifiserte og utbygde. Desse leirane, som tidlegare husa fiendane til [[monarki]]et, vart då brukte til å huse - og «igjenoppdra» – «fiendane til revolusjonen». I starten vart lokalitetane til Gulag-leirane primært valde med mål om å isolere fangane. Aude, forlatne kloster vart ofte brukte til opprettinga av nye arbeidsleirar. Leiren på øya [[Solovetsky]] i [[Kvitehavet]] var ein av dei tidlegaste, ettersom han vart bygd kort tid etter revolusjonen i 1918. Daglegdagsnamnet på øya, [[Solovki]], vart eit russisk synonym for arbeidsleiren. Solovki vart presentert for Vesten, som eit døme på den nye sovjetiske ''igjenoppdraginga'' av ''fiendane til folket'' (forretningsmenn, arbeidsgjevarar, tidlegare politimenn, høgtståande [[geistleg]]e med fleire), og korleis ein [[reintegrering|reintegrerte]] dei i det nye sovjetiske samfunnet gjennom hardt fysisk arbeid. I byrjinga hadde dei innsette, for det meste russiske [[intellektuell]]e, ein relativ høg grad av [[fridom]]. Dei kunne ferdast fritt innanfor den naturlege grensa til øya. Lokale [[avis]]er og magasin vart redigerte på øya, og det vart òg utført litt [[naturvitskap|vitskapleg]] [[forsking]] der. Men med tida vart det til ein vanleg Gulag-leir, med alt det innebar. Nokre [[historikar]]ar hevdar såleis, at [[Solovki]] var ein slags «pilot-leir», og at erfaringane herifrå vart overførte til dei nye leirane. === Startinga, utviklinga og avviklinga av Gulag === Ordren om opprettinga av Gulag, og [[lovheimel]]en for systemet vart gjeven i form av eit hemmeleg [[dekret]] som vart utsendt av den sovjetiske leiinga [[11. juli]] [[1929]]. Her vart retningslinene for dei såkalla ''forbetrande arbeidsleirane'' utstukne. Gulag-administrasjonen vart lagt hjå [[OGPU]], det hemmelege sovjetiske politiet (det seinare [[GUGB]] under [[NKVD]]). [[25. april]] [[1930]] var ''GULAG'' ein realitet. Det heitte då ''ULAG'' fram til ei namneendring i november. På [[1930-talet]] vart det gjennomført ei sterk innstramming av den sovjetiske [[rettspolitikken]]. Dette førte til ein markant auke i talet på innsette i Gulag. Under «[[den store terroren]]» frå [[1937]] til [[1938]] vart det føreteke eit hav av skjønsmessige massepågripingar, der heile grupper vart pågripne på den minste mistanke. Pågripingane vart som regel føretekne på grunnlag av ein av dei mange passasjane i den berykta [[artikkel 58]], som inneheldt ein brei definisjon av omgrepet «''kontrarevolusjonær verksemd''». Hundretusenvis vart pågripne på dette grunnlaget. Straffa for konvensjonelle brotsverk vart òg sett opp. Alle kunne sendast til Gulag dersom vedkomande hadde gjort eit brotsverk som vart taksert til meir enn 3 års fengsel. Desse tiltaka fekk sjølvsagt mengda av innsette i Gulag-leirane til å stige kraftig. I [[1931]], éitt år etter oppføringa, husa Gulag-leirane om lag 200&nbsp;000 fangar. I [[1935]] var det om lag 800&nbsp;000 i leirane, og 300&nbsp;000 i dei såkalla koloniane (årleg gjennomsnitt). I [[1939]] var talet oppe på 1,3 millionar i leirane og ytterlegere 350&nbsp;000 i koloniane. Under [[andre verdskrigen]] fall talet på fangar i Gulag-leirane drastisk. Dette var skulda både at fleire hundre tusen fangar vart innskrivne til militærteneste, og sende direkte til frontlina (dei fleste til særlege «''straffebataljonar''», som var spesielle militæreiningar, som vart sette inn i dei mest risikable slaga og oppdraga), men òg på grunn av ein sterk auke i talet på døde i leirane i [[1942]]-[[1943]]. Etter krigen steig mengda av innsette kraftig igjen, og nådde i byrjinga av [[1950-talet]] opp på heile 2,5 millionar (av dette var om lag 1,7 millionar innsette i leirane). Det var ein konstant straum av fangar til og frå Gulag, for sjølv om det heile tida vart pågripe nye, vart det òg heile tida frigjeve nokre. Ein kunne t.d. verte frigjeven, dersom ein hadde utført straffa si, verte oppteken i [[den raude arméen]], verte forfremja til fangevaktar eller verte invalid. Det hende òg, at det vart føreteke massefrigjeving av kvinner med små born når det vart for mange av desse i leirane. Difor heldt talet på fangar seg nokonlunde likt heile tida. Gulag gjekk reelt i oppløysing då [[Josef Stalin]] døydde i [[mars]] [[1953]] sjølv om staten offisielt beheldt leirsystemet dei fylgjande åra. Den etterfylgjande benådinga av fangar vart i fyrste omgang avgrensa til dei som høgst hadde sete inne i 5 år. Difor var dei fleste av dei som vart sette fri fangar som var dømde for «vanlege» brotsverk, og altså ikkje politiske fangar. Frigjevinga av politiske fangar starta i [[1954]]. Etter brotet til [[Nikita Khrusjtsjov]] med stalinismen på den 20. kongressen til [[det russiske kommunistpartiet]] i februar [[1956]] vart ei masse[[rehabilitering]] av fangane påbyrja. På slutten av [[1950-talet]] var så godt som alle dei ''forbetrande arbeids-leirane'' nedlagde. Koloniane heldt likevel fram. Offisielt vart Gulag oppløyst av etterfylgjaren til [[NKVD]], [[MVD]], 25. januar [[1960]]. === Tal på drepne og berørte === Det totale dokumenterte talet omkomne i leirsystemet og i koloniane frå [[1930]] til [[1956]] er 1&nbsp;606&nbsp;748. Dette svært presise talet er skulda at Gulag-administrasjonen førte ein nøye statistikk over dei innsette og døde. Talet inkluderer politiske, så vel som vanlege fangar, men det inkluderer t.d. ikkje dei 786&nbsp;098, som vart dømde til døden og avretta for ''kontrarevolusjonær verksemd'' under denne perioden (681&nbsp;692 av dei vart avretta under ''[[den store terroren]]'' frå [[1937]] til [[1938]]), dei fleste av desse kom aldri til leirane. Talet inkluderer heller ikkje dei som var omkomne i arbeidsleirane før dei kom under Gulag-administrasjonen. Mange av dei overlevande fekk òg permanente fysiske og psykiske skader etter at dei kom ut. Talet på folk som på eit eller anna tidspunkt har vore i leirsystemet, er naturlegvis mykje høgare; eit forsiktig skjønn ligg på omkring 18 millionar sovjetarar{{manglar kjelde}}. I tillegg til dette kjem omkring 6 millionar andre som vart deporterte til [[Kasakhstan]] eller [[Sibir]], eller sende i [[eksil]] andre stader. Om lag 2/3 av dei innsette var «vanlege» fangar (kriminelle), medan 1/3 var [[politiske fangar]]. ==Bakgrunnsstoff== {{commons|ГУЛАГ}} [[Kategori:Fengsel i Sovjetunionen]] [[Kategori:Arbeidsleirar]] [[Kategori:Straffeleirar]] [[Kategori:Internering]] [[Kategori:Sovjetisk historie]] 5zk6jcs8q1hwwhgbevxezwiovlznkji 0 48670 3649686 3649654 2026-04-06T06:25:47Z Ranveig 39 Flikk 3649686 wikitext text/x-wiki '''Klimaet i USA''' er kjenneteikna med nokre av dei mest ekstreme vêrfenomena ein har på jorda, som [[tropisk syklon|tropiske orkanar]], [[tornado]]ar, [[snøstorm]]ar, store temperaturskilnadar, og enorme nedbørsmengder. Landet har ein minimums- og maksimumstemperatur som varierer frå -62&nbsp;°C til 57&nbsp;°C, og stader har fått 1000&nbsp;mm regn på mindre enn ein dag, medan andre område har fått 25 meter snø på berre ein vinter. Dei 48 samanhengande statane ligg alle innanfor den [[temperert klima|tempererte sona]], så ein kan vente seg både behagelege temperaturar og stundom svært kalde eller varme forhold så godt som alle stader. Folk på [[Miami]] Beach har sett snø falle til bakken (januar 1977), medan temperaturen har blitt så høg som 49&nbsp;°C i [[North Dakota]], som ligg på same breiddegrad som [[Frankrike]]. [[Mexicogolfen]] sender opp mykje fukt over dei austlege områda av landet, slik at [[Minneapolis]] kan vere like fuktig som [[New Orleans]] midtsommars. Forholda er tørrare og friskare i [[Rocky Mountains]], og vêret i [[California]] er ei verd i seg sjølv. I dei indre områda her finn ein både den steikande varme [[Death Valley]] og dei [[snø]]kledde [[Sierra Nevada]]fjella. == New England og den sentrale atlanterhavskysten == [[Fil:Miniskirts in snow storm.jpg|mini|Snøstorm på Manhattan i New York City.]] [[New England]] har eit typisk [[temperert klima]] med fire årstider: Ein varm sommar, ein kald vinter, ein solrik, men ofte kjølig vår og ein frisk, kjølig haust. Kva tid som helst på året, men særleg frå oktober til juni, kan området kome ut for ein ''nor'easter'', som har fått dette namnet fordi [[vind]]en bles frå nordaust når eit uvêr nærmar seg. Når dei flyttar seg opp langs kysten fører nor'easter vanlegvis med seg ein dag og to med [[regn]], vind og gråvêr. Like ofte kan derimot eit [[høgtrykk]] flytte seg sørover frå [[Canada]] og gje nokre dagar med klårt og fint vêr. Dei store kystbyane sørover langs kysten har eit klima mykje likt New England, men det vert gradvis varmare jo lenger sør ein kjem. [[Washington DC]] er i middel om lag 5&nbsp;°C varmare enn [[Boston]], som er nok til at sommaren nesten er subtropisk. Vinteren er òg litt mildare og byen får berre halvparten av snømengda som Boston får. Sommaren på austkysten er [[dis]]ig, varm og fuktig. Dei verste varmebølgjene kan sende temperaturen opp mot 40&nbsp;°C når ein tørr vestavind strøymer nedover [[Appalachane]], ei fjellrekkje som går parallelt med kysten frå [[Maine]] til [[Alabama]]. Stader i høgda er nokre grader kaldare enn områda ved kysten. Vinterkulda kan vere brutal frå dei øvre områda av staten [[New York]] og nordover i New England, der temperaturane kan bli lågare enn -35&nbsp;°C. Dei store kystbyane får sjeldan temperaturar lågare enn -15&nbsp;°C, men kvar vinter kan dei få [[snøstorm]]ar med [[sterk kuling]] og over 30&nbsp;cm [[snø]], som kan stenge [[flyplass]]ar og [[motorveg]]ar for ein dag eller meir. [[Tropisk syklon|Orkanar]] og [[tornado]]ar oppstår ikkje så ofte i desse områda, men begge kan vere katastrofale når dei først slår til. Sjølv orkanar som berre kjem i nærleiken av desse områda kan skape farlege [[straumkvervel|straumkvervlar]] og [[dønning]]ar langs kysten. Bortsett frå alt dette har dei store kystbyane mykje fint vêr, særleg om våren og hausten då temperaturane er moderate og lufta forholdsvis klår. == Sørstatane == [[Fil:Islamorada Florida.jpg|mini|250px|venstre|Islamorada ligg i Florida Keys lengst sør i Florida, og har tropisk klima.]] Klimaet i denne sørlege delen av USA er varmt og fuktig stort sett heile året bortsett frå midt på vinteren. Den midla maksimumstemperaturen er høgare enn 26&nbsp;°C frå mai til oktober frå [[Louisiana]] til [[Georgia]]. Litt meir behageleg er det på kysten der [[sjøbris]]en vanlegvis gjev litt vind på kysten på varme ettermiddagar, eller i [[Appalachane]], som strekkjer seg så langt sør som til det nordaustlege Alabama og nordlege Georgia. Dei lange somrane i dette området inneheld vanlegvis ein del regn- og [[torevêr|torebyer]], og stundom ein tropisk storm eller orkan, som kan gje enorme nedbørsmengder. Vinteren er meir varierande med klåre og fine dagar, ofte behageleg mildt, men av og til bitande kaldt, og ein kan ha alt frå kraftige torevêr til snø. Under [[El Niño]]-år regnar det ofte meir om vinteren her. Området frå [[Arkansas]] til Carolina er utsett for [[underkjølt regn|isstormar]]. [[Tornado]]ar kan oppstå året rundt, men er vanlegast om vinteren og tidleg på våren. Nordlege delar av [[Florida]] har mykje det same klimaet som i resten av Sørstatane, men sør for [[Orlando]] er klimaet [[tropisk klima|tropisk]]. Det er sjeldan frost her, og sola er skarp sjølv på vinterstid. Det meste av nedbøren kjem om sommaren i så godt som daglege regn - og torebyer med mange [[lyn]]nedslag. Frå juni til november kjem òg ofte ein del av nedbøren i samband med orkanar som råkar Florida i gjennomsnitt ein gong i året. == [[Dei store sjøane]] og [[Midtvesten]] == [[Fil:Frozen Lake Michigan.jpg|mini|250px|Lake Michigan nær Chicago ein kald vinterdag]] Dei sentrale områda av USA har eit [[kontinentalklima]], som vert påverka av element frå alle retningar. September og oktober er ofte den finaste tida på året, då den verste varmen frå sommaren har gjeve seg, og vinterkulda enno ikkje har kome. Vintrane her er like kald og ofte kaldare enn i dei nordaustlege områda, og ofte med stor [[vindavkjølingseffekt]], men snøfallet varer som regel berre i korte periodar om gongen. Unntaket er langs den sørlege og austlege kysten av [[Dei store sjøane]], der kaldluft som strøymer over dei relativt varme innsjøane om hausten og tidleg på vinteren fører til store snøfall. Av og til kan det kome ein meter snø på ein dag og to, medan områda ein times køyretur innanfor ikkje får noko. Varmeperiodar om vinteren her er tørrare og meir solrik enn i nordaust. Ettermiddagane seint på våren og om sommaren kan ofte ha intense [[torevêr]], særleg i områda frå [[Iowa]] og det sørlege [[Minnesota]] sør for Dei store innsjøane til [[Ohio]]. Kystområda av innsjøane har stort sett moderate temperaturar om sommaren, bortsett frå når varmebølgjer byggjer seg opp. Sommaren har ofte overraskande høg fukt på grunn av all fukta som [[fordamping|fordampar]] frå jordbruksområda. Kombinert med [[varmestråling]] frå [[asfalt]] og bygningar kan fukta i byar som [[St. Louis]] og [[Chicago]] halde nattetemperaturen over 25&nbsp;°C. == Dei store slettene == Området frå [[North Dakota]] til [[Texas]] har [[steppe]]klima, ei overgangssone mellom det fuktigare regimet i aust og det tørrare området i [[Rocky Mountains]] og [[ørken]]ane lenger vest. Sommardagane kan bli svært varme, men luftfukta vert lågare når ein kjem lenger nordvest. Hausten er den mest behagelege tida på året her. [[Kaldfront]]ar om vinteren kan presse kald luft sørover frå Canada til Texas i løpet av få dagar. Like raskt kan lufta varmast opp, særleg like aust for Rocky Mountains der Stillehavsluft kan erstatte polarlufta på ein augneblink. I enkelte tilfelle har temperaturen stige med over 20&nbsp;°C i løpet av få minutt. Dei nordlege slettene er kaldare enn lenger sør, medan nedbørsfordelinga varierer frå aust mot vest. I søraustlege delar av Texas får [[Houston]] om lag 1200&nbsp;mm på eit år, medan [[Del Rio]] i [[Elva Rio Grande|Rio Grandedalen]] lenger vest berre får halvparten. Utan store fjellrekkjer i området kan [[lågtrykk]] som utviklar seg aust for Rocky Mountains samle luft inn frå alle kantar, og vinden kjem ofte over 15–17&nbsp;m/s ([[stiv kuling]]) på slettene, og vindstille er det sjeldan. I tørre vårsesongar kan støv blese opp i lufta og gje himmelen ein [[kopar]]farge og til og med sleppe frå seg eit tynt støvlag. Dette er ei påminning om dei katastrofale «Dust Bowl» [[sandstorm]]ane på 1930-talet. Når det er fukt i lufta og frontar nærmar seg, kan det oppstår kraftige [[tornado]]ar på desse slettene. == Rocky Mountains == [[Fil:Death Valley Mesquite Sand Dunes.jpg|mini|Death Valley er den varmaste staden i USA, og ein av dei varmaste i verda.]] {{detaljar|Rocky Mountains}} Ein kan ha store temperaturskilnadar i Rocky Mountains, både frå årstid til årstid og frå time til time. På grunn av høgda og låg [[relativ fukt]] kan temperaturen lett variere 20&nbsp;°C i løpet av eit døger. [[Great Basin]], eit ujamnt platå, utgjer ein god del av dei indre områda i vest, med lett snø om vinteren og korte sommaruvêr som kan utløyse bråe [[flaum]]ar. Polarlufta klarer vanlegvis ikkje å trenge inn i bekkenet, men når den gjer det kan det medføre fleire veker med [[smog]] i byar som [[Boise]] og [[Salt Lake City]]. Somrane her er solrike med varme dagar og kjølige netter. I dei store ørkenområda i [[Arizona]], sørlege delar av [[Nevada]] og søraustlege delar av [[California]] er somrane brennande heite og svært tørre, bortsett frå eit par veker (vanlegvis i juli og august) i samband med [[monsun]]en (ein svakare versjon av den indiske monsunen). Temperaturane vert då litt lågare, men fukta aukar. Byane i den austlege fjellsida, som [[Denver]], har eit meir steppeliknande klima med torevêr om sommaren, kulde om vinteren og stundom periodar med kraftig vind. Utan mykje fukt til å regulere temperaturen, kan våren og hausten i Rocky Mountains vere både varm og kald. == Vestkysten == [[Fil:Prsf Bay fog.jpg|mini|250px|Tåke er det ofte ved Golden Gatebrua i San Francisco.]] Vestkysten er mykje fuktigare enn dei indre områda av [[California]], [[Oregon]] og [[Washington]]. Unntaket er dei vestlege fjellsidene av [[Sierra Nevada]] som er kjend for å få enorme snømengder når den fuktige lufta frå Stillehavet strøymer over fjellet. Stillehavskysten i California har derimot eit [[middelhavsklima]], med tørre og varme somrar. På kysten av California kjem det så godt som ingen nedbør frå juni til september, men om våren og tidleg på sommaren kan ein ofte ha [[tåke]] på grunn av dei kalde havstraumane utanfor. [[San Francisco]] er blant anna kjend for dette fenomenet. Vinteren er våtare i California og åssidene vert grøne, men det regnar sjeldan meir enn kvar tredje dag. Lenger nord har ein derimot regn oftare, og skyene kan gjerne ligge ei veke og to i slengen. Somrane her er òg solrike som i California, men sidan dei ligg lenger nord er temperaturen nokre gradar lågare. Dei fleste lågtrykka om vinteren er svakare enn dei på austkysten, men det finst unntak. Lengre regnperiodar kan medføre flaum, og kraftig vind kan velte straumleidningar. Stundom kan polarlufta strøyme over Rocky Mountains og dei vestlege områda av Washington kan bli dekte av både is og snø heilt ut til kysten. Under [[El Niño]]-hendingar aukar vanlegvis nedbøren i California om vinteren, medan dei nordvestlege områda får [[tørke]]. [[La Niña]] fører til motsette forhold og [[Seattle]] og [[Portland]] får meir regn enn vanleg, medan California får tørke. == Hawaii == [[Fil:Honolulu-Oahu.jpg|mini|250px|venstre|Honolulu på øya Oahu på Hawaii.]] Den 50. staten i USA har [[tropisk klima]] med [[passatvind]], mykje sol og stabile temperaturar. Sommaren er berre litt varmare enn vinteren, og skilnaden mellom dag- og nattetemperaturane er stort sett rundt 6&nbsp;°C året gjennom. Dei største klimatiske skilnadane på Hawaii er geografiske. På grunn av vedvarande nordaustleg passatvind, får austsidene av øyane mest nedbør. [[Hilo]] på [[øya Hawaii]] får om lag 3300&nbsp;mm i løpet av eit år, medan vestkysten slik som Konakysten på øya Hawaii er nesten heilt tørre. Utslepp frå dei to [[vulkan]]ane kan av og til blande seg med [[tåke]] og lage ei disig blanding som dei lokale innbyggjarane kallar «vog». [[Honolulu]], på søraustkysten av [[Oahu]], har svært lite nedbør om sommaren, og akkurat nok nedbør om vinteren til å halde vegetasjonen grøn. [[El Niño]]-hendingar fører til at Hawaii vert litt tørrare enn vanleg. Sjølv om havområda rundt Hawaii er litt for kjølig til at orkanar kan oppstå, hender det av og til at ein og anna passerer forbi. {{autoritetsdata}} {{SORTERINGSNYKEL:USA}} [[Kategori:Klima i USA| ]] [[Kategori:Klima i Nord-Amerika]] [[Kategori:Klima etter land]] pgrn6wb2py1si42l4z247vqry4lybb3 3649687 3649686 2026-04-06T06:25:59Z Ranveig 39 /* Hawaii */ 3649687 wikitext text/x-wiki '''Klimaet i USA''' er kjenneteikna med nokre av dei mest ekstreme vêrfenomena ein har på jorda, som [[tropisk syklon|tropiske orkanar]], [[tornado]]ar, [[snøstorm]]ar, store temperaturskilnadar, og enorme nedbørsmengder. Landet har ein minimums- og maksimumstemperatur som varierer frå -62&nbsp;°C til 57&nbsp;°C, og stader har fått 1000&nbsp;mm regn på mindre enn ein dag, medan andre område har fått 25 meter snø på berre ein vinter. Dei 48 samanhengande statane ligg alle innanfor den [[temperert klima|tempererte sona]], så ein kan vente seg både behagelege temperaturar og stundom svært kalde eller varme forhold så godt som alle stader. Folk på [[Miami]] Beach har sett snø falle til bakken (januar 1977), medan temperaturen har blitt så høg som 49&nbsp;°C i [[North Dakota]], som ligg på same breiddegrad som [[Frankrike]]. [[Mexicogolfen]] sender opp mykje fukt over dei austlege områda av landet, slik at [[Minneapolis]] kan vere like fuktig som [[New Orleans]] midtsommars. Forholda er tørrare og friskare i [[Rocky Mountains]], og vêret i [[California]] er ei verd i seg sjølv. I dei indre områda her finn ein både den steikande varme [[Death Valley]] og dei [[snø]]kledde [[Sierra Nevada]]fjella. == New England og den sentrale atlanterhavskysten == [[Fil:Miniskirts in snow storm.jpg|mini|Snøstorm på Manhattan i New York City.]] [[New England]] har eit typisk [[temperert klima]] med fire årstider: Ein varm sommar, ein kald vinter, ein solrik, men ofte kjølig vår og ein frisk, kjølig haust. Kva tid som helst på året, men særleg frå oktober til juni, kan området kome ut for ein ''nor'easter'', som har fått dette namnet fordi [[vind]]en bles frå nordaust når eit uvêr nærmar seg. Når dei flyttar seg opp langs kysten fører nor'easter vanlegvis med seg ein dag og to med [[regn]], vind og gråvêr. Like ofte kan derimot eit [[høgtrykk]] flytte seg sørover frå [[Canada]] og gje nokre dagar med klårt og fint vêr. Dei store kystbyane sørover langs kysten har eit klima mykje likt New England, men det vert gradvis varmare jo lenger sør ein kjem. [[Washington DC]] er i middel om lag 5&nbsp;°C varmare enn [[Boston]], som er nok til at sommaren nesten er subtropisk. Vinteren er òg litt mildare og byen får berre halvparten av snømengda som Boston får. Sommaren på austkysten er [[dis]]ig, varm og fuktig. Dei verste varmebølgjene kan sende temperaturen opp mot 40&nbsp;°C når ein tørr vestavind strøymer nedover [[Appalachane]], ei fjellrekkje som går parallelt med kysten frå [[Maine]] til [[Alabama]]. Stader i høgda er nokre grader kaldare enn områda ved kysten. Vinterkulda kan vere brutal frå dei øvre områda av staten [[New York]] og nordover i New England, der temperaturane kan bli lågare enn -35&nbsp;°C. Dei store kystbyane får sjeldan temperaturar lågare enn -15&nbsp;°C, men kvar vinter kan dei få [[snøstorm]]ar med [[sterk kuling]] og over 30&nbsp;cm [[snø]], som kan stenge [[flyplass]]ar og [[motorveg]]ar for ein dag eller meir. [[Tropisk syklon|Orkanar]] og [[tornado]]ar oppstår ikkje så ofte i desse områda, men begge kan vere katastrofale når dei først slår til. Sjølv orkanar som berre kjem i nærleiken av desse områda kan skape farlege [[straumkvervel|straumkvervlar]] og [[dønning]]ar langs kysten. Bortsett frå alt dette har dei store kystbyane mykje fint vêr, særleg om våren og hausten då temperaturane er moderate og lufta forholdsvis klår. == Sørstatane == [[Fil:Islamorada Florida.jpg|mini|250px|venstre|Islamorada ligg i Florida Keys lengst sør i Florida, og har tropisk klima.]] Klimaet i denne sørlege delen av USA er varmt og fuktig stort sett heile året bortsett frå midt på vinteren. Den midla maksimumstemperaturen er høgare enn 26&nbsp;°C frå mai til oktober frå [[Louisiana]] til [[Georgia]]. Litt meir behageleg er det på kysten der [[sjøbris]]en vanlegvis gjev litt vind på kysten på varme ettermiddagar, eller i [[Appalachane]], som strekkjer seg så langt sør som til det nordaustlege Alabama og nordlege Georgia. Dei lange somrane i dette området inneheld vanlegvis ein del regn- og [[torevêr|torebyer]], og stundom ein tropisk storm eller orkan, som kan gje enorme nedbørsmengder. Vinteren er meir varierande med klåre og fine dagar, ofte behageleg mildt, men av og til bitande kaldt, og ein kan ha alt frå kraftige torevêr til snø. Under [[El Niño]]-år regnar det ofte meir om vinteren her. Området frå [[Arkansas]] til Carolina er utsett for [[underkjølt regn|isstormar]]. [[Tornado]]ar kan oppstå året rundt, men er vanlegast om vinteren og tidleg på våren. Nordlege delar av [[Florida]] har mykje det same klimaet som i resten av Sørstatane, men sør for [[Orlando]] er klimaet [[tropisk klima|tropisk]]. Det er sjeldan frost her, og sola er skarp sjølv på vinterstid. Det meste av nedbøren kjem om sommaren i så godt som daglege regn - og torebyer med mange [[lyn]]nedslag. Frå juni til november kjem òg ofte ein del av nedbøren i samband med orkanar som råkar Florida i gjennomsnitt ein gong i året. == [[Dei store sjøane]] og [[Midtvesten]] == [[Fil:Frozen Lake Michigan.jpg|mini|250px|Lake Michigan nær Chicago ein kald vinterdag]] Dei sentrale områda av USA har eit [[kontinentalklima]], som vert påverka av element frå alle retningar. September og oktober er ofte den finaste tida på året, då den verste varmen frå sommaren har gjeve seg, og vinterkulda enno ikkje har kome. Vintrane her er like kald og ofte kaldare enn i dei nordaustlege områda, og ofte med stor [[vindavkjølingseffekt]], men snøfallet varer som regel berre i korte periodar om gongen. Unntaket er langs den sørlege og austlege kysten av [[Dei store sjøane]], der kaldluft som strøymer over dei relativt varme innsjøane om hausten og tidleg på vinteren fører til store snøfall. Av og til kan det kome ein meter snø på ein dag og to, medan områda ein times køyretur innanfor ikkje får noko. Varmeperiodar om vinteren her er tørrare og meir solrik enn i nordaust. Ettermiddagane seint på våren og om sommaren kan ofte ha intense [[torevêr]], særleg i områda frå [[Iowa]] og det sørlege [[Minnesota]] sør for Dei store innsjøane til [[Ohio]]. Kystområda av innsjøane har stort sett moderate temperaturar om sommaren, bortsett frå når varmebølgjer byggjer seg opp. Sommaren har ofte overraskande høg fukt på grunn av all fukta som [[fordamping|fordampar]] frå jordbruksområda. Kombinert med [[varmestråling]] frå [[asfalt]] og bygningar kan fukta i byar som [[St. Louis]] og [[Chicago]] halde nattetemperaturen over 25&nbsp;°C. == Dei store slettene == Området frå [[North Dakota]] til [[Texas]] har [[steppe]]klima, ei overgangssone mellom det fuktigare regimet i aust og det tørrare området i [[Rocky Mountains]] og [[ørken]]ane lenger vest. Sommardagane kan bli svært varme, men luftfukta vert lågare når ein kjem lenger nordvest. Hausten er den mest behagelege tida på året her. [[Kaldfront]]ar om vinteren kan presse kald luft sørover frå Canada til Texas i løpet av få dagar. Like raskt kan lufta varmast opp, særleg like aust for Rocky Mountains der Stillehavsluft kan erstatte polarlufta på ein augneblink. I enkelte tilfelle har temperaturen stige med over 20&nbsp;°C i løpet av få minutt. Dei nordlege slettene er kaldare enn lenger sør, medan nedbørsfordelinga varierer frå aust mot vest. I søraustlege delar av Texas får [[Houston]] om lag 1200&nbsp;mm på eit år, medan [[Del Rio]] i [[Elva Rio Grande|Rio Grandedalen]] lenger vest berre får halvparten. Utan store fjellrekkjer i området kan [[lågtrykk]] som utviklar seg aust for Rocky Mountains samle luft inn frå alle kantar, og vinden kjem ofte over 15–17&nbsp;m/s ([[stiv kuling]]) på slettene, og vindstille er det sjeldan. I tørre vårsesongar kan støv blese opp i lufta og gje himmelen ein [[kopar]]farge og til og med sleppe frå seg eit tynt støvlag. Dette er ei påminning om dei katastrofale «Dust Bowl» [[sandstorm]]ane på 1930-talet. Når det er fukt i lufta og frontar nærmar seg, kan det oppstår kraftige [[tornado]]ar på desse slettene. == Rocky Mountains == [[Fil:Death Valley Mesquite Sand Dunes.jpg|mini|Death Valley er den varmaste staden i USA, og ein av dei varmaste i verda.]] {{detaljar|Rocky Mountains}} Ein kan ha store temperaturskilnadar i Rocky Mountains, både frå årstid til årstid og frå time til time. På grunn av høgda og låg [[relativ fukt]] kan temperaturen lett variere 20&nbsp;°C i løpet av eit døger. [[Great Basin]], eit ujamnt platå, utgjer ein god del av dei indre områda i vest, med lett snø om vinteren og korte sommaruvêr som kan utløyse bråe [[flaum]]ar. Polarlufta klarer vanlegvis ikkje å trenge inn i bekkenet, men når den gjer det kan det medføre fleire veker med [[smog]] i byar som [[Boise]] og [[Salt Lake City]]. Somrane her er solrike med varme dagar og kjølige netter. I dei store ørkenområda i [[Arizona]], sørlege delar av [[Nevada]] og søraustlege delar av [[California]] er somrane brennande heite og svært tørre, bortsett frå eit par veker (vanlegvis i juli og august) i samband med [[monsun]]en (ein svakare versjon av den indiske monsunen). Temperaturane vert då litt lågare, men fukta aukar. Byane i den austlege fjellsida, som [[Denver]], har eit meir steppeliknande klima med torevêr om sommaren, kulde om vinteren og stundom periodar med kraftig vind. Utan mykje fukt til å regulere temperaturen, kan våren og hausten i Rocky Mountains vere både varm og kald. == Vestkysten == [[Fil:Prsf Bay fog.jpg|mini|250px|Tåke er det ofte ved Golden Gatebrua i San Francisco.]] Vestkysten er mykje fuktigare enn dei indre områda av [[California]], [[Oregon]] og [[Washington]]. Unntaket er dei vestlege fjellsidene av [[Sierra Nevada]] som er kjend for å få enorme snømengder når den fuktige lufta frå Stillehavet strøymer over fjellet. Stillehavskysten i California har derimot eit [[middelhavsklima]], med tørre og varme somrar. På kysten av California kjem det så godt som ingen nedbør frå juni til september, men om våren og tidleg på sommaren kan ein ofte ha [[tåke]] på grunn av dei kalde havstraumane utanfor. [[San Francisco]] er blant anna kjend for dette fenomenet. Vinteren er våtare i California og åssidene vert grøne, men det regnar sjeldan meir enn kvar tredje dag. Lenger nord har ein derimot regn oftare, og skyene kan gjerne ligge ei veke og to i slengen. Somrane her er òg solrike som i California, men sidan dei ligg lenger nord er temperaturen nokre gradar lågare. Dei fleste lågtrykka om vinteren er svakare enn dei på austkysten, men det finst unntak. Lengre regnperiodar kan medføre flaum, og kraftig vind kan velte straumleidningar. Stundom kan polarlufta strøyme over Rocky Mountains og dei vestlege områda av Washington kan bli dekte av både is og snø heilt ut til kysten. Under [[El Niño]]-hendingar aukar vanlegvis nedbøren i California om vinteren, medan dei nordvestlege områda får [[tørke]]. [[La Niña]] fører til motsette forhold og [[Seattle]] og [[Portland]] får meir regn enn vanleg, medan California får tørke. == Hawaii == [[Fil:Honolulu-Oahu.jpg|mini|venstre|Honolulu på øya Oahu på Hawaii.]] Den 50. staten i USA har [[tropisk klima]] med [[passatvind]], mykje sol og stabile temperaturar. Sommaren er berre litt varmare enn vinteren, og skilnaden mellom dag- og nattetemperaturane er stort sett rundt 6&nbsp;°C året gjennom. Dei største klimatiske skilnadane på Hawaii er geografiske. På grunn av vedvarande nordaustleg passatvind, får austsidene av øyane mest nedbør. [[Hilo]] på [[øya Hawaii]] får om lag 3300&nbsp;mm i løpet av eit år, medan vestkysten slik som Konakysten på øya Hawaii er nesten heilt tørre. Utslepp frå dei to [[vulkan]]ane kan av og til blande seg med [[tåke]] og lage ei disig blanding som dei lokale innbyggjarane kallar «vog». [[Honolulu]], på søraustkysten av [[Oahu]], har svært lite nedbør om sommaren, og akkurat nok nedbør om vinteren til å halde vegetasjonen grøn. [[El Niño]]-hendingar fører til at Hawaii vert litt tørrare enn vanleg. Sjølv om havområda rundt Hawaii er litt for kjølig til at orkanar kan oppstå, hender det av og til at ein og anna passerer forbi. {{autoritetsdata}} {{SORTERINGSNYKEL:USA}} [[Kategori:Klima i USA| ]] [[Kategori:Klima i Nord-Amerika]] [[Kategori:Klima etter land]] apre2nz3cc4irqg1feok28kdp3xs6n6 0 56575 3649676 3649346 2026-04-05T19:33:51Z Marcuspn 143881 3649676 wikitext text/x-wiki {{Om|det norske politiske partiet|fargen|raud}} {{Infoboks politisk parti | farge = {{Fargeboks|#E73445}} Raudt | ideologi = [[Revolusjonær sosialisme|Revolusjonær <br /> sosialisme]] <br /> [[Økososialisme]] <br /> [[Feminisme]] <br /> [[Marxisme]] | stortingsrepresentantar = {{Infoboks parti/plassar| 9 | 169 | #E73445}} | ordførarar = {{Infoboks parti/plassar| 0 | 428 | #E73445}} | kommunestyrerepresentantar = {{Infoboks parti/plassar| 80 | 10620 | #E73445}} | fylkestingsrepresentantar = {{Infoboks parti/plassar| 10 | 777 | #E73445}} }} '''Raudt''' (R) er eit norsk [[sosialisme|sosialistisk]] [[politisk parti|parti]]. Partiet var stifta i 2007, etter at [[Arbeidaranes Kommunistparti]] (AKP) og [[Raud Valallianse]] (RV) var avvikla for å samle kreftene på ytste venstrefløy i Noreg i eit nytt politisk parti. [[Raud Ungdom]] heldt fram som ungdomsorganisasjonen til partiet Raudt. [[Marie Sneve Martinussen]] er partileiar frå 2023. [[Charlotte Therkelsen]] er nestleiar. [[Reidar Strisland]] er partisekretær. Leiaren i Raud Ungdom er Alexandra Øhrn Fredwall.<ref>{{Citation|title=Alexandra Øhrn Fredwall valgt til ny leder av Rød Ungdom|url=https://www.nrk.no/nyheter/alexandra-ohrn-fredwall-valgt-til-ny-leder-av-rod-ungdom-1.17835720|website=NRK|date=2026-04-05|accessdate=2026-04-05|language=nb-NO|last=NRK}}</ref> Raudt har 9 mandat på Stortinget og èin ordførar. == Politisk plattform == Raudt har kamp mot forskjells-Noreg som si hovudsak.<ref>{{Kjelde www|tittel = Rødt varsler kamp mot økte forskjeller|utgjevar = ABC Nyheter|url = http://www.abcnyheter.no/nyheter/2015/05/29/225059/rodt-varsler-kamp-mot-okte-forskjeller|vitja = 4. august 2015}}</ref> Partiet er ei samanslåing av [[Raud Valallianse]] (RV) og [[Arbeidernes Kommunistparti]] (AKP). Raudt er eit revolusjonært, sosialistisk parti. Målet til partiet er å skapa eit samfunn utan [[utbytting]] og undertrykking, og som byggjer på [[rettferd]] og [[solidaritet]]. Raudt har sin historiske ideologiske bakgrunn i [[marxisme]]n og [[maoismen]].<ref name = Prinsipprogram>{{Kjelde www|url = https://rødt.no/prinsipprogram|tittel = Prinsipprogram|vitja = 26. januar 2019|utgjevar = Raudt}}</ref> Partiet kallar seg ikkje [[kommunisme|kommunistisk]], slik forløparen AKP gjorde. Mange medlemar kjem òg frå andre politiske miljø og tradisjonar, mellom anna har den [[trotskisme|trotskistiske]] organisasjonen [[Internasjonale Sosialistar]] slutta seg til partiet. == Historie == I samband med skipinga av det nye partiet vart Raud Valallianse og Arbeidernes Kommunistparti lagde ned. Raud Ungdom held fram som ungdomsorganisasjonen til partiet. Det var 260 delegater til stades under skipingsmøtet på Håndverkeren i [[Oslo]]. Namnet «Raudt» vart valt med 128 stemmer mot 71. Andre framlegg til namn var Raudt Val og Solidaritet. Fram til oktober 2007 brukte partiet formelt namnet [[Raud Valallianse]], på grunn av retningslinene i vallova{{manglar kjelde}}. Ved [[fylkestingsvalet i 2007]] fekk RV/ Raudt 2,1 % av røystene, og gjorde sitt beste lokalval nokon gong sidan RV vart skipa. RV/ Raudt fekk i 2007 sin første ordførar i [[Risør kommune]], der [[Knut Henning Thygesen]] vart vald i [[direkteval av ordførar|direkteval]]. Partiet har likevel ikkje slått gjennom på landsbasis i så stor grad som ein hadde håpa, trass i stor entusiasme rundt sjølve partidanninga og mange nye medlemar og sympatisørar. Det har vorte trekt fram fleire moglege årsaker til dette, mellom anna intern strid i partiet og den aukande blokkdanninga i rikspolitikken som følgja av [[Regjeringa Stoltenberg II|det raudgrøne regjeringssamarbeidet]]. Ved [[stortingsvalet i 2009]] oppnådde Raudt 1,3% av røystene. Dette var ein framgang frå dei siste vala, men stod likevel ikkje i stil med forventningane i partiet. Heller ikkje i Raudt sine satsingsfylke, Oslo og Hordaland, vart resultatet godt nok, og partiet fekk inkje stortingsmandat. Partiet har vore representert på [[Stortinget]] sidan 2017, då partileiar [[Bjørnar Moxnes]] vart vald inn for Oslo. Partiet har representantar i fleire fylkesting og kommunestyre. Ved [[Stortingsvalet 2021|stortingsvalet i 2021]] fekk Raudt 4,7 % oppslutning, som gav 8 stortingsmandat. Dette var det beste resultatet partiet hadde fått ved nasjonale val sidan skipinga i 2007.<ref>{{Citation|title=Valgresultat for Rødt|url=https://www.nrk.no/valg/2021/resultat/parti/R%C3%98DT/|website=NRK|accessdate=2025-03-05|language=nb-NO}}</ref> Etter [[stortingsvalet 2025]] fekk partiet 5,3 % oppslutning. Raudt fekk då inn 9 mandat på Stortinget.<ref>{{Citation|title=Valgresultat 2025|url=https://www.nrk.no/valg/2025/resultat/|website=NRK|accessdate=2026-04-01|language=nb-NO}}</ref> I 2026 hadde partiet ordføraren i éin kommune: Charlotte Therkelsen i Kragerø.<ref>{{Citation|title=Hun blir landets eneste Rødt-ordfører|url=https://www.nrk.no/nyheter/hun-blir-landets-eneste-rodt-ordforer-1.16597949|website=NRK|date=2023-10-16|accessdate=2025-03-05|language=nb-NO}}</ref> == Valhistorikk == {| |- |'''Stortingsvalresultat''' {| class="wikitable sortable" ! Årstal ! Prosent av røystene ! Mandat |- | [[Stortingsvalet 2009|2009]] | 1,3&nbsp;% | {{Infoboks parti/plassar|0|169|hex=#E73445}} |- | [[Stortingsvalet 2013|2013]] | 1,1&nbsp;% | {{Infoboks parti/plassar|0|169|hex=#E73445}} |- | [[Stortingsvalet 2017|2017]] | 2,4&nbsp;% | {{Infoboks parti/plassar|1|169|hex=#E73445}} |- |[[Stortingsvalet 2021|2021]] |4,7 % |{{Infoboks parti/plassar|8|169|hex=#E73445}} |- |[[Stortingsvalet 2025|2025]] |5,3 % |{{Infoboks parti/plassar|9|169|hex=#E73445}} |} | valign="top" |'''Kommunevalresultat''' {| class="wikitable sortable" ! Årstal ! Prosent av røystene |- | 2007 | 1,9&nbsp;% |- | 2011 | 1,5&nbsp;% |- | 2015 | 2,0&nbsp;% |- |2019 |3,8 % |- |2023 |3,5 % |} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | valign="top" |'''Fylkestingsvalresultat''' {| class="wikitable sortable" ! Årstal ! Prosent av røystene |- | 2007 | 2,1&nbsp;% |- | 2011 | 1,7&nbsp;% |- | 2015 | 2,2&nbsp;% |- |2019 |3,3 % |- |2023 |3,5 % |} |} == Leiing == [[Fil:Valg 2009 016.jpg|mini|[[Torstein Dahle]] var siste leiar [[Rød Valgallianse|RV]] og den første i Raudt. Her er Dahle på stand for Raudt under [[Stortingsvalet 2009]].]] === Partileiarar === * 2007–2010 [[Torstein Dahle]] * 2010–2012 [[Turid Thomassen]] * 2012–2023 [[Bjørnar Moxnes]] * 2023– [[Marie Sneve Martinussen]] == Kjelder == {{fotnoteliste}} == Bakgrunnsstoff == * {{offisiell nettstad}} * {{kjelde www|url=https://www.youtube.com/channel/UCnXkBK4rTokTs13KboQDb_A|tittel=Partiet Raudt på Youtube}} {{Politiske parti i Noreg}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Raudt| ]] [[Kategori:Norske politiske parti]] [[Kategori:Sosialistiske parti]] [[Kategori:Skipingar i 2007]] prsd46o8ok0zviaghb2sj8bvi3og119 0 58655 3649679 3539043 2026-04-05T21:33:49Z Ziv 127914 ([[c:GR|GR]]) [[File:Caravaggio.emmaus.750pix.jpg]] → [[File:Supper at Emmaus-Caravaggio (1601).jpg]] → File replacement: update from a old version to a newer one with better quality ([[c:c:GR]]) 3649679 wikitext text/x-wiki {{sitat|tekst=No ber dei bod kring alle land <br />At dauden hev sin overmann<br />I Jesus Kristus funne!|opphav=[[Johannes Nilsson Skaar|J.N.Skaar]] etter latinsk mellomaldersalme, <br />[[Nynorsk salmebok]] nr 263 }} '''Andre påskedag''' er ein [[heilagdag]] som fell på mandagen etter [[påskedag]]en. ==Religiøse tradisjonar== [[Fil:Supper at Emmaus-Caravaggio (1601).jpg|mini|venstre|''Kveldsverd i [[Emmaus]]'' av [[Caravaggio]], 1601]] [[Fil:21.4.14 Lamacaes 1 Easter Monday Parade 219 (14007373585).jpg|mini|Påskemåndagsopptog i Lamaçães i Portugal.]] I kyrkja vert det preika over [[evangelium|evangelietekstar]] som fortel om at bodskapen om Jesu oppstode byrja å spreie seg blant folket. I første [[tekstrekke|tekstrekka]] i [[Den norske kyrkja]] er preiketeksten henta frå [[evangeliet etter Lukas]], og handlar om [[Emmaus]]vandrarane, i andre tekstrekka er preiketeksten frå [[evangeliet etter Johannes]], og handlar om at Jesus etter oppstoda syner seg for [[Maria Magdalena]]. [[Påske|Påska]] er ei kyrkjeleg festtid, med kvit som [[liturgisk farge]]. I katolske område er det vanleg å spreia vatn som er blitt signa på påskedagen over mat, bygningar og i nokre tradisjonar også folk. Innan [[ortodoks kristendom]] og [[orientalske katolske kyrkjer]] er andre påskedag del av den «lysande veka», der kvar dag er prega av feiring som kan omfatta utandørs prosesjonar. Dersom festdagen for ein viktig helgen eller vernehelgenen til kyrkja fell til [[den stille veka]] eller [[påskedag]] blir feiringa lagt til påskemåndag.<ref>[http://www.holytrinitymission.org/books/english/liturgics_averky_e.htm#_Toc104768207 I. The Pascha of the Lord, or the Resurrection of Christ - Part IV], holytrinitymission.org</ref><ref>{{Citation|year=1907 |title=Тvпико́нъ сiесть уста́въ (Title here transliterated into Russian; actually in Church Slavonic) (The Typicon which is the Order) |publisher=Сvнодальная тvпографiя (The Synodal Printing House) |publication-place=Москва (Moscow, Russian Empire) |page=468 }}</ref> ==Sekulære tradisjonar== Påskemåndag kan vera ein dag for utflukter, piknikar, [[eggrulling]] og idrettsarrangement.<ref>[http://www.timeanddate.com/holidays/italy/easter-monday]</ref><ref>[http://www.timeanddate.com/holidays/netherlands/easter-monday Easter Monday in the Netherlands]</ref> [[Fil:Lednica Górna Siuda Baba 2015-04-06 098a.jpg|mini|[[Siuda Baba]] i Polen.]] I Aust- og Sentral-Europa er det ein utbreidd tradisjon for gutar å dynka jenter med vatn og slå dei med ris eller piskar av pynta greiner. Deretter kan dei få egg i gåve.<ref>{{cite web | last =Asiedu | first =Dita | title =Easter Monday Radio Prague special | work =Český rozhlas 7 | publisher =Radio Praha | date =12 April 2004 | url =http://www.radio.cz/en/section/talking/easter-monday-radio-prague-special | accessdate =2009-05-09 }}</ref> Dagen blir kalla ''[[Śmigus-dyngus]]'' eller ''lany poniedziałek'', 'våt-mandag' på polsk. Ein annan polsk skikk er [[Siuda Baba]], der utkledde unggutar vitjar hus, syng, tek sot i ansiktet til jenter, og tek imot gåver. I Australia er det vanleg å halda ulike idrettstilstellingar på påskemåndagen, som hesteløpet [[Oakbank Easter Racing Carnival]] i Sør-Australia, segling- og fjelløpet [[Australian Three Peaks Race]] i [[Tasmania]] og sprintløpet [[Stawell Gift]] i Victoria. I Egypt feirar både kristne og muslimar tradisjonelt [[Sham El Nessim]], 'å lukta vinden', med måla egg, utandørs måltid og [[fesikh]] (tørka fisk). I [[Republikken Irland]] blir andre påskedag markert til minne om dei som døydde under [[Påskeopprøret i 1916]]. Fram til 1966 blei det halde eit opptog med veteranar frå opprøret forbi [[Hovudpostkontoret i Dublin]], der opprørarane hadde forskansa seg, og erklæringa om opprettinga av den irske republikken blei lesen opp att. I Noreg er andre påskedag òg avslutninga på påskeferien, slik at dagen blant mange vert forbunden med overfylte tog og bilkøar på vegane. I Tyskland blir det halde ulike eggløp (''Eierlauf''), til dømes løp for barn der dei spring medan dei balanserer egg eller poteter på ei skei, eller løp ned bakkar der menn konkurrerer mot rullande egg.<ref>[http://www.timeanddate.com/holidays/germany/easter-monday Easter Monday in Germany]</ref> I USA kan ein halda ulike idrettsarrangement og [[eggrulling]]sløp på påskemandagen. I område som har hatt høg polsk innvandring er det vanleg å feira «Dyngus Day», som i [[Buffalo i New York]] og fleire stader i [[Indiana]]. ==Kjelder== {{referansar}} <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Easter Monday|Easter Monday]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 3. april 2017.'' </div> {{påske}} [[Kategori:Påske]] [[Kategori:Kristne høgtider]] [[Kategori:Kyrkjeåret]] [[Kategori:Måndag]] m088at39q7d6iba17hq9spjj4cn12ck 0 63510 3649724 3424512 2026-04-06T08:55:25Z Ranveig 39 Malar 3649724 wikitext text/x-wiki {{geoboks|fjell}} [[Fil:Rhoen_Wasserkuppe.jpg|mini|[[Wasserkuppe]], det høgaste punktet i Rhön og Hessen]] [[Fil:Rhoen_Schneetreiben_mg-k.jpg|mini|Vinter i Rhön]] [[Fil:Rhoen_Pulsatilla_vulgaris_Biotop_mg-k.jpg|mini|Enger med mengder av [[stor kubjølle]] (''Pulsatilla vulgaris'')]] [[Fil:Rhönlandschaft bei Tann.JPG|mini|Rhön landskap ved [[Tann i Rhön|Tann]] (biletet er teke i [[juni]]).]] '''Rhön''' er ei gruppe låge fjell sentralt i [[Tyskland]] i [[delstatar i Tyskland|delstatane]] [[Hessen]], [[Bayern]] og [[Thüringen]]. Dei har vulkansk opphav og er skild frå nabofjellkjeda [[Vogelsberg]] av elva [[elva Fulda|Fulda]] og dalen ho renn gjennom. Fjellkjeda er ein del av [[Mittelgebirge]]. Desse fjella er ein populær turistdestinasjon. Turgåarar har nesten 6&nbsp;000 km med turstiar i det naturskjønne området, og [[seglfly]]pilotar har kome her sidan byrjinga av 1900-talet. Sidan 1991 har [[UNESCO]] erklært Rhön for eit [[biosfærereservat]] på grunn av det unike økosystemet. == Fjelltoppar == Av fjelltoppar i Rhön finn ein mellom anna * [[Wasserkuppe]] 950 m (Hessen) * [[Kreuzberg (mountain)]] 928 m (Bayern) * [[Schwabenhimmel]] 926 m (Bayern) * [[Heidelstein]] 913 m (Bayern) * [[Milseburg]] 835 m (Hessen) * [[Feuerberg]] 832 m (Bayern) * [[Ellenbogen]] 814 m (Thüringen) == Kjelder == {{fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Röhn Mountains|Röhn Mountains]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 4. juni 2007.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * [http://www.rhoen.de/eng/ Turisme i Rhönl] * [http://www.rhoenklub.de Rhön turklubb] * [http://www.fulda-osthessen.de Om Fulda og Rhön i Hessen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151014041820/http://fulda-osthessen.de/ |date=2015-10-14 }} * [http://www.360-rhoen.de Virtuell vitjing av Rhön] * [http://www.orchid-rhoen.de Orkidear i Rhön og informasjon om det lokale plantelivet] {{Mittelgebirge}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Mittelgebirge]] [[Kategori:Fjellkjeder i Tyskland]] [[Kategori:Vulkanar i Tyskland]] [[Kategori:Hessen]] [[Kategori:Bayern]] [[Kategori:Thüringen]] 01p229vbcayl1a1rd4q7uvdo5p5381l 0 81407 3649657 3649502 2026-04-05T12:14:39Z Marcuspn 143881 Legg til utbyggingsplanar og 3649657 wikitext text/x-wiki {{infoboks bygning |namn = Kvadrat |bilete = Kvadrat(Jarvin).jpg |bilettekst = Hovudinngangen til Kvadrat. {{Foto|Jarvin (2006)}} }} '''Kvadrat''' er eit [[kjøpesenter]] eigd av [[Storebrand]], som ligg på [[Lura]] i [[Sandnes]] kommune. Senteret opna 26. april 1984.<ref>{{Kilde www|url=https://www.aftenbladet.no/i/69rlGQ|tittel=Historien bak Kvadrat: En konkurs, en gullsmed og en banksjef|besøksdato=|dato=2024-04-25|språk=nb|verk=www.aftenbladet.no}}</ref> Handlesenteret er eitt av dei største i Noreg. Det har 153 ulike butikkar.<ref>{{Citation|title=Historien til Kvadrat|url=https://kvadrat.no/magasin/eksperttips/historien-til-kvadrat/|website=Kvadrat|accessdate=2026-04-02|language=no}}</ref> I 2025 lanserte Kvadrat-eigar Storebrand planar for å gjera alle parkeingsområdane utanfor kjøpersenteret om til bustadsområde. Dei eksisterande parkeringsplassane vil flyttast under bakken.<ref>{{Citation|title=Kvadrat får 600 boliger som nærmeste nabo: – Ikke bekymret for parkeringen|url=https://www.aftenbladet.no/i/alM2WE|website=www.aftenbladet.no|date=2025-06-11|accessdate=2026-04-05|language=nb|first=Foto: Magnus|last=Kolstad}}</ref> ==Kjelder== <references/> ==Bakgrunnsstoff== *{{offisiell nettstad}} {{spire|Rogaland}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Kjøpesenter i Rogaland]] [[Kategori:Næringsliv i Sandnes]] [[Kategori:Skipingar i 1984]] kdvr2zkui29ciw3soo5wx7evbfomeo7 0 131579 3649738 3454836 2026-04-06T09:30:35Z Ranveig 39 Malar, tok ut gammal spelarstall. 3649738 wikitext text/x-wiki {{Infoboks fotballklubb | klubbnamn = Wolverhampton Wanderers FC | fullt namn = Wolverhamptpn Wanderers <br /> Football Club | kallenamn = Wolves | grunnlagt = 1877 (som St. Luke's) | heimebane = Molineux Stadium,<br /> Wolverhampton | kapasitet = 32 050 | styreleiar = Jeff Shi | trenar = Bruno Lage | liga = Premier League | sesong = 2020/21 | plassering = 13. plass | anna = | nettstad = wolves.co.uk | mønster_va1=_wolverhampton2223h|mønster_k1=_wolverhampton2223h|mønster_ha1=_wolverhampton2223h|mønster_sh1=_wolverhampton2223h|mønster_so1=| | venstrearm1=FDB913|kropp1=FDB913|høgrearm1=FDB913|shorts1=000000|sokkar1=FDB913 | mønster_va2=_wolverhampton2223a|mønster_k2=_wolverhampton2223a|mønster_ha2=_wolverhampton2223a|mønster_sh2=_wolverhampton2223a|mønster_so2=| | venstrearm2=008080|kropp2=008080|høgrearm2=008080|shorts2=008080|sokkar2=008080 | mønster_va3=_wolverhampton2223t|mønster_k3=_wolverhampton2223t|mønster_ha3=_wolverhampton2223t|mønster_sh3=_wolverhampton2223t|mønster_so3=| | venstrearm3=E0E0E0|kropp3=E0E0E0|høgrearm3=E0E0E0|shorts3=E0E0E0|sokkar3=E0E0E0 }} '''Wolverhampton Wanderers Football Club''' er ein [[England|engelsk]] profesjonell fotballklubb, stifta i [[1877]]. I 2009/10-sesongen kjem dei til å spela i toppdivisjonen, [[Premier League]], etter å ha vunne den nest høgste divisjonen, [[Football League Championship]] i 2009. Kallenamnet til klubben er "Wolves", og dei spelar heimekampane sine på [[Molineux Stadium|Molineux]] i [[Wolverhampton]]. Byen Wolverhampton ligg om lag 25 km nordvest for [[Birmingham]]. == Historie == Wolverhampton Wanderers var ein av klubbane som var med på å grunnleggja den engelske fotballigaen i 1888. Klubben vann FA-cupen i 1893 og igjen i 1908. I 1906 rykte dei for første gong ned i 2. divisjon og spelte der til 1932, med unntak av ein sesong i 3. divisjon, 1923/24. Mot slutten av 30-talet nærma klubben seg toppen av 1. divisjon og kom på 2. plass dei to siste sesongane før [[andre verdskrigen]] avbraut alt fotballspel. Etter krigen vart klubben ein av dei beste i engelsk fotball. Wolverhampton kom på ein av dei tre øvste plassane i 1. divisjon i 8 av dei 9 sesongane mellom 1952 og 1961, og vart seriemeister i 1958 og 1959. Dei vann òg FA-cupen i 1949 og 1960. Manageren i denne perioden var [[Stan Cullis]] (frå 1948 til 1964). Cullis hadde tidlegare vore spelar i klubben, frå 1934 til 1947. Etter Cullis si tid var storheitstida over, men klubben heldt fram å spela i 1. divisjon heilt fram til 1984, med unntak av tre korte vitjingar på til saman fire sesongar i 2. divisjon. Dei klarde òg å kvalifisera seg til [[UEFA-cupen]] fire gonger på 1970- og 80-talet, og kom i 1972 heilt til finalen, der dei tapte mot eit annan engelsk lag, [[Tottenham Hotspur FC|Tottenham]]. I 1983/84 vart Wolverhampton råka av katastrofal tilbakegang, då klubben rykte ned frå 1. divisjon for så å rykkja ned frå 2. divisjon sesongen etter og ned frå 3. divisjon sesongen etter det igjen. I 1986/87-sesongen var klubben dermed i 4. divisjon for første gong nokon sinne. Opphaldet der varte berre i to sesongar, før klubben rykte opp att til 3. divisjon i 1988 og rett opp att i 2. divisjon i 1989. Etter denne turen i kjellaren av det engelske ligasystemet stabiliserte klubben seg på det nest høgste nivået, og låg i 2. divisjon (som endra namn til 1. divisjon i 1992) frå 1989 til 2003. Dei fleste av desse åra enda klubben på øvste halvdel av tabellen, og spelte playoff-kampar om opprykk til Premier League i 1995, 1997 og 2002, utan hell. Den [[Noreg|norske]] spelaren [[Håvard Flo]] spelte for klubben frå 1999 til 2001 og [[Gunnar Halle]] var innom på lån ei kort stund i vårsesongen 2002. I 2003 lukkast klubben i å vinna opprykk til Premier League etter siger i playoff-kampane, men kom sist i Premier League i 2003/04-sesongen. I denne sesongen spelte òg norske [[Steffen Iversen]] for klubben. Wolves var etter dette tilbake i den nest høgste divisjonen i fem sesongar til, før dei vann direkte opprykk til Premier League i 2009, som vinnarar av Football League Championship. Ein av spelarane som spelte i klubben i denne perioden var [[Nigeria|nigerianske]] [[Seyi Olofinjana]], som kom frå [[Sportsklubben Brann|Brann]] i Noreg i 2004, før han gjekk vidare til [[Stoke City FC|Stoke]] i 2008. Manageren som sikra opprykket for Wolves var [[Mick McCarthy]], tidlegare landslagstrenar for [[Irland]], som tok over som manager i 2006. ==Kjelder== {{referansar}} == Bakgrunnsstoff == {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Engelske fotballag]] [[Kategori:Skipingar i 1877]] nib3855jd2vv19e6b9l4xas6n36f43l 0 131749 3649695 3618465 2026-04-06T06:49:06Z Ranveig 39 Flikk 3649695 wikitext text/x-wiki {{Geoboks|fjellkjede | namn=Aralarfjella | bilete=Aralar.jpg | bilete_ bilettekst=View of the Aralar mountains from Txindoki | land=Spania | region=[[Gipuzkoa]]|region1=[[Navarra]] | del_av= | geologi=[[Karst]] |orogenese= | høgast=Aldaon | høgast_høgd=1411 | høgast_lat_d=43|høgast_lat_m=20|høgast_lat_s=23|høgast_lat_NS=N | høgast_long_d=2|høgast_long_m=1|høgast_long_s=59|høgast_long_EW=W }} '''Sierra de Aralar''' er ei fjellkjede nord i [[Spania]] som grovt sett skil provinsane [[Gipuzkoa]] og [[Navarra]]. Fjellkjeda er populær for turgåing og andre utandørsaktivitetar. Ho dekkjer eit areal på 208&nbsp;km² og består av eit [[karst]]massiv med mange forskjellige steinformasjonar, raviner og grotter som er kjelde til mange [[baskarar|baskiske]] segner, folketru og soger. Mange av desse sogene vart samla av antropologen [[Jose Miguel Barandiaran]], som vart fødd i området i byen [[Ataun]]. [[Kalkstein]]formasjonane dannar mange holrom og kammer fylte med vatn, og nokre av desse er opne for turistar, som ''Mendukillo''-grotta ved landsbyen [[Astitz]]. I tillegg finst mange små [[dolmen]]ar, [[steinsirkel|steinsirklar]] og andre førhistoriske spor i området, 17 i [[Gipuzkoa]] og 44 i [[Navarra]]. Desse har støtta opp om den mytiske karakteren området har hatt for det baskiske folket. Helgenskrinet ''[[Aralarko San Migel]] Santutegia'' (''Santuario de San Miguel de Aralar'' på soansk) frå 900-talet, husar ein kjend statuett av St. Mikael, og ligg i sørenden av massivet nær byen [[Uharte-Arakil]]. == Fjelltoppar == Dei viktigaste fjelltoppane er: * [[Aldaon]] (1411 moh.) * [[Artubi]] (1262 moh.) * [[Artxueta]] (1343 moh.) * [[Balerdi]] (1195 moh.) * [[Beoain]] (1359 moh.) * [[Ganboa]] (1412 moh.) * [[Irumugarrieta]] (1431 moh.) * [[Pardarri]] (1393 moh.) * [[Putterri]] (1299 moh.) * [[Uarrain]] (1346 moh.) * [[Txindoki]] eller ''Larrunarri'' (1346 moh.). Dette er det mest kjende og mest vitja fjellet i fjellkjeda. == Plante- og dyreliv == Vegetasjonen i området består hovudsakleg av [[bøk]] og er typisk for atlanterhavssida av [[Den iberiske halvøya]]. Av dyreliv finn ein [[bisamspissmus]], [[lammegribb]], [[alpekråke]], [[ringdue]], [[salamander]], [[snømarkmus]] og [[svartspett]]. Delen av fjellkjeda som ligg i Gipuzkoa har vore ein del av eit naturreservat sidan 1994. Det dekkjer eit område på 10,97&nbsp;km². == Kjelder == <div class="references-small"> * ''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Aralar Range|Aralar Range]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 11. mai 2009.'' </div> == Bakgrunnsstoff == {{commonskat}} * [http://turismo.navarra.com/sierras Informasjon om fjella på navarra.com.] * [http://www.argia.com/gida/es/aralar1a.htm Artikkel om turistiar i Aralarfjella] {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Navarra]] [[Kategori:Fjell i Baskarland]] [[Kategori:Fjellkjeder i Spania]] p5air1pnn7alu7pw9gyg73qeg1dngk2 0 132227 3649728 3542523 2026-04-06T09:07:39Z Ranveig 39 Pie chart utan boks. 3649728 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua|taksonomi_WD=ja | bilete = Vini australis -two on a perch-8a-4c.jpg | bilettekst = [[Grønbrystlori]]<br />''Vini australis'' }} '''Papegøyefuglar''' eller '''papegøyar''', '''Psittaciformes''', er ein [[biologisk orden]] av nær 400 [[fuglar|fugleartar]] spreidd i dei fleste varme og tropiske område. Det største mangfaldet av papegøyar finn vi i [[Sør-Amerika]] og i [[Australasia]]. == Skildring == Dei karakteristiske trekka ved papegøyefuglar inkluderer eit sterkt krumma [[nebb]], oppreist haldning, kraftige bein og klør. Beina har to tær framover og to bakover (''zygodaktyl''). Dei fleste [[parakittar]] har grøn farge som basis i [[fjørdrakt]]a, blanda med andre klåre farger, og somme artar har fleirfarga basis. [[Kakaduer]] har farger som spenner frå mest [[kvit]]t til mest [[svart]], og har ein fjørtopp på hovudet som dei kan reise opp. Dei fleste papegøyar er monomorfiske eller dei syner minimal [[kjønnsdimorfisme]]. Dei nolevande artane varierer i storleik frå [[dvergspettepapegøye]], på under 10 [[gram]] 8 [[cm]] i lengd, til [[hyasintara]] på 1,0 meter i lengd, og [[kakapo]] på 4 kg i vekt. Om ein ser på kroppslengda, er papegøyefuglar den fugleorden som har størst variasjon av alle ordenar. Dei vektigaste ingrediensane i dietten åt dei fleste papegøyar er [[frø]], [[nøtter]], [[frukt]], knoppar og anna plantematerialar, og nokre få artar et også insekt og smådyr. [[Loriar]] er spesialiserte til å hauste [[nektar]] frå [[blomar]], og frå mjuke [[frukt]]er. Nesten alle papegøyar hekkar i hole tre, legg [[kvit]]e [[egg]] og får ungar som er hjelpelause når egga er klekt. Saman med fuglane i [[kråkefamilien]], er papegøyefuglar nokre av dei mest intelligente fuglar. Eigenskapen som somme papegøyeartar har til å imitere menneskestemmer forsterkar populariteten som kjæledyr. Førekomsten av papegøyar er svekka grunna fangst og handel med fuglar, jakt, tap av habitat og konkurranse frå artar som er ført inn i habitata deira.