Wikipedia nnwiki https://nn.wikipedia.org/wiki/Hovudside MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter Filpeikar Spesial Diskusjon Brukar Brukardiskusjon Wikipedia Wikipedia-diskusjon Fil Fildiskusjon MediaWiki MediaWiki-diskusjon Mal Maldiskusjon Hjelp Hjelpdiskusjon Kategori Kategoridiskusjon Tema Temadiskusjon TimedText TimedText talk Modul Moduldiskusjon Arrangement Arrangementsdiskusjon 0 6991 3650342 2801928 2026-04-12T11:45:07Z Amherst99 11638 3650342 wikitext text/x-wiki [[Fil:Hdd od srodka.jpg|200px|høgre|Eit platelager]] Eit '''platelager''' ([[engelsk]] ''hard disk'') er i samanheng med [[datamaskin]]er eit [[digitalt lagringsmedium]] som består av [[platelagerskive]]r, ein lese- og skrivehovud, lese- og skrivearmar, [[Elektrisk motor|elektriske motorar]] og [[Integrert krins|integrerte elektroniske kretsar]] innkapsla i ein behaldar. {{dataspire}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Digitale lagringsmedium]] pxs4mpxaumll8yoie0q0io7tnznd3ee 0 38155 3650306 3649364 2026-04-12T07:01:39Z Ranveig 39 3650306 wikitext text/x-wiki '''Fagopposisjonen av 1911''' var ei gruppe innan [[Arbeidarpartiet]] og [[Landsorganisasjonen]] som vaks fram etter eit møte i [[Trondheim]] i [[1911]], der det vart vedtatt ei fråsegn kalla Trondhjemsresolusjonen, om at organisasjonsarbeidet skulle drivast på «et mer revolusjonært grundlag end før». Fagopposisjonen var ein fraksjon i partiet og LO. Dei fremste leiarane var [[Martin Tranmæl]], [[Alfred Madsen]], [[Halvard Olsen]] og [[Elias Volan]]. Fraksjonen var ein reaksjon mot den [[parlamentarisme|parlamentariske]] linja [[Det norske Arbeidarpartiet]] hadde slått inn på kring 1900, og ynskte mindre vekt på parlamentarisk arbeid, med meir tru på [[revolusjon]] for å fremje [[sosialisme]]. Grupperinga hadde visse drag av [[syndikalisme]], men var ikkje syndikalistisk. Med [[Kyrre Grepp]] og [[Martin Tranmæl]] i spissen erobra fagopposisjonen makta og det politiske hegemoniet i Arbeidarpartiet i [[1918]]. == Bakgrunn == I åra føre hadde det vore ein linjekamp i Landsorganisasjonen om ein i det faglege arbeidet skulle satse på langsiktige avtalar med arbeidsgivarane eller på ei meir aksjonistisk linje. Innanfor veletablerte industriforbund og handverkerforeiningar stod den første linja sterkast, mens mange arbeidarar i den raskt veksande tungindustrien og i anleggsbransjen såg seg best tente med den siste. Fagopposisjonen med Martin Tranmæl i spissen kravde ei omlegging frå ein forbundsvis lønskamp til ein meir samordna kamp bygd på Landsorganisasjonen sentralt og samorganisasjonane lokalt. I tillegg reiste dei krav om nasjonalisering av økonomien og direkte arbeidarkontroll over produksjonsmidla. Arbeidarpartiet vart kritisert for å leggje for stor vekt på det parlamentariske arbeidet. I partiet allierte Fagopposisjonen seg med [[Det sosialdemokratiske ungdomsforbundet]] og [[Det sosialdemokratiske studentlaget]], som også var påverka av internasjonale sosialistiske idear. Kort tid etter [[Den russiske revolusjonen]] i 1917 begynte opposisjonen å organisere arbeidar- og soldatråd rundt omkring i landet, og i mars 1918 heldt rådsrørsla landskonferanse. Dei avviste partileiinga si linje som sa at samfunnsendringar måtte byggje på folkefleirtalet, uttrykt gjennom frie val med allmenn stemmerett. Mot denne linja sette opposisjonen arbeidarklassen sin kamp mot «de besiddende klassers ret til økonomisk utbytning og undertrykkelse» - uavhengig av samansetninga i Stortinget. På Arbeidarpartiet sitt landsmøte i 1918 greidde Fagopposisjonen å samle fleirtal for eit noko moderert forslag som sidestilte kamp for parlamentarisk fleirtal med revolusjonær masseaksjon. Ved vala trekte den gamle leiinga seg frå alle verv, og opposisjonen inntok det nye sentralstyret. På landsmøtet i 1919 vart det vedtatt å melde partiet inn i [[Tredje Internasjonalen|Den tredje internasjonalen]]. Dermed hadde Fagopposisjonen vunne fram i kampen for å gjere Det norske Arbeidarpartiet til eit revolusjonært parti. Same året fekk Fagopposisjonen også fleirtal på LO-kongressen. Den gamle leiaren, [[Ole O. Lian]], vart attvald etter å ha nærma seg synet til opposisjonen. Ny nestformann vart [[Elias Volan]]. == Sitat frå Trondhjemsresolusjonen == :<blockquote>''Møtet uttaler, at den faglige situation nu kræver, at organisationsarbeidet lægges paa et mere revolutionært grundlag end før. I henhold hertil peker møtet paa som nærligende program:''<br />''A.'' ''1.De skriftlige bindende overenskomster avskaffes.'' ''2. Forsikringsvæsenet sløifes.''<br /> ''B. Som ''kampmidler'' benyttes i første række:'' ''1. Streik. 2. Sympatistreik. 3. Boykot. 4. Obstruktion. 5. Sabotage. 6. Kooperation.''<br />''C. ''Organisationsformen'' ændres derhen:'' ''1. At landsorganisationen gjøres til det centrale, - fællesnevneren.'' <br />''2. Denne inddeles i departementer svarende til de store industrier, altsaa industriforbund.'' <br />''Der oprettes lokale samorganisasjoner som bl.a. overtar den lokale agitation og gives indflydelse paa fastsettættlse av arbeidsvilkaarene.''</blockquote> ::(Kjelde: Martin Tranmæl: De faglige kampmidler og organisationsformer (Trondhjems fagforeningers lokale samorganisation, Trondhjem 1913)) ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Fagopposisjonen av 1911|Fagopposisjonen av 1911]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 17. mai 2006.'' {{refslutt}} {{refbetre|dato=2026}} == Bakgrunnsstoff == * [http://www.uit.no/ht/sum/981-2.html Syndikalismen i Norge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050122075746/http://www.uit.no/ht/sum/981-2.html |date=2005-01-22 }} oppsummering av artikkel i [[Historisk tidsskrift]] av [[Jorunn Bjørgum]] [[Kategori:Norsk arbeidarhistorie]] [[Kategori:Hendingar i 1911]] d1hfr00n59whvvc0ti0prhuz4g6lr7k 0 64475 3650284 3647817 2026-04-11T14:13:14Z Ranveig 39 /* Historie */ 3650284 wikitext text/x-wiki {{Infoboks øy |namn =Borneo |kart = Borneo2 map english names.PNG |koordinatar={{koord|3|21|17|N|117|35|48|E|vising=pålinje,tittel|type:island}} |land =Brunei |land 1 =Indonesia |land 1 administrativ inndeling tittel=Delstat |land 1 administrativ inndeling =[[Kalimantan]] |land 1 største by = |land 1 største by folketal= |land 2 =Malaysia |land 2 administrativ inndeling tittel=Delstatar |land 2 administrativ inndeling =[[Sarawak]] og [[Sabah]] }} '''Borneo''' er ei øy i [[Søraust-Asia]], og den største av dei store [[Sundaøyane]]. Øya er den tredje største i verda, etter [[Grønland]] og [[Ny-Guinea]], og har eit flatemål på 745&nbsp;560&nbsp;km². Ho har over 23 millionar innbyggjarar (folketeljinga 2020).<ref name="detik20"/><ref name="citypop"/><ref name="auto"/> Borneo er delt mellom tre statar. Størstedelen, rundt 73 %, høyrer til [[Indonesia]] og heiter [[Kalimantan]]. I Indonesia kallar ein heile øya for Kalimantan. I nord er det to [[Malaysia|malaysiske]] provinsar, Sabah og Sarawak, i tillegg til den vesle staten [[Brunei]], som dekkjer rundt 1 % av øya. Namnet «Borneo» er truleg ei spansk-portugisisk forvansking av «Brunei». == Geografi == Borneo har kyst mot [[Sørkinahavet]] i nord og nordvest, [[Suluhavet]] i nordaust, [[Sulawesihavet]] og [[Makassarsundet]] i aust og [[Javasjøen]] og Karimatasundet i sør. Øya ligg på kanten av Sunda-sokkelen, og vart skilt frå det asiatiske fastlandet av havet i nyare geologisk tid. Øya er geologisk meir stabil enn naboøyane [[Sulawesi]] og [[Java]]. Borneo har ei rekkje fjellkjeder og platå som består av grunnfjell og mesozoiske bergarter. Det dominerande landskapstrekket er ein fjellkjede som strekkjer seg frå Schwanfjella i sørvest til Crocker Range i nord, der [[Kinabalu]] når opp i 4101 moh. Det er dermed det høgaste fjellet i [[Søraust-Asia]]. Kapuas-, Kelingkang- og Iran-fjella strålar ut frå det sentrale fjellmassivet mot kysten. Langs kysten er landet flatt og havet grunt. Rundt halvparten av øyarealet ligg under 150 moh, og dei få hamnene ligg hovudsakleg i elvemunningane. Slettelandet er danna av avsetninger frå elvene, som er vassrike og til dels seglbare. Blant dei større elvene er Barito, som er seglbar i 354&nbsp;km, Kapuas som er seglbar i 225&nbsp;km og Mahakam. Alle desse elvane ligg i indonesiske Kalimantan. [[Fil:Rainforest cloud forming Kinabalu Sabah Borneo Kampong Kundasang 3.jpg|mini|venstre|Skogen i Kinabalu.]] Den låge vulkanske aktiviteten gjer at jordsmonnet på Borneo ikkje er spesielt næringsrikt. Ein finn likevel eit variert og stort biologisk mangfald på øya, mellom anna fleire artar som [[endemisk|berre finst her]], som [[borneoelefant]], [[borneoorangutang]], [[Hoses palmesivett]] og [[dayak-flygehund]]. Over 2/3 av Borneo er dekt av [[tropisk regnskog]]. Langs sør- og sørvestkysten finst store ferskvassumper og [[mangrove]]skogar. === Klima === Klimaet er typisk [[ekvator]]ialt, med høg varme og stor luftfukte heile året. Årleg middeltemperatur er ca 25&nbsp;°C med svært små årstidsvariasjonar. Nedbørsmengden i dei fleste område er 2500–3500&nbsp;mm årleg, med oktober til mars som den mest nedbørrike tida. [[Fil:COLLECTIE TROPENMUSEUM Dansende medicijnmannen van de Dusun-Dajaks uit West-Borneo TMnr 10006665.jpg|mini|Dansandne «medisinmenn» frå dusun-dajakane på Vest-Borneo.]] == Folkesetnad == Borneo er tynt folkesett, i det indre av øya er folketettleiken mange stader under 1 per km². Den størst tettleiken finn ein langs kysten frå [[Kota Kinabalu]] i Sabah til Brunei, frå [[Sibu]] i Sarawak til [[Pontianak]] i vestre Kalimantan og frå [[Banjarmasin]] til [[Balikpapan]] i søraustre Kalimantan). Dei største byane er [[Kuching]], [[Banjarmasin]], [[Kota Kinabalu]], [[Sandakan]] og [[Pontianak]]. Folkesetnaden er sett saman av [[malayar]], [[kinesarar]] og [[dajakar]]. «Dajak» viser til ei rekkje ulike ikkje-muslimske stammar, der dei største er iban eller sjødajakar, landdajakar, kadazanarar, fjelldajakar, kayanar, kenyahar og ngajuar. Malayar er hovudsakleg malaytalande muslimar med røter på øya eller frå andre delar av Malaysia eller Indonesia. Kinesarar, hovudsakleg [[hakkaer]], har vore etablerte på øya i land tid, hovudsakleg i samband med handel og gruvedrift, og bur hovudsakleg i byane. Indonesia har ført ein aktiv busetjingspolitikk som har gått ut på å få indonesarar frå andre øyar til Borneo. Øya har også ein god del innvandrararar frå [[Filippinane]]. == Historie == [[Fil:Old map borneo by pigafetta.JPG|mini|Kart over Borneo frå 1521 teikna av [[Antonio Pigafetta]].]] Dei eldste spora etter reiskapmaking på øya er rundt 20&nbsp;000 år gamle. Funn av [[ris]]restar ved Gua Sirih-hola nær Kuching tyder på at ein kan ha dyrka ris her allereie for 4000 år sidan. [[Jern]]teknologi kom til øya i løpet av det første tusenåret e.Kr., og rundt år 1000 hadde ein truleg byrja vinna ut og forma jern her sjølv.<ref name=Tillotson/> Borneo har hatt samband med fleire andre kulturar i lang tid. Påverknad og innvandring frå [[India]] alt på 500-talet; seinare innvandra mange kinesarar. Europearane kom til Borneo på 1500-talet då [[Antonio d'Abreu]] seglde frå [[Malakka]] (Melaka) til sørkysten av øya 1511–14. Seinare handla portugisarar og spanjolar med [[Brunei]], den viktigaste byen på Borneo. Frå 1500-talet innvandra muslimske malayar og oppretta [[sultanat]] langs kysten: [[Kutai]], [[Banjarmasin]] og Brunei. I 1604 slo nederlendarane seg ned på kysten, seinare kom engelskmenn; men ved slutten av 1700-talet forlét begge partar Borneo, som vart overlate til innfødde sultanar og sjørøvarar. Ein tidlegare offiser i den britisk-indiske armeen, [[James Brooke]], hjelpte [[sultanen av Brunei]] med å fri landet frå [[sjørøveri]], og fekk til takk det store distriktet [[Sarawak]] i 1841. Ein britisk flåte utrydda sjørøvinga, og sultanen av Brunei avstod øya [[Labuan]] til Storbritannia i 1847. I mellomtida hadde nederlendarane skaffa seg innverknad i sørlege og austlege Borneo, og grensa mellom britiske og nederlandske område vart fastsett 1891. Under [[andre verdskrigen]] var øya okkupert av Japan frå 1942 til 1945. Etter verdskrigen vart Nederlandsk Borneo til provinsen Kalimantan i Indonesia i 1949. Britisk Nord-Borneo (no Sabah) og Sarawak vart statar innanfor [[Malaysia-føderasjonen]] i 1963. Sultanatet Brunei var eit britisk protektorat fram til sjølvstendet i 1983. I indonesisk Vest-Kalimantan har det i fleire tiår vore ein ulmande konflikt med sporadisk vald mellom urbefolkninga, dajakane, og innflyttarar frå øya [[Madura]]. Maduresarane har hovudsakleg kome til øya gjennom Indonesia sitt store migrasjonsprogram frå 1960-talet av. Konfliktar knytt til ressursar og økonomi har medført valdelege samanstøyt og etniske massakrar i 1996–97, 1999 og i 2001, då fleire hundre maduresarar vart drepne og over 100 000 måtte flykta. I 2001 hadde nesten heile den maduresiske folkesetnaden, som ved tusenårsskiftet utgjorde 21 % av folkesetnaden, forlate sentrale Kalimantan. == Økonomi == Mindre enn 10 % av arealet på Borneo er fast jordbruksland, og jordbruket er lite utvikla. Dei viktigaste jordbruksområda er Kapuasdalen, den nedre delen av Baritodalen, Rajangdalen og kystsletta frå Sambas til Pontianak. Her dyrkar ein ris, [[kokosnøtt]], [[sago]] og [[peppar]], og [[gummi]] på store [[plantasje|plantasjar]]. Meir enn 2/3 av øya er dekt av tropisk regnskog. Frå skogane blir teke det ut [[teak]] og andre verdifulle treslag. Hogst har ført til ein kraftig reduksjon av regnskogen. Øya har store mineralressursar, med [[petroleum]] som den viktigaste. Det finst òg [[steinkol]], [[bauxitt]], [[kopar]], [[diamant]]ar og [[gull]] på øya. Borneo har lite industri, men har oljeraffineri i Balikpapan og kjemisk industri i Kuching. == Kjelder == {{refstart|liste= <ref name="auto">{{cite web|url=http://statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=537&Itemid=111&lang=bm&negeri=W.P.Labuan|title=W.P. Labuan Sepintas Lalu|work=statistics.gov.my|access-date=2014-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20141113202019/http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=537&Itemid=111&lang=bm&negeri=W.P.Labuan|archive-date=2014-11-13|url-status=dead}}</ref> <ref name="citypop">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Malaysia.html |title=Malaysia: Federal States, Territories, Districts, Major Cities, Urban Aras & Conurbations - Statistics & Maps on City Population|publisher= Citypopulation.de|date=2013-05-20|accessdate= 2013-07-12}}</ref> <ref name="detik20">{{Cite web|url=https://finance.detik.com/berita-ekonomi-bisnis/d-5343868/sensus-penduduk-2020-selesai-begini-sebaran-masyarakat-ri-terbaru|title=Sensus Penduduk 2020 Selesai, Begini Sebaran Masyarakat RI Terbaru|first=Danang|last=Sugianto|website=finance.detik.com|accessdate=27. september 2022}}</ref> <ref name=Tillotson> {{citation|title=East Malaysia and Brunei|author=Diane Tillotson|editor=Wendy Hutton|url=http://books.google.co.uk/books?id=nX_XUXNX2bAC&lpg=PA28&dq=borneo%20prehistory&pg=PA28#v=onepage&q=borneo%20prehistory&f=false}}</ref> }} * «Borneo» i ''[[Caplex]]'' * {{snl|Borneo|Borneo}} ---- * ''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:en:Borneo|Borneo]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 27. august 2011.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == {{commonskat}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Borneo| ]] [[Kategori:Dei store Sundaøyane]] [[Kategori:Internasjonale øyar]] [[Kategori:Øyar i Brunei]] [[Kategori:Øyar i Indonesia]] [[Kategori:Øyar i Malaysia]] [[Kategori:Delte område]] [[Kategori:Kalimantan]] [[Kategori:Det maritime Søraust-Asia]] ggzktwoq0gu6vajn436ehtjfiwmp6aq 0 166453 3650309 3601826 2026-04-12T07:27:20Z Roarjo 183 /* Verk i utval */ +Verk etter 2010 3650309 wikitext text/x-wiki {{infoboks forfattar}} {{Nobelprisvinnar|type=[[Nobelprisen i litteratur]]|år=[[2010]]}} [[Fil:Mario Vargas Llosa (2010).jpg|mini|Mario Vargas Llosa i 2010.]] [[Fil:Mario vargas llosa signature transparent.png|mini|Namnetrekket til Mario Vargas Llosa.]] '''Jorge Mario Pedro Vargas Llosa''' ({{levde|28. mars|1936|13. april|2025|Varga Llosa, Mario}}) var ein [[peru]]ansk [[forfattar]], [[politikar]], [[journalist]], essayist og [[nobelprisvinnar]]<!--, no gjesteprofessor ved [[Princeton University]]-->. Vargas Llosa var ein av dei mest framståande [[roman]]forfattarane og essayistane i [[Latin-Amerika]], og ein av dei leiande forfattarane i sin generasjon. Nokre kritikarar reknar han for å ha eit større internasjonalt gjennomslag og globalt publikum enn nokon annan forfattar frå [[den latinamerikanske oppblomstringa]] på [[1960-talet|1960-]] og [[1970-talet]].<ref>{{Harvnb|Boland|Harvey|1988|p=7}} og {{Harvnb|Cevallos|1991|p=272}}</ref> 10. desember 2010 fekk han Nobelprisen i litteratur «för hans kartläggning av maktens strukturer och knivskarpa bilder av individens motstånd, revolt och nederlag».<ref name="svenskaakademien"/> ==Diktar og politikar== Vargas Llosa vart vidkjent på 1960-talet med romanar som ''[[La ciudad y lós perros]]'', ''[[La casa verde]]'', og den monumentale ''[[Conversación en La Catedral]]''. Han skriv frodig over ei rekkje litterære sjangrar, inkludert litterær kritikk og journalistikk. Romanane hans er komediar, mordmysterium, historiske romanar og politiske spenningsromanar. Fleire, som ''[[Pantaleón y las visitadoras]]'' (''Pantaleón og tjenerinnene'') og ''[[La tía Julia y el escribidor]]'' (''Tante Julia og han som skriver''), har blitt omskrivne til spelefilmar. Mykje av arbeidet til Vargas Llosa er prega av forfattaren si forståing av det peruanske samfunnet og hans eigne røynsler som ein innfødd peruanar. Men over tid har han blitt meir internasjonalt orientert, og han har tatt for seg tema frå andre delar av verda. Ei anna endring i løpet av karrieren hans har vore skiftet frå ein stil og tilnærming innanfor litterær [[modernisme]], over til meir leiken [[postmodernisme|postmodernistisk]] stil. Som mange latinamerikanske forfattarar, har Vargas Llosa vore politisk aktiv gjennom heile karrieren. Han har gradvis flytta seg frå det politiske venstre i retning høgresida. Medan han i utgangspunktet stødde [[den cubanske revolusjonen|den cubanske revolusjonære regjeringa]] til [[Fidel Castro]], vart Vargas Llosa seinare desillusjonert. I 1990 stilte han som presidentkandidat frå sentrum-høgre-koalisjonen Frente Democrático (FREDEMO), for nyliberale reformer. Karakteristisk for dei politiske standpunkta til Vargas Llosa er grunnleggjande liberale verdiar, slik som individuell fridom og moralsk ansvar, og vern av demokratiet. Etter valet i 1990, der han vart slått av [[Alberto Fujimori]], forlét han Peru og busette seg i [[Europa]]. Han er kjend for utsegna «[[Mexico]] er det perfekte diktaturet». Det gjekk verda rundt<ref name="Terra, 7. oktober 2010">''Terra'', 7. oktober 2010</ref> i 1990 etter ein tale på meksikansk fjernsyn. Utsegna vart ståande som eit munnhell gjennom det følgjande tiåret. ==Tidleg liv og familie== [[fil:AQP--01-178.jpg|mini|[[Arequipa]], fødebyen til Mario Vargas Llosa.]] Mario Vargas Llosa vart fødd i ein middelklassefamilie<ref>{{Harvnb|Williams|2001|pp=15–16}}</ref> 28. mars 1936 i den peruanske byen [[Arequipa]].<ref name = "Williams17"/> Han var einaste barnet til Ernesto Vargas Maldonado og Dora Llosa Ureta, dei hadde skilt seg eit par månader før han vart fødd.<ref name="Williams17">{{Harvnb|Williams|2001|p=17}}</ref> Like etter at Mario vart fødd, avslørte faren at han hadde eit forhold med ei tysk kvinne, difor har Mario to yngre halvbrør: Enrique og Ernesto Vargas.<ref>{{Harvnb|Morote|1998|p=14}}</ref> Vargas Llosa budde saman med familien til mora i Arequipa til eit år etter skilsmissa, då morfaren hans blei utnemnd til [[konsul]] for Peru i [[Bolivia]].<ref name = "Williams17"/> Vargas Llosa flytta så saman med mora si og familien hennar til [[Cochabamba]] i Bolivia, der han oppheldt seg dei første åra av barndomen sin.<ref name = "Williams17"/> Bestefaren drifta ein bomullsgard og sytte for familien på morssida.<ref>{{Harvnb|Morote|1998|pp=6–7}}</ref> Som born var Vargas Llosa misleidd til å tru at faren hans var død – mora og familien hennar ønskte ikkje å forklare at foreldra hans var skilte.<ref name="Williams24">{{Harvnb|Williams|2001|p=24}}</ref> Under regjeringa til peruanske presidenten [[José Bustamante y Rivero]], fekk Vargas Llosa sin morfar ein diplomatisk post i den peruanske kystbyen [[Piura]] og heile familien flytta tilbake til Peru.<ref name="Williams24"/> Medan dei budde i Piura, gjekk Vargas Llosa på barneskolen på det religiøse akademiet Colegio Salesiano.