<ref>Snyder, N; McGowan, P; Gilardi, J; & A Grajal (2000), ''[http://www.parrots.org/index.php/ourpublication/papfiles/ Parrots: Status Survey and Conservation Action Plan, 2000-2004.]'' Kapittel 1. vii. IUCN ISBN 2-8317-0504-5.</ref> I den seinare tida har det vore sett inn tiltak for å verne leveområde for nokre høgprofilerte karismatiske papegøyeartar, dette har òg gjeve vern for mindre kjente artar i [[økosystem]]et.<ref> Snyder, N; McGowan, P; Gilardi, J; & A Grajal (2000), ''[http://www.parrots.org/index.php/ourpublication/papfiles/ Parrots: Status Survey and Conservation Action Plan, 2000-2004.]'' Kapittel 2. side 12. IUCN ISBN 2-8317-0504-5.</ref> == Systematikk == Det var tidlegare vanleg å dele inn papegøyefuglar i to familiar, [[parakittar]], Psittacidae, eller ekte papegøyar og [[kakaduer]], Cacatuidae. Frå 2012 blei dei tre artane på [[New Zealand]], [[Nestor notabilis|kea]], [[Fuglen kaka|kaka]] og [[kakapo]] isolert i ein ny familie [[kakapofamilien]], Strigopidae. Frå 2014 tok Clementslista med enda eit nytt familietakson, med referanse til mellom anna ein publikasjon av Joseph ''et al.'' (2012).<ref name=joseph/> Namnet på det nye taksonet er [[Psittaculidae]], og samlar parakittar i «den gamle verda», slik at alle amerikanske papegøyar og to parakittslekter i Afrika står att i [[Psittacidae]].<ref name=clements14/> [[Fil:Sirocco full length portrait.jpg|mini|høgre|Kritisk truga: [[kakapo]], ''Strigops habroptila'']] [[Fil:Gelbwangenkakadu 8559.jpg|mini|høgre|Kritisk truga; [[gyllentoppkakadu]], ''Cacatua sulphurea'']] [[Fil:Yellow-naped parrot (Amazona auropalliata) in flight Los Tarrales.jpg|mini|høgre|Kritisk truga: [[gulnakkeamazon]], ''Amazona auropalliata'']] '''Oversyn med namn på [[takson]] på familienivå og underfamilienivå:'''<ref name=hbw/><ref name=ioc/> * [[Kakapofamilien]], Strigopidae, er tre nolevande papegøyar på New Zealand. :* Strigopinae er ei slekt med ein nolevande art, [[kakapo]] :* Nestorinae er ei slekt med to artar: [[Fuglen kea|kea]] og [[Fuglen kaka|kaka]] * [[Kakadufamilien]], Cacatuidae: 21 store papegøyar med australasiatisk distribusjon. Kakaduer er kjenneleg på den prangande fjørtoppen og det strerkt bende nebbet, ofte ein hanekam som kan slåast opp. :* Nymphicinae er ein art, [[nymfekakadu]] i Australia :* Calyptorhynchinae er to slekter med fem artar i Australia :* Cacatuinae er fem slekter med totalt 15 artar, frå Filippinane og dei austlege indonesiske øyane til Ny-Guinea, Salomonøyane og Australia. *[[Psittacidae]], «papegøyefamilien» , totalt 177 artar :* Psittacinae er slektene ''[[Psittacus]]'' og ''[[Poicephalus]]'', begge i Afrika :* Arinae er 34 slekter med 165 artar utbreidde frå Mexico i nord til sørlege Argentina i sør. Amerikanske papegøyar inkluderer mellom anna [[araer]], [[amazonpapegøyar]], [[sporvepapegøyar]] og andre parakittar og papegøyar *[[Psittaculidae]], «parakittfamilien», alle lever i «den gamle verda», totalt meir enn 190 artar :* Psittrichasinae, [[børstepapegøye]] på Ny-Guinea :* Coracopseinae, ei slekt med fire papegøyar på øyar i Indiahavet og Madagaskar :* Psittaculinae, ti slekter med 51 artar av parakittar og papegøyar inludert slektene [[spettepapegøyar]] og [[vimpelpapegøyar]], flest artar i [[den australske regionen]] :* Psittacellinae, ei slekt med fire papegøyar på Ny-Guinea :* Platycercinae, ti slekter med 28 [[rosellaer]] og parakittar i Australia og vestre stillehavsområdet :* Pezoporinae, tre slekter med ti parakittar (og papegøyar) i Australia :* Loriinae, 22 slekter med 68 loriar og fikenpapegøyar, flest artar i Australia. Arten [[undulat]] er medlem av denne underfamilien :* Agapornithinae, tre slekter med 25 [[hengepapittar]] og [[amorpapittar]] frå Afrika til Ny-Guinea === Fellesnamn === *Parakitt: 81 artar i Psittacida og 50 artar i Psittaculidae deler denne nemninga *Papegøye: 44 artar i Psittacida og 68 artar i Psittaculidae :Papegøyar versus parakittar: ::«Parakitt»<ref name=parakitt/> og «papegøye»<ref name=papegøye/> er generelle nemningar som blir brukte om kvarandre. Ein svak, men tradisjonell distinksjon er kroppsforma: parakittar er vanlegvis mindre enn papegøyar med ein meir slank kropp og lang hale i høve til storleiken på kroppen.<ref name=parakeet/> Dei har også ein tendens til å vere smidige i flukt. *Lori: Nektar og pollenetande fuglar, alle 60 er klassifiserte i stammen [[Loriini]] i Psittaculidae, 51 lever i Australia, 8 på stillehavsøyar og [[mindanaolori]] på øya [[Mindanao]] i Filippinane. *Amazon: 32 relativt store medlemmer av Psittacida i [[den neotropiske regionen]] *Kakadu: eksklusivt fellesnamn for alle 21 medlemmer av kakadufamilien, Cacatuidae *Ara: 16 store artar i Psittacida i den neotropiske regionen *Rosella: seks artar av Psittaculidae som lever i Australia == Opphav og evolusjon == Mangfaldet innanfor Psittaciformes funne i [[Sør-Amerika]] og [[Australasia]] ymtar om at ordenen kan ha utvikla seg i [[Gondwana]], sentrert i Australasia.<ref name="Wright"/> Mangelen på papegøyar i fossilregisteret gjev likevel vanskar med å stadfeste hypotesen. Det er for tida eit høgare tal fossile restar frå den nordlege halvkula i tidleg [[kenozoikum]]. Molekylære studiar tyder på at papegøyar utvikla seg for omtrent 59 millionar år sidan (område 66–51) i Gondwana. Dei [[neotropisk]]e papegøyane er [[monofyletisk]]e, og dei tre hovedkladene oppstod rundt 50 millionar år sidan (område 57–41).<ref name="Tavares2006"/> Det blir antekne generelt at Psittaciformes eksisterte under [[krit-tertiær-utryddinga]], 66 millionar år tilbake i tid. Dei var sannsynlegvis fuglar som generelt levde i tre, og hadde ikkje dei spesialiserte knusenebba som moderne papegøyar har.<ref name=Ksepka/> Genomisk analyse gjev sterke bevis på at papegøyar er søstergruppa til [[sporvefuglar]], og dannar kladen Psittacopasserae, som igjen er søstergruppa til [[falkefuglar]].<ref name=suh/> Dei første ukontroversielle papegøyefossila blir daterte til det tropiske [[eocen]] Europa rundt 50 millionar år sidan. Dei tidlegaste registreringane av moderne papegøyar blir daterte til rundt 23–20 millionar år sidan. Fossilregisteret – hovudsakleg frå [[Europa]] – består av bein som tydeleg kan kjennast igjen som tilhøyrande anatomisk moderne papegøyar. Den sørlege halvkula inneheld ingen kjende papegøyeliknande restar tidlegare enn tidleg [[miocen]] rundt 20 millionar år sidan.<ref name=Cameron/> == Trugsmål, status og vernetiltak == {{pie chart | caption = Raudlista for papegøyefuglar per '''2022''', fordeling over kategoriar.{{mrk|IUCN raudlistekategori er etter ''HBW and BirdLife Taxonomic Checklist, versjon 7 desember 2022''.<ref name=hbw/> 15 artar lista i [[IOC World Bird List]] V13.1, 2023,<ref name=ioc/> er ikkje godtatte av HBW.}} | precision=-2 | label1 = CR - kritisk truga 19 | color1 = #cc3333 | value1 = 5 | label2 = EN - sterkt truga 27 | color2 = #cc6633 | value2 = 7 | label3 = VU - sårbar 53 | color3 = #cc9900 | value3 = 14 | label4 = NT - nær truga 54 | color4 = #99cc99 | value4 = 14 | label5 = LC - livskraftig 224 | color5 = #006666 | value5 = 59 | label6 = EW - utrydda i vill tilstand 1 | color6 = #000000 | value6 = 1 }} [[Fil:Ara ambigua 0zz.jpg|mini|høgre|Kritisk truga: [[gladiatorara]], ''Ara ambiguus'']] [[Fil:Cyanopsitta spixii -Vogelpark Walsrode, Walsrode, Germany-1980.jpg|mini|høgre|Utrydda i vill tilstand: [[brilleara]], ''Cyanopsitta spixii'']] [[Fil:PrioniturusVerticalisKeulemans.jpg|mini|høgre|Kritisk truga: [[suluvimpelpapegøye]], ''Prioniturus verticalis'']] [[Fil:Charmosyna amabilis.jpg|mini|høgre|Kritisk truga: [[raudstrupelori]], ''Vini amabilis'']] Dei mest framheva trugsmåla mot papegøyar er jakt for matauk og for å få tak i fjører, samt tap og degradering av leveområde. I tillegg kjem trugsmåla frå handel med ville fuglar.<ref name="Olah2016"/> I somme område blir papegøyar forfølgde fordi dei gjer skade for landbruket. For ei tid tilbake tilbaud [[Argentina]] skotpremie på [[munkeparakitt]]ar av den grunn, noko som resulterte i at hundretusenvis av fuglar vart drepne, sjølv om dette tilsynelatande ikkje påverka den totale populasjonen i stor grad.<ref name=invasion/> Papegøyar, som er hòlromshekkarar, er sårbare for tap av hekkeplassar og for konkurranse frå introduserte artar på desse stadene. Tap av passande tre for hekking er eit spesielt problem i nokre område, spesielt i Australia, der trea må vere særleg gamle. Mange papegøyeartar finst berre på øyar og er sårbare for introduserte artar som rotter og villkattar, sidan dei manglar den passande antipredatoråtferda som er nødvendig for å handtere rovdyr.<ref name=Moorhouse/> Øyartar, som [[puertoricoamazon]], som har små bestandar i avgrensa habitat, er også sårbare for naturlege hendingar, som orkanar.<ref name=White/> På grunn av avskoging er puertoricoamazon ein av dei sjeldnaste fuglane i verda trass i vernearbeid.<ref name=usad/> Fleire prosjekt retta spesielt mot vern av papegøyar har vore vellykka. Flytting av attlevande individ av den sårbare [[kākāpō]] til sikre område, etterfølgd av intensiv forvaltning og tilleggsfôring, har auka bestanden frå 50 individ til 123 i 2010.<ref name=Kakapo/> I [[Ny-Caledonia]] vart [[uveaparakitt]]en truga av fangst for burfuglhandel og tap av habitat. Samfunnsbasert vern, som eliminerte trugsmåla frå krypskyting, har tillate bestanden å auke frå rundt 600 individ i 1993 til over 2000 individ i 2009.<ref name=barre/> Frå og med 2009 anerkjenner [[IUCN]] 19 artar av papegøyar som utrydda etter år 1500, eit årstal som er brukt for å karakterisere start av utryddingar i historisk tid.<ref name=Cooney/> Dette inkluderer ikkje arten [[diademlori]] (''Vini diadema''), som har siste stadfesta observasjon i 1913, men som framleis er oppført som kritisk truga.<ref name=bli2/> Handel, eksport og import av alle villfanga papegøyar er regulerte og berre tillatne under spesielle lisensierte omstende i land som er part i ''Convention on International Trade of Endangered Species'' ([[CITES]]) som tredde i kraft i 1975 for å regulere internasjonal handel med alle truga, viltfanga dyre- og planteartar. I 1975 vart 24 papegøyeartar inkluderte i vedlegg I, og dermed forbaud kommersiell internasjonal handel med desse artane. Sidan den første oppføringa har framhaldne trugsmål frå internasjonal handel ført til at ho la til 32 papegøyevariantar til til vedlegg I.<ref name=bsfw/> Alle andre papegøyeartar, bortsett frå [[rosenhovuddvergpapegøye]] (''Agapornis roseicollis''), [[undulat]] (''Melopsittacus undulatus''), [[nymfekakadu]] (''Nymphicus hollandicus'') og [[halsbandparakitt]] (''Psittacula krameri''), som ikkje er inkludert i vedlegga, er verna på vedlegg II til CITES.<ref name="CITES"/><ref name=afabirds/> I tillegg kan enkelte land ha lovar for å regulere handel med visse artar; til dømes har EU forbode handel med papegøyar,<ref name=eu/> medan Mexico har eit lisensieringssystem for å fange papegøyar.<ref name=defenders/> {{Sjå|Oversyn fugleartar utdøydde etter år 1500}} === Kritisk truga papegøyeartar === 19 artar i ordenen papegøyefuglar er klassifiserte som kritisk truga, CR, av [[Verdas naturvernunion]] IUCN.<ref name=hbw/><ref name=ioc/><ref group="note" name="diadema">Diademlori er tatt med i lista trass i at arten er merkt som utdøydd i ''[[IOC World Bird List]]''. [[Birdlife International]], på den andre sida, reknar arten som [http://datazone.birdlife.org/species/factsheet/new-caledonian-lorikeet-charmosyna-diadema kritisk truga]</ref> I tillegg er [[brilleara]], utrydda i vill tilstand. ==== [[Strigopidae]] - Kritisk truga papegøyar på New Zealand ==== * [[Kakapo]], ''Strigops habroptila'', Kakapo, <small>Gray, GR, 1845</small> ==== [[Cacatuidae]] - Kritisk truga kakaduer ==== * [[Marrikakadu]], ''Zanda baudinii'', Baudin's black cockatoo, <small>(Lear, 1832)</small> * [[Filippinarkakadu]], ''Cacatua haematuropygia'', Red-vented cockatoo, <small>(Müller, PLS, 1776)</small> * [[Gyllentoppkakadu]], ''Cacatua sulphurea'', Yellow-crested cockatoo, <small>(Gmelin, JF, 1788)</small> ==== [[Psittacidae]] - Kritisk truga papegøyar i «den nye verda» ==== ;Slekt ''[[Amazona]]'' * [[Puertoricoamazon]], ''Amazona vittata'', Puerto rican amazon, <small>(Boddaert, 1783)</small> * [[Gulnakkeamazon]], ''Amazona auropalliata'', Yellow-naped amazon, <small>(Lesson, RP, 1842)</small> * [[Keisaramazon]], ''Amazona imperialis'', Imperial amazon, <small>Richmond, 1899</small> ;Slekt ''[[Fugleslekta Ara|Ara]]'' * [[Blåstrupeara]], ''Ara glaucogularis'', Blue-throated macaw, <small>Dabbene, 1921</small> * [[Raudøyreara]], ''Ara rubrogenys'', Red-fronted macaw, <small>Lafresnaye, 1847</small> * [[Gladiatorara]], ''Ara ambiguus'', Great green macaw, <small>(Bechstein, 1811)</small> ==== [[Psittaculidae]] - Kritisk truga parakittar i «den gamle verda» ==== * [[Suluvimpelpapegøye]], ''Prioniturus verticalis'', Blue-winged racket-tail, <small>Sharpe, 1893</small> * [[Svaleparakitt]], ''Lathamus discolor'', Swift parrot, <small>(Shaw, 1790)</small> * [[Maoriparakitt]], ''Cyanoramphus malherbi'', Malherbe's parakeet, <small>Souancé, 1857</small> * [[Hòlepapegøye]], ''Pezoporus occidentalis'', Night parrot, <small>(Gould, 1861)</small> * [[Oransjebukparakitt]], ''Neophema chrysogaster'', Orange-bellied parrot, <small>(Latham, 1790)</small> * [[Blåisselori]], ''Charmosynopsis toxopei'', Blue-fronted lorikeet, <small>(Siebers, 1930)</small> * [[Raudstrupelori]], ''Vini amabilis'', Red-throated lorikeet, <small>(Ramsay, EP, 1875)</small> * [[Diademlori]], ''Vini diadema'', New Caledonian lorikeet, <small>(Verreaux & Des Murs, 1860)</small> * [[Blålori]], ''Vini ultramarina'', Ultramarine lorikeet, <small>(Kuhl, 1820)</small> == Kjelder == {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Parrot|Parrot]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 18. mai 2009 og 2. desember 2023'' {{refslutt}} ;Referansar {{reflist|refs= <ref name=parakeet>''parakeet.'' (n.d.) American Heritage® Dictionary of the English Language, Fifth Edition. (2011). Henta 2. desember 2023 frå https://www.thefreedictionary.com/parakeet</ref> <ref name=parakitt>{{naob|parakitt}} Henta 2. desember 2023.</ref> <ref name=papegøye>''«papegøye».'' I: Nynorskordboka. Språkrådet og Universitetet i Bergen. <https://ordbokene.no/nn/56335> Henta 2. desember 2023.</ref> <ref name="Wright">{{cite journal |title=A Multilocus Molecular Phylogeny of the Parrots (Psittaciformes): Support for a Gondwanan Origin during the Cretaceous |journal=Molecular Biology and Evolution |year=2008 |first=T.F. |last=Wright |author2=Schirtzinger E. E. |author3=Matsumoto T. |author4=Eberhard J. R. |author5=Graves G. R. |author6=Sanchez J. J. |author7=Capelli S. |author8=Muller H. |author9=Scharpegge J. |author10=Chambers G. K. |author11=Fleischer R. C. |volume=25 |issue=10 |pages=2141–2156 |doi=10.1093/molbev/msn160 |pmid=18653733 |pmc=2727385}}</ref> <ref name=hbw>{{Cite web|website=BirdLife Data Zone|url=http://datazone.birdlife.org/species/taxonomy|access-date=6. juli 2023|title=HBW and BirdLife Taxonomic Checklist|edition=version 7|date=Desember 2022|publisher=[[BirdLife International]]}}</ref> <ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | date=Januar 2023 | title=Parrots | work=IOC World Bird List Version 13.1 | url=https://www.worldbirdnames.org/bow/parrots/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=2. desember 2023 }}</ref> <ref name="Tavares2006">{{cite journal|vauthors=Tavares ES, Baker AJ, Pereira SL, Miyaki CY |year=2006|title= Phylogenetic relationships and historical biogeography of neotropical parrots (Psittaciformes: Psittacidae: Arini) inferred from mitochondrial and nuclear DNA sequences|pmid=16861209|journal= Systematic Biology |volume=55|issue=3|pages=454–470|doi=10.1080/10635150600697390|doi-access=free}}</ref> <ref name=joseph>{{cite journal |author=Leo Joseph, Alicia Toon, Erin E. Schirtzinger, Timothy F. Wright & Richard Schodde |date=februar, 2012 |title=A revised nomenclature and classification for family-group taxa of parrots (Psittaciformes) |journal=Zootaxa |volume=3205 |pages=26–40 |doi = 10.11646/zootaxa.3205.1.2 |url=http://biology-web.nmsu.edu/~twright/publications/Josephetal2012Zootaxa.pdf |format=[[Portable Document Format|PDF]] |access-date=2015-01-11 |archive-date=2013-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131211091044/http://biology-web.nmsu.edu/~twright/publications/Josephetal2012Zootaxa.pdf |url-status=yes }}</ref> <ref name=clements14>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, B.L. Sullivan, C. L. Wood, and D. Roberson (august 2014), [http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/updates-corrections-august-2014/ The eBird/Clements checklist of birds of the world: Updates & Corrections – August 2014], Cornell Lab of Ornithology, henta 11. januar 2015</ref> <ref name=Cameron>{{cite book|last=Cameron|first=Matt|year=2007|title=Cockatoos|location= Collingwood, VIC, Australia|publisher=CSIRO Publishing|url={{Google books|plainurl=yes|id=u9qSHzxWdy0C}}|isbn=978-0-643-09232-7}}</ref> <ref name=Ksepka>{{cite journal|last1=Ksepka|first1=Daniel T.|last2=Clarke|first2=Julia A.|last3=Grande|first3=Lance|year=2011|title=Stem Parrots (Aves, Halcyornithidae) from the Green River Formation and a Combined Phylogeny of Pan-Psittaciformes|journal=Journal of Paleontology|volume=85|issue=5|pages=835–852|doi=10.1666/10-108.1|bibcode=2011JPal...85..835K |s2cid=86618579|issn=1937-2337}}</ref> <ref name=suh>{{cite journal |author=Suh A, Paus M, Kiefmann M |title=Mesozoic retroposons reveal parrots as the closest living relatives of passerine birds |journal=Nature Communications |volume=2|pages=443–8 |year=2011 |pmid=21863010 |doi=10.1038/ncomms1448 |pmc=3265382 |issue=8 |bibcode=2011NatCo...2..443S |last2=Paus |last3=Kiefmann |last4=Churakov |last5=Franke |last6=Brosius |last7=Kriegs |last8=Schmitz }}</ref> <ref name="Olah2016">{{Cite journal|last1=Olah|first1=George|last2=Butchart|first2=Stuart H. M.|last3=Symes|first3=Andy|last4=Guzmán|first4=Iliana Medina|last5=Cunningham|first5=Ross|last6=Brightsmith|first6=Donald J.|last7=Heinsohn|first7=Robert|date=2016|title=Ecological and socio-economic factors affecting extinction risk in parrots|url=https://georgeolah.com/documents/olah_et_al_2016_extinction_risks_in_parrots.pdf|journal=Biodiversity and Conservation|language=en|volume=25|issue=2|pages=205–223|doi=10.1007/s10531-015-1036-z|s2cid=17282072|issn=0960-3115}}</ref> <ref name = invasion>{{cite web |url=http://invasions.bio.utk.edu/invaders/monk.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070701084156/http://invasions.bio.utk.edu/invaders/monk.html |archive-date=1 July 2007 |publisher=The Institute for Biological Invasions |title=The Monk Parakeet |date=December 2000 |author=Campbell, T. S.}}</ref> <ref name=Moorhouse>{{cite journal | doi = 10.1016/S0006-3207(02)00173-8 | first1 = Ron | last1 = Moorhouse | first2 = Terry | last2 = Greene | first3 = Peter | last3 = Dilks | first4 = Ralph | last4 = Powlesland | first5 = Les | last5 = Moran | first6 = Genevieve | last6 = Taylor | first7 = Alan | last7 = Jones | first8 = Jaap | last8 = Knegtmans | first9 = Dave | last9 = Wills | first10 = Moira | last10 = Pryde | first11 = Ian | last11 = Fraser | first12 = Andrew | last12 = August | first13 = Claude | last13 = August | year = 2002 | title = Control of introduced mammalian predators improves kaka ''Nestor meridionalis'' breeding success: reversing the decline of a threatened New Zealand parrot | journal = Biological Conservation | volume = 110 | issue = 1| pages = 33–44 }}</ref> <ref name=White>{{cite journal|first1=Thomas H. Jr.|last1= White|first2=Jaime A.|last2=Collazo|first3=Francisco J.|last3=Vilella|first4=Simón A.|last4=Guerrero|year=2005|url=https://www.fws.gov/southeast/prparrot/pdf/ON(16)405-418.pdf|journal=Ornitologia Neotropical|volume=16| pages=405–417|title=Effects of Hurricane Georges on Habitat Used by Captive-Reared Hispaniola Parrots (''Amazona ventralis'') Released in the Dominican Republic}}</ref> <ref name=usad>{{cite web| url=http://www.fs.usda.gov/wps/portal/fsinternet/!ut/p/c4/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP0os3gjAwhwtDDw9_AI8zPyhQoY6BdkOyoCAGixyPg!/?navtype=BROWSEBYSUBJECT&cid=fsbdev3_042976&navid=150130000000000&pnavid=150000000000000&ss=110819&position=Not%20Yet%20Determined.Html&ttype=detail&pname=El%20Yunque%20National%20Forest-%20Nature|title=Natural Resources – Endangered and Threatened Species|publisher=USDA| access-date=21 August 2013}}</ref> <ref name=defenders>{{cite web |title=Stopping the Illegal Mexican Parrot Trade |publisher=Defenders of Wildlife |access-date=2. desember 2023|url=https://defenders.org/publications/the_illegal_parrot_trade_in_mexico.pdf }}</ref> <ref name=eu>{{cite web|url=http://www.defenders.org/press-release/eu-permanently-bans-imports-wild-birds|title=EU Permanently Bans Import of Wild Birds|date=January 2007|access-date=5 August 2016|publisher=Defenders of Wildlife|archive-date=13 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190413203059/https://defenders.org/press-release/eu-permanently-bans-imports-wild-birds|url-status=dead}}</ref> <ref name="CITES">{{cite web |title=Appendices I, II and III valid from 22 June 2021 |url=https://cites.org/eng/app/appendices.php |publisher=CITES |access-date=3. desember 2023}}</ref> <ref name=afabirds>{{cite web|url=http://www.afabirds.org/cites_intro.shtml|title=CITES Information|publisher=American Federation of Aviculture|access-date=6 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170414222827/http://www.afabirds.org/cites_intro.shtml|archive-date=14 April 2017|url-status=dead}}</ref> <ref name=bsfw>{{cite web |url=http://www.birdsareforwatching.org/WBDecFinal.pdf |title=The European Union Wild Bird Declaration |author=A group of 226 non-governmental organisations |publisher=birdsareforwatching.org |date=19 May 2005 |access-date=14 September 2007 |archive-date=11 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411185938/http://www.birdsareforwatching.org/WBDecFinal.pdf |url-status=dead }}</ref> <ref name=bli2>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2019 |title=''Charmosyna diadema'' |volume=2019 |page=e.T22684689A156512185 |doi=10.2305/IUCN.UK.2019-3.RLTS.T22684689A156512185.en |access-date=12 November 2021}}</ref> <ref name=Cooney>{{cite thesis|url=https://digitalcollections.anu.edu.au/bitstream/1885/49290/4/02whole.pdf |page=13|first=Stuart J. N.|last=Cooney|year=2009|title=Ecological Association of the Hooded Parrot (''Psephotus dissimilis'')|publisher=Australian National University}}</ref> <ref name=barre>{{cite journal |last=Barré |first=Nicholas |author2=Theuerkauf, Jörn |author3=Verfaille, Ludovic |author4=Primot, Pierre |author5=Saoumoé, Maurice |year=2010|pages=695–701|volume=151|title = Exponential population increase in the endangered Ouvéa Parakeet (''Eunymphicus uvaeensis'') after community-based protection from nest poaching |journal=Journal of Ornithology | doi = 10.1007/s10336-010-0499-7|issue=3|s2cid=20411641 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00574835/file/PEER_stage2_10.1007%252Fs10336-010-0499-7.pdf }}</ref> <ref name=Kakapo>{{cite web|url=http://www.kakaporecovery.org.nz/index.php?option=com_content&view=section&id=9&Itemid=237|title=Then and Now|last=Kakapo Recovery Programme|year=2010|work=Kakapo Recovery Programme|access-date=1 April 2010}}</ref> }} {{fotnoteliste}} ;Notar <references group="note" /> {{merknadar}} {{Fuglar}} [[Kategori:Fuglar etter klassifisering]] [[Kategori:Papegøyefuglar| ]] 7eq7xqtb9w1y4j92zog85fvoh76irgy 0 132415 3649662 3238810 2026-04-05T14:59:27Z Johshh 122989 lenkje fix 3649662 wikitext text/x-wiki {{infoboks biografi}} '''Eugen Valdemar Schauman''' ({{levde|?|1875|?|1904|Schauman, Eugen Valdemar}}) var ein [[finland|finsk]] fridomskjempar og bror av [[Sigrid M. Schauman]]. Han tok del i agitasjonen mot [[russifisering]]spolitikken til [[tsar]]-regjeringa. Den 16. juni 1904<ref name="Helsining Sanomat">{{Kjelde www |url=http://www.hs.fi/english/article/1076153076611 |tittel=Finland shaken 100 years ago by murder of Governor-General Bobrikov |vitjingsdato=20. mai 2009|forfattar=Heikki Aittokoski|dato=15. juni 2004| utgjevar=[[Helsingin Sanomat]]|språk=Engelsk}}</ref> skaut og drap han den [[russland|russiske]] generalguvernøren [[Nikolaj Bobrikov]], før han [[sjølvmord|tok sitt eige liv]]. == Kjelder == * ''[https://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2014071005050 Aschehoug og Gyldendals store norske leksikon. Bind]. 10. Rh-So.'' Oslo: Kunnskapsforlaget. 1978-1984. ISBN 82-573-0021-7 == Fotnotar == {{fotnoteliste}} {{spire}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Finske fridomsaktivistar]] 9nm8vmwror205l5zh2tidly1l3ildaf 0 137325 3649734 3560932 2026-04-06T09:11:14Z Ranveig 39 Bytta rekkjefølgje på pie chart-data. 3649734 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua|taksonomi_WD=ja | bilete = Bjeloglavi sup Gyps fulvus.jpg | bilettekst=[[Gåsegribb]] (''Gyps fulvus'') }} '''Gribbar''' er ein del av [[haukefamilien]] ''Accipitridae'', som òg inkluderer [[ørnar|ørner]], [[våkar]], [[glentar]] og [[haukar]]. Gribbar lever av [[åtsel]] med utbreiingsområde i over store delar av [[Afrika]], [[Sentral-Asia]], [[Det indiske subkontinentet]], avgrensa område i nordlege [[Søraust-Asia]] og i [[Sør-Europa]]. Ni av dei seksten artane finst i Afrika. Termen gribbar har tradisjonelt vore nytta om to ulike grupper, '''ekte gribbar''' i [[«den gamle verda»]] og [[den nye verdas gribbar]] i [[Amerika]], sist nemnte no oftast kalla [[kondorar]]. Likskapen mellom desse to gruppene skyldast [[konvergerande evolusjon]] snarare enn eit nært slektskap. == Skildring == Gribbar er mellomstore til store [[rovfuglar]] i haukefamilien. Dei minste artane, [[åtselgribb]] (''Neophron percnopterus'') og [[palmegribb]] (''Gypohierax angolensis''), har storleik som [[musvåk]], 60-70 cm i kroppslengd og 135-175 cm i vengespenn.<ref name=kemp/> Andre gribbartar er store som [[kongeørn]]er, men den største arten, [[munkegribb]] (''Aegypius monachus''), er langt større: vengespenn på rundt 3 meter og kroppsvekt på over 11 kg.<ref name=4vultures/> Nett som kondorar er gribbar åtseletarar, og et hovudsakleg frå kadaver av større daude dyr. Palmegribb er eit unnatak, frukt gjer ut for ca. 60 % av føda for palmegribbar, i tillegg kjem animalsk føde som mest er små dyr og fisk, som åtseletarar tar dei små bytte slik som daude slangar og øgler, berre sjeldan går dei på større åtsel.<ref name=kemp/> Gribbar manglar luktesans og finn kadaver med hjelp av synet. Ei undersøking av evna til å tolke lydar frå byttedyr og rovdyr på bakken indikerer at fem av seks undersøkte gribbeartar også kan bruke høyrsla for å finne mat.<ref name=nina/> Eit spesielt kjenneteikn ved mange gribbar er eit delvis skalla hovud, nokre gonger utan [[fjør]] eller med berre litt dun. Tidlegare trudde ein at dette kom av åtferda ved eting, då fjører ville bli sølt til med rotnande kjøtt og blod. Ein nyare studie utfordrar det etablerte synet, og viser at mangel på fjører faktisk kan vere ein [[Termoregulering|termoregulatorisk]] tilpassing for å unngå overoppheting av ansiktet; nærværet eller fråværet av komplekse fjører ser ut til å ha lite å seie for etevanar, ettersom nokre gribbar er ganske som andre rovfuglar i å ta inn føde.<ref name=ward/> == Utbreiingsområdet == === [[Den palearktiske regionen|Sørlege palearktis]] === Ein art, [[munkegribb]] (''Aegypius monachus'') har hekkeområde frå Den iberiske halvøya til Mongolia og Kina. I Europa hekkar han i Spania, Portugal, søraust i Frankrike, nordaust i Hellas, Krim, Tyrkia og Kaukasus.<ref name=Amonachus/> Gjennom Sentral-Asia aust til Mongolia. Munkegribbar kan streife i Sentral-Europa så langt nord som til Danmark<ref name=Salvador/> (i Noreg i september 2019, stasjonær i Rogaland i mars 2020)<ref name=aobs/> og Estland. Ungfuglar overvintrar i Nord-Afrika og delar av Vest-Afrika. === Sørlege palearktis, [[den afrotropiske regionen|den afrotropiske]] og [[den orientalske regionen]] === [[Gåsegribb]] (''Gyps fulvus'') hekkar frå Portugal i vest til Kirgisistan i Sentral-Asia i aust, finst elles over Sahel i Afrika, over Den arabiske halvøya aust til Nord-India.<ref name=fulvus/> [[Lammegribb]] (''Gypaetus barbatus'') har ei vid, men særs fragmentert utbreiing over fjellområde i Eurasia og Aust-Afrika, i Europa i Pyreneane og Alpane.<ref name=barbatus/> [[Åtselgribb]] (''Neophron percnopterus'') hekkar fragmentert i Sør-Europa frå Iberia austover gjennom Sør-Ukraina, Tyrkia og Kaukasus til Sentral-Asia og nordvestlege India, og i sør gjennom Nord-Afrika og Levanten. Han er ein standfugl i og har overvintring i Sahel og frå Arabia til Nord-Tanzania, sørvestlege Angola og nordlege Namibia. Finst også på øyar: Balearane, Sicilia, Kapp Verde og Socotra.<ref name=percnopterus/> === Den afrotropiske regionen === Dei fem artane [[hettegribb]] (''Necrosyrtes monachus)'', [[kvitryggribb]] (''Gyps africanus)'', [[skjelgribb]] (''Gyps rueppelli)'', [[kvithovudgribb]] (''Trigonoceps occipitalis'') og [[øyregribb]] (''Torgos tracheliotos'') lever alle spreidd i eit breitt belte over mykje av Afrika sør for Sahara, frå Mauritania i nordvest.<ref name=monachus/><ref name=africanus/><ref name=rueppelli/><ref name=occipitalis/><ref name=tracheliotos/> [[Kappgribb]] (''Gyps coprotheres'') er isolert i sør, lever i austlege delar av Botswana og Sør-Afrika, somme overvintrar i Zimbabwe.<ref name=coprotheres/> [[Palmegribb]] (''Gypohierax angolensis'') er ein afrikansk art som ikkje er typisk åtseletar, lever i vestlege delar av Afrika sør for Sahara, og sør til Angola og Zambia.<ref name=angolensis/> === Den orientalske regionen === [[Bengalgribb]] (''Gyps bengalensis'') har hatt ei utbreiing frå Aust-Pakistan over India til Myanmar og fragmentert i nordlegaste Søraust-Asia.<ref name=bengalensis/> [[Indiagribb]] (''Gyps indicus'') finst i vestlege delen av India frå lengst sør nord til Ganges og litt inn i søraustlegaste Pakistan.<ref name=indicus/> [[Himalayagribb]] (''Gyps himalayensis'') lever i høgtliggande fjellstrøk i Himalaya gjennom åtte land. Arten finst også i litt inn i Myanmar og har vorte registrert som ein streiffugl i Kambodsja og Sør-India.<ref name=himalayensis/> [[Teraigribb]] (''Gyps tenuirostris'') og [[raudhovudgribb]] (''Sarcogyps calvus'') har hatt ei dels overlappande utbreiing i dei lågare nivå av Himalaya frå nordvestlegaste India gjennom Nepal til nordaustre Myanmar, dessutan i Kambodsja og litt inn i Sør-Laos. Raudhovudgribb også over store delar av det indisk subkontinent, men no utdøydd eller svært sjeldan i store delar av det historiske utbreiingsområdet.<ref name=tenuirostris/><ref name=calvus/> <gallery widths=190px heights=160px> Eurasian Griffon Vulture.jpg|[[Gåsegribb]] (''Gyps fulvus'') Griffon Vulture by Keven Law.jpg|Gåsegribb (''Gyps fulvus'') Egyptian Vulture.JPG|[[Åtselgribb]] (''Neophron percnopterus'') Gyps bengalensis PLoS.png|[[Bengalgribb]] (''Gyps bengalensis'') Lappet-faced Vulture (Torgos tracheliotos), Kgalagadi, South Africa (6526355327).jpg|[[Øyregribb]] (''Torgos tracheliotos'') Rüeppell's griffon vulture (Gyps rueppellii erlangeri) in flight.jpg|[[Skjelgribb]] (''Gyps rueppelli'') Trigonoceps_occipitalis_-Kruger_National_Park,_South_Africa_-flying-8.jpg|[[Kvithovudgribb]] (''Trigonoceps occipitalis'') Bartgeier Gypaetus barbatus front Richard Bartz.jpg|[[Lammegribb]] (''Gypaetus barbatus'') </gallery> == Status, trugsmål og vernearbeid == {{Image frame |width = 220 |align=right |pos=bottom |content=<div style="background-color: #F9F9F9; color:black; font-size: 100%; text-align: left;"> {{pie chart | caption = Raudlista for gribbar per '''2022''', fordeling over kategoriar | label5 = LC - livskraftig 2 | color5 = #006666 | value5 = 12 | label4 = NT - nær truga 3 | color4 = #99cc99 | value4 = 19 | label3 = VU - sårbar 1 | color3 = #cc9900 | value3 = 6 | label2 = EN - sterkt truga 2 | color2 = #cc6633 | value2 = 13 | label1 = CR - kritisk truga 8 | color1 = #cc3333 | value1 = 50 }} </div> |caption=IUCN raudlistekategori er etter ''HBW and BirdLife Taxonomic Checklist, versjon 7 desember 2022''.<ref name=hbw/> }} Gribbar utfører oppryddingstenester i naturen som er avgjerande for økosystemhelsa og som dessutan har synt seg å vere vektig for velvære åt menneske.<ref name=jære/> Oppfølging av storleiken på populasjonar av dei einskilde artane syner at gruppa har uvanleg stor tilbakegang.<ref name=Ogada/> Åtte av seksten gribbeartar er klassifiserte som kritisk truga av [[Verdas naturvernunion]], IUCN. Gribbartane vert konfrontert av ei mengd trugsmål i habitata sine som har skapt trugande tilbakegang for fleire artar. [[Diklofenak]]forgifting, tap av habitat, ulovleg handel, forfølging og kollisjonar med straumleidningar utgjer hovudutfordringane som set desse artane i fare. <!--Følgjande er nemnt spesielt som dei vanlegaste trugsmåla for gribbar i Europa: forgifta åte; kollisjon med kraftleidningar; elektrisk støyt på straumstolpar; kollisjonar med vindturbinar; og generelt redusert tilgjenge på føde.--> Bevaringsinitiativ har vorte sette i verk globalt, og omfattar forbod mot veterinærmedisinen diklofenak, avlsprogram i fangenskap, offentleg kampanjar for å gjere folk medvetne, og felles innsats for å verne kritiske habitat.<ref name=Santangeli/> Av dei seks artane med naturleg utbreiing i den orientalske regionen, er heile fire kategoriserte som kritisk truga (CR) og ein er sterkt truga (EN). [[Bengalgribb]]en (''Gyps bengalensis'') symboliserer krisa for gribbane i verda, han vippar på randa av utrydding etter ei nedgang på 99 % frå 1990-åra til 4000–6000 modne individ i dag.<ref name=bengalensis/> Situasjonen i Afrika er ikkje stort betre, den afrikanske arten [[kvitryggribb]] (''Gyps africanus'') står overfor ein overhengande fare, og går gjennom ein årleg nedgang på gjennomsnittleg 4 % frå om lag 270&nbsp;000 i 2014.<ref name=africanus/> [[Kvithovudgribb]] (''Trigonoceps occipitalis'') er i ein liknande situasjon med estimert populasjon på 5500 individ i 2015, har hatt ein nedgang på 96 % over tre generasjonar. Han lever i dag hovudsakleg innanfor verneområde, bestanden minkar på grunn av reduserte mellomstore pattedyrpopulasjonar og habitatendringar. Hastehandlingar inkluderer handheving av lovar mot forgifting og bevisstgjering for å redusere trugsmåla.<ref name=occipitalis/> Ein art, [[gåsegribb]] (''Gyps fulvus''), bryt dette mønstret. Han er kategorisert som livskraftig. Estimata for den globale populasjonen av gåsegribb varierer frå 80 000 til 900 000 modne individ. Europeiske bestandar aukar på grunn av bevaringsarbeid, inkludert gjeninnføringar. Det er likevel registrert nedgang i Nord-Afrika, Tyrkia og Nord-Israel på grunn av forfølging og forgifting. Totalt sett blir arten trudd å vere stabil eller aukande, først og fremst på grunn av bevaringsinitiativ i Europa.<ref name=fulvus/> == Artsliste == Gribbar ei ikkje ei taksonomisk gruppe, men gjer ut for delar av to underfamiliar i haukefamilien. Utdrag av artslista for haukefamilien i rekkjefølgje etter [[IOC World Bird List]] V14.1, 2024, <ref name=ioc/> med norske artsnamn etter ''Norske navn på verdens fugler'':<ref name=NNKF/> : {{Treliste}} *Haukefamilien **Underfamilie Accipitrinae *** (slekter av ørner, haukar, våkar og glentar) *** Slekt ''[[Necrosyrtes]]'' **** [[Hettegribb]], ''Necrosyrtes monachus'', Hooded Vulture, <small>(Temminck, 1823), (CR)</small> *** Slekt ''[[Gyps]]'' **** [[Kvitryggribb]], ''Gyps africanus'', White-backed Vulture, <small>Salvadori, 1865, (CR)</small> **** [[Bengalgribb]], ''Gyps bengalensis'', White-rumped Vulture, <small>(Gmelin, JF, 1788), (CR)</small> **** [[Indiagribb]], ''Gyps indicus'', Indian Vulture, <small>(Scopoli, 1786), (CR)</small> **** [[Teraigribb]], ''Gyps tenuirostris'', Slender-billed Vulture, <small>Gray, GR, 1844, (CR)</small> **** [[Skjelgribb]], ''Gyps rueppelli'', Rüppell's Vulture, <small>(Brehm, AE, 1852), (CR)</small> **** [[Himalayagribb]], ''Gyps himalayensis'', Himalayan Vulture, <small>Hume, 1869, (NT)</small> **** [[Gåsegribb]], ''Gyps fulvus'', Griffon Vulture, <small>(Hablizl, 1783), (LC)</small> **** [[Kappgribb]], ''Gyps coprotheres'', Cape Vulture, <small>(Forster, JR, 1798), (VU)</small> *** Slekt ''[[Sarcogyps]]'' **** [[Raudhovudgribb]], ''Sarcogyps calvus'', Red-headed Vulture, <small>(Scopoli, 1786), (CR)</small> *** Slekt ''[[Trigonoceps]]'' **** [[Kvithovudgribb]], ''Trigonoceps occipitalis'', White-headed Vulture, <small>(Burchell, 1824), (CR)</small> *** Slekt ''[[Aegypius]]'' **** [[Munkegribb]], ''Aegypius monachus'', Cinereous Vulture, <small>(Linnaeus, 1766), (NT)</small> *** Slekt ''[[Torgos]]'' **** [[Øyregribb]], ''Torgos tracheliotos'', Lappet-faced Vulture, <small>(Forster, JR, 1796), (EN)</small> **Underfamilie Elaninae **Underfamilie Gampsonychinae **Underfamilie Gypaetinae *** Slekt ''[[Polyboroides]]'', to haukeartar *** Slekt ''[[Gypohierax]]'' **** [[Palmegribb]], ''Gypohierax angolensis'', Palm-nut Vulture, <small>(Gmelin, JF, 1788), (LC)</small> *** Slekt ''[[Gypaetus]]'' **** [[Lammegribb]], ''Gypaetus barbatus'', Bearded Vulture, <small>(Linnaeus, 1758), (NT)</small> *** Slekt ''[[Neophron]]'' **** [[Åtselgribb]], ''Neophron percnopterus'', Egyptian Vulture, <small>(Linnaeus, 1758), (EN)</small> *** (slekter av haukar, våkar, glentar og bazaer) == Kjelder == {{refopning}} *''Første versjon av denne artikkelen var baset på «[[:en:Old World vulture|Old World vulture]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 28. august 2009'' {{refslutt}} {{reflist|2|refs= <ref name=kemp>Kemp, A. C. og G. M. Kirwan (2020). ''Palm-nut Vulture (Gypohierax angolensis)'', version 1.0. I Birds of the World (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, og E. de Juana, red.) Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.panvul1.01</ref> <ref name=ward>{{Cite journal |title=Why do vultures have bald heads? The role of postural adjustment and bare skin areas in thermoregulation |author=Ward, Jennifer and McCafferty, Dominic J and Houston, David C and Ruxton, Graeme D |journal=Journal of Thermal Biology |volume=33 |number=3 |pages=168--173 |year=2008 |publisher=Elsevier |doi=10.1016/j.jtherbio.2008.01.002 |url=}}</ref> <ref name=jære>{{Cite web |title=Det kan få uante konsekvenser for oss mennesker om gribbene forsvinner |journal=forskning.no |author=Lisbet Jære |date=22. august 2023 |url=https://www.forskning.no/dyreverden-fugler-partner/det-kan-fa-uante-konsekvenser-for-oss-mennesker-om-gribbene-forsvinner/2238569 }}</ref> <ref name=Ogada>{{cite journal |title=Dropping dead: causes and consequences of vulture population declines worldwide |author=Ogada, Darcy L and Keesing, Felicia and Virani, Munir Z |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=1249 |number=1 |pages=57--71 |year=2012 |publisher=Wiley Online Library |url=https://assets.peregrinefund.org/docs/pdf/research-library/2011/2011-Ogada-vultures.pdf |doi=10.1002/etc.5358 }}</ref> <ref name=4vultures>{{Cite web |title=The cinereous vulture - Key facts and figures |url=https://4vultures.org/life-aegypius-return/the-cinereous-vulture/key-facts-and-figures/ |publisher=LIFE Aegypius Return }}</ref> <ref name=nina>{{Cite web |title=Gribben lytter etter mat |author=Jørn J. Fremstad |date=20. mai 2020 |publisher=Norsk institutt for naturforskning, NINA |url=https://www.nina.no/Om-NINA/Aktuelt/Nyheter/article/gribben-lytter-etter-mat }}</ref> <ref name=Santangeli>{{Cite journal| title=Priority areas for conservation of Old World vultures | author=Santangeli, Andrea and Girardello, Marco and Buechley, Evan and Botha, Andre and Minin, Enrico Di and Moilanen, Atte | journal=Conservation Biology |volume=33 |number=5 |pages=1056--1065 |year=2019 |publisher=Wiley Online Library | doi=10.1111/cobi.13282}}</ref> <ref name=Salvador>Salvador, A. (2023). Cinereous Vulture (Aegypius monachus), version 2.0. I Birds of the World (G. M. Kirwan, red.) Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.cinvul1.02</ref> <ref name=monachus>BirdLife International (2024) Faktaark ''Necrosyrtes monachus'' henta frå https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/hooded-vulture-necrosyrtes-monachus/text den 2. juni 2024</ref> <ref name=africanus>BirdLife International (2024) Faktaark ''Gyps africanus'' henta frå https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/white-backed-vulture-gyps-africanus/text den 2. juni 2024</ref> <ref name=bengalensis>BirdLife International (2024) Faktaark ''Gyps bengalensis'' henta frå https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/white-rumped-vulture-gyps-bengalensis/text den 2. juni 2024</ref> <ref name=rueppelli>BirdLife International (2024) Faktaark ''Gyps rueppelli'' henta frå https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/ruppells-vulture-gyps-rueppelli/text den 2. juni 2024</ref> <ref name=himalayensis>BirdLife International (2024) Faktaark ''Gyps himalayensis'' henta frå https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/himalayan-griffon-gyps-himalayensis/text den 2. juni 2024</ref> <ref name=fulvus>BirdLife International (2024) Faktaark ''Gyps fulvus'' henta frå https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/griffon-vulture-gyps-fulvus/text den 2. juni 2024</ref> <ref name=coprotheres>BirdLife International (2024) Faktaark ''Gyps coprotheres'' henta frå https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/cape-vulture-gyps-coprotheres/text den 2. juni 2024</ref> <ref name=tenuirostris>BirdLife International (2024) Faktaark ''Gyps tenuirostris'' henta frå https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/slender-billed-vulture-gyps-tenuirostris/text den 2. juni 2024</ref> <ref name=indicus>BirdLife International (2024) Faktaark ''Gyps indicus'' henta frå https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/indian-vulture-gyps-indicus/text den 2. juni 2024</ref> <ref name=calvus>BirdLife International (2024) Faktaark ''Sarcogyps calvus'' henta frå https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/red-headed-vulture-sarcogyps-calvus/text den 2. juni 2024</ref> <ref name=occipitalis>BirdLife International (2024) Faktaark ''Trigonoceps occipitalis'' henta frå https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/white-headed-vulture-trigonoceps-occipitalis/text den 2. juni 2024</ref> <ref name=Amonachus>BirdLife International (2024) Faktaark ''Aegypius monachus'' henta frå https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/cinereous-vulture-aegypius-monachus/text den 2. juni 2024</ref> <ref name=tracheliotos>BirdLife International (2024) Faktaark ''Torgos tracheliotos'' henta frå https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/lappet-faced-vulture-torgos-tracheliotos/text den 2. juni 2024</ref> <ref name=angolensis>BirdLife International (2024) Faktaark ''Gypohierax angolensis'' henta frå https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/palm-nut-vulture-gypohierax-angolensis/text den 2. juni 2024</ref> <ref name=barbatus>BirdLife International (2024) Faktaark ''Gypaetus barbatus'' henta frå https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/bearded-vulture-gypaetus-barbatus/text den 2. juni 2024</ref> <ref name=percnopterus>BirdLife International (2024) Faktaark ''Neophron percnopterus'' henta frå https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/egyptian-vulture-neophron-percnopterus/text den 2. juni 2024</ref> <ref name=aobs>[https://www.artsobservasjoner.no/ Oppslag i Artsobservasjoner] Henta 2. juni 2024</ref> <ref name=NNKF>{{Cite web|author=Norsk navnekomité for fugl (NNKF) |url=https://www.birdlife.no/fuglekunnskap/navn/|access-date=21. mai 2024|title=Norske navn på verdens fugler |publisher=[[Birdlife Norge]]}}</ref> <ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | date=January 2024 | title=Raptors | work=IOC World Bird List Version 14.1 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/raptors/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=21. mai 2024 }}</ref> <ref name=hbw>{{Cite web|website=BirdLife Data Zone|url=http://datazone.birdlife.org/species/taxonomy|access-date=21. mai 2024|title=HBW and BirdLife Taxonomic Checklist|edition=version 7|date=Desember 2022|publisher=[[BirdLife International]]}}</ref>}} ==Bakgrunnsstoff == {{refopning}} *{{Cite journal |title=State of the world's raptors: Distributions, threats, and conservation recommendations |author=McClure, Christopher JW et al |journal=Biological Conservation |volume=227 |pages=390--402 |year=2018 |publisher=Elsevier |doi=10.1016/j.biocon.2018.08.012}} *{{Cite web |title=Global efforts to halt the rapid decline of vultures |date=2. september 2022 |url=https://www.birdlife.org/news/2022/09/03/global-efforts-to-halt-the-rapid-decline-of-vultures/ |archive-date=3. september 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119202748/https://www.birdlife.org/news/2022/09/03/global-efforts-to-halt-the-rapid-decline-of-vultures/ |publisher=[[Birdlife International]]}} *{{Cite web |title=Vultures: nature’s critical clean-up crew |url=https://rewildingeurope.com/blog/vultures-natures-critical-clean-up-crew/ |publisher=Rewilding Europe |date=5. september 2020 }} *{{cite web |title=Why do vultures have bald heads? |publisher=BirdUniversity of Glasgow, University news |url=https://www.gla.ac.uk/news/archiveofnews/2008/march/headline_69551_en.html |date=4. mars 2008}} {{refslutt}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Haukefamilien]] [[Kategori:Fuglar i den orientalske regionen]] [[Kategori:Fuglar i den palearktiske regionen]] [[Kategori:Fuglar i den afrotropiske regionen‎ ]] [[Kategori:Gribbar| ]] c2urbtx0wbz1cobejv38oa87ijxzwp5 0 146510 3649700 3581604 2026-04-06T07:06:05Z Ranveig 39 Geoboks 3649700 wikitext text/x-wiki {{geoboks|fjord|land=Skottland|kart=Firthofclydemap.png|karttekst=Kart over Firth of Clyde og området rundt.}} '''Firth of Clyde''' er er ein [[firth]] eller [[fjord]] innanfor [[Kintyre]]halvøya i [[Argyll]] og [[Ayrshire]] i [[Skottland]]. [[Kilbrannan Sound]] er ein stor arm av Firth of Clyde, som skil [[Kintyrehalvøya]] frå [[Isle of Arran]]. Ved munningen av fjorden er han 42&nbsp;km brei. Den indre delen av fjorden deler seg i [[Loch Long]] og [[Gare Loch]]. Fjordaramane går nordover frå den store ankringsplassen utanfor [[Greenock]] kalla [[Tail of the Bank]], som viser til ein [[sandbanke]], som skil fjorden frå [[estuar]]et til [[River Clyde]]. Clyde er framleis nesten 3&nbsp;km brei ved sandbanken og den øvre tidvassgrensa er ved [[overløpskant]]en ved [[Glasgow Green]]. Den kulturelle og geografiske overgangen mellom fjorden og River Clyde er vag og folk omtalar ofte [[Dumbarton]] som ein stad ved Firth of Clyde, medan folk i [[Port Glasgow]] og [[Greenock]] ofte kallar fjorden nord for seg «elva». På [[skotsk-gælisk]] vert den indre delen av fjorden kalla «Linne Chluaidh», medan området rundt sørlege Arran, Kintyre og Ayrshire/[[Galloway]] heiter «An Linne Ghlas». == Geografi == [[Fil:Seamill, Firth of Clyde.jpg|venstre|mini|[[West Kilbride|Seamill]]-stranda sett sørover mot den ytre delen av fjorden og [[Isle of Arran|Arran]] og [[Ailsa Craig]].]] Fjorden ligg rundt mange [[øy]]ar og [[halvøy]]ar og tolv ferjeruter går mellom desse og fastlandet og mellom øyane. ==== Byar og landsbyar rundt fjorden ==== Det ligg fleire store byar og mange landsbyar langs fjorden (her er ikkje dei langs [[River Clyde]] eller sidefjordar tekne med). [[Fil:Holy Loch 06.jpg|mini|[[Holy Loch]] sett frå indre Firth of Clyde ved [[Gourock]], med [[Hunter's Quay]] til venstre og [[Strone]] til høgre. Ferja MV «Saturn» kjem frå [[Dunoon]].]] * [[Ardrossan]], [[Ayr]] * [[Barassie i South Ayrshire|Barassie]], [[Brodick]] * [[Campbeltown]], [[Cardross i Argyll and Bute|Cardross]], [[Carradale]] * [[Dumbarton]], [[Dunoon]] * [[Fairlie i North Ayrshire|Fairlie]] * [[Gourock]], [[Greenock]], [[Girvan]] * [[Helensburgh]], [[Hunter's Quay]] * [[Innellan]], [[Inverkip]], [[Irvine i North Ayrshire|Irvine]] * [[Kilcreggan]], [[Kilmun]], [[Kirn i Argyll|Kirn]] * [[Lamlash]], [[Largs]], [[Lochranza]] * [[Millport på Isle of Cumbrae|Millport]] * [[Port Bannatyne]], [[Portencross]], [[Port Glasgow]], [[Prestwick]] * [[Rothesay i Argyll and Bute|Rothesay]] * [[Saltcoats]], [[Seamill]], [[Skelmorlie]], [[Strone]] * [[Toward]], [[Troon]] * [[Wemyss Bay]], [[West Kilbride]] ==== Øyar i Firth of Clyde ==== Det er mange øyar i fjorden. Dei største av dei er busette og har faste ferjesamband til fastlandet. Desse er: [[Fil:PS Waverley off Brodick castle 1989.jpg|mini|«Waverley» utanfor Arran.]] * [[Isle of Arran|Arran]] * [[Isle of Bute|Bute]] * [[Great Cumbrae|Cumbrae]] ==== Sidefjordar ==== * [[Gare Loch]] * [[Loch Long]] og [[Loch Goil]] * [[Holy Loch]] * [[Loch Striven]] * [[Loch Riddon]] utanfor [[Kyles of Bute]] * [[Loch Fyne]], [[Loch Gilp]] og Loch Shira * [[Lochranza|Loch Ranza]] * [[Campbeltown Loch]]. == Historie == [[Fil:Newark Castle and Clyde.jpg|mini|250px|[[Ferguson Shipbuilders]], det siste skipsverftet i ytre [[River Clyde|Clyde]], nær [[Newark Castle i Port Glasgow]], heilt inne i fjorden.]] Clyde har vore ei viktig rute til sjøen frå tidlegaste tider og [[slaget ved Largs]] markerte eit viktig vendebukt for ambisjonane til [[viking]]ane vest i Skottland. Midt på 1800-talet vart seglsport populært på Clyde. Før dette vart seglbåtane berre nytta til praktiske føremål. Området vart kjend verda for bidraga til seglsporten og bygging av seglbåtar. Fleire kjende båtbyggarar heldt til her, som [[William Fife]] III, [[Alfred Mylne]], G. L. Watson og David Boyd. I [[viktoriatida]] kom [[turisme]]en til området og innbyggjarane i [[Glasgow]] reiste ned på dampskip til pittoreske kystbyar og landsbyar langs fjorden. Dei rikare innbyggjarane bygde seg feriehus langs kysten. Mange byar som [[Largs]], [[Dunoon]] og [[Rothesay i Argyll and Bute|Rothesay]] blømde i denne perioden og vart feriestader med hotell og attraksjonar. I dag går veteranskipet [[PS «Waverley»]] framleis til mange av desse kystbyane. I 1942 vart den første undersjøiske oljerøyrleidninga i verda lagt over Firth of Clyde i [[Operation Pluto]]. Skipsverfta i [[Greenock]] og [[Port Glasgow]], særleg [[Scott Lithgow]], spelte ei viktig rolle innan skipsbygging og [[PS «Comet»|«Comet»]] vart det første suksessrike [[dampskip]]et i [[Europa]] og særs mange skip vart bygd her til langt inn på 1900-talet. I dag er berre [[Ferguson Shipbuilders]] ved [[Newark Castle i Port Glasgow]] det einaste skipsverftet som er att. == Sjøliv == [[Fil:Upper firth of clyde.jpg|mini|Den indre delen av fjorden sett frå [[Cowal]]halvøya nær Dunoon. Ein ser nordaustover til kysten av [[Inverclyde]] ved [[Cloch]] sør for [[Gourock]] og [[Greenock]] og bakom det [[Tail of the Bank]]. Veteranskipet [[PS «Waverley»|«Waverley»]] seglar sørover..]] Det er mykje [[kobbe]] og [[gråsel]] i fjorden. Det er òg ein del [[nise]]r og stundom [[delfin]]ar. Kval er sjeldnare å sjå, men stundom vitjar [[grindkval]] og [[vågekval]] fjorden. Fjorden er ein av stadane i Skottland mest størst sjanse for å sjå [[brugde]]r. Det vert drive noko fiske i fjorden etter [[reke]]r, [[hummar]] og [[sild]]. == Kjelder == {{refopning}} * ''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Firth of Clyde|Firth of Clyde]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 12. januar 2010.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == {{commonskat}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Fjordar i Skottland]] pu4qs130dkpx26w310x2crd0vri3c1s 0 162593 3649701 3649387 2026-04-06T07:09:25Z Roarjo 183 /* Systematikk */ tar bort artslista for ''[[Pycnonotus]]'' som har sin eigen artikkel 3649701 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua|taksonomi_WD=ja | bilete = Brown-eared Bulbul 1.jpg | bilettekst = [[Brunøyrebylbyl]]<br />''Ixos amaurotis'' }} '''Bylbylar''', '''Pycnonotidae''', er ein [[biologisk familie]] av små til mellomstore [[fuglar]] innanfor inndelinga [[songfuglar]] av [[sporvefuglar]]. Familien er fordelt over det meste av [[Afrika]] og inn i [[Midtausten]], gjennom tropisk [[Asia]] til [[Indonesia]], og så langt nord som [[Japan]]. Nokre få isolerte [[art]]ar lever på dei tropiske øyane i [[Indiahavet]]. Det finst om lag 140 artar i 23 slekter. Medan nokre artar finst i dei fleste habitat, er afrikanske artar hovudsakleg funne i regnskogen. Derimot er regnskogsartar sjeldne i Asia, i staden føretrekkjer dei meir opne område der. Den einaste bylbylen som førekjem i [[Europa]]<!