<ref name="Williams30">{{Harvnb|Williams|2001|p=30}}</ref> I 1946, i ein alder av ti, flytta han til Lima og møtte faren sin for første gongen.<ref name="Williams30"/> Foreldra gjenoppretta forholdet og levde tenåra i Magdalena del Mar, ein middelklasseforstad til Lima.<ref>{{Harvnb |Williams|2001|p=31}}</ref> Her studerte han frå 1947 til 1949 ved den kristne ungdomsskolen Colegio La Salle.<ref>{{Harvnb |Williams|2001|p=32}}</ref> [[fil:Capilla CMLP.JPG|mini|Kapellet ved militærakademiet i Lima der Vargas Llosa studerte.]] Då Vargas Llosa var fjorten, sende faren han til Leoncio Prado [[militærakademi]] i Lima.<ref>{{Harvnb|Vincent|2007|p=2}}</ref> Eit år før konfirmasjonen byrja Vargas Llosa å jobbe som amatørjournalist for lokalavisene.<ref name="Castro9">{{Harvnb|Castro-Klarén|1990|p=9}}</ref> Han slutta ved militærakademiet, reiste til Piura og avslutta studia sine der. I Piura arbeidde han for lokalavisa, La Industria, og fekk sjå teaterframsyninga av det første dramatiske verket sitt, ''La huida del Inca''.<ref>{{Harvnb|Williams|2001|p=34}}</ref> Vargas Llosa starta på studium i jus og litteratur i 1953 på [[Universidad Nacional Mayor de San Marcos]] i Lima, det eldste universitetet i Amerika.<ref>{{Harvnb|Williams|2001|p=39}}</ref> Dette var under regjeringstida til [[Manuel A. Odría]]. I 1955, 19 år gamal, gifta Llosa seg med den 13 år eldre Julia Urquidi.<ref name="Castro9" /> Ho var svigerinna til morbroren. Vargas Llosa byrja den litterære karrieren sin for alvor i 1957 med utgjevinga av si første novellesamling, ''Lós jefes'' ('Leiarane'), og ''El abuelo'', ('Bestefaren') samstundes som han arbeidde for to peruanske aviser.<ref>Avisene var ''El Mercurio Peruano'' og ''El Comercio''. {{Harvnb|Castro-Klarén|1990|p=21}}</ref> Etter at han vart uteksaminert frå universitetet i 1958, fekk han eit stipend for å studere ved [[Universidad Complutense de Madrid]] i [[Spania]].<ref>{{Harvnb|Williams|2001|p=44}}</ref> I 1960, etter at stipendtida hans i [[Madrid]] hadde var ute, flytta Vargas Llosa til [[Frankrike]] i tru på stipend for å studere der, men då han kom til [[Paris]], fekk han vita at førespurnaden om stipend var avslått.<ref name="Williams45">{{Harvnb|Williams|2001|p=45}}</ref> Trass den uventa finansielle statusen for ekteparet, valde dei å bli i Paris og for Vargas Llosa byrja no ein periode med fruktbar litterær produksjon.<ref name="Williams45" /> Ekteskapet deira varte berre nokre få år, og enda i skilsmisse i 1964.<ref name="Williams54">{{Harvnb|Williams|2001|p=54}}</ref> Eit år seinare gifta Vargas Llosa seg med kusina Patricia Llosa,<ref name="Williams54"/> og dei fekk tre born: Álvaro Vargas Llosa (1966), forfattar og redaktør, Gonzalo (1967), forretningsmann, og Morgana (1974), fotograf. ==Skrivekarriere== ===Byrjinga og det første store verket=== Vargas Llosa sin første romanen, ''[[La ciudad y lós perros]]'', kom ut i 1963. Handlinga utspelar seg rundt eit fellesskap av kadettar på Lima militærskole, og handlinga er basert på forfattaren sine eigne opplevingar på militærakademiet der.<ref name="Kristal32">{{Harvnb|Kristal|1998|p=32}}</ref> Dette tidlege stykket fekk stor offentleg merksemd og spontan suksess.<ref name="Cevallos273">{{Harvnb|Cevallos|1991|p=273}}</ref> Vitaliteten og den dugeleg bruken av avanserte litterære teknikkar imponerte kritikarane umiddelbart,<ref name="Kristal33">{{Harvnb|Kristal|1998|p=33}}</ref> og han vann kritikarprisen Premio dei la Crítica Española.<ref name="Cevallos273" /> Likevel førte den skarpe kritikken av det peruanske militære etablissementet til kontroversar i Peru. Fleire peruanske generalar gjekk laus på romanen, og hevda at han var gjort med eit «degenerert sinn» og at Vargas Llosa var betalt av [[Ecuador]] for å undergrave omdømet til den peruanske hæren.<ref name="Cevallos273" /> I 1965 kom etterfølgjaren ''[[La casa verde]]'', om ein bordell med namnet «Det grøne huset» og korleis det mystiske nærværet til huset påverkar liva til figurane i boka. Hovudplottet følgjer Bonifacia, ei jente<!-- es: frå [[aguaruna-folket]] og utvist frå eit kloster, --> som forvandlar seg til 'la Selvatica', den mest kjende prostituert i «Det grøne huset». Romanen fekk straks ei entusiastisk mottaking, og stadfesta Vargas Llosa som ei viktig røyst blant forteljarar i Latin-Amerika.<ref name="Kristal xi">{{Harvnb|Kristal|1998|p=xi}}</ref> ''La casa verde'' vann den første Rómulo Gallegos-prisen i 1967, i konkurranse med verk av veteranen, den [[uruguay]]anske forfattaren [[Juan Carlos Onetti]], og av [[Gabriel García Márquez]].<ref>{{Harvnb|Armas Marcelo|2002|p=102}}. Sjå dessutan {{citation|title=I Edition of the International Novel Prize Rómulo Gallegos|publisher=Gobierno Bolivariano de Venezuela Ministerio del Poder Popular para La Cultura|url=http://www.celarg.org.ve/Ingles/Premio%20Romulo%20Gallegos%201%20Edicion.htm|accessdate=April 16, 2008|archive-date=2011-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716052005/http://www.celarg.org.ve/Ingles/Premio%20Romulo%20Gallegos%201%20Edicion.htm|url-status=yes}}</ref> Denne romanen åleine samla nok prisar til å plassere forfattaren blant dei leiande i den latinamerikanske oppblomstringa.<ref name="Booker6" /> Einskilde kritikarar ser framleis på ''La casa verde'' som Vargas Llosa sin finaste og viktigaste prestasjon nokosinne.<ref name="Booker6">{{Harvnb|Booker|1994|p=6}}</ref> Den latinamerikanske litteraturkritikaren [[Gerald Martin]] har jamvel lagt framlegg om ''La casa verde'' som ein av dei største romanane som har kome frå Latin-Amerika.<ref name="Booker6" /> Den tredje romanen frå Vargas Llosa, ''[[Conversación en La Catedral]]'', vart utgjeve i 1969 då forfattaren var 33 år gamal. Denne ambisiøse forteljinga er historia om ministersonen Santiago Zavala og sjåføren hans, Ambrosio.<ref>{{Harvnb| Kristal |1998|p=61}}</ref> Dei to treftest tilfeldig på ein heim for eigarlause hundar, der det kjem til ein opprivande samtale som held fram på ein nærliggjande bar kjent som «Katedralen».<ref>{{Harvnb|Castro-Klarén|1990|p=80}}</ref> Gjennom samtalen, som set søkjelys på den herskande diktatoren, søkjer Zavala etter sanninga om faren si rolle i mordet på ein ukjent peruansk motstandsmann. Dessverre for Zavala leier søket inn i ei blindgate utan svar og teikn til ei betre framtid.<ref name="Castro106">{{Harvnb|Castro-Klarén|1990|p=106}}</ref> Romanen åtek den diktatoriske regjeringa til Odría ved å vise korleis eit diktatur styrer og øydelegg livet åt menneske.<ref name="Cevallos273" /> Det vedvarande temaet håpløyse gjer ''Conversación en La Catedral'' til Vargas Llosa sin bitraste roman.<ref name="Castro106"/> ==1970 og «oppdaginga av humor»== I 1971 publiserte Vargas Llosa ''García Márquez: Historia dei un deicidio'', som var doktorgradsavhandlinga hans ved Universidad Complutense de Madrid.<ref>Jaime Perales Contreras, review of Mario Vargas Llosa, ''Obras Completas'', Vol. VI, Tomo. I, in ''Americas Magazine'', Organization of American States, July-August, 2007.</ref><ref name="Shaw431">{{Harvnb|Shaw|1973|p=431}}</ref> Denne omfattande studien handlar om venen, den colombianske forfattaren og nobelprisvinnaren i litteratur [[Gabriel García Márquez]], som han seinare blei uvenn med. I 1976 slo han Márquez i ansiktet ved [[Palacio de Bellas Artes]] i Mexico by og dette blei slutten på venskapen deira.<ref>"Todo occurrió en 1976, en el Palacio de Bellas Artes de la ciudad de México. [. . .] todos los presentes quedaron impresionados y sorprendidos por el puñetazo que MVLL propinó a García Márquez cuando el escritor colombiano venía a abrazar al novelista peruano." {{Harvnb|Armas Marcelo|2002|p=110}}</ref> Ingen av dei to forfattarane har tala offentleg om dei underliggande årsakene til usemja.<ref>{{Harvnb|Dammann|2007|}}</ref> Eit fotografi av García Márquez med blått auge vart publisert i 2007, det vekte offentleg interesse for feiden.<ref name="Cohen">{{Harvnb|Cohen|2007}}</ref> Trass tiår med tystnad, tillét Vargas Llosa i 2007 bruk av ein del av boka si som introduksjon til 40-års jubileumsutgåva av Márquez sin roman ''Hundre års ensomhet'', utgjeve i Spania og i Latin-Amerika det året.<ref>{{Harvnb|Vincent|2007|p=3}}</ref> ''Historia dei un deicidio'' vart òg gjeve ut på nytt dette året, som ein del av Vargas Llosa sine samla verk. Etter den monumentale arbeidet ''Conversación en La Catedral'', gjekk Vargas Llosa bort frå meir alvorlege tema som politikk og problem med samfunnet til meir satiriske skildringar. Den latinamerikanske litteraturforskaren Raymond L. Williams skildrar denne fasen i forfattarskapet hans som «oppdaginga av humor».<ref name="QC273">Sitert i {{Harvnb|Cevallos|1991|p=273}}</ref> Dei første freistnadane hans på ein [[satire|satirisk]] roman var ''[[Pantaleón y las visitadoras]]'', utgjeve i 1973, omsett til bokmål som ''Pantaleón og tjenerinnene''.<ref>{{Harvnb|Castro-Klarén|1990|p=136}}</ref> Denne korte, komiske romanen gjev lesaren vignettar av dialogar og skildringar av dei peruanske væpna styrkane samt eit korps av prostituerte med oppdrag å vitje dei militære utpostane i fjerntliggjande jungelområde.<ref name="Booker33">{{Harvnb|Booker|1994|p=33}}</ref> Handlinga er ikkje ulik det ein finn i den tidlegare romanen ''[[La casa verde]]'', men ho er i ei anna form. Såleis er ''Pantaleón y las visitadoras'' i hovudsak ein parodi både på ''La casa verde'' og den litterære tilnærminga som den romanen representerer.<ref name="Booker33" /> Vargas Llosa fekk ideen til handlinga i ''Pantaleón y las visitadoras'' etter sjølv å ha vore vitne til korleis den peruanske hæren tilsette prostituerte og førte dei inn i jungelen for å tene soldatane der.<ref>{{Harvnb|Setti|1989|p=65}}</ref> Frå 1974 til 1987 fokuserte Vargas Llosa på forfattarskapen, men tok seg òg tid til andre initiativ.<ref name="Williams60">{{Harvnb|Williams|2001|p=60}}</ref> I 1975 regisserte han ei filmatisering av ''Pantaleón y las visitadoras''.<ref name="Williams60"/> Etter denne mislukka produksjonen, vart han vald til president for [[International PEN]], ein verdsomspennande samskipnad av forfattarar.<ref name="Williams60"/> I denne perioden talte Vargas Llosa stadig på konferansar arrangert av internasjonalt anerkjende institusjonar som til dømes [[Det hebraiske universitetet i Jerusalem]] og [[Universitetet i Cambridge]].<ref>{{Harvnb|Williams|2001|pp=60–61}}</ref> I 1977 publiserte Vargas Llosa ''[[La tia Julia y el escribidor]]'', omsett til bokmål som ''Tante Julia og han som skriver''. Romanen er tileigna første kona hans, Julia Urquidi, og er delvis basert på ekteskapet deira.<ref>{{Harvnb|Kristal|1998|p=91}}</ref> Urquidi skreiv seinare memoarane, ''Lo que Varguitas no dijo'' (kva little Vargas ikkje sa), der ho gjev si personlege soge om tilhøvet deira. Ho seier at Vargas Llosa på fleire område overdriv mange negative sider ved ekteskapet deira samstundes som han reduserer rolla ho har hatt med å stø den litterære karrieren hans.<ref>{{Harvnb|Kristal|1998|p=221}}</ref> ''La tia Julia y el escribidor'' blir rekna som eit av dei mest slåande døme på korleis språket og bilete frå populærkultur kan brukast i litteraturen.<ref>{{Harvnb|Booker|1994|p=54}}</ref> Romanen vart filmatisert i 1990 av Hollywood med tittelen ''[[Tune in Tomorrow]]''. ===Seinare romanar=== [[Fil:Mariovargasllosa.jpg|mini|Vargas Llosa i 1982]] Den fjerde store romanen frå Vargas Llosa er ''[[Dommedagskrigen]]'', ''La Guerra del fin del mundo'' frå 1981, og var første freistnaden hans på ein [[historisk roman]].<ref name="Kristal140">{{Harvnb|Kristal|1998|p=140}}</ref> Dette arbeidet starta ei radikal endring i Vargas Llosa sin stil i retning tema som [[messianisme]] og irrasjonell menneskeleg framferd.<ref>{{Harvnb|Campos|1981|p=299}}</ref> Handlinga går føre seg i [[krigen i Canudos]], ei hending på 1800-talet i [[Brasil]] der ein væpna [[millenarisme|millenaristisk]] kult heldt ut ei kringsetjing av den nasjonale hæren i fleire månader.<ref name="Booker75">{{Harvnb|Booker|1994|p=75}}</ref> Som dei tidlegaste verka hans, tek denne romanen opp eit nøkternt og alvorleg tema, og tonen er mørk.<ref name="Booker75" /> Vargas Llosa er dristig i utforsking av mennesket sin hug til å idealisere vald, og soga om ein menneskeskapt katastrofe grunna fanatisme, dette gjorde at kritikarane gav romanen mykje heider.<ref name="Kristal124">{{Harvnb|Kristal|1998|p=124}}</ref> Kritikarar har hevda at dette er eit av Vargas Llosa sine største litterære stykke synleggjort gjennom ambisjon og gjennomføring.<ref name="Kristal124" /> Men trass i at romanen har blitt hylla i Brasil, fekk han i starten dårleg mottaking der fordi ein utlending skreiv om eit brasiliansk tema.<ref>{{Harvnb|Setti|1989|p=46}}</ref> Boka vart òg kritisert som revolusjonær og antisosialistisk.<ref name=Setti42/> Vargas Llosa hevdar at denne boka er favoritten hans, og ho er det mest krevjande verket han har skapt.<ref name=Setti42>{{Harvnb|Setti|1989|p=42}}</ref> Etter utgjevinga av ''Dommedagskrigen'', byrja Vargas Llosa å skrive romanar som var vesentleg kortare enn mange av dei tidlegare bøkene hans. I 1983 gjorde han ferdig ''[[Historia de Mayta]]'', omsett til bokmål med tittelen ''Historien om Mayta''.<ref name="Kristal140"/> Romanen fokuserer på ein venstreorientert oppstand som fann stad [[29. mai]] 1962 i byen [[Jauja]] i [[Andesfjella]].<ref name="Kristal140"/> Seinare same året, i perioden under [[Sendero Luminoso]]-opprøret, inviterte den peruanske presidenten [[Fernando Belaúnde Terry]] Vargas Llosa til å bli med i kommisjonen for å granske den forferdelege massakren av åtte journalistar som vart drepne blant innbyggjarane i [[Uchuraccay]].<ref>{{Harvnb|Kristal|1998|pp=150–151}}</ref> Det viktigaste føremålet med kommisjonen var å undersøkje drapa for å gje informasjon om hendinga til det offentlege.<ref name="Kristal151">{{Harvnb|Kristal|1998|p=151}}</ref> Etter engasjementet i kommisjonen, publiserte Vargas Llosa ei rekkje artiklar som tok hans eigen posisjonen i saka i forsvar.<ref name="Kristal151"/> I 1986 fullførte han den neste romanen, ''[[¿Quién Mato ein Palomino Molero?]]'', ''Hvem drepte Palomino Molero''.<ref name="Kristal151"/> Sjølv om handlinga i denne romanen er mykje lik dei tragiske hendingane i Uchuraccay, poengterte litteraturkritikar Roy Boland at det ikkje var eit forsøk på å rekonstruere drapa, men snarare ein «litterær eksorsisme» av Vargas Llosa sine eigne røynsler frå arbeidet i kommisjonen.<ref>{{Harvnb|Boland|Harvey|1988|p=164}}</ref> Opplevinga gav òg inspirasjon til ein av dei seinare romanane til Vargas Llosa, ''[[Lituma en los Andes]]'', (''Lituma i Andesfjellene''), opphavleg utgjeven i Barcelona i 1993.<ref name="franco56">{{Harvnb|Franco|2002|p=56}}</ref> Det gjekk nesten 20 år før Vargas Llosa skreiv eit nytt stort verk: ''[[Bukkefesten]]'', ''La Fiesta del Chivo'', ein politisk thriller, kom ut i 2000. Ifølgje Williams er dette den mest komplette og mest ambisiøse romanen frå Vargas Llosa sidan ''Dommedagskrigen''.<ref name="Williams267">{{Harvnb| Williams |2001|p=267}}</ref> Romanen er lagt til [[Den dominikanske republikken]] og diktaturet til [[Rafael Trujillo]] frå 1930 til han vart myrda i 1961. Han har tre hovudlinjer: ei tar føre seg Urania Cabral, dotter av ein tidlegare Trujillo-lojal politikar som kjem tilbake for første gongen sidan ho forlét Den dominikanske republikken etter Trujillo-drapet 30 år tidlegare, den andre konsentrerer seg om sjølve mordet, konspiratørane som utførte det, og konsekvensane, og den tredje linja tar føre seg Trujillo sjølv i scener frå slutten av regimet hans.<ref name="Williams267"/> Boka fekk straks positiv omtale i Spania og Latin-Amerika,<ref>{{Harvnb| Williams |2001|p=268}}</ref> og har hatt ein monaleg innverknad i Latin-Amerika, og er rekna som eit av Vargas Llosa sine beste verk.<ref name="Williams267"/> I 2006 skreiv Vargas Llosa ''[[Rampejenta]]'', ''Travesuras de la Niña Mala'', som journalisten Kathryn Harrison rosande hevdar er ei omskriving, meir enn berre ei resirkulering, av [[Gustave Flaubert]] sin roman ''[[Madame Bovary]]'' frå 1856.<ref>{{Harvnb|Harrison|2007}}</ref> I ''Rampejenta'' er forteljaren ein peruansk emigrant. Over fleire tiår er han gripen av ei kvinne som han har vore kjær i sidan begge var tenåringar. ==Seinare liv og politisk engasjement== Som mange andre latinamerikanske intellektuelle, var Vargas Llosa i utgangspunktet ein tilhengar av den [[cuba]]nske revolusjonære regjeringa til [[Fidel Castro]].<ref name="Kristal xi"/> Han studerte [[marxisme]]n i tida på universitetet, og vart seinare overtydd av [[kommunistisk]]e ideal etter framgangen for den cubanske revolusjonen.<ref>{{Harvnb|Setti|1989|p=140}}</ref> Men gradvis kom Vargas Llosa til å tenke at cubanske sosialisme ikkje var i samsvar med kva han såg som generelle [[menneskerettar]] og [[fridom]]ar.<ref>{{Harvnb|Setti|1989|p=141}}</ref> Det offisielle brotet mellom forfattaren og politikken til den cubanske regjeringa skjedde med den såkalla Padilla-affæren, då Castro kasta poeten [[Heberto Padilla]] i [[fengsel]]. Saman med andre intellektuelle på den tida, skreiv Vargas Llosa til Castro og protesterte mot det cubanske politiske systemet og fengslinga av kunstnaren.<ref>{{Harvnb|Setti|1989|p=142}}</ref> Etter den tid har Vargas Llosa identifisert seg med [[liberalisme]]n snarare enn ekstreme venstreorienterte politiske ideologiar,<ref>{{Harvnb|Morote|1998|p=234}}</ref> og han har vore motstandar av både venstre- og høgreorienterte autoritære regime.<ref>{{Harvnb|Vincent|2007|p=1}}</ref> Då Vargas Llosa blei utnemnd til medlem i undersøkingskommisjonen i 1983 opplevde han det som litteraturkritikar Jean Franco kallar «den mest ubehagelege hendinga i hans politiske karriere».<ref name="franco56" /> Dessverre for Vargas Llosa, leidde engasjementet i kommisjonen til snarlege negative reaksjonar og ærekrenkingar i den peruanske pressa, og mange ymta om at massakren var ein konspirasjon for å hindre journalistar frå å rapportere om dei paramilitære regjeringsstyrkane i Uchuraccay.<ref name="Kristal151"/> Utvalet konkluderte med at det var dei innfødde landsbybuarane som hadde vore ansvarlege for drapa. For Vargas Llosa var hendinga eit teikn på «kor sårbare demokratia i Latin-Amerika er og kor lett dei kan bli utsletta av både høgre- og venstrediktatur».<ref>Sitat frå {{Harvnb|Kirk|1997|pp=183–184}}</ref> Både konklusjonane, og Vargas Llosa personleg, kom under intens kritikk; antropolog Enrique Mayer, til dømes, skulda han for «[[paternalisme]]»,<ref>Sitat frå {{Harvnb|Kokotovic|2007|p=172}}</ref> medan antropologen Carlos Iván Degregori kritisert han for hans vankunne om samfunnet i [[Andes]].<ref>Sitat frå {{Harvnb|Kokotovic|2007|p=177}}</ref> Vargas Llosa vart skulda for aktiv hjelp til regjeringa med å dekkje rolla hæren hadde i massakren.<ref name="Kristal151"/> Misha Kokotovic, forskar i latinamerikalitteratur, har samanfatta kritikken med at forfattaren vart skulda for å sjå «innfødde kulturar som ei 'primitiv' hindring for realisering av dei vestlege modernitetsideala».<ref>{{Harvnb|Kokotovic|2007|p=177}}</ref> Vargas Llosa var sjokkert både av ugjerninga i seg sjølv og deretter av reaksjonen på rapporten. Svaret frå Vargas Llosa på kritikken var at dei tydelegvis var meir opptatte av rapporten enn av at hundrevis av bønder seinare blei drepne av geriljaorganisasjonen Sendero Luminoso.<ref>Sitat frå {{Harvnb|Kristal|1999|p=231}}</ref> [[fil:Acto fundacional UPD3.jpg|mini|venstre|Vargas Llosa ved skipinga av UPD, i september 2007]] Gjennom 1980-talet vart Vargas Llosa kjent for si trufaste nyliberale haldning. I 1987 hjelpte han med skipinga og seinare leidde han det politiske partiet [[Movimiento Libertad]].<ref name="Bolland8">{{Harvnb|Boland|Harvey|1988|p=8}}</ref> Året etter gjekk partiet inn i ein koalisjon med dei to viktigaste konservative politikarane i Peru på den tida, tidlegare president [[Fernando Belaúnde Terry]], leiar av [[Acción Popular]], og [[Luis Bedoya Reyes]], leiar av [[Partido Popular Cristiano]], for å danne treparti sentrum-høgrekoalisjonen kjent som [[Frente Democrático]], FREDEMO.<ref name="Bolland8"/> Vargas Llosa stilte som FREDEMO-koalisjonen sin presidentkandidat i Peru i 1990. Han foreslo eit drastisk økonomisk spareprogram som skremde dei fleste fattige veljarar, dette programmet understreka trongen for privatisering, marknadsøkonomi, frihandel, og viktigast, spreiing av privat eigedom.<ref name=emilyparker>{{Harvnb|Parker|2007}}</ref> Sjølv om han vann første runde med 34&nbsp;% av stemmene, vart han slått av ein til då ukjent jordbruksingeniør, [[Alberto Fujimori]] i den andre valomgangen.<ref name=emilyparker/> Vargas Llosa gjorde greie for valet i sjølvbiografiske ''El pez en el agua'', «Ein fisk i vatnet», 1993.<ref>{{Harvnb|Larsen|2000|p=155}}</ref> Etter det politiske nederlaget i 1990, har han fokusert hovudsakleg på forfattarskapen sin, med berre sporadiske politiske engasjement.<ref>{{Harvnb|Williams|2001|p=82}}</ref> Ein månad etter valnederlaget, deltok Vargas Llosa på ein konferanse av intellektuelle i Mexico etter invitasjon frå landets mest framståande forfattar, [[Octavio Paz]]. Konferansen, «El siglo XX: la experiencia de la libertad» ('Det 20. hundreåret: opplevinga av fridom'), hadde diskusjonar om samanbrotet av det kommunistiske styret i [[Aust-Europa]] på programmet. Det vart sendt på meksikansk TV frå 27. august til 2. september. I ein tale halden den 30. august 1990 fordømte Vargas Llosa det meksikanske maktsystemet, som var basert på eit permanent styre av partiet [[Partido Revolucionario Institucionals]], PRI. På det tidspunktet hadde partiet vore ved makta i 61 år, og Vargas Llosa kritiserte det med namn. Han erklærte, «Mexico er det perfekte diktaturet. Det perfekte diktaturet er ikkje kommunismen, ikkje [[Sovjetunionen]], ikkje Fidel Castro; det perfekte diktaturet er Mexico fordi det er eit kamuflert diktatur.»<ref name="Terra, 7. oktober 2010"/><ref>''El País'', 1. september 1990</ref> «Mexico er det perfekte diktaturet» vart ein klisjé både i Mexico,<ref>{{Harvnb|Reding|1991}}</ref> og også internasjonalt fram til PRI til slutt tapte presidentskapet i Mexico i 2000. Vargas Llosa har hovudsakleg budd i [[London]] sidan 1990-talet,<ref name="Williams83">{{Harvnb|Williams|2001|p=83}}</ref> men bur rundt tre månader av året i Peru.<ref name=emilyparker/> Han fekk spansk statsborgarskap i 1993, han vitjar ofte Spania for å delta på ulike konferansar og ferierer der.<ref name = "Williams83"/> I 1994 vart han vald inn som medlem av Det kongelege spanske akademiet, [[Real Academia Española]],<ref name = "Williams83"/> og har vore aktiv på den spanske politiske arenaen. I februar 2008 heldt han opp med å stø [[Partido Popular]] for å gå med i det nyleg oppretta [[Unión Progreso y Democracia]] i Spania. Boka ''Politica razonable'', skriven av fem framtredande personar innan kulturliv, skildrar Vargas Llosa sin politiske ideologiske plattform.<ref>Forfattarane er [[Fernando Savater]], [[Rosa Díez]], [[Álvaro Pombo]], [[Albert Boadella]] og [[Carlos Martínez Gorriarán]]. {{citation|url=http://actualidad.terra.es/articulo/escritor_mario_vargas_llosa_pp_2277630.htm|title=Escritor Mario Vargas Llosa retira su apoyo al PP y pide el voto para UPyD|accessdate=March 22, 2008|journal=Terra Actualidad|date=25. februar 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081203031829/http://actualidad.terra.es/articulo/escritor_mario_vargas_llosa_pp_2277630.htm|archivedate=2008-12-03|url-status=no}} På spansk</ref> Han held fram med å skrive, både journalistikk og fiksjon, og reiser mykje. Han har òg undervist som gjesteprofessor ved ei rekkje framtredande universitet.<ref>Lista over stader han har vitja med førelesingar inkluderer [[Queen Mary, University of London]] og [[King's College London]], begge er underlagt [[University of London]], Pullman campus på [[Washington State University]], [[University of Puerto Rico]] ved [[Río Piedras]], [[Columbia University]], [[Harvard University]], [[Princeton University]], [[Georgetown University]], og [[City University of New York]]. Sjå [https://web.archive.org/web/20070702194227/http://libweb.princeton.edu/libraries/firestone/rbsc/aids/llosa/#bio "Biographical Sketch"]. Mario Vargas Llosa Papers. Princeton University Library. Retrieved on April 14, 2008.</ref> ==Stil== ===Handling, miljø og hovudtema=== Arbeidet til Vargas Llosa byggjer på omfattande historiske material så vel som på hans eigne personlege røynsler.<ref>{{Harvnb|Booker|1994|p=48}}</ref> Til dømes var røynsla hans ved den militære skulen, Leoncio Prada, grunnlaget for skildringa av den korrupte offentlege institusjonen i den første romanen ''[[La ciudad y lós perros]]''.<ref name="Kristal32"/> Korrupsjon på skolen er òg ei avspegling av korrupsjonen i det peruanske samfunnet på den tida romanen vart skriven.<ref name="Kristal33"/> Vargas Llosa brukar ofte forfattarskapen til å utfordre negative sider ved samfunnet, slik som moralsk forfall og politisk undertrykking av dei som utfordrar den politiske makta. Eit tema som han har utforska i forfattarskapen er kampen for fridomen til individet i ein røyndom av underkuing,<ref>{{Harvnb|Morote|1998|pp=66–67}}</ref> som i romanen ''[[Conversación en La Catedral]]'' der bakteppet er det tyranniske diktaturet under den peruanske presidenten [[Manuel A. Odría]].<ref>{{Harvnb|Kristal|1998|p=56}}</ref> Hovudpersonen, Santiago, gjer opprør mot det kvelande diktaturet ved å delta i undergravande verksemd i venstreorienterte politiske grupper.<ref>{{Harvnb|Kristal|1998|p=59}}</ref> I tillegg til tema som korrupsjon og undertrykking, utforskar Vargas Llosa «fordømminga av Perus grunnleggjande institusjonar». I den andre romanen, ''[[La casa verde]]'' skildrar han overgrep utførte av dei korrupte militære offiserane og utnytting av arbeidarar ved ein bordell.<ref name="QC273"/> Mange av Vargas Llosa tidlege romanar har miljø og handling frå Peru, medan nyare verk utspelar seg i andre delar av [[Latin-Amerika]], som Brasil og [[Den dominikanske republikken]].<ref name=castro-klaren19>{{Harvnb|Castro-Klarén|1990|p=19}}</ref> ''[[Dommedagskrigen]]'' var det første store verket hans der handlinga er lagt utanfor Peru.<ref name="Cevallos273" /> Trass i at handlinga femnar om historiske hendingar ved Canudos-opprøret mot den brasilianske regjeringa, byggjer ikkje romanen direkte på historiske fakta. Snarare er den viktigaste inspirasjonskjelda nedteikningar av desse hendingane publiserte av den brasilianske forfattaren [[Euclides da Cunha]] i 1902.<ref name="Booker75" /> ''Bukkefesten'', basert på diktaturet åt [[Rafael Trujillo]], finn stad i Den dominikanske republikken.<ref name="Williams267"/> Her gjorde Vargas Llosa ein omfattande studie av historia til republikken som førebuing til skrivearbeidet.<ref name="Williams270">{{Harvnb|Williams|2001|p=270}}</ref> Romanen er realistisk i karakter, og Vargas Llosa understrekar at han «respekterte dei grunnleggjande fakta,. [...] Eg har ikkje overdrive», men samstundes legg han til «det er ein roman, ikkje ei historiebok, så eg tok meg mange, mange fridomar.»<ref>Sitat frå {{Harvnb|Gussow|2002}}</ref> Ein av Vargas Llosa sine nyare romanar, ''[[Paradiset på det andre hjørnet]]'', originaltittel ''El paraíso en la otra esquina'', går hovudsakleg føre seg i [[Frankrike]] og [[Tahiti]].<ref>{{Harvnb|Vargas Llosa|2003|p=}}</ref> Basert på biografien til tidlegare sosial reformator Flora Tristan, viser det korleis Flora og [[Paul Gauguin]] ikkje fann paradiset, men likevel klarte å inspirere tilhengarar til å fortsetje å arbeide mot ein sosialistisk utopi.<ref>{{Harvnb|Heawood|2003|p=}}</ref> Einskilde kritikarar, som Barbara Mujica, hevdar at ''Paradiset på det andre hjørnet'' manglar den «djervskap, energi, politisk visjon og forteljargeni» som var til stades i dei tidlegare arbeida hans.<ref>{{Harvnb|Mujica|2004|p=}}</ref> ===Modernisme og postmodernisme=== Verka til Mario Vargas Llosa er sett på som både [[Modernisme|modernistiske]] og [[Postmodernisme|postmodernistiske]] romanar.<ref name="Booker32">{{Harvnb|Booker|1994|p=32}}</ref> Sjølv om det enno er mykje debatt om kva som skil den modernistiske frå den postmodernistiske litteraturen, hevdar litteraturvitar M. Keith Bookar at problematikken og den teknisk kompleksiteten i Vargas Llosa sine tidlege verk, som ''[[La casa verde]]'' og ''[[Conversación en La Catedral]]'', er innslag som er typiske for den moderne romanen.<ref name="Booker6" /> Vidare ber desse tidlegare romanane alle ei viss seriøs innstilling, eit anna viktig aspekt ved definisjonen av den modernistiske kunsten.<ref name="Booker32"/> Dei seinare romanane hans som ''[[Pantaleón y las visitadoras]]'', ''[[La tía Julia y el escribidor]]'', (''Tante Julia og han som skriver''), ''[[Historia de Mayta]]'', (''Historien om Mayta''), og ''[[El hablador]]'', (''Han som snakker'') synest derimot å følgje ein postmodernist modus.<ref>{{Harvnb|Booker|1994|p=3}}</ref> Desse romanane har ein mykje lettare, laussleppt og komisk tone, karakteristisk for postmodernismen.<ref name="Booker33" /> Ved å samanlikne dei to romanane ''La casa verde'' og ''Pantaleón y las visitadoras'', diskuterer Bookar kontrasten mellom det ein finn av modernisme og postmodernisme i verka til forfattaren. Begge romanane utforskar emne som arbeid i det peruanske militære og prostitusjon, men Bookar peikar på at det første verket skildrar emna gravalvorleg, det sistnemnde latterleg komisk.<ref name="Booker33" /> ===Samanvovne dialogar=== Litteraturforskaren M. Keith Bookar hevdar at Vargas Llosa perfeksjonerer teknikken av samanfletta dialogar i romanen ''La casa verde''.<ref name="Booker33" /> Ved å kombinere to samtalar som skjer til ulike tider, skaper han ein illusjon av eit flashback, eit innskot frå fortida. I somme fall brukar Vargas Llosa òg denne teknikken som eit middel til skiftande plassering ved samanveving av to samtidige samtalar som går føre seg på ulike stader.<ref name="Booker14">{{Harvnb|Booker|1994|p=14}}</ref> Teknikken er eit fast innslag i repertoaret hans, som han byrja å bruke nær slutten av den første romanen, ''[[La ciudad y lós perros]]''.<ref>{{Harvnb|Booker|1994|p=13}}</ref> Derimot brukar han ikkje samanvovne dialogar på dette viset i alle romanane. Til dømes i ''La casa verde'' er teknikken brukt på ein alvorleg måte å oppnå ein nøktern tone og å fokusere på samanhengen mellom vektige hendingar fråskilt i tid og rom.<ref>{{Harvnb|Booker|1994|p=35}}</ref> I ''Pantaleón y las visitadoras'' skaper denne strategien komiske effektar der forfattaren brukar enklare scenebytte.<ref>{{Harvnb|Booker|1994|pp=35–36}}</ref> Teknikken liknar både [[Virginia Woolf]] sine samanvevingar av monologar hos ulike karakterar og på [[Gustave Flaubert]] sin [[kontrapunkt]]iske teknikk der han fletter saman samtalar med andre hendingar, så som førelesingar.<ref name="Booker14"/> ==Litterære førebilete== Dei første litterære førebileta for Vargas Llosa var relativt ukjente peruanske forfattarar som Martín Adan, Carlos Oquendo dei Amat og César Moro.<ref name="Castro3">{{Harvnb|Castro-Klarén|1990|p=3}}</ref> Som ein ung forfattar, såg han til desse revolusjonære forfattarane på jakt etter nye forteljarstrukturar og teknikkar for å utleie eit meir mangesidig og moderne bilete av det urbane Peru. Han søkte ein stil som skilde seg frå dei tradisjonelle skildringane av landet og landsbylivet som var gjort vidkjent av den mest framståande romanforfattaren i Peru på den tida, [[José María Arguedas]].<ref>{{Harvnb |Castro-Klarén|1990|p=4}}</ref> Vargas Llosa skreiv om Arguedas sitt arbeid at det var «eit døme på gammalmodig regionalisme som allereie hadde uttømt sine visjonære potensial».<ref name="Castro3" /> Sjølv om han ikkje delte Arguedas sin lidenskap for [[urfolk]]a sin situasjon, såg Vargas Llosa opp til og respekterte forfattaren for bidraga hans til den peruanske litteraturen.<ref>{{Harvnb |Kristal|1998|p=9}}</ref> I 1996 gav han også ut ein studie av arbeidet til Arguedas, ''La Utopía arcaica''. Vargas Llosa såg òg til utlandet for litterær inspirasjon snarare enn å avgrense seg til peruansk litteratur. To franskmenn, den eksistensialistiske [[Jean-Paul Sartre]] og realisten [[Gustave Flaubert]], påverka både teknikken og stilen hans.<ref>{{Harvnb|Castro-Klarén|1990|pp=6–7}}</ref> Innverknaden frå Sartre er mest utbreidd i den omfattande bruk av samtalen hos Vargas Llosa.<ref name="Castro6">{{Harvnb|Castro-Klarén|1990|p=6}}</ref> Det innleiande kapitlet i ''La ciudad y lós perros'', den første romanen hans, er tatt rett ut frå Sartre sitt arbeid.<ref>{{Harvnb|Castro-Klarén|1990|p=34}}</ref> Vargas Llosa, har alltid sett opp til Flaubert sitt litterære sjølvstende,<ref>{{Harvnb|Kristal|1998|p=25}}</ref> og i 1975 han skreiv eit essay om Flaubert sin [[estetikk]], kalla ''La orgía perpetua. Flaubert y Madame Bovary''.<ref>{{Harvnb|Castro-Klarén|1990|p=115}}</ref> I analysen av Flaubert set Vargas Llosa spørsmålsteikn til den revolusjonære krafta i litteratur i ein politisk setting. Dette står i kontrast til det tidlegare synet hans om at «litteraturen er ei form for opprør».<ref name="Kristal81">{{Harvnb|Kristal|1998|p=81}}</ref> Ein av Vargas Llosa sine favorittforfattarar, og kanskje den mest innflytelsesrike på forfattarskapen hans, er amerikanske [[William Faulkner]].<ref>{{Harvnb|Kristal|1998|p=28}}</ref> Vargas Llosa reknar Faulkner som «forfattaren som perfeksjonert metodane til den moderne romanen».<ref name="Kristal26">{{Harvnb|Kristal|1998|p=26}}</ref> Begge forfattarar nyttar kompliserte endringar i tid og forteljarstemme.<ref name="Castro6"/><ref name="Kristal26"/> For eksempel er handlinga og utviklinga av hovudpersonen i ''La ciudad y lós perros'', i ei viss grad påverka av ''[[Mørk august]]'', (''Light in August''), som Vargas Llosa set høgst av alle Faulkner sine verk.<ref>{{Harvnb|Kristal|1998|p=34}}</ref> Utanom essaya om Arguedas og Flaubert, har Vargas Llosa skrive litterære kritikkar av andre forfattarar som han har beundra, som García Márquez, [[Albert Camus]], [[Ernest Hemingway]], og [[Jean-Paul Sartre]].<ref name="Castro116"/> Det Vargas Llosa vil med verka som ikkje er fiksjonar, er å akte innverknaden som desse forfattarane har på forfattarskapen hans, og å godta eit samband mellom seg sjølv og andre forfattarar.<ref name="Castro116">{{Harvnb|Castro-Klarén|1990|p=116}}</ref> Kritikar Sara Castro-Klarén hevdar at han har ein lite systematisk analyse av dei litterære teknikkane til desse forfattarane.<ref name="Castro116"/> I ''La orgía perpetua. Flaubert y Madame Bovary'', til dømes, diskuterer han tilhøvet mellom sin eigen og Flaubert sin estetikk, framfor å fokusere på Flaubert åleine.<ref>{{Harvnb|Castro-Klarén|1990|p=119}}</ref> ==Innverknad og verdsetjing== [[fil:VargasllosaUR.jpg|mini|Vargas Llosa får [[æresdoktorat]] ved [[Universitetet i La Rioja]].]] Mario Vargas Llosa er sett på som ein av dei store latinamerikanske forfattarane, saman med namn som [[Octavio Paz]], [[Julio Cortázar]], [[Jorge Luis Borges]], [[Gabriel García Márquez]] og [[Carlos Fuentes]].<ref name="Castro1">{{Harvnb|Castro-Klarén|1990|p=1}}</ref> I boka ''La Nueva Novela'', gjev Fuentes ein grundig litterær kritikk av den positive innverknaden som arbeidet til Vargas Llosa har hatt på latinamerikansk litteratur.<ref name="Lamb102">{{Harvnb|Lamb|1971|p=102}}</ref> Den britiske litteraturkritikar Gerald Martin, skreiv i 1987, at Vargas Llosa var «kanskje den mest framgansrike [... og] utvilsamt den mest kontroversielle latinamerikanske forfattaren dei siste tjuefem åra».<ref>{{Harvnb |Martin|1987|p=205}}</ref> Dei fleste av Vargas Llosa sine forteljingar er omsett til fleire språk, og har mottatt monaleg internasjonal vørdnad.<ref name="Castro1" /> Vargas Llosa er jamvel kjent for det vektige bidraget sitt til journalistikken, noko som få andre latinamerikanske forfattarar har gjort.<ref>{{Harvnb |Castro-Klarén|1990|p=2}}</ref> Vargas Llosa er ein av forfattarane som med stort medvite har fremja litteraturen generelt, og meir spesifikt romanforma, som ein arena for meiningsfulle kommentarar om livet.<ref>{{Harvnb|Muñoz|2000|p=2}}</ref> I løpet av karrieren har han skrive meir enn eit dusin romanar og mange andre bøker og historier, og har i fleire tiår vore ei framtredande røyst i latinamerikansk litteratur.<ref>{{Harvnb|Williams|2001|p=84}}</ref> Han har vunne ei rekkje prisar for forfattarskapen, frå Premio Leopoldo Alas i 1959 og Premio Biblioteca Breve 1962 til Premio Planeta 1993 for ''Lituma i Andesfjellene'' og Jerusalem Prize i 1995.<ref>{{citation |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=990CE5DD1539F934A25752C0A963958260 |title=Vargas Llosa Wins The Jerusalem Prize|accessdate=March 20, 2008 |date=January 17, 1995|journal=The New York Times }}</ref> Litteraturkritikaren [[Harold Bloom]] har teke med ''Dommedagskrigen'' i lista over essensielle litterære verk i den vestlege litterære einskapen. Ein viktig heider han har mottatt er Miguel de Cervantes-prisen i 1994. Prisen er sett på som den viktigaste utmerkinga gjeven i spansk litteratur og blir tildelt forfattarar som har gjort «arbeid har bidrege til å tilføre verdi i den litterære arven i det spanske språket på ein overtydande måte».<ref>"Cuya obra haya contribuido a enriquecer de forma notable el patrimonio literario en lengua española." {{citation|url=http://www.mcu.es/premios/CervantesPresentacion.html|title=Premio "Miguel de Cervantes"|accessdate=12. april 2008|publisher=Gobierno de España – Ministerio de Cultura}} På spansk</ref> Vargas Llosa mottok òg Irving Kristol Award frå American Enterprise Institute i 2005, og Harold og Ethel L. Stellfox Visiting Scholar og Writers Award på Dickinson College i 2008.<ref>{{cite web |1= |url=http://www.dickinson.edu/news-and-events/publications/extra-features/2008-09/Honoring-the-Storyteller/ |title=Honoring the Storyteller |publisher=Dickinson College |date=December 2, 2008 |accessdate=7. oktober 2010 |archive-date=2010-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100605224805/http://www.dickinson.edu/news-and-events/publications/extra-features/2008-09/Honoring-the-Storyteller/ |url-status=yes }}</ref> I 2010 blei han tildelt Nobelprisen i litteratur «för hans kartläggning av maktens strukturer och knivskarpa bilder av individens motstånd, revolt och nederlag».<ref name="svenskaakademien">[http://www.svenskaakademien.se/web/Press_N10sv.aspx Pressemelding frå Svenska Akademien] 7. oktober 2010</ref> Ei rekkje av verka til Vargas Llosa er filmatiserte, som ''[[La ciudad y lós perros]]'' og ''[[Pantaleón y las visitadoras]]'', begge gjort av den peruanske regissøren Francisco Lombardi, og ''Bukkefesten'', ved Luis Llosa, fetter av Vargas Llosa.<ref>{{citation |url=http://www.imdb.com/name/nm0889771/ |title=Mario Vargas Llosa |accessdate=March 20, 2008 |publisher=The Internet Movie Database }}</ref> ''[[Tante Julia og han som skriver]]'' vart omgjort til den engelskspråklege filmen, ''[[Tune in tomorrow]]''. ''Bukkefesten'' har òg vorte dramatisert av Jorge Alí Triana, ein [[colombia]]nsk dramatikar og regissør.<ref>{{Harvnb|Navarro|2003|p=}}</ref> == Verk i utval == Norske omsetjingar i parentes med utgjevingsår om det skil seg frå originalutgjevinga. ====Skjønnlitteratur==== *1959 – ''Los jefes'' *1963 – ''[[La ciudad y los perros]]'' *1966 – ''[[La casa verde]]'' *1967 – ''Los cachorros'' (''[[Valpene]]'', 2010) *1969 – ''[[Conversación en La Catedral]]'' *1973 – ''Pantaleón y las visitadoras'' (''[[Pantaleón og tjenerinnene]]'', 1974) *1977 – ''La tía Julia y el escribidor'' (''[[Tante Julia og han som skriver]]'', 2007) *1981 – ''La guerra del fin del mundo'' (''[[Dommedagskrigen]]'', 1982) *1984 – ''Historia de Mayta'' (''[[Historien om Mayta]]'', 1985) *1986 – ''¿Quién mató a Palomino Molero?'' (''[[Hvem drepte Palomino Molero?]]'', 1988) *1987 – ''El hablador'' (''[[Han som snakker]]'', 1991) *1988 – ''Elogio de la madrastra'' (''[[Til stemorens pris]]'', 1992) *1993 – ''Lituma en los Andes'' (''[[Lituma i Andesfjellene]]'', 1995) *1997 – ''Los cuadernos de don Rigoberto'' (''[[Rigobertos notatbøker]]'', 1998) *2000 – ''La fiesta del chivo'' (''[[Bukkefesten]]'', 2003) *2003 – ''El paraíso en la otra esquina'' (''[[Paradiset på det andre hjørnet]]'', 2004) *2006 – ''Travesuras de la niña mala'' (''[[Rampejenta]]'', 2007) *2009 – ''Cartas a un joven novelista'' (''[[Brev til en ung forfatter]]'', 2009) *2010 – ''[[El sueño del celta]]'' *2013 – ''El héroe discreto'' *2016 – ''Cinco esquinas'' *2019 – ''Tiempos Recios'' *2023 – ''Le dedico mi silencio'' ====Fakta==== *1971 – ''García Márquez: historia de un deicidio'' *1975 – ''La orgía perpetua: Flaubert y "Madame Bovary"'' *1990 – ''La verdad de las mentiras: ensayos sobre la novela moderna'' *1993 – ''[[El pez en el agua|El pez en el agua. Memorias]]'' *1996 – ''La utopía arcaica: José María Arguedas y las ficciones del indigenismo'' *1997 – ''Cartas a un joven novelista'' *2001 – ''El lenguaje de la pasión'' *2004 – ''La tentación de lo imposible'' *2007 – ''El Pregón de Sevilla'' *2009 – ''El Viaje a la Ficcion'' *2011 – ''In Praise of Reading and Fiction: The Nobel Lecture'' *2012 – ''La civilización del espectáculo'' *2015 – ''Notes on the Death of Culture'' *2018 – ''La llamada de la tribu'' *2022 – ''La mirada quieta'' ====Drama==== *1952 – ''La huida del inca'' *1981 – ''[[La señorita de Tacna]]'' *1983 – ''Kathie y el hipopótamo'' Essay og journalistikk er samla under tittelen ''Contra viento y marea'' og gjeve ut i tre band i 1983, 1986 og 1990. == Kjelder == {{refopning}} * ''Denne artikkelen byggjer på «[[:en:Mario Vargas Llosa|Mario Vargas Llosa]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, 9. november 2010. Artikkelen gav følgjande kjelder:'' **{{citation|last= Armas Marcelo|first= J. J.