--, [[arabarbylbyl]], --> ber ein gul flekk<!--undergump?, sjå http://www.oiseaux.net/birds/white-spectacled.bulbul.html -->, men er elles brunleg. Han vart oppdaga i [[Kykladane]]. == Skildring == [[Fil:PikiWiki Israel 4278 Pycnonotus xanthopygos.jpg|mini|venstre|[[Kvitbrillebylbyl]], ''Pycnonotus xanthopygos'' ]] Bylbylar er slanke sporvefuglar med kort hals. Stjerten er lang og vengene korte og avrunda. Hos mest alle artar er nebbet langstrakt og litt nedbøygd i enden. Dei varierer i lengd frå 13 [[cm]] for [[knøttbylbyl]] til 29&nbsp;cm for [[stråbylbyl]]. Generelt er kjønna like, sjølv om hofuglar har ein tendens til å vere litt mindre ein hannfuglar. Hos nokre få artar er skilnadene så store at dei feilaktig har vore skildra som funksjonelt ulike artar. Den mjuke fjørdrakta hos nokre artar er fargerik med område i gult, raudt eller oransje i kinn, hals eller panne, men dei fleste er lite iaugefallande, med einsarta olivenbrun til svart fjørdrakt. Artar med kjedeleg farga auga har ofte augeringar i kraftig kontrastfarge. Nokre artar har mykje tydelege fjørtoppar. Bylbylar er særs vokale, songen for dei fleste artane blir skildra som nasal eller grusleg. Ein forfattar har skildra songen frå [[brunøyrebylbyl]] som «dei mest skjemmande lydar laga av nokon fugl»<ref name = "HBW">{{harvard|Fishpool|Tobias|2005}}</ref>. Bylbylar et frå eit breitt spekter av ulike matkjelder, frå frukt til [[frø]], [[nektar]], små [[insekt]] og andre [[leddyr]], og sjølv små [[virveldyr]]. Dei fleste artane er fruktetarar og supplere kosten med nokre insekt, medan det er ein betydeleg minoritet av spesialistar, særleg i Afrika. Ope land artar er spesielt generalistar. Bylbylar i slekta ''Criniger'' så vel som børstebylbylar i slekta ''Bleda'' utfører matauke i [[fleirartsflokkar]]. Bylbylar er generelt [[Monogami|monogame]]. Eit uvanleg unntak er [[mustasjebylbyl]] som det minste i delar av utbreiingsområde synast å vere polygame og engasjerer seg i eit paringsleiksystem. Nokre artar har òg ordningar med «fosterforeldre», der dei som ikkje hekkar, vanlegvis unge fuglar frå tidlegare kull, bidrar til å syte for oppveksande ungar frå eit dominerande hekkande par. Hoa legg og rugar opptil fem lillarosa [[Fugleegg|egg]], [[reir]]et blir bygd i eit tre. Ruginga varar vanlegvis mellom 11 og 14 dagar, og ungane er flygedyktige etter 12-16 dagar. == Tilhøvet til menneske == [[Raudøyrebylbyl]] og [[raudgumpbylbyl]] blir fanga i store mengder for sal som burfuglar. Dei har òg vorte mykje introduserte til tropiske og subtropiske område, til dømes sørlege [[Florida]], [[Fiji]], [[Australia]] og [[Hawaii]]. Nokre artar reknast som skadedyr for avlingar, særleg i frukthagar. Generelt er bylbylar er resistente mot menneskeleg påverknad på miljøet og er tolerant overfor forstyrra [[habitat]]. Rundt 13 artar er vurdert som trua av menneskeleg aktivitet, dette er hovudsakleg spesialiserte skogsartar som taper habitat. == Etymologi og kultur == Ordet 'bylbyl' kjem gjennom tysk frå klassisk [[arabisk]] og [[persisk]] بلبل ''bulbul''.<ref>«bulbul», ''Oxford English Dictionary'', 1989</ref> Det er eit [[lydhermande ord]] som viser til [[fuglsong|songen]] til fuglen.<ref>{{harvard|Goodell|1979}}, [http://www.thewonderofbirds.com/bulbul/ Bulbul] ved www.thewonderofbirds.com</ref> Bylbylen er ein viktig fugl i arabisk og [[persisk dikting]], og eit mykje brukt symbol innan [[sufismen]]. <ref>{{Harvard|Kadhim|2004|p=107}}</ref> I omsetjingar til europeiske språk blir han gjerne erstatta med [[nattergal]].<ref>{{Harvard|Provençal|1993|p=243-4}}</ref> I fleire asiatiske tradisjonar bruker ein til dømes «bulbul» som [[metafor]] om ein dyktig [[songar]], slik ein i Vesten gjerne har brukt «nattergal». == Systematikk == Bylbylar i rekkjefølgje etter [[AviList]] v2025:<ref name=avilist25/> med norske namn etter ''Norske navn på verdens fugler'':<ref name=NNKF/> <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2;"> '''Slekt ''Andropadus''''' * [[Krattbylbyl]], ''Andropadus importunus'', Sombre Greenbul, <small>(Vieillot, LJP, 1818), (LC)</small> '''Slekt ''Calyptocichla''''' * [[Gyllenbukbylbyl]], ''Calyptocichla serinus'', Golden Greenbul, <small>(Verreaux, JP; Verreaux, JBÉ, 1855), (LC)</small> '''Slekt ''Stelgidillas''''' * [[Smalnebbylbyl]], ''Stelgidillas gracilirostris'', Slender-billed Greenbul, <small>(Strickland, HE, 1844), (LC)</small> '''Slekt ''Neolestes''''' * [[Varslarbylbyl]], ''Neolestes torquatus'', Black-collared Bulbul, <small>Cabanis, JL, 1875, (LC)</small> '''Slekt ''[[Bleda]]''''' * [[Maskarabørstebylbyl]], ''Bleda syndactylus'', Red-tailed Bristlebill, <small>(Swainson, WJ, 1837), (LC)</small> * [[Grønstjertbørstebylbyl]], ''Bleda eximius'', Green-tailed Bristlebill, <small>(Hartlaub, KJG, 1855), (NT)</small> * [[Tyglebørstebylbyl]], ''Bleda notatus'', Yellow-lored Bristlebill, <small>(Cassin, J, 1856), (LC)</small> * [[Gulaugebørstebylbyl]], ''Bleda ugandae'', Yellow-eyed Bristlebill, <small>Van Someren, VGL, 1915, (LC)</small> * [[Gråhovudbørstebylbyl]], ''Bleda canicapillus'', Grey-headed Bristlebill, <small>(Hartlaub, KJG, 1854), (LC)</small> '''Slekt ''[[Arizelocichla]]''''' * [[Kamerunbylbyl]], ''Arizelocichla montana'', Cameroon Mountain Greenbul, <small>(Reichenow, A, 1892), (LC)</small> * [[Skuggebylbyl]], ''Arizelocichla masukuensis'', Shelley's Greenbul, <small>(Shelley, GE, 1897), (LC)</small> * [[Vestfjellbylbyl]], ''Arizelocichla tephrolaema'', Western Mountain Greenbul, <small>(Gray, GR, 1862), (LC)</small> * [[Svovelbrystbylbyl]], ''Arizelocichla kikuyuensis'', Kikuyu Mountain Greenbul, <small>(Sharpe, RB, 1891), (NE)</small> * [[Austfjellbylbyl]], ''Arizelocichla nigriceps'', Black-headed Mountain Greenbul, <small>(Shelley, GE, 1889), (NE)</small> * [[Ulugurubylbyl]], ''Arizelocichla neumanni'', Uluguru Mountain Greenbul, <small>Hartert, EJO, 1922, (LC)</small> * [[Svartbrynbylbyl]], ''Arizelocichla fusciceps'', Black-browed Mountain Greenbul, <small>(Shelley, GE, 1893), (LC)</small> * [[Stripeøyrebylbyl]], ''Arizelocichla striifacies'', Olive-headed Greenbul, <small>(Reichenow, A; Neumann, OR, 1895), (LC)</small> * [[Stripekinnbylbyl]], ''Arizelocichla milanjensis'', Stripe-cheeked Greenbul, <small>(Shelley, GE, 1894), (NT)</small> * [[Sitronstrupebylbyl]], ''Arizelocichla chlorigula'', Yellow-throated Mountain Greenbul, <small>(Reichenow, A, 1899), (LC)</small> '''Slekt ''Ixonotus''''' * [[Flekkbylbyl]], ''Ixonotus guttatus'', Spotted Greenbul, <small>Verreaux, JP; Verreaux, JBÉ, 1851, (LC)</small> '''Slekt ''Thescelocichla''''' * [[Palmebylbyl]], ''Thescelocichla leucopleura'', Swamp Palm Bulbul, <small>(Cassin, J, 1855), (LC)</small> '''Slekt ''[[Atimastillas]]''''' * [[Gulstrupelauvbylbyl]], ''Atimastillas flavicollis'', Yellow-gorgeted Greenbul, <small>(Swainson, WJ, 1837), (LC)</small> * [[Bleikstrupelauvbylbyl]], ''Atimastillas flavigula'', Pale-throated Greenbul, <small>(Cabanis, JL, 1880), (LC)</small> '''Slekt ''[[Baeopogon]]''''' * [[Bleikstjertbylbyl]], ''Baeopogon clamans'', Sjöstedt's Greenbul, <small>(Sjöstedt, BY, 1893), (LC)</small> * [[Honninglosbylbyl]], ''Baeopogon indicator'', Honeyguide Greenbul, <small>(Verreaux, JP; Verreaux, JBÉ, 1855), (LC)</small> '''Slekt ''[[Chlorocichla]]''''' * [[Jubellauvbylbyl]], ''Chlorocichla laetissima'', Joyful Greenbul, <small>(Sharpe, RB, 1899), (LC)</small> * [[Lendulauvbylbyl]], ''Chlorocichla prigoginei'', Prigogine's Greenbul, <small>De Roo, AEM, 1967, (EN)</small> * [[Gulhakelauvbylbyl]], ''Chlorocichla falkensteini'', Falkenstein's Greenbul, <small>(Reichenow, A, 1874), (LC)</small> * [[Gulbuklauvbylbyl]], ''Chlorocichla flaviventris'', Yellow-bellied Greenbul, <small>(Smith, A, 1834), (LC)</small> * [[Umbralauvbylbyl]], ''Chlorocichla simplex'', Simple Greenbul, <small>(Hartlaub, KJG, 1855), (LC)</small> '''Slekt ''[[Criniger]]''''' * [[Guineaskjeggbylbyl]], ''Criniger barbatus'', Western Bearded Greenbul, <small>(Temminck, CJ, 1821), (LC)</small> * [[Kongoskjeggbylbyl]], ''Criniger chloronotus'', Eastern Bearded Greenbul, <small>(Cassin, J, 1859), (LC)</small> * [[Raudstjertskjeggbylbyl]], ''Criniger calurus'', Red-tailed Greenbul, <small>(Cassin, J, 1856), (LC)</small> * [[Kvitstrupeskjeggbylbyl]], ''Criniger ndussumensis'', White-bearded Greenbul, <small>Reichenow, A, 1904, (LC)</small> * [[Gulstrupeskjeggbylbyl]], ''Criniger olivaceus'', Yellow-bearded Greenbul, <small>(Swainson, WJ, 1837), (VU)</small> '''Slekt ''[[Eurillas]]''''' * [[Songbylbyl]], ''Eurillas virens'', Little Greenbul, <small>(Cassin, J, 1857), (LC)</small> * [[Mustasjebylbyl]], ''Eurillas latirostris'', Yellow-whiskered Greenbul, <small>(Strickland, HE, 1844), (LC)</small> * [[Gråstrupebylbyl]], ''Eurillas curvirostris'', Plain Greenbul, <small>(Cassin, J, 1859), (LC)</small> * [[Dvergbylbyl]], ''Eurillas gracilis'', Little Grey Greenbul, <small>(Cabanis, JL, 1880), (LC)</small> * [[Pygmébylbyl]], ''Eurillas ansorgei'', Ansorge's Greenbul, <small>(Hartert, EJO, 1907), (LC)</small> '''Slekt ''[[Phyllastrephus]]''''' * [[Knøttbylbyl]], ''Phyllastrephus debilis'', Lowland Tiny Greenbul, <small>(Sclater, WL, 1899), (LC)</small> * [[Usambarabylbyl]], ''Phyllastrephus albigula'', Montane Tiny Greenbul, <small>(Grote, H, 1919), (NT)</small> * [[Lianebylbyl]], ''Phyllastrephus albigularis'', White-throated Greenbul, <small>(Sharpe, RB, 1882), (LC)</small> * [[Grønkronebylbyl]], ''Phyllastrephus viridiceps'', Angola Greenbul, <small>Rand, AL, 1955, (NT)</small> * [[Akrobatbylbyl]], ''Phyllastrephus flavostriatus'', Yellow-streaked Greenbul, <small>(Sharpe, RB, 1876), (LC)</small> * [[Svovelbylbyl]], ''Phyllastrephus xavieri'', Xavier's Greenbul, <small>(Oustalet, J-FÉ, 1892), (LC)</small> * [[Sitronbylbyl]], ''Phyllastrephus icterinus'', Icterine Greenbul, <small>(Bonaparte, CLJL, 1850), (LC)</small> * [[Markbylbyl]], ''Phyllastrephus terrestris'', Terrestrial Brownbul, <small>Swainson, WJ, 1837, (LC)</small> * [[Ravinebylbyl]], ''Phyllastrephus poensis'', Cameroon Olive Greenbul, <small>Alexander, B, 1903, (LC)</small> * [[Kjerrbylbyl]], ''Phyllastrephus strepitans'', Northern Brownbul, <small>(Reichenow, A, 1879), (LC)</small> * [[Elvebylbyl]], ''Phyllastrephus cerviniventris'', Grey-olive Greenbul, <small>Shelley, GE, 1894, (LC)</small> * [[Swahilibylbyl]], ''Phyllastrephus fischeri'', Fischer's Greenbul, <small>(Reichenow, A, 1879), (LC)</small> * [[Jungelbylbyl]], ''Phyllastrephus cabanisi'', Cabanis's Greenbul, <small>(Sharpe, RB, 1882), (LC)</small> * [[Bladbylbyl]], ''Phyllastrephus scandens'', Leaf-love, <small>Swainson, WJ, 1837, (LC)</small> * [[Rustnakkebylbyl]], ''Phyllastrephus lorenzi'', Sassi's Olive Greenbul, <small>Sassi, M, 1914, (LC)</small> * [[Oskehovudbylbyl]], ''Phyllastrephus poliocephalus'', Grey-headed Greenbul, <small>(Reichenow, A, 1892), (LC)</small> * [[Ugandabylbyl]], ''Phyllastrephus hypochloris'', Toro Olive Greenbul, <small>(Jackson, FJ, 1906), (LC)</small> * [[Ashantibylbyl]], ''Phyllastrephus baumanni'', Baumann's Olive Greenbul, <small>Reichenow, A, 1895, (LC)</small> * [[Angolabylbyl]], ''Phyllastrephus fulviventris'', Pale-olive Greenbul, <small>Cabanis, JL, 1876, (LC)</small> '''Slekt ''[[Microtarsus]]''''' * [[Brunryggbylbyl]], ''Microtarsus eutilotus'', Puff-backed Bulbul, <small>(Jardine, W; Selby, PJ, 1837), (NT)</small> * [[Kvitvengbylbyl]], ''Microtarsus melanoleucos'', Black-and-white Bulbul, <small>Eyton, TC, 1839, (NT)</small> * [[Gulbrillebylbyl]], ''Microtarsus urostictus'', Yellow-wattled Bulbul, <small>(Salvadori, AT, 1870), (LC)</small> * [[Gråhovudbylbyl]], ''Microtarsus priocephalus'', Grey-headed Bulbul, <small>(Jerdon, TC, 1839), (NT)</small> * [[Svarthovudbylbyl]], ''Microtarsus melanocephalos'', Black-headed Bulbul, <small>(Gmelin, JF, 1788), (LC)</small> * [[Andamanbylbyl]], ''Microtarsus fuscoflavescens'', Andaman Bulbul, <small>(Hume, AO, 1873), (LC)</small> * [[Blåbrillebylbyl]], ''Microtarsus nieuwenhuisii'', Blue-wattled Bulbul, <small>(Finsch, FHO, 1901), (DD)</small> '''Slekt ''[[Rubigula]]''''' * [[Oransjebrillebylbyl]], ''Rubigula erythropthalmos'', Spectacled Bulbul, <small>(Hume, AO, 1878), (LC)</small> * [[Blybylbyl]], ''Rubigula cyaniventris'', Grey-bellied Bulbul, <small>(Blyth, E, 1842), (NT)</small> * [[Skjelbylbyl]], ''Rubigula squamata'', Scaly-breasted Bulbul, <small>(Temminck, CJ, 1828), (NT)</small> * [[Svarttoppbylbyl]], ''Rubigula flaviventris'', Black-crested Bulbul, <small>(Tickell, SR, 1833), (LC)</small> * [[Eldhakebylbyl]], ''Rubigula gularis'', Flame-throated Bulbul, <small>(Gould, J, 1836), (LC)</small> * [[Svarthettebylbyl]], ''Rubigula melanictera'', Black-capped Bulbul, <small>(Gmelin, JF, 1789), (LC)</small> * [[Rubinstrupebylbyl]], ''Rubigula dispar'', Ruby-throated Bulbul, <small>(Horsfield, T, 1821), (VU)</small> * [[Borneobylbyl]], ''Rubigula montis'', Bornean Bulbul, <small>Sharpe, RB, 1879, (LC)</small> '''Slekt ''Nok''''' * [[Barhovudbylbyl]], ''Nok hualon'', Bare-faced Bulbul, <small>(Woxvold, IA; Duckworth, JW; Timmins, RJ, 2009), (LC)</small> '''Slekt ''[[Spizixos]]''''' * [[Kinafinkebylbyl]], ''Spizixos semitorques'', Collared Finchbill, <small>Swinhoe, R, 1861, (LC)</small> * [[Toppfinkebylbyl]], ''Spizixos canifrons'', Crested Finchbill, <small>Blyth, E, 1845, (LC)</small> '''Slekt ''[[Pycnonotus]]''''' samlar 28 artar i Asia og tre artar i Afrika '''Slekt ''Tricholestes''''' * [[Hårbylbyl]], ''Tricholestes criniger'', Hairy-backed Bulbul, <small>(Blyth, E, 1845), (LC)</small> '''Slekt ''Setornis''''' * [[Kroknebbylbyl]], ''Setornis criniger'', Hook-billed Bulbul, <small>Lesson, RP, 1839, (VU)</small> '''Slekt ''[[Alophoixus]]''''' * [[Gulbukbylbyl]], ''Alophoixus phaeocephalus'', Yellow-bellied Bulbul, <small>(Hartlaub, KJG, 1844), (LC)</small> * [[Oskestrupebylbyl]], ''Alophoixus frater'', Palawan Bulbul, <small>(Sharpe, RB, 1877), (LC)</small> * [[Gråkinnbylbyl]], ''Alophoixus tephrogenys'', Grey-cheeked Bulbul, <small>(Jardine, W; Selby, PJ, 1833), (VU)</small> * [[Penanbylbyl]], ''Alophoixus ruficrissus'', Penan Bulbul, <small>(Sharpe, RB, 1879), (LC)</small> * [[Brunkinnbylbyl]], ''Alophoixus bres'', Brown-cheeked Bulbul, <small>(Lesson, RP, 1832), (EN)</small> * [[Kvitstrupebylbyl]], ''Alophoixus flaveolus'', White-throated Bulbul, <small>(Gould, J, 1836), (LC)</small> * [[Okerbylbyl]], ''Alophoixus ochraceus'', Ochraceous Bulbul, <small>(Moore, F, 1854), (LC)</small> * [[Bruntoppbylbyl]], ''Alophoixus pallidus'', Puff-throated Bulbul, <small>(Swinhoe, R, 1870), (NE)</small> '''Slekt ''Alcurus''''' * [[Stripebylbyl]], ''Alcurus striatus'', Striated Bulbul, <small>(Blyth, E, 1842), (LC)</small> '''Slekt ''[[Iole]]''''' * [[Olivenbrystbylbyl]], ''Iole finschii'', Finsch's Bulbul, <small>(Salvadori, AT, 1871), (NT)</small> * [[Palawanbylbyl]], ''Iole palawanensis'', Sulphur-bellied Bulbul, <small>(Tweeddale, A, 1878), (LC)</small> * [[Olivenbylbyl]], ''Iole viridescens'', Olive Bulbul, <small>Blyth, E, 1867, (NE)</small> * [[Okergumpbylbyl]], ''Iole crypta'', Buff-vented Bulbul, <small>Oberholser, HC, 1918, (NE)</small> * [[Sepiabylbyl]], ''Iole charlottae'', Charlotte's Bulbul, <small>(Finsch, FHO, 1867), (NE)</small> * [[Cacharbylbyl]], ''Iole cacharensis'', Cachar Bulbul, <small>(Deignan, HG, 1948), (NE)</small> * [[Gråaugebylbyl]], ''Iole propinqua'', Grey-eyed Bulbul, <small>(Oustalet, J-FÉ, 1903), (NE)</small> '''Slekt ''Acritillas''''' * [[Solbylbyl]], ''Acritillas indica'', Yellow-browed Bulbul, <small>(Jerdon, TC, 1839), (LC)</small> '''Slekt ''[[Hemixos]]''''' * [[Gulvengbylbyl]], ''Hemixos flavala'', Ashy Bulbul, <small>Blyth, E, 1845, (LC)</small> * [[Gråbylbyl]], ''Hemixos cinereus'', Cinereous Bulbul, <small>(Blyth, E, 1845), (NE)</small> * [[Kastanjebylbyl]], ''Hemixos castanonotus'', Chestnut Bulbul, <small>Swinhoe, R, 1870, (LC)</small> '''Slekt ''[[Ixos]]''''' * [[Spraglebylbyl]], ''Ixos leucogrammicus'', Cream-striped Bulbul, <small>Müller, S, 1836, (LC)</small> * [[Barisanbylbyl]], ''Ixos sumatranus'', Sumatran Bulbul, <small>(Wardlaw-Ramsay, RG, 1882), (LC)</small> * [[Sundabylbyl]], ''Ixos virescens'', Javan Bulbul, <small>Temminck, CJ, 1825, (LC)</small> * [[Malaybylbyl]], ''Ixos malaccensis'', Streaked Bulbul, <small>(Blyth, E, 1845), (NT)</small> * [[Kanelbrystbylbyl]], ''Ixos mcclellandii'', Mountain Bulbul, <small>(Horsfield, T, 1840), (LC)</small> '''Slekt ''[[Hypsipetes]]''''' * [[Nikobarbylbyl]], ''Hypsipetes nicobariensis'', Nicobar Bulbul, <small>Moore, F, 1854, (NT)</small> * [[Filippinarbylbyl]], ''Hypsipetes philippinus'', Philippine Bulbul, <small>(Forster, JR, 1795), (NE)</small> * [[Mindorobylbyl]], ''Hypsipetes mindorensis'', Mindoro Bulbul, <small>(Steere, JB, 1890), (NE)</small> * [[Stripebrystbylbyl]], ''Hypsipetes siquijorensis'', Streak-breasted Bulbul, <small>(Steere, JB, 1890), (EN)</small> * [[Gulbylbyl]], ''Hypsipetes affinis'', Seram Golden Bulbul, <small>(Hombron, JB; Jacquinot, H, 1841), (LC)</small> * [[Sangihebylbyl]], ''Hypsipetes platenae'', Sangihe Golden Bulbul, <small>(Blasius, W, 1888), (CR)</small> * [[Togianbylbyl]], ''Hypsipetes aureus'', Togian Golden Bulbul, <small>(Walden, A, 1872), (LC)</small> * [[Banggaibylbyl]], ''Hypsipetes harterti'', Banggai Golden Bulbul, <small>(Stresemann, EFT, 1912), (LC)</small> * [[Sulabylbyl]], ''Hypsipetes longirostris'', Sula Golden Bulbul, <small>(Wallace, AR, 1862), (LC)</small> * [[Halmaherabylbyl]], ''Hypsipetes chloris'', Halmahera Golden Bulbul, <small>(Finsch, FHO, 1867), (LC)</small> * [[Obibylbyl]], ''Hypsipetes lucasi'', Obi Golden Bulbul, <small>(Hartert, EJO, 1903), (LC)</small> * [[Grønskebylbyl]], ''Hypsipetes mysticalis'', Buru Golden Bulbul, <small>(Wallace, AR, 1863), (LC)</small> * [[Visaybylbyl]], ''Hypsipetes guimarasensis'', Visayan Bulbul, <small>(Steere, JB, 1890), (NE)</small> * [[Gusjebylbyl]], ''Hypsipetes everetti'', Yellowish Bulbul, <small>(Tweeddale, A, 1877), (NE)</small> * [[Camiguinbylbyl]], ''Hypsipetes catarmanensis'', Camiguin Bulbul, <small>Rand, AL; Rabor, DS, 1969, (NT)</small> * [[Zamboangabylbyl]], ''Hypsipetes rufigularis'', Zamboanga Bulbul, <small>Sharpe, RB, 1877, (NT)</small> * [[Brunøyrebylbyl]], ''Hypsipetes amaurotis'', Brown-eared Bulbul, <small>(Temminck, CJ, 1830), (LC)</small> * [[Reunionbylbyl]], ''Hypsipetes borbonicus'', Reunion Bulbul, <small>(Pennant, T, 1781), (NT)</small> * [[Madagaskarbylbyl]], ''Hypsipetes madagascariensis'', Malagasy Bulbul, <small>(Müller, PLS, 1776), (LC)</small> * [[Mauritiusbylbyl]], ''Hypsipetes olivaceus'', Mauritius Bulbul, <small>Jardine, W; Selby, PJ, 1837, (VU)</small> * [[Kvithovudbylbyl]], ''Hypsipetes thompsoni'', White-headed Bulbul, <small>(Bingham, CT, 1900), (LC)</small> * [[Svartbylbyl]], ''Hypsipetes leucocephalus'', Black Bulbul, <small>(Gmelin, JF, 1789), (LC)</small> * [[Ganesabylbyl]], ''Hypsipetes ganeesa'', Square-tailed Bulbul, <small>Sykes, WH, 1832, (LC)</small> * [[Komorbylbyl]], ''Hypsipetes parvirostris'', Grande Comore Bulbul, <small>Milne-Edwards, A; Oustalet, J-FÉ, 1885, (NT)</small> * [[Mohélibylbyl]], ''Hypsipetes moheliensis'', Moheli Bulbul, <small>(Benson, CW, 1960), (EN)</small> * [[Seychellbylbyl]], ''Hypsipetes crassirostris'', Seychelles Bulbul, <small>Newton, E, 1867, (LC)</small> </div> == Kjelder == <div class="references-small"> * {{citation|last=Goodell|first=Grace|title=Bird Lore in Southwestern Iran|journal=Asian Folklore Studies |volume=38|number=2|pp=131-153|year=1979|publisher=Nanzan Institute for Religion and Culture}} * {{citation|last=Kadhim|first=Hussein N. |title=The poetics of anti-colonialism in the Arabic qaṣīdah |year=2004|publisher=BRILL|url=http://books.google.co.uk/books?id=80JtT6_MEmwC&pg=PA107&dq=bulbul++The+poetics+of+anti-colonialism+in+the+Arabic+qa%E1%B9%A3%C4%ABdah&hl=en&ei=gPWITLOoDovAswat7eSkCg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCgQ6AEwAA#v=onepage&q=bulbul&f=false}} * {{citation|last=Provençal|first=Philippe|contribution=The biological sciences in Classical Arabic culture – new approaches in research|url=http://books.google.co.uk/books?id=6g0C_kwAY0cC&pg=PA243&dq=bulbul+nightingale&hl=en&ei=FH92TMftM8vT4wbzqNirBg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=10&ved=0CF0Q6AEwCQ#v=onepage&q=bulbul%20nightingale&f=false|pp=243-244|title=The biological Middle East - Unity and Diversity: Papers from the Second Nordic Conference|editor=H. Palva|year=1993|publisher=C. Hurst & Co. Publishers}} * ''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bulbul|Bulbul]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 13. august 2010, artikkelen gav følgjande kjelder: ** Beresford, P.; Barker, F.K.; Ryan, P.G. & Crowe, T.M. (2005) ''African endemics span the tree of songbirds (Passeri): molecular systematics of several evolutionary 'enigmas'.'' ''Proceedings of the Royal Society'' 272(1565): 849–858. <small>{{DOI|10.1098/rspb.2004.2997}}</small> [http://www.tc.umn.edu/~barke042/pdfs/Beresford.et.al05.pdf PDF fulltext] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170506101855/http://www.tc.umn.edu/~barke042/pdfs/Beresford.et.al05.pdf |date=2017-05-06 }} [http://www.journals.royalsoc.ac.uk/media/public/contributionsupplementalmaterials/h/y/b/7/hyb7fme16147k0d3/archive1.pdf Electronic appendix]{{Død lenkje|date=oktober 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ** Cibois, Alice; Slikas, Beth; Schulenberg, Thomas S. & Pasquet, Eric (2001) ''An endemic radiation of Malagasy songbirds is revealed by mitochondrial DNA sequence data. '' ''Evolution'' 55(6): 1198-1206. <small>[[Digital Object Identifier|DOI]]:10.1554/0014-3820(2001)055[1198:AEROMS]2.0.CO;2</small> [http://www.molecularevolution.org/resources/references/files/cibois_et_al_2001.pdf PDF fulltext] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060521183015/http://www.molecularevolution.org/resources/references/files/cibois_et_al_2001.pdf |date=2006-05-21 }} ** Delacour, J. (1943): ''A revision of the genera and species of the family Pycnonotidae (bulbuls). Zoologica'' 28(1): 17-28. ** *{{citation|last=Fishpool|first=L.|last2=Tobias|first2=J.|year=2005|contribution=Family Pycnonotidae (Bulbuls)|editor=del Hoyo, J.; Elliot, A. & Christie D. |year=2005|title=[[Handbook of the Birds of the World]]|volume=10: Cuckoo-Shrikes to Thrushes|publisher=Lynx Edicions|ISBN=8487334725}} ** Moyle, Robert G. & Marks, Ben D. (2006) ''Phylogenetic relationships of the bulbuls (Aves: Pycnonotidae) based on mitochondrial and nuclear DNA sequence data. Molecular Phylogenetics and Evolution'' 40(3): Pages 687-695. <small>{{DOI|10.1016/j.ympev.2006.04.015}}</small> (HTML abstract) ** Pasquet, Éric; Han, Lian-Xian; Khobkhet, Obhas & Cibois, Alice (2001) ''Towards a molecular systematics of the genus ''Criniger'', and a preliminary phylogeny of the bulbuls (Aves, Passeriformes, Pycnonotidae). Zoosystema'' 23(4): 857-863. [http://www.mnhn.fr/publication/zoosyst/z01n4a12.pdf PDF fulltext] </div> === Fotnotar === {{reflist|refs= <ref name=avilist25>{{kjelde www |forfattar=AviList Core Team. 2025. |tittel=AviList: The Global Avian Checklist, v2025. |doi=10.2173/avilist.v2025 |url=https://doi.org/10.2173/avilist.v2025 |utgjevar=AviList: The Global Avian Checklist © 2025 by AviList Core Team is licensed under CC BY 4.0}}</ref> <ref name=NNKF>{{kjelde www |utgjevar=Norsk navnekomité for fugl (NNKF) |tittel=Norske navn på verdens fugler |url=https://www.birdlife.no/fuglekunnskap/navn/ |dato=26.10.2025}}</ref> }} == Bakgrunnsstoff == * [http://ibc.lynxeds.com/family/bulbuls-pycnonotidae Videoar av bylbylar] hos Internet Bird Collection [[Kategori:Bylbylfamilien| ]] [[Kategori:Sporvefuglar]] 6h90y1ut794h920j7km3wi7jdpc5rio 0 198674 3649696 3647552 2026-04-06T06:57:01Z Ranveig 39 Flikk 3649696 wikitext text/x-wiki {{om|byen i Skottland|}} {{geoboks|by |andre namn =Sruighlea<br />Stirlin |land = Skottland |region = [[Stirling region|Stirling]] |distrikttype = Tradisjonelt grevskap |distrikt = Stirling and Falkirk |postnummer = FK7-FK9 |retningsnummer = 0 1786 }} '''Stirling'''{{mrk|[[skotsk-gælisk]] ''Sruighlea'', [[skotsk]] ''Stirlin''}} er ein by og ein [[burgh]] i regionen [[Stirling region|Stirling]] i [[Skottland]]. Han har kring 40&nbsp;000 innbyggjarar. Byen er klynga rundt ei stor festning og ein gammal bydel frå mellomalderen. Han er eit senter for styresmakter, detalj- og engroshandel, og lettare industri. Stadnamnet Stirling har ukjend opphav. [[Fil:Stirling(DonaldMacDonald)Dec2005.jpg|mini|venstre|Stirling sentrum i 2005. {{foto|Donald MacDonald}}]] Historia til Stirling er stolt då han er den gamle hovudstaden i kongeriket Skottland og var ein kongeleg burgh fram til 1975. I 2002, som ein del av [[Elisabeth II av Storbritannia|dronning Elisabeths]] gulljubileum vart Stirling gjeven status som ''city''. Opp gjennom historia har Stirling vore åstad for dramatiske hendingar i skotsk historie. == Historie == [[Fil:Stirlingcastle.jpg|mini|venstre|[[Stirling Castle]], sett frå sørvest. {{foto|Finlay McWalter}}]] [[Arkeologi]]en har spora ei busetjing i Stirling tilbake til [[steinalderen]]. Sidan [[Romarriket]] okkuperte [[Storbritannia]] har Stirling vore ein viktig stad på grunn av høgda han ligg på, som var lett å forsvare og som det sidan vart reist ei festning på, [[Stirling Castle]]. I tillegg låg Stirling strategisk plassert i tilhøve til elva [[Forth]]. Det er trudd at Stirling var festninga ''Iuddeu'' eller ''Urbs Giudi'' der [[Oswiu av Northumbria]] vart kringsett av [[Penda av Mercia]] i 655 slik som det er vorte skrive av krønikeskrivaren [[Beda den ærverdige|Bede]] og andre samtidige annalar. Ei [[ferje]] og seinare ei [[bru]] over elva til Stirling og deretter ei [[hamn]] gjorde staden til eit knutepunkt for handel og førte rikdom og innverknad. Byen fekk [[charter]] som kongeleg [[burgh]] av kong [[David I av Skottland]] på 1100-talet. Chartret vart seinare ratifisert av seinare monarkar der byen då vart referert til som ''Strivelyn''. Under dei langvarige krigane til Skottland med [[England]] vart viktige slag utkjempa ved Stirling. [[Andrew Murray]] og [[William Wallace]] nedkjempa engelskmennene i 1297 i [[slaget ved Stirling Bridge]], og ved ein landsby rett ved i 1314 nedkjempa den skotske kongen [[Robert Bruce]] i utgangspunktet dei overlegne hærstyrkane til den engelske kongen [[Edvard II av England|Edvard II]] i [[slaget ved Bannockburn]]. Byen har to [[latin]]ske motto som begge var plassert på dei første segla som burgh. Eit av dei er verna frå 1296:<ref> RM Urquhart, ''Scottish Burgh and County Heraldry'', London, 1973</ref> :''Hic Armis Bruti Scoti Stant Hic Cruce Tuti'' («The Britons stand by force of arms, The Scots are by this cross preserved from harm sin») og ''Continet Hoc in Se Nemus et Castrum Strivilinse'' («The Castle and Wood of Stirling town are in the compass of this seal set down»)<ref>Ei direkte omsetjing utan rim: «Britonane har hæren sin medan skottane har krossen sin» og «Stirlings festning og skog er området til dette seglet».</ref> I nærleiken av festninga står [[Den heilage krossen-kyrkja i Stirling|Den heilage krossen-kyrkja]] (''Church of the Holy Rude''; «rude» eller «rood» er gammalengelsk for det engelske ordet «cross», ‘kross’) og som er den mest viktige historiske bygningen i byen. Kyrkja vart ombygd på 1400-talet etter at Stirling brann ned i ein katastrofal brann i 1405. Kyrkja er den einaste overlevande kyrkja i Storbritannia, unntatt [[Westminster Abbey]], som har hatt ei kroning. Den 29. juli 1567 vart babtsonen til [[Maria I av Skottland]] krona som [[Jakob VI av Skottland]] her. Han vart seinare òg konge av England som [[Jakob I av England|Jakob I]]. Kulehol frå troppane til [[Oliver Cromwell]] i løpet av [[den engelske borgarkrigen]] er enno synleg på tårnet til kyrkja og bygningen. I løpet av borgarkrigen stod [[slaget ved Stirling i 1648]] midt i Stirling by den 12. september 1648. Festningsverket fortsette å spele ei strategisk militær rolle i løpet av [[jakobittopprøret]] på 1700-talet. I 1715 klarte ikkje jarlen av Mar å ta kontroll over festninga. I januar 1746 erobra hæren til [[Charles Edward Stuart]] byen, men klarte ikkje å erobre festninga. Då hæren trekte seg tilbake og nordover sprengte dei kyrkja til [[St. Ninians]] der dei hadde lagra ammunisjon. Berre tårnet til kyrkja overlevde og står enno. Økonomisk har elva Forth og hamna gjeve støytte til handel, inkludert handel med [[te]] frå [[India]] og handel med tømmer frå [[Austersjøen]]. Då [[jarnbane]]n vart utbygd var det byrjinga med nedgangen til sjøfarten og på midten av 1900-talet vart hamna nedlagt. ==Merknader== {{merknadar}} ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Stirling|Stirling]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 3. november 2011.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Byar og landsbyar i Stirling]] [[Kategori:Hamnebyar i Skottland]] kzkofdv8h5v9xpm8w6xwt0dq5gnj3nm 0 198700 3649694 3647795 2026-04-06T06:48:34Z Ranveig 39 Rett. 3649694 wikitext text/x-wiki {{geoboks|landsby |andre namn = A' Mhanachainn<br /> Beuly |land = Skottland |region = Highland |distrikttype = Tradisjonelt grevskap |distrikt = Inverness |postnummer = IV4 |retningsnummer = 0 1463 }} '''Beauly'''{{mrk|[[skotsk-gælisk]] ''A' Mhanachainn'', [[skotsk]] ''Beuly''}} er ein landsby i regionen [[Highland]] i [[Skottland]]. Han har kring 1&nbsp;500 innbyggjarar. Landsbyen ligg kring 15 kilometer vest for [[Inverness]], og er mest kjend for ruinane av klosteret [[Beauly Priory]]. Namnet er ei forenkling av ''Beaulieu''. Beauly ligg der elva [[Beauly-elva|Beauly]] munnar ut i [[Beauly Firth]]. Beauly Firth er ein liten fjordarm inst i [[Moray Firth]], vestover frå Inverness. Like nord for Bealy ligg landsbyen [[Muir of Ord]], sør for Beauly ligg [[Loch Ness]]. [[Fil:Beauly Priory outside.jpg|mini|venstre|Ruinane av Beauly Priory.]] Klosteret i Beauly vart bygd i 1230, og høyrde til [[valliscauliskordenen]], som seinare gjekk inn i [[cisterciensarordenen]]. I likskap med [[Ardchattan Priory]] vart Bealy overteke av cisterciensarane i 1510, medan det tredje valliscauliske klostret i Skottland, [[Pluscarden Abbey]], vart drive vidare som ei celle av det [[Benediktinarane|benediktinske]] [[Dunfermline Abbey]]. Det er usikkert kven som grunnla klostret, det kan ha vore [[Aleksander II av Skottland]]. Klosteret vart nedlagt i 1634. Om lag fem kilometer sør for Beauly ligg [[Beauly Castle]], eit slott som vart bygt på 1870-talet. ==Merknader== {{merknadar}} == Kjelder == {{fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Beauly|Beauly]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 3. november 2011.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Byar og landsbyar i Highland]] g81h893dum1ip2da92u49gxd3gthr9m 0 201327 3649735 3567474 2026-04-06T09:11:53Z Ranveig 39 /* Status og vern */ Tok ut ramme rundt pie chart. 3649735 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua|taksonomi_WD=ja | bilete = Leiothrix_lutea_%28Avifauna,_NL%29.JPG | bilettekst = [[Safrantimal]], ''Leiothrix lutea'' }} '''Lattertrastfamilien''', Leiothrichidae, er ein nyleg anerkjent familie av meir enn 130 artar [[sporvefuglar]] som lever i [[den afrotropiske regionen]], [[den orientalske regionen]] og dels i sørlegaste del av [[den palearktiske regionen]]. Han blei oppretta etter fylogenetiske studiar i av den tidleare [[timalfamilien]] som var kjent for å vere sett saman av ikkje-relaterte [[takson]]. Leiothrichidae er eit av fire nye takson som dukka opp i studiane til Gelang et al. 2009.<ref name=gelang/> Familien kom med i [[Clementslista]] frå versjon 6.6 i august, 2011 under namnet 'Laughingthrushes' på engelsk.<ref>Clements et al 2011</ref> == Skildring == [[Fil:Stamp of India - 2012 - Colnect 392517 - Bugun Liocichla Liocichla bugunorum.jpeg|mini|venstre|Bilete av kritisk truga [[bugunlattertrast]], ''Liocichla bugunorum'', på indisk frimerke]] [[Fil:Garrulax courtoisi, Prague Zoo II.jpg|mini|venstre|Kritisk truga [[blåkronelattertrast]], ''Pterorhinus courtoisi'', i fuglepark i Praha]] Per 2024 samlar lattertrastfamilien 133 medlemmer, ei gruppe av sporvefuglartar med stort mangfald i utsjånad. Samanlikna med andre medlemmer i det tidlegare samletaksonet for timalar, [[Timaliidae]], er artane i den «nye» lattertrastfamilien generelt større og har lengre halar. Mange av medlemmene ligg i området 20-28 cm i kroppslengd, men spenner frå ca. 13 cm for [[raudhaleminla]], ''Minla ignotincta'', (lever frå Nepal til sentrale Kina) til 35,5 cm for [[kjempelattertrast]], ''Ianthocincla maxima'', i sentrale Kina.<ref name=artar>Artsskildringar tilgjengelege frå Winkler et al, Birds of the World: «Laughingthrushes and Allies (Leiothrichidae)»</ref> Fjørdrakta deira varierer stort, alt frå slåande svart-kvitt-mønster til blandingar av brunt, rosa og grønt, gjerne med mindre flekker eller markeringar i kraftige farger. Det finst likevel nokre artar med kamuflerande drakter i diffust grått og brunt, eit døme er [[arabarskrikjetrast]], ''Argya squamiceps'', som lever i tørre område på [[Den arabiske halvøya]].<ref name=artar/> === Utbreiing, habitat og føde === 21 artar lever i fragmenterte område av [[Afrika sør for Sahara]]. Tre av desse artane er i ''[[Argya]]'', dei andre gjer ut for det meste av ''[[Turdoides]]''-slekta. Utanfor Afrika lever Leiothrichidae-artane frå [[Midtausten]] i vest austover til [[Indre Mongolia]], Kina, i nordaust og [[Java]] i sør. Seks artar lever i høgtliggande område på øyane i [[Søraust-Asia]]. Lengst sør finn ein [[vulkantimal]] (''Laniellus albonotatus'') på vestlege [[Java]], ikkje langt frå [[Jakarta]]. Den nordlegaste arten er [[kinalattertrast]] (''Pterorhinus davidi'') som lever frå sentrale Kina opp mot nordlege Indre Mongolia-regionen av Kina. Mellom yttergrensene lever mange artar i [[Himalaya]] og [[Tibet]], på [[det indiske subkontinentet]] og over fastlandet av Søraust-Asia.<ref name="ioc"/> Habitatpreferansane til medlemmene i lattertrastfamilien varierer mykje. Medan dei afrikanske artane vanlegvis treffast på savannar og opne skogområde med ''[[Acacia]]'', føretrekkjer dei fleste asiatiske artane tettare, skogkledde område, inkludert regnskogar.<ref name=bow>Winkler et al 2020</ref> Desse fuglane et først og fremst insekt og andre små leddyr, men dei større artane et også små virveldyr. I tillegg til insekt, et mange ''[[Turdoides]]''-artar frukt, frø og nektar. Dei søkjer ofte etter insekt på blad og greiner, men kan òg søkje etter virvellause dyr på bakken.<ref name=bow/> === Hekking === Dei fleste artane i lattertrastfamilien er monogame og syt for ungane saman som eit par. Nokon skrikjetrastar i ''Turdoides''-slekta praktiserer likevel samarbeidande hekking, der fleire vaksne, inkludert seriemessige polygyne hannar, hjelpar til med å oppdra ungane, og nokre gonger vil to par hekke i same reir. <!--Eit døme er [[kikuyuskrikjetrast]] (''Turdoides hindei'') med eit avgrensa leveområde i [[Kenya]], eit anna døme er [[savanneskrikjetrast]] (''Turdoides plebejus'') som lever i eit breitt belte over [[Afrika sør for Sahara]].--> Reira deira er vanlegvis bygd i krattvekstar eller tre, opne og koppforma, nokre gonger fora med røter og annan vegetasjon eller dekket med mose og lav for kamuflasje. Storleiken på kullet varierer mellom 2 og 6 egg, største kulla finn ein vanlegvis lengst nord. Begge kjønn i paret der del i å byggje reiret, ruge og å mate ungane. Artar der para samarbeider kan ha ekstra hjelparar til desse oppgåvene. Rugetida varer mellom 13 til 17 dagar, og ungane forlèt reiret etter 9 til 16 dagar, nokre gonger held ungane seg i reiret i opptil 21 dagar.<ref name=bow/> == Status og vern == {{pie chart | caption = Raudlista for lattertrastfamilien per '''2022''', fordeling over kategoriar | label1 = CR - kritisk truga 3 | color1 = #cc3333 | value1 = 2 | label2 = EN - sterkt truga 7 | color2 = #cc6633 | value2 = 5 | label3 = VU - sårbar 10 | color3 = #cc9900 | value3 = 8 | label4 = NT - nær truga 11 | color4 = #99cc99 | value4 = 8 | label5 = LC - livskraftig 101 | color5 = #006666 | value5 = 76 | label6 = Ikkje kategorisert 1 | color6 = #000000 | value6 = 1 }} 32 artar, tilsvarande 24 prosent, er førte opp på IUCN si raudliste. 3 av desse er kategoriserte som kritisk truga: * [[Bugunlattertrast]], ''Liocichla bugunorum'' :Lever på eit særs avgrensa areal i [[India]], nær grensa til og aust for [[Bhutan]]. Berre 14 individ er observerte, den totale populasjonen er estimert til å ligge mellom 70 og 380. Trugsmåla for arten er trudd å vere skogsdrift og det som følger med.<ref name=bugunorum/> * [[Raudpannelattertrast]], ''Garrulax rufifrons'' :Saman med vulkantimal har han den sørlegaste utbreiinga i familien, på vestre del av Java. Storleiken på populasjonen er trudd å vere under 250 modne individ og minkande. Trugsmålet mot arten er først og fremst fangst for burfuglhandel. Klimaendringar og vulkansk aktivitet i området kan også ha negativ verknad.<ref name=rufifrons/> * [[Blåkronelattertrast]], ''Pterorhinus courtoisi'' :50-250 modne individ lever i Wuyuan-området av [[Jiangxi]]-provinsen i [[Kina]]. Populasjonen er minkande. Trugsmålet mot arten er fangst for burfuglhandel og generell mangel på vernetiltak.<ref name=courtoisi/> == Taksonomi == :''Sjå òg [[Lattertrastfamilien/Artsliste|komplett artsliste]]'' Kladogrammet nedanfor viser dei fylogenetiske forholda mellom slektene i familien Leiothrichidae basert på ein studie av Alice Cibois og medarbeidarar publisert i 2018.<ref name=cibois/> {{clade | style=font-size:90%;line-height:90% |label1='''Leiothrichidae''' |1={{clade |1={{clade |1=''[[Grammatoptila]]'' – [[stripelattertrast]] |2={{clade |1=''[[Cutia]]'' – to artar kutiaer |2=''[[Laniellus]]'' – to «timalar» }} }} |2={{clade |1={{clade |1=''[[Trochalopteron]]'' – 19 lattertrastar |2={{clade |1=''[[Montecincla]]'' – 4 lattertrastar |2={{clade |1=''[[Actinodura]]'' – 9 gittervenger |2={{clade |1={{clade |1=''[[Minla]]'' – [[raudhaleminla]] |2=''[[Leioptila]]'' – [[rustryggsibia]] }} |2={{clade |1=''[[Leiothrix]]'' – to «timalar» |2={{clade |1=''[[Liocichla]]'' – 5 lattertrastar |2=''[[Heterophasia]]'' – 7 sibiar }} }} }} }} }} }} |2={{clade |1={{clade |1=''[[Argya]]'' – 16 skrikjetrastar |2=''[[Turdoides]]'' – 19 skrikjetrastar }} |2={{clade |1=''[[Garrulax]]'' – 14 lattertrastar |2={{clade |1=''[[Ianthocincla]]'' – 8 lattertrastar |2=''[[Pterorhinus]]'' – 23 lattertrastar og babaksar }} }} }} }} }} }} == Kjelder == {{refopning}} *{{Kjelde www |url = https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/introduction/updateindex/23aug2011overview/#updates |forfattar = Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, B.L. Sullivan, C. L. Wood, and D. Roberson |tittel = The Clements Checklist, Updates & Corrections - August 2011 |vitja = 25. august 2024 |dato = 2011 |utgjevar = The Cornell Lab of Ornithology |arkiv_url = https://web.archive.org/web/20120108031544/http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/corrections/updates-corrections-august-2011#updates |arkivdato = 8. januar 2012 }} *Winkler, D. W., S. M. Billerman, og I. J. Lovette (2020). «Laughingthrushes and Allies (Leiothrichidae)», version 1.0. I Birds of the World (S. M. Billerman, B. K. Keeney, P. G. Rodewald, og T. S. Schulenberg, red.) Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.leioth1.01 {{refslutt}} === Referansar === {{reflist|2|refs= <ref name=cibois>{{ cite journal | last1=Cibois | first1=A. | last2=Gelang | first2=M. | last3=Alström | first3=P. | last4=Pasquet | first4=E. | last5=Fjeldså | first5=J. | last6=Ericson | first6=P.G.P. | last7=Olsson | first7=U. | year=2018 | title=Comprehensive phylogeny of the laughingthrushes and allies (Aves, Leiothrichidae) and a proposal for a revised taxonomy | journal=Zoologica Scripta | volume=47 | issue=4 | pages=428–440 | doi=10.1111/zsc.12296 }}</ref> <ref name="ioc">Gill F, D Donsker & P Rasmussen (Eds). 2024. ''[https://www.worldbirdnames.org/new/ioc-lists/master-list-2/ IOC World Bird List (v14.1)]''. doi : 10.14344/IOC.ML.14.1 Henta 25. august 2024</ref> <ref name=bugunorum>BirdLife International (2024) Species factsheet: Bugun Liocichla ''Liocichla bugunorum''. Henta frå https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/bugun-liocichla-liocichla-bugunorum/text den 31. august 2024</ref> <ref name=rufifrons>BirdLife International (2024) Species factsheet: Rufous-fronted Laughingthrush ''Garrulax rufifrons''. Henta frå https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/rufous-fronted-laughingthrush-garrulax-rufifrons/text den 31. august 2024</ref> <ref name=courtoisi>BirdLife International (2024) Species factsheet: Blue-crowned Laughingthrush ''Pterorhinus courtoisi''. Henta frå https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/blue-crowned-laughingthrush-pterorhinus-courtoisi/text den 31. august 2024</ref> <ref name=gelang>{{cite journal |title=Phylogeny of babblers (Aves, Passeriformes): major lineages, family limits and classification |author=Gelang, M., A. Cibois, E. Pasquet, U. Olsson, P. Alström et P.G.P. Ericson |journal=Zoologica Scripta |volume=38 |number=3 |pages=225--236 |year=2009 |publisher=Wiley Online Library |url=https://www.academia.edu/download/40342750/Phylogeny_of_babblers_Aves_Passeriforme20151124-12432-xbyf8y.pdf }}</ref>}} == Bakgrunnsstoff == {{commonscat}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Lattertrastfamilien| ]] [[Kategori:Sporvefuglar]] l9ek0hfh4d4h0oceoyt0gdrt2io7h0v 0 214807 3649667 3238306 2026-04-05T16:18:18Z Marcuspn 143881 3649667 wikitext text/x-wiki {{infoboks biografi}} '''August Bosse''' ({{levde|30. april|1873|9. august|1921|Bosse, August}}) var ein norsk [[fagforeiningsleiar]], [[typograf]], [[målmann]] og [[omsetjar]], fødd i [[Øyestad]] i [[Aust-Agder]]. Det var Bosse som omsette [[Det kommunistiske manifestet]] til nynorsk. Bosse var typograf i [[Dagbladet]] kring hundreårsskiftet og var med i fagforeiningsarbeid. Han var formann i [[Norsk centralforening for boktrykkere]] frå 1905 då forbundet slutta seg til [[Landsorganisasjonen]], og til 1907. Ei tid var han reisande maskinmontør og agent for [[Hansen & Skotvedt]] og for [[Olaf Gullowsen]], og i folketeljinga 1910 er han oppført som 'handelsreisende'. Desse åra reiste han mykje både i Noreg, Sverige og Tyskland, og han tileigna seg gode kunnskapar i tysk. Gjennom fleire år var han typograf i venstre- og nynorskavisa [[Den 17de Mai]] der han vart han ein av redaktør [[Rasmus Steinsvik]]s næraste medarbeidarar. Han kunne avisa si rettskriving på fingrane og sytte for at avisa kom ut i ei stø og einskapleg målform. Seinare fekk helsa til Bosse ein knekk, og frå våren 1918 sette han i gang med mykje omsetjingsarbeid, særleg for [[Den 17de Mai]] og [[Norsk Barneblad]]. Han omsette til nynorsk ei rekkje romanar, forteljingar og folkelivsskildringar. Dei fleste gjekk som utklyppsbøker i "kjellaren" i [[Den 17de Mai]]. Mellom titlane han omsette var [[Amerika-Johan]], [[Farkelaget]], [[Teaterborn]], [[Still Jim]], [[Al-Mansurs kjærleikseventyr]], [[Mark Twains utvalde skissor]], [[Eventyr i Sudhavet]], [[Små svenske bygdesogor]], [[Bruri fraa steppone]], [[Spæjarkompaniet]] og [[Polsk blod]]. Han skreiv også artiklar på nynorsk i fagbladet for typografane. Han var eit sjeldsynt døme på ein målmann sentralt i den faglege arbeidarrørsla. Det viktigaste verket Bosse omsette til nynorsk, var [[Det kommunistiske manifestet]] av [[Karl Marx]] og [[Friedrich Engels]] med føreord av [[Edvard Bull]]. Utgåva kom på [[Det norske Arbeiderpartis forlag|Det Norske Arbeiderpartis Forlag]] i 1921, same året som Bosse døydde av hjarteslag berre 48 år gamal. Dette er framleis den einaste nynorskutgåva av Manifestet. == Litteratur == * Nekrolog i [[Den 17de Mai]], 10. august 1921. * Engels, Friedrich og Karl Marx. ''Det kommunistiske manifestet. Med fyreord av Edv. Bull.'' Det norske arbeiderpartis forlag. Kristiania 1921. * Ording, Arne. ''Norsk centralforening for boktrykkere 1882-1932.'' Oslo 1932, s. 91 og 127ff. * Hoel, Oddmund L. ''Norsk målreising 2. Mål og modernisering 1868-1940''. Samlaget. Oslo 2011, s. 359. {{autoritetsdata}} [[Kategori:Målfolk]] [[Kategori:Norske fagforeiningsleiarar]] [[Kategori:Folk frå Arendal]] ioal578sbsea2wq9kow7mjldr9ni134 3649670 3649667 2026-04-05T16:22:14Z Marcuspn 143881 3649670 wikitext text/x-wiki {{infoboks biografi}} '''August Bosse''' ({{levde|30. april|1873|9. august|1921|Bosse, August}}) var ein norsk [[fagforeiningsleiar]], [[typograf]], [[målmann]] og [[omsetjar]], fødd i [[Øyestad]] i [[Aust-Agder]]. Det var Bosse som omsette [[Det kommunistiske manifestet]] til nynorsk. Bosse var typograf i [[Dagbladet]] kring hundreårsskiftet og var med i fagforeiningsarbeid. Han var formann i [[Norsk centralforening for boktrykkere]] frå 1905 då forbundet slutta seg til [[Landsorganisasjonen]], og til 1907. Ei tid var han reisande maskinmontør og agent for [[Hansen & Skotvedt]] og for [[Olaf Gullowsen]], og i folketeljinga 1910 er han oppført som 'handelsreisende'. Desse åra reiste han mykje både i Noreg, Sverige og Tyskland, og han tileigna seg gode kunnskapar i tysk. Gjennom fleire år var han typograf i venstre- og nynorskavisa [[Den 17de Mai]] der han vart han ein av redaktør [[Rasmus Steinsvik]]s næraste medarbeidarar. Han kunne avisa si rettskriving på fingrane og sytte for at avisa kom ut i ei stø og einskapleg målform. Seinare fekk helsa til Bosse ein knekk, og frå våren 1918 sette han i gang med mykje omsetjingsarbeid, særleg for [[Den 17de Mai]] og [[Norsk Barneblad]]. Han omsette til nynorsk ei rekkje romanar, forteljingar og folkelivsskildringar. Dei fleste gjekk som utklyppsbøker i "kjellaren" i [[Den 17de Mai]]. Mellom titlane han omsette var [[Amerika-Johan]], [[Farkelaget]], [[Teaterborn]], [[Still Jim]], [[Al-Mansurs kjærleikseventyr]], [[Mark Twains utvalde skissor]], [[Eventyr i Sudhavet]], [[Små svenske bygdesogor]], [[Bruri fraa steppone]], [[Spæjarkompaniet]] og [[Polsk blod]]. Han skreiv også artiklar på nynorsk i fagbladet for typografane. Han var eit sjeldsynt døme på ein målmann sentralt i den faglege arbeidarrørsla. Det viktigaste verket Bosse omsette til nynorsk, var [[Det kommunistiske manifestet]] av [[Karl Marx]] og [[Friedrich Engels]] med føreord av [[Edvard Bull]]. Utgåva kom på [[Det norske Arbeiderpartis forlag|Det Norske Arbeiderpartis Forlag]] i 1921, same året som Bosse døydde av hjarteslag berre 48 år gamal. == Bakgrunnstoff == * Nekrolog i [[Den 17de Mai]], 10. august 1921. * Engels, Friedrich og Karl Marx. ''Det kommunistiske manifestet. Med fyreord av Edv. Bull.'' Det norske arbeiderpartis forlag. Kristiania 1921. * Ording, Arne. ''Norsk centralforening for boktrykkere 1882-1932.'' Oslo 1932, s. 91 og 127ff. * Hoel, Oddmund L. ''Norsk målreising 2. Mål og modernisering 1868-1940''. Samlaget. Oslo 2011, s. 359. {{autoritetsdata}} [[Kategori:Målfolk]] [[Kategori:Norske fagforeiningsleiarar]] [[Kategori:Folk frå Arendal]] lnufnc65bytirlfwvfusweoi3athzqx 3649705 3649670 2026-04-06T07:47:14Z Ranveig 39 Endra Bakgrunnstoff tilbake til Litteratur. Trur det er nytta i staden for "Kjelder" her. Det beste er sjølvsagt å tydeleg markera Kjelder med dette. 3649705 wikitext text/x-wiki {{infoboks biografi}} '''August Bosse''' ({{levde|30. april|1873|9. august|1921|Bosse, August}}) var ein norsk [[fagforeiningsleiar]], [[typograf]], [[målmann]] og [[omsetjar]], fødd i [[Øyestad]] i [[Aust-Agder]]. Det var Bosse som omsette [[Det kommunistiske manifestet]] til nynorsk. Bosse var typograf i [[Dagbladet]] kring hundreårsskiftet og var med i fagforeiningsarbeid. Han var formann i [[Norsk centralforening for boktrykkere]] frå 1905 då forbundet slutta seg til [[Landsorganisasjonen]], og til 1907. Ei tid var han reisande maskinmontør og agent for [[Hansen & Skotvedt]] og for [[Olaf Gullowsen]], og i folketeljinga 1910 er han oppført som 'handelsreisende'. Desse åra reiste han mykje både i Noreg, Sverige og Tyskland, og han tileigna seg gode kunnskapar i tysk. Gjennom fleire år var han typograf i venstre- og nynorskavisa [[Den 17de Mai]] der han vart han ein av redaktør [[Rasmus Steinsvik]]s næraste medarbeidarar. Han kunne avisa si rettskriving på fingrane og sytte for at avisa kom ut i ei stø og einskapleg målform. Seinare fekk helsa til Bosse ein knekk, og frå våren 1918 sette han i gang med mykje omsetjingsarbeid, særleg for [[Den 17de Mai]] og [[Norsk Barneblad]]. Han omsette til nynorsk ei rekkje romanar, forteljingar og folkelivsskildringar. Dei fleste gjekk som utklyppsbøker i "kjellaren" i [[Den 17de Mai]]. Mellom titlane han omsette var [[Amerika-Johan]], [[Farkelaget]], [[Teaterborn]], [[Still Jim]], [[Al-Mansurs kjærleikseventyr]], [[Mark Twains utvalde skissor]], [[Eventyr i Sudhavet]], [[Små svenske bygdesogor]], [[Bruri fraa steppone]], [[Spæjarkompaniet]] og [[Polsk blod]]. Han skreiv også artiklar på nynorsk i fagbladet for typografane. Han var eit sjeldsynt døme på ein målmann sentralt i den faglege arbeidarrørsla. Det viktigaste verket Bosse omsette til nynorsk, var [[Det kommunistiske manifestet]] av [[Karl Marx]] og [[Friedrich Engels]] med føreord av [[Edvard Bull]]. Utgåva kom på [[Det norske Arbeiderpartis forlag|Det Norske Arbeiderpartis Forlag]] i 1921, same året som Bosse døydde av hjarteslag berre 48 år gamal. == Litteratur == * Nekrolog i [[Den 17de Mai]], 10. august 1921. * Engels, Friedrich og Karl Marx. ''Det kommunistiske manifestet. Med fyreord av Edv. Bull.'' Det norske arbeiderpartis forlag. Kristiania 1921. * Ording, Arne. ''Norsk centralforening for boktrykkere 1882-1932.'' Oslo 1932, s. 91 og 127ff. * Hoel, Oddmund L. ''Norsk målreising 2. Mål og modernisering 1868-1940''. Samlaget. Oslo 2011, s. 359. {{autoritetsdata}} [[Kategori:Målfolk]] [[Kategori:Norske fagforeiningsleiarar]] [[Kategori:Folk frå Arendal]] 2iitr9k92k8ny4hti22vw8ppg67gf3i 0 215473 3649682 3339481 2026-04-06T03:21:13Z GhostJp 153121 3649682 wikitext text/x-wiki {{infoboks politisk forsamling | namn= Folketinget | logo= Seal of the Folketing of Denmark.svg | hus_type = [[Unicameral]] | leiar1_type = Folketingets formand | leiar1 = [[Søren Gade]] | parti1 = [[Venstre i Danmark|Venstre]] | election1 = 3 July 2015 | members = 179 | struktur1 = Folketing (current composition).svg | structure1_res = 260px | structure1_alt = Current Structure of the Folketing | political_groups1 = '''[[Lars Løkke Rasmussen III Cabinet|Government]] (53)''' * {{Color box|{{Venstre (Denmark)/meta/color}}|border=darkgray}} [[Venstre (Denmark)|Venstre - Liberal Party]] (34) * {{nowrap|{{Color box|{{Liberal Alliance (Denmark)/meta/color}}|border=darkgray}} [[Liberal Alliance (Denmark)|Liberal Alliance]] (13)}} * {{nowrap|{{Color box|{{Conservative People's Party (Denmark)/meta/color}}|border=darkgray}} [[Conservative People's Party (Denmark)|Conservative People's Party]] (6)}} '''[[Confidence and supply|Supported by]] (38)''' * {{Color box|{{Danish People's Party/meta/color}}|border=darkgray}} [[Danish People's Party]] (37) * {{nowrap|{{Color box|#A1359B|border=darkgray}}|border=darkgray}} [[Nunatta Qitornai|Descendants of Our Country]] (1)¹<ref>https://www.bt.dk/politik/groenlandsk-loesrivelsesparti-er-loekkes-sikkerhedsnet</ref> '''[[Opposition (politics)|Official Opposition]] (46)''' * {{Color box|{{Social Democrats (Denmark)/meta/color}}|border=darkgray}} [[Social Democrats (Denmark)|Social Democrats]] (46) '''Other Opposition (42)''' * {{Color box|{{Red–Green Alliance (Denmark)/meta/color}}|border=darkgray}} [[Red–Green Alliance (Denmark)|Red-Green Alliance]] (14) * {{Color box|{{The Alternative (Denmark)/meta/color}}|border=darkgray}} [[The Alternative (political party)|Alternative]] (10) * {{Color box|{{Danish Social Liberal Party/meta/color}}|border=darkgray}} [[Danish Social Liberal Party|Social Liberal Party]] (8) * {{Color box|{{Socialist People's Party (Denmark)/meta/color}}|border=darkgray}} [[Socialist People's Party (Denmark)|Socialist People's Party]] (7) * {{nowrap|{{Color box|#B31F2D|border=darkgray}} [[Social Democratic Party (Faroe Islands)|Social Democratic Party]] (1)¹}} * {{nowrap|{{Color box|{{Inuit Ataqatigiit/meta/color}}|border=darkgray}} [[Inuit Ataqatigiit|Community of the People]] (1)¹}} * {{nowrap|{{Color box|#C8D300|border=darkgray}} [[Republic (Faroe Islands)|Republic]] (1)¹}} | last_election1 = [[Danish general election, 2015|18 June 2015]] | next_election1 = [[Next Danish general election|Before 18 June 2019]] | session_room = Christiansborg Folketingssalen 20120420 0222F (8188480571).jpg | meeting_place = [[Christiansborg Palace]], Copenhagen | website = {{URL|http://www.ft.dk}} |footnotes = <small>1.