|title= Vargas Llosa, el vicio de escribir|location= Madrid|publisher= Alfaguara|year= 2002|month= |isbn= 84-204-4286-0|language=spansk}} **{{citation | last1 = Boland | first1 = Roy | last2 = Harvey| first2= Sally | title = Mario Vargas Llosa: From Pantaleón y las visitadoras to Elogio de la madrastra| publisher = Antipodas, the Journal of Hispanic Studies of the University of Auckland / VOX/AHS | year = 1988 | location = Auckland | isbn = 0-9597858-1-7}} **{{citation|last= Booker |first= M. Keith |title= Vargas Llosa Among the Postmodernists |place= Gainsville, FL |publisher= University Press of Florida|year= 1994 |isbn= 0-8130-1248-1}} **{{citation|last=Campos |first=Jorge |author2=Jose Miguel Oviedo |title=Vargas Llosa y su Guerra del fin del mundo |place=Madrid |publisher=Taurus Ediciones |year=1981 |isbn=84-306-2131-8 }} **{{citation|last= Castro-Klarén |first= Sara|title= Understanding Mario Vargas Llosa |location= Columbia, SC |publisher= University of South Carolina Press |year= 1990 |isbn= 0-87249-668-6}} **{{citation| last = Cevallos | first = Francisco Javier | title = García Márquez, Vargas Llosa, and Literary Criticism: Looking Back Prematurely | journal = Latin American Research Review | volume = 26| issue = 1 | year = 1991 | pages = 266–275 | url = http://www.jstor.org/stable/2503775 | accessdate = April 6, 2008| publisher = Latin American Research Review, Vol. 26, No. 1 }}. (Subscription required to access online.) **{{citation|last=Coca |first=César| title= 30 años después de la ruptura con García Márquez, Vargas Llosa desvela las claves literarias y personales | journal=Hoy| date=27. august 2006 | language=es| url=http://www.hoy.es/prensa/20060827/sociedad/anos-despues-ruptura-garcia_20060827.html| accessdate=16. april 2008}} **''El País'' (Madrid). 1990 September 1. [http://www.elpais.com/articulo/cultura/AZUA/_FELIX_DE/TRIAS/_EUGENIO/VARGAS_LLOSA/_MARIO/MARSE/_JUAN_/ESCRITOR/PAZ/_OCTAVIO/SARAMAGO/elpepicul/19900901elpepicul_1/Tes Vargas Llosa: "México es la dictadura perfecta"] **{{citation|first=Noam|last=Cohen|title=García Márquez’s Shiner Ends Its 31 Years of Quietude|url=http://www.nytimes.com/2007/03/29/books/29marq.html?_r=1&em&ex=11&oref=slogin|journal=The New York Times|date=March 29, 2007|accessdate=31. mars 2008}} **{{citation|url=http://www.guardian.co.uk/books/booksblog/2007/jan/10/letshearitforliteraryfeud|first=Guy|last=Dammann|title=Let's hear it for literary feuds|date= 10. januar 2007|accessdate=7. oktober 2010|newspaper=The Guardian}} **{{citation|last=Fernández |first=Casto Manuel |title= Aproximación formal a la novelística de Vargas Llosa|language=es|location=Madrid |publisher=Editora Nacional |year=1977 |isbn=84-276-0383-5}} **{{citation|last=Franco |first=Jean | author-link=Jean Franco | title=The Decline and Fall of the Lettered City: Latin America in the Cold War | place=Cambridge, MA | publisher=Harvard University Press | year=2002 |isbn=0674008421}} **{{citation|last=Gussow |first=Mel | url = http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D03E4DD113BF93BA15750C0A9649C8B63 | title=Lacing his Fiction with History: Vargas Llosa Keeps a Latin American Literary Boom Booming | newspaper=The New York Times | volume=151 | issue=52071 |accessdate=27. mars 2008 | date=2002-03-28}} **{{citation|last=Harrison|first=Kathryn|title=Dangerous Obsession|url= http://www.nytimes.com/2007/10/14/books/review/Harrison.html|newspaper=The New York Times |date= October 14, 2007|accessdate=14. april 2008}} **{{citation| last = Heawood | first = Jonathan | title = Past Master: Review of Mario Vargas Llosa, ''The Way to Paradise''| journal = New Statesman| volume = 132| issue = 4665| date = November 24, 2003 | page = 55 | url = http://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=a9h&AN=11449072&site=ehost-live| accessdate = April 7, 2008 }}. (Subscription required to access online.) **{{citation|last= Igartua |first= Francisco |title= Huellas de un destierro |place= Lima |publisher= Aguilar |year= 1998 |isbn= 9972-00-266-7}}. **{{citation|last=Kirk |first=Robin | author-link= |title=The Monkey's Paw: New Chronicles from Peru | place=Amherst, MA | publisher=University of Massachusetts Press | year=1997| isbn=1558491090 }} **{{citation|last=Kokotovic |first=Micha | author-link= |title=The Colonial Divide in Peruvian Narrative: Social Conflict and Transculturation | place=Brighton | publisher=Sussex Academic Press | year=2007| isbn=1845191846 }} **{{citation|last=Kristal |first=Efraín |title=Temptation of the Word: The Novels of Mario Vargas Llosa |location= Nashville, TN|publisher= Vanderbilt University Press|year= 1998|isbn= 0-8265-1301-8}} **{{citation| last = Larsen | first = Neil | title = Mario Vargas Llosa: The Realist as Neo-liberal | journal = Journal of Latin American Cultural Studies | volume = 9 | issue = 2 | year = 2000 | pages = 155–179 | url = http://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=aph&AN=3954729&site=ehost-live| doi = 10.1080/713679233 }}. (Subscription required to access online.) **{{citation| last = Lamb | first = Ruth S | author-link = | title = El mundo mítico en la nueva novela latino americana | journal = Centro Virtual Cervantes | volume = | issue = | year = 1971 | pages = 101–108 | publisher = AIH Actas IV | location =Claremont, CA | url = http://cvc.cervantes.es/obref/aih/pdf/04/aih_04_2_010.pdf|format=PDF| accessdate = 7. april 2008 }} **{{citation|last=Martin |first=Gerald |author-link=Gerald Martin |chapter=Mario Vargas Llosa: Errant Knight of the Liberal Imagination|title=Modern Latin American Fiction: A Survey|editor=John King|place= London|publisher= Faber and Faber|year= 1987|pages= 205–233}}. **{{citation|last= Morote|first=Herbert|title=Vargas Llosa, tal cual|location=Lima|publisher=Jaime Campodónico|language=es|year=1998}} **{{citation| last = Mujica | first = Barbara | author-link = | title = Review of Mario Vargas Llosa, ''The Way to Paradise'' | journal = Américas | volume = 56| issue = 2 |date = March/April 2004| page = 45 | url = http://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=a9h&AN=12400192&site=ehost-live | accessdate = 8. april 2008 }} **{{citation|last= Muñoz|first=Braulio |title= A Storyteller: Mario Vargas Llosa between Civilization and Barbarism|location= Lanham, ML|publisher= Rowman & Littlefield |year= 2000|isbn=0-8476-9750-9 }} **{{citation| last = Navarro| first = Mireya| title = Spring Theater: Political Theater; At the Intersection Of Ruler and Ruled| journal = The New York Times| date= 23. februar 2003| url = http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9801E1DC163DF930A15751C0A9659C8B63| accessdate =19. mars 2008}}. **{{citation|last=Parker|first=Emily| title=Storyteller: The Famous Novelist on Politics, and How Writing Can Change the Course of History|journal = Wall Street Journal| volume = | issue = | date = 23. juni 2007| url = http://opinionjournal.com/editorial/feature.html?issn=110010248| accessdate = 6. mars 2008}} **{{citation|last=Perales Contreras|first=Jaime|title=Review on Historia de un Deicidio, en obras completas, vol. VI, Tomo I., in Americas Magazine, Organization of American States, July-August, 2007|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_go2043/is_4_59/ai_n29360449/|work=Americas|year=2007|accessdate=2010-11-09|archive-date=2011-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20111114010457/http://findarticles.com/p/articles/mi_go2043/is_4_59/ai_n29360449/|url-status=yes}}. **Reding, Andrew. 1991. [http://www.jstor.org/stable/40209208 Mexico: The Crumbling of the "Perfect Dictatorship"] ''World Policy Journal'', Spring 1991, 8(2):255-284. **{{citation|last=Setti |first=Ricardo A. |title=Dialogos y Conferencias de Vargas Llosa |place=Madrid, Spain |publisher=Editora Inter Mundo. |year=1981 |isbn=84-86663-01-6}} **{{citation| last = Shaw | first = D.L. | author-link = Forfattaren Donald Shaw | title = Review of Vargas Llosa, ''García Márquez: historia de un deicidio'' | journal = The Modern Language Review | volume = 68| issue = 2 | year = 1973 | pages = 430–431 | location =Glasgow | url = http://www.jstor.org/stable/3725901 | accessdate = 6. april 2008| doi = 10.2307/3725901| publisher = The Modern Language Review, Vol. 68, No. 2| last2 = Llosa| first2 = Mario Vargas|subscription=y}} **''Terra''. 2010 October 7. [http://www.terra.com.mx/noticias/articulo/973216/Vargas+Llosa+a+20+anos+de+Mexico+es+una+dictadura+perfecta.htm Vargas Llosa a 20 años de "México es una dictadura perfecta"] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130112184033/http://www.terra.com.mx/noticias/articulo/973216/Vargas+Llosa+a+20+anos+de+Mexico+es+una+dictadura+perfecta.htm |date=2013-01-12 }} (Vargas Llosa, 20 years after "Mexico is a perfect dictatorship"). **{{citation|last= Vargas Llosa |first= Mario |title= The Way to Paradise |location= New York|publisher=Farrar, Straus and Giroux |year=2003 |isbn=0-374-22803-5 }}. Trans. [[Natasha Wimmer]]. **{{citation | last1 = Van Delden | first1 = Maarten | last2 = Grenier| first2= Yvon | title = Gunshots at the fiesta, Literature and Politics in Latin America (see chap on Vargas Llosa)| publisher = Vanderbilt University Press / VOX/AHS | year = 2009 | location = Tennessee | isbn = 9780826516336}}. **{{citation| last = Vincent| first = Elizabeth| title = Interview with Mario Vargas Llosa| journal = Macleans| date = August 27, 2007 | url = http://www.macleans.ca/culture/media/article.jsp?content=20070827_108283_108283| accessdate = March 22, 2008}}. **{{cite book|last= Williams|first= Raymond L. |title= Vargas Llosa: otra historia de un deicidio|location=Mexico |publisher= Taurus |year=2001 |isbn=968-19-0814-7 }} === Referansar === {{Reflist|colwidth=30em}} {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * [http://www.mvargasllosa.com mvargasllosa.com] {{wikifrasar}} * {{DNB-Portal|118803964}} {{Nobelprisvinnarar i litteratur}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Mario Vargas Llosa| ]] [[Kategori:Peruanske forfattarar]] [[Kategori:Spanskspråklege forfattarar]] [[Kategori:Peruanske politikarar]] [[Kategori:Peruanske nobelprisvinnarar]] [[Kategori:Utvalde artiklar 2010]] 54k9tkbnz5j8201nbqpqqyk1qhgeurh 3650316 3650309 2026-04-12T07:36:46Z Roarjo 183 fjerna duplikat namnetrekk 3650316 wikitext text/x-wiki {{infoboks forfattar}} {{Nobelprisvinnar|type=[[Nobelprisen i litteratur]]|år=[[2010]]}} [[Fil:Mario Vargas Llosa (2010).jpg|mini|Mario Vargas Llosa i 2010.]] '''Jorge Mario Pedro Vargas Llosa''' ({{levde|28. mars|1936|13. april|2025|Vargas Llosa, Mario}}) var ein [[peru]]ansk [[forfattar]], [[politikar]], [[journalist]], essayist og [[nobelprisvinnar]]<!--, no gjesteprofessor ved [[Princeton University]]-->. Vargas Llosa var ein av dei mest framståande [[roman]]forfattarane og essayistane i [[Latin-Amerika]], og ein av dei leiande forfattarane i sin generasjon. Nokre kritikarar reknar han for å ha eit større internasjonalt gjennomslag og globalt publikum enn nokon annan forfattar frå [[den latinamerikanske oppblomstringa]] på [[1960-talet|1960-]] og [[1970-talet]].<ref>{{Harvnb|Boland|Harvey|1988|p=7}} og {{Harvnb|Cevallos|1991|p=272}}</ref> 10. desember 2010 fekk han Nobelprisen i litteratur «för hans kartläggning av maktens strukturer och knivskarpa bilder av individens motstånd, revolt och nederlag».<ref name="svenskaakademien"/> ==Diktar og politikar== Vargas Llosa vart vidkjent på 1960-talet med romanar som ''[[La ciudad y lós perros]]'', ''[[La casa verde]]'', og den monumentale ''[[Conversación en La Catedral]]''. Han skriv frodig over ei rekkje litterære sjangrar, inkludert litterær kritikk og journalistikk. Romanane hans er komediar, mordmysterium, historiske romanar og politiske spenningsromanar. Fleire, som ''[[Pantaleón y las visitadoras]]'' (''Pantaleón og tjenerinnene'') og ''[[La tía Julia y el escribidor]]'' (''Tante Julia og han som skriver''), har blitt omskrivne til spelefilmar. Mykje av arbeidet til Vargas Llosa er prega av forfattaren si forståing av det peruanske samfunnet og hans eigne røynsler som ein innfødd peruanar. Men over tid har han blitt meir internasjonalt orientert, og han har tatt for seg tema frå andre delar av verda. Ei anna endring i løpet av karrieren hans har vore skiftet frå ein stil og tilnærming innanfor litterær [[modernisme]], over til meir leiken [[postmodernisme|postmodernistisk]] stil. Som mange latinamerikanske forfattarar, har Vargas Llosa vore politisk aktiv gjennom heile karrieren. Han har gradvis flytta seg frå det politiske venstre i retning høgresida. Medan han i utgangspunktet stødde [[den cubanske revolusjonen|den cubanske revolusjonære regjeringa]] til [[Fidel Castro]], vart Vargas Llosa seinare desillusjonert. I 1990 stilte han som presidentkandidat frå sentrum-høgre-koalisjonen Frente Democrático (FREDEMO), for nyliberale reformer. Karakteristisk for dei politiske standpunkta til Vargas Llosa er grunnleggjande liberale verdiar, slik som individuell fridom og moralsk ansvar, og vern av demokratiet. Etter valet i 1990, der han vart slått av [[Alberto Fujimori]], forlét han Peru og busette seg i [[Europa]]. Han er kjend for utsegna «[[Mexico]] er det perfekte diktaturet». Det gjekk verda rundt<ref name="Terra, 7. oktober 2010">''Terra'', 7. oktober 2010</ref> i 1990 etter ein tale på meksikansk fjernsyn. Utsegna vart ståande som eit munnhell gjennom det følgjande tiåret. ==Tidleg liv og familie== [[fil:AQP--01-178.jpg|mini|[[Arequipa]], fødebyen til Mario Vargas Llosa.]] Mario Vargas Llosa vart fødd i ein middelklassefamilie<ref>{{Harvnb|Williams|2001|pp=15–16}}</ref> 28. mars 1936 i den peruanske byen [[Arequipa]].<ref name = "Williams17"/> Han var einaste barnet til Ernesto Vargas Maldonado og Dora Llosa Ureta, dei hadde skilt seg eit par månader før han vart fødd.<ref name="Williams17">{{Harvnb|Williams|2001|p=17}}</ref> Like etter at Mario vart fødd, avslørte faren at han hadde eit forhold med ei tysk kvinne, difor har Mario to yngre halvbrør: Enrique og Ernesto Vargas.<ref>{{Harvnb|Morote|1998|p=14}}</ref> Vargas Llosa budde saman med familien til mora i Arequipa til eit år etter skilsmissa, då morfaren hans blei utnemnd til [[konsul]] for Peru i [[Bolivia]].<ref name = "Williams17"/> Vargas Llosa flytta så saman med mora si og familien hennar til [[Cochabamba]] i Bolivia, der han oppheldt seg dei første åra av barndomen sin.<ref name = "Williams17"/> Bestefaren drifta ein bomullsgard og sytte for familien på morssida.<ref>{{Harvnb|Morote|1998|pp=6–7}}</ref> Som born var Vargas Llosa misleidd til å tru at faren hans var død – mora og familien hennar ønskte ikkje å forklare at foreldra hans var skilte.<ref name="Williams24">{{Harvnb|Williams|2001|p=24}}</ref> Under regjeringa til peruanske presidenten [[José Bustamante y Rivero]], fekk Vargas Llosa sin morfar ein diplomatisk post i den peruanske kystbyen [[Piura]] og heile familien flytta tilbake til Peru.<ref name="Williams24"/> Medan dei budde i Piura, gjekk Vargas Llosa på barneskolen på det religiøse akademiet Colegio Salesiano.<ref name="Williams30">{{Harvnb|Williams|2001|p=30}}</ref> I 1946, i ein alder av ti, flytta han til Lima og møtte faren sin for første gongen.<ref name="Williams30"/> Foreldra gjenoppretta forholdet og levde tenåra i Magdalena del Mar, ein middelklasseforstad til Lima.<ref>{{Harvnb |Williams|2001|p=31}}</ref> Her studerte han frå 1947 til 1949 ved den kristne ungdomsskolen Colegio La Salle.<ref>{{Harvnb |Williams|2001|p=32}}</ref> [[fil:Capilla CMLP.JPG|mini|Kapellet ved militærakademiet i Lima der Vargas Llosa studerte.]] Då Vargas Llosa var fjorten, sende faren han til Leoncio Prado [[militærakademi]] i Lima.<ref>{{Harvnb|Vincent|2007|p=2}}</ref> Eit år før konfirmasjonen byrja Vargas Llosa å jobbe som amatørjournalist for lokalavisene.<ref name="Castro9">{{Harvnb|Castro-Klarén|1990|p=9}}</ref> Han slutta ved militærakademiet, reiste til Piura og avslutta studia sine der. I Piura arbeidde han for lokalavisa, La Industria, og fekk sjå teaterframsyninga av det første dramatiske verket sitt, ''La huida del Inca''.<ref>{{Harvnb|Williams|2001|p=34}}</ref> Vargas Llosa starta på studium i jus og litteratur i 1953 på [[Universidad Nacional Mayor de San Marcos]] i Lima, det eldste universitetet i Amerika.<ref>{{Harvnb|Williams|2001|p=39}}</ref> Dette var under regjeringstida til [[Manuel A. Odría]]. I 1955, 19 år gamal, gifta Llosa seg med den 13 år eldre Julia Urquidi.<ref name="Castro9" /> Ho var svigerinna til morbroren. Vargas Llosa byrja den litterære karrieren sin for alvor i 1957 med utgjevinga av si første novellesamling, ''Lós jefes'' ('Leiarane'), og ''El abuelo'', ('Bestefaren') samstundes som han arbeidde for to peruanske aviser.<ref>Avisene var ''El Mercurio Peruano'' og ''El Comercio''. {{Harvnb|Castro-Klarén|1990|p=21}}</ref> Etter at han vart uteksaminert frå universitetet i 1958, fekk han eit stipend for å studere ved [[Universidad Complutense de Madrid]] i [[Spania]].<ref>{{Harvnb|Williams|2001|p=44}}</ref> I 1960, etter at stipendtida hans i [[Madrid]] hadde var ute, flytta Vargas Llosa til [[Frankrike]] i tru på stipend for å studere der, men då han kom til [[Paris]], fekk han vita at førespurnaden om stipend var avslått.<ref name="Williams45">{{Harvnb|Williams|2001|p=45}}</ref> Trass den uventa finansielle statusen for ekteparet, valde dei å bli i Paris og for Vargas Llosa byrja no ein periode med fruktbar litterær produksjon.<ref name="Williams45" /> Ekteskapet deira varte berre nokre få år, og enda i skilsmisse i 1964.<ref name="Williams54">{{Harvnb|Williams|2001|p=54}}</ref> Eit år seinare gifta Vargas Llosa seg med kusina Patricia Llosa,<ref name="Williams54"/> og dei fekk tre born: Álvaro Vargas Llosa (1966), forfattar og redaktør, Gonzalo (1967), forretningsmann, og Morgana (1974), fotograf. ==Skrivekarriere== ===Byrjinga og det første store verket=== Vargas Llosa sin første romanen, ''[[La ciudad y lós perros]]'', kom ut i 1963. Handlinga utspelar seg rundt eit fellesskap av kadettar på Lima militærskole, og handlinga er basert på forfattaren sine eigne opplevingar på militærakademiet der.<ref name="Kristal32">{{Harvnb|Kristal|1998|p=32}}</ref> Dette tidlege stykket fekk stor offentleg merksemd og spontan suksess.<ref name="Cevallos273">{{Harvnb|Cevallos|1991|p=273}}</ref> Vitaliteten og den dugeleg bruken av avanserte litterære teknikkar imponerte kritikarane umiddelbart,<ref name="Kristal33">{{Harvnb|Kristal|1998|p=33}}</ref> og han vann kritikarprisen Premio dei la Crítica Española.<ref name="Cevallos273" /> Likevel førte den skarpe kritikken av det peruanske militære etablissementet til kontroversar i Peru. Fleire peruanske generalar gjekk laus på romanen, og hevda at han var gjort med eit «degenerert sinn» og at Vargas Llosa var betalt av [[Ecuador]] for å undergrave omdømet til den peruanske hæren.<ref name="Cevallos273" /> I 1965 kom etterfølgjaren ''[[La casa verde]]'', om ein bordell med namnet «Det grøne huset» og korleis det mystiske nærværet til huset påverkar liva til figurane i boka. Hovudplottet følgjer Bonifacia, ei jente<!-- es: frå [[aguaruna-folket]] og utvist frå eit kloster, --> som forvandlar seg til 'la Selvatica', den mest kjende prostituert i «Det grøne huset». Romanen fekk straks ei entusiastisk mottaking, og stadfesta Vargas Llosa som ei viktig røyst blant forteljarar i Latin-Amerika.<ref name="Kristal xi">{{Harvnb|Kristal|1998|p=xi}}</ref> ''La casa verde'' vann den første Rómulo Gallegos-prisen i 1967, i konkurranse med verk av veteranen, den [[uruguay]]anske forfattaren [[Juan Carlos Onetti]], og av [[Gabriel García Márquez]].<ref>{{Harvnb|Armas Marcelo|2002|p=102}}. Sjå dessutan {{citation|title=I Edition of the International Novel Prize Rómulo Gallegos|publisher=Gobierno Bolivariano de Venezuela Ministerio del Poder Popular para La Cultura|url=http://www.celarg.org.ve/Ingles/Premio%20Romulo%20Gallegos%201%20Edicion.htm|accessdate=April 16, 2008|archive-date=2011-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716052005/http://www.celarg.org.ve/Ingles/Premio%20Romulo%20Gallegos%201%20Edicion.htm|url-status=yes}}</ref> Denne romanen åleine samla nok prisar til å plassere forfattaren blant dei leiande i den latinamerikanske oppblomstringa.<ref name="Booker6" /> Einskilde kritikarar ser framleis på ''La casa verde'' som Vargas Llosa sin finaste og viktigaste prestasjon nokosinne.<ref name="Booker6">{{Harvnb|Booker|1994|p=6}}</ref> Den latinamerikanske litteraturkritikaren [[Gerald Martin]] har jamvel lagt framlegg om ''La casa verde'' som ein av dei største romanane som har kome frå Latin-Amerika.<ref name="Booker6" /> Den tredje romanen frå Vargas Llosa, ''[[Conversación en La Catedral]]'', vart utgjeve i 1969 då forfattaren var 33 år gamal. Denne ambisiøse forteljinga er historia om ministersonen Santiago Zavala og sjåføren hans, Ambrosio.<ref>{{Harvnb| Kristal |1998|p=61}}</ref> Dei to treftest tilfeldig på ein heim for eigarlause hundar, der det kjem til ein opprivande samtale som held fram på ein nærliggjande bar kjent som «Katedralen».<ref>{{Harvnb|Castro-Klarén|1990|p=80}}</ref> Gjennom samtalen, som set søkjelys på den herskande diktatoren, søkjer Zavala etter sanninga om faren si rolle i mordet på ein ukjent peruansk motstandsmann. Dessverre for Zavala leier søket inn i ei blindgate utan svar og teikn til ei betre framtid.<ref name="Castro106">{{Harvnb|Castro-Klarén|1990|p=106}}</ref> Romanen åtek den diktatoriske regjeringa til Odría ved å vise korleis eit diktatur styrer og øydelegg livet åt menneske.<ref name="Cevallos273" /> Det vedvarande temaet håpløyse gjer ''Conversación en La Catedral'' til Vargas Llosa sin bitraste roman.<ref name="Castro106"/> ==1970 og «oppdaginga av humor»== I 1971 publiserte Vargas Llosa ''García Márquez: Historia dei un deicidio'', som var doktorgradsavhandlinga hans ved Universidad Complutense de Madrid.<ref>Jaime Perales Contreras, review of Mario Vargas Llosa, ''Obras Completas'', Vol. VI, Tomo. I, in ''Americas Magazine'', Organization of American States, July-August, 2007.</ref><ref name="Shaw431">{{Harvnb|Shaw|1973|p=431}}</ref> Denne omfattande studien handlar om venen, den colombianske forfattaren og nobelprisvinnaren i litteratur [[Gabriel García Márquez]], som han seinare blei uvenn med. I 1976 slo han Márquez i ansiktet ved [[Palacio de Bellas Artes]] i Mexico by og dette blei slutten på venskapen deira.<ref>"Todo occurrió en 1976, en el Palacio de Bellas Artes de la ciudad de México. [. . .] todos los presentes quedaron impresionados y sorprendidos por el puñetazo que MVLL propinó a García Márquez cuando el escritor colombiano venía a abrazar al novelista peruano." {{Harvnb|Armas Marcelo|2002|p=110}}</ref> Ingen av dei to forfattarane har tala offentleg om dei underliggande årsakene til usemja.<ref>{{Harvnb|Dammann|2007|}}</ref> Eit fotografi av García Márquez med blått auge vart publisert i 2007, det vekte offentleg interesse for feiden.<ref name="Cohen">{{Harvnb|Cohen|2007}}</ref> Trass tiår med tystnad, tillét Vargas Llosa i 2007 bruk av ein del av boka si som introduksjon til 40-års jubileumsutgåva av Márquez sin roman ''Hundre års ensomhet'', utgjeve i Spania og i Latin-Amerika det året.<ref>{{Harvnb|Vincent|2007|p=3}}</ref> ''Historia dei un deicidio'' vart òg gjeve ut på nytt dette året, som ein del av Vargas Llosa sine samla verk. Etter den monumentale arbeidet ''Conversación en La Catedral'', gjekk Vargas Llosa bort frå meir alvorlege tema som politikk og problem med samfunnet til meir satiriske skildringar. Den latinamerikanske litteraturforskaren Raymond L. Williams skildrar denne fasen i forfattarskapet hans som «oppdaginga av humor».<ref name="QC273">Sitert i {{Harvnb|Cevallos|1991|p=273}}</ref> Dei første freistnadane hans på ein [[satire|satirisk]] roman var ''[[Pantaleón y las visitadoras]]'', utgjeve i 1973, omsett til bokmål som ''Pantaleón og tjenerinnene''.<ref>{{Harvnb|Castro-Klarén|1990|p=136}}</ref> Denne korte, komiske romanen gjev lesaren vignettar av dialogar og skildringar av dei peruanske væpna styrkane samt eit korps av prostituerte med oppdrag å vitje dei militære utpostane i fjerntliggjande jungelområde.<ref name="Booker33">{{Harvnb|Booker|1994|p=33}}</ref> Handlinga er ikkje ulik det ein finn i den tidlegare romanen ''[[La casa verde]]'', men ho er i ei anna form. Såleis er ''Pantaleón y las visitadoras'' i hovudsak ein parodi både på ''La casa verde'' og den litterære tilnærminga som den romanen representerer.<ref name="Booker33" /> Vargas Llosa fekk ideen til handlinga i ''Pantaleón y las visitadoras'' etter sjølv å ha vore vitne til korleis den peruanske hæren tilsette prostituerte og førte dei inn i jungelen for å tene soldatane der.<ref>{{Harvnb|Setti|1989|p=65}}</ref> Frå 1974 til 1987 fokuserte Vargas Llosa på forfattarskapen, men tok seg òg tid til andre initiativ.<ref name="Williams60">{{Harvnb|Williams|2001|p=60}}</ref> I 1975 regisserte han ei filmatisering av ''Pantaleón y las visitadoras''.<ref name="Williams60"/> Etter denne mislukka produksjonen, vart han vald til president for [[International PEN]], ein verdsomspennande samskipnad av forfattarar.<ref name="Williams60"/> I denne perioden talte Vargas Llosa stadig på konferansar arrangert av internasjonalt anerkjende institusjonar som til dømes [[Det hebraiske universitetet i Jerusalem]] og [[Universitetet i Cambridge]].<ref>{{Harvnb|Williams|2001|pp=60–61}}</ref> I 1977 publiserte Vargas Llosa ''[[La tia Julia y el escribidor]]'', omsett til bokmål som ''Tante Julia og han som skriver''. Romanen er tileigna første kona hans, Julia Urquidi, og er delvis basert på ekteskapet deira.<ref>{{Harvnb|Kristal|1998|p=91}}</ref> Urquidi skreiv seinare memoarane, ''Lo que Varguitas no dijo'' (kva litle Vargas ikkje sa), der ho gjev si personlege soge om tilhøvet deira. Ho seier at Vargas Llosa på fleire område overdriv mange negative sider ved ekteskapet deira samstundes som han reduserer rolla ho har hatt med å stø den litterære karrieren hans.<ref>{{Harvnb|Kristal|1998|p=221}}</ref> ''La tia Julia y el escribidor'' blir rekna som eit av dei mest slåande døme på korleis språket og bilete frå populærkultur kan brukast i litteraturen.<ref>{{Harvnb|Booker|1994|p=54}}</ref> Romanen vart filmatisert i 1990 av Hollywood med tittelen ''[[Tune in Tomorrow]]''. ===Seinare romanar=== [[Fil:Mariovargasllosa.jpg|mini|Vargas Llosa i 1982]] Den fjerde store romanen frå Vargas Llosa er ''[[Dommedagskrigen]]'', ''La Guerra del fin del mundo'' frå 1981, og var første freistnaden hans på ein [[historisk roman]].<ref name="Kristal140">{{Harvnb|Kristal|1998|p=140}}</ref> Dette arbeidet starta ei radikal endring i Vargas Llosa sin stil i retning tema som [[messianisme]] og irrasjonell menneskeleg framferd.<ref>{{Harvnb|Campos|1981|p=299}}</ref> Handlinga går føre seg i [[krigen i Canudos]], ei hending på 1800-talet i [[Brasil]] der ein væpna [[millenarisme|millenaristisk]] kult heldt ut ei kringsetjing av den nasjonale hæren i fleire månader.<ref name="Booker75">{{Harvnb|Booker|1994|p=75}}</ref> Som dei tidlegaste verka hans, tek denne romanen opp eit nøkternt og alvorleg tema, og tonen er mørk.<ref name="Booker75" /> Vargas Llosa er dristig i utforsking av mennesket sin hug til å idealisere vald, og soga om ein menneskeskapt katastrofe grunna fanatisme, dette gjorde at kritikarane gav romanen mykje heider.<ref name="Kristal124">{{Harvnb|Kristal|1998|p=124}}</ref> Kritikarar har hevda at dette er eit av Vargas Llosa sine største litterære stykke synleggjort gjennom ambisjon og gjennomføring.<ref name="Kristal124" /> Men trass i at romanen har blitt hylla i Brasil, fekk han i starten dårleg mottaking der fordi ein utlending skreiv om eit brasiliansk tema.<ref>{{Harvnb|Setti|1989|p=46}}</ref> Boka vart òg kritisert som revolusjonær og antisosialistisk.<ref name=Setti42/> Vargas Llosa hevdar at denne boka er favoritten hans, og ho er det mest krevjande verket han har skapt.<ref name=Setti42>{{Harvnb|Setti|1989|p=42}}</ref> Etter utgjevinga av ''Dommedagskrigen'', byrja Vargas Llosa å skrive romanar som var vesentleg kortare enn mange av dei tidlegare bøkene hans. I 1983 gjorde han ferdig ''[[Historia de Mayta]]'', omsett til bokmål med tittelen ''Historien om Mayta''.<ref name="Kristal140"/> Romanen fokuserer på ein venstreorientert oppstand som fann stad [[29. mai]] 1962 i byen [[Jauja]] i [[Andesfjella]].<ref name="Kristal140"/> Seinare same året, i perioden under [[Sendero Luminoso]]-opprøret, inviterte den peruanske presidenten [[Fernando Belaúnde Terry]] Vargas Llosa til å bli med i kommisjonen for å granske den forferdelege massakren av åtte journalistar som vart drepne blant innbyggjarane i [[Uchuraccay]].<ref>{{Harvnb|Kristal|1998|pp=150–151}}</ref> Det viktigaste føremålet med kommisjonen var å undersøkje drapa for å gje informasjon om hendinga til det offentlege.<ref name="Kristal151">{{Harvnb|Kristal|1998|p=151}}</ref> Etter engasjementet i kommisjonen, publiserte Vargas Llosa ei rekkje artiklar som tok hans eigen posisjonen i saka i forsvar.<ref name="Kristal151"/> I 1986 fullførte han den neste romanen, ''[[¿Quién Mato ein Palomino Molero?]]'', ''Hvem drepte Palomino Molero''.<ref name="Kristal151"/> Sjølv om handlinga i denne romanen er mykje lik dei tragiske hendingane i Uchuraccay, poengterte litteraturkritikar Roy Boland at det ikkje var eit forsøk på å rekonstruere drapa, men snarare ein «litterær eksorsisme» av Vargas Llosa sine eigne røynsler frå arbeidet i kommisjonen.<ref>{{Harvnb|Boland|Harvey|1988|p=164}}</ref> Opplevinga gav òg inspirasjon til ein av dei seinare romanane til Vargas Llosa, ''[[Lituma en los Andes]]'', (''Lituma i Andesfjellene''), opphavleg utgjeven i Barcelona i 1993.<ref name="franco56">{{Harvnb|Franco|2002|p=56}}</ref> Det gjekk nesten 20 år før Vargas Llosa skreiv eit nytt stort verk: ''[[Bukkefesten]]'', ''La Fiesta del Chivo'', ein politisk thriller, kom ut i 2000. Ifølgje Williams er dette den mest komplette og mest ambisiøse romanen frå Vargas Llosa sidan ''Dommedagskrigen''.<ref name="Williams267">{{Harvnb| Williams |2001|p=267}}</ref> Romanen er lagt til [[Den dominikanske republikken]] og diktaturet til [[Rafael Trujillo]] frå 1930 til han vart myrda i 1961. Han har tre hovudlinjer: ei tar føre seg Urania Cabral, dotter av ein tidlegare Trujillo-lojal politikar som kjem tilbake for første gongen sidan ho forlét Den dominikanske republikken etter Trujillo-drapet 30 år tidlegare, den andre konsentrerer seg om sjølve mordet, konspiratørane som utførte det, og konsekvensane, og den tredje linja tar føre seg Trujillo sjølv i scener frå slutten av regimet hans.<ref name="Williams267"/> Boka fekk straks positiv omtale i Spania og Latin-Amerika,<ref>{{Harvnb| Williams |2001|p=268}}</ref> og har hatt ein monaleg innverknad i Latin-Amerika, og er rekna som eit av Vargas Llosa sine beste verk.<ref name="Williams267"/> I 2006 skreiv Vargas Llosa ''[[Rampejenta]]'', ''Travesuras de la Niña Mala'', som journalisten Kathryn Harrison rosande hevdar er ei omskriving, meir enn berre ei resirkulering, av [[Gustave Flaubert]] sin roman ''[[Madame Bovary]]'' frå 1856.<ref>{{Harvnb|Harrison|2007}}</ref> I ''Rampejenta'' er forteljaren ein peruansk emigrant. Over fleire tiår er han gripen av ei kvinne som han har vore kjær i sidan begge var tenåringar. ==Seinare liv og politisk engasjement== Som mange andre latinamerikanske intellektuelle, var Vargas Llosa i utgangspunktet ein tilhengar av den [[cuba]]nske revolusjonære regjeringa til [[Fidel Castro]].<ref name="Kristal xi"/> Han studerte [[marxisme]]n i tida på universitetet, og vart seinare overtydd av [[kommunistisk]]e ideal etter framgangen for den cubanske revolusjonen.<ref>{{Harvnb|Setti|1989|p=140}}</ref> Men gradvis kom Vargas Llosa til å tenke at cubanske sosialisme ikkje var i samsvar med kva han såg som generelle [[menneskerettar]] og [[fridom]]ar.<ref>{{Harvnb|Setti|1989|p=141}}</ref> Det offisielle brotet mellom forfattaren og politikken til den cubanske regjeringa skjedde med den såkalla Padilla-affæren, då Castro kasta poeten [[Heberto Padilla]] i [[fengsel]]. Saman med andre intellektuelle på den tida, skreiv Vargas Llosa til Castro og protesterte mot det cubanske politiske systemet og fengslinga av kunstnaren.<ref>{{Harvnb|Setti|1989|p=142}}</ref> Etter den tid har Vargas Llosa identifisert seg med [[liberalisme]]n snarare enn ekstreme venstreorienterte politiske ideologiar,<ref>{{Harvnb|Morote|1998|p=234}}</ref> og han har vore motstandar av både venstre- og høgreorienterte autoritære regime.<ref>{{Harvnb|Vincent|2007|p=1}}</ref> Då Vargas Llosa blei utnemnd til medlem i undersøkingskommisjonen i 1983 opplevde han det som litteraturkritikar Jean Franco kallar «den mest ubehagelege hendinga i hans politiske karriere».<ref name="franco56" /> Dessverre for Vargas Llosa, leidde engasjementet i kommisjonen til snarlege negative reaksjonar og ærekrenkingar i den peruanske pressa, og mange ymta om at massakren var ein konspirasjon for å hindre journalistar frå å rapportere om dei paramilitære regjeringsstyrkane i Uchuraccay.<ref name="Kristal151"/> Utvalet konkluderte med at det var dei innfødde landsbybuarane som hadde vore ansvarlege for drapa. For Vargas Llosa var hendinga eit teikn på «kor sårbare demokratia i Latin-Amerika er og kor lett dei kan bli utsletta av både høgre- og venstrediktatur».<ref>Sitat frå {{Harvnb|Kirk|1997|pp=183–184}}</ref> Både konklusjonane, og Vargas Llosa personleg, kom under intens kritikk; antropolog Enrique Mayer, til dømes, skulda han for «[[paternalisme]]»,<ref>Sitat frå {{Harvnb|Kokotovic|2007|p=172}}</ref> medan antropologen Carlos Iván Degregori kritisert han for hans vankunne om samfunnet i [[Andes]].<ref>Sitat frå {{Harvnb|Kokotovic|2007|p=177}}</ref> Vargas Llosa vart skulda for aktiv hjelp til regjeringa med å dekkje rolla hæren hadde i massakren.<ref name="Kristal151"/> Misha Kokotovic, forskar i latinamerikalitteratur, har samanfatta kritikken med at forfattaren vart skulda for å sjå «innfødde kulturar som ei 'primitiv' hindring for realisering av dei vestlege modernitetsideala».<ref>{{Harvnb|Kokotovic|2007|p=177}}</ref> Vargas Llosa var sjokkert både av ugjerninga i seg sjølv og deretter av reaksjonen på rapporten. Svaret frå Vargas Llosa på kritikken var at dei tydelegvis var meir opptatte av rapporten enn av at hundrevis av bønder seinare blei drepne av geriljaorganisasjonen Sendero Luminoso.<ref>Sitat frå {{Harvnb|Kristal|1999|p=231}}</ref> [[fil:Acto fundacional UPD3.jpg|mini|venstre|Vargas Llosa ved skipinga av UPD, i september 2007]] Gjennom 1980-talet vart Vargas Llosa kjent for si trufaste nyliberale haldning. I 1987 hjelpte han med skipinga og seinare leidde han det politiske partiet [[Movimiento Libertad]].<ref name="Bolland8">{{Harvnb|Boland|Harvey|1988|p=8}}</ref> Året etter gjekk partiet inn i ein koalisjon med dei to viktigaste konservative politikarane i Peru på den tida, tidlegare president [[Fernando Belaúnde Terry]], leiar av [[Acción Popular]], og [[Luis Bedoya Reyes]], leiar av [[Partido Popular Cristiano]], for å danne treparti sentrum-høgrekoalisjonen kjent som [[Frente Democrático]], FREDEMO.<ref name="Bolland8"/> Vargas Llosa stilte som FREDEMO-koalisjonen sin presidentkandidat i Peru i 1990. Han foreslo eit drastisk økonomisk spareprogram som skremde dei fleste fattige veljarar, dette programmet understreka trongen for privatisering, marknadsøkonomi, frihandel, og viktigast, spreiing av privat eigedom.<ref name=emilyparker>{{Harvnb|Parker|2007}}</ref> Sjølv om han vann første runde med 34&nbsp;% av stemmene, vart han slått av ein til då ukjent jordbruksingeniør, [[Alberto Fujimori]] i den andre valomgangen.<ref name=emilyparker/> Vargas Llosa gjorde greie for valet i sjølvbiografiske ''El pez en el agua'', «Ein fisk i vatnet», 1993.<ref>{{Harvnb|Larsen|2000|p=155}}</ref> Etter det politiske nederlaget i 1990, har han fokusert hovudsakleg på forfattarskapen sin, med berre sporadiske politiske engasjement.<ref>{{Harvnb|Williams|2001|p=82}}</ref> Ein månad etter valnederlaget, deltok Vargas Llosa på ein konferanse av intellektuelle i Mexico etter invitasjon frå landets mest framståande forfattar, [[Octavio Paz]]. Konferansen, «El siglo XX: la experiencia de la libertad» ('Det 20. hundreåret: opplevinga av fridom'), hadde diskusjonar om samanbrotet av det kommunistiske styret i [[Aust-Europa]] på programmet. Det vart sendt på meksikansk TV frå 27. august til 2. september. I ein tale halden den 30. august 1990 fordømte Vargas Llosa det meksikanske maktsystemet, som var basert på eit permanent styre av partiet [[Partido Revolucionario Institucionals]], PRI. På det tidspunktet hadde partiet vore ved makta i 61 år, og Vargas Llosa kritiserte det med namn. Han erklærte, «Mexico er det perfekte diktaturet. Det perfekte diktaturet er ikkje kommunismen, ikkje [[Sovjetunionen]], ikkje Fidel Castro; det perfekte diktaturet er Mexico fordi det er eit kamuflert diktatur.»<ref name="Terra, 7. oktober 2010"/><ref>''El País'', 1. september 1990</ref> «Mexico er det perfekte diktaturet» vart ein klisjé både i Mexico,<ref>{{Harvnb|Reding|1991}}</ref> og også internasjonalt fram til PRI til slutt tapte presidentskapet i Mexico i 2000. Vargas Llosa har hovudsakleg budd i [[London]] sidan 1990-talet,<ref name="Williams83">{{Harvnb|Williams|2001|p=83}}</ref> men bur rundt tre månader av året i Peru.<ref name=emilyparker/> Han fekk spansk statsborgarskap i 1993, han vitjar ofte Spania for å delta på ulike konferansar og ferierer der.<ref name = "Williams83"/> I 1994 vart han vald inn som medlem av Det kongelege spanske akademiet, [[Real Academia Española]],<ref name = "Williams83"/> og har vore aktiv på den spanske politiske arenaen. I februar 2008 heldt han opp med å stø [[Partido Popular]] for å gå med i det nyleg oppretta [[Unión Progreso y Democracia]] i Spania. Boka ''Politica razonable'', skriven av fem framtredande personar innan kulturliv, skildrar Vargas Llosa sin politiske ideologiske plattform.<ref>Forfattarane er [[Fernando Savater]], [[Rosa Díez]], [[Álvaro Pombo]], [[Albert Boadella]] og [[Carlos Martínez Gorriarán]]. {{citation|url=http://actualidad.terra.es/articulo/escritor_mario_vargas_llosa_pp_2277630.htm|title=Escritor Mario Vargas Llosa retira su apoyo al PP y pide el voto para UPyD|accessdate=March 22, 2008|journal=Terra Actualidad|date=25. februar 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081203031829/http://actualidad.terra.es/articulo/escritor_mario_vargas_llosa_pp_2277630.htm|archivedate=2008-12-03|url-status=no}} På spansk</ref> Han held fram med å skrive, både journalistikk og fiksjon, og reiser mykje. Han har òg undervist som gjesteprofessor ved ei rekkje framtredande universitet.<ref>Lista over stader han har vitja med førelesingar inkluderer [[Queen Mary, University of London]] og [[King's College London]], begge er underlagt [[University of London]], Pullman campus på [[Washington State University]], [[University of Puerto Rico]] ved [[Río Piedras]], [[Columbia University]], [[Harvard University]], [[Princeton University]], [[Georgetown University]], og [[City University of New York]]. Sjå [https://web.archive.org/web/20070702194227/http://libweb.princeton.edu/libraries/firestone/rbsc/aids/llosa/#bio "Biographical Sketch"]. Mario Vargas Llosa Papers. Princeton University Library. Retrieved on April 14, 2008.</ref> ==Stil== ===Handling, miljø og hovudtema=== Arbeidet til Vargas Llosa byggjer på omfattande historiske material så vel som på hans eigne personlege røynsler.<ref>{{Harvnb|Booker|1994|p=48}}</ref> Til dømes var røynsla hans ved den militære skulen, Leoncio Prada, grunnlaget for skildringa av den korrupte offentlege institusjonen i den første romanen ''[[La ciudad y lós perros]]''.<ref name="Kristal32"/> Korrupsjon på skolen er òg ei avspegling av korrupsjonen i det peruanske samfunnet på den tida romanen vart skriven.<ref name="Kristal33"/> Vargas Llosa brukar ofte forfattarskapen til å utfordre negative sider ved samfunnet, slik som moralsk forfall og politisk undertrykking av dei som utfordrar den politiske makta. Eit tema som han har utforska i forfattarskapen er kampen for fridomen til individet i ein røyndom av underkuing,<ref>{{Harvnb|Morote|1998|pp=66–67}}</ref> som i romanen ''[[Conversación en La Catedral]]'' der bakteppet er det tyranniske diktaturet under den peruanske presidenten [[Manuel A. Odría]].