</small> [[Faroe Islands|Faroese]] and [[Greenland]]ic political parties represented in the Danish parliament }} [[File:Christiansborg Slot.jpg|mini|Christiansborg Slot]] '''Folketinget''' er den [[lovgjevande forsamling]]a i [[Danmark]] og har sete på [[Christiansborg]] i [[København]]. Frå [[1849]] til [[1953]] var Folketinget delt i to avdelingar, [[Rigsdagen]] og [[Landstinget]], ved handsaming av lovsaker. Lovsakene blir no handsama av eit samla Folketing. Med utgangspunkt i [[Den danske grunnlova|grunnlova]] har Folketinget lovgjevande makt saman med den regjerande monarken. Rolla til monarken er i praksis å skrive under på dei lovar Folketinget har vedteke. Folketinget har 179 medlemmar vald for maksimalt fire år. Av desse er to vald på [[Færøyane]] og to på [[Grønland]]. ==Bakgrunnsstoff== *[http://www.ft.dk Folketinget] {{spire}} [[Kategori:Dansk politikk]] [[Kategori:Nasjonalforsamlingar]] [[Kategori:Skipingar i 1849]] [[Kategori:1849 i Danmark]] hdz86l2mr7fbw1zlyckt7prfbcjm7l4 0 260121 3649681 2913958 2026-04-05T21:39:01Z Ziv 127914 ([[c:GR|GR]]) [[File:Supper at Emmaus by Caravaggio.jpg]] → [[File:Supper at Emmaus-Caravaggio (1601).jpg]] → File replacement: update from a old version to a newer one with better quality ([[c:c:GR]]) 3649681 wikitext text/x-wiki [[Fil:Supper at Emmaus-Caravaggio (1601).jpg|mini|Caravaggio: ''Måltidet i Emmaus'', 1601-02]] [[Fil:Gerrit van Honthorst - De koppelaarster.jpg|mini|[[Gerard van Honthorst]]: ''Koplaren'', 1625]] '''Chiaroscuro''', eller '''clair-obscur''', er ein [[målarkunst|måleteknikk]] som framhevar kontrasten mellom lys og mørke i eit måleri. Både det [[italiensk]]e ordet chiaroscuro og det [[fransk]]e clair-obscur tyder bokstavleg tala «lys-dunkel». Nemninga vart nytta fyrste gongen i 1686, men skal ha vore påfunne av [[Leonardo da Vinci]]. Clair-obscur, den franske nemninga, vart introdusert av kunskritikaren Roger de Piles på 1700-talet. Eitt av dei fyrste måleri der chiaroscuro vart nytta, er Leonardos ''Dei heilage tre kongars tilbeding'' frå 1481. Nemninga chiaroscuro-tresnitt vert brukt for å skildre farga tresnitt trykt med ulike plater der ein brukar blekk med ulike fargar. ==Soge== Chiaroscuro-teknikken vart på 1500-talet særleg nytta av målarar som [[Tintoretto]] og [[Paolo Veronese]]. Teknikken nådde høgdepunktet i [[barokken]], framom alt på 1600-talet. [[Rembrandt]] er berømt for denne målemåten. [[Caravaggio]] var avgjerande i utviklinga av ''tenebroso'', ei form for dramatisk chiaroscuro. Hans målemåte vart særleg nytta i Spania og i byen [[Napoli]] under spansk herredømme, til dømes av [[José de Ribera]]. [[Adam Elsheimer]], tyskaren som oppheldt seg i [[Roma]], laga mange nattmotiv med bål og måneskin. Motiv med stearinlys, gjerne inspirert av Caravaggio og Elsheimer, var vanleg i [[Utrecht]]-skulen, som til dømes [[Hendrick ter Brugghen]]. Seinare målarar som ofte nytta stearinlys som lysskjelde var [[Georges de La Tour]] i Frankrike og [[Joseph Wright of Derby]] i England. ==Kjelder== <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygg{{#om:|j}}er på «[[:en:Chiaroscuro|Chiaroscuro]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 6. juli 2013.'' </div> {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Måleteknikk]] [[Kategori:Kunstteknikkar]] [[Kategori:Italienske ord og uttrykk]] 2pgfj7q59ydze3oz8xbeotlb0898qtg 0 319234 3649683 3238312 2026-04-06T05:54:34Z Vinguru 34526 Strek 3649683 wikitext text/x-wiki {{infoboks biografi}} '''August Ferdinandt Schumacher''' ({{levde|6. juni|1821|22. september|1896|Schumacher, A}}) var ein norsk handelsmann frå [[Tromsø]]. Han var stortingsmann 1874–79 frå [[Finnmark]]. Schumacher var son til ein kjøpmann i Tromsø. Sjølv tok han til som fiskekjøpar, reiste då rundt i det nordlege Noreg med eige fartøy. Frå 1846 var han styrar og medeigar i fiskeværa Galten og Bøle på [[Sørøya]] i Finnmark, med bustad på Galten i [[Hasvik]] herad. I 1870 vart han eineigar av dei to fiskeværa. Schumacher representerte Finnmark på [[Stortinget]] 1874–76 og 1877–79. Han var i begge valbolkane medlem i Næringskomite nr 1, men møtte ikkje på tinget i 1879-sesjonen. I 1875 vart han utpeikt til medlem av ein hamnekommisjonen som vurderte utbyggjinga av hamneanlegg i Finnmark. Han døydde i fiskeværet Galten, 75 år gammal. == Kjelder == *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914 * {{PolSys|12597}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1874-1876]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1877-1879]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar for Finnmark]] [[Kategori:Norske handelsfolk]] [[Kategori:Folk frå Hasvik]] [[Kategori:Folk frå Tromsø]] t96qnz5grn5edetlg3phc2uc5koewz8 10 348222 3649725 3560434 2026-04-06T08:58:31Z Ranveig 39 Byttar til modul 3649725 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Pie chart/styles.css"/> {{#ifeq:{{{thumb|<includeonly>right</includeonly><noinclude>none</noinclude>}}}|none| |<div class="pie-thumb thumb t{{#switch:{{{thumb|right}}}|left=left|right=right|right}}" {{#iferror: {{#expr: {{{thumb-size|}}} > 1 }} | | style="width:{{{thumb-size|}}}px" }} ><div class="thumbinner"> }}{{#invoke:Piechart|pie|1={{#if:{{{value1|}}} |<!-- enum-values mode -->{{#invoke:Piechart|parseEnumParams}} |<!-- JSON mode -->{{{1|<noinclude>[ {"label": "landsbyar: $v", "value": 45}, {"label": "byar: $v"}, ]</noinclude>}}} }} | meta = <includeonly>{{#invoke:Piechart|parseMetaParams}}</includeonly> <noinclude> { "legend": true, } </noinclude> }}{{#ifeq:{{{thumb|right}}}|none| |</div></div> }}<noinclude> {{documentation}} <!-- Add categories to the /doc subpage, interwikis to Wikidata. --> </noinclude> 5qwbm2wfuuz1kjy8r0w1krk8wzebyui 0 348228 3649732 3500700 2026-04-06T09:09:36Z Ranveig 39 3649732 wikitext text/x-wiki [[Fil:UK Interfaith Leaders (8738792158).jpg|mini|Representantar for ulike religiøse grupper i Storbtiannia møter den britiske utanriksministeren i London for å overlevera eit ope brev som ber om frigjeving av sju bahai-leiarar fengsla i Iran. {{foto| Foreign and Commonwealth Office, 2013}} ]] '''Religion i England''' er prega av [[den engelske kyrkja]], som har vore [[statskyrkje]] sidan 1500-talet og har [[den engelske monarken]] som overhovud. Kristendommen hadde då vore hovudreligionen i fleire hundreår. Andre viktige kristne retningar i landet er [[katolisisme]], [[metodisme]] og [[baptistkyrkja]]. Etter kristendommen er religionane med flest medlemmer i landet [[islam]], [[hinduismen]], [[nypaganisme]]n, [[sikhismen]], [[jødedommen]], [[buddhismen]] og [[bahai]]. Sjølv om landet har ei statskyrkje er England likevel eit ganske sekulært land. Til dømes blir under ein tredel av vigslar utførte i [[den engelske kyrkja]], og ein fjerdedel av ungar døypte i henne.<ref>{{citation|author=Peter Kellner |author2=William Harford Thomas|contribution=England|title=Encyclopædia Britannica |publisher=Encyclopædia Britannica, inc. |date=24. januar 2018 |url=https://www.britannica.com/place/England}}</ref> ==Statistikk== {{Pie chart |thumb = right |caption = Religion i England (2011)<ref name=ks2011/> |label1 = [[Kristendom]] |value1 = 59.4 |color1 = DodgerBlue |label2 = [[Ikkje-religiøse]] |value2 = 24.7 |color2 = Honeydew |label3 = Ikkje oppggjeven |value3 = 7.2 |color3 = Black |label4 = [[Islam]] |value4 = 5.0 |color4 = Green |label5 = Andre religionar |value5 = 2.2 |color5 = Chartreuse |label6 = [[Hinduisme]] |value6 = 1.5 |color6 = Orange }} Folketeljingane i 2001 og 2011 fann at kristendommen var den mest utbreidde religionen, men telte ikkje opp dei ulike formene for kristendom i England. {| class="wikitable" !rowspan="2"|Religion !colspan="2"|2001<ref>{{cite web|title=Religion (2001 Census)|url=http://data.gov.uk/dataset/religion_2001_census|publisher=data.gov.uk|accessdate=17. desember 2012}}</ref> !colspan="2"|2011<ref name=ks2011>{{cite web|title=2011 Census: KS209EW Religion&nbsp; local authorities in England and Wales|url=http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables,html?edition=tcm%3A77-286262|publisher=ons.gov.uk|accessdate=15. desember 2012}}{{Død lenkje|date=oktober 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- !Tal !% !Tal !% |- |[[Kristendom]]||align=right|35&nbsp;251&nbsp;244||align=right|71,7||align=right|31&nbsp;479&nbsp;876||align=right|59,4 |- |Ingen religion||align=right|7&nbsp;171&nbsp;332||align=right|14,6||align=right|13&nbsp;114&nbsp;232||align=right|24,7 |- |[[Islam]]||align=right|1&nbsp;524&nbsp;887||align=right|3,1||align=right|2&nbsp;660&nbsp;116||align=right|5,0 |- |[[Hinduisme]]||align=right|546&nbsp;982||align=right|1,1||align=right|806&nbsp;199||align=right|1,5 |- |[[Sikhisme]]||align=right|327&nbsp;343||align=right|0,7||align=right|420&nbsp;196||align=right|0,8 |- |[[Jødedom]]||align=right|257&nbsp;671||align=right|0,5||align=right|261&nbsp;282||align=right|0,5 |- |[[Buddhisme]]||align=right|139&nbsp;046||align=right|0,3||align=right|238&nbsp;626||align=right|0,5 |- |Annan religion||align=right|143&nbsp;811||align=right|0,3||align=right|227&nbsp;825||align=right|0,4 |- |Religion ikkje oppgjeven||align=right|3&nbsp;776&nbsp;515||align=right|7,7||align=right|3&nbsp;804&nbsp;104||align=right|7,2 |- |Totalt||align=right|49&nbsp;138&nbsp;831||align=right|100,0||align=right|53&nbsp;012&nbsp;456||align=right|100,0 |} == Historiske religionar == [[Fil:Roman baths minerva 01b.JPG|mini|Den keltisk-romerske guddomen Sulis [[Minerva]] blei dyrka i [[Aquae Sulis]], dagens [[Bath]].]] England har husa fleire før-kristne eller såkalla [[heiden]]ske religionar. Nokre av desse er lite kjende, men representerte gjennom rituelle monument som [[Stonehenge]] og [[Avebury]]. Andre er betre dokumenterte. ===Gallo-romersk religion=== Ein [[gallo-romersk religion]] blei danna i [[Romersk Britannia]] då romarane kom i kontakt med [[britonarar]]. [[Druid]]ane deira blei skildra av Cæsar<ref>Julius Caesar, ''Commentarii de Bello Gallico'' [[Wikisource:Commentaries on the Gallic War/Book 6#13|6.13]]</ref> og forbodne under Claudius.<ref>Suetonius, ''Claudius'' [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Claudius*.html#25.5 12.5]</ref> Britonarane fortsette likevel å tilbe gudane sine, som [[Ancasta]], som ofte kunne smelta saman med tilsvarande romerske gudar. Romarane bygde fleire tempel, som det ved [[Aquae Sulis]], dagens [[Bath]]. Kultar som [[mithraismen]] blei også utbreidde mot slutten av den romerske okkupasjonen. [[Mithrastempelet i London]] er eit døme på at ein slik mysteriereligion var populær blant den urbane eliten. ===Germansk heidendom=== I løpet av mellomalderen kom [[angelsaksarar]] til England og hadde med seg si tru, ei form for [[germansk heidenskap]]. Seinare, etter at dei fleste anglosaksarene var blitt kristna, kom [[vikingar]] frå Skandinavia med si nærskylde [[norrøn religion|norrøne gudetru]]. Ein finn spor av denne gjennom relieff på såkalla [[hogback]]ar og på [[Gosforthkrossen]]. ==Kristendom== [[Fil:Canterbury St Martin and Cathedral.jpg|mini|St Martin's-kyrkja ved [[Canterbury]] med utsyn mot [[domkyrkja i Canterbury]].]] [[Fil:Ely Cathedral Choir, Cambridgeshire, UK - Diliff.jpg|mini|Koret i [[Ely domkyrkje]].]] [[Heilage Jørgen]] (''Saint George'') er [[vernehelgen]] for England, og [[det engelske flagget]] er danna av [[Georgskross|krossen hans]]. Før [[Edvard III av England|Edward&nbsp;III]] si regjeringstid var vernehelgenen [[Edmund martyren]], medan [[heilage Alban]] er rekna som den første engelske [[martyr]]en. Kristendommen kom til England tidleg i historia si. Ifølgje ulike soger skal [[Josef frå Arimatea]], kong [[Lucius av Britannia|Lucius]] og [[heilage Fagan]] fått kristendommen hit allereie i det første eller andre hundreåret e.Kr., men dei eldste historiske kjeldene til kristendommen blant britane er frå [[kyrkjefedrar]] som [[Tertullianus]] og [[Origenes]] på 200-talet. [[Romersk Britannia]] hadde tre [[biskop]]ar som deltok ved [[konsilet i Arles]] i 314. [[Keltisk kristendom]] var også ei viktig form for tidleg britisk kristendom. I [[anglikansk]] tradisjon er kyrkjegrunnleggjaren deira [[Augustin av Canterbury|Augustin]], den første [[erkebiskopen av Canterbury]], som levde på 500-talet. Dronninga til [[Æthelberht av Kent]], Berthe eller Bertha, var dotter av den [[frankarar|frankiske]] [[merovingar]]kongen [[Charibert]], og tok med seg sjelesørgaren [[Liudhard]] til Storbritannia. Bertha restaurerte ei romersk kyrkje aust for Canterbury og vigde henne til [[Martin av Tours]], vernehelgenen for denmerovingiske kongefamilien. Denne kyrkja, [[St Martin's Church i Canterbury|Saint Martin's]], er den eldste kyrkja i England som framleis eri bruk. Æthelberht sjølv var ikkje kristen, men lét kona si dyrka Gud på sin eigen måte i St Martin's. Truleg under påverknad frå kona si bad Æthelberht [[pave Gregorius I]] senda misjonærar, og i 596 sende paven Augustin og ei gruppe munkar til landet. Etter ei tid konverterte Æthelberht til kristendommen, og det same gjorde fleire tusen av undersåttane hans. Canterbury og [[York]] blei to viktige sete for kristendommen i England som har halde stillinga si til moderne tid. [[Kyrkjemøtet i Whitby]] i 664 er eit viktig skilje i engelsk kristendom ettersom det var her kong [[Oswiu av Northumbria]] avgjorde å følgja katolsk og ikkje keltisk kristendom. Kyrkjemøtet slo dast at ein skulle fastsetja datoen for [[påske]] på katolsk vis, og følgja katolske [[tonsur]]tradisjonar. Rundt denne tida blei [[Lindisfarne-evangelia]] laga, og den heilage [[Beda]] var verksam. Under [[Alfred den store]] i 871 og [[Wihelm erobraren]] i 1066 blei England gjort til eit rike med ei statskyrkje, tidlegare enn mange andre land i Europa. Ei rekkje [[viking]]herjingar på 800-talet hadde øydelagd dei fleste klostera. Kong [[Edgar av England|Edgar]] og erkebiskophen hans [[Dunstan av Canterbury|Dunstan]] sette i gang ein reform ved kyrkjemøtet i Whitby i 970, der ein kom fram til at alle biskopar skulle prøva å skipa kloster ved domkyrkjene sine etter [[benediktinarordenen]]. Den normanniske Wilhelm og erkebiskopen hans [[Lanfranc]] arbeidde for å fullføra reformarbeidet. I mellomalderen var tilbeding av [[helgen]]ar viktig, og det fanst fleire pilegrimsmål i landet: St. Alban's Abbey, med relikviar etter den første engelske martyren; [[Ripon]], som var grunnlagd av [[heilage Wilfrid]]; [[Durham]], der domkyrkja husa leivningane etter heilage [[Cuthbert av Lindisfarne]] og [[heilage Aidan|Aidan]]; [[Ely]], vigd til [[heilage Etheldreda]]; [[Westminster Abbey]], med eit storslått minnsmerke for den heilage [[Edvard vedkjennaren]], og [[Chichester]], med leivningane til [[heilage Rikard]]. Ein erkebiskop av Canterbury, [[Thomas Becket]], som var blitt drepen på ordre frå kog Henrik II i 1170, gjorde [[Canterbury]] til det viktigaste pilegrimsmålet i England. Teologen [[John Wycliffe]] kritiserte kyrkja på 1300-talet, og la grunnlaget for [[lollardisme]]n. [[Reformasjonen i England]] på 1500-talet byrja i 1531, då [[Henrik VII av England|Henrik VII]] fekk parlamentet til å godta han som overhovud for kyrkja i England. Frå 1536 blei klostera i landet oppløyste. Henrik sin son [[Edvard VI av England|Edvard VI]] vidareførte reformasjonen med steng [[ikonoklasme]], medan den katolske systera hans [[Maria I av England|Maria I]], som etterfølgde han, gjeninnførte katolisismen og avretta protestantar for [[kjetteri]]. Under [[Elisabeth I av England|Elisabeth I]] blei den reformerte anglikanske kyrkja gjennnført for godt. I 1558 blei det innført ein lov, ''Act of Uniformity'', som sa at alle måtte gå til (protestantisk) gudsteneste på sundagen eller betala ein større bot. Under henne blei det forbode å vera ein katolsk prest eller jesuitt i England, eller å husa dei. Mange katolikkar blei drepne for landsforræderi, mellom dei systera til Elisabet, [[Maria Stuart]]. Under [[Jakob VI av Skottland og I av England]] blei tilhøvet mildare, men [[krutsamansverjinga]] som ei lita gruppe katolikkar stod bak gjorde forfølginga av katolikkane verre. Etter [[den engelske borgarkrigen]], då [[puritanar]]ane ei tid hadde makta, la [[Act of Settlement]] frå 1701 grunnlaget for det moderne engelske monarkiet der katolikkar er ekskluderte frå trona. Først frå slutten av 1700-talet byrja katolikkar få tilbake rettar dei hadde tapt under dei tidlegare forfølgingane. I 1829 fekk katolikkar tilbake fleire borgarrettar, og kunne ta sete i [[Det britiske underhuset]]. Frå [[den store hungersnauda i Irland]] av på midten av 1800-talet kom ei mengd irske katolikkar til England, og fleire katolske bispedøme blei gjenoppretta. Nye kyrkjesamfunn som det til [[kvekarane]] oppstod på 1600-talet. [[Metodisme]]n utvikla seg på 1700-talet. Han gav seinare grobotn for [[pinserørsla]] og [[Frelsesarmeen]], som også blei høvesvis store kristne grupperingar i England. Vidare har fleire representantar for [[Den lutherske kyrkja i Storbritannia|den lutherske]], [[den ortodokse kyrkja|ortodokse]] og [[den koptiske kyrkja]] etablert seg i landet i lag med innvandrarar frå land der desse religionane står sterkt. ==Jødedom== [[Fil:Singers Hill Synagogue 82.jpg|mini|[[Singers Hill synagoge]] i Birmingham i England.]] Jødiske grupper er først dokumenterte i England etter [[den normanniske erobringa]] i 1066. Dei blei verande til jødar blei utviste frå landet av [[Edvard I av England]] i 1290. Seinare levde ein del jødar hemmeleg i landet. I 1656, under styret til [[Oliver Cromwell]] og på oppfordring frå rabbinaren [[Menasseh Ben Israel]], blei mange av restriksjonane mot jødar oppheva, og dei kunne bu og utøva religionen sin fritt i England. På 1830-talet blei praktiserande jødar tillatne å sitja i [[Det britiske underhuset]]. Etter 1880 kom fleire [[jiddisk]]talande jødar på flukt frå Aust-Europa til England. Jødane slo seg særleg ned i store industribyar som London, Leeds og Manchester, og reiste ei rekkje synagogar. Frå 1930-talet kom ei ny bølgje flyktningar frå land som var komne under nazistisk styre. I dag bur 300&nbsp;000 jødar i Storbritannia, og landet er heim til det femte største jødiske samfunnet i verda.<ref>{{citation|url=https://www.usatoday.com/travel/destinations/2010-03-17-london-jewish-museum_N.htm|date=2010 |journal=USA Today|title=London Jewish Museum reopens after major face-lift}}</ref> ==Islam== <!--[[Fil:Islam in England census 2011.svg|mini|Konsentrasjon av muslimar i England. {{nowrap|{{legend|#fafafa|0,0 %-0,9 %}}}} {{legend|#b6faaf|1 %-1,9 %}} {{legend|#8fe087|2 %-4,9 %}} {{legend|#5ac64f|5 %-9,9 %}} {{nowrap|{{legend|#0e9400|10 %-19,9 %}}}} {{nowrap|{{legend|#0a6800|20+ %}}}} ]]--> [[Fil:Milkstone Mosque, Rochdale (1).JPG|mini|Milkstone Mosque i [[Rochdale]] i North Yorkshire.]] Mellomalderrika i England hadde noko kontakt med muslimsk kultur, noko ein mynt prega av [[Offa av Mercia]] på 700-talet med mønster frå myntar laga under den muslimske herskaren [[Al-Mansur]] viser.<ref>{{citation|url=http://www.thebritishmuseum.ac.uk/explore/highlights/highlight_objects/cm/g/gold_imitation_dinar_of_offa.aspx |title=Gold imitation dinar of Offa |archiveurl=https://archive.is/20120912191141/http://www.thebritishmuseum.ac.uk/explore/highlights/highlight_objects/cm/g/gold_imitation_dinar_of_offa.aspx |archivedate=12. september 2012 |publisher=British Museum}}</ref> I prologen til ''[[Canterburyfortellingene]]'' frå 1386 opptrer ein doktor som har kjennskap til skriftene til dei muslimske lærde [[Muhammad ibn Zakariya al-Razi|Razi]], [[Avicenna]] (Ibn Sina) og [[Averroes]] (Ibn Rushd). Seinare kom engelskmenn i kontakt med islamske område som [[Barbareskkysten]], [[Det osmanske riket]] og [[India]]. Ein del engelskmenn var sære interesserte i islam, og kan ha konvertert. Frå 1700-talet byrja muslimske sjøfolk frå [[Det britiske imperiet]] å slå seg ned i England, og rundt 1800 gjorde [[bihar]]iske [[Sake Dean Mahomed]] suksess i England med sjamponering, servering og ein biografi. I 1911 omfatta det britiske imperiet 94 millionar muslimskeundersåttar, mykje meir enn dei 58 millionane kristne i det verdsomspennande riket.<ref name="britannica">[https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/British_Empire British Empire], [[Encyclopædia Britannica Eleventh Edition|1911 ''Encyclopædia Britannica'']]</ref> Etter den [[andre verdskrigen]] byrja ein del av desse å busetja seg i England, særleg muslimar frå det tidlegare [[Britisk India]] - [[India]], [[Pakistan]] og [[Bangladesh]].<ref name="barbera">MariaCaterina La Barbera (2014), [https://books.google.com/books?id=q_yWBQAAQBAJ&pg=PA230 ''Identity and Migration in Europe: Multidisciplinary Perspectives'', s. 230], [[Springer Science+Business Media]]</ref><ref>Richard D. Hecht, Vincent F. Biondo (2010), [https://books.google.co.uk/books?id=ivnWCQAAQBAJ&pg=PA859 ''Religion and Everyday Life and Culture'', page 859], [[ABC-CLIO]]</ref> Dei slo seg ofte ned i byar som [[London]], [[Birmingham]], [[Manchester]], [[Bradford]], [[Luton]], [[Slough]], [[Leicester]] og industribyane i Nord-England.<ref name=ks2011 /> Ved folketeljinga i 2011 utgjorde muslimar 5 % av innbyggjarane i [[England og Wales]],<ref name=ks2011 /> ==Hinduisme== [[Fil:SwaminarayanTemple-Neasden-London.JPG|mini|[[BAPS Shri Swaminarayan Mandir London]]]] Hinduar kom til England frå [[Britisk India]] frå 1800-talet, dei fleste som studentar. Ein del religiøse leiarar vitja landet, som [[Raja Ram Mohun Roy]], som møtte kristne vener og kong [[William IV av Storbritannia|William IV]] i 1829, reformatoren [[Ramakrishna Gopal Bhandarkar|sir R.G. Bhandarkar]] i 1874 og [[Swami Vivekananda]] i 1895 og 1896.<ref>[[Romain Rolland]] (1997), The life of Vivekananda and the Universal Gospel (translated from the original French by E.F. Malcolm-Smith), s. 86, fifteenth impression published by Advaita Ashrama, Calcutta (first published in 1931).</ref> [[Yogi]]en [[Paramahansa Yogananda]] vitja England i 1935 og 1936, og inspirerte til opprettinga av eit Self-Realization Fellowship Centre i London. Etter det indiske sjølvstendet og [[delinga av Britisk India]] etter religiøse linjer kom fleire indarar til England som fabrikkarbeidarar og legar. Ei større gruppe hinduar kom til landet på 1970-talet, då asiatar med britiske samveldepass blei forviste frå [[Uganda]] under [[Idi Amin]]. Ei ny større gruppe kom på 1990-talet då hinduiske [[tamilar]] flykta hit frå [[Sri Lanka]]. Ifølgje folketeljinga frå 2011 budde det 806&nbsp;199 hinduar i England.<ref>2011 Census: Religion, local authorities in England and Wales: Table KS209EW</ref> Byane der det bur flest hinduar er London og [[Leicester]].<ref>[http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=956 Minority religions mainly in London]. National Statistics. Accessed 5 Jun 2006.</ref><ref>{{citation|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/leicestershire/3146704.stm |title=Festival for Leicester's Hindus|journal=BBC News |date=28. september 2003}}</ref> [[Neasden Temple]] i London er det største [[hindutempel]]et i Europa.<ref>[http://www.bbc.co.uk/london/content/articles/2005/05/19/hindu_london_feature.shtml Hindu London], BBC, 6 June 2005. URL accessed on 5 June 2006.</ref> ==Sikhisme== Den siste maharadjaen av [[Sikh-riket]], [[Duleep Singh]], slo seg ned i England på midten av 1850-talet. I 1911 blei den første [[gurdvara]]en i landet bygd i Putney i London. Større grupper sikhar kom først til landet på 1950-talet, hovudsakleg menn frå [[Panjab]] som fann arbeid i industrien. Dei slo seg hovudsakleg ned i [[London]], [[Birmingham]] og [[West Yorkshire]]. I samband med utvisinga av asiatar frå Aust-Afrika kom ei ny større gruppe til landet. Ved folketeljinga i 2011 var det 420&nbsp;196 sikhar i England og over 352 gurdvaraer. Dei største gruppene budde i [[London]], [[Bedford]], [[Coventry]], [[Birmingham]], [[Wolverhampton]], [[Bradford]], [[Leeds]], [[Warwick]], [[Derby]], [[Nottingham]], [[Bristol]] og [[Huddersfield]].<ref>{{cite web|title=2011 Census: KS209EW Religion, local authorities in England and Wales |url=http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-286262|publisher=ons.gov.uk|accessdate=15. desember 2012}}</ref><ref>[Gurharpal Singh and Darshan Singh Tatla, ''''Sikhs in Britain: The Making of a Community'''' (Zed, 2006)</ref> [[Leicester]] har også eit større sikh-samfunn,<ref>[http://www.bbc.co.uk/leicester/content/articles/2007/04/11/sikhism_feature.shtml Sikhism in Leicester] bbc.co.uk, accessed 15 January 2009</ref> og huser [[Guru Nanak]] Sikh Museum.<ref>[http://www.bbc.co.uk/leicester/weblinks/faith.shtml Living in Leicester] bbc.co.uk, accessed 15 January 2009</ref> Dei største konsentrasjonane av sikhar fanst i [[Slough]] (10,8 %), [[Wolverhampton]], [[Hounslow]], [[Sandwell]] og [[Ealing]]. ==Bahai== Den første engelskfødde [[bahai]]en var [[Ethel Jenner Rosenberg]], som konverterte i 1899. Ho verka for [[Abdul-Bahá]] og [[Shoghi Effendi]] når dei vitja landet, og gav ut bøker om den unge religionen. I løpet av 1900-talet blei det skipa fleire bahaigrupper ulike stader i landet. I dag finst det bahaigrupper frå [[Carlisle i Cumbria|Carlisle]] i nord<ref>{{citation|url=http://bci.org/carlisle/ |title=The Bahá'í Faith in Cumbria|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100222235431/http://bci.org/carlisle/ |archivedate=22. februar 2010 |publisher=bci.org |accessdate= 6. januar 2009}}</ref> til [[Cornwall]] i sør.<ref>{{citation|url=http://home.btconnect.com/Cornish-Bahais/|title= Welcome to the Bahá'ís of Cornwall|publisher= Website of Cornish Bahais|accessdate= 6. januar 2009}}</ref> Ifølgje den nasjonale organisasjonen National Spiritual Assembly of the Bahá'ís of the United Kingdom finst det 7000 bahaiar i Storbritannia.<ref>{{citation|title=UK Bahá’í Community|url=http://bahai.org.uk/community/ukbahai-community/|accessdate=7. mars 2018|archive-date=2018-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180307214231/http://bahai.org.uk/community/ukbahai-community/|url-status=yes}}</ref> ==Buddhisme== [[Fil:Batterseaparkpeacepagoda.jpg|mini|Buddhistisk fredspagode i Battersea Park i London.]] Den tidlegaste buddhistiske påverknaden kom til England via det britiske imperiet frå [[Søraust-Asia]], slik at den første kontakten var med [[theravada]]tradisjonar frå [[Burma]], [[Thailand]] og [[Sri Lanka]]. [[Pali Text Society]] blei skipa i 1881 for å omsetja den buddhistiske [[palikanonen]] til engelsk. Seinare fekk [[tibetansk buddhisme]] ein viss innverknad på buddhismen i landet. I 1924 blei [[Buddhist Society]] skipa i London, og i 1926 det theravadiske buddhisttempelet [[London Buddhist Vihara]]. Gjennom 1900-talet voks interessa for buddhismen sakte i landet, og ein skipa lag som English Sangha Trust (1955) og [[Friends of the Western Buddhist Order]] (1967, seinare [[Triratna Buddhist Community]]). [[Kadampa Buddhist Temple]]<ref>{{citation|url=http://www.manjushri.org/index.php |title=Manjushri Kadampa Buddhist Centre|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070622212025/http://www.manjushri.org/index.php |archivedate=22. juni 2007 }}</ref> utanfor [[Barrow-in-Furness]] i [[Cumbria]] er eit stort tibetansk buddhistisk senter grunnlagd av [[Geshe Kelsang Gyatso]] i 1975.<ref>{{Citation |title=Conishead Priory, Ulverston |url=http://www.aboutulverston.co.uk/location/conisheadpriory.htm |accessdate=2018-03-07 |archive-date=2007-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070804012408/http://www.aboutulverston.co.uk/location/conisheadpriory.htm |url-status=yes }}</ref> Det theravadiske [[Chithurst Buddhist Monastery]] blei grunnlagd i Sussex i 1979, og har undersenter andre stader i landet. [[Sōtō|Sōtō-zen]] har eit kloster ved [[Throssel Hole Buddhist Abbey]] i Northumberland. Ved folketeljinga i 2011 opppgav 238&nbsp;626 innbyggjarar i England av dei var [[buddhistar]]. 34&nbsp;% av dei budde i London.<ref>{{cite web|title=2011 Census: KS209EW Religion, local authorities in England and Wales |url=http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-286262|publisher=ons.gov.uk|accessdate=15. desember 2012}}</ref> ==Nypaganisme== [[Fil:Druids celebrating at Stonehenge (1).png|mini|Moderne druidar ved Stonehenge]] Nypaganisme eller nyheidenskap er religionar inspirert av ulike heidenske livssyn. Ved folketeljinga i 2011 rekna 75&nbsp;281 folk i England seg som heidningar,<ref>[http://ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rft-table-qs210ew.xls 2011 ONS results]</ref> dobbelt så mange som ved den føre teljinga i 2001. Den viktigaste nyheidenske religionen i England er [[wicca]], som oppstod her, [[moderne druidisme]] og ulike former for [[germansk nyheidenskap]]. ===Druidisme=== Moderne druidisme er inspirert av den gamle keltiske jernalderreligionen, som ein fatta interesse for under [[romantikken]] på 1700-talet. Den walisiske nasjonalisten Edward Williams tok namnet [[Iolo Morganwg]] og byrja halde druide-ritual på [[Primrose Hill]] i London. Han kalla seg sjølv ein druide, og følgjesveinane sine ''Bards'' (skaldar) eller ''Ovates'' (skaldar/profetar). [[William Price (1800–1893)]] vidareførte rørsla, og kjempa for å kunna utføra [[kremasjon]]ar i landet. Ein seinare druide var [[Gerald Gardner]], som også var med på å utvikla [[wicca]]. Ved byrjinga av 1900-talet heldt druidar rituale ved [[Stonehenge]]. Frå 1980-talet kjempa druidar for å få tilgang til det verna fornminnet. Etter ein bitter kamp gjennom ei årrekkje blei det opna for tilreisande til [[jamdøger]] og [[solkverv]]seremoniar frå år 2000.<ref name="bbc-faded">{{cite news |last=Hallett |first=Emma |title=Summer solstice: How the Stonehenge battles faded |url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-27405147 |accessdate=7. mars 2018 |work=BBC News |date=20. juni 2014}}</ref> Ved folketeljinga i 2011 identifiserte 4&nbsp;189 folk i England og Wales seg som druidar.<ref>{{cite news |author=Robert Booth |date=11. desember 2012 |newspaper=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/uk/2012/dec/11/census-data-religion-jedi-knights |title=Census 2011 data on religion reveals Jedi Knights are in decline |accessdate=11. desember 2014}}</ref> Ein analyse frå 2012 av [[Order of Bards, Ovates and Druids]] rekna med at det fanst mellom 6&nbsp;000 og 11&nbsp;000 druidar i Storbritannia.<ref>{{cite web |url=http://www.druidry.org/community/blog/2012/12/17/uk-2011-census-publishes-figures-druids |title=UK 2011 Census Publishes Figures for Druids |publisher=The Order of Bards Ovates & Druids |accessdate=12. januar 2012 |archive-date=2013-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130613031321/http://www.druidry.org/community/blog/2012/12/17/uk-2011-census-publishes-figures-druids |url-status=yes }}</ref> ===Wicca=== Wicca blei utvikla i England i den første halvdelen av 1900-talet.<ref>{{cite book |title=The Triumph of the Moon: A History of Modern Pagan Witchcraft |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, NY |first=Ronald |last=Hutton |year=1999 |page=vii |isbn=0-19-820744-1}}</ref> Denne religionen var opphavleg send under ulike namn, men frå 1960-åra blei namnet ''Wicca'' vanleg.<ref>{{cite journal |url=http://www.thewica.co.uk/wica_or_wicca.htm |title=Wica or Wicca? - Politics and the Power of Words |journal=The Cauldron |first=Melissa |last=Seims |issue=129 |year=2008 |access-date=2018-03-07 |archive-date=2010-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101020161001/http://www.thewica.co.uk/wica_or_wicca.htm |url-status=yes }}</ref> Retninga er blitt kalla den einaste ferdig forma religionen England har gjeve til verda.{{sfnm|1a1=Hutton|1y=2003|1pp=279–230|2a1=Doyle White|2y=2016|2p=14}} Ho bygde mellom anna trua på at [[heks]]er som blei drepne under [[hekseforfølgingane i Europa]] eigentleg tilhøyrde ein mystisk kult, ein teori hevda mellom anna av [[Margaret Murray]]. Wicca er sett saman av mange ulike eldre element frå [[seremoniell magi]], [[folketru]] og [[mytologi]] og retningar som druidisme, [[frimureri]], [[spiritualisme]] og [[teosofi]].{{sfn|Doyle White|2016|pp=17–18}} ===Germansk nyheidenskap=== [[Germansk nyheidenskap]] i Storbritannia har hovudsakleg to former: [[Odinisme]], ei internasjonal germansk-inspirert rørsle, og angelsaksisk nyheidenskap, ''Esetroth'' eller ''Fyrnsidu'' ([[gammalengelsk]] for 'gamal seid'), som legg vekt på lokal folketru. ==Andre religionar== Andre religionar er mellom anna:<ref>{{cite news |author=Simon Rogers |publisher=theguardian.com |date=11. desember 2012 |url=https://www.theguardian.com/uk/datablog/interactive/2012/dec/11/census-religion |title=Census 2011: how many Jedi Knights are there in England & Wales? |accessdate=11. desember 2014}}</ref> {{kolonnar|col1= * [[Jedi]] * [[Ravidissia]] * [[Rastafarianisme]] * [[Taoisme]] * [[Parsisme]] * [[Satanisme]] * [[Shintoisme]] |col2= * [[New Age-religion]] * [[Sjamanisme]] * [[Scientologi]] * Tradisjonelle afrikanske religionar * [[Animisme]] * [[Drusarar]] |col3= * [[Konfutsianisme]] * [[Thelema]] * [[Vodun]] * [[Eckankar]] * [[Brahma Kumari]] * [[Okkult religion]]}} ==Ikkje-religiøse== 24,7&nbsp;% av innbyggjarane i England erklærte seg utan religion ved folketeljinga i 2011, samanlikna med 14,6&nbsp;% i 2001.<ref name="ks2011"/> [[Norwich]] hadde den høgaste delen folk utan religion, med 42,5&nbsp;%, tett følgd av [[Brighton and Hove]] med 42,4&nbsp;%.<ref name="irreligioninengland"> {{cite web | title = Differences in religious affiliation across local authorities | publisher = Office for National Statistics | url = http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rpt-religion.html#tab-Differences-in-religious-affiliation-across-local-authorities | accessdate = 2012-12-15}}</ref> Det første opent [[ateisme|ateistiske]] tidsskriftet i Storbritannia, ''[[The Oracle of Reason]]'', blei gjeve ut frå 1841 til 1843 av [[Charles Southwell]]. Både Southwell og andre som arbeidde for bladet blei fleire gonger fengsla for det styresmaktene meinte var [[blasfemi]]. Ein av desse, [[George Holyoake]], heldt fram med eit nytt blad, ''[[The Movement]]'' (1842-1845) som seinare blei til ''[[The Reasoner]]'' (1845-1860). Han utvikla idear om å erstatta kristendommen med eit [[etisk]] system som bygde på [[vitskap]] og [[fornuft]], og namngav denne ideen ''secularism'' eller [[sekularisme]] i 1851.<ref>{{cite web |url=http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/PRholyoak.htm |title=George Holyoake : Biography |publisher=Spartacus.schoolnet.co.uk |date= |accessdate=2012-08-09 |archive-date=2012-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121024023448/http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/PRholyoak.htm |url-status=yes }}</ref> Det første sekulære samfunnet i verda, [[Leicester Secular Society]], blei grunnlagd i 1851. [[National Secular Society]] blei skipa i 1866 av politikaren [[Charles Bradlaugh]], og verka for å fri borgarar frå statlege pålegg om å følgja religiøse krav. Då Bradlaugh blei vald inn i [[Det britiske underhuset|Underhuset]] i 1880 fekk han ikkje ta setet sitt fordi han erklærte at truskapseiden til monarken, som ein svor til [[Gud]], ikkje hadde meining for han. Etter å ha vore fengsla, bøtelagd og seinare gjenvald til setet sitt, hadde Bradlaugh oppnådd ein ny lov som sa at ein kunne gje ei erklæring om truskap i staden for å sverja når ein tok opp offentlege stillingar.<ref>Oaths Act 1888. {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=oY0nsXwPJ3AC&pg=PA54&lpg=PA54&dq=Irreligion+in+the+netherlands&source=bl&ots=8y5AblhMnz&sig=Cszqj6FdZGj8OaIOWTChKZKtIJs&hl=en&sa=X&ei=roTvT5bsMoKe0QW8qZSSDg&ved=0CE4Q6AEwAjgU#v=onepage&q=Irreligion%20in%20the%20netherlands&f=false |title=Religion and Mental Health - Google Books |publisher=Books.google.co.uk |accessdate=2012-08-09}}</ref> I 1881 blei ''[[The Freethinker]]'', det eldste [[humanist]]iske tidsskriftet i Storbritannia, å koma ut. I 1891 blei Union of Ethical Societies.<ref name="humanism.org.uk">{{cite web |url= http://www.humanism.org.uk/about/our-history-since-1896/ |title= Our History since 1896 |accessdate= 2. november 2013}}</ref> På 1960-talet endra denne organisasjonen namn til [[British Humanist Association]]. Han var med på å danna [[International Humanist and Ethical Union]] og fekk utforma humanistsymbolet [[Happy Human]].<ref name="humanism.org.uk"/> [[Margaret K. Knight]] vekte merksemd for kringkasting av framlegg om ikkje-religiøse verdiar og sekulær utdanning.<ref>{{cite web|url=https://humanism.org.uk/humanism/the-humanist-tradition/20th-century-humanism/margaret-knight/|title=Margaret Knight|accessdate=13. mai 2016}}</ref> Frå slutten av 1900-talet engasjerte evolusjonsbiologen [[Richard Dawkins]] seg i debatten mot læra om [[intelligent design]] og [[kreasjonisme]], og etterkvart mot teisme generelt. Han blei del av ei rørsle kjend som [[nyateisme]] (''New Atheism''). ==Kjelder== {{reflist}} ---- {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Religion in England|Religion in England]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 4. mars 2018.'' *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:History of the Church of England|History of the Church of England]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 4. mars 2018.'' *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:English Reformation|English Reformation]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 4. mars 2018.'' *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:History of the Jews in England|History of the Jews in England]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 5. mars 2018.'' *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Wicca|Wicca]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 7. mars 2018.'' **''{{Wikipedia-utgåve|en}} oppgav desse kjeldene:'' ***{{cite book |last=Doyle White |first=Ethan |title=Wicca: History, Belief, and Community in Modern Pagan Witchcraft |publisher=Sussex Academic Press |location=Brighton |year=2016 |isbn=978-1-84519-754-4 |ref=harv}} *** {{cite book |last=Hutton |first=Ronald |title=Witches, Druids and King Arthur |publisher=Hambledon and Continuum |location=London |year=2003 |isbn=978-1-85285-397-6 |ref=harv}} ---- *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Irreligion in the United Kingdom|Irreligion in the United Kingdom]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 7. mars 2018.'' {{refslutt}} [[Kategori:Religion i England| ]] [[Kategori:Religion i Storbritannia|England]] [[Kategori:Religion etter land|England]] rwfi7pmttpkdrrt9rwg91str6ak2sw0 3649733 3649732 2026-04-06T09:09:45Z Ranveig 39 3649733 wikitext text/x-wiki [[Fil:UK Interfaith Leaders (8738792158).jpg|mini|Representantar for ulike religiøse grupper i Storbtiannia møter den britiske utanriksministeren i London for å overlevera eit ope brev som ber om frigjeving av sju bahai-leiarar fengsla i Iran. {{foto| Foreign and Commonwealth Office, 2013}} ]] '''Religion i England''' er prega av [[den engelske kyrkja]], som har vore [[statskyrkje]] sidan 1500-talet og har [[den engelske monarken]] som overhovud. Kristendommen hadde då vore hovudreligionen i fleire hundreår. Andre viktige kristne retningar i landet er [[katolisisme]], [[metodisme]] og [[baptistkyrkja]]. Etter kristendommen er religionane med flest medlemmer i landet [[islam]], [[hinduismen]], [[nypaganisme]]n, [[sikhismen]], [[jødedommen]], [[buddhismen]] og [[bahai]]. Sjølv om landet har ei statskyrkje er England likevel eit ganske sekulært land. Til dømes blir under ein tredel av vigslar utførte i [[den engelske kyrkja]], og ein fjerdedel av ungar døypte i henne.<ref>{{citation|author=Peter Kellner |author2=William Harford Thomas|contribution=England|title=Encyclopædia Britannica |publisher=Encyclopædia Britannica, inc. |date=24. januar 2018 |url=https://www.britannica.com/place/England}}</ref> ==Statistikk== {{Pie chart |thumb = right |caption = Religion i England (2011)<ref name=ks2011/> |label1 = [[Kristendom]] |value1 = 59.4 |color1 = DodgerBlue |label2 = [[Ikkje-religiøse]] |value2 = 24.7 |color2 = Honeydew |label3 = Ikkje oppgjeven |value3 = 7.2 |color3 = Black |label4 = [[Islam]] |value4 = 5.0 |color4 = Green |label5 = Andre religionar |value5 = 2.2 |color5 = Chartreuse |label6 = [[Hinduisme]] |value6 = 1.5 |color6 = Orange }} Folketeljingane i 2001 og 2011 fann at kristendommen var den mest utbreidde religionen, men telte ikkje opp dei ulike formene for kristendom i England. {| class="wikitable" !rowspan="2"|Religion !colspan="2"|2001<ref>{{cite web|title=Religion (2001 Census)|url=http://data.gov.uk/dataset/religion_2001_census|publisher=data.gov.uk|accessdate=17. desember 2012}}</ref> !colspan="2"|2011<ref name=ks2011>{{cite web|title=2011 Census: KS209EW Religion&nbsp; local authorities in England and Wales|url=http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables,html?edition=tcm%3A77-286262|publisher=ons.gov.uk|accessdate=15. desember 2012}}{{Død lenkje|date=oktober 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- !Tal !% !Tal !% |- |[[Kristendom]]||align=right|35&nbsp;251&nbsp;244||align=right|71,7||align=right|31&nbsp;479&nbsp;876||align=right|59,4 |- |Ingen religion||align=right|7&nbsp;171&nbsp;332||align=right|14,6||align=right|13&nbsp;114&nbsp;232||align=right|24,7 |- |[[Islam]]||align=right|1&nbsp;524&nbsp;887||align=right|3,1||align=right|2&nbsp;660&nbsp;116||align=right|5,0 |- |[[Hinduisme]]||align=right|546&nbsp;982||align=right|1,1||align=right|806&nbsp;199||align=right|1,5 |- |[[Sikhisme]]||align=right|327&nbsp;343||align=right|0,7||align=right|420&nbsp;196||align=right|0,8 |- |[[Jødedom]]||align=right|257&nbsp;671||align=right|0,5||align=right|261&nbsp;282||align=right|0,5 |- |[[Buddhisme]]||align=right|139&nbsp;046||align=right|0,3||align=right|238&nbsp;626||align=right|0,5 |- |Annan religion||align=right|143&nbsp;811||align=right|0,3||align=right|227&nbsp;825||align=right|0,4 |- |Religion ikkje oppgjeven||align=right|3&nbsp;776&nbsp;515||align=right|7,7||align=right|3&nbsp;804&nbsp;104||align=right|7,2 |- |Totalt||align=right|49&nbsp;138&nbsp;831||align=right|100,0||align=right|53&nbsp;012&nbsp;456||align=right|100,0 |} == Historiske religionar == [[Fil:Roman baths minerva 01b.JPG|mini|Den keltisk-romerske guddomen Sulis [[Minerva]] blei dyrka i [[Aquae Sulis]], dagens [[Bath]].]] England har husa fleire før-kristne eller såkalla [[heiden]]ske religionar. Nokre av desse er lite kjende, men representerte gjennom rituelle monument som [[Stonehenge]] og [[Avebury]]. Andre er betre dokumenterte. ===Gallo-romersk religion=== Ein [[gallo-romersk religion]] blei danna i [[Romersk Britannia]] då romarane kom i kontakt med [[britonarar]]. [[Druid]]ane deira blei skildra av Cæsar<ref>Julius Caesar, ''Commentarii de Bello Gallico'' [[Wikisource:Commentaries on the Gallic War/Book 6#13|6.13]]</ref> og forbodne under Claudius.<ref>Suetonius, ''Claudius'' [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Claudius*.html#25.5 12.5]</ref> Britonarane fortsette likevel å tilbe gudane sine, som [[Ancasta]], som ofte kunne smelta saman med tilsvarande romerske gudar. Romarane bygde fleire tempel, som det ved [[Aquae Sulis]], dagens [[Bath]]. Kultar som [[mithraismen]] blei også utbreidde mot slutten av den romerske okkupasjonen. [[Mithrastempelet i London]] er eit døme på at ein slik mysteriereligion var populær blant den urbane eliten. ===Germansk heidendom=== I løpet av mellomalderen kom [[angelsaksarar]] til England og hadde med seg si tru, ei form for [[germansk heidenskap]]. Seinare, etter at dei fleste anglosaksarene var blitt kristna, kom [[vikingar]] frå Skandinavia med si nærskylde [[norrøn religion|norrøne gudetru]]. Ein finn spor av denne gjennom relieff på såkalla [[hogback]]ar og på [[Gosforthkrossen]]. ==Kristendom== [[Fil:Canterbury St Martin and Cathedral.jpg|mini|St Martin's-kyrkja ved [[Canterbury]] med utsyn mot [[domkyrkja i Canterbury]].]] [[Fil:Ely Cathedral Choir, Cambridgeshire, UK - Diliff.jpg|mini|Koret i [[Ely domkyrkje]].]] [[Heilage Jørgen]] (''Saint George'') er [[vernehelgen]] for England, og [[det engelske flagget]] er danna av [[Georgskross|krossen hans]]. Før [[Edvard III av England|Edward&nbsp;III]] si regjeringstid var vernehelgenen [[Edmund martyren]], medan [[heilage Alban]] er rekna som den første engelske [[martyr]]en. Kristendommen kom til England tidleg i historia si. Ifølgje ulike soger skal [[Josef frå Arimatea]], kong [[Lucius av Britannia|Lucius]] og [[heilage Fagan]] fått kristendommen hit allereie i det første eller andre hundreåret e.Kr., men dei eldste historiske kjeldene til kristendommen blant britane er frå [[kyrkjefedrar]] som [[Tertullianus]] og [[Origenes]] på 200-talet. [[Romersk Britannia]] hadde tre [[biskop]]ar som deltok ved [[konsilet i Arles]] i 314. [[Keltisk kristendom]] var også ei viktig form for tidleg britisk kristendom. I [[anglikansk]] tradisjon er kyrkjegrunnleggjaren deira [[Augustin av Canterbury|Augustin]], den første [[erkebiskopen av Canterbury]], som levde på 500-talet. Dronninga til [[Æthelberht av Kent]], Berthe eller Bertha, var dotter av den [[frankarar|frankiske]] [[merovingar]]kongen [[Charibert]], og tok med seg sjelesørgaren [[Liudhard]] til Storbritannia. Bertha restaurerte ei romersk kyrkje aust for Canterbury og vigde henne til [[Martin av Tours]], vernehelgenen for denmerovingiske kongefamilien. Denne kyrkja, [[St Martin's Church i Canterbury|Saint Martin's]], er den eldste kyrkja i England som framleis eri bruk. Æthelberht sjølv var ikkje kristen, men lét kona si dyrka Gud på sin eigen måte i St Martin's. Truleg under påverknad frå kona si bad Æthelberht [[pave Gregorius I]] senda misjonærar, og i 596 sende paven Augustin og ei gruppe munkar til landet. Etter ei tid konverterte Æthelberht til kristendommen, og det same gjorde fleire tusen av undersåttane hans. Canterbury og [[York]] blei to viktige sete for kristendommen i England som har halde stillinga si til moderne tid. [[Kyrkjemøtet i Whitby]] i 664 er eit viktig skilje i engelsk kristendom ettersom det var her kong [[Oswiu av Northumbria]] avgjorde å følgja katolsk og ikkje keltisk kristendom. Kyrkjemøtet slo dast at ein skulle fastsetja datoen for [[påske]] på katolsk vis, og følgja katolske [[tonsur]]tradisjonar. Rundt denne tida blei [[Lindisfarne-evangelia]] laga, og den heilage [[Beda]] var verksam. Under [[Alfred den store]] i 871 og [[Wihelm erobraren]] i 1066 blei England gjort til eit rike med ei statskyrkje, tidlegare enn mange andre land i Europa. Ei rekkje [[viking]]herjingar på 800-talet hadde øydelagd dei fleste klostera. Kong [[Edgar av England|Edgar]] og erkebiskophen hans [[Dunstan av Canterbury|Dunstan]] sette i gang ein reform ved kyrkjemøtet i Whitby i 970, der ein kom fram til at alle biskopar skulle prøva å skipa kloster ved domkyrkjene sine etter [[benediktinarordenen]]. Den normanniske Wilhelm og erkebiskopen hans [[Lanfranc]] arbeidde for å fullføra reformarbeidet. I mellomalderen var tilbeding av [[helgen]]ar viktig, og det fanst fleire pilegrimsmål i landet: St. Alban's Abbey, med relikviar etter den første engelske martyren; [[Ripon]], som var grunnlagd av [[heilage Wilfrid]]; [[Durham]], der domkyrkja husa leivningane etter heilage [[Cuthbert av Lindisfarne]] og [[heilage Aidan|Aidan]]; [[Ely]], vigd til [[heilage Etheldreda]]; [[Westminster Abbey]], med eit storslått minnsmerke for den heilage [[Edvard vedkjennaren]], og [[Chichester]], med leivningane til [[heilage Rikard]]. Ein erkebiskop av Canterbury, [[Thomas Becket]], som var blitt drepen på ordre frå kog Henrik II i 1170, gjorde [[Canterbury]] til det viktigaste pilegrimsmålet i England. Teologen [[John Wycliffe]] kritiserte kyrkja på 1300-talet, og la grunnlaget for [[lollardisme]]n. [[Reformasjonen i England]] på 1500-talet byrja i 1531, då [[Henrik VII av England|Henrik VII]] fekk parlamentet til å godta han som overhovud for kyrkja i England. Frå 1536 blei klostera i landet oppløyste. Henrik sin son [[Edvard VI av England|Edvard VI]] vidareførte reformasjonen med steng [[ikonoklasme]], medan den katolske systera hans [[Maria I av England|Maria I]], som etterfølgde han, gjeninnførte katolisismen og avretta protestantar for [[kjetteri]]. Under [[Elisabeth I av England|Elisabeth I]] blei den reformerte anglikanske kyrkja gjennnført for godt. I 1558 blei det innført ein lov, ''Act of Uniformity'', som sa at alle måtte gå til (protestantisk) gudsteneste på sundagen eller betala ein større bot. Under henne blei det forbode å vera ein katolsk prest eller jesuitt i England, eller å husa dei. Mange katolikkar blei drepne for landsforræderi, mellom dei systera til Elisabet, [[Maria Stuart]]. Under [[Jakob VI av Skottland og I av England]] blei tilhøvet mildare, men [[krutsamansverjinga]] som ei lita gruppe katolikkar stod bak gjorde forfølginga av katolikkane verre. Etter [[den engelske borgarkrigen]], då [[puritanar]]ane ei tid hadde makta, la [[Act of Settlement]] frå 1701 grunnlaget for det moderne engelske monarkiet der katolikkar er ekskluderte frå trona. Først frå slutten av 1700-talet byrja katolikkar få tilbake rettar dei hadde tapt under dei tidlegare forfølgingane. I 1829 fekk katolikkar tilbake fleire borgarrettar, og kunne ta sete i [[Det britiske underhuset]]. Frå [[den store hungersnauda i Irland]] av på midten av 1800-talet kom ei mengd irske katolikkar til England, og fleire katolske bispedøme blei gjenoppretta. Nye kyrkjesamfunn som det til [[kvekarane]] oppstod på 1600-talet. [[Metodisme]]n utvikla seg på 1700-talet. Han gav seinare grobotn for [[pinserørsla]] og [[Frelsesarmeen]], som også blei høvesvis store kristne grupperingar i England. Vidare har fleire representantar for [[Den lutherske kyrkja i Storbritannia|den lutherske]], [[den ortodokse kyrkja|ortodokse]] og [[den koptiske kyrkja]] etablert seg i landet i lag med innvandrarar frå land der desse religionane står sterkt. ==Jødedom== [[Fil:Singers Hill Synagogue 82.jpg|mini|[[Singers Hill synagoge]] i Birmingham i England.]] Jødiske grupper er først dokumenterte i England etter [[den normanniske erobringa]] i 1066. Dei blei verande til jødar blei utviste frå landet av [[Edvard I av England]] i 1290. Seinare levde ein del jødar hemmeleg i landet. I 1656, under styret til [[Oliver Cromwell]] og på oppfordring frå rabbinaren [[Menasseh Ben Israel]], blei mange av restriksjonane mot jødar oppheva, og dei kunne bu og utøva religionen sin fritt i England. På 1830-talet blei praktiserande jødar tillatne å sitja i [[Det britiske underhuset]]. Etter 1880 kom fleire [[jiddisk]]talande jødar på flukt frå Aust-Europa til England. Jødane slo seg særleg ned i store industribyar som London, Leeds og Manchester, og reiste ei rekkje synagogar. Frå 1930-talet kom ei ny bølgje flyktningar frå land som var komne under nazistisk styre. I dag bur 300&nbsp;000 jødar i Storbritannia, og landet er heim til det femte største jødiske samfunnet i verda.<ref>{{citation|url=https://www.usatoday.com/travel/destinations/2010-03-17-london-jewish-museum_N.htm|date=2010 |journal=USA Today|title=London Jewish Museum reopens after major face-lift}}</ref> ==Islam== <!--[[Fil:Islam in England census 2011.svg|mini|Konsentrasjon av muslimar i England. {{nowrap|{{legend|#fafafa|0,0 %-0,9 %}}}} {{legend|#b6faaf|1 %-1,9 %}} {{legend|#8fe087|2 %-4,9 %}} {{legend|#5ac64f|5 %-9,9 %}} {{nowrap|{{legend|#0e9400|10 %-19,9 %}}}} {{nowrap|{{legend|#0a6800|20+ %}}}} ]]--> [[Fil:Milkstone Mosque, Rochdale (1).JPG|mini|Milkstone Mosque i [[Rochdale]] i North Yorkshire.]] Mellomalderrika i England hadde noko kontakt med muslimsk kultur, noko ein mynt prega av [[Offa av Mercia]] på 700-talet med mønster frå myntar laga under den muslimske herskaren [[Al-Mansur]] viser.<ref>{{citation|url=http://www.thebritishmuseum.ac.uk/explore/highlights/highlight_objects/cm/g/gold_imitation_dinar_of_offa.aspx |title=Gold imitation dinar of Offa |archiveurl=https://archive.is/20120912191141/http://www.thebritishmuseum.ac.uk/explore/highlights/highlight_objects/cm/g/gold_imitation_dinar_of_offa.aspx |archivedate=12. september 2012 |publisher=British Museum}}</ref> I prologen til ''[[Canterburyfortellingene]]'' frå 1386 opptrer ein doktor som har kjennskap til skriftene til dei muslimske lærde [[Muhammad ibn Zakariya al-Razi|Razi]], [[Avicenna]] (Ibn Sina) og [[Averroes]] (Ibn Rushd). Seinare kom engelskmenn i kontakt med islamske område som [[Barbareskkysten]], [[Det osmanske riket]] og [[India]]. Ein del engelskmenn var sære interesserte i islam, og kan ha konvertert. Frå 1700-talet byrja muslimske sjøfolk frå [[Det britiske imperiet]] å slå seg ned i England, og rundt 1800 gjorde [[bihar]]iske [[Sake Dean Mahomed]] suksess i England med sjamponering, servering og ein biografi. I 1911 omfatta det britiske imperiet 94 millionar muslimskeundersåttar, mykje meir enn dei 58 millionane kristne i det verdsomspennande riket.<ref name="britannica">[https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/British_Empire British Empire], [[Encyclopædia Britannica Eleventh Edition|1911 ''Encyclopædia Britannica'']]</ref> Etter den [[andre verdskrigen]] byrja ein del av desse å busetja seg i England, særleg muslimar frå det tidlegare [[Britisk India]] - [[India]], [[Pakistan]] og [[Bangladesh]].<ref name="barbera">MariaCaterina La Barbera (2014), [https://books.google.com/books?id=q_yWBQAAQBAJ&pg=PA230 ''Identity and Migration in Europe: Multidisciplinary Perspectives'', s. 230], [[Springer Science+Business Media]]</ref><ref>Richard D. Hecht, Vincent F. Biondo (2010), [https://books.google.co.uk/books?id=ivnWCQAAQBAJ&pg=PA859 ''Religion and Everyday Life and Culture'', page 859], [[ABC-CLIO]]</ref> Dei slo seg ofte ned i byar som [[London]], [[Birmingham]], [[Manchester]], [[Bradford]], [[Luton]], [[Slough]], [[Leicester]] og industribyane i Nord-England.<ref name=ks2011 /> Ved folketeljinga i 2011 utgjorde muslimar 5 % av innbyggjarane i [[England og Wales]],<ref name=ks2011 /> ==Hinduisme== [[Fil:SwaminarayanTemple-Neasden-London.JPG|mini|[[BAPS Shri Swaminarayan Mandir London]]]] Hinduar kom til England frå [[Britisk India]] frå 1800-talet, dei fleste som studentar. Ein del religiøse leiarar vitja landet, som [[Raja Ram Mohun Roy]], som møtte kristne vener og kong [[William IV av Storbritannia|William IV]] i 1829, reformatoren [[Ramakrishna Gopal Bhandarkar|sir R.G. Bhandarkar]] i 1874 og [[Swami Vivekananda]] i 1895 og 1896.<ref>[[Romain Rolland]] (1997), The life of Vivekananda and the Universal Gospel (translated from the original French by E.F. Malcolm-Smith), s. 86, fifteenth impression published by Advaita Ashrama, Calcutta (first published in 1931).</ref> [[Yogi]]en [[Paramahansa Yogananda]] vitja England i 1935 og 1936, og inspirerte til opprettinga av eit Self-Realization Fellowship Centre i London. Etter det indiske sjølvstendet og [[delinga av Britisk India]] etter religiøse linjer kom fleire indarar til England som fabrikkarbeidarar og legar. Ei større gruppe hinduar kom til landet på 1970-talet, då asiatar med britiske samveldepass blei forviste frå [[Uganda]] under [[Idi Amin]]. Ei ny større gruppe kom på 1990-talet då hinduiske [[tamilar]] flykta hit frå [[Sri Lanka]]. Ifølgje folketeljinga frå 2011 budde det 806&nbsp;199 hinduar i England.<ref>2011 Census: Religion, local authorities in England and Wales: Table KS209EW</ref> Byane der det bur flest hinduar er London og [[Leicester]].<ref>[http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=956 Minority religions mainly in London]. National Statistics. Accessed 5 Jun 2006.