<ref>{{Harvnb|Kristal|1998|p=56}}</ref> Hovudpersonen, Santiago, gjer opprør mot det kvelande diktaturet ved å delta i undergravande verksemd i venstreorienterte politiske grupper.<ref>{{Harvnb|Kristal|1998|p=59}}</ref> I tillegg til tema som korrupsjon og undertrykking, utforskar Vargas Llosa «fordømminga av Perus grunnleggjande institusjonar». I den andre romanen, ''[[La casa verde]]'' skildrar han overgrep utførte av dei korrupte militære offiserane og utnytting av arbeidarar ved ein bordell.<ref name="QC273"/> Mange av Vargas Llosa tidlege romanar har miljø og handling frå Peru, medan nyare verk utspelar seg i andre delar av [[Latin-Amerika]], som Brasil og [[Den dominikanske republikken]].<ref name=castro-klaren19>{{Harvnb|Castro-Klarén|1990|p=19}}</ref> ''[[Dommedagskrigen]]'' var det første store verket hans der handlinga er lagt utanfor Peru.<ref name="Cevallos273" /> Trass i at handlinga femnar om historiske hendingar ved Canudos-opprøret mot den brasilianske regjeringa, byggjer ikkje romanen direkte på historiske fakta. Snarare er den viktigaste inspirasjonskjelda nedteikningar av desse hendingane publiserte av den brasilianske forfattaren [[Euclides da Cunha]] i 1902.<ref name="Booker75" /> ''Bukkefesten'', basert på diktaturet åt [[Rafael Trujillo]], finn stad i Den dominikanske republikken.<ref name="Williams267"/> Her gjorde Vargas Llosa ein omfattande studie av historia til republikken som førebuing til skrivearbeidet.<ref name="Williams270">{{Harvnb|Williams|2001|p=270}}</ref> Romanen er realistisk i karakter, og Vargas Llosa understrekar at han «respekterte dei grunnleggjande fakta,. [...] Eg har ikkje overdrive», men samstundes legg han til «det er ein roman, ikkje ei historiebok, så eg tok meg mange, mange fridomar.»<ref>Sitat frå {{Harvnb|Gussow|2002}}</ref> Ein av Vargas Llosa sine nyare romanar, ''[[Paradiset på det andre hjørnet]]'', originaltittel ''El paraíso en la otra esquina'', går hovudsakleg føre seg i [[Frankrike]] og [[Tahiti]].<ref>{{Harvnb|Vargas Llosa|2003|p=}}</ref> Basert på biografien til tidlegare sosial reformator Flora Tristan, viser det korleis Flora og [[Paul Gauguin]] ikkje fann paradiset, men likevel klarte å inspirere tilhengarar til å fortsetje å arbeide mot ein sosialistisk utopi.<ref>{{Harvnb|Heawood|2003|p=}}</ref> Einskilde kritikarar, som Barbara Mujica, hevdar at ''Paradiset på det andre hjørnet'' manglar den «djervskap, energi, politisk visjon og forteljargeni» som var til stades i dei tidlegare arbeida hans.<ref>{{Harvnb|Mujica|2004|p=}}</ref> ===Modernisme og postmodernisme=== Verka til Mario Vargas Llosa er sett på som både [[Modernisme|modernistiske]] og [[Postmodernisme|postmodernistiske]] romanar.<ref name="Booker32">{{Harvnb|Booker|1994|p=32}}</ref> Sjølv om det enno er mykje debatt om kva som skil den modernistiske frå den postmodernistiske litteraturen, hevdar litteraturvitar M. Keith Bookar at problematikken og den teknisk kompleksiteten i Vargas Llosa sine tidlege verk, som ''[[La casa verde]]'' og ''[[Conversación en La Catedral]]'', er innslag som er typiske for den moderne romanen.<ref name="Booker6" /> Vidare ber desse tidlegare romanane alle ei viss seriøs innstilling, eit anna viktig aspekt ved definisjonen av den modernistiske kunsten.<ref name="Booker32"/> Dei seinare romanane hans som ''[[Pantaleón y las visitadoras]]'', ''[[La tía Julia y el escribidor]]'', (''Tante Julia og han som skriver''), ''[[Historia de Mayta]]'', (''Historien om Mayta''), og ''[[El hablador]]'', (''Han som snakker'') synest derimot å følgje ein postmodernist modus.<ref>{{Harvnb|Booker|1994|p=3}}</ref> Desse romanane har ein mykje lettare, laussleppt og komisk tone, karakteristisk for postmodernismen.<ref name="Booker33" /> Ved å samanlikne dei to romanane ''La casa verde'' og ''Pantaleón y las visitadoras'', diskuterer Bookar kontrasten mellom det ein finn av modernisme og postmodernisme i verka til forfattaren. Begge romanane utforskar emne som arbeid i det peruanske militære og prostitusjon, men Bookar peikar på at det første verket skildrar emna gravalvorleg, det sistnemnde latterleg komisk.<ref name="Booker33" /> ===Samanvovne dialogar=== Litteraturforskaren M. Keith Bookar hevdar at Vargas Llosa perfeksjonerer teknikken av samanfletta dialogar i romanen ''La casa verde''.<ref name="Booker33" /> Ved å kombinere to samtalar som skjer til ulike tider, skaper han ein illusjon av eit flashback, eit innskot frå fortida. I somme fall brukar Vargas Llosa òg denne teknikken som eit middel til skiftande plassering ved samanveving av to samtidige samtalar som går føre seg på ulike stader.<ref name="Booker14">{{Harvnb|Booker|1994|p=14}}</ref> Teknikken er eit fast innslag i repertoaret hans, som han byrja å bruke nær slutten av den første romanen, ''[[La ciudad y lós perros]]''.<ref>{{Harvnb|Booker|1994|p=13}}</ref> Derimot brukar han ikkje samanvovne dialogar på dette viset i alle romanane. Til dømes i ''La casa verde'' er teknikken brukt på ein alvorleg måte å oppnå ein nøktern tone og å fokusere på samanhengen mellom vektige hendingar fråskilt i tid og rom.<ref>{{Harvnb|Booker|1994|p=35}}</ref> I ''Pantaleón y las visitadoras'' skaper denne strategien komiske effektar der forfattaren brukar enklare scenebytte.<ref>{{Harvnb|Booker|1994|pp=35–36}}</ref> Teknikken liknar både [[Virginia Woolf]] sine samanvevingar av monologar hos ulike karakterar og på [[Gustave Flaubert]] sin [[kontrapunkt]]iske teknikk der han fletter saman samtalar med andre hendingar, så som førelesingar.<ref name="Booker14"/> ==Litterære førebilete== Dei første litterære førebileta for Vargas Llosa var relativt ukjente peruanske forfattarar som Martín Adan, Carlos Oquendo dei Amat og César Moro.<ref name="Castro3">{{Harvnb|Castro-Klarén|1990|p=3}}</ref> Som ein ung forfattar, såg han til desse revolusjonære forfattarane på jakt etter nye forteljarstrukturar og teknikkar for å utleie eit meir mangesidig og moderne bilete av det urbane Peru. Han søkte ein stil som skilde seg frå dei tradisjonelle skildringane av landet og landsbylivet som var gjort vidkjent av den mest framståande romanforfattaren i Peru på den tida, [[José María Arguedas]].<ref>{{Harvnb |Castro-Klarén|1990|p=4}}</ref> Vargas Llosa skreiv om Arguedas sitt arbeid at det var «eit døme på gammalmodig regionalisme som allereie hadde uttømt sine visjonære potensial».<ref name="Castro3" /> Sjølv om han ikkje delte Arguedas sin lidenskap for [[urfolk]]a sin situasjon, såg Vargas Llosa opp til og respekterte forfattaren for bidraga hans til den peruanske litteraturen.<ref>{{Harvnb |Kristal|1998|p=9}}</ref> I 1996 gav han også ut ein studie av arbeidet til Arguedas, ''La Utopía arcaica''. Vargas Llosa såg òg til utlandet for litterær inspirasjon snarare enn å avgrense seg til peruansk litteratur. To franskmenn, den eksistensialistiske [[Jean-Paul Sartre]] og realisten [[Gustave Flaubert]], påverka både teknikken og stilen hans.<ref>{{Harvnb|Castro-Klarén|1990|pp=6–7}}</ref> Innverknaden frå Sartre er mest utbreidd i den omfattande bruk av samtalen hos Vargas Llosa.<ref name="Castro6">{{Harvnb|Castro-Klarén|1990|p=6}}</ref> Det innleiande kapitlet i ''La ciudad y lós perros'', den første romanen hans, er tatt rett ut frå Sartre sitt arbeid.<ref>{{Harvnb|Castro-Klarén|1990|p=34}}</ref> Vargas Llosa, har alltid sett opp til Flaubert sitt litterære sjølvstende,<ref>{{Harvnb|Kristal|1998|p=25}}</ref> og i 1975 han skreiv eit essay om Flaubert sin [[estetikk]], kalla ''La orgía perpetua. Flaubert y Madame Bovary''.<ref>{{Harvnb|Castro-Klarén|1990|p=115}}</ref> I analysen av Flaubert set Vargas Llosa spørsmålsteikn til den revolusjonære krafta i litteratur i ein politisk setting. Dette står i kontrast til det tidlegare synet hans om at «litteraturen er ei form for opprør».<ref name="Kristal81">{{Harvnb|Kristal|1998|p=81}}</ref> Ein av Vargas Llosa sine favorittforfattarar, og kanskje den mest innflytelsesrike på forfattarskapen hans, er amerikanske [[William Faulkner]].<ref>{{Harvnb|Kristal|1998|p=28}}</ref> Vargas Llosa reknar Faulkner som «forfattaren som perfeksjonert metodane til den moderne romanen».<ref name="Kristal26">{{Harvnb|Kristal|1998|p=26}}</ref> Begge forfattarar nyttar kompliserte endringar i tid og forteljarstemme.<ref name="Castro6"/><ref name="Kristal26"/> For eksempel er handlinga og utviklinga av hovudpersonen i ''La ciudad y lós perros'', i ei viss grad påverka av ''[[Mørk august]]'', (''Light in August''), som Vargas Llosa set høgst av alle Faulkner sine verk.<ref>{{Harvnb|Kristal|1998|p=34}}</ref> Utanom essaya om Arguedas og Flaubert, har Vargas Llosa skrive litterære kritikkar av andre forfattarar som han har beundra, som García Márquez, [[Albert Camus]], [[Ernest Hemingway]], og [[Jean-Paul Sartre]].<ref name="Castro116"/> Det Vargas Llosa vil med verka som ikkje er fiksjonar, er å akte innverknaden som desse forfattarane har på forfattarskapen hans, og å godta eit samband mellom seg sjølv og andre forfattarar.<ref name="Castro116">{{Harvnb|Castro-Klarén|1990|p=116}}</ref> Kritikar Sara Castro-Klarén hevdar at han har ein lite systematisk analyse av dei litterære teknikkane til desse forfattarane.<ref name="Castro116"/> I ''La orgía perpetua. Flaubert y Madame Bovary'', til dømes, diskuterer han tilhøvet mellom sin eigen og Flaubert sin estetikk, framfor å fokusere på Flaubert åleine.<ref>{{Harvnb|Castro-Klarén|1990|p=119}}</ref> ==Innverknad og verdsetjing== [[fil:VargasllosaUR.jpg|mini|Vargas Llosa får [[æresdoktorat]] ved [[Universitetet i La Rioja]].]] Mario Vargas Llosa er sett på som ein av dei store latinamerikanske forfattarane, saman med namn som [[Octavio Paz]], [[Julio Cortázar]], [[Jorge Luis Borges]], [[Gabriel García Márquez]] og [[Carlos Fuentes]].<ref name="Castro1">{{Harvnb|Castro-Klarén|1990|p=1}}</ref> I boka ''La Nueva Novela'', gjev Fuentes ein grundig litterær kritikk av den positive innverknaden som arbeidet til Vargas Llosa har hatt på latinamerikansk litteratur.<ref name="Lamb102">{{Harvnb|Lamb|1971|p=102}}</ref> Den britiske litteraturkritikar Gerald Martin, skreiv i 1987, at Vargas Llosa var «kanskje den mest framgansrike [... og] utvilsamt den mest kontroversielle latinamerikanske forfattaren dei siste tjuefem åra».<ref>{{Harvnb |Martin|1987|p=205}}</ref> Dei fleste av Vargas Llosa sine forteljingar er omsett til fleire språk, og har mottatt monaleg internasjonal vørdnad.<ref name="Castro1" /> Vargas Llosa er jamvel kjent for det vektige bidraget sitt til journalistikken, noko som få andre latinamerikanske forfattarar har gjort.<ref>{{Harvnb |Castro-Klarén|1990|p=2}}</ref> Vargas Llosa er ein av forfattarane som med stort medvite har fremja litteraturen generelt, og meir spesifikt romanforma, som ein arena for meiningsfulle kommentarar om livet.<ref>{{Harvnb|Muñoz|2000|p=2}}</ref> I løpet av karrieren har han skrive meir enn eit dusin romanar og mange andre bøker og historier, og har i fleire tiår vore ei framtredande røyst i latinamerikansk litteratur.<ref>{{Harvnb|Williams|2001|p=84}}</ref> Han har vunne ei rekkje prisar for forfattarskapen, frå Premio Leopoldo Alas i 1959 og Premio Biblioteca Breve 1962 til Premio Planeta 1993 for ''Lituma i Andesfjellene'' og Jerusalem Prize i 1995.<ref>{{citation |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=990CE5DD1539F934A25752C0A963958260 |title=Vargas Llosa Wins The Jerusalem Prize|accessdate=March 20, 2008 |date=January 17, 1995|journal=The New York Times }}</ref> Litteraturkritikaren [[Harold Bloom]] har teke med ''Dommedagskrigen'' i lista over essensielle litterære verk i den vestlege litterære einskapen. Ein viktig heider han har mottatt er Miguel de Cervantes-prisen i 1994. Prisen er sett på som den viktigaste utmerkinga gjeven i spansk litteratur og blir tildelt forfattarar som har gjort «arbeid har bidrege til å tilføre verdi i den litterære arven i det spanske språket på ein overtydande måte».<ref>"Cuya obra haya contribuido a enriquecer de forma notable el patrimonio literario en lengua española." {{citation|url=http://www.mcu.es/premios/CervantesPresentacion.html|title=Premio "Miguel de Cervantes"|accessdate=12. april 2008|publisher=Gobierno de España – Ministerio de Cultura}} På spansk</ref> Vargas Llosa mottok òg Irving Kristol Award frå American Enterprise Institute i 2005, og Harold og Ethel L. Stellfox Visiting Scholar og Writers Award på Dickinson College i 2008.<ref>{{cite web |1= |url=http://www.dickinson.edu/news-and-events/publications/extra-features/2008-09/Honoring-the-Storyteller/ |title=Honoring the Storyteller |publisher=Dickinson College |date=December 2, 2008 |accessdate=7. oktober 2010 |archive-date=2010-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100605224805/http://www.dickinson.edu/news-and-events/publications/extra-features/2008-09/Honoring-the-Storyteller/ |url-status=yes }}</ref> I 2010 blei han tildelt Nobelprisen i litteratur «för hans kartläggning av maktens strukturer och knivskarpa bilder av individens motstånd, revolt och nederlag».<ref name="svenskaakademien">[http://www.svenskaakademien.se/web/Press_N10sv.aspx Pressemelding frå Svenska Akademien] 7. oktober 2010</ref> Ei rekkje av verka til Vargas Llosa er filmatiserte, som ''[[La ciudad y lós perros]]'' og ''[[Pantaleón y las visitadoras]]'', begge gjort av den peruanske regissøren Francisco Lombardi, og ''Bukkefesten'', ved Luis Llosa, fetter av Vargas Llosa.<ref>{{citation |url=http://www.imdb.com/name/nm0889771/ |title=Mario Vargas Llosa |accessdate=March 20, 2008 |publisher=The Internet Movie Database }}</ref> ''[[Tante Julia og han som skriver]]'' vart omgjort til den engelskspråklege filmen, ''[[Tune in tomorrow]]''. ''Bukkefesten'' har òg vorte dramatisert av Jorge Alí Triana, ein [[colombia]]nsk dramatikar og regissør.<ref>{{Harvnb|Navarro|2003|p=}}</ref> == Verk i utval == Norske omsetjingar i parentes med utgjevingsår om det skil seg frå originalutgjevinga. ====Skjønnlitteratur==== *1959 – ''Los jefes'' *1963 – ''[[La ciudad y los perros]]'' *1966 – ''[[La casa verde]]'' *1967 – ''Los cachorros'' (''[[Valpene]]'', 2010) *1969 – ''[[Conversación en La Catedral]]'' *1973 – ''Pantaleón y las visitadoras'' (''[[Pantaleón og tjenerinnene]]'', 1974) *1977 – ''La tía Julia y el escribidor'' (''[[Tante Julia og han som skriver]]'', 2007) *1981 – ''La guerra del fin del mundo'' (''[[Dommedagskrigen]]'', 1982) *1984 – ''Historia de Mayta'' (''[[Historien om Mayta]]'', 1985) *1986 – ''¿Quién mató a Palomino Molero?'' (''[[Hvem drepte Palomino Molero?]]'', 1988) *1987 – ''El hablador'' (''[[Han som snakker]]'', 1991) *1988 – ''Elogio de la madrastra'' (''[[Til stemorens pris]]'', 1992) *1993 – ''Lituma en los Andes'' (''[[Lituma i Andesfjellene]]'', 1995) *1997 – ''Los cuadernos de don Rigoberto'' (''[[Rigobertos notatbøker]]'', 1998) *2000 – ''La fiesta del chivo'' (''[[Bukkefesten]]'', 2003) *2003 – ''El paraíso en la otra esquina'' (''[[Paradiset på det andre hjørnet]]'', 2004) *2006 – ''Travesuras de la niña mala'' (''[[Rampejenta]]'', 2007) *2009 – ''Cartas a un joven novelista'' (''[[Brev til en ung forfatter]]'', 2009) *2010 – ''[[El sueño del celta]]'' *2013 – ''El héroe discreto'' *2016 – ''Cinco esquinas'' *2019 – ''Tiempos Recios'' *2023 – ''Le dedico mi silencio'' ====Fakta==== *1971 – ''García Márquez: historia de un deicidio'' *1975 – ''La orgía perpetua: Flaubert y "Madame Bovary"'' *1990 – ''La verdad de las mentiras: ensayos sobre la novela moderna'' *1993 – ''[[El pez en el agua|El pez en el agua. Memorias]]'' *1996 – ''La utopía arcaica: José María Arguedas y las ficciones del indigenismo'' *1997 – ''Cartas a un joven novelista'' *2001 – ''El lenguaje de la pasión'' *2004 – ''La tentación de lo imposible'' *2007 – ''El Pregón de Sevilla'' *2009 – ''El Viaje a la Ficcion'' *2011 – ''In Praise of Reading and Fiction: The Nobel Lecture'' *2012 – ''La civilización del espectáculo'' *2015 – ''Notes on the Death of Culture'' *2018 – ''La llamada de la tribu'' *2022 – ''La mirada quieta'' ====Drama==== *1952 – ''La huida del inca'' *1981 – ''[[La señorita de Tacna]]'' *1983 – ''Kathie y el hipopótamo'' Essay og journalistikk er samla under tittelen ''Contra viento y marea'' og gjeve ut i tre band i 1983, 1986 og 1990. == Kjelder == {{refopning}} * ''Denne artikkelen byggjer på «[[:en:Mario Vargas Llosa|Mario Vargas Llosa]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, 9. november 2010. Artikkelen gav følgjande kjelder:'' **{{citation|last= Armas Marcelo|first= J. J.|title= Vargas Llosa, el vicio de escribir|location= Madrid|publisher= Alfaguara|year= 2002|month= |isbn= 84-204-4286-0|language=spansk}} **{{citation | last1 = Boland | first1 = Roy | last2 = Harvey| first2= Sally | title = Mario Vargas Llosa: From Pantaleón y las visitadoras to Elogio de la madrastra| publisher = Antipodas, the Journal of Hispanic Studies of the University of Auckland / VOX/AHS | year = 1988 | location = Auckland | isbn = 0-9597858-1-7}} **{{citation|last= Booker |first= M. Keith |title= Vargas Llosa Among the Postmodernists |place= Gainsville, FL |publisher= University Press of Florida|year= 1994 |isbn= 0-8130-1248-1}} **{{citation|last=Campos |first=Jorge |author2=Jose Miguel Oviedo |title=Vargas Llosa y su Guerra del fin del mundo |place=Madrid |publisher=Taurus Ediciones |year=1981 |isbn=84-306-2131-8 }} **{{citation|last= Castro-Klarén |first= Sara|title= Understanding Mario Vargas Llosa |location= Columbia, SC |publisher= University of South Carolina Press |year= 1990 |isbn= 0-87249-668-6}} **{{citation| last = Cevallos | first = Francisco Javier | title = García Márquez, Vargas Llosa, and Literary Criticism: Looking Back Prematurely | journal = Latin American Research Review | volume = 26| issue = 1 | year = 1991 | pages = 266–275 | url = http://www.jstor.org/stable/2503775 | accessdate = April 6, 2008| publisher = Latin American Research Review, Vol. 26, No. 1 }}. (Subscription required to access online.) **{{citation|last=Coca |first=César| title= 30 años después de la ruptura con García Márquez, Vargas Llosa desvela las claves literarias y personales | journal=Hoy| date=27. august 2006 | language=es| url=http://www.hoy.es/prensa/20060827/sociedad/anos-despues-ruptura-garcia_20060827.html| accessdate=16. april 2008}} **''El País'' (Madrid). 1990 September 1. [http://www.elpais.com/articulo/cultura/AZUA/_FELIX_DE/TRIAS/_EUGENIO/VARGAS_LLOSA/_MARIO/MARSE/_JUAN_/ESCRITOR/PAZ/_OCTAVIO/SARAMAGO/elpepicul/19900901elpepicul_1/Tes Vargas Llosa: "México es la dictadura perfecta"] **{{citation|first=Noam|last=Cohen|title=García Márquez’s Shiner Ends Its 31 Years of Quietude|url=http://www.nytimes.com/2007/03/29/books/29marq.html?