</ref><ref>{{citation|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/leicestershire/3146704.stm |title=Festival for Leicester's Hindus|journal=BBC News |date=28. september 2003}}</ref> [[Neasden Temple]] i London er det største [[hindutempel]]et i Europa.<ref>[http://www.bbc.co.uk/london/content/articles/2005/05/19/hindu_london_feature.shtml Hindu London], BBC, 6 June 2005. URL accessed on 5 June 2006.</ref> ==Sikhisme== Den siste maharadjaen av [[Sikh-riket]], [[Duleep Singh]], slo seg ned i England på midten av 1850-talet. I 1911 blei den første [[gurdvara]]en i landet bygd i Putney i London. Større grupper sikhar kom først til landet på 1950-talet, hovudsakleg menn frå [[Panjab]] som fann arbeid i industrien. Dei slo seg hovudsakleg ned i [[London]], [[Birmingham]] og [[West Yorkshire]]. I samband med utvisinga av asiatar frå Aust-Afrika kom ei ny større gruppe til landet. Ved folketeljinga i 2011 var det 420&nbsp;196 sikhar i England og over 352 gurdvaraer. Dei største gruppene budde i [[London]], [[Bedford]], [[Coventry]], [[Birmingham]], [[Wolverhampton]], [[Bradford]], [[Leeds]], [[Warwick]], [[Derby]], [[Nottingham]], [[Bristol]] og [[Huddersfield]].<ref>{{cite web|title=2011 Census: KS209EW Religion, local authorities in England and Wales |url=http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-286262|publisher=ons.gov.uk|accessdate=15. desember 2012}}</ref><ref>[Gurharpal Singh and Darshan Singh Tatla, ''''Sikhs in Britain: The Making of a Community'''' (Zed, 2006)</ref> [[Leicester]] har også eit større sikh-samfunn,<ref>[http://www.bbc.co.uk/leicester/content/articles/2007/04/11/sikhism_feature.shtml Sikhism in Leicester] bbc.co.uk, accessed 15 January 2009</ref> og huser [[Guru Nanak]] Sikh Museum.<ref>[http://www.bbc.co.uk/leicester/weblinks/faith.shtml Living in Leicester] bbc.co.uk, accessed 15 January 2009</ref> Dei største konsentrasjonane av sikhar fanst i [[Slough]] (10,8 %), [[Wolverhampton]], [[Hounslow]], [[Sandwell]] og [[Ealing]]. ==Bahai== Den første engelskfødde [[bahai]]en var [[Ethel Jenner Rosenberg]], som konverterte i 1899. Ho verka for [[Abdul-Bahá]] og [[Shoghi Effendi]] når dei vitja landet, og gav ut bøker om den unge religionen. I løpet av 1900-talet blei det skipa fleire bahaigrupper ulike stader i landet. I dag finst det bahaigrupper frå [[Carlisle i Cumbria|Carlisle]] i nord<ref>{{citation|url=http://bci.org/carlisle/ |title=The Bahá'í Faith in Cumbria|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100222235431/http://bci.org/carlisle/ |archivedate=22. februar 2010 |publisher=bci.org |accessdate= 6. januar 2009}}</ref> til [[Cornwall]] i sør.<ref>{{citation|url=http://home.btconnect.com/Cornish-Bahais/|title= Welcome to the Bahá'ís of Cornwall|publisher= Website of Cornish Bahais|accessdate= 6. januar 2009}}</ref> Ifølgje den nasjonale organisasjonen National Spiritual Assembly of the Bahá'ís of the United Kingdom finst det 7000 bahaiar i Storbritannia.<ref>{{citation|title=UK Bahá’í Community|url=http://bahai.org.uk/community/ukbahai-community/|accessdate=7. mars 2018|archive-date=2018-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180307214231/http://bahai.org.uk/community/ukbahai-community/|url-status=yes}}</ref> ==Buddhisme== [[Fil:Batterseaparkpeacepagoda.jpg|mini|Buddhistisk fredspagode i Battersea Park i London.]] Den tidlegaste buddhistiske påverknaden kom til England via det britiske imperiet frå [[Søraust-Asia]], slik at den første kontakten var med [[theravada]]tradisjonar frå [[Burma]], [[Thailand]] og [[Sri Lanka]]. [[Pali Text Society]] blei skipa i 1881 for å omsetja den buddhistiske [[palikanonen]] til engelsk. Seinare fekk [[tibetansk buddhisme]] ein viss innverknad på buddhismen i landet. I 1924 blei [[Buddhist Society]] skipa i London, og i 1926 det theravadiske buddhisttempelet [[London Buddhist Vihara]]. Gjennom 1900-talet voks interessa for buddhismen sakte i landet, og ein skipa lag som English Sangha Trust (1955) og [[Friends of the Western Buddhist Order]] (1967, seinare [[Triratna Buddhist Community]]). [[Kadampa Buddhist Temple]]<ref>{{citation|url=http://www.manjushri.org/index.php |title=Manjushri Kadampa Buddhist Centre|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070622212025/http://www.manjushri.org/index.php |archivedate=22. juni 2007 }}</ref> utanfor [[Barrow-in-Furness]] i [[Cumbria]] er eit stort tibetansk buddhistisk senter grunnlagd av [[Geshe Kelsang Gyatso]] i 1975.<ref>{{Citation |title=Conishead Priory, Ulverston |url=http://www.aboutulverston.co.uk/location/conisheadpriory.htm |accessdate=2018-03-07 |archive-date=2007-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070804012408/http://www.aboutulverston.co.uk/location/conisheadpriory.htm |url-status=yes }}</ref> Det theravadiske [[Chithurst Buddhist Monastery]] blei grunnlagd i Sussex i 1979, og har undersenter andre stader i landet. [[Sōtō|Sōtō-zen]] har eit kloster ved [[Throssel Hole Buddhist Abbey]] i Northumberland. Ved folketeljinga i 2011 opppgav 238&nbsp;626 innbyggjarar i England av dei var [[buddhistar]]. 34&nbsp;% av dei budde i London.<ref>{{cite web|title=2011 Census: KS209EW Religion, local authorities in England and Wales |url=http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-286262|publisher=ons.gov.uk|accessdate=15. desember 2012}}</ref> ==Nypaganisme== [[Fil:Druids celebrating at Stonehenge (1).png|mini|Moderne druidar ved Stonehenge]] Nypaganisme eller nyheidenskap er religionar inspirert av ulike heidenske livssyn. Ved folketeljinga i 2011 rekna 75&nbsp;281 folk i England seg som heidningar,<ref>[http://ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rft-table-qs210ew.xls 2011 ONS results]</ref> dobbelt så mange som ved den føre teljinga i 2001. Den viktigaste nyheidenske religionen i England er [[wicca]], som oppstod her, [[moderne druidisme]] og ulike former for [[germansk nyheidenskap]]. ===Druidisme=== Moderne druidisme er inspirert av den gamle keltiske jernalderreligionen, som ein fatta interesse for under [[romantikken]] på 1700-talet. Den walisiske nasjonalisten Edward Williams tok namnet [[Iolo Morganwg]] og byrja halde druide-ritual på [[Primrose Hill]] i London. Han kalla seg sjølv ein druide, og følgjesveinane sine ''Bards'' (skaldar) eller ''Ovates'' (skaldar/profetar). [[William Price (1800–1893)]] vidareførte rørsla, og kjempa for å kunna utføra [[kremasjon]]ar i landet. Ein seinare druide var [[Gerald Gardner]], som også var med på å utvikla [[wicca]]. Ved byrjinga av 1900-talet heldt druidar rituale ved [[Stonehenge]]. Frå 1980-talet kjempa druidar for å få tilgang til det verna fornminnet. Etter ein bitter kamp gjennom ei årrekkje blei det opna for tilreisande til [[jamdøger]] og [[solkverv]]seremoniar frå år 2000.<ref name="bbc-faded">{{cite news |last=Hallett |first=Emma |title=Summer solstice: How the Stonehenge battles faded |url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-27405147 |accessdate=7. mars 2018 |work=BBC News |date=20. juni 2014}}</ref> Ved folketeljinga i 2011 identifiserte 4&nbsp;189 folk i England og Wales seg som druidar.<ref>{{cite news |author=Robert Booth |date=11. desember 2012 |newspaper=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/uk/2012/dec/11/census-data-religion-jedi-knights |title=Census 2011 data on religion reveals Jedi Knights are in decline |accessdate=11. desember 2014}}</ref> Ein analyse frå 2012 av [[Order of Bards, Ovates and Druids]] rekna med at det fanst mellom 6&nbsp;000 og 11&nbsp;000 druidar i Storbritannia.<ref>{{cite web |url=http://www.druidry.org/community/blog/2012/12/17/uk-2011-census-publishes-figures-druids |title=UK 2011 Census Publishes Figures for Druids |publisher=The Order of Bards Ovates & Druids |accessdate=12. januar 2012 |archive-date=2013-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130613031321/http://www.druidry.org/community/blog/2012/12/17/uk-2011-census-publishes-figures-druids |url-status=yes }}</ref> ===Wicca=== Wicca blei utvikla i England i den første halvdelen av 1900-talet.<ref>{{cite book |title=The Triumph of the Moon: A History of Modern Pagan Witchcraft |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, NY |first=Ronald |last=Hutton |year=1999 |page=vii |isbn=0-19-820744-1}}</ref> Denne religionen var opphavleg send under ulike namn, men frå 1960-åra blei namnet ''Wicca'' vanleg.<ref>{{cite journal |url=http://www.thewica.co.uk/wica_or_wicca.htm |title=Wica or Wicca? - Politics and the Power of Words |journal=The Cauldron |first=Melissa |last=Seims |issue=129 |year=2008 |access-date=2018-03-07 |archive-date=2010-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101020161001/http://www.thewica.co.uk/wica_or_wicca.htm |url-status=yes }}</ref> Retninga er blitt kalla den einaste ferdig forma religionen England har gjeve til verda.{{sfnm|1a1=Hutton|1y=2003|1pp=279–230|2a1=Doyle White|2y=2016|2p=14}} Ho bygde mellom anna trua på at [[heks]]er som blei drepne under [[hekseforfølgingane i Europa]] eigentleg tilhøyrde ein mystisk kult, ein teori hevda mellom anna av [[Margaret Murray]]. Wicca er sett saman av mange ulike eldre element frå [[seremoniell magi]], [[folketru]] og [[mytologi]] og retningar som druidisme, [[frimureri]], [[spiritualisme]] og [[teosofi]].{{sfn|Doyle White|2016|pp=17–18}} ===Germansk nyheidenskap=== [[Germansk nyheidenskap]] i Storbritannia har hovudsakleg to former: [[Odinisme]], ei internasjonal germansk-inspirert rørsle, og angelsaksisk nyheidenskap, ''Esetroth'' eller ''Fyrnsidu'' ([[gammalengelsk]] for 'gamal seid'), som legg vekt på lokal folketru. ==Andre religionar== Andre religionar er mellom anna:<ref>{{cite news |author=Simon Rogers |publisher=theguardian.com |date=11. desember 2012 |url=https://www.theguardian.com/uk/datablog/interactive/2012/dec/11/census-religion |title=Census 2011: how many Jedi Knights are there in England & Wales? |accessdate=11. desember 2014}}</ref> {{kolonnar|col1= * [[Jedi]] * [[Ravidissia]] * [[Rastafarianisme]] * [[Taoisme]] * [[Parsisme]] * [[Satanisme]] * [[Shintoisme]] |col2= * [[New Age-religion]] * [[Sjamanisme]] * [[Scientologi]] * Tradisjonelle afrikanske religionar * [[Animisme]] * [[Drusarar]] |col3= * [[Konfutsianisme]] * [[Thelema]] * [[Vodun]] * [[Eckankar]] * [[Brahma Kumari]] * [[Okkult religion]]}} ==Ikkje-religiøse== 24,7&nbsp;% av innbyggjarane i England erklærte seg utan religion ved folketeljinga i 2011, samanlikna med 14,6&nbsp;% i 2001.<ref name="ks2011"/> [[Norwich]] hadde den høgaste delen folk utan religion, med 42,5&nbsp;%, tett følgd av [[Brighton and Hove]] med 42,4&nbsp;%.<ref name="irreligioninengland"> {{cite web | title = Differences in religious affiliation across local authorities | publisher = Office for National Statistics | url = http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rpt-religion.html#tab-Differences-in-religious-affiliation-across-local-authorities | accessdate = 2012-12-15}}</ref> Det første opent [[ateisme|ateistiske]] tidsskriftet i Storbritannia, ''[[The Oracle of Reason]]'', blei gjeve ut frå 1841 til 1843 av [[Charles Southwell]]. Både Southwell og andre som arbeidde for bladet blei fleire gonger fengsla for det styresmaktene meinte var [[blasfemi]]. Ein av desse, [[George Holyoake]], heldt fram med eit nytt blad, ''[[The Movement]]'' (1842-1845) som seinare blei til ''[[The Reasoner]]'' (1845-1860). Han utvikla idear om å erstatta kristendommen med eit [[etisk]] system som bygde på [[vitskap]] og [[fornuft]], og namngav denne ideen ''secularism'' eller [[sekularisme]] i 1851.<ref>{{cite web |url=http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/PRholyoak.htm |title=George Holyoake : Biography |publisher=Spartacus.schoolnet.co.uk |date= |accessdate=2012-08-09 |archive-date=2012-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121024023448/http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/PRholyoak.htm |url-status=yes }}</ref> Det første sekulære samfunnet i verda, [[Leicester Secular Society]], blei grunnlagd i 1851. [[National Secular Society]] blei skipa i 1866 av politikaren [[Charles Bradlaugh]], og verka for å fri borgarar frå statlege pålegg om å følgja religiøse krav. Då Bradlaugh blei vald inn i [[Det britiske underhuset|Underhuset]] i 1880 fekk han ikkje ta setet sitt fordi han erklærte at truskapseiden til monarken, som ein svor til [[Gud]], ikkje hadde meining for han. Etter å ha vore fengsla, bøtelagd og seinare gjenvald til setet sitt, hadde Bradlaugh oppnådd ein ny lov som sa at ein kunne gje ei erklæring om truskap i staden for å sverja når ein tok opp offentlege stillingar.<ref>Oaths Act 1888. {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=oY0nsXwPJ3AC&pg=PA54&lpg=PA54&dq=Irreligion+in+the+netherlands&source=bl&ots=8y5AblhMnz&sig=Cszqj6FdZGj8OaIOWTChKZKtIJs&hl=en&sa=X&ei=roTvT5bsMoKe0QW8qZSSDg&ved=0CE4Q6AEwAjgU#v=onepage&q=Irreligion%20in%20the%20netherlands&f=false |title=Religion and Mental Health - Google Books |publisher=Books.google.co.uk |accessdate=2012-08-09}}</ref> I 1881 blei ''[[The Freethinker]]'', det eldste [[humanist]]iske tidsskriftet i Storbritannia, å koma ut. I 1891 blei Union of Ethical Societies.<ref name="humanism.org.uk">{{cite web |url= http://www.humanism.org.uk/about/our-history-since-1896/ |title= Our History since 1896 |accessdate= 2. november 2013}}</ref> På 1960-talet endra denne organisasjonen namn til [[British Humanist Association]]. Han var med på å danna [[International Humanist and Ethical Union]] og fekk utforma humanistsymbolet [[Happy Human]].<ref name="humanism.org.uk"/> [[Margaret K. Knight]] vekte merksemd for kringkasting av framlegg om ikkje-religiøse verdiar og sekulær utdanning.<ref>{{cite web|url=https://humanism.org.uk/humanism/the-humanist-tradition/20th-century-humanism/margaret-knight/|title=Margaret Knight|accessdate=13. mai 2016}}</ref> Frå slutten av 1900-talet engasjerte evolusjonsbiologen [[Richard Dawkins]] seg i debatten mot læra om [[intelligent design]] og [[kreasjonisme]], og etterkvart mot teisme generelt. Han blei del av ei rørsle kjend som [[nyateisme]] (''New Atheism''). ==Kjelder== {{reflist}} ---- {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Religion in England|Religion in England]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 4. mars 2018.'' *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:History of the Church of England|History of the Church of England]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 4. mars 2018.'' *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:English Reformation|English Reformation]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 4. mars 2018.'' *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:History of the Jews in England|History of the Jews in England]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 5. mars 2018.'' *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Wicca|Wicca]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 7. mars 2018.'' **''{{Wikipedia-utgåve|en}} oppgav desse kjeldene:'' ***{{cite book |last=Doyle White |first=Ethan |title=Wicca: History, Belief, and Community in Modern Pagan Witchcraft |publisher=Sussex Academic Press |location=Brighton |year=2016 |isbn=978-1-84519-754-4 |ref=harv}} *** {{cite book |last=Hutton |first=Ronald |title=Witches, Druids and King Arthur |publisher=Hambledon and Continuum |location=London |year=2003 |isbn=978-1-85285-397-6 |ref=harv}} ---- *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Irreligion in the United Kingdom|Irreligion in the United Kingdom]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 7. mars 2018.'' {{refslutt}} [[Kategori:Religion i England| ]] [[Kategori:Religion i Storbritannia|England]] [[Kategori:Religion etter land|England]] 4mvb6chmvltordx1tufe6scfd8kmg7k 10 348272 3649726 3025198 2026-04-06T09:07:09Z Ranveig 39 Rett. 3649726 wikitext text/x-wiki {{Dokumentasjonsunderside}} <!-- LEGG TIL KATEGORIAR PÅ BOTNEN AV DENNE SIDA --> == Føremål == Lager eit sektordiagram av dei oppgjevne verdiane. == Bruk == {{parametrar|caption|thumb|label1|color1|value1|label2|color2|value2|etc}} == Døme == {{Pie chart |caption = Religion i England (2011) |thumb = left |label1 = [[Kristendom]] |value1 = 59.4 |color1 = DodgerBlue |label2 = [[Ikkje-religiøse]] |value2 = 24.7 |color2 = Honeydew |label3 = Ikkje oppggjeven |value3 = 7.2 |color3 = Black |label4 = [[Islam]] |value4 = 5.0 |color4 = Green |label5 = Andre religionar |value5 = 2.2 |color5 = Chartreuse |label6 = [[Hinduisme]] |value6 = 1.5 |color6 = Orange }} <!-- == Sjå òg == --> <includeonly> [[Kategori:Malar som bruker ParserFunctions]] </includeonly> fng8lwod01es1ulqv1a6xu3hbsajg3j 3649727 3649726 2026-04-06T09:07:21Z Ranveig 39 /* Døme */ 3649727 wikitext text/x-wiki {{Dokumentasjonsunderside}} <!-- LEGG TIL KATEGORIAR PÅ BOTNEN AV DENNE SIDA --> == Føremål == Lager eit sektordiagram av dei oppgjevne verdiane. == Bruk == {{parametrar|caption|thumb|label1|color1|value1|label2|color2|value2|etc}} == Døme == {{Pie chart |caption = Religion i England (2011) |thumb = left |label1 = [[Kristendom]] |value1 = 59.4 |color1 = DodgerBlue |label2 = [[Ikkje-religiøse]] |value2 = 24.7 |color2 = Honeydew |label3 = Ikkje oppgjeven |value3 = 7.2 |color3 = Black |label4 = [[Islam]] |value4 = 5.0 |color4 = Green |label5 = Andre religionar |value5 = 2.2 |color5 = Chartreuse |label6 = [[Hinduisme]] |value6 = 1.5 |color6 = Orange }} <!-- == Sjå òg == --> <includeonly> [[Kategori:Malar som bruker ParserFunctions]] </includeonly> 80hi148tk68i5yzghsfu7qmjebvccx2 0 356715 3649669 3231622 2026-04-05T16:19:23Z Marcuspn 143881 3649669 wikitext text/x-wiki {{infoboks forfattar}} [[Fil:Barbra_Ring.jpg|mini|Barbra Ring fotografert av Ernest Rude i [[1920]], etter at mannen, oberst Ragnar Rosenquist, døydde.]] '''Barbra Mathilde Ring''' ({{levde-lua|fødd 4. juli 1870 i [[Drammen kommune|Drammen]], død 16. mai 1955 i Oslo}}) var ein norsk forfattar. I dag vert ho kanskje best hugsa for novella «Ittno' knussel», juleforteljinga om den rike, bryske og varmhjarta enka Marte Svennerud. == Familie == Barbra Ring var dotter av Ole Ring og Thora Augusta Ravn. Ole Ring var dotterson av forfattaren [[Hanna Winsnes]]. I 1890 gifte Barbra Ring seg med Thorvald August Kirsebom. Dei fekk dottera [[Gerda Ring]] saman i 1891. I 1902 vart ekteparet skilt, og i 1917 gifta Barbra Ring seg på nytt med Ragnar Rosenquist. == Litterær karriere == Ho debuterte i 1904 med ''Babbens dagbok''. Boka bygde på eigne barndomsminne. Ho vart godt motteken som ei historie sett med barneauge - eit brot med den moraliserande barnelitteraturen i samtida. Ring skreiv barnebøker, bøker for «unge piger» og romanar for vaksne. Ho var òg bidragsytar til ei rekkje utgåver av årboka ''[[årboka Humør|Humør]]''. I ''Nytt norsk forfatterleksikon'' vert forfattarskapen hennar for vaksne karakterisert som «en lang rekke romaner og fortellinger fra østnorsk storgårds-liv, de fleste uten noen varig verdi». I [[Norsk biografisk leksikon]] står det derimot at forfattarskapen hennar er ujamn, men at «de beste er både gripende og troverdige psykologisk sett og interessante på grunn av sine formeksperimenter».<ref>{{Cite journal|last=Hareide|first=Jorunn|date=2014-09-28|title=Barbra Ring|url=http://nbl.snl.no/Barbra_Ring|journal=Norsk biografisk leksikon|language=no}}</ref> Barnebøkene hennar om ''Peik'' og ''Fjellmus'' har uansett fått eit lengre liv enn vaksenromanane. I hennar eiga samtid vart bøkene til Ring omsette til ei rekkje språk. Ho var styremedlem i [[Den norske Forfatterforening]] og frå 1929 [[litteraturkritikar]] i ''[[Nationen]]''. == Bibliografi == [[Fil:Barbra_Ring_Rædharen_1913.jpg|mini|''Rædharen'' av Barbra Ring. Utgjeve av Det Mallingske bogtrykkeri, Kristiania (1913). Boka inngår i Hadeland Folkemuseums samling. Kjelde: www.digitaltmuseum.no]] * ''Babbens Dagbog'', 1904 * ''Tertit'', H. Aschehoug & co. (W. Nygaard), 1905 * ''Lillefru Tertit'', H. Aschehoug & co. (W. Nygaard), 1906 * ''Anne Karine Corvin'', H. Aschehoug & co. (W. Nygaard), 1907 * ''To Aar efter'', H. Aschehoug & co. (W. Nygaard), 1908 (oppfølger til "Anne Karine Corvin") * ''Fnugg'', 1909 * ''Da Peik skulde gjøre sin Lykke'', 1910 * ''Riebes paa Star'', 1910 * ''Peik'', 1911 * ''Fra Hanna Winsnes' Prestegaard'', H. Aschehoug & co. (W. Nygaard), 1911 * ''Billet mrk. "286". En Fortælling om en ung Pige'', 1911 * ''Den rette'', 1912 * ''Den kjærligheten'', 1913 * ''Rædharen'', H. Aschehoug & co. (W. Nygaard), 1913 * ''Jomfruen'', 1914 * ''Før kulden kommer'', H. Aschehoug & co. (W. Nygaard), 1915 * ''Under seil'', 1916 * ''Veien'', 1917 * ''Fjeldmus og andre fortællinger'', illustrert av [[Severin Segelcke]], 1918 * ''Vildbasser og andre Fortællinger. Rædharen'', 1919 * ''Guldkappen'', 1919 * ''To'', 1920 * ''Mennesket Fernanda Nissen'', [[Det norske Arbeiderpartis forlag|Det norske arbeiderpartis forlag]], 1921 * ''Kredsen'', H. Aschehoug & co. (W. Nygaard), 1921 * ''Søstre'', 1922 * ''Kongens hjerte. Eventyrspil for barn'', 1922. Oppført på [[Nationaltheatret]] * ''En mand'', 1923 * ''Unge fruer'', H. Aschehoug & co. (W. Nygaard), 1924 * ''Vi fraskilte barn. Ved et av dem'', 1924 * ''For hundrede Aar siden. Hanna Winsnes og Hendes.'', H. Aschehoug & co. (W. Nygaard), 1924 * ''Vi som vandrer'', 1926 * ''Kvinde'', H. Aschehoug & co. (W. Nygaard), 1927 * ''Den gang da jeg var Pige'', H. Aschehoug & co. (W. Nygaard), 1928. Selvbiografi om barndomsårene. * ''Lille-Mette'', H. Aschehoug & co. (W. Nygaard), 1928 * ''Minder og smaa bekjendelser'', 1929 * ''Nu'', 1930 * ''Eldjarstad'', 1931 * ''Et år gikk rundt'', 1932 * ''Elven strømmer'', H. Aschehoug & co. (W. Nygaard), 1933 * ''Jolle'', 1934 * ''Chansen'', 1934 * ''Leken på Ladeby'', 1936 * ''Leken blir liv'', 1937 * ''Marcus Gjøgs medaljong'', Aschehoug, 1938 * ''Farlig start'', H. Aschehoug & co. (W. Nygaard), 1939 * ''Sånn er Norge'', 1940 * ''Mellom venner og fiender'', Aschehoug, 1947 === Udaterte utgjevingar === * ''En ny og sørgelig vise om Lille Marianne. Cabaretviser'' Melodi av [[Jean Rollon]]. === Artiklar av Barbra Ring === (utval) * ''Boken om ekteskapet''. Publisert i Samtiden. Tidsskrift for politik, litteratur og samfundsspørsmaal. 39. årgang, 1928 * ''Stefan Zweig''. Publisert i [[Samtiden]]. Tidsskrift for politik, litteratur og samfundsspørsmaal. 42. årgang, 1931 === Omsetjingar === * ''Maria Stuart. Billede av en gjennemsnittskarakter'' av [[Stefan Zweig]]; oversatt fra tysk, utkommet i 1933 * ''Kork & co.'' av [[Rudyard Kipling]]; oversatt fra engelsk, utkommet i 1929 ==Kjelder== {{refstart}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Barbra Ring|Barbra Ring]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 27. september 2018.'' {{refslutt}} {{refforbetre|dato=2019}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Norske barnebokforfattarar]] [[Kategori:Norske dramatikarar]] [[Kategori:Norske romanforfattarar]] [[Kategori:Gravlagde på Vestre gravlund]] 472ztptcmj5w4qkkvmnymxqvnib7x8h 0 380454 3649668 3514410 2026-04-05T16:18:44Z Marcuspn 143881 3649668 wikitext text/x-wiki {{infoboks politikar}} '''Kjell Gjøstein Aabrek''' ({{levde|3. mai|1901|30. desember|1967|Aabrek, Kjell}}) var ein norsk lektor og politikar frå [[Bergen]]. Han var [[stortingsrepresentant]] for [[Det norske Arbeiderparti]] frå 1951 til 1957. Aabrek var son til ein kontorsjef. Sjølv utdanna han seg til [[cand.philol]] i 1926 og var sidan lektor i [[Skien]], [[Narvik]] og heimbyen Bergen. I Bergen var han bystyremedlem 1928-30 og 1945-51. Aabrek representerte Bergen valkrins på [[Stortinget]] i perioden 1951-53 som fast møtande varamann for [[Nils Langhelle]], som 7. mars 1951 vart utnemnd til forsvarsminister i [[Regjeringa Gerhardsen II]]. Frå 1954 hadde Aabrek fast plass på Stortinget som 5. representant frå Bergen. Etter å ha vore medlem i Sosialkomiteen i fem sesjonar, hadde han frå oktober 1955 sete i Militærkomiteen. I 1958 fekk Aabrek stilling som [[statssekretær]] på [[Statsministerens kontor]] i [[Regjeringa Gerhardsen III]]. Han sat i denne posisjonen heilt fram til hausten 1965, bortsett frå då [[John Lyng]] hausten 1963 var norsk statsminister i fire veker. == Litteratur == * Kjell Aabrek: ''Proletarbarnet'' ([[Det norske Arbeiderpartis forlag|Det Norske Arbeiderpartis Forlag]], 1935) ==Kjelder== *[https://www.stortinget.no/no/Representanter-og-komiteer/Representantene/Representant/?perid=KJAA&tab=Biography Stortingsbiografi] {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1950-1953]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1954-1957]] [[Kategori:Folk frå Bergen]] [[Kategori:Norske skulefolk]] r6v0aq9i4xxz0gimc2xrcmhqzw0m6cm 0 393380 3649685 3649647 2026-04-06T06:23:31Z Ranveig 39 Typ. 3649685 wikitext text/x-wiki {{infoboks politikar}} '''Elise Waagen''' ({{datoar}}) er ein norsk politikar frå Hannestad i [[Sarpsborg kommune|Sarpsborg]]. Ho har sidan 2017 representert [[Østfold]] og [[Arbeidarpartiet]] på [[Stortinget]].<ref name=Stor>{{stortingetbio|ELW}}</ref> Elise Waagen deltok i 2011 på [[AUF]] sin sommarleir på [[Utøya i Hole]]. Under [[Terroråtaka 22. juli 2011|terroråtaket]] mot leiren vart ho skadeskoten i låret, ein skade det tok lang tid å utbetre.<ref name="utøya-tv2">{{Kilde www |url = http://www.tv2.no/a/8332747/ |tittel = Ble skutt og havnet i rullestol etter Utøya – nå driver Elise (26) med krevende multisport |besøksdato = 2017-04-01 |utgiver = TV2.no |dato = 2016-05-25 }}</ref><ref name="utøya-fb">{{Kilde www |url = https://www.f-b.no/nyheter/utoya/22-juli/na-er-elise-klar-for-nye-kamper/s/5-59-504166 |tittel = Nå er Elise klar for nye kamper |besøksdato = 2017-04-01 |utgiver = Fredriksstad Blad |dato = 2016-07-18 }}</ref> Waagen var bystyremedlem i Sarpsborg frå 2015, der ho vart vald til leiar i utvalet for velferd og folkehelse.<ref name="rapport">«På vei mot Stortinget». ''Kommunal Rapport'', 16. mars 2017.</ref> Hausten 2017 kom ho inn på Stortinget som Arbeidarpartiet sin andrekandidat frå Østfold, attvald i 2021 og 2025. == Kjelder == <references/> {{Navboks |namn = Elise Bjørnebekk-Waagen |navbar = plain |tittel = Relaterte artiklar |listestil = padding:0px;font-size:111%; |listepadding = 0px; |liste1 = {{Stortingsrep 2017-2021}} {{Stortingsrep 2021-2025}} {{Stortingsrep 2025-2029}} }} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar for Østfold]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar frå Ap]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar 2017-2021]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar 2021-2025]] [[Kategori:Folk frå Sarpsborg]] 0ks6t2ia5v1tekt9sii1ezluplryfen 0 397511 3649680 3605388 2026-04-05T21:33:50Z Ziv 127914 ([[c:GR|GR]]) [[File:Caravaggio.emmaus.750pix.jpg]] → [[File:Supper at Emmaus-Caravaggio (1601).jpg]] → File replacement: update from a old version to a newer one with better quality ([[c:c:GR]]) 3649680 wikitext text/x-wiki {{Infoboks museum}} [[Fil:Nationalgallery.jpg|mini|National Gallery sett frå Trafalgar Square]] '''National Gallery''', det [[Storbritannia|britiske]] nasjonalgalleriet, er eit nasjonalt kunstgalleri som ligg på [[Trafalgar Square]] i [[London]] i [[Storbritannia]]. Det blei grunnlagt i 1824 og har ei samling på over 2300 måleri frå midten av 1200-talet fram til 1900.<ref>Skulpturar og annen kunst er i [[Victoria and Albert Museum]], medan [[British Museum]] husar tidlegare kunst, ikkje-vestleg kunst, trykk og teikningar, og kunst frå etter 1900 er ved [[Tate Modern]]. Ein del britisk kunst er i National Gallery, men den nasjonale samlinga av britisk kunst er hovudsakleg i [[Tate Britain]].</ref> == Om galleriet == Galleriet er ein nullprofittorganisasjon som ikkje er registrrert hos eller underlagt kontrollen til Charity Commission for England and Wales, sidan det fell under kontrollen til det britiske departementet for kultur, media og sport.<ref>[http://www.nationalgallery.org.uk/about-us/organisation/constitution/ «Constitution»]. ''The National Gallery''.</ref> Samlingane til galleriet tilhøyrer innbyggjarane i Storbritannia. Tilgang til hovudsamlinga er gratis, medan ein tek inngangspengar for visse spesialutstillingar. I motsetning til liknande kunstmuseum på det europeiske fastlandet, blei ikkje National Gallery oppretta for å nasjonalisera ei eksisterande kunstsamling som tilhøyrde dei kongelege eller eit fyrstehus. Det blei til då den britiske regjeringa kjøpte 38 måleri frå [[John Julius Angerstein]] sine arvingar i 1824. Angerstein var ein forsikringsmeklar og kunstmesén. Etter dette kjøpet blei samlingane til museet hovudsakleg forma av dei første direktørane det hadde, der den best kjent er sir [[Charles Lock Eastlake]], og av private gåver som til saman utgjer to tredelar av samlingane.<ref>Gentili, Augusto; Barcham, William; Whiteley, Linda (2000): ''Paintings in the National Gallery'', London: Little, Brown & Co., s. 7</ref> Storleiken på den totale samlinga er liten samanlikna med mange europeiske nasjonalgalleri, men ho er [[Leksikon|encyklopedisk]] i utstrekkinga si; dei fleste betydelege utviklingar i kunsten til vesten «frå [[Giotto di Bondone|Giotto]] til [[Paul Cézanne|Cézanne»]] er representerte med viktige verk.<ref>Chilvers, Ian (2003): ''The Concise Oxford Dictionary of Art and Artists''. Oxford Oxford University Press, s. 413. Michael Levey, senere galleriets ellevte direktør, benyttet denne setningen som tittel på en populær avhandling om europeisk maleri: Levey, Michael (1972): ''From Giotto to Cézanne: A Concise History of Painting''. London: Thames and Hudson</ref> Tidlegare blei det sagt at dette nasjonalgalleriet var blant dei få som hadde alle verka sine fast utstilt, men dette er ikkje lenger tilfellet.<ref>Potterton, Homan (1977): ''The National Gallery'', London, London: Thames & Hudson, s. 8</ref> Den noverande bygningen er den tredje som husar kunsten til galleriet. Han blei utforma av William Wilkins i tidsrommet 1832-1838. Berre fasaden som er vend mot Trafalgar Square er stort sett uforandra sidan bygningen blei oppført, medan resten av han er blitt utvida stykke for stykke i løpet av åra nasjonalgalleriet har eksistert. Wilkins-bygningen er ofte blitt kritisert som estetiske ufullkommen og å vera for liten, noko som førte til at [[Tate Gallery]] for britisk kunst blei skipa i 1897. Sainsbury-fløya, ei utviding mot vest er teikna av arkitektane [[Robert Venturi]] og Denise Scott Brown, er eit kjent døme på [[postmodernistisk arkitektur]] i Storbritannia. == Høgdepunkt i samlingane == === Liste over høgdepunkt === * [[Paolo Uccello]]: ''Slaget ved San Romano'' * [[Piero della Francesca]]: ''Jesu dåp'' * [[Jan van Eyck]]: ''Arnolfini-portrettet'' * [[Sandro Botticelli]]: ''Venus og Mars'' * [[Leonardo da Vinci]]: ''Madonna i grotta'' * [[Rafael]]: ''Portrett av pave Julius II'', ''La Madonna dei garofani'' * [[Tizian|Titian]]: ''Bacchus og Ariadne'', ''Aktaions død'' * [[Hans Holbein den yngre]]: ''Ambassadørane'' * [[Caravaggio]]: ''Gutt biten av ei øgle'', ''Måltidet i Emmaus'', ''Salome med hovudet til Johannes døyparen'' * [[Peter Paul Rubens]]: ''Le Chapeau de Paille'', ''Paris' dom'' (to versjonar), * [[Diego Velázquez]]: ''Venus og spegelen'' * [[Anthonis van Dyck|Anton van Dyck]]: ''Portrett av Karl I til hest'' * [[Rembrandt]]: ''Belsazars gjestebud'', to sjølvportrett * [[Canaletto]]: ''Ein regatta på Grand Canal'' * [[William Hogarth]]: ''Marriage à-la-Mode'' * [[Thomas Gainsborough]]: ''Mr and Mrs Andrews'' * [[Joseph Wright of Derby]]: ''Eit eksperiment med ein fugl i luftpumpen'' * J.M.W. Turner: Rain, Steam and Speed * [[John Constable]]: ''The Hay Wain'' * [[Paul Cézanne]]: ''Les Grandes Beigneuses'' * [[Claude Monet]]: ''Vannliljedammen'', ''Themsen nedanfor Westminster'' * [[Auguste Renoir|Pierre-Auguste Renoir]]: ''Paraplyane'' * [[Georges Seurat]]: ''Badestad ved Asnières'' * [[Vincent van Gogh]]: ''Solsikker'', ''Van Goghs stol'', ''Kveiteåker med sypressar'' === Galleri=== ; ''Høgdepunkt'' <gallery widths="140px" heights="140px" mode="packed"> Fil:Rembrandt-Belsazar.jpg|[[Rembrandt]], ''Belshazzars gjestebod'' (1635). Fil:Jan Vermeer van Delft 024.jpg|[[Johannes Vermeer]] - ''Ung kvinne ved eit virginal'' (1670-1672). Fil:Anthonis van Dyck - Equestrian Portrait of Charles I - National Gallery, London.jpg|[[Anthony van Dyck]], ''Ryttarbilde av Karl I'' (1637-1638). Fil:Samson and Delilah by Rubens.jpg|[[Peter Paul Rubens]], ''Samson og Delilah'' (1609-10). Fil:The Nativity with God the Father and the Holy Ghost.jpg|Giambattista Pittoni - ''Den heilage familien med Gud fader og den heilage anden'' (1740) Fil:Seurat bathers.png|[[Georges Seurat]], ''Badarar ved Asnières'' (1884). Fil:Vincent Willem van Gogh 127.jpg|[[Vincent van Gogh]], ''Solsikker'' (1888). Fil:Titian - Diana and Actaeon - 1556-1559.jpg|[[Titian]], ''Diana og Actaeon'' (1556), eigd i felleskap med [[National Gallery of Scotland]]. Fil:Hans_Holbein_the_Younger_-_The_Ambassadors_-_Google_Art_Project.jpg|[[Hans Holbein den yngre]], ''Ambassadørane'' (''1533''). Fil:Leonardo da Vinci - Virgin of the Rocks (National Gallery London).png|[[Leonardo da Vinci|Leonardo då Vinci]] - ''Madonna ved klippene'' (1495-1508). Fil:Michelangelo Buonarroti 045.jpg|[[Michelangelo]], ''Gravlegginga'' (1500-1501). Fil:Raphael Madonna of the Pinks.jpg|[[Rafael]], ''La Madonna dei Garofani'' (1506-07). Fil:Diego Velázquez - Rokeby Venus.jpg|[[Diego Velázquez]], ''[[Rokeby-Venus]]'' (1647-51). </gallery> ; ''Nederlandsk måleri'' <gallery widths="140px" heights="140px" mode="packed"> Fil:Young Man with a Skull, Frans Hals, National Gallery, London.jpg|[[Frans Hals]], ''Ungdom med hovudskalle'', ca. (1626-1628) Fil:Rembrandt baadster.jpg|[[Rembrandt]], ''Badande kvinne i ein bekk'', (1655) Fil:Cuyp, Aelbert - Peasants and Cattle by the River Merwede.jpg|[[Aelbert Cuyp]] - ''Bømnder og storfe ved elva Merwede'' (1658-60) Fil:Pieter de Hooch - The Courtyard of a House in Delft.jpg|[[Pieter de Hooch]] - ''Bakgarden til eit hus i Delft'' (1658) Fil:61016Portrait of Jacob Trip.jpg|[[Rembrandt]], ''Portrett av Jacob Trip'', (1661) Fil:Jan Steen - Skittles Players Outside an Inn.jpg|[[Jan Steen]] - ''Skittlespelarar ved eit vertshus'' (1660-3) Fil:Rembrandt - Self-Portrait - WGA19224.jpg|[[Rembrandt]], ''Sjølvportrett'', (1669) Fil:Johannes Vermeer - Zittende Klavecimbelspeelster (1673-1675).jpg|[[Johannes Vermeer]] - ''Ung kvinne som sit ved eit birginal'' (1670-2) Fil:Meindert Hobbema 001.jpg|[[Meyndert Hobbema]] - ''Avenyen ved Middelharnis'' (1689) </gallery> ; ''Engelsk måleri'' <gallery widths="140px" heights="140px" mode="packed"> Fil:William Hogarth 038.jpg|[[William Hogarth]] - ''[[Marriage à-la-mode av Hogarth|Marriage à-la-mode]]'' (1743) Fil:Gainsborough-Andrews.jpg|[[Thomas Gainsborough]] - ''[[Mr and Mrs Andrews]]'' (1750) Fil:George Stubbs 003.jpg|[[George Stubbs]], ''Lady and Gentleman in a Carriage'', (1787) Fil:George Augustus Eliott, 1st Baron Heathfield - by Joshua Reynolds - Project Gutenberg eText 19009.jpg|[[Joshua Reynolds]], ''[[George Augustus Eliott, 1st Baron Heathfield|Lord Heathfield]]'' (1788) Fil:Constables The Hay Wain.png|[[John Constable]] - ''[[The Hay Wain]]'' (1821) Fil:Constable - The Cornfield.jpg|[[John Constable]] - ''[[The Cornfield]]'' (1826) Fil:Turner, J. M. W. - The Fighting Téméraire tugged to her last Berth to be broken.jpg|J. M. W. Turner - ''[[The Fighting Temeraire]]'' (1839) Fil:Rain Steam and Speed the Great Western Railway.jpg|J. M. W. Turner - Rain, Steam and Speed - The Great Western Railway (1844) </gallery> ; ''Flamsk måleri'' <gallery widths="140px" heights="140px" mode="packed"> Fil:Portrait of a Man in a Turban (Jan van Eyck) without frame.jpg|Jan van Eyck - Portrett av ein mann (Sjølvportrett?, 1433) Fil:Van Eyck - Arnolfini Portrait.jpg|[[Jan van Eyck]] - ''Arnolfiniportrettet'' (1434) Fil:Hugo van der Goes - Virgin and Child NG 3066.jpg|Follower of [[Hugo van der Goes]] - ''Madonna og barn'', ca. 1485 Fil:Pieter Bruegel the Elder - The Adoration of the Kings - WGA3461.jpg|[[Pieter Bruegel den eldre]], ''Dei tilbedande kongane'' (1564) Fil:Anthonis van Dyck 005.jpg|[[Anthony van Dyck]] - ''Keisar Theodosius blir forboden frå domkyrkja i Milano av heilage Ambrosius'' (1619-20) Fil:Rubens - Judgement of Paris.jpg|[[Peter Paul Rubens]] - Dommen til Paris (1632-5) Fil:Peter Paul Rubens - The Judgment of Paris - WGA20307.jpg|[[Peter Paul Rubens]] - Dommen til Paris (1632-5) Fil:TENIERS the Younger, David - Peasants at Archery (1645).jpg|[[David Teniers den yngre]] - ''Bogeskytande bønder'' (1645) </gallery> ; ''Fransk måleri'' <gallery widths="140px" heights="140px" mode="packed"> Fil:Nicolas Poussin 004.jpg|[[Nicolas Poussin]] - ''Bacchanalsk feiring før ein termin'' (1632-3) Fil:Cardinal Richelieu (Champaigne).jpg|[[Philippe de Champaigne]] - ''[[Cardinal de Richelieu]]'' (1633-40) Fil:Claude Lorrain 007.jpg|[[Claude Lorrain]] - ''Hamn der heilage Ursula legg ut'' (1641) Fil:Edgar Germain Hilaire Degas 044.jpg|Edgar Degas, Miss La La at the Cirque Fernando, (1879) Fil:Autoportrait avec un papier peint vert-olive, par Paul Cézanne.jpg|[[Paul Cézanne]], ''Sjølvportrett'', (1881) Fil:Pierre-Auguste Renoir 122.jpg|[[Pierre-Auguste Renoir]] - ''Paraplyane'' (1883) Fil:Claude Monet, The Water-Lily Pond (National Gallery, London).jpg|[[Claude Monet]], ''Vassliljedammen'', (1899) </gallery> ; ''Tysk måleri'' <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> Fil:Albrecht Dürer - Portrait of Dürer's Father at 70.jpg|[[Albrecht Dürer]], ''Portrett av far til Dürer som 70-åring'' (1497) Fil:Albrecht Altdorfer - Landschaft mit einem Steg.jpg|[[Albrecht Altdorfer]], ''Landscape with Path'', ca. 1516 Fil:Holbein-erasmus.jpg|[[Hans Holbein den yngre]], ''Portrett av [[Desiderius Erasmus|Erasmus av Rotterdam]]'', (1523) Fil:Lucas Cranach d.Ä. - Amor beklagt sich bei Venus (National Gallery, London).jpg|[[Lucas Cranach den eldre]], ''Cupid klagar til Venus'' (1525) Fil:Adam Elsheimer - St Paul at Malta - WGA7504.jpg|[[Adam Elsheimer]], Heilage Paul på Malta, ca. (1600) Fil:Caspar David Friedrich - Winterlandschaft (London).jpg|[[Caspar David Friedrich]], ''Vinterlandskap'' (1811) Fil:Julius Schnorr von Carolsfeld- Ruth im Feld des Boaz.jpg|[[Julius Schnorr von Carolsfeld]], ''Ruth i åkeren til Boaz'' (1828) </gallery> ; ''Italiensk måleri'' <gallery widths="140px" heights="140px" mode="packed"> Fil:San Romano Battle (Paolo Uccello, London) 01.jpg|[[Paolo Uccello]] - ''Slaget ved San Romano'' (1438-40) Fil:Venus and Mars.jpg|[[Sandro Botticelli]] - ''Venus og Mars'' (1485) Fil:MICHELANGELO - Manchester Madonna.JPG|[[Michelangelo]] - ''Madonna og barn med heilage Johannes og englar'' (''[[Manchester-Madonna]]'') (1497) Fil:Leonardo - St. Anne cartoon-alternative-downsampled.jpg|[[Leonardo da Vinci]] - ''Madonna og barn med heilage Anna og Johannes døyparen'' (1499-1500) Fil:Giovanni_Bellini,_portrait_of_Doge_Leonardo_Loredan.jpg|[[Giovanni Bellini]] - ''Doge Leonardo Loredan'' (1501-4) Fil:Pope_Julius_II.jpg|[[Raphael]] - ''Portrett av Julius II'' (1511) Fil:Titian Bacchus and Ariadne.jpg|[[Tizian]] - ''Bacchus og Ariadne'' (1520-23) Fil:The Family of Darius before Alexander by Paolo Veronese 1570.jpg|[[Paolo Veronese]] - ''Familien til Darius framfor Alexander'' (1565-70) Fil:Jacopo Tintoretto 011.jpg|[[Tintoretto]] - ''The Origin of the Milky Way'' (1575) Fil:Supper at Emmaus-Caravaggio (1601).jpg|[[Michelangelo Merisi da Caravaggio|Michelangelo Merisi da Caravaggio]] - ''Måltidet i Emmaus'' (1601) Fil:Canaletto - The Stonemason's Yard.jpg|[[Canaletto]] - ''Steinhoggarverkstaden'' (1726-30) Fil:TIEPOLO - An Allegory with Venus and Time.png|[[Giovanni Battista Tiepolo]] - ''Allegori med Venus og Tida'' (1754-8) </gallery> ; ''Spansk måleri'' <gallery widths="140px" heights="140px" mode="packed"> Fil:El Greco 016.jpg|[[El Greco]], ''Kristus driv pengevekslarane frå tempelet'' (1600) Fil:Francisco de Zurbarán - Cup of Water and a Rose on a Silver Plate - WGA26060.jpg|[[Francisco de Zurbarán]], ''Vasskopp og rose på eit sølvfat'', ca. (1630) Fil:Cristo en casa de Marta y María, by Diego Velázquez.jpg|Diego Velázquez, ''Kristus i huset til Marta og Maria'' (1618) Fil:Francisco de Zurbarán 009.jpg|[[Francisco Zurbarán]], ''Heilage Frans i meditasjon (1639) over Marta og Maria'' (1618) Fil:Bartolomé Esteban Perez Murillo 003.jpg|[[Bartolomé Esteban Murillo]], ''Dei himmelske og jordiske treeiningane'' (''The Pedroso Murillo'', 1675-82) Fil:El hechizado por fuerza, por Goya.jpg|[[Francisco Goya]], ''Lykta til Djevelen'' (1797-1798) Fil:Doña Isabel Cobos de Porc by Francisco Goya.jpg|[[Francisco Goya]], ''Doña Isabel de Porcel'' (1805) Fil:Duke of Wellington 2.jpg|[[Francisco Goya]], ''Portrett av hertugen av Wellington'', 1812–14 </gallery> ==Kjelder== {{reflist}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:National Gallery|National Gallery]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 20. mars 2022.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Museum skipa i 1820-åra]] [[Kategori:Skipingar i 1824]] [[Kategori:Museum i London]] [[Kategori:Kunstmuseum]] [[Kategori:0°W]] [[Kategori:51°N]] [[Kategori:Sider utan gjennomgåtte omsetjingar]] eg4dp98306gah8sfq2a3oogkqyuu02u 0 398448 3649730 3484935 2026-04-06T09:09:04Z Ranveig 39 Breiare ramme 3649730 wikitext text/x-wiki {{Image frame |width = 220 |align=right |pos=bottom |content=<div style="background-color: #F9F9F9; font-size: 100%; text-align: left;"> {{pie chart | caption = Raudlista for fuglar '''2021''', fordeling over kategoriar | label1 = CR - kritisk truga 11 | color1 = #cc3333 | value1 = 5 | label2 = EN - sterkt truga 18 | color2 = #cc6633 | value2 = 8 | label3 = VU - sårbar 33 | color3 = #cc9900 | value3 = 14 | label4 = NT - nær truga 28 | color4 = #99cc99 | value4 = 12 | label5 = LC - livskraftig 141 | color5 = #006666 | value5 = 60 | label6 = RE - regionalt utdøydde 3 | color6 = #000000 | value6 = 1 }} </div> |caption= }} Som ein del av utgjevinga av [[norsk raudliste for artar]] vurderer [[Artsdatabanken]] alle artar av etablerte hekkefuglar i Noreg mot kriterium for risiko for å døy ut frå Noreg. I 2021 blei totalt 234 [[fugl]]eartar vurderte for Fastlands-Noreg, i tillegg til dei nemnde hekkeartane er einskilde andre mindre vanlege artar i Noreg òg vurderte. <!-- Vurderingar for 2021 er i nokon grad kvalitative og basert på grunnlaget for fastsetting av raudlistekategori i 2015 med trending ut frå observasjonar i åra etter. --> == Spreiing av fugleartar over raudlistekategoriar == :''For forklaring av kategoriane, sjå [[IUCN si globale raudliste]] og [[Norsk raudliste for artar]]'' === Status 2021 === * 62 artar er truga, eller 26 % av dei vurderte artane. Kategoriar: ** 11 artar er ''Kritisk truga'' – CR ** 18 artar er ''sterkt truga'' – EN ** 33 artar er ''sårbare'' – VU * Andre raudlista kategoriar: ** 3 artar er ''regionalt utdøydde'' – RE ** 28 artar er ''nær truga'' – NT * 141 artar er ''livskraftige – LC'' * ikkje vurderte: ** 33 artar er lista som ikkje egna - NA, til dømes fordi dei ikkje er etablerte hekkefuglar, døme [[busksongar]] og [[isfugl]], eller er frammande / innførte, døme: [[mandarinand]] === Utvikling === {| class="wikitable" style=text-align:center ! !!&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;2010&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;!!&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;2015&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;!!&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;2021&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |- | align="right" style="background:#f0f0f0;"| Truga artar (CR, EN, VU) || 16 % || 20 % || 26 % |- | align="right" style="background:#f0f0f0;"| Nær truga (NT, tar òg med RE) || 17 % || 15 % || 14 % |- | align="right" style="background:#f0f0f0;"| Livskraftige || 67 % || 65 % || 60 % |} <!-- * 2010 ** Truga artar: 16 % (CR, EN, VU) ** Nær truga: 17 % (NT, tar òg med RE) ** Livskraftig 67 % * 2015 ** Truga artar: 20 % (CR, EN, VU) ** Nær truga: 15 % (NT, RE) ** Livskraftig 65 % * 2021 ** Truga artar: 26 % (CR, EN, VU) ** Nær truga: 14 % (NT, RE) ** Livskraftig 60 %--> == Liste over truga artar med kort grunngjeving == === ''Kritisk truga'' CR<ref name=rliste21CR/> === <gallery widths=190px heights=160px> Fil:Anser erythropus -WWT Slimbridge, Gloucestershire, England -head-8a, crop.jpg|'''Kritisk truga''' CR: [[Dverggås]], ''Anser erythropus'', svært få individ: estimert totalt 100 individ på [[Valdakmyra]] i 2020 inkludert hekkefuglar, og bestanden er trudd å minke |link=Dverggås Fil:Corncrake2.jpg|'''Kritisk truga''' CR: [[Åkerrikse]], ''Crex crex'', svært få individ: færre enn 25 par hekkar i Noreg |link=Åkerrikse Fil:Northern Lapwing new.jpg|'''Kritisk truga''' CR: [[Vipe]], ''Vanellus vanellus'', endra frå EN. Sterk reduksjon over siste tre generasjonar: bestanden i Noreg har minka med meir enn 80 % siste 18 åra |link=Vipe Fil:Black-tailed Godwit Uferschnepfe.jpg|'''Kritisk truga''' CR: [[Svarthalespove]], ''Limosa limosa'', endra frå EN. Svært få individ: hekkepopulasjonen i Noreg er estimert til 34–64 individ |link=Svarthalespove Fil:Chroicocephalus ridibundus 2012a.jpg|'''Kritisk truga''' CR: [[Hettemåse]], ''Chroicocephalus ridibundus'', endra frå VU. Sterk reduksjon over siste tre generasjonar: 10 000-14 000 individ i 2021, minkande med meir enn 80 % over 30 år |link=Hettemåse Fil:Thick-billed_Murres_in_Alaska_refuge.jpg|'''Kritisk truga''' CR: [[Polarlomvi]], ''Uria lomvia'', endra frå EN. Sterk reduksjon over siste tre generasjonar: også liten bestand, estimat for populasjonen i 2014 var færre enn 200 individ |link=Lomvi Fil:Common_Murre.jpg|'''Kritisk truga''' CR: [[Lomvi]], ''Uria aalge'', sterk reduksjon over siste tre generasjonar: hekkebestanden i 2014 var trudd å vere ca. 34&nbsp;000 individ, han har gått tilbake med meir enn 80 % over dei siste 45 åra |link=Lomvi Fil:Snowy Owl Barrow Alaska.jpg|'''Kritisk truga''' CR: [[Snøugle]], ''Bubo scandiacus'', endra frå EN. Svært få individ: Nomadisk levesett og færre enn 50 individ i årleg gjennomsnitt i Noreg |link=Snøugle Fil:Sylvia nisoria.jpg|'''Kritisk truga''' CR: [[Hauksongar]], ''Curruca nisoria'', svært få individ: Under 5 hekkande par i Noreg i 2015, og minkande bestand |link=Hauksongar Fil:Ortolan bunting in Sierra de Guara, Aragon, Spain.jpg|'''Kritisk truga''' CR: [[Hortulan]], ''Emberiza hortulana'', svært få individ: 14 hekkefuglar i 2018 |link=Hortulan Fil:Kashiradaka-01.jpg|'''Kritisk truga''' CR: [[Viersporv]], ''Emberiza rustica'', svært få individ: Tre hekkande par funne i 2020 |link=Viersporv </gallery> <!-- * [[Dverggås]], ''Anser erythropus'' :Svært få individ: estimert totalt 100 individ på [[Valdakmyra]] i 2020 inkludert hekkefuglar og bestanden er trudd å minke * [[Åkerrikse]], ''Crex crex'' :Svært få individ: færre enn 25 par hekkar i Noreg * [[Vipe]], ''Vanellus vanellus'', endra frå EN :Sterk reduksjon over siste tre generasjonar: bestanden i Noreg har minka med meir enn 80 % siste 18 åra * [[Svarthalespove]], ''Limosa limosa'', endra frå EN :Svært få individ: hekkepopulasjonen i Noreg er estimert til 34–64 individ * [[Hettemåse]], ''Chroicocephalus ridibundus'', endra frå VU :Sterk reduksjon over siste tre generasjonar: 10 000-14 000 individ i 2021, minkande med meir enn 80 % over 30 år * [[Polarlomvi]], ''Uria lomvia'', endra frå EN :Sterk reduksjon over siste tre generasjonar: også liten bestand, estimat for populasjonen i 2014 var færre enn 200 individ * [[Lomvi]], ''Uria aalge'' :Sterk reduksjon over siste tre generasjonar: hekkebestanden i 2014 var trudd å vere ca. 34&nbsp;000 individ, han har gått tilbake med meir enn 80 % over dei siste 45 åra * [[Snøugle]], ''Bubo scandiacus'', endra frå EN :Svært få individ: Nomadisk levesett og færre enn 50 individ i årleg gjennomsnitt i Noreg * [[Hauksongar]], ''Curruca nisoria'' :Svært få individ: Under 5 hekkande par i Noreg i 2015, og minkande bestand * [[Hortulan]], ''Emberiza hortulana'' :Svært få individ: 14 hekkefuglar i 2018 * [[Viersporv]], ''Emberiza rustica'' :Svært få individ: Tre hekkande par funne i 2020 --> === ''Sterkt truga'' EN<ref name=rliste21EN/> === <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2;"> * [[Sædgås]], (taigasædgås) ''Anser fabalis'', endra frå VU :Svært få individ: 60 til 120 per 2015 og ukjent utvikling * [[Knekkand]], ''Spatula querquedula'' :Hekkebestanden er estimert til å ligge i bandet 50-250 individ * [[Bergand]], ''Aythya marila'', endra frå VU :Liten og minkande populasjon: 300 til 640 per 2015 og minkande med meir enn 20 % over to generasjoner * [[Myrrikse]], ''Porzana porzana'' :Hekkebestanden er estimert til å ligge i bandet 50-250 individ, og det er ikkje informasjon om endring av populasjonen etter 2015 * [[Dvergdukkar]], ''Tachybaptus ruficollis'', endra frå VU :Arten har mest sannlynleg færre enn 250 hekkefuglar i Noreg. * [[Storspove]], ''Numenius arquata'', endra frå VU :Minkande populasjon, ned 50-80 % over 30 år * [[Krykkje]], ''Rissa tridactyla'' :Minkande populasjon, ned 50-80 % over 30 år * [[Makrellterne]], ''Sterna hirundo'' :Minkande populasjon, ned 50-80 % over 30 år * [[Lundefugl|Lunde]], ''Fratercula arctica'', endra frå VU :Minkande populasjon, ned 50-80 % over 42 år * [[Havhest]], ''Fulmarus glacialis'' :Minkande populasjon dei to siste generasjonane (50 år) og færre enn 2500 hekkefuglar * [[Myrhauk]], ''Circus cyaneus'' :Liten hekkebestand, estimert til å ligge i bandet 50-250 individ * [[Hubro]], ''Bubo bubo'' :Liten og minkande populasjon, ned 50-80 % over 33 år * [[Lappsongar]], ''Phylloscopus borealis'' :Hekkebestanden er estimert til å ligge i bandet 50-250 individ * [[Lappsporv]], ''Calcarius lapponicus'', endra frå VU :Populasjonen er tiltakande minkande, ned 50-80 % over 10 år * [[Slagugle]], ''Striendra uralensis'' :Færre enn 50 hekkefuglar i Noreg * [[Skjeggmeis]], ''Panurus biarmicus'' :Færre enn 50 hekkefuglar i Noreg * [[Svartraudstjert]], ''Phoenicurus ochruros'' :Færre enn 50 hekkefuglar i Noreg * [[Svartstrupe]], ''Saxicola rubicola'' :Færre enn 50 hekkefuglar i Noreg, kan rekolonisere frå Storbritannia </div> === ''Sårbar'' VU<ref name=rliste21VU/> === <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2;"> * [[Tundrasædgås]], ''Anser serrirostris'' : * [[Stjertand]], ''Anas acuta'' : * [[Stellerand]], ''Polysticta stelleri'' : * [[Ærfugl]], ''Somateria mollissima'', endra frå NT : * [[Sjøorre]], ''Melanitta fusca'' : * [[Svartand]], ''Melanitta nigra'' : * [[Sivhøne]], ''Gallinula chloropus'' : * [[Sothøne]], ''Fulica atra'' : * [[Horndukkar]], ''Podiceps auritus'' : * [[Dverglo]], ''Charadrius dubius'' : * [[Brushane]], ''Calidris pugnax'', nedgradert frå EN : * [[Fiskemåse]], ''Larus canus'', endra frå NT : * [[Gråmåse]], ''Larus argentatus'', ny på lista år 2021 : * [[Tjuvjo]], ''Stercorarius parasiticus'', endra frå NT : * [[Alke]], ''Alca torda'', nedgradert frå EN : * [[Gulnebblom]], ''Gavia adamsii'', endra frå NT : * [[Stormsvale]], ''Hydrobates leucorhous'' : * [[Fiskeørn]], ''Pandion haliaetus'' : * [[Hønsehauk]], ''Accipiter gentilis'', endra frå NT : * [[Jaktfalk]], ''Falco rusticolus'', endra frå NT : * [[Kornkråke]], ''Corvus frugilegus'' : * [[Granmeis]], ''Poecile montanus'', ny på lista år 2021 : * [[Sandsvale]], ''Riparia riparia'', endra frå NT : * [[Grønfink]], ''Chloris chloris'', ny på lista år 2021 : * [[Gulsporv]], ''Emberiza citrinella'', endra frå NT : * [[Skeiand]], ''Spatula clypeata'' : * [[Lappfiskand]], ''Mergellus albellus'' : * [[Vaktel]], ''Coturnix coturnix'' : * [[Vassrikse]], ''Rallus aquaticus'' : * [[Dvergmåse]], ''Hydrocoloeus minutus'' : * [[Lappugle]], ''Strix nebulosa'' : * [[Bandkrossnebb]], ''Loxia leucoptera'' : * [[Dvergsporv]], ''Emberiza pusilla'' </div> === Regionalt utdøydde i Noreg === [[Rapphøne]], [[kornsporv]] og [[topplerke]]. === Anna === Følgjande fugleartar vart vurderte til ikkje lenger å vere ''nær truga'' og kategoriserte som livskraftige artar i 2021: [[lirype]], [[fjellrype]], [[toppdukkar]], [[blåstrupe]], [[bergirisk]] og [[sivsporv]]. == Kjelder == {{reflist|refs= <ref name=rliste21CR>Artsdatabanken (24. november 2021), [https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021?Name=&SortBy=ScientificName&Meta=Visited&Meta=scroll_0&IsCheck=Area&Area=N&IsCheck=Category&Category=CR&SpeciesGroups=Fugler&IsCheck=Insects&Redlisted=false&Endangered=false&PresumedExtinct=false ''Norsk rødliste for arter 2021 i kategori CR''] Verktøy for søk og utval</ref> <ref name=rliste21EN>Artsdatabanken (24. november 2021), [https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021?Name=&SortBy=ScientificName&Meta=Visited&Meta=scroll_0&IsCheck=Area&Area=N&IsCheck=Category&Category=EN&SpeciesGroups=Fugler&IsCheck=Insects&Redlisted=false&Endangered=false&PresumedExtinct=false ''Norsk rødliste for arter 2021 i kategori EN''] Verktøy for søk og utval</ref> <ref name=rliste21VU>Artsdatabanken (24. november 2021), [https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021?Name=&SortBy=ScientificName&Meta=Visited&Meta=scroll_0&IsCheck=Area&Area=N&IsCheck=Category&Category=VU&SpeciesGroups=Fugler&IsCheck=Insects&Redlisted=false&Endangered=false&PresumedExtinct=false ''Norsk rødliste for arter 2021 i kategori VU''] Verktøy for søk og utval</ref> }} ==Bakgrunnsstoff== * Artsdatabanken, 24. november 2021, [https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/ ''Norsk rødliste for arter 2021''] Verktøy for søk og utval på ulike typar kriterium, oppslag, grafiske framsyningar av statistikk, og nedlasting av liste over alle artar i alle artsgrupper med vurdering {{Raudlisting}} [[Kategori:Miljøvern i Noreg]] [[Kategori:Raudlisting]] [[Kategori:Artsdatabanken]] [[Kategori:Truga artar i Noreg]] [[Kategori:Fuglar]] d99y1be3sk42qfntd8ivhwaq6dvqbwv 0 399282 3649731 3619562 2026-04-06T09:09:17Z Ranveig 39 Breiare ramme 3649731 wikitext text/x-wiki {{Image frame |width = 220 |align=right |pos=bottom |content=<div style="background-color: #F9F9F9; font-size: 100%; text-align: left;"> {{pie chart | caption = Raudlista for pattedyr '''2021''', fordeling av 76 artar over kategoriar | label1 = CR - kritisk truga 3 | color1 = #cc3333 | value1 = 4 | label2 = EN - sterkt truga 8 | color2 = #cc6633 | value2 = 10 | label3 = VU - sårbar 8 | color3 = #cc9900 | value3 = 10 | label4 = NT - nær truga 9 | color4 = #99cc99 | value4 = 12 | label5 = LC - livskraftig 46 | color5 = #006666 | value5 = 61 | label6 = RE - regionalt utdøydde 2 | color6 = #000000 | value6 = 3 }} </div> |caption= }} Som ein del av utgjevinga av [[norsk raudliste for artar]] vurderer [[Artsdatabanken]] alle artar av etablerte [[pattedyr]] i Noreg mot kriterium for risiko for å døy ut frå [[Noreg]]. I tillegg til er einskilde andre mindre vanlege artar i Noreg òg vurderte. I 2021 blei totalt 76 [[pattedyr]]artar vurderte for Fastlands-Noreg og [[Svalbard]]. == Fordeling av pattedyrartar over raudlistekategoriar == :''For forklaring av kategoriane med kodar, sjå [[IUCN si globale raudliste]] og [[Norsk raudliste for artar]]'' === Status 2021 === <!