_r=1&em&ex=11&oref=slogin|journal=The New York Times|date=March 29, 2007|accessdate=31. mars 2008}} **{{citation|url=http://www.guardian.co.uk/books/booksblog/2007/jan/10/letshearitforliteraryfeud|first=Guy|last=Dammann|title=Let's hear it for literary feuds|date= 10. januar 2007|accessdate=7. oktober 2010|newspaper=The Guardian}} **{{citation|last=Fernández |first=Casto Manuel |title= Aproximación formal a la novelística de Vargas Llosa|language=es|location=Madrid |publisher=Editora Nacional |year=1977 |isbn=84-276-0383-5}} **{{citation|last=Franco |first=Jean | author-link=Jean Franco | title=The Decline and Fall of the Lettered City: Latin America in the Cold War | place=Cambridge, MA | publisher=Harvard University Press | year=2002 |isbn=0674008421}} **{{citation|last=Gussow |first=Mel | url = http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D03E4DD113BF93BA15750C0A9649C8B63 | title=Lacing his Fiction with History: Vargas Llosa Keeps a Latin American Literary Boom Booming | newspaper=The New York Times | volume=151 | issue=52071 |accessdate=27. mars 2008 | date=2002-03-28}} **{{citation|last=Harrison|first=Kathryn|title=Dangerous Obsession|url= http://www.nytimes.com/2007/10/14/books/review/Harrison.html|newspaper=The New York Times |date= October 14, 2007|accessdate=14. april 2008}} **{{citation| last = Heawood | first = Jonathan | title = Past Master: Review of Mario Vargas Llosa, ''The Way to Paradise''| journal = New Statesman| volume = 132| issue = 4665| date = November 24, 2003 | page = 55 | url = http://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=a9h&AN=11449072&site=ehost-live| accessdate = April 7, 2008 }}. (Subscription required to access online.) **{{citation|last= Igartua |first= Francisco |title= Huellas de un destierro |place= Lima |publisher= Aguilar |year= 1998 |isbn= 9972-00-266-7}}. **{{citation|last=Kirk |first=Robin | author-link= |title=The Monkey's Paw: New Chronicles from Peru | place=Amherst, MA | publisher=University of Massachusetts Press | year=1997| isbn=1558491090 }} **{{citation|last=Kokotovic |first=Micha | author-link= |title=The Colonial Divide in Peruvian Narrative: Social Conflict and Transculturation | place=Brighton | publisher=Sussex Academic Press | year=2007| isbn=1845191846 }} **{{citation|last=Kristal |first=Efraín |title=Temptation of the Word: The Novels of Mario Vargas Llosa |location= Nashville, TN|publisher= Vanderbilt University Press|year= 1998|isbn= 0-8265-1301-8}} **{{citation| last = Larsen | first = Neil | title = Mario Vargas Llosa: The Realist as Neo-liberal | journal = Journal of Latin American Cultural Studies | volume = 9 | issue = 2 | year = 2000 | pages = 155–179 | url = http://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=aph&AN=3954729&site=ehost-live| doi = 10.1080/713679233 }}. (Subscription required to access online.) **{{citation| last = Lamb | first = Ruth S | author-link = | title = El mundo mítico en la nueva novela latino americana | journal = Centro Virtual Cervantes | volume = | issue = | year = 1971 | pages = 101–108 | publisher = AIH Actas IV | location =Claremont, CA | url = http://cvc.cervantes.es/obref/aih/pdf/04/aih_04_2_010.pdf|format=PDF| accessdate = 7. april 2008 }} **{{citation|last=Martin |first=Gerald |author-link=Gerald Martin |chapter=Mario Vargas Llosa: Errant Knight of the Liberal Imagination|title=Modern Latin American Fiction: A Survey|editor=John King|place= London|publisher= Faber and Faber|year= 1987|pages= 205–233}}. **{{citation|last= Morote|first=Herbert|title=Vargas Llosa, tal cual|location=Lima|publisher=Jaime Campodónico|language=es|year=1998}} **{{citation| last = Mujica | first = Barbara | author-link = | title = Review of Mario Vargas Llosa, ''The Way to Paradise'' | journal = Américas | volume = 56| issue = 2 |date = March/April 2004| page = 45 | url = http://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=a9h&AN=12400192&site=ehost-live | accessdate = 8. april 2008 }} **{{citation|last= Muñoz|first=Braulio |title= A Storyteller: Mario Vargas Llosa between Civilization and Barbarism|location= Lanham, ML|publisher= Rowman & Littlefield |year= 2000|isbn=0-8476-9750-9 }} **{{citation| last = Navarro| first = Mireya| title = Spring Theater: Political Theater; At the Intersection Of Ruler and Ruled| journal = The New York Times| date= 23. februar 2003| url = http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9801E1DC163DF930A15751C0A9659C8B63| accessdate =19. mars 2008}}. **{{citation|last=Parker|first=Emily| title=Storyteller: The Famous Novelist on Politics, and How Writing Can Change the Course of History|journal = Wall Street Journal| volume = | issue = | date = 23. juni 2007| url = http://opinionjournal.com/editorial/feature.html?issn=110010248| accessdate = 6. mars 2008}} **{{citation|last=Perales Contreras|first=Jaime|title=Review on Historia de un Deicidio, en obras completas, vol. VI, Tomo I., in Americas Magazine, Organization of American States, July-August, 2007|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_go2043/is_4_59/ai_n29360449/|work=Americas|year=2007|accessdate=2010-11-09|archive-date=2011-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20111114010457/http://findarticles.com/p/articles/mi_go2043/is_4_59/ai_n29360449/|url-status=yes}}. **Reding, Andrew. 1991. [http://www.jstor.org/stable/40209208 Mexico: The Crumbling of the "Perfect Dictatorship"] ''World Policy Journal'', Spring 1991, 8(2):255-284. **{{citation|last=Setti |first=Ricardo A. |title=Dialogos y Conferencias de Vargas Llosa |place=Madrid, Spain |publisher=Editora Inter Mundo. |year=1981 |isbn=84-86663-01-6}} **{{citation| last = Shaw | first = D.L. | author-link = Forfattaren Donald Shaw | title = Review of Vargas Llosa, ''García Márquez: historia de un deicidio'' | journal = The Modern Language Review | volume = 68| issue = 2 | year = 1973 | pages = 430–431 | location =Glasgow | url = http://www.jstor.org/stable/3725901 | accessdate = 6. april 2008| doi = 10.2307/3725901| publisher = The Modern Language Review, Vol. 68, No. 2| last2 = Llosa| first2 = Mario Vargas|subscription=y}} **''Terra''. 2010 October 7. [http://www.terra.com.mx/noticias/articulo/973216/Vargas+Llosa+a+20+anos+de+Mexico+es+una+dictadura+perfecta.htm Vargas Llosa a 20 años de "México es una dictadura perfecta"] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130112184033/http://www.terra.com.mx/noticias/articulo/973216/Vargas+Llosa+a+20+anos+de+Mexico+es+una+dictadura+perfecta.htm |date=2013-01-12 }} (Vargas Llosa, 20 years after "Mexico is a perfect dictatorship"). **{{citation|last= Vargas Llosa |first= Mario |title= The Way to Paradise |location= New York|publisher=Farrar, Straus and Giroux |year=2003 |isbn=0-374-22803-5 }}. Trans. [[Natasha Wimmer]]. **{{citation | last1 = Van Delden | first1 = Maarten | last2 = Grenier| first2= Yvon | title = Gunshots at the fiesta, Literature and Politics in Latin America (see chap on Vargas Llosa)| publisher = Vanderbilt University Press / VOX/AHS | year = 2009 | location = Tennessee | isbn = 9780826516336}}. **{{citation| last = Vincent| first = Elizabeth| title = Interview with Mario Vargas Llosa| journal = Macleans| date = August 27, 2007 | url = http://www.macleans.ca/culture/media/article.jsp?content=20070827_108283_108283| accessdate = March 22, 2008}}. **{{cite book|last= Williams|first= Raymond L. |title= Vargas Llosa: otra historia de un deicidio|location=Mexico |publisher= Taurus |year=2001 |isbn=968-19-0814-7 }} === Referansar === {{Reflist|colwidth=30em}} {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * [http://www.mvargasllosa.com mvargasllosa.com] {{wikifrasar}} * {{DNB-Portal|118803964}} {{Nobelprisvinnarar i litteratur}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Mario Vargas Llosa| ]] [[Kategori:Peruanske forfattarar]] [[Kategori:Spanskspråklege forfattarar]] [[Kategori:Peruanske politikarar]] [[Kategori:Peruanske nobelprisvinnarar]] [[Kategori:Utvalde artiklar 2010]] fl1nlj4cb3ozzp8ck2emk7mlysubnrj 0 212413 3650276 3243911 2026-04-11T14:01:39Z Ziv 127914 ([[c:GR|GR]]) [[File:CHE Hasle (Luzern) COA.png]] → [[File:CHE Hasle LU COA.svg]] → File replacement: jpg/png/gif to svg vector image ([[c::c:GR]]) 3650276 wikitext text/x-wiki {{Infoboks kommune Sveits | namn= Hasle | bilete= Hasle LU 188.jpg | kommunevåpen= CHE Hasle LU COA.svg | språk= tysk | kanton= kantonen Luzern | isokode = CH-LU | distrikt= [[distriktet Entlebuch|Entlebuch]] | latd=46|latm=59|longd=8|longm=3 | postnummer= 6166 | kommunenummer= 1005 | areal= 40.30 | høgd= 718 | innbyggjarar= {{Sveitsisk folketal NC|CH-LU|1005}} | innbyggjarar_i_år = {{Sveitsisk folketal YM|CH-LU}} |popofyear = {{Sveitsisk folketal Y|CH-LU}} | nettside= www.hasle-lu.ch }} '''Hasle''' er ein [[kommunar i Sveits|kommune]] i distriktet [[distriktet Entlebuch|Entlebuch]] i [[kantonar i Sveits|kantonen]] [[kantonen Luzern|Luzern]] i [[Sveits]]. Kommunen har {{Sveitsisk folketal|CH-LU|1005 }} innbyggjarar ({{Sveitsisk folketal Y|CH-LU|1005}}) og eit areal på {{areal|40}}. Kommunesenteret ligg 718 meter over havet. Hasle er ein del av [[Entlebuch biosfærereservat]] sidan 2001. Kommunen ligg på begge sider av elva [[Kleine Emme]]. Han består av [[gatelandsby]]en Hasle og pilegrims- og vintersportstaden Heiligkreuz på høgresida av Emme. Grendene Habschwanden og Änetegg ligg på venstresida av elva. ==Kjelder== <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Hasle, Luzern|Hasle, Luzern]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 27. mars 2012.'' </div> ==Bakgrunnsstoff== * {{HDS|587|Hasle}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Kommunar i Luzern]] 7zu6i1b48rlfoxgbzfm79pqeqlpzlhc 0 212487 3650297 2858661 2026-04-11T15:57:50Z CommonsDelinker 1379 [[c:COM:CDC|Bot]]: Erstattar Coat_of_arms_of_Gettnau.svg med CHE_Gettnau_COA.svg 3650297 wikitext text/x-wiki {{Infoboks kommune Sveits | namn= Gettnau | kommunevåpen= CHE Gettnau COA.svg | bilete= 2012-03-17-Gettnau (Foto Dietrich Michael Weidmann) 075.JPG | språk= tysk | kanton= kantonen Luzern | isokode = CH-LU | distrikt= [[distriktet Willisau|Willisau]] | latd=47|latm=28|longd=7|longm=58 | postnummer= 6142 | kommunenummer= 1130 | areal= 6.06 | høgd= 548 | innbyggjarar= {{Sveitsisk folketal NC|CH-LU|1130}} | innbyggjarar_i_år = {{Sveitsisk folketal YM|CH-LU}} |popofyear = {{Sveitsisk folketal Y|CH-LU}} | nettside= www.gettnau.ch |}} '''Gettnau''' er ein [[kommunar i Sveits|kommune]] i distriktet [[distriktet Willisau|Willisau]] i [[kantonar i Sveits|kantonen]] [[kantonen Luzern|Luzern]] i [[Sveits]]. Kommunen har {{Sveitsisk folketal|CH-LU| 1130}} innbyggjarar ({{Sveitsisk folketal Y|CH-LU|1130 }}) og eit areal på {{areal|6 }}. Kommunesenteret ligg 548 meter over havet. Kommunen ligg ved inngangen til Lutherndalen. ==Kjelder== <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Gettnau|Gettnau]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 27. mars 2012.'' </div> ==Bakgrunnsstoff== * {{HDS|669|Gettnau}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Kommunar i Luzern]] sy48f2uzip1e476mbzfsh2tx127cf4c 0 263205 3650341 3542137 2026-04-12T10:56:07Z Amherst99 11638 3650341 wikitext text/x-wiki [[Fil:Vertex 2 Solid State Drive by OCZ-top oblique PNr°0307.jpg|mini|Moderne 2.5&nbsp;"-SSD brukt i bærbare og stasjonære datamaskiner.]] [[File:14-06-11-ssd-RalfR-N3S 7886-03.jpg|mini|mSATA SSD]] '''SSD-minne''' eller '''solid-state drive''' er eit elektronisk lagringsmedium som bruker [[flashminne]] istaden for magnetiske plater til å lagre data. I SSD-minne går lesing og skriving av data raskare enn med eit tradisjonelt [[platelager]], særleg når dataene som skal lesast/skrivast ikkje ligg samla og sekvensielt på disken. I tillegg har ikkje SSD mekaniske komponentar som lagringsplater og lese/skrive-armar, og derfor bruker dei vesentleg mindre energi enn dei tradisjonelle platelagera. Per juni 2013 fekk ein kjøpt SSD som kan lagre eit hundretals [[Gigabyte|GB]] med data, mens platelager kan lagre fleire [[Terabyte|TB]]. Dei er i dag langt dyrare enn platelager per [[byte]]. == Kjelder == {{refstart}} *{{snl|SSD|SSD}} {{refslutt}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Digitale lagringsmedium]] 3no8kwlv6768vg8hrpftw2h4xvyq5tb 0 270501 3650304 2847694 2026-04-12T06:53:45Z Ranveig 39 3650304 wikitext text/x-wiki {{geoboks|isbre | land = Antarktis | stad = [[Victoria Land]] | kartlokasjon = Antarktis | fritype = Administrert under | fri = [[Antarktistraktaten]] | lat_d=76|lat_m=38|lat_NS=S | long_d=162|long_m=18|long_EW=E }} '''Frybreen''' er ein [[isbre]] som drenerer nordausthjørnet av [[Convoy Range]] og flyt langs sørenden av [[Kirkwood Range]] og ut i [[Tripp Bay]] i [[Victoria Land]] i Antarktis. Han vart først kartlagd av [[Nimrod-ekspedisjonen]],1907–09, og kalla opp etter A.M. Fry, som bidrog til ekspedisjonen.<ref name=gnis/> ==Kjelder== {{fotnoteliste|refs= <ref name=gnis>{{cite gnis | type = antarid | id = 5358| name = Fry Glacier | accessdate = 22. november 2012}}</ref> }} {{usgs-gazetteer|id=5358}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Isbrear i Victoria Land]] [[Kategori:Scott Coast]] 9iismgir3x4sp570oon0ddfv1513aau 0 380016 3650312 3254011 2026-04-12T07:34:33Z Ranveig 39 3650312 wikitext text/x-wiki {{geoboks|bukt}} '''Blacksod Bay''' (irsk {{lang|ga|Cuan an Fhóid Duibh}}) er ei [[bukt]] av [[Atlanterhavet]] som ligg i [[Erris]] nord i [[County Mayo]] i [[Republikken Irland]]. Ho er 16 km lang og 8 km brei, med [[Mullet-halvøya ]] i vest og [[Kiltane]] Parish i aust. Kiltane går sørover frå [[Belmullet]] mot [[Gweesalia]] og [[Doohoma]]. ==Geografi== Blacksod Bay omfattar mange små holmar. Granitten ein finn i dette området er gammal [[gneis]] og [[glimmerskifer]]. Mullethalvøya er dekt av nokså flate [[sanddyne]]r. Munningen av Blacksod Bay er vid, og bukta er ein trygg ankerplass. I nordenden er Blacksod Bay forbunden med [[Broadhaven Bay]] av ein [[kanal]] frå 1700-taket gjennom Belmullet. ==Fyr== [[Blacksod fyr]], som stod ferdig i 1862, ligg 18 km frå land i Atlanterhavet. Det blei bygd av lokal granitt henta frå steinbrotet ved [[Termon Hill]]. Fyret blei brukt av dei allierte for vêrmeldinga for [[D-dagen]] i 1944, og landgangen blei utsett ein dag på grunn av ei dårleg vêrmelding. [[Eagle Island fyr]] ligg utantof nordvesttippen av Mullet. ==Galleri== <gallery> Elly Bay - geograph.org.uk - 12388.jpg|Seglbåt ved Elly Bay i Erris Kiteboard.JPG|[[Kiting]] ved Claggan-stranda i Blacksod Bay Blacksod Lighthouse (geograph 4678840).jpg|Blacksod fyr An Fál Mór Teampall Deirbhile NW 2013 09 09.jpg|Teampall Deirbhile (Dervla-kyrkja) med Blacksod Bay og Achill Island i bakgrunnen </gallery> ==Kjelder== {{reflist}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Blacksod Bay|Blacksod Bay]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 9. juli 2020.'' {{refslutt}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Bukter på Irland]] [[Kategori:Mayo]] [[Kategori:Ramsarstader i Republikken Irland]] [[Kategori:Erris]] 7z2zozf7ng69wrc2kzr7zv6k13uv6eo 0 380017 3650313 3431701 2026-04-12T07:35:11Z Ranveig 39 Geoboks 3650313 wikitext text/x-wiki {{geoboks|nes}} '''Erris Head''' ([[irsk]] ''Ceann Iorrais''<ref name="placedbireland">{{cite web | title=Ceann Iorrais | work=Placenames Database of Ireland| url=http://www.logainm.ie/1399400.aspx?uiLang=en | accessdate=8 December 2011}}</ref>) er eit nes som ligg på nordspissen av [[Mullet-halvøya]] i [[Erris]] nordvest i [[County Mayo]] i [[Republikken Irland|Irland]]. Det er velkjent som eit landemerke for sjøfolk og meteorologar, og er også eit utkikkspunkt mot [[Atlanterhavet]] frå bratte steinklipper.<ref>{{cite web| title=Erris Head| work=Discover Ireland| url=http://www.discoverireland.ie/di/resultsengine/IndividualResultTCS.aspx?touristItemID=74112&type=Activity&LocationID=879| accessdate=6. mars 2009| archive-date=2012-06-30| archive-url=https://archive.today/20120630113359/http://www.discoverireland.ie/Activities-Adventure/erris-head-loop/74112| url-status=yes}}</ref> ==Verneområde== Erris Head har status som eit [[særskilt viktig verneområde]] (''Special Area of Conservation'', SAC) under habitatdirektivet til [[Europakommisjonen]]. <!-- Erris Head SAC comprises approximately {{Convert|15|km|mi|abbr=on}} of cliff plus adjoining habitats. The geology of the region consists of acid rocks, such as [[quartzite]], [[gneiss]] and [[Silurian]] [[schist]]s and [[slate]]s. The sea cliffs are very exposed and subject to very high rainfall. They are of moderate height, reaching a maximum of about {{Convert|90|m|ft|abbr=on}} in the north-east and are predominantly north-facing. Vegetation here includes such species as [[Rhodiola rosea|roseroot]] and [[Spergularia rupicola|rock sea-spurrey]].<ref name=SAC/> A notable habitat on the site is alpine heath, which occurs inland from the tops of the sea cliffs. This dry heath supports [[Juniperus communis|juniper]], [[Arctostaphylos uva-ursi|bearberry]], [[Empetrum nigrum|crowberry]] and [[Calluna|heather]]. There are wet flushes and areas of wet heath, and here grow [[Juncus subnodulosus|blunt-flowered rush]], three species of [[Drosera|sundew]] and the rare [[Epipactis palustris|marsh heleborine orchid]].<ref name=SAC/> --> I klippene hekkar sjøfuglar, med [[havhest]] og [[svartbak]] som dei mest talrike. [[Vandrefalk]] og [[alpekråke]] kan også hekka her. Om vinteren beiter [[kvitkinngås]] på graset over klippene. [[Hare]] og [[buttsnutefrosk]] held til på neset, medan [[havert]] ofte held til ved foten av klippene.<ref name=SAC/> Ein del av havet, 200 m ut frå botnen av klippene, er del av det verna området. Det er verna hovudsakleg for å gje meir vern til sjøfuglane som hekker her.<ref name=SAC>{{cite web |url=https://www.npws.ie/sites/default/files/protected-sites/synopsis/SY001501.pdf |title=Erris Head SAC |publisher=Irish Government |accessdate=30 March 2020}}</ref> ==Sjå òg== * [[Wild Atlantic Way]] ==Kjelder== {{reflist}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Erris Head|Erris Head]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 9. juli 2020.'' {{refslutt}} [[Kategori:Special Areas of Conservation i Republikken Irland]] [[Kategori:Nes på Irland]] [[Kategori:Mayo]] [[Kategori:Marinreservat i Republikken Irland]] [[Kategori:Verneområde i County Mayo]] [[Kategori:Gaeltacht i County Mayo]] [[Kategori:Erris]] qlycva81f3spvoquw4n0qigpxpbjiix 0 380165 3650314 3436370 2026-04-12T07:35:30Z Ranveig 39 Geoboks 3650314 wikitext text/x-wiki {{geoboks|halvøy|bilete=Mullet Peninsula - aerial view 170808-01.jpg|bilettekst=Flyfoto av Mullethalvøya}} '''Mullethalvøya''' (engelsk {{lang|en|Mullet Peninsula}}, {{lang|ga|Leithinis an Mhuirthead}}) – også kjend som ''The Mullet'' (''An Mhuirthead'') og tidvis også '''Erris-halvøya''' – er ei [[halvøy]] i det gamle [[baroni på Irland|baroniet]] [[Erris]] i [[County Mayo]] på [[Republikken Irland|Irland]]. Ho er danna av ein stor odde som er bunden fast til fastlandet ved [[Belmullet]] (''Béal an Mhuirthead''), ein by med rundt 2&nbsp;000 innbyggjarar, av eit smalt [[landforma eid|eid]]. Det ligg fleire landsbyar på Mullethalvøya, mellom anna [[Aughleam]], Elly, Corclough og Binghamstown. Ho er rundt 33&nbsp;km long og 12&nbsp;km brei på sitt breiaste, og rundt 200 metres på sitt smalaste. Det nordlegaste punktet er [[Erris Head]]. Halvøya har ei hårnålsform som dannar to bukter, [[Blacksod Bay]] og [[Broadhaven Bay]]. [[Fil:Mayomap.jpg|mini|venstre|Kart over County Mayo med with the Mullethalvøya markert oppe til venstre.]] Mullethalvøya er del av det gælisktalande området, [[Gaeltacht]], og [[irsk]] er det vanlegaste språket her. Det finst fleire irskspråklege sommarskular her. Mullet er også eit turistmål. Halvøya har fleire strender og eit mildt klima. Ein kan driva med [[golf]], [[vassport]], [[kiting]], [[båt]]liv og [[fiske]]. ==Namn== Opphavet til namna ''Mullet'' og ''an Mhuirthead'' er uklart. Dei kan ha kome frå irsk ''Muileat'' eller ''an Mhuileat'', som er blitt omsett som 'eid[et]'.<ref>[https://archive.today/20130217200951/http://www.logainm.ie/Image.aspx?PlaceID=35348&Url=text&NoBlock=yes Placenames Database of Ireland: Belmullet (archival records)]</ref> Bernard O'Hara føreslår i ''Mayo: Aspects of its Heritage'' at eit lydskifte frå 'L' til 'R', som kan opptre på irsk, kan ha ført til forma ''an Mhuireat'', som så blei til ''an Mhuirthead''. Eit anna forslag er at namnet kjem frå engelk og viser til fiskeslaget {{lang|en|mullet}} ([[Multefamilien|multe]] eller forma [[sporeklinge]], som i [[heraldikk]]en kan kallast {{lang|en|mullet}}.<ref>O'Hara, Bernard. ''Mayo: Aspects of its Heritage''. 1982. s. 79</ref> ==Historie og kultur== [[Fil:An Fál Mór Teampall Deirbhile East Window 2013 09 09.jpg|mini|[[Dairbhilekyrkja]] frå mellomalderen]] Soknet [[Kilcommon]] nordaust for Mullet har fleire [[Faulagh|synlege førhistoriske monument]], som [[megalittiske graver]]. Utanfor kysten av Mullethalvøya ligg det fleire øyar, som [[Inishkea Islands]], [[Inishglora]] og [[Duvillaun]]. Der er fyr på andre småøyar utannfor kysten på [[Blacksod Lighthouse|Blackrock]] og [[Eagle Island i County Mayo|Eagle Island]].<ref>{{Citation |title=arkivkopi |url=http://www.mayococo.ie/en/Services/Environment/LeisureAmenities/Beaches/Mullaghroe/ |accessdate=2020-07-15 |archive-date=2010-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100706005043/http://www.mayococo.ie/en/Services/Environment/LeisureAmenities/Beaches/Mullaghroe/ |url-status=yes }}</ref> Saint Deirbhle heritage centre er eit museum ved [[Aughleam]] nær sørenden av halvøya, og omfattar ei boksamling og historisk informasjon om området. Den gamle [[Dairbhilekyrkja]] og St. Deirbhile's Well, ei [[heilag kjelde]] som skal lækja augeproblem, ligg nokre [[miles]] frå museet.<ref>http://www.museumsofmayo.com/deirbhile1.htm</ref> Glosh tower på Termon Hill er eit av 82 signaltårn frå napoleonstida som blei bygd av engelskmenennene i 1801-1806, og har utsyn over området.<ref name="glosh1">{{cite web|url=http://www.museumsofmayo.com/deirbhile/glosh-tower.htm|accessdate=2017-03-23|title=Glosh Tower}}</ref> På Glosh Beach står det skulpturar.