--* 19 artar er truga, eller 25 % av dei vurderte artane. Kategoriar: ** 3 artar er ''Kritisk truga'' – CR ** 8 artar er ''sterkt truga'' – EN ** 8 artar er ''sårbare'' – VU * Andre raudlista kategoriar: ** 2 artar er ''regionalt utdøydde'' – RE ** 9 artar er ''nær truga'' – NT --> * 19 artar er truga, eller 25 % av dei vurderte artane: 3 artar er ''Kritisk truga'' – CR, 8 artar er ''sterkt truga'' – EN, og 8 artar er ''sårbare'' – VU * Andre raudlista kategoriar: 2 artar er ''regionalt utdøydde'' – RE, 9 artar er ''nær truga'' – NT * 46 artar er ''livskraftige'' – LC * ikkje vurderte: 21 artar er lista som ikkje egna - NA, til dømes fordi dei ikkje er etablerte pattedyr, døme [[gullsjakal]] og [[dvergmus]], eller er frammande / innførte, døme: [[mink]] og [[austmarkmus]]. === Utvikling mot 2021 === Gjennom tiåret frå 2010 til 2021 er det ei minking av andel livskraftige artar og ei auke av artar klassifiserte som nær truga. I 2010 var 69 % av dei vurderte pattedyrartane klassifisert som livskraftige, i 2021 61&nbsp;%. <!-- {| class="wikitable" style=text-align:center ! !!&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;2010&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;!!&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;2015&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;!!&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;2021&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |- | align="right" style="background:#f0f0f0;"| Truga artar (CR, EN, VU) || 26 % || 27 % || 25 % |- | align="right" style="background:#f0f0f0;"| Nær truga (NT, tar òg med RE) || 5 % || 5 % || 14 % |- | align="right" style="background:#f0f0f0;"| Livskraftige || 69 % || 68 % || 61 % |} --> [[Bjørkemus]], [[piggsvin]], [[rein]] i Fastlands-Noreg og [[storkobbe]] var tidlegare livskraftige artar, men kom inn på lista over ''nær truga'' artar frå 2021. [[Havert]] og [[nordflaggermus]] var òg livskraftige artar, og kom inn som ''sårbare'' artar frå 2021. [[Oter]] gjekk motsett veg, var tidlegare klassifisert som ''sårbar'', etter 2021 er han rekna som ''livskraftig''. [[Steinkobbe]] på Svalbard og [[trollflaggermus]] vart nedgradert frå kategorien ''sårbar'' til ''nær truga'' artar i 2021. [[Fjellrev]] og [[grønlandskval]] blei nedgradert frå ''kritisk truga'' til ''sterkt truga'', [[storflaggermus]] oppgradert frå ''sårbar'' til ''sterkt truga''. [[Kvitkval]] er kategorisert som ''sterkt truga''. Tidlegare var ikkje arten vurdert. == Oversyn over truga artar per 2021 med kort grunngjeving == === ''Kritisk truga'' CR<ref name=rliste21CR/> === <gallery widths=190px heights=160px> Fil:XN Myotis Nattereri 96 (cropped).jpg|'''Kritisk truga''' CR: [[Børsteflaggermus]], ''Myotis nattereri'', svært få individ: estimert totalt ca. 30 individ avgrensa til Asker kommune og Lunner kommune. Fil:Barbastella barbastellus 01-cropped.jpg|'''Kritisk truga''' CR: [[Breiøyre]], ''Barbastella barbastellus'', svært få individ: estimert totalt ca. 30 individ ved Larvik og ved Drøbak. Arten er berre sikkert påvist ein gong gjennom dei siste 60 åra. Fil:Eurasian wolf 2.jpg|'''Kritisk truga''' CR: [[Ulv]], ''Canis lupus'', populasjonen i Noreg er estimert til ca. 45 individ. Han er vurdert som kritisk truga fordi det er få individ som reproduserer. </gallery> === ''Sterkt truga'' EN<ref name=rliste21EN/> === -------------------------------------------------------------------- <gallery widths=190px heights=160px> Fil:Brown bear (Ursus arctos), Viiksimo, Kainuu region, Finland, 16 June 2018 (43094873292).jpg|'''Sterkt truga''' EN: [[Brunbjørn]], ''Ursus arctos'', lever i grenseområde til både Russland, Finland og Sverige. Få reproduserande individ i Noreg, estimert til totalt ca. 70 per 2018 av ein total populasjon på ca. 140. Fil:Fjellrev - Arctic fox (24490250823).jpg|'''Sterkt truga''' EN: [[Fjellrev]], ''Vulpes lagopus'', vurdert til sterkt truga på grunnlag av få individ: 174 vaksne individ i Fastlands-Noreg i 2020 Fil:Lynx lynx 1 (Martin Mecnarowski).jpg|'''Sterkt truga''' EN: [[Gaupe]], ''Lynx lynx'', estimert bestand på 220 individ i Noreg per 2020 gav grunnlag for klassifisering til sterkt truga Fil:Balaena mysticetus NOAA.jpg|'''Sterkt truga''' EN: [[Grønlandskval]], ''Balaena mysticetus''. Bestanden under overvaking lever i området frå Aust-Grønland, via Svalbard og over til Frans Josefs Land og storleiken på populasjonen var estimert til 343 individ per 2015. Grunnlaget for klassifikasjonen er få individ. Fil:Beluga premier.gov.ru-3.jpeg|'''Sterkt truga''' EN: [[Kvitkval]], ''Delphinapterus leucas''. Bestanden under overvaking lever i områda rundt Svalbard og i Barentshavet sør til Finnmark. Vurderinga er ut frå liten og minkande populasjon, 549 individ per 2015. Fil:Wolverine in Sweden.jpg|'''Sterkt truga''' EN: [[Jerv]], ''Gulo gulo'', har estimat på 323 – 486 vaksne individ per 2020. Lisensjakt bidreg til å minke populasjonen, det er motvirka av innvandring frå svenske bestandar. Fil:Hooded seal crop.JPG|'''Sterkt truga''' EN: [[Klappmyss]], ''Cystophora cristata'', populasjonen lever i Nord-Atlanteren. Det er estimert ei minking på meir enn 50 % av bestanden over 45 år, noko som er årsaka til resulatet av vurderinga. Fil:Nyctalus noctula.jpg|'''Sterkt truga''' EN: [[Storflaggermus]], ''Nyctalus noctula'', færre enn 2500 individ i Noreg og pågåande nedgang på meir enn 20 % over 5 år. </gallery> === ''Sårbar'' VU<ref name=rliste21VU/> === -------------------------------------------------------------------- <gallery widths=190px heights=160px> Fil:Blue Whale 001 noaa body color.jpg|'''Sårbar''' VU: [[Blåkval]], ''Balaenoptera musculus''. Nordaust-Atlanteren hadde ein estimert og aukande populasjon på ca. 1000 individ per 2009, men berre delvis innanfor det norske forvaltingsområdet. Klassifiseringa kjem av lågt tal på reproduserande individ. Fil:Grey Seal, Brodtener Winkel, German Baltic Sea 1.jpg|'''Sårbar''' VU: [[Havert]], ''Halichoerus grypus'', har ein pågåande reduksjon i storleiken av populasjonen på meir enn 30 % over 45 år. Storleiken på populasjonen var rekna til 2300 individ i 2017. Fil:Noaa-walrus22.jpg|'''Sårbar''' VU: [[Kvalross]], ''Odobenus rosmarus''. Populasjonen i det norske forvaltingsområdet er under 1000 individ, og er klassifisert som sårbar etter kriteriet få individ. Fil:Storm the polecat.jpg|'''Sårbar''' VU: [[Ilder]], ''Mustela putorius'', har ein svak bestand i Noreg på under 250 individ, men har ein nærliggande livskraftig populasjon i Sverige slik at arten blei vurdert som sårbar i staden for sterkt truga. Fil:Ours polaire.jpg|'''Sårbar''' VU: [[Isbjørn]], ''Ursus maritimus''. Isbjørnbestanden ved og på Svalbard er estimert til under 1000 reproduserande individ og har ein venta reduksjon på meir enn 30&nbsp;% over 36 år. Fil:Нарвал_в_российской_Арктике.jpg|'''Sårbar''' VU: [[Narkval]], ''Monodon monoceros'', blir berre sjeldan observert ved Svalbard. Arten er trudd å vere utsett for effektar av klimaendringane. Klassifiseringa som sårbar kjem av estimert få individ, færre enn 1000. Bestanden har ein venteleg reduksjon på meir enn 30&nbsp;% over 66 år. Fil:Eptesicus nilssoni.jpg|'''Sårbar''' VU: [[Nordflaggermus]], ''Eptesicus nilssonii'', har ein forventa nedgang på meir enn 30&nbsp;% over 20 år. Fil:Pusa hispida hispida NOAA 2.jpg|'''Sårbar''' VU: [[Ringsel]], ''Pusa hispida'', lever ved Svalbard og har som isbjørn aukande problem med redusert sjøis. Bestanden er trudd å minke med meir enn 30&nbsp;% over 3 generasjonar, 33 år. </gallery> === Regionalt utdøydde i Noreg<ref name=rliste21RE/> === -------------------------------------------------------------------- <gallery widths=190px heights=160px> Fil:Eubalaena glacialis with calf.jpg|'''Regionalt utdøydd''' RE: [[Nordkaper]], ''Eubalaena glacialis'', sist observert i norske farvatn i 1999. Fil:CSIRO ScienceImage 10564 The black rat Rattus rattus.jpg|'''Regionalt utdøydd''' RE: [[Svartrotte]], ''Rattus rattus'', har ingen funn i Noreg siste hundre åra. </gallery> == Oversyn over ''nær truga'' pattedyrartar i Noreg, 2021<ref name=rliste21NT/> == <gallery widths=190px heights=160px> Fil:ErignathusBarbatus.jpg|'''Nær truga''' NT: [[Storkobbe]], ''Erignathus barbatus'', er ført på lista på grunn av framtidig reduksjon av populasjonen på meir enn 15 % over 36 år. Det finst ikke estimat for dagens populasjon i norske område. Fil:Erinaceus europaeus (Linnaeus, 1758) crop.jpg|'''Nær truga''' NT: [[Piggsvin]], ''Erinaceus europaeus'', har estimert framtidig reduksjon av populasjonen på meir enn 15 % over 10 år. Bestanden i Noreg er trudd å overstige 2000 reproduserande individ. Fil:Hare Hare (20268751866).jpg|'''Nær truga''' NT: [[Hare]], ''Lepus timidus'', har estimert framtidig reduksjon av populasjonen på meir enn 15 % over 10 år. Fil:Common Seal Phoca vitulina.jpg|'''Nær truga''' NT: [[Steinkobbe]], ''Phoca vitulina'', har ein estimert populasjon på langt under 2000 kjønnsmodne individ, og det er grunngjevinga for kategorien NT (Svalbard). Fil:Pipistrellus nathusii 06.jpg|'''Nær truga''' NT: [[Trollflaggermus]], ''Pipistrellus nathusii'', er vurdert som ''sårbar'' etter kriteriet under 1000 individ, men får kategorien NT på grunn av nærliggande populasjonar i nabolanda. Fil:Fjellrein.jpg|'''Nær truga''' NT: [[Rein]], ''Rangifer tarandus''. Det finst ca. 25&nbsp;000 villrein vinterstid. Det er trudd gå føre seg ein reduksjon på meir enn 15 % over 24 år (Fastlands-Noreg). Fil:Sicista betulina 03.JPG|'''Nær truga''' NT: [[Bjørkemus]], ''Sicista betulina'', er på lista over ''nær truga'' arter fordi arten lever på eit særs avgrensa areal i Noreg. Fil:Taiga Shrew area.png|'''Nær truga''' NT: [[Taigaspissmus]], ''Sorex isodon'', lever på eit særs avgrensa areal i Noreg, mindre enn 500 km². Fil:Mroczak posrebrzany.jpg|'''Nær truga''' NT: [[Skimmelflaggermus]], ''Vespertilio murinus''. Denne flaggermusarten har ein estimert populasjon i Noreg på mellom 1000 og 2000 reproduserande individ, noko som tilseier kategori NT. </gallery> == Kjelder == {{reflist|refs= <ref name=rliste21CR>Artsdatabanken (24. november 2021), [https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021?Name=&SortBy=ScientificName&Meta=Visited&Meta=scroll_0&IsCheck=Area&Area=N&IsCheck=Category&Category=CR&SpeciesGroups=Pattedyr&IsCheck=Insects&Redlisted=false&Endangered=false&PresumedExtinct=false ''Norsk rødliste for arter 2021 i kategori CR''] Verktøy for søk og utval</ref> <ref name=rliste21EN>Artsdatabanken (24. november 2021), [https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021?Name=&SortBy=ScientificName&Meta=Visited&Meta=scroll_0&IsCheck=Area&Area=N&IsCheck=Category&Category=EN&SpeciesGroups=Pattedyr&IsCheck=Insects&Redlisted=false&Endangered=false&PresumedExtinct=false ''Norsk rødliste for arter 2021 i kategori EN''] Verktøy for søk og utval</ref> <ref name=rliste21VU>Artsdatabanken (24. november 2021), [https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021?Name=&SortBy=ScientificName&Meta=Visited&Meta=scroll_0&IsCheck=Area&Area=N&IsCheck=Category&Category=VU&SpeciesGroups=Pattedyr&IsCheck=Insects&Redlisted=false&Endangered=false&PresumedExtinct=false ''Norsk rødliste for arter 2021 i kategori VU''] Verktøy for søk og utval</ref> <ref name=rliste21RE>Artsdatabanken (24. november 2021), [https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021?Name=&SortBy=ScientificName&Meta=Visited&Meta=scroll_0&IsCheck=Area&Area=N&IsCheck=Category&Category=RE&SpeciesGroups=Pattedyr&IsCheck=Insects&Redlisted=false&Endangered=false&PresumedExtinct=false ''Norsk rødliste for arter 2021 i kategori RE''] Verktøy for søk og utval</ref> <ref name=rliste21NT>Artsdatabanken (24. november 2021), [https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021?Name=&SortBy=ScientificName&Meta=Visited&Meta=scroll_0&IsCheck=Area&Area=N&IsCheck=Category&Category=NT&SpeciesGroups=Pattedyr&IsCheck=Insects&Redlisted=false&Endangered=false&PresumedExtinct=false ''Norsk rødliste for arter 2021 i kategori NT''] Verktøy for søk og utval</ref> }} == Bakgrunnsstoff == * Artsdatabanken, 24. november 2021, [https://artsdatabanken.no/lister/rodlisteforarter/2021/ ''Norsk rødliste for arter 2021''] Verktøy for søk og utval på ulike typar kriterium, oppslag, grafiske framsyningar av statistikk, og nedlasting av liste over alle artar i alle artsgrupper med vurdering {{raudlisting}} [[Kategori:Miljøvern i Noreg]] [[Kategori:Raudlisting]] [[Kategori:Artsdatabanken]] [[Kategori:Truga artar i Noreg]] [[Kategori:Pattedyr]] mevau5kds8hb6bgrm7gln5rqsf5ixv0 0 401692 3649672 3480598 2026-04-05T16:26:19Z Marcuspn 143881 3649672 wikitext text/x-wiki {{Infoboks vitskapsfolk}} '''Gerald Allan''' «'''Jerry'''» '''Cohen''', ({{Levde|14. april|1941|5. august|2009|Cohen, Gereald|fødestad=[[Montréal]]|dødsstad=[[Oxford]]}}) var ein [[Canada|canadisk]] [[Marxisme|marxistisk]] filosof og [[professor]] ved universitet i [[Oxford]] i [[England]]. Han var ein av dei fremste forkjemparane for den analytiske marxismen i moderne tid.<ref name=":0">{{Citation|title=Obituary {{!}} GA Cohen {{!}} political philosopher|url=http://www.theguardian.com/world/2009/aug/10/ga-cohen-obituary|website=the Guardian|date=2009-08-10|accessdate=2022-11-26|language=en}}</ref> Cohen skreiv i 1978 boka ''Karl Marx's Theory of History: A Defence'', som var eit forsvar og vidareutvikling av Marx sin [[Historisk materialisme|historiske materialisme]].<ref>{{Artikkelkjelde|forfattar=G.A. Cohen|utgjevingsår=1991|url=https://tannerlectures.utah.edu/_resources/documents/a-to-z/c/cohen92.pdf|tittel=Incentives, Inequality, and Community}}</ref> Cohen forsvara [[sosialisme]] med eit [[Moral|moralsk]] perspektiv i bøkene sine. Cohen sine tankar vart eit moderne alternativ til den [[Politisk filosofi|politiske filosofien]] som [[John Rawls]] og [[Robert Nozick]] forsvara.<ref name=":0" /> ==Liv og virke== Gerald Allan Cohen vart fødd inn i ein kommunistisk [[jødisk]] familie i [[Montréal]] i [[Québec]].<ref name=":X">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2009/aug/10/ga-cohen-obituary|title=GA Cohen|first=Jane|last=O'Grady|date=10. august 2009|newspaper=The Guardian}}</ref> Cohen studerte ved [[McGill University]] i filosofi og statsvitskap i heimbyen, og ved [[University of Oxford]] i filosofi, der han mellom anna vart undervist av [[Isaiah Berlin]].<ref name=":X" /> Cohen var assistentlektor (1963–1964), førelesar (1964–1979), dinest [[dosent]] (1979–1984) ved Institutt for filosofi ved [[University College London]], før han vart utnevnd til ''Chichele Professor'' ved Oxford i 1985. Cohen er kjent som ein tilhengjar av analytisk marxisme,<ref>{{cite web|url=https://www.versobooks.com/blogs/3128-the-labour-theory-of-value-and-the-concept-of-exploitation|title=The Labour Theory of Value and the Concept of Exploitation}}</ref> og forsvara ei tolking av historisk materialisme til [[Karl Marx]].<ref name="Singer">{{cite book |author=Singer, Peter |title=Marx: A Very Short Introduction |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2000 |page=[https://archive.org/details/marxveryshortint00sing_0/page/105 105] |isbn=978-0-19-285405-6 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/marxveryshortint00sing_0/page/105 }}</ref> I ''Self-Ownership, Freedom, and Equality'' gav Cohen eit omfattande moralsk argument til fordel for sosialisme, i kontrast til hans synspunkt med [[John Rawls]] og [[Robert Nozick]]. Cohen kom med ein omfattande kritikk av det Lockeanske prinsippet om sjølveigarskap – det at ein eig seg sjølv og resultatet av sitt arbeid – og bruken av dette prinsippet for å forsvare [[høgre-libertarianisme|høgre-]] så vel som [[venstre-libertarianisme]]. I ''If You're an Egalitarian, How Come You're So Rich?'' tok Cohen opp spurdagen om kva egalitære politiske prinsipp innebar for den personlege åtferda til dei som hadde dei. == Politisk filosofi == Cohen slutta seg til Marx sin kritikk av [[kapitalisme]]n. Den kapitalistiske tradisjonen hadde sett djupe spor i den økonomiske marknadsøkonomien og marknadsutvekslinga, og hadde som konsekvens ført til egoisme, grådugheit og frykt. Han meinte alle marknadar, inkludert sosialistiske marknadar var prega av [[predasjon]], i form av at dei produserte urettferd og utnytta andre menneske. Cohen meinte ein stat måtte avskaffa privat eigedomsrett over produksjonsmiddela, og gjere det om til [[felleseige]]. Staten skulle kontinuerleg omfordele frå dei med flest fordelar til dei med færre. Cohen skildra det normative idealsamfunnet sitt igjennom to prinsipp: det sosialistiske prinsippet om like moglegheiter og fellesskapsprinsippet. === Det sosialistiske prinsippet om like moglegheiter === Alle menneske skulle ha like høve til å utvikle seg uavhengig av kva lodd dei hadde fått ifrå det sosiale og det naturlege lotteriet. Cohen meinte det var urettferdig at personar var dårlegare stilt enn andre på grunn av forhold utanfor deira kontroll, igjennom eins sosiale bakgrunn og eins naturgitte evner og talent. Likevel var ulikskapar greitt dersom det er ein sjølv som hadde teke valet, t.d. kor lenge ein valde å arbeide. Ei ulik fordeling av godar og moglegheiter kan berre rettferdiggjerast viss forskjellane var eit resultat av val som det var rimeleg å halde aktøren ansvarleg for. Cohen meinte personar hadde ein rett til valfridom sjølv om dette kunne føre til radikale forskjellar. Cohen forsvara ei form for [[flaks egalitarisme]] som handla om å redusere mest mogleg uflaks, igjennom å kompensere til dei uheldige loddtrekkjarane. Alle skulle ha like mange moglegheiter til sosial mobilitet uavhengig av lodda deira frå det sosiale og det naturlege lotteri som vart styrt av anten flaks eller uflaks. Retten til kompensasjon skulle det vere til dei personane som hadde kome uheldig ut på bakgrunn av naturlege og sosiale årsaker, t.d. fysisk eller psykisk veik, funksjonshemma eller få verdifulle talent. Dei heldige loddtrekkjarane i samfunnet skulle kompensere til dei som ikkje hadde fått like mange fordelar i livet. Cohen meinte det var legitimt å bruke staten som eit tvangsapparat for å handheve retten til kompensasjon ved å krevje høge avgifter og [[Skatt|skattar]] frå dei som hadde mest, for så å gjeve det til dei med minst. Cohen meinte det ville vere utfordrande å danne eit fullkome sosialistisk samfunn, med berre like moglegheiter, ettersom frie personar hadde evna til å ta sjølvstendige val som kunne føre til urettferd, der nokon gagna meir enn andre. Det sosialistiske prinsippet om like moglegheiter måtte supplerast med eit anna sosialistisk prinsipp for å forhindre at «fellesskapet» i samfunnet vart truga. === Fellesskapsprinsippet === Fellesskapssprinsippet inneber at ein skulle forbyde for store forskjellar mellom borgarane. For store økonomiske forskjellar mellom menneska i samfunnet ville gjere at ein levde i alt for ulike verder, noko som ville stride med det sosialistiske samfunnet. Staten måtte dimed jamne ut dei forskjellane som kunne truga «fellesskapet». Cohen fremja to ideal som var viktige i eit sosialistisk samfunn. Det fyrste var likskapsideal, der sosialt samarbeid var basert på sosial venskap og gjensidig omtanke, dette kravde økonomisk likskap for at borgarane skulle kunne ha «felles liv» der ein forstod og brydde seg om kvarandre som «vener». Det andre idealet handla om felleskapsgjensidigheit som innebar at menneske i samfunnet gjensidig hjelpte kvarandre på bakgrunn av venskap og [[solidaritet]]. === Utfordringar === Cohen meinte det var umogleg å finne ein måte å forme samfunnsinstitusjonane på som kunne skape den forma for sjenerøsitet og omtanke som hans marxistiske sosialisme føresette. Dette var av di menneske ikkje var sjenerøse og uegoistiske, i tillegg ville økonomiske marknadar alltid føre til urettferdig fordeling. Cohen var likevel optimistisk på at ein i framtida kunne greie å finne ei løysing på desse utfordringane. == Bibliografi == *''[[iarchive:karlmarxstheoryo0000cohe_j5n3|Karl Marx's Theory of History: A Defence]]'' (1978, 2000) * ''History, Labour, and Freedom'' (1988) * {{cite book|title=Self-Ownership, Freedom, and Equality|year=1995|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-5214-7174-9}} * ''If You're an Egalitarian, How Come You're So Rich?'' (2000) * ''Rescuing Justice and Equality'' (2008) * ''Why Not Socialism?'' Princeton University Press. 2009. ISBN 978-1-4008-3063-3 * ''On the Currency of Egalitarian Justice, and Other Essays in Political Philosophy'' (2011). Redigert av Michael Otsuka. ISBN 9780691148717 * ''Finding Oneself in the Other'' (2012). ISBN 9780691148809 * ''Lectures on the History of Moral and Political Philosophy'' (2013). Med Jonathan Wolff. ISBN 9780691149004 == Bøker om Cohen == * The Egalitarian Conscience: Essays in Honour of G. A. Cohen. Red. Christine Sypnowich. 2006. Oxford University Press. ISBN 9780199281688 == Kjelder == {{Fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Gerald Cohen|Gerald Cohen]]» frå {{Wikipedia-utgåve|sv}}, den 30. oktober 2022.'' *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:G. A. Cohen|G. A. Cohen]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 25. april 2023.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == {{Wikiquote-en}} * [https://www.asc.ox.ac.uk/person/professor-ga-jerry-cohen Gerald Cohen] i Oxford University. * [https://seis.bristol.ac.uk/~plcdib/imprints/gacoheninterview.html Intervju] med Cohen frå 1996. * [https://nigelwarburton.typepad.com/philosophy_bites/2007/12/ga-cohen-on-ine.html Intervju med Cohen] i Philosophy bites. * [http://tannerlectures.utah.edu/_documents/a-to-z/c/cohen92.pdf Cohen's Tanner Lectures: "Incentives, Inequality, and Community"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150131010223/http://tannerlectures.utah.edu/_documents/a-to-z/c/cohen92.pdf |date=31. januar 2015 }} ;YouTube * {{YouTube|yA9WPQeow9c|G. A. Cohen - Against Capitalism - Part 1}} * {{YouTube|oD1YEzd6QzQ|G. A. Cohen - Against Capitalism - Part 2}} ;Omtalar * [http://www.oxonianreview.org/wp/you-and-i-and-a-whole-bunch-of-other-people-go-on-a-camping-trip/ Review of ''Why Not Socialism?''] i ''The Oxonian Review'' * [https://www.jstor.org/stable/i40041780 ''Journal of Ethics''] vigd til Jerry Cohen. ;Nekrologar * [https://web.archive.org/web/20090810093656/http://thethirdestate.net/2009/08/g-a-cohen-rip/ Nekrolog] i ''The Third Estate'' * [http://mrzine.monthlyreview.org/farmelant080809.html Nekrolog] i ''The Monthly Review'' * [https://web.archive.org/web/20100524052425/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/obituaries/article6790514.ece Nekrolog] i ''The Times'' * [https://www.theguardian.com/world/2009/aug/10/ga-cohen-obituary Nekrolog] i ''The Guardian'' * [https://www.independent.co.uk/news/obituaries/professor-jerry-cohen-maverick-philosopher-who-subjected-marxism-to-the-rigours-of-analytical-philosophy-1770667.html Nekrolog] i ''The Independent'' * [http://www.ucl.ac.uk/news/news-articles/0908/09080602 Nekrolog] skriven av professor Stephen Guest ved [[University College London|UCL]] * [http://www.socialistworker.co.uk/art.php?id=18754 ''Remembering Jerry Cohen: A Tribute''] i ''Socialist Worker''{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120229091723/http://www.socialistworker.co.uk/art.php?id=18754 |date=29. februar 2012 }} ;Takksemd * ''[https://philosophy.columbia.edu/files/philosophy/content/Jerry_Cohen-an_Appreciation.pdf Jerry Cohen – an Appreciation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200714063340/https://philosophy.columbia.edu/files/philosophy/content/Jerry_Cohen-an_Appreciation.pdf |date=14 juli 2020 }}'' av Michael Rosen * ''[https://cdn.uclouvain.be/public/Exports%20reddot/etes/documents/CohenJ90610.pdf 2010 All Souls College Commemoration of Gerald (Jerry) Allan Cohen]'' av professorane Philippe Van Parijs, John Roemer, Myles Burnyeat og Timothy Scanlon, i tillegg til sonen til Jerry, Gideon Cohen. * [http://personal.lse.ac.uk/OTSUKAM/Otsuka's%20remarks%20at%20Jerry's%20funeral.pdf Takketale] i gravferda ved All Souls College Chapel, 11 August 2009, av Michael Otsuka. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181105061209/http://personal.lse.ac.uk/OTSUKAM/Otsuka%27s%20remarks%20at%20Jerry%27s%20funeral.pdf |date=5. november 2018 }} ==Vidare lesing== * Cohen, G.A. (2009) ''Why Not Socialism?'' Princeton University Press. ISBN 978-1-4008-3063-3 *{{Citation | last = Tomey | first = Simon | contribution = An Interview with Jerry Cohen | editor-last = Browning | editor-first = Gary | editor2-last = Dimova-Cookson | editor2-first = Maria | editor-last3 = Prokhovnik | editor-first3 = Raia | title = Dialogues with Contemporary Political Theorists | pages = 74–85 | publisher = Palgrave Macmillan | location = Houndsmill, Basingstoke, Hampshire New York | year = 2012 | isbn = 978-0-230-30305-8 }} * {{Cite book |last= Vrousalis |first= Nicholas |title= The Political Philosophy of G.A. Cohen |date= 24. september 2015 |url= http://www.bloomsbury.com/us/the-political-philosophy-of-g-a-cohen-9781472532701/ |publisher= Bloomsbury |isbn=978-1-4725-3270-1}} * {{Cite journal | last = Robeyns | first = Ingrid | title = On G.A. Cohen's 'On the Currency of Egalitarian Justice' | journal = Ethics | volume = 125 | issue = 4 | pages = 1132–1135 | doi = 10.1086/680879 | jstor = 10.1086/680879 | date = Juli 2015 | s2cid = 143087659 }} * {{Cite book |last= Furner |first= James |date= 2018|title= Marx on Capitalism: The Interaction-Recognition-Antinomy Thesis |url= https://brill.com/view/title/33061?format=HC&offer=422090/ |publisher= Brill |isbn=978-90-04-32331-5}} {{politiske filosofar}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Historiefilosofi]] [[Kategori:Folk frå Montreal]] [[Kategori:Einskildmenn]] [[Kategori:Marxisme]] [[Kategori:Filosofar]] [[Kategori:Politisk filosofi]] d021ar2xlxllska13sqp05upmmusecg 0 405685 3649673 3470819 2026-04-05T16:30:17Z Marcuspn 143881 3649673 wikitext text/x-wiki '''Tysk filosofi''' handlar om [[Filosofi|filosofiske]] emne, personar, saker og ting som byggjer på [[Tyskland|tysk]] språk og tradisjon. Ein må forstå begge termane i brei forstand. Den tyske filosofien er ein del av [[Vesten|vestleg]] filosofi, og høyrer særleg til [[kontinental filosofi]]. == Kjenneteikn == Tyskspråkleg filosofi har hatt tyding siden mellomalderen, men den avgjerande innverknaden stammar frå tida frå 1600-talet og framover. Den tyske filosofien har hovudsakleg bestått av akademisk fagfilosofi, som er teoretisk.<ref>Lübcke, Poul (1982): Vor tids filosofi. Engagement og forståelse. Politiken</ref> Viktige filosofiske retningar som [[fenomenologi]] og [[hermeneutikk]] stammar frå den tyske fagfilosofien. Dessutan er den tyske filosofien òg blitt direkte praktisert utanfor dei reint teoretiske universitetsrammene innan blant anna filosofisk pedagogikk, eksistensiell psykiatri og eksistensiell terapi. Den tyske filosofien har òg blitt funnen heilt utanfor dei akademiske rammene som eksistens- og livsfilosofi. [[Marxisme]]n er ei anna praktisk retning som har hatt ein stor innverknad i heile verda. == Nytid == [[Fil:Leibniz four elements.jpg|mini|Leibniz si framstilling av universet danna som ein komninasjon av dei fire elementa til [[Aristoteles]].]] På 1600-talet prøvde den tyske filosofen [[Gottfried Leibniz]] å sameina vitskap og religion i ein heilskap. Han er kjend som ein forkjempar for [[Rasjonalisme|rasjonalismen]]. Den kanskje best kjente tyske filosofen er [[Immanuel Kant]]. Han fekk avgjerande tyding for moralfilosofi og erkjenningsteori.<ref>Kant, Immanuel (2007): ''Prolegomena til enhver fremtidig metafysik, der skal kunne fremtræde som videnskab.'' Det lille Forlag. Oversat af [[Claus Bratt Østergaard|Claus Brat Østergaard]]</ref> Ikkje minst gjennom dei tre hovudverka ''Kritikk av den rene fornuft''<ref>{{Harvard|Kant|2002}}</ref>, ''Kritikk av den praktiske fornuft'' og ''Kritikk av dømmekraften.''<ref>Pedersen, Esther Oluffa & Per Jepsen & Carsten Friberg (red)(2007): ''Kants kritik af dømmekraften''. Philosophia</ref> Kant skreiv blant mykje anna òg om [[pedagogikk]]<ref>Kant, Immanuel (2012): ''Om pædagogik''. Klim. Oversat af [[Bengt Moss-Petersen]]</ref>, [[filosofisk antropologi]]<ref>Kant, Immanuel (2015): ''Hvad er mennesket?'' Information. Oversat af [[Claus Bratt Østergaard|Claus Brat Østergaard]].</ref> og [[historiefilosofi]].<ref name="autogeneret2">Kant 2017</ref> == Moderne tid == ==== Tysk idealisme og marxisme ==== Den tyske filosofien er særleg kjend for den tyske idealismen og marxismen, som på trass av skilnadene sine hadde eit felles utgangspunkt. I 1800-talet fekk den [[Tysk idealisme|tyske idealismen]] stor tyding, ikkje minst gjennom [[Ånd|åndsfilosoffen]] [[G.W.F. Hegel]].<ref>Hegel 2004</ref><ref>Jørgen Huggler 2019</ref><ref>Wolsing 2019</ref><ref name="autogeneret3">Hegel 2005</ref> Ifølgje denne var røynda uttrykk for ein altomfattande fornuft og altså for noko åndeleg. Det var denne fornufta som bestemde til utviklinga av historia.<ref name="autogeneret3" /> Andre viktige namn var [[Johann Gottlieb Fichte]],<ref>Fichte 2005</ref> [[Friedrich Schleiermacher]] og [[Friedrich Schelling]].<ref>Schelling, Friedrich (2013): ''Filosofiske undersøgelser om den menneskelige friheds væsen og de dermed sammenhængende genstande''. Philosophia; Schelling, Friedrich (201X): ''Om den nyere filosofis historie. München-forelæsninger''. Philiosophia; Schelling, Friedrich (2021): ''Den transcendentale idealismes system.'' Philosophia. Forord og oversættelse ved [[Ulf Houe]] og [[Lasse Posborg Michelsen]]</ref> [[Karl Marx]] grunnla ein meir [[politisk filosofi]], som motsett framheva den [[Historisk materialismen|historiske materialismen]]. Han er opphav til [[Marxisme|marxismen]], og er særleg kjend for verket ''Kapitalen.''<ref>{{Harvard|Marx|1970}}</ref> Marx var inspirert av Hegel, men meinte at samfunnet utvikla seg gjennom [[Klassekamp|klassekampen]], som ville enda med eit kommunistisk samfunn. Marx fekk stor tyding for praktisk politikk over heile verda. ==== Livsfilosofi ==== Med [[Arthur Schopenhauer]]<ref>Arthur Shopenhauer 2005</ref> tok utviklinga i ei meir livsfilosofisk retning.<ref>Shopenhauer, Arthur (2020): ''Kunsten at være lykkelig.'' Information</ref><ref>Shopenhauer, Arthur (2010): ''Kunsten altid at få ret''. Information </ref> Ifølgje Schopenhauer er viljen den avgjerande drivkrafta bak alt levande. Det medfører at livet i sitt djupaste vesen alltid er liding, ettersom livsviljen alltid er bak den tilsynelatande harmonien. Schopenhauer var ein inspirasjon for [[Friedrich Nietzsche]],<ref>Hultberg, Helge (1963). ''Nietzsche''. Munksgaard</ref> som likevel enda med å gå sine eigne vegar.<ref>Ole Morsing 2008</ref><ref>Peter Thielst 1999</ref><ref>Helge Hultberg 1963</ref> Nietzsche kritiserte heile den europeiske rasjonalismen og la vekt på ei meir direkte livsutfolding.<ref>Nietzsche 2014</ref> Han tok avstand frå den akademiske fagfilosofien, som han meinte var blitt for teoretisk og hadde fjerna seg frå det konkrete livet. Nietzsche var òg kjend for kritikken sin av kristendommen, som han meinte ganske enkelt var blitt erstatta av vitskap og ideologi uten at det skapte forbetringar. Den tyske filosofen [[Wilhelm Dilthey]] grunnla ein meir akademisk livsfilosofi som var basert på [[hermeneutikk]]. Ifølgje Dilthey er mennesket eit historisk vesen med eit liv ein må forstå med hjelp frå åndsvitskap snarare enn naturvitskap. Mennesket er nemleg ikkje berre eit naturvesen. ==== Fenomenologi og hermeneutikk ==== [[Fil:Prostějov, pamětní deska Husserl (3).jpg|mini|Skulptur av Edmund Husserl i [[Prostějov]] i Tsjekkia.]] Fenomenologien og hermeneutikken er to av dei meste viktige retningane i tysk filosofi. Den tyske matematikaren og fagfilosofen [[Edmund Husserl]] grunnla ved overgangen til det 1900-talet den moderne [[Fenomenologi|fenomenologien.]]<ref>Zahavi, Dan (2001): Husserls fænomenologi, [[Gyldendalske Boghandel, Nordisk Forlag|Gyldendal]], {{ISBN|8700754382}}</ref> Dette er ein filosofi om opplevingane til medvitet.<ref>Husserl 2019; 2019; 2019</ref> Ifølgje Husserl måtte ein studera medvitet kvalitativt og på ein annan måte enn naturvitskapane gjorde. Ein kjend kristen feministisk fenomenologisk filosof var [[Edith Stein]],<ref name="autogeneret1">{{Cite web|title=Is There a Specifically Feminine Spirituality?: An Exploration of Edith Stein's Thesis<!-- Botgenereret titel -->|url=https://www.catholiceducation.org/en/controversy/feminism/is-there-a-specifically-feminine-spirituality-an-exploration-of-edith-steins-thesis.html|url-status=ok|archive-url=https://web.archive.org/web/20200926182703/https://www.catholiceducation.org/en/controversy/feminism/is-there-a-specifically-feminine-spirituality-an-exploration-of-edith-steins-thesis.html|archive-date=26. september 2020|access-date=15. januar 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=St. Edith Stein… A True Feminist {{!}} The Wanderer Newspaper<!-- Botgenereret titel -->|url=https://thewandererpress.com/catholic/news/featured-today/st-edith-stein-a-true-feminist/|url-status=ok|archive-url=https://web.archive.org/web/20200115030509/https://thewandererpress.com/catholic/news/featured-today/st-edith-stein-a-true-feminist/|archive-date=15. januar 2020|access-date=15. januar 2020}}</ref> som var knytt til Husserl. I 1942 blei ho arrestert og send til gasskammeret i Auschwitz. I 1987 blei ho helgenkåra. Fagfilosoffen [[Martin Heidegger]] fekk stor tyding på 1900-talet.<ref>Olesen, Søren Gosvig: ''Vejledning til Heidegger'' (1990, 2. udg. 2013) Syddansk Universitetsforlag</ref><ref>Wentzer, Thomas Schwartz & Peter Aaboe Sørensen (red) (2008): ''Heidegger i relief.'' Klim</ref> Han var elev av Husserl, og grunnla den eksistentielle fenomenologien med verket ''Sein und Zeit''.<ref>Heidegger 2014</ref> Her såg han på tilværet ut frå eksistensen til til mennesket. Seinare endra han prosjektet sitt i ei meir historisk retning. Innan fagfilosofien blei Heidegger blant anna ein viktig inspirasjon for [[Hans-Georg Gadamer]], som vidareutvikla den filosofiske [[Hermeneutikk|hermeneutikken]].<ref>Gadamer, Hans-Georg 2004 [1960]: ''Sandhed og metode'', Aarhus: Systeme Academic</ref><ref>Grøn 2009</ref> Dette er ei fortolkingslære der det særleg blir lagt vekt på horisonten for forståing. ==== Dasein-analyse, logoterapi og sokratisk dialogmetode ==== På 1930-talet integrerte [[Ludwig Binswanger]] fenomenologien og eksistensfilosofien i [[Psykiatri|psykiatrien]], og utvikla ein eksistenspsykiatri med namnet dasein-analyse. Tilsvarande integrerte den austerrikske legen og filosofen [[Viktor Frankl]] filosofien i [[Psykoterapi|psykoterapien]], og utvikla logoterapien.<ref>Frankl, Viktor (2002). ''Psykologi og eksistens''. Gyldendal</ref> Her er det eit fokus på livsmeining. Den tyske filosofen [[Otto Friedrich Bollnow|Otto Bollnow]] brukte innsikter frå eksistensiell filosofi til å utarbeida ein nyare eksistensiell pedagogikk, der det er eksistensensom er i fokus for oppseding og danning.<ref>Bollnow, Otto (1987): “Zwischen Philosophie und Pädagogik, Vorträge und Aufsätze”. Weitz, Aachen</ref><ref>[[Otto Friedrich Bollnow|Bollnow, Otto]] (1973): “Philosophisches paedagogik”. De Gruyter</ref><ref>[[Otto Friedrich Bollnow|Bollnow, Otto]] (1959): “Existensphilosophie und pedagogik”. Kohlhammer</ref> Bollnow la blant anna vekt på den pedagogiske tydinga av møtet. Dessutan framhevar han korleis livet krev val. Den [[Sokratisk dialog|sokratiske dialogmetoden]] blei gjenoppdaga av den tyske filosofen [[Leonard Nelson]] i 1922.<ref>Leonard Nelson, 1922/29, Die Sokratische Methode, VOL</ref> Her blir dialogen brukt til å nå fram til svar på spørsmål. Metoden blir gjerne brukt i filosofisk undervising og filosofi med barn. ==== Antroposofi ==== [[Fil:Menschheitsentwickelung, Rudolf Steiner.gif|mini|Utviklinga til menneskja ifølgje Rudolf Steiner.]] Den austerrikske filosofen [[Rudolf Steiner]] er kjend som grunnleggjar av [[Antroposofi|antroposofien]], ei filosofisk rørsle som har spreidd seg til heile den vestlege verda.<ref>Johannes Hemleben 1984</ref> Han bygger på at mennesket er eit åndeleg vesen, som i heilskap består av lekam, sjel og ånd. Gjennom antroposofien blir enkeltmennesket oppfordra til å søkja åndelig erkjenning. Antroposofien har gitt inspirasjon til ei rekke praktiske livsområde. [[Steinerpedagogikk]] blei såleis grunnlagt av Steiner som eit uttrykk for den åndelege filosofien hans i praksis.<ref>Rudolf Steiner 1971</ref><ref>Steiner, Rudolf (1981): “The Education of the Child”. RS Press</ref><ref>Steffens, A. (1923). ''Fra barn til voksen - Fra et kursus for lærere afholdt af Rudolf Steiner, Dornach, Julen 1921-22.''Kristiania: Vidars Forlag</ref><ref>Steinar 1919; 1922; 1926; 1947</ref><ref>Steiner 1981<nowiki/>https://waldorfcurriculum.com/FREE/THE%20EDUCATION%20of%20the%20child.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030125554/https://waldorfcurriculum.com/FREE/THE%20EDUCATION%20of%20the%20child.pdf|date=30. oktober 2020}}</ref> Retninga blir òg kalla Waldorf-pedagogikk. Han har lagt grunnlaget for utviklinga av eit verdsomspennande system med over 1100 skular og over 2000 barnehagar i over åtti ulike land. [[Guenther Wachsmuth]] var ein annan tidleg antroposof som mellom anna skreiv om det eteriske. ==== Feministisk filosofi ==== I Tyskland blei den feministiske filosofien for alvor grunnlagd på 1960-talet, då [[Karin Schrader-Klebert]] gav ut eit skrift om kulturrevolusjonen til kvinnerørsla. Sidan har den feministiske filosofien fått stadig større tyding i den tysktalande verda. Ifølgje den tyske filosofen [[Ruth Hagengruber]] har bidraga til kvinner blitt haldne ute av filosofihistoria, og må innsetjast i forteljinga om utviklinga til filosofien att. Hagengruber byrja Libori Summar School og er skaparen av ''Encyclopedia of Concise Concepts of Female Philosophers'', som ho er sjefredaktør for saman med [[Mary Ellen Waithe.|Mary Ellen Waithe]].<ref>[https://historyofwomenphilosophers.org/ecc/#hwps Encyclopedia of Concise Concepts by Women Philosophers - History Of Women Philosophers]</ref> Forskinga hennar er vigd til revisjonen av den patriarkalske historie, særleg til gjenoppdaging av kvinner sine bidrag til til filosofihistoria og økonomihistoria, med fokus på sirkel- og universalitetsbasert økonomi som ein tilgang til inklusiv økonomisk etikk.<ref>Pietsch, W. (2017). Berechenbarkeit der Welt?. Wiesbaden: Springer. pp. 333–343.</ref> [[Antje Schrupp]] er ein tysk statsforskar og forfattar som i 2004 gav Antje ut ''Gutes Zusammenleben im ausgehenden Patriarchat'' saman med [[Dorothee Markert,|Dorothee Markert]], Ina Praetorius og andre. Teksten går inn for ei grunninntekt som er uavhengig av prestasjonar.<ref>[https://guteslebenzwei.wordpress.com/ Gutes Leben – Sinnvolles Zusammenleben im ausgehenden Patriarchat]</ref> Sidan har ho fleire gongar uttalt seg for ei ubetinga borgarløn. Ho har også uttalt seg om religiøse emne, og meiner at Gud bør framstillast som ei kvinne.<ref>[https://www.freitag.de/autoren/antjeschrupp/mutter-unser Revolution ǀ Mutter unser — der Freitag]</ref> ==== Språkfilosofi ==== Den tyske filosofen [[Gottlob Frege]] fekk tyding for språkfilosofien. Sentralt i det språkfilosofiske arbeidet til Frege står verket ''Über Sinn und Bedeutung''. I dette innfører han ein distinksjon mellom referanse, som er det objektet eit namn viser til, og meining, som er måten namnet gjev referansen uttrykk. Den austerrikske filosofen [[Ludwig Wittgenstein]] var inspirert av Frege, og fekk ei endå større tyding for moderne [[språkfilosofi]]. Ifølgje den seinare filosofien hans må ein forståa språk praktisk som språkspel. Han var særleg oppteken av etikk og religion. ==== Frankfurtarskulen ==== [[Fil:Ffm-adorno-denkmal002.jpg|mini|Kunstverket ''Adorno-Denkmal'' i Frankfurt.]] [[Frankfurtarskulen]] var ein kritisk sosialfilosofi som i byrjinga omfatta fagfilosofiske samfunnskritikarar som [[Max Horkheimer]], [[Theodor W. Adorno]], [[Herbert Marcuse]], [[Walter Benjamin]] og [[Erich Fromm]]. Retninga blir òg kalla [[Kritisk sosiologi|kritisk teori]] og la vekt på å skildra det normative grunnlaget for at ein kan kritisera samfunnet. I byrjinga var Marx ein viktig inspirasjon, men ein tok avstand frå den austeuropeiske kommunismen. Seinare namn er [[Jürgen Habermas]],<ref>Habermas 2009</ref><ref>Habermas 2005</ref> [[Axel Honneth]] og [[Hartmut Rosa]]. [[Modernitet|Moderniteten]] er ifølgje Habermas eit samspel mellom system og kommunikasjon. Det finst to grunnleggjande og vesensforskjellige fellesskap. Dei systemiske og dei intersubjektive: System og livsverden. [[Stat]] og marknad er systemiske fellesskap, det sivile samfunnet (livsverda) er interpersonell.<ref>Oversættes også intersubjektiv.</ref> Rosa har ei kritisk teoretisk tilnærming og arbeider med akselerasjon og frandgjering i høghastigheitssamfunnet.<ref>Beschleunigung und Entfremdung – Entwurf einer kritischen Theorie spätmoderner Zeitlichkeit. Suhrkamp, Frankfurt am Main [[2013]], {{ISBN|978-3-518-58596-2}}</ref> == Store tyske filosofar == * [[Gottfried Leibniz|Gottfried Wilhelm Leibniz]] * [[Immanuel Kant]] * [[Friedrich Schlegel]] * [[Wilhelm von Humboldt]] * [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|G.W.F. Hegel]] * [[Johann Gottlieb Fichte]] * [[Friedrich Schelling]] * [[Arthur Schopenhauer]] * [[Friedrich Nietzsche]] * [[Wilhelm Dilthey]] * [[Karl Marx]] * [[Friedrich Engels]] * [[Edmund Husserl]] * [[Rudolf Steiner]] * [[Max Stirner]]<ref>Stirner, Max (1999): ''Den eneste og hans ejendom''. Helikon. Uforkortet oversættelse ved [[Fritz Wolder.]] {{ISBN|87-986359-2-1}}</ref> * [[Martin Heidegger]] * [[Viktor Frankl]] * [[Edith Stein]] * [[Leonard Nelson]] * [[Ludwig Wittgenstein]] * [[Walter Benjamin]] * [[Hans-Georg Gadamer]] * [[Theodor Adorno]] * [[Max Horkheimer]] * [[Herbert Marcuse]] * [[Jürgen Habermas]] * [[Axel Honneth]] * [[Hartmut Rosa]] ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:da:Tysk filosofi|Tysk filosofi]]» frå {{Wikipedia-utgåve|da}}, den 23. mars 2023.'' **''{{Wikipedia-utgåve|da}} oppgav desse kjeldene:'' ;Primærlitteratur * {{Kilde bok | etternavn =Fichte | fornavn =Johann Gottlieb | år =2001 | tittel =Forsøg på en ny fremstilling af videnskabslæren | utgiver =Det lille Forlag | oversetter-etternavn =Mørch-Petersen | oversetter-fornavn = Poul R.|isbn=87-90030-85-0 }} * [[Viktor Frankl|Frankl, Viktor]] (2012): ''Psykologi og eksistens.'' Gyldendal * Frege, Gottlob (2002): Filosofiens, sprogets og matematikkens grundlag. Aarhus: Philosophia. Forord ved Lars Binderup * {{kilde bok|etternavn=Habermas|fornavn=Jürgen|år=2005|tittel=Teknik og videnskab som "ideologi"|utgiver=Det lille forlag|isbn=87-91220-15-7}} Oversat af [[Henning Vangsgaard]] * Habermas, Jürgen (2009): ''Borgerlig offentlighed. Offentlighedens strukturændring: undersøgelse af en kategori i det borgerlige samfund'', Informations Forlag {{ISBN|978-87-7514-173-9}}. Oversat af [[Henning Vangsgaard]]. * Hegel, G. W. F. (2005): ''Åndens fænomenologi.'' Gyldendal. Med forord af og oversat af [[Claus Bratt Østergaard]] * Heidegger, Martin (2002): ''Til sagen for tænkningen''. Philosophia, på dansk ved [[Kirsten Hyldgaard,]] Ove Petersen og [[Henrik Jøker Bjerre]] * Heidegger, Martin. (1927/2007). ''Væren og tid.'' Forlaget Klim Dansk oversættelse ved [[Christian Rud Skovgaard]]. Efterskrift af [[Thomas Schwarz Wentzer]] * Husserl, Edmund (2019): ''Cartesianske meditationer''. Oversat af [[Peer F. Bundgaard]]. Hans Reitzels Forlag * Husserl, Edmund (2019): ''Fænomenologi'' . Oversat af [[Peer F. Bundgaard]], indledning ved [[Anders Dræby]]. Forlaget Mindspace * Kant, Immanuel (2000): ''Kritik af den praktiske fornuft''. HRF. På dansk ved [[Tom Bøgeskov]] * {{kilde bok|etternavn=Kant|fornavn=Immanuel|år=2002|tittel=Kritik af den rene fornuft|utgiver=Det lille forlag}} Oversat af [[Claus Bratt Østergaard|Claus Brat Østergaard]]. * [[Immanuel Kant|Kant, Immanuel]] (2017): ''Oplysning, historie, fremskridt''. Slagmark. Oversat af [[Morten Haugaard Jeppesen]], indledning ved Morten Haugaard Jeppesen og [[Carsten Fogh Nielsen]] * {{kilde bok|etternavn=Marx|fornavn=Karl|år=1970|tittel=[[Kapitalen|Kapitalen - kritik af den politiske økonomi, bind 1-3]]| redaktør-etternavn = Witt-Hansen| redaktør-fornavn = Johannes|oversetter-fornavn=Kjeld Ø.|oversetter-etternavn= Nielsen|isbn=87-7496-241-8|serie=Bibliotek Rhodos|utgiver=Rhodos , i samarbejde med Nyt Dansk Litteraturselskab}} * [[Karl Marx|Marx, Karl]] & [[Friedrich Engels]] (2014): ''Det kommunistiske manifest. Den tyske ideologi.'' Det lille forlag, oversat af [[Sven Brüel]] og [[Peter Thielst]] * Nietzsche, Friedrich (2014): ''Afgudernes tusmørke.'' Det lille Forlag. Oversættelse, indledning og noter ved [[Peter Thielst]]. * {{kilde bok|etternavn=Schopenhauer|fornavn=Arthur|år=2005|tittel=[[Die Welt als Wille und Vorstellung|Verden som vilje og forestilling]]|oversetter-fornavn=Søren R.|oversetter-etternavn=Fauth|isbn=87-02-02162-5}} * [[Rudolf Steiner|Steiner, Rudolf]] (1981): ''Åndsvidenskabelige betragtninger med henblik til Goethes Faust.'' Antroposofisk Forlag. Oversat fra tysk af [[Karl-Henry Jensen.]] * Steiner, Rudolf (1985): ''Åndens virksomhed i naturen.'' Antroposofisk Forlag. Oversat fra tysk af [[Karl-Henry Jensen]]. * Steiner, Rudolf (1989): ''Almen menneskekundskab som grundlag for pædagogikken.'' Antroposofisk forlag. Oversat fra tysk af [[Ilse Marie Harries]] og [[Kate Larsen]]. * [[Rudolf Steiner|Steiner, Rudolf]] (2012): ''Frihedens filosofi.'' Klim * Stirner, Max (1999): ''Den eneste og hans ejendom''. Helikon. Uforkortet oversættelse ved [[Fritz Wolder.]] {{ISBN|87-986359-2-1}} * Wachsmuth, Guenther (2003): ''Den æteriske verden i videnskab, kunst og religion.'' Antroposofisk forlag. Oversat fra tysk af [[Elis Hjorth]], Keld Andersen og Jørgen Møller ;Sekundærlitteratur * Fauth, Søren (2010): “Schopenhauers filosofi”. Gyldendal * Hemleben, Johannes (1984): ''Rudolf Steiner.'' Sankt Ansgars Forlag. {{ISBN|87-87505-64-9}}. * Huggler, Jørgen (1999): Hegels skeptiske vej til den absolutte viden. En analyse af Phänomenologie des Geistes. MTF * Jepsen, Per (2018). Filosofien kører derhen, hvor det brænder - En introduktion til Odo Marquard. ''Slagmark - Tidsskrift for idéhistorie'', (68), 107–120 * Jørgensen, Arne (2009): ''Hans-Georg Gadamer''. Forlaget Anis, {{ISBN|978-87-7457-492-7}} * Lübcke, Poul (1982): ''Vor tids filosofi. Engagement og forståelse''. Politiken * [[Ole Morsing|Morsing, Ole]] (2008): ''Styrke og svaghed. Nietzsche om mennesket.'' Aarhus Universitetsforlag * [[Peter Thielst|Thielst, Peter]] (1999): ''Nietzsches filosofi'', Det lille Forlag * Wolsing, Peter (2019): ''GWF Hegel.'' Djøf * Zahavi, Dan (2001): ''Husserls fænomenologi'', [[Gyldendal|Gyldenda]]<nowiki/>l {{refslutt}} [[Kategori:Tysk filosofi]] [[Kategori:Filosofi etter område]] jl73r6t1vud1kleuuogn1mhyb14wjv2 0 413953 3649729 3649626 2026-04-06T09:08:23Z Ranveig 39 /* Status */ Litt breiare ramme for pie chart. 3649729 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua|taksonomi_WD=ja | underfamilie = Niltavinae | bilete = Blue throated flycatcher thattekadu.jpg | bilettekst = Nymfeflugesnappar (C. rubeculoides), hannfugl }} '''''Cyornis''''' er ei [[biologisk slekt]] av [[flugesnapparar]] med 32 medlemar som er utbreidd i [[Den orientalske regionen]] frå [[Himalaya]] til [[Sulawesi]]. [[Verdas naturvernunion]], IUCN, har kategorisert to artar i slekta som kritisk truga, og nær 50 % av dei kategoriserte artane er raudlista.<ref name=ioc/> Slekta ''Cyornis'' vart introdusert i 1843 av den britiske zoologen Edward Blyth, men utan å gje opp nokon typeart.<ref name=blyth/> Slektsnamnet kombinerer det antikke [[gresk]]e ''kuanos'' som betyr «mørk blå» med ''ornis'' som betyr «fugl».<ref name=jobling/> == Skildring == Dette er små til mellomstore einsarta flugesnapparar; mange arter er 15&nbsp;cm i kroppslengd. Det er grovt rekna to hovudgrupper av fjørdrakter. Den største gruppa har dei mest iaugefallande hannfuglar i blått, med bryst i raudbrunt eller kvitt og elles kvit underside. Hoene er i brunt, raudbrunt, oransje nyansar og kvit buk. Denne kombinasjonen gjelder 23 av dei 32 artane. I dei resterande 9 artane er hannfuglar brune som hoene med lys eller nær kvit underside. Den minste av dei blå artane er [[blåstrupeflugesnappar]] som lever på Malayahalvøya, Sumatra og Borneo på 13–14&nbsp;cm. Moglegvis er [[bleikhakeflugesnappar]], frå Himalaya til sørlege Myanmar, den største med kroppslengd på opptil 18&nbsp;cm. == Utbreiing{{mrk|Informasjon om utbreiing i artikkelen er frå data i IOC World Bird List<ref name=ioc/> og frå artiklar tilgjengelege frå ''Birds of the World, Old World Flycatchers (Muscicapidae)''<ref name=bow/>}} == Ein kan finne mest mangfald av ''Cyornis'' på [[Borneo]], 11 artar i slekta kan observerast der. [[Sumatra]] har registrert 7 artar. Om ein tar med dei store øyane er 22-23 artar å rekne som øyartar, fleire av dei på svært innskrenka utbreiingsområde. Generelt er ''Cyornis'' [[standfuglar]], men dei som hekkar lengst nord og høgtliggande er [[trekkfuglar]]. Fem artar er hekkar delvis inn i Himalaya. Av dei er [[arunachalflugesnappar]], ''Cyornis magnirostris'', ein trekkfugl som overvintrar på Malayahalvøya. Også [[nymfeflugesnappar]] (''C. rubeculoides'') trekker etter dette mønsteret, men overvintrar lengere mot vest. <gallery mode=packed> Tickell's Blue Flycatcher at Nilgiris.jpg|[[Buskflugesnappar]], ''Cyornis tickelliae'' Hainan Blue Flycatcher (female, ssp. klossi) 0A2A3136.jpg|[[Koboltflugesnappar]], ''C. hainanus'', hoe Hainan Blue Flycatcher (male, ssp hainanus) 0A2A7225.jpg|[[Koboltflugesnappar]], ''C. hainanus'', hann White-bellied Blue Flycatcher SM.jpg|[[Kvitbukflugesnappar]], ''Cyornis pallidipes'' Mangrove Blue Flycatcher, Cagayan de Oro, Philippines 2.jpg|[[Mangroveflugesnappar]], ''Cyornis rufigastra'' </gallery> === Status === {{Image frame |width = 220 |align=right |pos=bottom |content=<div style="color:black; background-color: #F9F9F9; color:black; font-size: 100%; text-align: left;"> {{pie chart | caption = Raudlista for ''Cyornis'' per '''2023''', fordeling over kategoriar | label4 = CR - kritisk truga 2 | color4 = #cc3333 | value4 = 7 | label3 = VU - sårbar 3 | color3 = #cc9900 | value3 = 10 | label2 = NT - nær truga 9 | color2 = #99cc99 | value2 = 31 | label1 = LC - livskraftig 15 | color1 = #006666 | value1 = 52 }} </div> |caption=IUCN raudlistekategori er etter ''[[IOC World Bird List]] V14.1, 2024''. 3 artar lista er ikkje godtatte av IUCN, er ikkje kategoriserte og ikkje medrekna i prosentvis fordeling. }} [[Ravineflugesnappar]] (''C. banyumas'') på Java er kritisk truga, CR, med færre enn 1000 attlevande modne individ. Grunnen til denne statusen er tap av habitat og fangst for burfuglhandel.<ref name=banyumas/> [[Medanflugesnappar]] (''C. ruckii'') er den andre arten i slekta som er kritisk truge. Populasjonen er estimert til å ligge under 50 individ. Den siste observasjonen er frå 1918. Leveområdet var på Nord-Sumatra.<ref name=ruckii/> == Artsliste == Per 2024 har IOC lista opp 32 artar i [[IOC-lista|IOC Word Bird List]].<ref name=ioc/> Talet er aukande, til dømes var det berre 21 artar i utgåva frå mars 2008.<ref name=ioc08/> Norske artsnamn er etter ''Norske navn på verdens fugler'':<ref name=NNKF/> <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2;"> * [[Asurflugesnappar]], ''C. unicolor'', Pale Blue Flycatcher, <small>Blyth, 1843, (LC)</small> : * [[Apsaraflugesnappar]], ''C. glaucicomans'', Chinese Blue Flycatcher, <small>Thayer & Bangs, 1909, (LC)</small> : * [[Nymfeflugesnappar]], ''C. rubeculoides'', Blue-throated Blue Flycatcher, <small>(Vigors, 1831), (LC)</small> : * [[Koboltflugesnappar]], ''C. hainanus'', Hainan Blue Flycatcher, <small>(Ogilvie-Grant, 1900), (LC)</small> : * [[Borneoflugesnappar]], ''C. superbus'', Bornean Blue Flycatcher, <small>Stresemann, 1925, (LC)</small> : * [[Blåstrupeflugesnappar]], ''C. turcosus'', Malaysian Blue Flycatcher, <small>Brüggemann, 1877, (NT)</small> : * [[Svartkinnflugesnappar]], ''C. lemprieri'', Palawan Blue Flycatcher, <small>(Sharpe, 1884), (NT)</small> : * [[Sundaflugesnappar]], ''C. caerulatus'', Sunda Blue Flycatcher, <small>(Bonaparte, 1857), (VU)</small> : * [[Blåbrystflugesnappar]], ''C. herioti'', Blue-breasted Blue Flycatcher, <small>Wardlaw-Ramsay, RG, 1886, (NT)</small> : * [[Edelflugesnappar]], ''C. camarinensis'', Rufous-breasted Blue Flycatcher, <small>(Rand & Rabor, 1967), (VU)</small> : * [[Raudhaleflugesnappar]], ''C. ruficauda'', Philippine Jungle Flycatcher, <small>(Sharpe, 1877), (LC)</small> : * [[Suluflugesnappar]], ''C. ocularis'', Sulu Jungle Flycatcher, <small>(Bourns & Worcester, 1894)</small> :IOC har nyleg splitta taksonet frå ''C. ruficauda'', ikkje anerkjent av Birdlife International * [[Raudstjertflugesnappar]], ''C. ruficrissa'', Crocker Jungle Flycatcher, <small>(Sharpe, 1887)</small> :IOC har nyleg splitta taksonet frå ''C. ruficauda'', ikkje anerkjent av Birdlife International * [[Kvitbukflugesnappar]], ''C. pallidipes'', White-bellied Blue Flycatcher, <small>(Jerdon, 1840), (LC)</small> : * [[Brunbrystflugesnappar]], ''C. brunneatus'', Brown-chested Jungle Flycatcher, <small>(Slater, HH, 1897), (VU)</small> : * [[Nikobarflugesnappar]], ''C. nicobaricus'', Nicobar Jungle Flycatcher, <small>(Richmond, 1902), (NT)</small> : * [[Gråbrystflugesnappar]], ''C. umbratilis'', Grey-chested Jungle Flycatcher, <small>(Strickland, 1849), (NT)</small> : * [[Arunachalflugesnappar]], ''C. magnirostris'', Large Blue Flycatcher, <small>Blyth, 1849, (NT)</small> : * [[Buskflugesnappar]], ''C. tickelliae'', Tickell's Blue Flycatcher, <small>Blyth, 1843, (LC)</small> : * [[Indokinaflugesnappar]], ''C. sumatrensis'', Indochinese Blue Flycatcher, <small>(Sharpe, 1879), (LC)</small> : * [[Ravineflugesnappar]], ''C. whitei'', Hill Blue Flycatcher, <small>Harington, 1908, (LC)</small> : * [[Mangroveflugesnappar]], ''C. rufigastra'', Mangrove Blue Flycatcher, <small>(Raffles, 1822), (LC)</small> : * [[Alveflugesnappar]], ''C. omissus'', Sulawesi Blue Flycatcher, <small>(Hartert, EJO, 1896), (LC)</small> : * [[Kalaoflugesnappar]], ''C. kalaoensis'', Kalao Blue Flycatcher, <small>(Hartert, EJO, 1896), ()</small> : * [[Ravineflugesnappar]], ''C. banyumas'', Javan Blue Flycatcher, <small>(Horsfield, 1821), (CR)</small> : * [[Dayakflugesnappar]], ''C. montanus'', Dayak Blue Flycatcher, <small>Robinson & Kinnear, 1928, (LC)</small> : * [[Meratusflugesnappar]], ''C. kadayangensis'', Meratus Blue Flycatcher, <small>Irham, Haryoko, Shakya, Mitchell, S, Burner, Bocos, Eaton, Rheindt, Suparno, Sheldon & Prawiradilaga, 2021, (NT)</small> : * [[Bleikhakeflugesnappar]], ''C. poliogenys'', Pale-chinned Flycatcher, <small>Brooks, WE, 1880, (LC)</small> : * [[Okerbrystflugesnappar]], ''C. olivaceus'', Fulvous-chested Jungle Flycatcher, <small>Hume, 1877, (LC)</small> : * [[Pelengflugesnappar]], ''C. pelingensis'', Banggai Jungle Flycatcher, <small>(Vaurie, 1952), (NT)</small> : * [[Hennaflugesnappar]], ''C. colonus'', Sula Jungle Flycatcher, <small>(Hartert, EJO, 1898), (NT)</small> : * [[Medanflugesnappar]], ''C. ruckii'', Rück's Blue Flycatcher, <small>(Oustalet, 1881), (CR)</small> </div> == Kjelder == * Winkler, D. W., S. M. Billerman, og I. J. Lovette (2020). [https://birdsoftheworld.org/bow/species/muscic3/cur/species#genusCyornisOld World Flycatchers (Muscicapidae), version 1.0. In Birds of the World] (S. M. Billerman, B. K. Keeney, P. G. Rodewald, og T. S. Schulenberg, red.) Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.muscic3.01 ;Merknadar {{Merknadar}} ; Referansar {{Reflist|2|refs= <ref name=bow>Winkler et al (2020).</ref> <ref name=banyumas>BirdLife International (2024) ''[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/javan-blue-flycatcher-cyornis-banyumas/text Species factsheet: Cyornis banyumas.]'' Henta den 14. februar 2024</ref> <ref name=ruckii>BirdLife International (2024) ''[http://datazone.birdlife.org/species/factsheet/rucks-blue-flycatcher-cyornis-ruckii/text Species factsheet: Cyornis ruckii.]'' Henta den 14. februar 2024</ref> <ref name=blyth>{{ cite journal | last=Blyth | first=Edward | year=1843 | title=Mr. Blyth's monthly Report for December Meeting, 1842, with Addenda subsequently appended | journal=Journal of the Asiatic Society of Bengal | volume=12 | issue=143 | pages=925–1011 [940-941] | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/40060929 }}</ref> <ref name=jobling>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | pages=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n129/mode/1up 129]}}</ref> <ref name=ioc08>{{cite web |url=https://worldbirdnames.org/ |title=IOC World Bird List Version 14.1 |publisher = WorldBirdNames.org | date=mars 2008 |access-date=14. februar 2024 |archive-date=15. februar 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080511200050/http://worldbirdnames.org/ |url-status=live }}</ref> <ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | date=January 2024 | title=Chats, Old World flycatchers | work=IOC World Bird List Version 14.1 | url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/chats/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=11. februar 2024 }}</ref> <ref name=NNKF>{{Cite web|author=Norsk navnekomité for fugl (NNKF) |url=https://www.birdlife.no/fuglekunnskap/navn/sok/?q=Eupsittula&search=S%C3%B8k|access-date=5. januar 2024|title=Norske navn på verdens fugler |edition=|date=|publisher=[[Birdlife Norge]]}}</ref> }} == Bakgrunnsstoff == {{Commonskat}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Flugesnapparfamilien]] [[Kategori:Fugleslekter]] hhn3ou19gihluwk4b7rabe56qtzzqaj 0 419464 3649721 3649551 2026-04-06T08:09:24Z Migne 2086 /* Laga */ 3649721 wikitext text/x-wiki '''Cupfinalen i fotball 2022/23''' var den 114. finalen i rekka av norske meisterskap i fotball for menn. Finalekampen vart spelt laurdag 20. mai 2023 på [[Ullevaal stadion]] i [[Oslo]] framfor 25&nbsp;532 tilskodarar. [[Sportsklubben Brann]] frå Bergen tok heim kongepokalen ved å vinne med 2–0 over [[Lillestrøm Sportsklubb]]. ===Kampen=== I det 16. minutt tok Mathias Rasmussen seg heilt ned til dødlinja og fekk avgarde eit innlegg som Ole Didrik Blomberg frå 3-4 meter breisida i eit tomt mål. Seinare i omgangen måtte Hedenstad i Lillestrøm-målet strekke seg for å stoppe ein markkrypar frå [[Bård Finne]]. På eit hjørnespark fekk Thomas Lehne Olsen hoppe opp fritt, men stanga ballen utanfor Brann-buret. Bård Finne avgjorde kampen då han etter 61 minutt, frå midt på LSK sin banehalvdel avanserte og reiv seg fri frå ein forsvarsspelar, før han frå 13-14 m skaut ein låg ball tilbake i målvaktas høgre hjørne. ===Laga=== '''Brann''' sine norske meistrar heitte [[Mathias Dyngeland]], Svenn Crone, Japhet Sery Larsen, Ruben Kristiansen, [[David Wolfe]], Mathias Rasmussen, [[Sivert Heltne Nilsen]] (kaptein), [[Felix Myhre]], Ole Didrik Blomberg, [[Bård Finne]], Fredrik Børsting, samt innbytarane Niklas Wassberg, Fredrik Pallesen Knudsen, Niklas Castro og Thore Pedersen, dei to siste kom på bana då dommaren Tore Hansen frå Feda Idrettslag gjorde seg klar til å blåse av kampen. '''Lillestrøm SK''' stilte frå start med Mads Hedenstad, Espen Garnås, Ruben Gabrielsen, Vetle Skjærvik, Lars Ranger, Vetle Dragsnes, Ylldren Ibrahamaj, Vebjørn Hoff, Gjermund Åsen, Thomas Lehne Olsen, Akor Adams. Ranger vart skadd og bytt ut med Eskil Edh i det 28. minutt. Sidan måtte Ibrahamaj, Garnås og Åsen vike plass for høvesvis Magnus Knudsen, Kristoffer Tønnesen, og Tobias Svendsen etter halvspelt andreomgang. Andreas Vindheim fekk spele eit lite kvarter i staden for Dragsnes. ==Kjelder== *[https://www.nb.no/items/7bd643e82515c04b0eb8486941f71ef9?page=23&searchText=%22b%C3%A5rd%20finne%22 Dagsavisen 22. mai 2023] [[Kategori:NM i fotball]] [[Kategori:Sport i Noreg i 2023]] [[Kategori:Noregsmeisterskap i 2022]] [[Kategori:Noregsmeisterskap i 2023]] [[Kategori:Idrettstilskipingar i Oslo]] rh449rcbszioyb1c6lzqxxn91gntp01 0 419501 3649711 3649634 2026-04-06T07:52:17Z Ranveig 39 Manglar kjelder 3649711 wikitext text/x-wiki '''Cupfinalen i fotball 2023''' var den 115. finalen i rekka av norske meisterskap i fotball for menn. Finalekampen vart spelt laurdag 9. desember 2023 på [[Ullevaal stadion]] i [[Oslo]] framfor 19&nbsp;178 tilskodarar. Mannskapet til [[Molde Fotballklubb]] sikra klubbens femte kongepokal ved å vinne 1–0 over [[Bodø/Glimt]]. Kristoffer Hagenes frå TIL Hovding var dommar. ===Kampen=== I den fyrste omgangen braut Emil Breivik foten i ein duell med Glimt-målvakta. Etter ein jamspelt kamp stakk [[Fredrik Gulbrandsen]] fram i sluttminutta og skåra kampens einaste mål frå få meters hald. ===Laga=== '''Molde''' sitt meisterlag bestod av Oliver Petersen, Casper Øyvann, Martin Ellingsen, Eirik Haugan, Kristoffer Haugen, Mathias Løvik, Markus Kaasa, Emil Breivik, Kristian Eriksen, [[Magnus Eikrem]] (kaptein), [[Fredrik Gulbrandsen]], samt innbytarane Martin Bjørnbak, Veton Berisha, [[Martin Linnes]], Magnus Grødem, Anders Hagelskjær. '''Bodø/Glimt''' stilte med Julian Faye Lund, Brice Wembangomo, Isak Amundsen, Fredrik Bjørkan, Brede Moe, Albert Grønbæk, Sondre Fet, [[Patrick Berg]] (kaptein), Amahl Pellegrino, Pemi Faris og Nino Zugelj. Odin Bjørtuft, Ulrik Saltnes, Tobias Gulliksen, Oscar Kapskarmo, Adam Sørensen kom alle i spel som innbytarar. ==Kjelder== {{manglar kjelder|dato=2026}} [[Kategori:NM i fotball]] [[Kategori:Sport i Noreg i 2023]] [[Kategori:Noregsmeisterskap i 2023]] [[Kategori:Idrettstilskipingar i Oslo]] 0g2ie7az8hohpzy1im7ehst54yw1b8u 0 429576 3649693 3647841 2026-04-06T06:48:11Z Ranveig 39 Gjennomgang 3649693 wikitext text/x-wiki {{infoboks politikar|bilete=Cissé Mariam Kaïdama Sidibé.jpg}} '''Cissé Mariam Kaïdama Sidibé''' ({{datoar}}) var ein [[Mali|malisk]] [[politikar]] som var statsminister i Mali frå 2011 til statskuppet i 2012. Ho var den første kvinnelege statsministeren i malisk historie. Ho vart utnemnd til stillinga ved presidentdekret 3. april 2011,<ref>{{cite web|url = http://www.koulouba.pr.ml/IMG/pdf/Decret-Nomination-PM-_03_03_110001.pdf|title = Decree|publisher = Presidential Palace|date = 3. april 2011|access-date = 4. april 2011|archive-url = https://web.archive.org/web/20111001095626/http://www.koulouba.pr.ml/IMG/pdf/Decret-Nomination-PM-_03_03_110001.pdf|archive-date = 1. oktober 2011|url-status = dead}}</ref><ref>{{cite web|url = http://www.koulouba.pr.ml/IMG/pdf/CV-PM-Mme-Cisse-Mariam-Kaidama-Sidibe-_03_03_11.pdf|title = Biography|publisher = Presidential Palace|date = 3. april 2011|url-status = dead|archiveurl = https://web.archive.org/web/20111001095713/http://www.koulouba.pr.ml/IMG/pdf/CV-PM-Mme-Cisse-Mariam-Kaidama-Sidibe-_03_03_11.pdf|archivedate = 1 October 2011}}</ref> og tok over etter [[Modibo Sidibé]]. Ho sat i embetet i litt under eitt år under president [[Amadou Toumani Touré]], før ho vart avsett under statskuppet 22. mars 2012. == Tidleg karriere == Mariam Kaïdama Sidibé vart fødd i [[Timbuktu]] i Mali 4. januar 1948.<ref name='repubCisse20110404'>[http://www.maliweb.net/category.php?NID=73513 Mme Cissé Mariam Kaïdama Sidibé, nouveau Premier ministre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110406041445/http://www.maliweb.net/category.php?NID=73513 |date=6 April 2011 }}. Le Républicain. 4. april 2011.</ref><ref name='CV2011'>[http://www.koulouba.pr.ml/IMG/pdf/CV-PM-Mme-Cisse-Mariam-Kaidama-Sidibe-_03_03_11.pdf CV: Mme Cissé Mariam Kaïdama Sidibé] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111001095713/http://www.koulouba.pr.ml/IMG/pdf/CV-PM-Mme-Cisse-Mariam-Kaidama-Sidibe-_03_03_11.pdf |date=1. oktober 2011 }}. Presidentskapet i Mali. 3. april 2011.</ref> Familienamnet hennar var Sidibé, men ho tok seinare òg ektemannen sitt familienamn, Cissé.<ref name='repubCisse20110404' /><ref name='CV2011' /> Ho fekk grunnskuleutdanning i Goundam og tok artium i 1970. Deretter tok ho utdanning i sivil administrasjon ved Den nasjonale administrasjonsskulen i Mali (EDA) i [[Bamako]]. Frå 1974 til 1989 arbeidde Sidibé som embetsfunksjonær i departementet med ansvar for statlege selskap og verksemder (Ministère de Tutelle des Sociétés et Entreprises d’État du Mali), og vart frå 1987 assistent for ministeren. I denne perioden studerte ho ved universitet og institusjonar rundt om i [[Vest-Afrika]], samt i [[Frankrike]], [[Canada]], [[Belgia]] og [[Italia]].<ref name='repubCisse20110404' /><ref name='CV2011' /> Under overgangen tilbake til demokratisk styre i 1991 vart Sidibé utnemnd til spesialrådgjevar for presidenten, ei rolle som då vart halden av kuppleiaren [[Amadou Toumani Touré]]. Ho vart samstundes plan- og internasjonal samarbeidsminister i overgangsregjeringa (august 1991–juni 1992).<ref name='repubCisse20110404' /><ref name='CV2011' /> Frå mai til juni 1992 var ho òg landbruksminister.<ref name='repubCisse20110404' /><ref name='CV2011' /> Frå august 1993 til november 2000 var Sidibé Cissé generalsekretær for den mellomstatlege komiteen for kampen mot tørke i Sahel (CILSS), med hovudsete i [[Ouagadougou]].<ref name='repubCisse20110404' /><ref name='CV2011' /> I august 2001 vart ho igjen utnemnd til spesialrådgjevar for presidenten, denne gongen etter at [[Amadou Toumani Touré]] vart vald til president. Frå mars til juni 2002 var ho minister for bygdeutvikling. I 2003 vart ho styreleiar for det statlege tobakkselskapet i Mali, SONTAM (Société nationale des tabacs et allumettes du Mali).<ref name='repubCisse20110404' /><ref name='CV2011' /> == Statsminister == Den 30. mars 2011 kunngjorde president Amadou Toumani Touré at statsminister Modibo Sidibé gjekk av, og at regjeringa vart oppløyst. Utnemninga av Sidibé som statsminister vart lesen opp på statleg fjernsyn om morgonen 3. april 2011, som «Dekret nr. 2011-173 PRM».<ref>[http://www.journaldumali.com/article.php?aid=2968 Une femme à la Primature : Mariam Kaidama Cissé prend les rênes du gouvernement] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111014101911/http://journaldumali.com/article.php?aid=2968 |date=14 October 2011 }}. MDD/ l'Essor. 4 April 2011.</ref> Ho vart den første kvinnelege statsministeren i Mali, og den andre statsministeren i president Touré sin andre og siste presidentperiode.<ref>[http://www.maliweb.net/category.php?NID=73550 ATT innove encore une fois : Mme Cissé Mariam Khaidama Sidibé, première femme Premier Ministre du Mali] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120309183631/http://www.maliweb.net/category.php?NID=73550 |date=9 March 2012 }}. Le Challenger. 4. april 2011.</ref> Pressekontoret til presidenten skildra Sidibé og presidenten som «gamle vener»,<ref>[http://www.maliweb.net/category.php?NID=73486&intr= Palais de Koulouba : ATT accueille le nouveau Premier Ministre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120309183637/http://www.maliweb.net/category.php?NID=73486&intr= |date=9 March 2012 }}. Diarra Diakité (Office of Communication, Presidency of the Republic of Mali). 4. april 2011.</ref> sjølv om ho hadde vore lite direkte involvert i aktiv politikk det siste tiåret.<ref name='repubCisse20110404'/> Reaksjonane i malisk presse fokuserte særleg på at ho var den første kvinnelege statsministeren, men òg på dei politiske vurderingane bak utnemninga.<ref>[http://www.maliweb.net/category.php?NID=73533 Acte I de la formation du nouveau gouvernement : Madame Cissé Mariam Kaïdama Sidibé face aux grands défis qui l’attendent] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110409064449/http://www.maliweb.net/category.php?NID=73533 |date=9 April 2011 }}. 4. april 2011.</ref> Ei avis skreiv at ho var «ukjend for dei fleste i ålmenta».<ref name='Haidara20110404'>[http://www.maliweb.net/category.php?NID=73530 Une femme sans relief pour remplacer Modibo Sidibé] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110409064447/http://www.maliweb.net/category.php?NID=73530 |date=9. april 2011 }}. Saouti Labass Haidara, L'Indépendant. 4. april 2011.</ref> Andre peika på lovnaden om at regjeringa ikkje skulle innehalde personar som ønskte å stille i president- eller parlamentsvala i 2012.<ref name='suprise20110404'>[http://www.maliweb.net/category.php?NID=73489 Surprise à la Primature : C’est Mme Cissé Mariam Kaïdama Sidibé] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110408004036/http://www.maliweb.net/category.php?NID=73489 |date=8. april 2011 }}. Chahana Takiou, 22 Septembre. 4 April 2011.</ref><ref name='Haidara20110404' /> President Touré, som ikkje var medlem av noko politisk parti, leia ein fleirpartikoalisjon dominert av ADEMA-PASJ, som nyleg hadde vore prega av intern uro grunna rykte om at den førre statsministeren vurderte å stille som presidentkandidat. Den nye statsministeren vart sett på som nær den tidlegare presidenten Alpha Oumar Konaré, og som ein mogleg «reint par hender» til å gjennomføre dei reformene presidenten hadde lova.<ref>[http://www.maliweb.net/category.php?NID=73499 Mme Cissé Mariam Khaidama Sidibé nommée premier ministre : Une manœuvre d’ATT et d’Alpha contre la classe politique?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110408004052/http://www.maliweb.net/category.php?NID=73499 |date=8. april 2011 }} Birama Fall, Le Prétoire. 4. april 2011.</ref> Redaktøren i den innflytelsesrike avisa ''Le Républicain'' spekulerte i at valet av ei kvinne som statsminister delvis var symbolsk, for å nå kvinnelege veljarar i året før valet i 2012, og samstundes gje den førre statsministeren høve til å stille som presidentkandidat. Han rosa presidenten for utnemninga i eit framleis svært konservativt land, der samfunnet var delt i spørsmålet om kjønn og familielovgjeving. Dette var ei tilvising til familielovforslaget frå 2009, som skulle styrkje kvinner sine rettar, men som vart trekt tilbake etter store konservative protestar.<ref>[http://www.maliweb.net/category.php?NID=73516 Edito : Le symbole ou l’efficacité?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110409064256/http://www.maliweb.net/category.php?NID=73516 |date=9 April 2011 }} Adam Thaim, Le Républicain. 4. april 2011.</ref> == Avsetjing == Den 22. mars 2012 tok soldatar som var misnøgde med handteringa av tuaregopprøret i 2012 makta i eit statskupp. [[Amnesty International]] rapporterte at Sidibé og fleire andre statsrådar vart arresterte av juntastyrkane og haldne i ein militærleir i Kati.<ref>{{cite web |url=https://www.amnesty.org/en/news/mali-coup-heralds-period-uncertainty-human-rights-2012-03-23 |title=Mali: Coup heralds period of uncertainty on human rights |author= |date=23. mars 2012 |publisher=Amnesty International |accessdate=3. april 2012 |archive-date=11. mars 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311161017/http://www.amnesty.org/en/news/mali-coup-heralds-period-uncertainty-human-rights-2012-03-23 |url-status=dead }}</ref> == Internasjonale og diplomatiske roller == Den 26. mai 2011 var Cissé Mariam Kaïdama Sidibé ein av hovudtalarane under lanseringa av UNESCO sitt globale partnarskap for utdanning av jenter og kvinner.<ref>{{cite web|url=http://www.unesco.org/new/en/media-services/single-view/news/unesco_to_launch_global_partnership_for_girls_and_womens_education/|title=Single View News - United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|website=www.unesco.org}}</ref> Som statsminister tok ho imot fleire statsbesøk, mellom anna frå [[Albert II av Monaco|fyrst Albert II]] av [[Monaco]] i februar 2012.<ref>{{cite web|url=http://www.palais.mc/monaco/palais-princier/english/h.s.h.-prince-albert-ii/news/2012/february/trip-by-hsh-the-prince-to-west-africa.2722.html|title=Palais Princier de Monaco|first=Palais Princier de|last=Monaco|website=www.palais.mc|access-date=12 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120411140011/http://www.palais.mc/monaco/palais-princier/english/h.s.h.-prince-albert-ii/news/2012/february/trip-by-hsh-the-prince-to-west-africa.2722.html|archive-date=11. april 2012|url-status=dead}}</ref> Den 5. november 2015 vart ho utnemnd til ambassadør for Nigerbassenget si styresmakt (NBA) til klimatoppmøtet COP21 i Paris.<ref>{{Cite news|url=http://maliactu.net/mali-autorite-du-bassin-du-niger-abn-mme-cisse-mariam-kaidama-sidibe-nommee-ambassadrice-pour-la-cop21/|title=Mali : Autorité du Bassin du Niger (ABN) : Mme Cissé Mariam Kaïdama Sidibé nommée ambassadrice pour la Cop21|date=6. november 2015|work=Mali Actu|access-date=25. mars 2017|language=fr-FR|archive-date=24. juli 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724073058/https://maliactu.net/mali-autorite-du-bassin-du-niger-abn-mme-cisse-mariam-kaidama-sidibe-nommee-ambassadrice-pour-la-cop21/|url-status=dead}}</ref> == Privatliv == Sidibé var gift og mor til fire barn.<ref name='repubCisse20110404' /><ref name='CV2011' /> Ho døydde 6. november 2021, 73 år gammal.<ref>[https://www.financialafrik.com/2021/11/07/mali-deces-de-lex-premier-ministre-cisse-mariam-kaidama-sidibe/ Mali: décès de l’ex-Premier ministre Cissé Mariam Kaïdama Sidibé]</ref> == Kjelder == {{fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Cissé Mariam Kaïdama Sidibé|Cissé Mariam Kaïdama Sidibé]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 22. januar 2026.'' {{refslutt}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Maliske politikarar]] [[Kategori:Første kvinnelege stats- og regjeringsleiarar]] 4sbahsnwquh8q6c46j0vm65iwms9qbx 0 429820 3649677 3649629 2026-04-05T20:51:29Z Andreasv 1840 3649677 wikitext text/x-wiki {{infoboks idrettsutøvar}} '''Patrick Berg''' ({{fødd|24. november|1997|Berg, P}}) er ein norsk fotballspelar frå Bodø som er firfaldig seriemeister med [[Bodø/Glimt]] i tida 2020-24. [[Ørjan Berg]] er far hans og [[Harald Berg]] bestefaren. ===Klubbspel=== Patrick Berg debuterte for Bodø/Glimt i 2014. I sesongen 2016 etablerte han seg i fyrste-ellevaren. Han har i fleire sesongar vore kaptein på Bodø/Glimt, ein fotballklubb som vann sitt fyrste seriegull i 2020. Sidan har han vore ein sentral spelar i laget som også vart norsk seriemeister i 2021, 2023 og 2024. Våren 2025 tok Bodø/Glimt seg til semifinale i europaligaen, med Berg i fremste rekke. Vinteren 2026 slo Berg og lagkameratane [[FC Inter]] ut i meisterligaen, før det vart tap mot [[Sporting CP]] i oktofinalane. Frå januar til august 2022 gjorde Berg teneste i franske RC Lens. ===Landslagsspel=== Berg fekk sin debut på landslaget som innbytar den 24. mars 2021 i bortekamp mot [[Gibraltar]]. Han deltok i sju av dei åtte kvalifiseringskampane til Fotball-VM 2026. Oftast har han anten spelt frå start, eller han har vorte bytta inn i andre omgang. Einast i seks landskampar har han spelt samtlege 90 minutt. Pr 1. april 2026 er han bokført med 41 landskampar og ingen mål. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:de:Patrick Berg|Patrick Berg]]» frå {{Wikipedia-utgåve|de}}, den 5. april 2026.'' {{refslutt}} *[https://eu-football.info/_player.php?id=31356 eu-football] [[Kategori:Norske landslagsspelarar i fotball]] [[Kategori:Bodø/Glimt-spelarar]] ofosrwgt6n6p2b45xt3g4rf2nhocf5i 3649678 3649677 2026-04-05T20:58:29Z Andreasv 1840 3649678 wikitext text/x-wiki {{infoboks idrettsutøvar|bilete=Patrick Berg July 2016.jpg}} '''Patrick Berg''' ({{fødd|24. november|1997|Berg, P}}) er ein norsk fotballspelar frå Bodø som er firfaldig seriemeister med [[Bodø/Glimt]] i tida 2020-24. [[Ørjan Berg]] er far hans og [[Harald Berg]] bestefaren. ===Klubbspel=== Patrick Berg debuterte for Bodø/Glimt i 2014. I sesongen 2016 etablerte han seg i fyrste-ellevaren. Han har i fleire sesongar vore kaptein på Bodø/Glimt, ein fotballklubb som vann sitt fyrste seriegull i 2020. Sidan har han vore ein sentral spelar i laget som også vart norsk seriemeister i 2021, 2023 og 2024. Våren 2025 tok Bodø/Glimt seg til semifinale i europaligaen, med Berg i fremste rekke. Vinteren 2026 slo Berg og lagkameratane [[FC Inter]] ut i meisterligaen, før det vart tap mot [[Sporting CP]] i oktofinalane. Frå januar til august 2022 gjorde Berg teneste i franske RC Lens. ===Landslagsspel=== Berg fekk sin debut på landslaget som innbytar den 24. mars 2021 i bortekamp mot [[Gibraltar]]. Han deltok i sju av dei åtte kvalifiseringskampane til Fotball-VM 2026. Oftast har han anten spelt frå start, eller han har vorte bytta inn i andre omgang. Einast i seks landskampar har han spelt samtlege 90 minutt. Pr 1. april 2026 er han bokført med 41 landskampar og ingen mål. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:de:Patrick Berg|Patrick Berg]]» frå {{Wikipedia-utgåve|de}}, den 5. april 2026.'' {{refslutt}} *[https://eu-football.info/_player.php?id=31356 eu-football] [[Kategori:Norske landslagsspelarar i fotball]] [[Kategori:Bodø/Glimt-spelarar]] dnmvyjzidt4q7q5sg9ilyquyxli1b0g 3649684 3649678 2026-04-06T06:23:12Z Ranveig 39 Flikk 3649684 wikitext text/x-wiki {{infoboks idrettsutøvar|bilete=Patrick Berg July 2016.jpg}} '''Patrick Berg''' ({{fødd|24. november|1997|Berg, Patrick}}) er ein norsk fotballspelar frå Bodø som er firfaldig seriemeister med [[Bodø/Glimt]] i tida 2020-24. [[Ørjan Berg]] er far hans og [[Harald Berg]] bestefaren. ==Karriere== ===Klubbspel=== Patrick Berg debuterte for Bodø/Glimt i 2014. I sesongen 2016 etablerte han seg i fyrste-ellevaren. Han har i fleire sesongar vore kaptein på Bodø/Glimt, ein fotballklubb som vann sitt fyrste seriegull i 2020. Sidan har han vore ein sentral spelar i laget som også vart norsk seriemeister i 2021, 2023 og 2024. Våren 2025 tok Bodø/Glimt seg til semifinale i europaligaen, med Berg i fremste rekke. Vinteren 2026 slo Berg og lagkameratane [[FC Inter]] ut i meisterligaen, før det vart tap mot [[Sporting CP]] i oktofinalane. Frå januar til august 2022 gjorde Berg teneste i franske RC Lens. ===Landslagsspel=== Berg fekk sin debut på landslaget som innbytar den 24. mars 2021 i bortekamp mot [[Gibraltar]]. Han deltok i sju av dei åtte kvalifiseringskampane til Fotball-VM 2026. Oftast har han anten spelt frå start, eller han har vorte bytta inn i andre omgang. Einast i seks landskampar har han spelt samtlege 90 minutt. Per 1. april 2026 var han bokført med 41 landskampar og ingen mål. ==Kjelder== {{refopning}} *[https://eu-football.info/_player.php?id=31356 eu-football] *''Denne artikkelen bygger på «[[:de:Patrick Berg|Patrick Berg]]» frå {{Wikipedia-utgåve|de}}, den 5. april 2026.'' {{refslutt}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Norske landslagsspelarar i fotball]] [[Kategori:Bodø/Glimt-spelarar]] ol1rp886qf8ggl3g6ikspv53zrioqkf 0 429822 3649664 2026-04-05T15:36:16Z Marcuspn 143881 Oppretta sida med «'''Det norske Arbeiderpartis forlag''' var eit [[forlag]] som eksisterte frå [[1918]] til 1933. Forlaget var underlagt [[Arbeidarpartiet]] og publiserte trykksakar frå ei rekke viktige tenkjarar i partiet og internasjonalt. Forlaget vart skipa i 1918 då forlagsverksemda til Arbeidarpariet vart skild ut som eigen avdeling under sentralstyrets leiing. Forlaget høyrte då til i kjellaren til [[Folkets Hus i Oslo]].<ref>{{Citation|title=Arbeiderbevegelsens forlagsvirk…» 3649664 wikitext text/x-wiki '''Det norske Arbeiderpartis forlag''' var eit [[forlag]] som eksisterte frå [[1918]] til 1933. Forlaget var underlagt [[Arbeidarpartiet]] og publiserte trykksakar frå ei rekke viktige tenkjarar i partiet og internasjonalt. Forlaget vart skipa i 1918 då forlagsverksemda til Arbeidarpariet vart skild ut som eigen avdeling under sentralstyrets leiing. Forlaget høyrte då til i kjellaren til [[Folkets Hus i Oslo]].<ref>{{Citation|title=Arbeiderbevegelsens forlagsvirksomhet|url=https://www.arbark.no/Utstilling/Arbeiderbevegelsens_Forlagsvirksomhet/Arbeiderbevegelsens_Forlagsvirksomhet.htm|website=www.arbark.no|accessdate=2026-04-05|language=nb}}</ref> I 1933 vart [[Kolbjørn Fjeld]] tilsett som leiar av forlaget samstundes som han fekk i oppdrag å starta eit nytt [[Sosialisme|sosialistisk]] forlag med breiare grunnlag. Seinare det året vart forlaget lagt ned og eigendelane overført til det nyoppretta [[Tiden Norsk Forlag]].<ref>{{Cite journal|last=Tveterås|first=Egil|date=2025-05-05|title=Kolbjørn Fjeld|url=https://snl.no/Kolbj%C3%B8rn_Fjeld|journal=Store norske leksikon|language=no}}</ref> = Kjelder = <references /> gq717a8qopcy8s522zjgc7u1cuf6jid 3649665 3649664 2026-04-05T15:38:09Z Marcuspn 143881 3649665 wikitext text/x-wiki '''Det norske Arbeiderpartis forlag''' (DNAF) var eit [[forlag]] som eksisterte frå [[1918]] til 1933. Forlaget var underlagt [[Arbeidarpartiet]] og publiserte trykksakar frå ei rekke viktige tenkjarar i partiet og internasjonalt. Forlaget vart skipa i 1918 då forlagsverksemda til Arbeidarpariet vart skild ut som eigen avdeling under sentralstyrets leiing. Forlaget høyrte då til i kjellaren til [[Folkets Hus i Oslo]].<ref>{{Citation|title=Arbeiderbevegelsens forlagsvirksomhet|url=https://www.arbark.no/Utstilling/Arbeiderbevegelsens_Forlagsvirksomhet/Arbeiderbevegelsens_Forlagsvirksomhet.htm|website=www.arbark.no|accessdate=2026-04-05|language=nb}}</ref> I 1933 vart [[Kolbjørn Fjeld]] tilsett som leiar av forlaget samstundes som han fekk i oppdrag å starta eit nytt [[Sosialisme|sosialistisk]] forlag med breiare grunnlag. Seinare det året vart forlaget lagt ned og eigendelane overført til det nyoppretta [[Tiden Norsk Forlag]].<ref>{{Cite journal|last=Tveterås|first=Egil|date=2025-05-05|title=Kolbjørn Fjeld|url=https://snl.no/Kolbj%C3%B8rn_Fjeld|journal=Store norske leksikon|language=no}}</ref> = Kjelder = <references /> e3pt9r51mrhxrdf7e0nr2sol1y3tcwv 3649674 3649665 2026-04-05T16:36:12Z Marcuspn 143881 +[[Kategori:Norske forlag]]; +[[Kategori:Skipingar i 1918]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3649674 wikitext text/x-wiki '''Det norske Arbeiderpartis forlag''' (DNAF) var eit [[forlag]] som eksisterte frå [[1918]] til 1933. Forlaget var underlagt [[Arbeidarpartiet]] og publiserte trykksakar frå ei rekke viktige tenkjarar i partiet og internasjonalt. Forlaget vart skipa i 1918 då forlagsverksemda til Arbeidarpariet vart skild ut som eigen avdeling under sentralstyrets leiing. Forlaget høyrte då til i kjellaren til [[Folkets Hus i Oslo]].<ref>{{Citation|title=Arbeiderbevegelsens forlagsvirksomhet|url=https://www.arbark.no/Utstilling/Arbeiderbevegelsens_Forlagsvirksomhet/Arbeiderbevegelsens_Forlagsvirksomhet.htm|website=www.arbark.no|accessdate=2026-04-05|language=nb}}</ref> I 1933 vart [[Kolbjørn Fjeld]] tilsett som leiar av forlaget samstundes som han fekk i oppdrag å starta eit nytt [[Sosialisme|sosialistisk]] forlag med breiare grunnlag. Seinare det året vart forlaget lagt ned og eigendelane overført til det nyoppretta [[Tiden Norsk Forlag]].<ref>{{Cite journal|last=Tveterås|first=Egil|date=2025-05-05|title=Kolbjørn Fjeld|url=https://snl.no/Kolbj%C3%B8rn_Fjeld|journal=Store norske leksikon|language=no}}</ref> = Kjelder = <references /> [[Kategori:Norske forlag]] [[Kategori:Skipingar i 1918]] bcahs73bitbjpznstiaa9fidpb6it5t 3649704 3649674 2026-04-06T07:44:22Z Ranveig 39 Flikk 3649704 wikitext text/x-wiki {{infoboks verksemd}} '''Det norske Arbeiderpartis forlag''' (DNAF) var eit norsk [[forlag]] som eksisterte frå [[1918]] til 1933. Forlaget var underlagt [[Arbeidarpartiet]] og publiserte trykksakar frå ei rekke viktige tenkjarar i partiet og internasjonalt. Forlaget vart skipa i 1918 då forlagsverksemda til Arbeidarpariet vart skild ut som eigen avdeling under sentralstyrets leiing. Forlaget høyrte då til i kjellaren til [[Folkets Hus i Oslo]].<ref>{{Citation|title=Arbeiderbevegelsens forlagsvirksomhet|url=https://www.arbark.no/Utstilling/Arbeiderbevegelsens_Forlagsvirksomhet/Arbeiderbevegelsens_Forlagsvirksomhet.htm|website=www.arbark.no|accessdate=2026-04-05|language=nb}}</ref> I 1933 vart [[Kolbjørn Fjeld]] tilsett som leiar av forlaget samstundes som han fekk i oppdrag å starta eit nytt [[Sosialisme|sosialistisk]] forlag med breiare grunnlag. Seinare det året vart forlaget lagt ned og eigendelane overført til det nyoppretta [[Tiden Norsk Forlag]].<ref>{{Cite journal|last=Tveterås|first=Egil|date=2025-05-05|title=Kolbjørn Fjeld|url=https://snl.no/Kolbj%C3%B8rn_Fjeld|journal=Store norske leksikon|language=no}}</ref> == Kjelder == <references /> {{autoritetsdata}} [[Kategori:Norske forlag]] [[Kategori:Skipingar i 1918]] [[Kategori:Nedleggingar i 1933]] b9txfnaalvabn9094up7kty4susq8x9 4 429823 3649688 2026-04-06T06:29:05Z Ranveig 39 Oppretta sida med «{{framside bilete|Taquería Honario 5.jpg|Tacoar med ulike typar fyll.|:nn:Taco}} '''[[:nn:Taco|Taco]]''' er ein tradisjonell meksikansk matrett som består av ein liten handstor mais- eller kveitetortilla med fyll. Tortillaen blir bretta rundt fyllet og eten med handa. Ein kan laga taco med mange ulike typar fyll, som oksekjøt, grisekjøt, kylling, sjømat, bønner, grønsaker og ost, og garnera han med ulike smakstilsetjingar som salsa, guacamole eller rømme, og g…» 3649688 wikitext text/x-wiki {{framside bilete|Taquería Honario 5.jpg|Tacoar med ulike typar fyll.|:nn:Taco}} '''[[:nn:Taco|Taco]]''' er ein tradisjonell meksikansk matrett som består av ein liten handstor mais- eller kveitetortilla med fyll. Tortillaen blir bretta rundt fyllet og eten med handa. Ein kan laga taco med mange ulike typar fyll, som oksekjøt, grisekjøt, kylling, sjømat, bønner, grønsaker og ost, og garnera han med ulike smakstilsetjingar som salsa, guacamole eller rømme, og grønsaker, som salat, koriander, lauk, tomat og chili. Taco er ei vanleg form for ''antojito'', eller meksikansk gatekjøkkenmat, som har spreidd seg over heile verda. Tortillaen kan også steikast eller frityrsteikast til eit hardt, U-forma skjel, og dette er blitt ein utbreidd tacotype i mellom anna Noreg.[3] Tilbehøyret stammar ofte frå texmex- eller calimex-tradisjonane, meksikansk mat vidareutvikla i Texas og California. ''[[:nn:Taco|Les&nbsp;meir&nbsp;…]]'' r2qvusdb8juvumiiq2zbou69lvfnhvh 3649691 3649688 2026-04-06T06:39:16Z Ranveig 39 Bytta bilde. 3649691 wikitext text/x-wiki {{framside bilete|EggTomatoTacoDF.JPG|Egg- og tomattaco i Mexico by.|:nn:Taco}} '''[[:nn:Taco|Taco]]''' er ein tradisjonell meksikansk matrett som består av ein liten handstor mais- eller kveitetortilla med fyll. Tortillaen blir bretta rundt fyllet og eten med handa. Ein kan laga taco med mange ulike typar fyll, som oksekjøt, grisekjøt, kylling, sjømat, bønner, grønsaker og ost, og garnera han med ulike smakstilsetjingar som salsa, guacamole eller rømme, og grønsaker, som salat, koriander, lauk, tomat og chili. Taco er ei vanleg form for ''antojito'', eller meksikansk gatekjøkkenmat, som har spreidd seg over heile verda. Tortillaen kan også steikast eller frityrsteikast til eit hardt, U-forma skjel, og dette er blitt ein utbreidd tacotype i mellom anna Noreg.[3] Tilbehøyret stammar ofte frå texmex- eller calimex-tradisjonane, meksikansk mat vidareutvikla i Texas og California. ''[[:nn:Taco|Les&nbsp;meir&nbsp;…]]'' rvu7ex87p8mbchdo66n0lanodc4z721 0 429824 3649689 2026-04-06T06:34:46Z Ranveig 39 Laga gjennom omsetjing av sida «[[:en:Special:Redirect/revision/1322751629|Taquito]]» 3649689 wikitext text/x-wiki [[Fil:Carnitas_flautas.jpg|mini|Carnitas flautas med Monterey Jack-ost, guacamole, [[Salsa til mat|salsa fresca]] og cotija-ost]] '''Taquitos''' ([[spansk]] for "liten [[taco]]"),<ref>{{Cite book |last=Barcia |first=Roque |url=https://books.google.com/books?id=TqdWAAAAMAAJ&q=taquito&pg=PA30 |title=Primer diccionario general etimologico de la lengua espanola, Volume 5, Part 1 |publisher=Establicimiento Tipográfico de Álvarez Hermanos |year=1883 |location=Madrid |page=30}}</ref> '''tacos dorados''',<ref name="MexStreet Food2">{{Kjelde www|url=https://www.mexconnect.com/articles/2091-wrap-it-up-a-guide-to-mexican-street-tacos-part-2-nighttime-tacos/#dorados|tittel=Wrap It Up - A Guide to Mexican Street Tacos – Part 2: Nighttime Tacos|utgjevar=Mexico Connect|vitja=2021-10-01}}</ref> '''rolled tacos'''<ref>{{Cite book |last=Arellano |first=Gustavo |url=https://books.google.com/books?id=mbUwNDfOBxQC&q=rolled+taco |title=Taco USA: How Mexican Food Conquered America |date=2012 |publisher=Simon and Schuster |page=153}}</ref> eller '''flautas''' (spansk for "fløyte") er ein [[Meksikansk mat|meksikansk matrett]] som typisk består av små samanrulla [[Tortilla|tortillaer]] med fyll,<ref name="Jumping beans">{{Cite book |last=Robert Norris McLean & Mabel Little Crawford |url=https://books.google.com/books?id=lopaAAAAMAAJ&q=taquito |title=Jumping beans: stories and studies about Mexicans in the United States for junior boys and girls |date=1929 |publisher=Friendship Press |page=144 |access-date=18 April 2012}}</ref> inkludert oksekjøt, ost eller kylling.<ref name="Castro2">Castro, Rafaela. [https://books.google.com/books?id=5h2BAAAAMAAJ&q=taquito Chicano folklore: a guide to the folktales, traditions, rituals and religious practices of Mexican Americans.] Oxford University Press, 2000. p.217.</ref> Dei fylte tortillaene blir så frityrsteikt i litt eller mykje olje.<ref>{{cite magazine|url=https://books.google.com/books?id=leICAAAAMBAJ&pg=PA24|title=Arroz is Arroz is Arroz|magazine=New York|date=August 1, 1983|access-date=March 20, 2018|page=24}}</ref> Oppå taquitoen har ein ofte rømme, [[guacamole]] og liknande.<ref name="Castro">Castro, Rafaela. [https://books.google.com/books?id=5h2BAAAAMAAJ&q=taquito Chicano folklore: a guide to the folktales, traditions, rituals and religious practices of Mexican Americans.] Oxford University Press, 2000. p.217.</ref> Vanlegvis nyttar ein [[maistortilla]] til å laga taquitos. Retten er meir kjend som ''flautas'' når dei små tacoane er større enn typiske taquitoar, og kan lagast med anten kveite- eller maistortillaer.<ref>{{Cite book |last=Lee |first=Cecelia Hae-Jin |url=https://books.google.com/books?id=WZgVV7r2_fwC&dq=taquito&pg=PA107 |title=Quick & Easy Mexican Cooking: More Than 80 Everyday Recipes |date=2011 |page=107}}</ref> [[Kategori:Meksikansk mat]] [[Kategori:Snøggmat]] 3oe1sse2z3z1d47gnkgr68t0811n5ix 3649690 3649689 2026-04-06T06:37:47Z Ranveig 39 Mal:Omsett, flikk. 3649690 wikitext text/x-wiki [[Fil:Carnitas_flautas.jpg|mini|Carnitas flautas med Monterey Jack-ost, guacamole, [[Salsa til mat|salsa fresca]] og cotija-ost.]] [[Fil:Taquitos.jpg|mini|Taquitos servert som snøggmat i USA.]] '''Taquitos''' ([[spansk]] for ‘liten [[taco]]’),<ref>{{Cite book |last=Barcia |first=Roque |url=https://books.google.com/books?id=TqdWAAAAMAAJ&q=taquito&pg=PA30 |title=Primer diccionario general etimologico de la lengua espanola, Volume 5, Part 1 |publisher=Establicimiento Tipográfico de Álvarez Hermanos |year=1883 |location=Madrid |page=30}}</ref> '''tacos dorados''',<ref name="MexStreet Food2">{{Kjelde www|url=https://www.mexconnect.com/articles/2091-wrap-it-up-a-guide-to-mexican-street-tacos-part-2-nighttime-tacos/#dorados|tittel=Wrap It Up - A Guide to Mexican Street Tacos – Part 2: Nighttime Tacos|utgjevar=Mexico Connect|vitja=2021-10-01}}</ref> '''rolled tacos'''<ref>{{Cite book |last=Arellano |first=Gustavo |url=https://books.google.com/books?id=mbUwNDfOBxQC&q=rolled+taco |title=Taco USA: How Mexican Food Conquered America |date=2012 |publisher=Simon and Schuster |page=153}}</ref> eller '''flautas''' (spansk for ‘fløyter’) er ein [[Meksikansk mat|meksikansk matrett]] som typisk består av små samanrulla [[Tortilla|tortillaer]] med fyll,<ref name="Jumping beans">{{Cite book |last=Robert Norris McLean & Mabel Little Crawford |url=https://books.google.com/books?id=lopaAAAAMAAJ&q=taquito |title=Jumping beans: stories and studies about Mexicans in the United States for junior boys and girls |date=1929 |publisher=Friendship Press |page=144 |access-date=18. april 2012}}</ref> inkludert oksekjøt, ost eller kylling.<ref name="Castro2">Castro, Rafaela. [https://books.google.com/books?id=5h2BAAAAMAAJ&q=taquito Chicano folklore: a guide to the folktales, traditions, rituals and religious practices of Mexican Americans.] Oxford University Press, 2000. s. 217.</ref> Dei fylte tortillaene blir så frityrsteikt i litt eller mykje olje.<ref>{{cite magazine|url=https://books.google.com/books?id=leICAAAAMBAJ&pg=PA24|title=Arroz is Arroz is Arroz|magazine=New York|date= 1. august 1983|access-date=20. mars 2018|page=24}}</ref> Oppå taquitoen har ein ofte rømme, [[guacamole]] og liknande.<ref name="Castro">Castro, Rafaela. [https://books.google.com/books?id=5h2BAAAAMAAJ&q=taquito Chicano folklore: a guide to the folktales, traditions, rituals and religious practices of Mexican Americans.] Oxford University Press, 2000. s. 217.</ref> Vanlegvis nyttar ein [[maistortilla]] til å laga taquitos. Retten er meir kjend som ''flautas'' når dei små tacoane er større enn typiske taquitoar, og kan lagast med anten kveite- eller maistortillaer.<ref>{{Cite book |last=Lee |first=Cecelia Hae-Jin |url=https://books.google.com/books?id=WZgVV7r2_fwC&dq=taquito&pg=PA107 |title=Quick & Easy Mexican Cooking: More Than 80 Everyday Recipes |date=2011 |page=107}}</ref> ==Kjelder== <references/> {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Taquito|Taquito]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 6. april 2026.'' {{refslutt}} [[Kategori:Meksikansk mat]] [[Kategori:Snøggmat]] [[Kategori:Spanske ord og uttrykk]] 0tybqtlp7r36cbvdplq5ptffkh14pin 0 429825 3649697 2026-04-06T06:59:35Z Roarjo 183 [[biologisk slekt]] av fruktetande [[sporvefuglar]] i [[bylbylfamilien]] 3649697 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua|taksonomi_WD=ja }} '''''Pycnonotus''''' er ei [[biologisk slekt]] av fruktetande [[sporvefuglar]] i [[bylbylfamilien]] Pycnonotidae. Slekta ''Pycnonotus'' vart oppretta av den tyske zoologen Friedrich Boie i 1826, med kappbylbyl (''Pycnonotus capensis'') som typeart. Slektsnamnet er sett saman av dei gammalgreske orda ''puknos'', «tjukk» eller «kompakt», og ''-nōtos'', «-rygga».<ref name=capensis/><ref name =job/> == Skildring == Dette er fuglar på typisk 18-20 cm i kroppslengd. [[Gulstenkbylbyl]] (''P. flavescens'') kan bli 22 cm. Føda er overvegande [[frukt]] og [[bær]], men også [[leddyr]] supplert med [[frø]], blomar og [[nektar]]. Slekta har mangfald i fjørdrakt, ofte lite iaugefallande i jordfarga brunt og grått eller olivengrønt med brunt og grått, somme har gult i [[undergump]]en. Nokre artar har fjørtopp og nokre har svart og kvitt på hovudet, strupe og bryst. 28 av dei 31 artane har utbreiing i området frå sørlegaste [[Anatolia]] og [[Levanten]] i vest og austover til [[Mindanao]] i [[Fillipinane]] og [[Bali]] i [[Indonesia]]. Dette utbreiingsområdet ligg sør for dei sentralasiatiske landa, men dekker store delar av [[Kina]]. Tre andre artar utvidar utbreiinga for slekta til [[Afrika]]: [[raudbrillebylbyl]] (''P. nigricans'') og [[kappbylbyl]] (''P. capensis'') finst i sørlegaste Afrika, [[hagebylbyl]] (''P. barbatus'') lever i [[Afrika sør for Sahara]], langs [[Nildalen]] og i [[Nordvest-Afrika]]. Hagebylbyl har spreitt seg til sørlegaste [[Spania]]. == Artsoversyn == Medlemmar av ''Pycnonotus'' i rekkjefølgje etter [[AviList]] v2025:<ref name=avilist25/> med norske namn etter ''Norske navn på verdens fugler'':<ref name=NNKF/> <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2;"> * [[Guløyrebylbyl]], ''Pycnonotus tympanistrigus'', Spot-necked Bulbul, <small>(Müller, S, 1836), (LC)</small> * [[Raudaugebylbyl]], ''Pycnonotus brunneus'', Asian Red-eyed Bulbul, <small>Blyth, E, 1845, (LC)</small> * [[Olivenvengbylbyl]], ''Pycnonotus plumosus'', Olive-winged Bulbul, <small>Blyth, E, 1845, (LC)</small> * [[Kremgumpbylbyl]], ''Pycnonotus simplex'', Cream-vented Bulbul, <small>Lesson, RP, 1839, (LC)</small> * [[Oskepannebylbyl]], ''Pycnonotus cinereifrons'', Ashy-fronted Bulbul, <small>(Tweeddale, A, 1878), (LC)</small> * [[Bleikaugebylbyl]], ''Pycnonotus pseudosimplex'', Cream-eyed Bulbul, <small>Shakya, SB; Lim HC; Moyle, RG; Rahman, MA; Lakim, M; Sheldon, FH, 2019, (LC)</small> * [[Kvitbrynbylbyl]], ''Pycnonotus luteolus'', White-browed Bulbul, <small>(Lesson, RP, 1841), (LC)</small> * [[Kvitaugebylbyl]], ''Pycnonotus davisoni'', Pale-eyed Bulbul, <small>(Hume, AO, 1875), (LC)</small> * [[Strekstrupebylbyl]], ''Pycnonotus finlaysoni'', Stripe-throated Bulbul, <small>Strickland, HE, 1844, (LC)</small> * [[Stråbylbyl]], ''Pycnonotus zeylanicus'', Straw-headed Bulbul, <small>(Gmelin, JF, 1789), (CR)</small> * [[Burmabylbyl]], ''Pycnonotus blanfordi'', Ayeyarwady Bulbul, <small>Jerdon, TC, 1862, (NE)</small> * [[Strekøyrebylbyl]], ''Pycnonotus conradi'', Streak-eared Bulbul, <small>(Finsch, FHO, 1873), (NE)</small> * [[Gulstrupebylbyl]], ''Pycnonotus xantholaemus'', Yellow-throated Bulbul, <small>(Jerdon, TC, 1845), (LC)</small> * [[Gulstenkbylbyl]], ''Pycnonotus flavescens'', Flavescent Bulbul, <small>Blyth, E, 1845, (LC)</small> * [[Kvitfjesbylbyl]], ''Pycnonotus leucops'', Pale-faced Bulbul, <small>(Sharpe, RB, 1888), (LC)</small> * [[Acehbylbyl]], ''Pycnonotus snouckaerti'', Aceh Bulbul, <small>Siebers, HC, 1928, (EN)</small> * [[Oransjeflekkbylbyl]], ''Pycnonotus bimaculatus'', Orange-spotted Bulbul, <small>(Horsfield, T, 1821), (NT)</small> * [[Duskbylbyl]], ''Pycnonotus penicillatus'', Yellow-eared Bulbul, <small>Blyth, E, 1851, (LC)</small> * [[Brunbrystbylbyl]], ''Pycnonotus xanthorrhous'', Brown-breasted Bulbul, <small>Anderson, J, 1869, (LC)</small> * [[Taiwanbylbyl]], ''Pycnonotus taivanus'', Styan's Bulbul, <small>Styan, FW, 1893, (VU)</small> * [[Kinabylbyl]], ''Pycnonotus sinensis'', Light-vented Bulbul, <small>(Gmelin, JF, 1789), (LC)</small> * [[Gulgumpbylbyl]], ''Pycnonotus goiavier'', Yellow-vented Bulbul, <small>(Scopoli, GA, 1786), (LC)</small> * [[Raudøyrebylbyl]], ''Pycnonotus jocosus'', Red-whiskered Bulbul, <small>(Linnaeus, C, 1758), (LC)</small> * [[Raudgumpbylbyl]], ''Pycnonotus cafer'', Red-vented Bulbul, <small>(Linnaeus, C, 1766), (LC)</small> * [[Sothettebylbyl]], ''Pycnonotus aurigaster'', Sooty-headed Bulbul, <small>(Vieillot, LJP, 1818), (LC)</small> * [[Himalayabylbyl]], ''Pycnonotus leucogenys'', Himalayan Bulbul, <small>(Gray, JE, 1835), (LC)</small> * [[Kvitøyrebylbyl]], ''Pycnonotus leucotis'', White-eared Bulbul, <small>(Gould, J, 1836), (LC)</small> * [[Kvitbrillebylbyl]], ''Pycnonotus xanthopygos'', White-spectacled Bulbul, <small>(Hemprich, WF; Ehrenberg, CG, 1833), (LC)</small> * [[Raudbrillebylbyl]], ''Pycnonotus nigricans'', African Red-eyed Bulbul, <small>(Vieillot, LJP, 1818), (LC)</small> * [[Kappbylbyl]], ''Pycnonotus capensis'', Cape Bulbul, <small>(Linnaeus, C, 1766), (LC)</small> * [[Hagebylbyl]], ''Pycnonotus barbatus'', Common Bulbul, <small>(Desfontaines, RL, 1789), (LC)</small> </div> == Kjelder == {{refopning}} * ''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Pycnonotus|Pycnonotus]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 6. april 2026'' * {{cite BOW|citation=Winkler, D. W., S. M. Billerman, and I. J. Lovette (2020). Bulbuls (Pycnonotidae), version 1.0. In Birds of the World (S. M. Billerman, B. K. Keeney, P. G. Rodewald, and T. S. Schulenberg, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.pycnon4.01 |url=https://birdsoftheworld.org/bow/species/pycnon4/cur/species#genusPycnonotus |sitat=Artskildringar for artane i ''Pycnonotus''}} {{refslutt}} ;Referansar {{reflist|2|refs= <ref name=capensis>{{cite BOW |citation=Fishpool, L. and J. A. Tobias (2020). Cape Bulbul (Pycnonotus capensis), version 1.0. In Birds of the World (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, and E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.capbul1.01 }}</ref> <ref name =job>{{cite book |last= Jobling |first= James A. |year= 2010| title= The Helm Dictionary of Scientific Bird Names |url= https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling |publisher=Christopher Helm |location = London, United Kingdom |isbn = 978-1-4081-2501-4 |page = [https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling/page/n325 325] }}</ref> <ref name=avilist25>{{kjelde www |forfattar=AviList Core Team. 2025. |tittel=AviList: The Global Avian Checklist, v2025. |doi=10.2173/avilist.v2025 |url=https://doi.org/10.2173/avilist.v2025 |utgjevar=AviList: The Global Avian Checklist © 2025 by AviList Core Team is licensed under CC BY 4.0}}</ref> <ref name=NNKF>{{kjelde www |utgjevar=Norsk navnekomité for fugl (NNKF) |tittel=Norske navn på verdens fugler |url=https://www.birdlife.no/fuglekunnskap/navn/ |dato=26.10.2025}}</ref> }} == Bakgrunnsstoff == {{commonscat}} {{artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Bulbulfamilien]] [[Kategori:Fuglar i den orientalske regionen]] [[Kategori:Fuglar i den afrotropiske regionen]] [[Kategori:Fugleslekter]] g6dtghsnl8oq4epvtkr7ilyhrfp6ent 3649698 3649697 2026-04-06T07:03:22Z Roarjo 183 /* Bakgrunnsstoff */ 3649698 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua|taksonomi_WD=ja }} '''''Pycnonotus''''' er ei [[biologisk slekt]] av fruktetande [[sporvefuglar]] i [[bylbylfamilien]] Pycnonotidae. Slekta ''Pycnonotus'' vart oppretta av den tyske zoologen Friedrich Boie i 1826, med kappbylbyl (''Pycnonotus capensis'') som typeart. Slektsnamnet er sett saman av dei gammalgreske orda ''puknos'', «tjukk» eller «kompakt», og ''-nōtos'', «-rygga».<ref name=capensis/><ref name =job/> == Skildring == Dette er fuglar på typisk 18-20 cm i kroppslengd. [[Gulstenkbylbyl]] (''P. flavescens'') kan bli 22 cm. Føda er overvegande [[frukt]] og [[bær]], men også [[leddyr]] supplert med [[frø]], blomar og [[nektar]]. Slekta har mangfald i fjørdrakt, ofte lite iaugefallande i jordfarga brunt og grått eller olivengrønt med brunt og grått, somme har gult i [[undergump]]en. Nokre artar har fjørtopp og nokre har svart og kvitt på hovudet, strupe og bryst. 28 av dei 31 artane har utbreiing i området frå sørlegaste [[Anatolia]] og [[Levanten]] i vest og austover til [[Mindanao]] i [[Fillipinane]] og [[Bali]] i [[Indonesia]]. Dette utbreiingsområdet ligg sør for dei sentralasiatiske landa, men dekker store delar av [[Kina]]. Tre andre artar utvidar utbreiinga for slekta til [[Afrika]]: [[raudbrillebylbyl]] (''P. nigricans'') og [[kappbylbyl]] (''P. capensis'') finst i sørlegaste Afrika, [[hagebylbyl]] (''P. barbatus'') lever i [[Afrika sør for Sahara]], langs [[Nildalen]] og i [[Nordvest-Afrika]]. Hagebylbyl har spreitt seg til sørlegaste [[Spania]]. == Artsoversyn == Medlemmar av ''Pycnonotus'' i rekkjefølgje etter [[AviList]] v2025:<ref name=avilist25/> med norske namn etter ''Norske navn på verdens fugler'':<ref name=NNKF/> <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2;"> * [[Guløyrebylbyl]], ''Pycnonotus tympanistrigus'', Spot-necked Bulbul, <small>(Müller, S, 1836), (LC)</small> * [[Raudaugebylbyl]], ''Pycnonotus brunneus'', Asian Red-eyed Bulbul, <small>Blyth, E, 1845, (LC)</small> * [[Olivenvengbylbyl]], ''Pycnonotus plumosus'', Olive-winged Bulbul, <small>Blyth, E, 1845, (LC)</small> * [[Kremgumpbylbyl]], ''Pycnonotus simplex'', Cream-vented Bulbul, <small>Lesson, RP, 1839, (LC)</small> * [[Oskepannebylbyl]], ''Pycnonotus cinereifrons'', Ashy-fronted Bulbul, <small>(Tweeddale, A, 1878), (LC)</small> * [[Bleikaugebylbyl]], ''Pycnonotus pseudosimplex'', Cream-eyed Bulbul, <small>Shakya, SB; Lim HC; Moyle, RG; Rahman, MA; Lakim, M; Sheldon, FH, 2019, (LC)</small> * [[Kvitbrynbylbyl]], ''Pycnonotus luteolus'', White-browed Bulbul, <small>(Lesson, RP, 1841), (LC)</small> * [[Kvitaugebylbyl]], ''Pycnonotus davisoni'', Pale-eyed Bulbul, <small>(Hume, AO, 1875), (LC)</small> * [[Strekstrupebylbyl]], ''Pycnonotus finlaysoni'', Stripe-throated Bulbul, <small>Strickland, HE, 1844, (LC)</small> * [[Stråbylbyl]], ''Pycnonotus zeylanicus'', Straw-headed Bulbul, <small>(Gmelin, JF, 1789), (CR)</small> * [[Burmabylbyl]], ''Pycnonotus blanfordi'', Ayeyarwady Bulbul, <small>Jerdon, TC, 1862, (NE)</small> * [[Strekøyrebylbyl]], ''Pycnonotus conradi'', Streak-eared Bulbul, <small>(Finsch, FHO, 1873), (NE)</small> * [[Gulstrupebylbyl]], ''Pycnonotus xantholaemus'', Yellow-throated Bulbul, <small>(Jerdon, TC, 1845), (LC)</small> * [[Gulstenkbylbyl]], ''Pycnonotus flavescens'', Flavescent Bulbul, <small>Blyth, E, 1845, (LC)</small> * [[Kvitfjesbylbyl]], ''Pycnonotus leucops'', Pale-faced Bulbul, <small>(Sharpe, RB, 1888), (LC)</small> * [[Acehbylbyl]], ''Pycnonotus snouckaerti'', Aceh Bulbul, <small>Siebers, HC, 1928, (EN)</small> * [[Oransjeflekkbylbyl]], ''Pycnonotus bimaculatus'', Orange-spotted Bulbul, <small>(Horsfield, T, 1821), (NT)</small> * [[Duskbylbyl]], ''Pycnonotus penicillatus'', Yellow-eared Bulbul, <small>Blyth, E, 1851, (LC)</small> * [[Brunbrystbylbyl]], ''Pycnonotus xanthorrhous'', Brown-breasted Bulbul, <small>Anderson, J, 1869, (LC)</small> * [[Taiwanbylbyl]], ''Pycnonotus taivanus'', Styan's Bulbul, <small>Styan, FW, 1893, (VU)</small> * [[Kinabylbyl]], ''Pycnonotus sinensis'', Light-vented Bulbul, <small>(Gmelin, JF, 1789), (LC)</small> * [[Gulgumpbylbyl]], ''Pycnonotus goiavier'', Yellow-vented Bulbul, <small>(Scopoli, GA, 1786), (LC)</small> * [[Raudøyrebylbyl]], ''Pycnonotus jocosus'', Red-whiskered Bulbul, <small>(Linnaeus, C, 1758), (LC)</small> * [[Raudgumpbylbyl]], ''Pycnonotus cafer'', Red-vented Bulbul, <small>(Linnaeus, C, 1766), (LC)</small> * [[Sothettebylbyl]], ''Pycnonotus aurigaster'', Sooty-headed Bulbul, <small>(Vieillot, LJP, 1818), (LC)</small> * [[Himalayabylbyl]], ''Pycnonotus leucogenys'', Himalayan Bulbul, <small>(Gray, JE, 1835), (LC)</small> * [[Kvitøyrebylbyl]], ''Pycnonotus leucotis'', White-eared Bulbul, <small>(Gould, J, 1836), (LC)</small> * [[Kvitbrillebylbyl]], ''Pycnonotus xanthopygos'', White-spectacled Bulbul, <small>(Hemprich, WF; Ehrenberg, CG, 1833), (LC)</small> * [[Raudbrillebylbyl]], ''Pycnonotus nigricans'', African Red-eyed Bulbul, <small>(Vieillot, LJP, 1818), (LC)</small> * [[Kappbylbyl]], ''Pycnonotus capensis'', Cape Bulbul, <small>(Linnaeus, C, 1766), (LC)</small> * [[Hagebylbyl]], ''Pycnonotus barbatus'', Common Bulbul, <small>(Desfontaines, RL, 1789), (LC)</small> </div> == Kjelder == {{refopning}} * ''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Pycnonotus|Pycnonotus]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 6. april 2026'' * {{cite BOW|citation=Winkler, D. W., S. M. Billerman, and I. J. Lovette (2020). Bulbuls (Pycnonotidae), version 1.0. In Birds of the World (S. M. Billerman, B. K. Keeney, P. G. Rodewald, and T. S. Schulenberg, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.pycnon4.01 |url=https://birdsoftheworld.org/bow/species/pycnon4/cur/species#genusPycnonotus |sitat=Artskildringar for artane i ''Pycnonotus''}} {{refslutt}} ;Referansar {{reflist|2|refs= <ref name=capensis>{{cite BOW |citation=Fishpool, L. and J. A. Tobias (2020). Cape Bulbul (Pycnonotus capensis), version 1.0. In Birds of the World (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, and E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.capbul1.01 }}</ref> <ref name =job>{{cite book |last= Jobling |first= James A. |year= 2010| title= The Helm Dictionary of Scientific Bird Names |url= https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling |publisher=Christopher Helm |location = London, United Kingdom |isbn = 978-1-4081-2501-4 |page = [https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling/page/n325 325] }}</ref> <ref name=avilist25>{{kjelde www |forfattar=AviList Core Team. 2025. |tittel=AviList: The Global Avian Checklist, v2025. |doi=10.2173/avilist.v2025 |url=https://doi.org/10.2173/avilist.v2025 |utgjevar=AviList: The Global Avian Checklist © 2025 by AviList Core Team is licensed under CC BY 4.0}}</ref> <ref name=NNKF>{{kjelde www |utgjevar=Norsk navnekomité for fugl (NNKF) |tittel=Norske navn på verdens fugler |url=https://www.birdlife.no/fuglekunnskap/navn/ |dato=26.10.2025}}</ref> }} == Bakgrunnsstoff == {{commonscat}} {{artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Bylbylfamilien]] [[Kategori:Fuglar i den orientalske regionen]] [[Kategori:Fuglar i den afrotropiske regionen]] [[Kategori:Fugleslekter]] 3djus8nk6o84bm9x0y2p39ri8jap78j 3649699 3649698 2026-04-06T07:05:32Z Roarjo 183 /* Skildring */ 3649699 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua|taksonomi_WD=ja }} '''''Pycnonotus''''' er ei [[biologisk slekt]] av fruktetande [[sporvefuglar]] i [[bylbylfamilien]] Pycnonotidae. Slekta ''Pycnonotus'' vart oppretta av den tyske zoologen Friedrich Boie i 1826, med kappbylbyl (''Pycnonotus capensis'') som typeart. Slektsnamnet er sett saman av dei gammalgreske orda ''puknos'', «tjukk» eller «kompakt», og ''-nōtos'', «-rygga».<ref name=capensis/><ref name =job/> == Skildring == Dette er fuglar på typisk 18-20 cm i kroppslengd. [[Gulstenkbylbyl]] (''P. flavescens'') kan bli 22 cm. Føda er overvegande [[frukt]] og [[bær]], men også [[leddyr]] supplert med [[frø]], blomar og [[nektar]]. Slekta har mangfald i fjørdrakt, ofte lite iaugefallande i jordfarga brunt og grått eller olivengrønt med brunt og grått, somme har gult i [[undergump]]en. Nokre artar har fjørtopp og nokre har svart og kvitt på hovudet, strupe og bryst. 28 av dei 31 artane har utbreiing i området frå sørlegaste [[Anatolia]] og [[Levanten]] i vest og austover til [[Mindanao]] i [[Filippinane]] og [[Bali]] i [[Indonesia]]. Dette utbreiingsområdet ligg sør for dei sentralasiatiske landa, men dekker store delar av [[Kina]]. Tre andre artar utvidar utbreiinga for slekta til [[Afrika]]: [[raudbrillebylbyl]] (''P. nigricans'') og [[kappbylbyl]] (''P. capensis'') finst i sørlegaste Afrika, [[hagebylbyl]] (''P. barbatus'') lever i [[Afrika sør for Sahara]], langs [[Nildalen]] og i [[Nordvest-Afrika]]. Hagebylbyl har spreitt seg til sørlegaste [[Spania]]. == Artsoversyn == Medlemmar av ''Pycnonotus'' i rekkjefølgje etter [[AviList]] v2025:<ref name=avilist25/> med norske namn etter ''Norske navn på verdens fugler'':<ref name=NNKF/> <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2;"> * [[Guløyrebylbyl]], ''Pycnonotus tympanistrigus'', Spot-necked Bulbul, <small>(Müller, S, 1836), (LC)</small> * [[Raudaugebylbyl]], ''Pycnonotus brunneus'', Asian Red-eyed Bulbul, <small>Blyth, E, 1845, (LC)</small> * [[Olivenvengbylbyl]], ''Pycnonotus plumosus'', Olive-winged Bulbul, <small>Blyth, E, 1845, (LC)</small> * [[Kremgumpbylbyl]], ''Pycnonotus simplex'', Cream-vented Bulbul, <small>Lesson, RP, 1839, (LC)</small> * [[Oskepannebylbyl]], ''Pycnonotus cinereifrons'', Ashy-fronted Bulbul, <small>(Tweeddale, A, 1878), (LC)</small> * [[Bleikaugebylbyl]], ''Pycnonotus pseudosimplex'', Cream-eyed Bulbul, <small>Shakya, SB; Lim HC; Moyle, RG; Rahman, MA; Lakim, M; Sheldon, FH, 2019, (LC)</small> * [[Kvitbrynbylbyl]], ''Pycnonotus luteolus'', White-browed Bulbul, <small>(Lesson, RP, 1841), (LC)</small> * [[Kvitaugebylbyl]], ''Pycnonotus davisoni'', Pale-eyed Bulbul, <small>(Hume, AO, 1875), (LC)</small> * [[Strekstrupebylbyl]], ''Pycnonotus finlaysoni'', Stripe-throated Bulbul, <small>Strickland, HE, 1844, (LC)</small> * [[Stråbylbyl]], ''Pycnonotus zeylanicus'', Straw-headed Bulbul, <small>(Gmelin, JF, 1789), (CR)</small> * [[Burmabylbyl]], ''Pycnonotus blanfordi'', Ayeyarwady Bulbul, <small>Jerdon, TC, 1862, (NE)</small> * [[Strekøyrebylbyl]], ''Pycnonotus conradi'', Streak-eared Bulbul, <small>(Finsch, FHO, 1873), (NE)</small> * [[Gulstrupebylbyl]], ''Pycnonotus xantholaemus'', Yellow-throated Bulbul, <small>(Jerdon, TC, 1845), (LC)</small> * [[Gulstenkbylbyl]], ''Pycnonotus flavescens'', Flavescent Bulbul, <small>Blyth, E, 1845, (LC)</small> * [[Kvitfjesbylbyl]], ''Pycnonotus leucops'', Pale-faced Bulbul, <small>(Sharpe, RB, 1888), (LC)</small> * [[Acehbylbyl]], ''Pycnonotus snouckaerti'', Aceh Bulbul, <small>Siebers, HC, 1928, (EN)</small> * [[Oransjeflekkbylbyl]], ''Pycnonotus bimaculatus'', Orange-spotted Bulbul, <small>(Horsfield, T, 1821), (NT)</small> * [[Duskbylbyl]], ''Pycnonotus penicillatus'', Yellow-eared Bulbul, <small>Blyth, E, 1851, (LC)</small> * [[Brunbrystbylbyl]], ''Pycnonotus xanthorrhous'', Brown-breasted Bulbul, <small>Anderson, J, 1869, (LC)</small> * [[Taiwanbylbyl]], ''Pycnonotus taivanus'', Styan's Bulbul, <small>Styan, FW, 1893, (VU)</small> * [[Kinabylbyl]], ''Pycnonotus sinensis'', Light-vented Bulbul, <small>(Gmelin, JF, 1789), (LC)</small> * [[Gulgumpbylbyl]], ''Pycnonotus goiavier'', Yellow-vented Bulbul, <small>(Scopoli, GA, 1786), (LC)</small> * [[Raudøyrebylbyl]], ''Pycnonotus jocosus'', Red-whiskered Bulbul, <small>(Linnaeus, C, 1758), (LC)</small> * [[Raudgumpbylbyl]], ''Pycnonotus cafer'', Red-vented Bulbul, <small>(Linnaeus, C, 1766), (LC)</small> * [[Sothettebylbyl]], ''Pycnonotus aurigaster'', Sooty-headed Bulbul, <small>(Vieillot, LJP, 1818), (LC)</small> * [[Himalayabylbyl]], ''Pycnonotus leucogenys'', Himalayan Bulbul, <small>(Gray, JE, 1835), (LC)</small> * [[Kvitøyrebylbyl]], ''Pycnonotus leucotis'', White-eared Bulbul, <small>(Gould, J, 1836), (LC)</small> * [[Kvitbrillebylbyl]], ''Pycnonotus xanthopygos'', White-spectacled Bulbul, <small>(Hemprich, WF; Ehrenberg, CG, 1833), (LC)</small> * [[Raudbrillebylbyl]], ''Pycnonotus nigricans'', African Red-eyed Bulbul, <small>(Vieillot, LJP, 1818), (LC)</small> * [[Kappbylbyl]], ''Pycnonotus capensis'', Cape Bulbul, <small>(Linnaeus, C, 1766), (LC)</small> * [[Hagebylbyl]], ''Pycnonotus barbatus'', Common Bulbul, <small>(Desfontaines, RL, 1789), (LC)</small> </div> == Kjelder == {{refopning}} * ''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Pycnonotus|Pycnonotus]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 6. april 2026'' * {{cite BOW|citation=Winkler, D. W., S. M. Billerman, and I. J. Lovette (2020). Bulbuls (Pycnonotidae), version 1.0. In Birds of the World (S. M. Billerman, B. K. Keeney, P. G. Rodewald, and T. S. Schulenberg, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.pycnon4.01 |url=https://birdsoftheworld.org/bow/species/pycnon4/cur/species#genusPycnonotus |sitat=Artskildringar for artane i ''Pycnonotus''}} {{refslutt}} ;Referansar {{reflist|2|refs= <ref name=capensis>{{cite BOW |citation=Fishpool, L. and J. A. Tobias (2020). Cape Bulbul (Pycnonotus capensis), version 1.0. In Birds of the World (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, and E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.capbul1.01 }}</ref> <ref name =job>{{cite book |last= Jobling |first= James A. |year= 2010| title= The Helm Dictionary of Scientific Bird Names |url= https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling |publisher=Christopher Helm |location = London, United Kingdom |isbn = 978-1-4081-2501-4 |page = [https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling/page/n325 325] }}</ref> <ref name=avilist25>{{kjelde www |forfattar=AviList Core Team. 2025. |tittel=AviList: The Global Avian Checklist, v2025. |doi=10.2173/avilist.v2025 |url=https://doi.org/10.2173/avilist.v2025 |utgjevar=AviList: The Global Avian Checklist © 2025 by AviList Core Team is licensed under CC BY 4.0}}</ref> <ref name=NNKF>{{kjelde www |utgjevar=Norsk navnekomité for fugl (NNKF) |tittel=Norske navn på verdens fugler |url=https://www.birdlife.no/fuglekunnskap/navn/ |dato=26.10.2025}}</ref> }} == Bakgrunnsstoff == {{commonscat}} {{artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Bylbylfamilien]] [[Kategori:Fuglar i den orientalske regionen]] [[Kategori:Fuglar i den afrotropiske regionen]] [[Kategori:Fugleslekter]] d59pmni34e05tggbw64ekm6g65oryq6 0 429826 3649702 2026-04-06T07:38:48Z Ranveig 39 Laga gjennom omsetjing av sida «[[:sv:Special:Redirect/revision/58585356|Backsippa]]» 3649702 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks|status=NT}} '''Stor kubjølle''' (''Pulsatilla vulgaris'') er ei fleirårig [[urt]] som tilhøyrer [[soleiefamilien]]. == Skildring == Stor kubjølle er kjenneteikna av store, klokkeaktige fiolette blomar og finhåra stenglar og blad. Planten blømer i [[april]] og [[mai]]. Arten blir vanlegvis 5 til 20 cm høg. Ved bløminga kan einskilde blomar sitja på toppen av ein 40 cm høg stilk. Det underjordiske systemet til planten er av same type som hjå ''Limonium''- og ''Plantago''-artar, det vil seia ei langvarig pålerot som kan trenga over ein meter ned i jorda. Dei små fruktene har ein lang, mjukhåra utvekst som gjer at frøa kan spreia seg vidt med vinden. Når bløminga er over står stilken til kubjølle framleis stivt opp, og blir ikkje slapp og hengande. [[Blome|Blomen]] er omslutta rundt befruktningsdelane og ikkje like open som hos andre nærskylde artar. Dette er fordi stor kubjølle har små honningkjertlar - dei ytste, krympa støvberarane - som sit skjult i botnen av den klokkeforma blomen. Dei dunlike fruktknoppane sit samla i ein liten oppståande klump. Spreiinga av fruktene kan skje ved hjelp av to mekanismar: * Ved tørt vêr kan eit vindpust blåsa bort nokre mogne frukter frå klumpen dei sit i. Frukta, ei nøtt kan førast langt bort av vinden og falla ned på jorda eller på ein annan plante. * I fuktig vêr kan frukta sitja fast i pelsen på dyr som stryk forbi, og igjen blir ført langt avgarde før fruktene fell av. [[Kromosom|Kromosomtalet]] er 2''n'' = 32. Stor kubjølle er verna i Sverige og i dei fleste av dei [[Sentral-Europa|mellomeuropeiske]] landa der ho veks.<ref>{{Webbref|url=http://www.lst.se/_kronoberg/amnen/Naturvard/vilda-vaxter-och-djur/arets_art/backsippa.htm|hämtdatum=2011-04-25|titel=Backsippa Årets art 2005|datum=2008-12-02|utgivare=Länsstyrelsen i Kronobergs län|arkivurl=https://archive.is/20120524212354/http://www.lst.se/_kronoberg/amnen/Naturvard/vilda-vaxter-och-djur/arets_art/backsippa.htm|arkivdatum=2012-05-24}}</ref> == Habitat == Utbreiingsområdet til stor kubjølle omfattar delar av [[Vest-Europa|Vest-]] og [[Sentral-Europa]]. I Sverige finst stor kubjølle i dei sørlege og mellomste delane av landet, til Uppland i nord. Planten finst ikkje naturleg i Noreg eller Finland, men det er gjort nokre funn av forvilla plantar i Noreg.<ref>{{Citation|title=Stor kubjølle {{!}} Artsdatabanken|url=https://artsdatabanken.no/arter/takson/136104/beskrivelse|website=artsdatabanken.no|accessdate=2026-04-06|language=nb}}</ref> I mange delar av utbreiingsområdet sitt er arten rekna som sjeldan eller truga, sjølv om han kan vera talrik lokalt på nokre stader. Stor kubjølle blir òg dyrka som prydvekst i [[Hage|hagar]]. == Folketru == I [[Brandenburg]] meinte ein at planten markerte ein stad der ein jeger hadde skote ei [[heks]]. I [[Storbritannia]] fann ein at blomane ofte voks på gravhaugar. Ein trudde at kubjølla voks opp frå blodet til krigande [[Roma i antikken|romarar]] eller [[danskar]] som døydde i strid. == Gift og bruksområde == Planten er giftig. Beitande dyr lærar seg dette og held seg unna. Kanskje er det smaken som avskrekkar dei.<ref name="SBF">[[Svenska Botaniska Föreningen]] {{Wayback|url=http://svenskbotanik.se/wp-content/uploads/2013/11/backsippa_low_151.pdf|date=20180508204341}}</ref> I folkemedisinen er stor kubjølle blitt brukt i form av ein tinktur mot [[kikhoste]], [[Menstruasjon|menstruasjonsvanskar]], [[melankoli]], [[åreknutar]] og [[Diaré|diarré]]. Tørka og pulverisert kubjølle kan nyttast som nysepulver for å kurera [[migrene]].<ref>[[:fr:Anémone_pulsatille#Utilisation|Franska wikipedia]]</ref> Aktive stoff:<ref>{{Webbref|url=https://phytochem.nal.usda.gov/phytochem/plants/show/138?qlookup=&offset=120&max=20&et=|titel=Dr. Duke's Phytochemical and Ethnobotanical Databases|hämtdatum=2019-06-12|arkivurl=https://web.archive.org/web/20201021072722/https://phytochem.nal.usda.gov/phytochem/plants/show/138?qlookup=&offset=120&max=20&et=|arkivdatum=2020-10-21}}</ref> * Ranunkulin C₁₁ i blada og rot. Kan spaltast til [[glukose]] og protoanemonin. * Delphinididlukosid C21H21ClO₁₂ * [[Glukose]] * Kaempferol C₁₅ i blada * Pelargodinglukosid * Protoanemonin. Ustabil, blir lett omdanna til anemonin. * Quercetin i blada * Saponin i rota * [[Garvesyre|Tannin]] Arten har vore brukt til [[plantefarging]] i lafg med [[alun]] og gjev ein grønfarge. == Bilde == <gallery mode="packed"> Fil:Rhoen Pulsatilla vulgaris Biotop mg-k.jpg|Bakke med kubjøller Fil:Anemone pulsatilla in Jardin des Plantes 02.jpg|Hårete knoppar Fil:Pulsatilla vulgaris -makro-.png|'''Håra held knoppen varm i kjølig vêr.'''<br /> Fil:Pulsatilla vulgaris-1.jpg|Kubjølle tidleg i bløminga. Fil:Küchenschelle mit Wassertropfen 2019-04-05 20-41-46 (C)-PSD.jpg|Vassdråpar på ullhåra. Fil:Anemone pulsatilla MS 0164.jpg|Etter ei tid har blomen byrja å opna seg. Fil:Backsippa 110423, Fjärås bräcka.jpg|Stor kubjølle på Fjärås bräcka Fil:Pulsatilla Blueten mg-k.jpg|Mot slutten av bløminga opnar blomane seg. Fil:Pasque Flower (Pulsatilla vulgaris) pistil close-up (17208125062).jpg|I kvar blome sit eit einsleg [[fruktemne]]. Fil:Pasque Flower (Pulsatilla vulgaris) stamens close-up (17022276770).jpg|Støvberarar Fil:Pulsatilla vulgaris Frucht mg-k.jpg|Umogne frukter Fil:Pulsatilla vulgaris 003.JPG|Fruktklumpen Fil:Pulsatilla vulgaris bokeh.jpg|Kubjøller etter bløming. Fil:Backsippor.jpg|Frå Åsa rullstensås på [[Selaön]] Fil:Backsippa1 malarhusen.jpg|Kubjølle i Mälarhusen Fil:Pulsatilla vulgaris alba mg-k.jpg|''Pulsatilla vulgaris'' var. ''alba'' Fil:Pulsatilla vulgaris.jpg|''Pulsatilla vulgaris'' var. ''rubra'' Fil:Anemone pulsatilla var costeana Lozere 2.jpg|''Pulsatilla vulgaris'' var. ''costeana''<br />[[Endemisme|Endemisk]] på ei [[Platå|høgslette]] i [[Massif Central]] i [[Frankrike]]<ref>{{Webbref|titel=Les anémones pulsatiles du Causse Noir|språk=fr|url=https://www.visit-aveyron.fr/actu/119-les-anemones-pulsatiles-du-causse-noir|verk=www.visit-aveyron.fr|hämtdatum=2024-04-23}}</ref> </gallery> == Kjelder == <references /> {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Backsippa|Backsippa]]» frå {{Wikipedia-utgåve|sv}}, den 6. april 2026.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * [http://linnaeus.nrm.se/flora/di/ranuncula/pulsa/pulsvul.html Den virtuelle floranen - Backsippa] * {{Runeberg.org|nordflor|171.html Backsippa}} * {{Commons|Pulsatilla vulgaris}}* {{artslenkjer}}{{autoritetsdata}} [[Kategori:Nær truga artar]] ojkatdajxagn1ku6sl8v1gatvamu1px 3649703 3649702 2026-04-06T07:40:21Z Ranveig 39 3649703 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua |taksonomi_WD=ja }} '''Stor kubjølle''' (''Pulsatilla vulgaris'') er ei fleirårig [[urt]] som tilhøyrer [[soleiefamilien]]. == Skildring == Stor kubjølle er kjenneteikna av store, klokkeaktige fiolette blomar og finhåra stenglar og blad. Planten blømer i [[april]] og [[mai]]. Arten blir vanlegvis 5 til 20 cm høg. Ved bløminga kan einskilde blomar sitja på toppen av ein 40 cm høg stilk. Det underjordiske systemet til planten er av same type som hjå ''Limonium''- og ''Plantago''-artar, det vil seia ei langvarig pålerot som kan trenga over ein meter ned i jorda. Dei små fruktene har ein lang, mjukhåra utvekst som gjer at frøa kan spreia seg vidt med vinden. Når bløminga er over står stilken til kubjølle framleis stivt opp, og blir ikkje slapp og hengande. [[Blome|Blomen]] er omslutta rundt befruktningsdelane og ikkje like open som hos andre nærskylde artar. Dette er fordi stor kubjølle har små honningkjertlar - dei ytste, krympa støvberarane - som sit skjult i botnen av den klokkeforma blomen. Dei dunlike fruktknoppane sit samla i ein liten oppståande klump. Spreiinga av fruktene kan skje ved hjelp av to mekanismar: * Ved tørt vêr kan eit vindpust blåsa bort nokre mogne frukter frå klumpen dei sit i. Frukta, ei nøtt kan førast langt bort av vinden og falla ned på jorda eller på ein annan plante. * I fuktig vêr kan frukta sitja fast i pelsen på dyr som stryk forbi, og igjen blir ført langt avgarde før fruktene fell av. [[Kromosom|Kromosomtalet]] er 2''n'' = 32. Stor kubjølle er verna i Sverige og i dei fleste av dei [[Sentral-Europa|mellomeuropeiske]] landa der ho veks.<ref>{{Webbref|url=http://www.lst.se/_kronoberg/amnen/Naturvard/vilda-vaxter-och-djur/arets_art/backsippa.htm|hämtdatum=2011-04-25|titel=Backsippa Årets art 2005|datum=2008-12-02|utgivare=Länsstyrelsen i Kronobergs län|arkivurl=https://archive.is/20120524212354/http://www.lst.se/_kronoberg/amnen/Naturvard/vilda-vaxter-och-djur/arets_art/backsippa.htm|arkivdatum=2012-05-24}}</ref> == Habitat == Utbreiingsområdet til stor kubjølle omfattar delar av [[Vest-Europa|Vest-]] og [[Sentral-Europa]]. I Sverige finst stor kubjølle i dei sørlege og mellomste delane av landet, til Uppland i nord. Planten finst ikkje naturleg i Noreg eller Finland, men det er gjort nokre funn av forvilla plantar i Noreg.<ref>{{Citation|title=Stor kubjølle {{!}} Artsdatabanken|url=https://artsdatabanken.no/arter/takson/136104/beskrivelse|website=artsdatabanken.no|accessdate=2026-04-06|language=nb}}</ref> I mange delar av utbreiingsområdet sitt er arten rekna som sjeldan eller truga, sjølv om han kan vera talrik lokalt på nokre stader. Stor kubjølle blir òg dyrka som prydvekst i [[Hage|hagar]]. == Folketru == I [[Brandenburg]] meinte ein at planten markerte ein stad der ein jeger hadde skote ei [[heks]]. I [[Storbritannia]] fann ein at blomane ofte voks på gravhaugar. Ein trudde at kubjølla voks opp frå blodet til krigande [[Roma i antikken|romarar]] eller [[danskar]] som døydde i strid. == Gift og bruksområde == Planten er giftig. Beitande dyr lærar seg dette og held seg unna. Kanskje er det smaken som avskrekkar dei.<ref name="SBF">[[Svenska Botaniska Föreningen]] {{Wayback|url=http://svenskbotanik.se/wp-content/uploads/2013/11/backsippa_low_151.pdf|date=20180508204341}}</ref> I folkemedisinen er stor kubjølle blitt brukt i form av ein tinktur mot [[kikhoste]], [[Menstruasjon|menstruasjonsvanskar]], [[melankoli]], [[åreknutar]] og [[Diaré|diarré]]. Tørka og pulverisert kubjølle kan nyttast som nysepulver for å kurera [[migrene]].<ref>[[:fr:Anémone_pulsatille#Utilisation|Franska wikipedia]]</ref> Aktive stoff:<ref>{{Webbref|url=https://phytochem.nal.usda.gov/phytochem/plants/show/138?qlookup=&offset=120&max=20&et=|titel=Dr. Duke's Phytochemical and Ethnobotanical Databases|hämtdatum=2019-06-12|arkivurl=https://web.archive.org/web/20201021072722/https://phytochem.nal.usda.gov/phytochem/plants/show/138?qlookup=&offset=120&max=20&et=|arkivdatum=2020-10-21}}</ref> * Ranunkulin C₁₁ i blada og rot. Kan spaltast til [[glukose]] og protoanemonin. * Delphinididlukosid C21H21ClO₁₂ * [[Glukose]] * Kaempferol C₁₅ i blada * Pelargodinglukosid * Protoanemonin. Ustabil, blir lett omdanna til anemonin. * Quercetin i blada * Saponin i rota * [[Garvesyre|Tannin]] Arten har vore brukt til [[plantefarging]] i lafg med [[alun]] og gjev ein grønfarge. == Bilde == <gallery mode="packed"> Fil:Rhoen Pulsatilla vulgaris Biotop mg-k.jpg|Bakke med kubjøller Fil:Anemone pulsatilla in Jardin des Plantes 02.jpg|Hårete knoppar Fil:Pulsatilla vulgaris -makro-.png|'''Håra held knoppen varm i kjølig vêr.'''<br /> Fil:Pulsatilla vulgaris-1.jpg|Kubjølle tidleg i bløminga. Fil:Küchenschelle mit Wassertropfen 2019-04-05 20-41-46 (C)-PSD.jpg|Vassdråpar på ullhåra. Fil:Anemone pulsatilla MS 0164.jpg|Etter ei tid har blomen byrja å opna seg. Fil:Backsippa 110423, Fjärås bräcka.jpg|Stor kubjølle på Fjärås bräcka Fil:Pulsatilla Blueten mg-k.jpg|Mot slutten av bløminga opnar blomane seg. Fil:Pasque Flower (Pulsatilla vulgaris) pistil close-up (17208125062).jpg|I kvar blome sit eit einsleg [[fruktemne]]. Fil:Pasque Flower (Pulsatilla vulgaris) stamens close-up (17022276770).jpg|Støvberarar Fil:Pulsatilla vulgaris Frucht mg-k.jpg|Umogne frukter Fil:Pulsatilla vulgaris 003.JPG|Fruktklumpen Fil:Pulsatilla vulgaris bokeh.jpg|Kubjøller etter bløming. Fil:Backsippor.jpg|Frå Åsa rullstensås på [[Selaön]] Fil:Backsippa1 malarhusen.jpg|Kubjølle i Mälarhusen Fil:Pulsatilla vulgaris alba mg-k.jpg|''Pulsatilla vulgaris'' var. ''alba'' Fil:Pulsatilla vulgaris.jpg|''Pulsatilla vulgaris'' var. ''rubra'' Fil:Anemone pulsatilla var costeana Lozere 2.jpg|''Pulsatilla vulgaris'' var. ''costeana''<br />[[Endemisme|Endemisk]] på ei [[Platå|høgslette]] i [[Massif Central]] i [[Frankrike]]<ref>{{Webbref|titel=Les anémones pulsatiles du Causse Noir|språk=fr|url=https://www.visit-aveyron.fr/actu/119-les-anemones-pulsatiles-du-causse-noir|verk=www.visit-aveyron.fr|hämtdatum=2024-04-23}}</ref> </gallery> == Kjelder == <references /> {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Backsippa|Backsippa]]» frå {{Wikipedia-utgåve|sv}}, den 6. april 2026.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * [http://linnaeus.nrm.se/flora/di/ranuncula/pulsa/pulsvul.html Den virtuelle floranen - Backsippa] * {{Runeberg.org|nordflor|171.html Backsippa}} {{artslenkjer}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Soleiefamilien]] o4fi5hvjhuctz7c1kkd9pg64fc0mdcu 0 429827 3649706 2026-04-06T07:50:39Z Migne 2086 Oppretta sida med «[[File:Norway Italy - June 2025 C 23.jpg|mini|]] '''Antonio Eromonsele Nordby Nusa''' ({{fødd|17. april|2005|Nusa}}) er ein norsk fotballspelar frå [[Langhus]] i [[Akershus]] som sidan 2024 gjer teneste for den tyske fotballklubben [[RB Leipzig]]. Nusa er ein særs fintesterk kantspelar. ===Klubbspel=== Nusa debuterte for [[Stabæk IF]] i eliteserien den 30. mai 2021. Allereie tre månader seinare vart han overført til belgiske [[Club Brugge]]. Han fekk sin debu…» 3649706 wikitext text/x-wiki [[File:Norway Italy - June 2025 C 23.jpg|mini|]] '''Antonio Eromonsele Nordby Nusa''' ({{fødd|17. april|2005|Nusa}}) er ein norsk fotballspelar frå [[Langhus]] i [[Akershus]] som sidan 2024 gjer teneste for den tyske fotballklubben [[RB Leipzig]]. Nusa er ein særs fintesterk kantspelar. ===Klubbspel=== Nusa debuterte for [[Stabæk IF]] i eliteserien den 30. mai 2021. Allereie tre månader seinare vart han overført til belgiske [[Club Brugge]]. Han fekk sin debut i ein belgisk seriekamp eit par månader før han fylte 17 år. Våren 2024 vart Nusa belgisk seriemeister med Club Brugge. I august 2024 signerte Nusa femårskontrakt med RB Leipzig. ===Landslagsspel=== Nusa debuterte for Noreg på [[Ullevål stadion]] den 7. september 2023 og skåra det fyrste målet då [[Jordan]] vart slått 6–0. 6. juni 2025 imponerte han stort då Noreg på heimebane slo [[Italia]] med 3–0 i ein kvalifiseringskamp til [[Fotball-VM 2026]], skåra sjølv det andre målet. Også i bortekampen mot Italia i [[Milano]] den 16. november skåra han eit mål, der Noreg sigra med 4 mot 1. Pr 1. april 2026 er han bokført med 22 landskampar og 7 skåringar. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:de:Antonio Nusa|Antonio Nusa]]» frå {{Wikipedia-utgåve|de}}, den 6. april 2026.'' {{refslutt}} link0l7soyka9uiv9ljeff78au26938 3649707 3649706 2026-04-06T07:50:51Z Migne 2086 la til [[Kategori:Norske landslagsspelarar i fotball]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3649707 wikitext text/x-wiki [[File:Norway Italy - June 2025 C 23.jpg|mini|]] '''Antonio Eromonsele Nordby Nusa''' ({{fødd|17. april|2005|Nusa}}) er ein norsk fotballspelar frå [[Langhus]] i [[Akershus]] som sidan 2024 gjer teneste for den tyske fotballklubben [[RB Leipzig]]. Nusa er ein særs fintesterk kantspelar. ===Klubbspel=== Nusa debuterte for [[Stabæk IF]] i eliteserien den 30. mai 2021. Allereie tre månader seinare vart han overført til belgiske [[Club Brugge]]. Han fekk sin debut i ein belgisk seriekamp eit par månader før han fylte 17 år. Våren 2024 vart Nusa belgisk seriemeister med Club Brugge. I august 2024 signerte Nusa femårskontrakt med RB Leipzig. ===Landslagsspel=== Nusa debuterte for Noreg på [[Ullevål stadion]] den 7. september 2023 og skåra det fyrste målet då [[Jordan]] vart slått 6–0. 6. juni 2025 imponerte han stort då Noreg på heimebane slo [[Italia]] med 3–0 i ein kvalifiseringskamp til [[Fotball-VM 2026]], skåra sjølv det andre målet. Også i bortekampen mot Italia i [[Milano]] den 16. november skåra han eit mål, der Noreg sigra med 4 mot 1. Pr 1. april 2026 er han bokført med 22 landskampar og 7 skåringar. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:de:Antonio Nusa|Antonio Nusa]]» frå {{Wikipedia-utgåve|de}}, den 6. april 2026.'' {{refslutt}} [[Kategori:Norske landslagsspelarar i fotball]] j5up84wohbxlr3z8t022d1zytia9zsl 3649708 3649707 2026-04-06T07:51:08Z Migne 2086 la til [[Kategori:Stabæk-spelarar]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3649708 wikitext text/x-wiki [[File:Norway Italy - June 2025 C 23.jpg|mini|]] '''Antonio Eromonsele Nordby Nusa''' ({{fødd|17. april|2005|Nusa}}) er ein norsk fotballspelar frå [[Langhus]] i [[Akershus]] som sidan 2024 gjer teneste for den tyske fotballklubben [[RB Leipzig]]. Nusa er ein særs fintesterk kantspelar. ===Klubbspel=== Nusa debuterte for [[Stabæk IF]] i eliteserien den 30. mai 2021. Allereie tre månader seinare vart han overført til belgiske [[Club Brugge]]. Han fekk sin debut i ein belgisk seriekamp eit par månader før han fylte 17 år. Våren 2024 vart Nusa belgisk seriemeister med Club Brugge. I august 2024 signerte Nusa femårskontrakt med RB Leipzig. ===Landslagsspel=== Nusa debuterte for Noreg på [[Ullevål stadion]] den 7. september 2023 og skåra det fyrste målet då [[Jordan]] vart slått 6–0. 6. juni 2025 imponerte han stort då Noreg på heimebane slo [[Italia]] med 3–0 i ein kvalifiseringskamp til [[Fotball-VM 2026]], skåra sjølv det andre målet. Også i bortekampen mot Italia i [[Milano]] den 16. november skåra han eit mål, der Noreg sigra med 4 mot 1. Pr 1. april 2026 er han bokført med 22 landskampar og 7 skåringar. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:de:Antonio Nusa|Antonio Nusa]]» frå {{Wikipedia-utgåve|de}}, den 6. april 2026.'' {{refslutt}} [[Kategori:Norske landslagsspelarar i fotball]] [[Kategori:Stabæk-spelarar]] oq01q83c67de34tktrw8426tz0zb2qu 3649709 3649708 2026-04-06T07:51:26Z Migne 2086 la til [[Kategori:RB Leipzig-spelarar]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3649709 wikitext text/x-wiki [[File:Norway Italy - June 2025 C 23.jpg|mini|]] '''Antonio Eromonsele Nordby Nusa''' ({{fødd|17. april|2005|Nusa}}) er ein norsk fotballspelar frå [[Langhus]] i [[Akershus]] som sidan 2024 gjer teneste for den tyske fotballklubben [[RB Leipzig]]. Nusa er ein særs fintesterk kantspelar. ===Klubbspel=== Nusa debuterte for [[Stabæk IF]] i eliteserien den 30. mai 2021. Allereie tre månader seinare vart han overført til belgiske [[Club Brugge]]. Han fekk sin debut i ein belgisk seriekamp eit par månader før han fylte 17 år. Våren 2024 vart Nusa belgisk seriemeister med Club Brugge. I august 2024 signerte Nusa femårskontrakt med RB Leipzig. ===Landslagsspel=== Nusa debuterte for Noreg på [[Ullevål stadion]] den 7. september 2023 og skåra det fyrste målet då [[Jordan]] vart slått 6–0. 6. juni 2025 imponerte han stort då Noreg på heimebane slo [[Italia]] med 3–0 i ein kvalifiseringskamp til [[Fotball-VM 2026]], skåra sjølv det andre målet. Også i bortekampen mot Italia i [[Milano]] den 16. november skåra han eit mål, der Noreg sigra med 4 mot 1. Pr 1. april 2026 er han bokført med 22 landskampar og 7 skåringar. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:de:Antonio Nusa|Antonio Nusa]]» frå {{Wikipedia-utgåve|de}}, den 6. april 2026.'' {{refslutt}} [[Kategori:Norske landslagsspelarar i fotball]] [[Kategori:Stabæk-spelarar]] [[Kategori:RB Leipzig-spelarar]] 9j3igjf1a89tjnznhdhl3qhqtefuxm0 3649710 3649709 2026-04-06T07:51:36Z Migne 2086 la til [[Kategori:Club Brugge-spelarar]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3649710 wikitext text/x-wiki [[File:Norway Italy - June 2025 C 23.jpg|mini|]] '''Antonio Eromonsele Nordby Nusa''' ({{fødd|17. april|2005|Nusa}}) er ein norsk fotballspelar frå [[Langhus]] i [[Akershus]] som sidan 2024 gjer teneste for den tyske fotballklubben [[RB Leipzig]]. Nusa er ein særs fintesterk kantspelar. ===Klubbspel=== Nusa debuterte for [[Stabæk IF]] i eliteserien den 30. mai 2021. Allereie tre månader seinare vart han overført til belgiske [[Club Brugge]]. Han fekk sin debut i ein belgisk seriekamp eit par månader før han fylte 17 år. Våren 2024 vart Nusa belgisk seriemeister med Club Brugge. I august 2024 signerte Nusa femårskontrakt med RB Leipzig. ===Landslagsspel=== Nusa debuterte for Noreg på [[Ullevål stadion]] den 7. september 2023 og skåra det fyrste målet då [[Jordan]] vart slått 6–0. 6. juni 2025 imponerte han stort då Noreg på heimebane slo [[Italia]] med 3–0 i ein kvalifiseringskamp til [[Fotball-VM 2026]], skåra sjølv det andre målet. Også i bortekampen mot Italia i [[Milano]] den 16. november skåra han eit mål, der Noreg sigra med 4 mot 1. Pr 1. april 2026 er han bokført med 22 landskampar og 7 skåringar. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:de:Antonio Nusa|Antonio Nusa]]» frå {{Wikipedia-utgåve|de}}, den 6. april 2026.'' {{refslutt}} [[Kategori:Norske landslagsspelarar i fotball]] [[Kategori:Stabæk-spelarar]] [[Kategori:RB Leipzig-spelarar]] [[Kategori:Club Brugge-spelarar]] 57kvyv8r7bjrfhj3eskgytzyxe2g1tx 3649739 3649710 2026-04-06T09:32:24Z Ranveig 39 Malar 3649739 wikitext text/x-wiki {{Infoboks fotballspelar | nvklubb = [[RB Leipzig]] | draktnummer = 7 | ungdomsår1 =–2017| ungdomsklubb1 = {{Fk|Langhus}} | ungdomsår2 =2018–2021| ungdomsklubb2 = {{Fk|Stabæk}} | ungdomsår3 =2021–2023| ungdomsklubb3 = [[Club Brugge]] | år1 =2021| klubbar1 ={{Fk|Stabæk}}| kampar1 = 11| mål1 = 3 | år2 =2021–2024| klubbar2 =[[Club Brugge]]| kampar2 = 62| mål2 = 5 | år3 =2024–| klubbar3 =[[RB Leipzig]]| kampar3 = 34| mål3 = 4<!--OBS! Tallene gjelder kun kamper og mål i nasjonal liga.--> | landslagår1 =2021| landslag1 =Noreg U16| landskampar1 = 2| landslagmål1 = 1 | landslagår2 =2022| landslag2 =Noreg U18| landskampar2 = 6| landslagmål2 = 2 | landslagår3 =2023| landslag3 =Noreg U19| landskampar3 = 2| landslagmål3 = 1 | landslagår4 =2023| landslag4 =Noreg U21| landskampar4 = 3| landslagmål4 = 0 | landslagår5 =2023–| landslag5 ={{F|Noreg}}| landskampar5 = 22| landslagmål5 = 7 | kloppdatert = 8. november 2025 | lloppdatert = 31. mars 2026 <ref>[https://www.fotball.no/fotballdata/person/statistikk/?p=n&fiksId=3866521 Antonio Nusa fotball.no]</ref> }} '''Antonio Eromonsele Nordby Nusa''' ({{fødd|17. april|2005|Nusa, Antonio}}) er ein norsk fotballspelar frå [[Langhus]] i [[Akershus]] som sidan 2024 gjer teneste for den tyske fotballklubben [[RB Leipzig]]. Nusa er ein særs fintesterk kantspelar. ==Karriere== ===Klubbspel=== Nusa debuterte for [[Stabæk IF]] i eliteserien den 30. mai 2021. Allereie tre månader seinare vart han overført til belgiske [[Club Brugge]]. Han fekk sin debut i ein belgisk seriekamp eit par månader før han fylte 17 år. Våren 2024 vart Nusa belgisk seriemeister med Club Brugge. I august 2024 signerte Nusa femårskontrakt med RB Leipzig. ===Landslagsspel=== Nusa debuterte for Noreg på [[Ullevål stadion]] den 7. september 2023 og skåra det fyrste målet då [[Jordan]] vart slått 6–0. 6. juni 2025 imponerte han stort då Noreg på heimebane slo [[Italia]] med 3–0 i ein kvalifiseringskamp til [[Fotball-VM 2026]], skåra sjølv det andre målet. Også i bortekampen mot Italia i [[Milano]] den 16. november skåra han eit mål, der Noreg sigra med 4 mot 1. Pr 1. april 2026 er han bokført med 22 landskampar og 7 skåringar. ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:de:Antonio Nusa|Antonio Nusa]]» frå {{Wikipedia-utgåve|de}}, den 6. april 2026.'' {{refslutt}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Norske landslagsspelarar i fotball]] [[Kategori:Stabæk-spelarar]] [[Kategori:RB Leipzig-spelarar]] [[Kategori:Club Brugge-spelarar]] spktdq3uyyeaenz2w52ssf07erknk4a 0 429828 3649712 2026-04-06T07:56:12Z Migne 2086 Oppretta sida med «[[Fil:David Møller Wolfe.jpg|mini|]] '''David Møller Wolfe''' ({{fødd|23. april|2002|Wolfe}}) er ein norsk fotballlspelar frå [[Bergen]] som 20. mai 2023 vart norsk meister med [[Sportsklubben Brann]]. Wolfe er sidan august 2025 på kontrakt med [[Wolverhampton Wanderers]] i engelsk fotball. ===Klubbspel=== Wolfe spelte frå 2017 til -19 på Bergen Nord sitt lag på nivå 5 og6? I 2020 var han aktiv for fotballaget til [[Åsane IL]] på nivå 2?. Frå 2021 var h…» 3649712 wikitext text/x-wiki [[Fil:David Møller Wolfe.jpg|mini|]] '''David Møller Wolfe''' ({{fødd|23. april|2002|Wolfe}}) er ein norsk fotballlspelar frå [[Bergen]] som 20. mai 2023 vart norsk meister med [[Sportsklubben Brann]]. Wolfe er sidan august 2025 på kontrakt med [[Wolverhampton Wanderers]] i engelsk fotball. ===Klubbspel=== Wolfe spelte frå 2017 til -19 på Bergen Nord sitt lag på nivå 5 og6? I 2020 var han aktiv for fotballaget til [[Åsane IL]] på nivå 2?. Frå 2021 var han Brann-spelar. Han bidrog til at laget slo [[Lillestrøm SK]] med 2–0 i cupfinalen 20. mai 2023. I juni 2023 skreiv han kontrakt med nederlandske [[AZ Alkmaar]]. Etter to gode sesongar i Nederland, vart han overført til Wolwerhampton for et vederlag på 10 millionar [[euro]]. Her fekk han heller lite speletid i eit mannskap som kjempa mot nedrykk til nivå 2. ===Landslagsspel=== Wolfe debuterte for Noreg 16. november 2023 mot [[Færøyane]] på [[Ullevål stadion]]. I løpet av 2024 deltok han i 7 landskampar. Den 25. mars 2025 skåra han det fyrste målet då Noreg vann med 4 mot 2 over [[Israel]] i ein VM-kvalifiseringskamp i [[Debrecen]] i [[Ungarn]]. Gjennom 2025 fekk Wolfe med seg 10 landskampar, mellom dei begge oppgjera mot [[Italia]] som sikra Noreg plass i [[Fotball-VM 2026]]. Pr 1. april 2026 er han bokført med 20 landskampar. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:David Møller Wolfe|David Møller Wolfe]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 6. april 2026.'' {{refslutt}} 8b425x3z30oq9cm6214firy6rau8ezh 3649713 3649712 2026-04-06T07:56:24Z Migne 2086 la til [[Kategori:Norske landslagsspelarar i fotball]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3649713 wikitext text/x-wiki [[Fil:David Møller Wolfe.jpg|mini|]] '''David Møller Wolfe''' ({{fødd|23. april|2002|Wolfe}}) er ein norsk fotballlspelar frå [[Bergen]] som 20. mai 2023 vart norsk meister med [[Sportsklubben Brann]]. Wolfe er sidan august 2025 på kontrakt med [[Wolverhampton Wanderers]] i engelsk fotball. ===Klubbspel=== Wolfe spelte frå 2017 til -19 på Bergen Nord sitt lag på nivå 5 og6? I 2020 var han aktiv for fotballaget til [[Åsane IL]] på nivå 2?. Frå 2021 var han Brann-spelar. Han bidrog til at laget slo [[Lillestrøm SK]] med 2–0 i cupfinalen 20. mai 2023. I juni 2023 skreiv han kontrakt med nederlandske [[AZ Alkmaar]]. Etter to gode sesongar i Nederland, vart han overført til Wolwerhampton for et vederlag på 10 millionar [[euro]]. Her fekk han heller lite speletid i eit mannskap som kjempa mot nedrykk til nivå 2. ===Landslagsspel=== Wolfe debuterte for Noreg 16. november 2023 mot [[Færøyane]] på [[Ullevål stadion]]. I løpet av 2024 deltok han i 7 landskampar. Den 25. mars 2025 skåra han det fyrste målet då Noreg vann med 4 mot 2 over [[Israel]] i ein VM-kvalifiseringskamp i [[Debrecen]] i [[Ungarn]]. Gjennom 2025 fekk Wolfe med seg 10 landskampar, mellom dei begge oppgjera mot [[Italia]] som sikra Noreg plass i [[Fotball-VM 2026]]. Pr 1. april 2026 er han bokført med 20 landskampar. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:David Møller Wolfe|David Møller Wolfe]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 6. april 2026.'' {{refslutt}} [[Kategori:Norske landslagsspelarar i fotball]] nm0gc7wds3azilu2rlcz7ss28e4j73d 3649714 3649713 2026-04-06T07:56:36Z Migne 2086 la til [[Kategori:Brann-spelarar]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3649714 wikitext text/x-wiki [[Fil:David Møller Wolfe.jpg|mini|]] '''David Møller Wolfe''' ({{fødd|23. april|2002|Wolfe}}) er ein norsk fotballlspelar frå [[Bergen]] som 20. mai 2023 vart norsk meister med [[Sportsklubben Brann]]. Wolfe er sidan august 2025 på kontrakt med [[Wolverhampton Wanderers]] i engelsk fotball. ===Klubbspel=== Wolfe spelte frå 2017 til -19 på Bergen Nord sitt lag på nivå 5 og6? I 2020 var han aktiv for fotballaget til [[Åsane IL]] på nivå 2?. Frå 2021 var han Brann-spelar. Han bidrog til at laget slo [[Lillestrøm SK]] med 2–0 i cupfinalen 20. mai 2023. I juni 2023 skreiv han kontrakt med nederlandske [[AZ Alkmaar]]. Etter to gode sesongar i Nederland, vart han overført til Wolwerhampton for et vederlag på 10 millionar [[euro]]. Her fekk han heller lite speletid i eit mannskap som kjempa mot nedrykk til nivå 2. ===Landslagsspel=== Wolfe debuterte for Noreg 16. november 2023 mot [[Færøyane]] på [[Ullevål stadion]]. I løpet av 2024 deltok han i 7 landskampar. Den 25. mars 2025 skåra han det fyrste målet då Noreg vann med 4 mot 2 over [[Israel]] i ein VM-kvalifiseringskamp i [[Debrecen]] i [[Ungarn]]. Gjennom 2025 fekk Wolfe med seg 10 landskampar, mellom dei begge oppgjera mot [[Italia]] som sikra Noreg plass i [[Fotball-VM 2026]]. Pr 1. april 2026 er han bokført med 20 landskampar. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:David Møller Wolfe|David Møller Wolfe]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 6. april 2026.'' {{refslutt}} [[Kategori:Norske landslagsspelarar i fotball]] [[Kategori:Brann-spelarar]] 4pkegikqlxofp8vmumacjx2twj23qii 3649715 3649714 2026-04-06T07:56:54Z Migne 2086 la til [[Kategori:AZ-spelarar]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3649715 wikitext text/x-wiki [[Fil:David Møller Wolfe.jpg|mini|]] '''David Møller Wolfe''' ({{fødd|23. april|2002|Wolfe}}) er ein norsk fotballlspelar frå [[Bergen]] som 20. mai 2023 vart norsk meister med [[Sportsklubben Brann]]. Wolfe er sidan august 2025 på kontrakt med [[Wolverhampton Wanderers]] i engelsk fotball. ===Klubbspel=== Wolfe spelte frå 2017 til -19 på Bergen Nord sitt lag på nivå 5 og6? I 2020 var han aktiv for fotballaget til [[Åsane IL]] på nivå 2?. Frå 2021 var han Brann-spelar. Han bidrog til at laget slo [[Lillestrøm SK]] med 2–0 i cupfinalen 20. mai 2023. I juni 2023 skreiv han kontrakt med nederlandske [[AZ Alkmaar]]. Etter to gode sesongar i Nederland, vart han overført til Wolwerhampton for et vederlag på 10 millionar [[euro]]. Her fekk han heller lite speletid i eit mannskap som kjempa mot nedrykk til nivå 2. ===Landslagsspel=== Wolfe debuterte for Noreg 16. november 2023 mot [[Færøyane]] på [[Ullevål stadion]]. I løpet av 2024 deltok han i 7 landskampar. Den 25. mars 2025 skåra han det fyrste målet då Noreg vann med 4 mot 2 over [[Israel]] i ein VM-kvalifiseringskamp i [[Debrecen]] i [[Ungarn]]. Gjennom 2025 fekk Wolfe med seg 10 landskampar, mellom dei begge oppgjera mot [[Italia]] som sikra Noreg plass i [[Fotball-VM 2026]]. Pr 1. april 2026 er han bokført med 20 landskampar. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:David Møller Wolfe|David Møller Wolfe]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 6. april 2026.'' {{refslutt}} [[Kategori:Norske landslagsspelarar i fotball]] [[Kategori:Brann-spelarar]] [[Kategori:AZ-spelarar]] hu1knkcmoruntlzasluef0odz19fgs1 3649716 3649715 2026-04-06T07:57:09Z Migne 2086 la til [[Kategori:Wolverhampton-spelarar]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3649716 wikitext text/x-wiki [[Fil:David Møller Wolfe.jpg|mini|]] '''David Møller Wolfe''' ({{fødd|23. april|2002|Wolfe}}) er ein norsk fotballlspelar frå [[Bergen]] som 20. mai 2023 vart norsk meister med [[Sportsklubben Brann]]. Wolfe er sidan august 2025 på kontrakt med [[Wolverhampton Wanderers]] i engelsk fotball. ===Klubbspel=== Wolfe spelte frå 2017 til -19 på Bergen Nord sitt lag på nivå 5 og6? I 2020 var han aktiv for fotballaget til [[Åsane IL]] på nivå 2?. Frå 2021 var han Brann-spelar. Han bidrog til at laget slo [[Lillestrøm SK]] med 2–0 i cupfinalen 20. mai 2023. I juni 2023 skreiv han kontrakt med nederlandske [[AZ Alkmaar]]. Etter to gode sesongar i Nederland, vart han overført til Wolwerhampton for et vederlag på 10 millionar [[euro]]. Her fekk han heller lite speletid i eit mannskap som kjempa mot nedrykk til nivå 2. ===Landslagsspel=== Wolfe debuterte for Noreg 16. november 2023 mot [[Færøyane]] på [[Ullevål stadion]]. I løpet av 2024 deltok han i 7 landskampar. Den 25. mars 2025 skåra han det fyrste målet då Noreg vann med 4 mot 2 over [[Israel]] i ein VM-kvalifiseringskamp i [[Debrecen]] i [[Ungarn]]. Gjennom 2025 fekk Wolfe med seg 10 landskampar, mellom dei begge oppgjera mot [[Italia]] som sikra Noreg plass i [[Fotball-VM 2026]]. Pr 1. april 2026 er han bokført med 20 landskampar. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:David Møller Wolfe|David Møller Wolfe]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 6. april 2026.'' {{refslutt}} [[Kategori:Norske landslagsspelarar i fotball]] [[Kategori:Brann-spelarar]] [[Kategori:AZ-spelarar]] [[Kategori:Wolverhampton-spelarar]] 2xrzuwqgukdlm87einrlufvszkx1l0b 3649718 3649716 2026-04-06T07:58:53Z Migne 2086 3649718 wikitext text/x-wiki [[Fil:David Møller Wolfe.jpg|mini|]] '''David Møller Wolfe''' ({{fødd|23. april|2002|Wolfe}}) er ein norsk fotballlspelar frå [[Bergen]] som 20. mai 2023 vart norsk meister med [[Sportsklubben Brann]]. Wolfe er sidan august 2025 på kontrakt med [[Wolverhampton Wanderers]] i engelsk fotball. ===Klubbspel=== Wolfe spelte frå 2017 til -19 på Bergen Nord sitt lag på nivå 5 og6? I 2020 var han aktiv for fotballaget til [[Åsane IL]] på nivå 2?. Frå 2021 var han Brann-spelar. Han bidrog til at laget slo [[Lillestrøm SK]] med 2–0 i cupfinalen 20. mai 2023. I juni 2023 skreiv han kontrakt med nederlandske [[AZ Alkmaar]]. Etter to gode sesongar i Nederland, vart han overført til Wolwerhampton for et vederlag på 10 millionar [[euro]]. Her fekk han heller lite speletid i eit mannskap som kjempa mot nedrykk til nivå 2. ===Landslagsspel=== Wolfe debuterte for Noreg 16. november 2023 mot [[Færøyane]] på [[Ullevål stadion]]. I løpet av 2024 deltok han i 7 landskampar. Den 25. mars 2025 skåra han det fyrste målet då Noreg vann med 4 mot 2 over [[Israel]] i ein VM-kvalifiseringskamp i [[Debrecen]] i [[Ungarn]]. Gjennom 2025 fekk Wolfe med seg 10 landskampar, mellom dei begge oppgjera mot [[Italia]] som sikra Noreg plass i [[Fotball-VM 2026]]. Pr 1. april 2026 er han bokført med 20 landskampar og ei skåring. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:David Møller Wolfe|David Møller Wolfe]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 6. april 2026.'' {{refslutt}} *[https://eu-football.info/_player.php?id=32540 eu-football] [[Kategori:Norske landslagsspelarar i fotball]] [[Kategori:Brann-spelarar]] [[Kategori:AZ-spelarar]] [[Kategori:Wolverhampton-spelarar]] 3jgdet9ew0kyr5pyeyhwdx1wh2pl4w1 3649719 3649718 2026-04-06T08:08:29Z Migne 2086 Migne flytte sida [[David Møller Wolfe]] til [[David Wolfe]] 3649718 wikitext text/x-wiki [[Fil:David Møller Wolfe.jpg|mini|]] '''David Møller Wolfe''' ({{fødd|23. april|2002|Wolfe}}) er ein norsk fotballlspelar frå [[Bergen]] som 20. mai 2023 vart norsk meister med [[Sportsklubben Brann]]. Wolfe er sidan august 2025 på kontrakt med [[Wolverhampton Wanderers]] i engelsk fotball. ===Klubbspel=== Wolfe spelte frå 2017 til -19 på Bergen Nord sitt lag på nivå 5 og6? I 2020 var han aktiv for fotballaget til [[Åsane IL]] på nivå 2?. Frå 2021 var han Brann-spelar. Han bidrog til at laget slo [[Lillestrøm SK]] med 2–0 i cupfinalen 20. mai 2023. I juni 2023 skreiv han kontrakt med nederlandske [[AZ Alkmaar]]. Etter to gode sesongar i Nederland, vart han overført til Wolwerhampton for et vederlag på 10 millionar [[euro]]. Her fekk han heller lite speletid i eit mannskap som kjempa mot nedrykk til nivå 2. ===Landslagsspel=== Wolfe debuterte for Noreg 16. november 2023 mot [[Færøyane]] på [[Ullevål stadion]]. I løpet av 2024 deltok han i 7 landskampar. Den 25. mars 2025 skåra han det fyrste målet då Noreg vann med 4 mot 2 over [[Israel]] i ein VM-kvalifiseringskamp i [[Debrecen]] i [[Ungarn]]. Gjennom 2025 fekk Wolfe med seg 10 landskampar, mellom dei begge oppgjera mot [[Italia]] som sikra Noreg plass i [[Fotball-VM 2026]]. Pr 1. april 2026 er han bokført med 20 landskampar og ei skåring. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:David Møller Wolfe|David Møller Wolfe]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 6. april 2026.'' {{refslutt}} *[https://eu-football.info/_player.php?id=32540 eu-football] [[Kategori:Norske landslagsspelarar i fotball]] [[Kategori:Brann-spelarar]] [[Kategori:AZ-spelarar]] [[Kategori:Wolverhampton-spelarar]] 3jgdet9ew0kyr5pyeyhwdx1wh2pl4w1 3649722 3649719 2026-04-06T08:10:00Z Migne 2086 /* Klubbspel */ 3649722 wikitext text/x-wiki [[Fil:David Møller Wolfe.jpg|mini|]] '''David Møller Wolfe''' ({{fødd|23. april|2002|Wolfe}}) er ein norsk fotballlspelar frå [[Bergen]] som 20. mai 2023 vart norsk meister med [[Sportsklubben Brann]]. Wolfe er sidan august 2025 på kontrakt med [[Wolverhampton Wanderers]] i engelsk fotball. ===Klubbspel=== Wolfe spelte frå 2017 til -19 på Bergen Nord sitt lag på nivå 5 og6? I 2020 var han aktiv for fotballaget til [[Åsane IL]] på nivå 2?. Frå 2021 var han Brann-spelar. Han bidrog til at laget slo [[Lillestrøm SK]] med 2–0 i [[Cupfinalen i fotball 2022/23 for menn|cupfinalen]] 20. mai 2023. I juni 2023 skreiv han kontrakt med nederlandske [[AZ Alkmaar]]. Etter to gode sesongar i Nederland, vart han overført til Wolwerhampton for et vederlag på 10 millionar [[euro]]. Her fekk han heller lite speletid i eit mannskap som kjempa mot nedrykk til nivå 2. ===Landslagsspel=== Wolfe debuterte for Noreg 16. november 2023 mot [[Færøyane]] på [[Ullevål stadion]]. I løpet av 2024 deltok han i 7 landskampar. Den 25. mars 2025 skåra han det fyrste målet då Noreg vann med 4 mot 2 over [[Israel]] i ein VM-kvalifiseringskamp i [[Debrecen]] i [[Ungarn]]. Gjennom 2025 fekk Wolfe med seg 10 landskampar, mellom dei begge oppgjera mot [[Italia]] som sikra Noreg plass i [[Fotball-VM 2026]]. Pr 1. april 2026 er han bokført med 20 landskampar og ei skåring. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:David Møller Wolfe|David Møller Wolfe]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 6. april 2026.'' {{refslutt}} *[https://eu-football.info/_player.php?id=32540 eu-football] [[Kategori:Norske landslagsspelarar i fotball]] [[Kategori:Brann-spelarar]] [[Kategori:AZ-spelarar]] [[Kategori:Wolverhampton-spelarar]] tf7xxzpvpf0xbntw0guozmtbxvuutg3 3649736 3649722 2026-04-06T09:29:26Z Ranveig 39 Malar 3649736 wikitext text/x-wiki {{Infoboks fotballspelar | nvklubb = {{Fk|Wolverhampton}} | draktnummer = 6 | ungdomsår1 =–2019| ungdomsklubb1 = {{Fk|Bergen Nord}} | ungdomsår2 =2019–| ungdomsklubb2 = {{Fk|Brann}} | år1 =2017–2019| klubbar1 ={{Fk|Bergen Nord}} | kampar1 = 13 | mål1 = 2 | år2 =2019–2022| klubbar2 ={{Fk|Brann 2}} | kampar2 = 15 | mål2 = 1 | år3 =2020 | klubbar3 ={{Lån|{{Fk|Åsane}}}} | kampar3 = 26 | mål3 = 1 | år4 =2020–2023| klubbar4 ={{Fk|Brann}} | kampar4 = 56 | mål4 = 1 | år5 =2023–2025| klubbar5 ={{Fk|AZ}} | kampar5 = 37 | mål5 = 1 | år6 =2025– | klubba6 ={{Fk|Wolverhampton}} | kampar6 = {{0}}1| mål6 = 0<!--OBS! Tallene gjelder kun kamper og mål i nasjonal liga.--> | landslagår1 =2019| landslag1 =Noreg U17| landskampar1 = 7| landslagmål1 = 0 | landslagår2 =2020| landslag2 =Noreg U18| landskampar2 = 3| landslagmål2 = 1 | landslagår3 =2021–2023| landslag3 =Noreg U20| landskampar3 = 9| landslagmål3 = 0 | landslagår4 =2023–| landslag4 ={{F|Noreg U21}}| landskampar4 = 8| landslagmål4 = 0 | landslagår5 =2023–| landslag5 ={{F|Noreg}}| landskampar5 = 20| landslagmål5 = 1 | kloppdatert = 16. august 2025 | lloppdatert = 31. mars 2026 <ref>[https://www.fotball.no/fotballdata/person/statistikk/?p=n&fiksId=3210856 David Møller Wolfe fotball.no]</ref> }} '''David Møller Wolfe''' ({{fødd|23. april|2002|Wolfe, David}}) er ein norsk fotballspelar frå [[Bergen]] som 20. mai 2023 vart norsk meister med [[Sportsklubben Brann]]. Wolfe er sidan august 2025 på kontrakt med [[Wolverhampton Wanderers]] i engelsk fotball. ===Klubbspel=== Wolfe spelte frå 2017 til -19 på Bergen Nord sitt lag på nivå 5 og6? I 2020 var han aktiv for fotballaget til [[Åsane IL]] på nivå 2?. Frå 2021 var han Brann-spelar. Han bidrog til at laget slo [[Lillestrøm SK]] med 2–0 i [[Cupfinalen i fotball 2022/23 for menn|cupfinalen]] 20. mai 2023. I juni 2023 skreiv han kontrakt med nederlandske [[AZ Alkmaar]]. Etter to gode sesongar i Nederland, vart han overført til Wolwerhampton for et vederlag på 10 millionar [[euro]]. Her fekk han heller lite speletid i eit mannskap som kjempa mot nedrykk til nivå 2. ===Landslagsspel=== Wolfe debuterte for Noreg 16. november 2023 mot [[Færøyane]] på [[Ullevål stadion]]. I løpet av 2024 deltok han i 7 landskampar. Den 25. mars 2025 skåra han det fyrste målet då Noreg vann med 4 mot 2 over [[Israel]] i ein VM-kvalifiseringskamp i [[Debrecen]] i [[Ungarn]]. Gjennom 2025 fekk Wolfe med seg 10 landskampar, mellom dei begge oppgjera mot [[Italia]] som sikra Noreg plass i [[Fotball-VM 2026]]. Pr 1. april 2026 er han bokført med 20 landskampar og ei skåring. ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{refopning}} *[https://eu-football.info/_player.php?id=32540 eu-football] ---- *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:David Møller Wolfe|David Møller Wolfe]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 6. april 2026.'' {{refslutt}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Norske landslagsspelarar i fotball]] [[Kategori:Brann-spelarar]] [[Kategori:AZ-spelarar]] [[Kategori:Wolverhampton-spelarar]] hxxv43s50cv7hzwf6d8r9umomdiulp6 3649740 3649736 2026-04-06T09:32:44Z Ranveig 39 Oversk. 3649740 wikitext text/x-wiki {{Infoboks fotballspelar | nvklubb = {{Fk|Wolverhampton}} | draktnummer = 6 | ungdomsår1 =–2019| ungdomsklubb1 = {{Fk|Bergen Nord}} | ungdomsår2 =2019–| ungdomsklubb2 = {{Fk|Brann}} | år1 =2017–2019| klubbar1 ={{Fk|Bergen Nord}} | kampar1 = 13 | mål1 = 2 | år2 =2019–2022| klubbar2 ={{Fk|Brann 2}} | kampar2 = 15 | mål2 = 1 | år3 =2020 | klubbar3 ={{Lån|{{Fk|Åsane}}}} | kampar3 = 26 | mål3 = 1 | år4 =2020–2023| klubbar4 ={{Fk|Brann}} | kampar4 = 56 | mål4 = 1 | år5 =2023–2025| klubbar5 ={{Fk|AZ}} | kampar5 = 37 | mål5 = 1 | år6 =2025– | klubba6 ={{Fk|Wolverhampton}} | kampar6 = {{0}}1| mål6 = 0<!--OBS! Tallene gjelder kun kamper og mål i nasjonal liga.--> | landslagår1 =2019| landslag1 =Noreg U17| landskampar1 = 7| landslagmål1 = 0 | landslagår2 =2020| landslag2 =Noreg U18| landskampar2 = 3| landslagmål2 = 1 | landslagår3 =2021–2023| landslag3 =Noreg U20| landskampar3 = 9| landslagmål3 = 0 | landslagår4 =2023–| landslag4 ={{F|Noreg U21}}| landskampar4 = 8| landslagmål4 = 0 | landslagår5 =2023–| landslag5 ={{F|Noreg}}| landskampar5 = 20| landslagmål5 = 1 | kloppdatert = 16. august 2025 | lloppdatert = 31. mars 2026 <ref>[https://www.fotball.no/fotballdata/person/statistikk/?p=n&fiksId=3210856 David Møller Wolfe fotball.no]</ref> }} '''David Møller Wolfe''' ({{fødd|23. april|2002|Wolfe, David}}) er ein norsk fotballspelar frå [[Bergen]] som 20. mai 2023 vart norsk meister med [[Sportsklubben Brann]]. Wolfe er sidan august 2025 på kontrakt med [[Wolverhampton Wanderers]] i engelsk fotball. ==Karriere== ===Klubbspel=== Wolfe spelte frå 2017 til -19 på Bergen Nord sitt lag på nivå 5 og6? I 2020 var han aktiv for fotballaget til [[Åsane IL]] på nivå 2?. Frå 2021 var han Brann-spelar. Han bidrog til at laget slo [[Lillestrøm SK]] med 2–0 i [[Cupfinalen i fotball 2022/23 for menn|cupfinalen]] 20. mai 2023. I juni 2023 skreiv han kontrakt med nederlandske [[AZ Alkmaar]]. Etter to gode sesongar i Nederland, vart han overført til Wolwerhampton for et vederlag på 10 millionar [[euro]]. Her fekk han heller lite speletid i eit mannskap som kjempa mot nedrykk til nivå 2. ===Landslagsspel=== Wolfe debuterte for Noreg 16. november 2023 mot [[Færøyane]] på [[Ullevål stadion]]. I løpet av 2024 deltok han i 7 landskampar. Den 25. mars 2025 skåra han det fyrste målet då Noreg vann med 4 mot 2 over [[Israel]] i ein VM-kvalifiseringskamp i [[Debrecen]] i [[Ungarn]]. Gjennom 2025 fekk Wolfe med seg 10 landskampar, mellom dei begge oppgjera mot [[Italia]] som sikra Noreg plass i [[Fotball-VM 2026]]. Pr 1. april 2026 er han bokført med 20 landskampar og ei skåring. ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{refopning}} *[https://eu-football.info/_player.php?id=32540 eu-football] ---- *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:David Møller Wolfe|David Møller Wolfe]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 6. april 2026.'' {{refslutt}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Norske landslagsspelarar i fotball]] [[Kategori:Brann-spelarar]] [[Kategori:AZ-spelarar]] [[Kategori:Wolverhampton-spelarar]] c9mdr83n6eorl4lrenyap228z72854q 0 429829 3649717 2026-04-06T07:58:42Z Ranveig 39 Kort etter no: 3649717 wikitext text/x-wiki {{Kursiv tittel}} '''''Nitimen''''' er eit norsk direktesendt underhaldningsprogram som har gått på [[NRK Radio]] sidan 1. februar [[1965]].<ref>{{snl}}</ref> Programmet blir sendt på [[P1]] og går alle dagar mellom kl. 9 og 11 på formiddagen.<ref name=Aftenposten080213>{{Kilde www|forfatter=Arve Henriksen|tittel=Orkan av klager mot ‘nye’ Nitimen|url=http://www.aftenposten.no/kultur/Orkan-av-klager-mot-nye-Nitimen-7115313.html|utgiver=Aftenposten|dato=8. februar 2013|besøksdato=2013-02-08|arkivurl=https://web.archive.org/web/20130211185110/https://www.aftenposten.no/kultur/Orkan-av-klager-mot-nye-Nitimen-7115313.html|arkivdato=2013-02-11}}</ref> ==Kjelder== <references/> == Bakgrunnsstoff== *[https://radio.nrk.no/serie/nitimen Offisiell nettstad] {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Radioprogram i NRK]] [[Kategori:Norske underhaldningsprogram på radio]] [[Kategori:Norske radioprogram frå 1960-åra]] [[Kategori:Norske radioprogram frå 1970-åra]] [[Kategori:Norske radioprogram frå 1980-åra]] [[Kategori:Norske radioprogram frå 1990-åra]] [[Kategori:Norske radioprogram frå 2000-åra]] [[Kategori:Norske radioprogram frå 2010-åra]] [[Kategori:Norske radioprogram frå 2020-åra]] navb5xj62zzkdcnbhra9gh5b0sgjqe3 0 429830 3649720 2026-04-06T08:08:29Z Migne 2086 Migne flytte sida [[David Møller Wolfe]] til [[David Wolfe]] 3649720 wikitext text/x-wiki #OMDIRIGER [[David Wolfe]] ctryqcr6t4sfh9ut9sr4fo470hs5yc3 0 429831 3649723 2026-04-06T08:53:55Z Ranveig 39 Omdirigerer til [[Stor kubjølle]] 3649723 wikitext text/x-wiki #OMDIRIGER [[Stor kubjølle]] 1tkdbvg4chypdkz2pe11onm5j3dd2bf 10 429832 3649737 2026-04-06T09:29:38Z Ranveig 39 Oppretta sida med «{{fk/vis|{{{1|}}}|Wolverhampton Wanderers FC|{{{2|}}}}}» 3649737 wikitext text/x-wiki {{fk/vis|{{{1|}}}|Wolverhampton Wanderers FC|{{{2|}}}}} jw0zmmw0lg1lkt5i2yclmaxqdotc610