<ref name="glosh2">">{{cite web|url=https://www.mayo.me/glosh-beach-is-full-of-surprises|accessdate=2017-03-23|title=Glosh beach is full of surprises}}</ref> [[Fil:Sea holly at Termoncarragh on the Mullet Peninsula. - geograph.org.uk - 71271.jpg|mini|[[Strandtorn]] ved Termoncarragh]] ==Sjå òg== * [[Wild Atlantic Way]] ==Kjelder== {{reflist}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Mullet Peninsula|Mullet Peninsula]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 15. juli 2020.'' {{refslutt}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Halvøyar på Irland]] [[Kategori:Mayo]] [[Kategori:Gaeltacht]] [[Kategori:Erris]] skzwkokdsnkd2efbbf1p57w8ppgbc0a 0 381152 3650323 3291634 2026-04-12T08:08:21Z Migne 2086 3650323 wikitext text/x-wiki [[Fil:Orjan Nyland Zarya-Molde.jpg|mini|Ørjan Nyland]] '''Ørjan Håskjold Nyland''' ({{fødd|10. september|1990|Nyland}}) er ein norsk fotballspelar frå [[Volda]] som har spelt på [[det norske herrelandslaget i fotball]] frå 2013. Han er målvakt og vart norsk meister med [[IL Hødd]] i 2012 og med [[Molde Fotballklubb]] i 2013 og 2014. I 2014 vart han også seriemeister med Molde FK. ===Klubbspel=== Nyland var aktiv i IL Hødd frå 2008 til -12. Etter Hødd overraska ved å vinne NM-finalen 2012, skreiv han kontrakt med topplaget Molde FK. Sommaren 2015 vart han overført til FC Ingolstadt, ein tysk klubb som hadde rykka opp i bundesligaen. I august 2018 gjekk han til [[Aston Villa]]. Hausten 2020 avslutta han kontrakten og skreiv i januar 2021 ein korttids-kontrakt med Norwich FC, utan å spele ein einaste kamp. Frå august 2021 til januar 2022 sat han på reservebenken til AFC Bournemouth. Våren 2022 var han i teneste hos Reading [[FC]]. 2022/23-sesongen var han andre-målvakt hos RB Leipzig. I september 2023 ligadebuterte han for spanske Sevilla FC. ===Landslagsspel=== Nyland debuterte då Noreg tapte 0–1 mot [[Skottland]] den 19. november 2013 i ein vennskapskamp i [[Molde]]. Sett vekk frå ein treårsperiode frå sommaren 2018, har han vore fyrstevalet til dei norske landslagssjefane fram til dags dato, 1. april 2016, no han står med 69 landskampar for Noreg.Han vakta målet i alle åtte kampane under kvalifiseringa til [[Fotball-VM 2026]]. ==Kjelder== {{refstart}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Ørjan Håskjold Nyland|Ørjan Håskjold Nyland]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 14. august 2020.'' *[https://eu-football.info/_player.php?id=28426 eu-football] {{refslutt}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Norske landslagsspelarar i fotball]] [[Kategori:Hødd-spelarar]] [[Kategori:Molde-spelarar]] [[Kategori:Aston Villa-spelarar]] d63gbs8wk5u42twmfr3vffu404m60tz 3650324 3650323 2026-04-12T08:08:56Z Migne 2086 /* Klubbspel */ 3650324 wikitext text/x-wiki [[Fil:Orjan Nyland Zarya-Molde.jpg|mini|Ørjan Nyland]] '''Ørjan Håskjold Nyland''' ({{fødd|10. september|1990|Nyland}}) er ein norsk fotballspelar frå [[Volda]] som har spelt på [[det norske herrelandslaget i fotball]] frå 2013. Han er målvakt og vart norsk meister med [[IL Hødd]] i 2012 og med [[Molde Fotballklubb]] i 2013 og 2014. I 2014 vart han også seriemeister med Molde FK. ===Klubbspel=== Nyland var aktiv i IL Hødd frå 2008 til -12. Etter Hødd overraska ved å vinne NM-finalen 2012, skreiv han kontrakt med topplaget Molde FK. Sommaren 2015 vart han overført til FC Ingolstadt, ein tysk klubb som hadde rykka opp i bundesligaen. I august 2018 gjekk han til [[Aston Villa]]. Hausten 2020 avslutta han kontrakten og skreiv i januar 2021 ein korttids-kontrakt med Norwich FC, utan å spele ein einaste kamp. Frå august 2021 til januar 2022 sat han på reservebenken til AFC Bournemouth. Våren 2022 var han i teneste hos [[Reading FC]]. 2022/23-sesongen var han andre-målvakt hos RB Leipzig. I september 2023 ligadebuterte han for spanske [[Sevilla FC]]. ===Landslagsspel=== Nyland debuterte då Noreg tapte 0–1 mot [[Skottland]] den 19. november 2013 i ein vennskapskamp i [[Molde]]. Sett vekk frå ein treårsperiode frå sommaren 2018, har han vore fyrstevalet til dei norske landslagssjefane fram til dags dato, 1. april 2016, no han står med 69 landskampar for Noreg.Han vakta målet i alle åtte kampane under kvalifiseringa til [[Fotball-VM 2026]]. ==Kjelder== {{refstart}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Ørjan Håskjold Nyland|Ørjan Håskjold Nyland]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 14. august 2020.'' *[https://eu-football.info/_player.php?id=28426 eu-football] {{refslutt}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Norske landslagsspelarar i fotball]] [[Kategori:Hødd-spelarar]] [[Kategori:Molde-spelarar]] [[Kategori:Aston Villa-spelarar]] 3kmc7xpbmvor1c53cz7a461ua6vw3u3 3650326 3650324 2026-04-12T08:09:09Z Migne 2086 la til [[Kategori:Sevilla-spelarar]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3650326 wikitext text/x-wiki [[Fil:Orjan Nyland Zarya-Molde.jpg|mini|Ørjan Nyland]] '''Ørjan Håskjold Nyland''' ({{fødd|10. september|1990|Nyland}}) er ein norsk fotballspelar frå [[Volda]] som har spelt på [[det norske herrelandslaget i fotball]] frå 2013. Han er målvakt og vart norsk meister med [[IL Hødd]] i 2012 og med [[Molde Fotballklubb]] i 2013 og 2014. I 2014 vart han også seriemeister med Molde FK. ===Klubbspel=== Nyland var aktiv i IL Hødd frå 2008 til -12. Etter Hødd overraska ved å vinne NM-finalen 2012, skreiv han kontrakt med topplaget Molde FK. Sommaren 2015 vart han overført til FC Ingolstadt, ein tysk klubb som hadde rykka opp i bundesligaen. I august 2018 gjekk han til [[Aston Villa]]. Hausten 2020 avslutta han kontrakten og skreiv i januar 2021 ein korttids-kontrakt med Norwich FC, utan å spele ein einaste kamp. Frå august 2021 til januar 2022 sat han på reservebenken til AFC Bournemouth. Våren 2022 var han i teneste hos [[Reading FC]]. 2022/23-sesongen var han andre-målvakt hos RB Leipzig. I september 2023 ligadebuterte han for spanske [[Sevilla FC]]. ===Landslagsspel=== Nyland debuterte då Noreg tapte 0–1 mot [[Skottland]] den 19. november 2013 i ein vennskapskamp i [[Molde]]. Sett vekk frå ein treårsperiode frå sommaren 2018, har han vore fyrstevalet til dei norske landslagssjefane fram til dags dato, 1. april 2016, no han står med 69 landskampar for Noreg.Han vakta målet i alle åtte kampane under kvalifiseringa til [[Fotball-VM 2026]]. ==Kjelder== {{refstart}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Ørjan Håskjold Nyland|Ørjan Håskjold Nyland]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 14. august 2020.'' *[https://eu-football.info/_player.php?id=28426 eu-football] {{refslutt}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Norske landslagsspelarar i fotball]] [[Kategori:Hødd-spelarar]] [[Kategori:Molde-spelarar]] [[Kategori:Aston Villa-spelarar]] [[Kategori:Sevilla-spelarar]] olliggf5xa9q5uu8ju13fp59q64ex6m 3650327 3650326 2026-04-12T08:09:19Z Migne 2086 la til [[Kategori:Reading-spelarar]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3650327 wikitext text/x-wiki [[Fil:Orjan Nyland Zarya-Molde.jpg|mini|Ørjan Nyland]] '''Ørjan Håskjold Nyland''' ({{fødd|10. september|1990|Nyland}}) er ein norsk fotballspelar frå [[Volda]] som har spelt på [[det norske herrelandslaget i fotball]] frå 2013. Han er målvakt og vart norsk meister med [[IL Hødd]] i 2012 og med [[Molde Fotballklubb]] i 2013 og 2014. I 2014 vart han også seriemeister med Molde FK. ===Klubbspel=== Nyland var aktiv i IL Hødd frå 2008 til -12. Etter Hødd overraska ved å vinne NM-finalen 2012, skreiv han kontrakt med topplaget Molde FK. Sommaren 2015 vart han overført til FC Ingolstadt, ein tysk klubb som hadde rykka opp i bundesligaen. I august 2018 gjekk han til [[Aston Villa]]. Hausten 2020 avslutta han kontrakten og skreiv i januar 2021 ein korttids-kontrakt med Norwich FC, utan å spele ein einaste kamp. Frå august 2021 til januar 2022 sat han på reservebenken til AFC Bournemouth. Våren 2022 var han i teneste hos [[Reading FC]]. 2022/23-sesongen var han andre-målvakt hos RB Leipzig. I september 2023 ligadebuterte han for spanske [[Sevilla FC]]. ===Landslagsspel=== Nyland debuterte då Noreg tapte 0–1 mot [[Skottland]] den 19. november 2013 i ein vennskapskamp i [[Molde]]. Sett vekk frå ein treårsperiode frå sommaren 2018, har han vore fyrstevalet til dei norske landslagssjefane fram til dags dato, 1. april 2016, no han står med 69 landskampar for Noreg.Han vakta målet i alle åtte kampane under kvalifiseringa til [[Fotball-VM 2026]]. ==Kjelder== {{refstart}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Ørjan Håskjold Nyland|Ørjan Håskjold Nyland]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 14. august 2020.'' *[https://eu-football.info/_player.php?id=28426 eu-football] {{refslutt}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Norske landslagsspelarar i fotball]] [[Kategori:Hødd-spelarar]] [[Kategori:Molde-spelarar]] [[Kategori:Aston Villa-spelarar]] [[Kategori:Sevilla-spelarar]] [[Kategori:Reading-spelarar]] 1416fe2txd1vbkgd8dpjyqabq3ir6hf 0 381505 3650303 3261984 2026-04-12T06:53:20Z Ranveig 39 Infoboks, ref., tok ut gammal spelarstall. 3650303 wikitext text/x-wiki {{Infoboks idrettslag | namn = VfL Wolfsburg | namn2 = Verein für Leibesübungen Wolfsburg e.V. | mønster_va1 = _wolfsburg2425h | mønster_k1 = _wolfsburg2425h | mønster_ha1 = _wolfsburg2425h | venstrearm1 = 81F733 | kropp1 = 81F733 | høgrearm1 = 81F733 | shorts1 = 00802A | sokkar1 = 81F733 | drakt1 = Hjemmedrakt | mønster_va2 = _wolfsburg2425a | mønster_k2 = _wolfsburg2425a | mønster_ha2 = _wolfsburg2425a | venstrearm2 = 101010 | kropp2 = 101010 | høgrearm2 = 101010 | shorts2 = 101010 | sokkar2 = 101010 | drakt2 = Bortedrakt | sist oppdatert = 12. juni 2018 |mønster_sh1=_wolfsburg2425h|mønster_sh2=_wolfsburg2425a}} '''Verein für Leibesübungen Wolfsburg e. V.''', kjend som '''VfL Wolfsburg''', er eit tysk fotballag for kvinner frå [[Wolfsburg]] i Niedersachsen. Laget vann [[Meisterligaen i fotball for kvinner]] i 2013<ref>{{cite news |url=https://www.uefa.com/womenschampionsleague/news/0209-0e15d757e064-82439d74cfdc-1000--muller-helps-wolfsburg-end-lyon-reign/|title=Müller helps Wolfsburg end Lyon reign|publisher=UEFA|date=23. mai 2013|access-date=24. mai 2013}}</ref> og 2014. Det vart kvalifisert til å spela finale i [[Meisterligaen]] i 2020. ==Kjelder== {{reflist}} == Bakgrunnsstoff == {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|idrett}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Tyske fotballag]] hgsu0x5q9lw93ihw2gxc9h1ag40mu2s 0 383345 3650322 3275698 2026-04-12T07:57:01Z Migne 2086 3650322 wikitext text/x-wiki [[Fil:Cel-Zen (5) (cropped).jpg|mini|Kristoffer Ajer]] '''Kristoffer Vassbakk Ajer''' ({{fødd|17. april|1998|Ajer, Kristoffer}}) er ein norsk fotballspelar frå [[Rælingen]] som sidan 2021 har kontrakt med den engelske fotballklubben Brentford FC. Han er midstoppar og har i tida 2018-26 spelt 50 landskampar for Noreg. ===Klubbspel=== Ajer spelte på [[IK Start]] frå 2014 til sommaren 2016. I 2017 spelte han nokre månader på skotske Kilmarnock FC. Sidan fast midstoppar på [[Celtic FC]], skotsk ligameister 2018, 2019, 2020. Også skotsk cupmeister i 2018 og 2019. Sommaren 2021 vart han overført til engelske Brentford FC i [[Premier League]]. ===Landslagsspel=== Ajer landslagsdebuterte for Noreg 23. mars 2018 då gjestande [[Australia]] måtte tole tap 1-4 på [[Ullevaal stadion]] i Oslo. Han fekk omgåande fast stopparplass i landslaget og har sidan for det meste vore med i fyrsteellevaren. Ajer skåra eit av måla då Jordan var slått 6–0 den 7. november 2023. Han deltok i alle åtte kvalifiseringskampane til [[Fotball-VM 2026]] og skåra mål mot Israel i ungarske Debrecen 25. mars 2025. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Kristoffer Ajer|Kristoffer Ajer]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 12. april 2026.'' *[https://eu-football.info/_player.php?id=30163 eu-football] {{refslutt}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Norske landslagsspelarar i fotball]] [[Kategori:Brentford-spelarar]] [[Kategori:Celtic-spelarar]] [[Kategori:Start-spelarar]] [[Kategori:Folk frå Rælingen]] cdm99wfzenbb1ec2ht7g7gj4l1w88ju 0 383413 3650319 3275902 2026-04-12T07:47:56Z Migne 2086 3650319 wikitext text/x-wiki [[Fil:Norway Italy - June 2025 E 25 (cropped).jpg|mini|]] '''Sander Gard Bolin Berge''' ({{fødd|14. februar|1998|Berge, Sander}}) er ein norsk fotballspelar frå [[Bærum]]. Han er midtbanespelar og gjer sidan 2024 teneste i den engelske fotballklubben [[Fulham FC]]. ===Klubbspel=== Berge seriedebuterte med Asker Skiklubb i 2013, eit lag på nivå 3 i seriesystemet. Sesongane 2015 og -16 spelte han for [[Vålerenga]] i den norske toppserien. Frå januar 2017 til januar 2020 var han aktiv i den belgiske klubben KRC Genk. Her var han med på å verte ligameister i 2019. Deretter spelte han for engelske [[Sheffield United]], eit lag som spelte i [[Premier League]], for så rykke ned og direkte opp att. 2023/24-sesongen var han [[Burnley FC|Burnley]]-spelar. I august 2024 skreiv han kontrakt med Fulham FC, enno eit Premier League-lag. ===Landslagsspel=== Frå landslagsdebuten mot [[Nord-Irland]] i [[Belfast]] i mars 2017 har Berge pr. 1. april 2026 delteke i 64 av Noregs landskampar. Han har skåra eitt landslagmål. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sander Berge|Sander Berge]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 17. oktober 2020.'' *[https://eu-football.info/_player.php?id=29803 eu-football] {{refslutt}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Norske landslagsspelarar i fotball]] [[Kategori:Genk-spelarar]] [[Kategori:Vålerenga-spelarar]] [[Kategori:Sheffield United-spelarar]] [[Kategori:Folk frå Bærum]] rx2hw1jkegtxug2hw09q391d5zaouwv 3650320 3650319 2026-04-12T07:48:14Z Migne 2086 la til [[Kategori:Burnley-spelarar]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3650320 wikitext text/x-wiki [[Fil:Norway Italy - June 2025 E 25 (cropped).jpg|mini|]] '''Sander Gard Bolin Berge''' ({{fødd|14. februar|1998|Berge, Sander}}) er ein norsk fotballspelar frå [[Bærum]]. Han er midtbanespelar og gjer sidan 2024 teneste i den engelske fotballklubben [[Fulham FC]]. ===Klubbspel=== Berge seriedebuterte med Asker Skiklubb i 2013, eit lag på nivå 3 i seriesystemet. Sesongane 2015 og -16 spelte han for [[Vålerenga]] i den norske toppserien. Frå januar 2017 til januar 2020 var han aktiv i den belgiske klubben KRC Genk. Her var han med på å verte ligameister i 2019. Deretter spelte han for engelske [[Sheffield United]], eit lag som spelte i [[Premier League]], for så rykke ned og direkte opp att. 2023/24-sesongen var han [[Burnley FC|Burnley]]-spelar. I august 2024 skreiv han kontrakt med Fulham FC, enno eit Premier League-lag. ===Landslagsspel=== Frå landslagsdebuten mot [[Nord-Irland]] i [[Belfast]] i mars 2017 har Berge pr. 1. april 2026 delteke i 64 av Noregs landskampar. Han har skåra eitt landslagmål. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sander Berge|Sander Berge]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 17. oktober 2020.'' *[https://eu-football.info/_player.php?id=29803 eu-football] {{refslutt}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Norske landslagsspelarar i fotball]] [[Kategori:Genk-spelarar]] [[Kategori:Vålerenga-spelarar]] [[Kategori:Sheffield United-spelarar]] [[Kategori:Folk frå Bærum]] [[Kategori:Burnley-spelarar]] 2ox1ddhwy64e0eiagzdnv51hipqxjvs 3650321 3650320 2026-04-12T07:48:28Z Migne 2086 la til [[Kategori:Fulham-spelarar]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3650321 wikitext text/x-wiki [[Fil:Norway Italy - June 2025 E 25 (cropped).jpg|mini|]] '''Sander Gard Bolin Berge''' ({{fødd|14. februar|1998|Berge, Sander}}) er ein norsk fotballspelar frå [[Bærum]]. Han er midtbanespelar og gjer sidan 2024 teneste i den engelske fotballklubben [[Fulham FC]]. ===Klubbspel=== Berge seriedebuterte med Asker Skiklubb i 2013, eit lag på nivå 3 i seriesystemet. Sesongane 2015 og -16 spelte han for [[Vålerenga]] i den norske toppserien. Frå januar 2017 til januar 2020 var han aktiv i den belgiske klubben KRC Genk. Her var han med på å verte ligameister i 2019. Deretter spelte han for engelske [[Sheffield United]], eit lag som spelte i [[Premier League]], for så rykke ned og direkte opp att. 2023/24-sesongen var han [[Burnley FC|Burnley]]-spelar. I august 2024 skreiv han kontrakt med Fulham FC, enno eit Premier League-lag. ===Landslagsspel=== Frå landslagsdebuten mot [[Nord-Irland]] i [[Belfast]] i mars 2017 har Berge pr. 1. april 2026 delteke i 64 av Noregs landskampar. Han har skåra eitt landslagmål. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sander Berge|Sander Berge]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 17. oktober 2020.'' *[https://eu-football.info/_player.php?id=29803 eu-football] {{refslutt}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Norske landslagsspelarar i fotball]] [[Kategori:Genk-spelarar]] [[Kategori:Vålerenga-spelarar]] [[Kategori:Sheffield United-spelarar]] [[Kategori:Folk frå Bærum]] [[Kategori:Burnley-spelarar]] [[Kategori:Fulham-spelarar]] 2mko3mkghivkaz54pxca1a1q89ts8lx 3650336 3650321 2026-04-12T08:31:31Z Ranveig 39 Infoboks frå en: 3650336 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography |name = Sander Berge |image = Norway Italy - June 2025 E 25 (cropped).jpg |caption = Berge med det norske landslaget i 2025. |full_name = Sander Gard Bolin Berge |birth_date = {{birth date and age|1998|2|14|df=y}}<ref>{{cite web |url=https://www.espn.co.uk/football/player/_/id/218998/sander-berge |title=Sander Berge: Overview |publisher=ESPN |access-date=16. februar 2020}}</ref> |birth_place = [[Bærum]] |height = 1,95 m<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/21614/Sander-Berge/overview |title=Sander Berge: Overview |publisher=Premier League |access-date=16. februar 2020}}</ref> |position = Midtbandespelar |currentclub = [[Fulham F.C.|Fulham]] |clubnumber = 16 |youthyears1 = |youthclubs1 = [[Asker Fotball|Asker]] |years1 = 2013–2014 |clubs1 = [[Asker Fotball|Asker]] |caps1 = 8 |goals1 = 0 |years4 = 2015–2017 |clubs4 = [[Vålerenga Fotball|Vålerenga]] |caps4 = 36 |goals4 = 0 |years5 = 2017–2020 |clubs5 = [[K.R.C. Genk|Genk]] |caps5 = 84 |goals5 = 4 |years6 = 2020–2023 |clubs6 = [[Sheffield United F.C.|Sheffield United]] |caps6 = 97 |goals6 = 13 |years7 = 2023–2024 |clubs7 = [[Burnley F.C.|Burnley]] |caps7 = 37 |goals7 = 1 |years8 = 2024– |clubs8 = [[Fulham F.C.|Fulham]] |caps8 = 62 |goals8 = 0 |nationalyears1 = 2013 |nationalteam1 = Noreg U15 |nationalcaps1 = 4 |nationalgoals1 = 1 |nationalyears2 = 2014 |nationalteam2 = Noreg U16 |nationalcaps2 = 8 |nationalgoals2 = 4 |nationalyears3 = 2015 |nationalteam3 = Noreg U17 |nationalcaps3 = 4 |nationalgoals3 = 0 |nationalyears4 = 2015–2016 |nationalteam4 = Noreg U18 |nationalcaps4 = 6 |nationalgoals4 = 0 |nationalyears5 = 2016 |nationalteam5 = Noreg U19 |nationalcaps5 = 1 |nationalgoals5 = 0 |nationalyears6 = 2016 |nationalteam6 = Noreg U21 |nationalcaps6 = 2 |nationalgoals6 = 0 |nationalyears7 = 2017– |nationalteam7 = {{f|Noreg}} |nationalcaps7 = 63 |nationalgoals7 = 1 |pcupdate = 17:04, 21. mars 2026 (UTC) |ntupdate = 28. mars 2026 }} '''Sander Gard Bolin Berge''' ({{fødd|14. februar|1998|Berge, Sander}}) er ein norsk fotballspelar frå [[Bærum]]. Han er midtbanespelar og gjer sidan 2024 teneste i den engelske fotballklubben [[Fulham FC]]. ==Karriere== ===Klubbspel=== Berge seriedebuterte med Asker Skiklubb i 2013, eit lag på nivå 3 i seriesystemet. Sesongane 2015 og -16 spelte han for [[Vålerenga]] i den norske toppserien. Frå januar 2017 til januar 2020 var han aktiv i den belgiske klubben KRC Genk. Her var han med på å verte ligameister i 2019. Deretter spelte han for engelske [[Sheffield United]], eit lag som spelte i [[Premier League]], for så rykke ned og direkte opp att. 2023/24-sesongen var han [[Burnley FC|Burnley]]-spelar. I august 2024 skreiv han kontrakt med Fulham FC, enno eit Premier League-lag. ===Landslagsspel=== Frå landslagsdebuten mot [[Nord-Irland]] i [[Belfast]] i mars 2017 har Berge pr. 1. april 2026 delteke i 64 av Noregs landskampar. Han har skåra eitt landslagmål. ==Kjelder== {{refstart}} *[https://eu-football.info/_player.php?id=29803 eu-football] ---- *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Sander Berge|Sander Berge]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 17. oktober 2020.'' {{refslutt}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Norske landslagsspelarar i fotball]] [[Kategori:Genk-spelarar]] [[Kategori:Vålerenga-spelarar]] [[Kategori:Sheffield United-spelarar]] [[Kategori:Folk frå Bærum]] [[Kategori:Burnley-spelarar]] [[Kategori:Fulham-spelarar]] ro1rpncrhtzcjbvjhr7rdsp16ky2aef 0 397534 3650332 3361697 2026-04-12T08:21:52Z Migne 2086 3650332 wikitext text/x-wiki {{infoboks idrettsutøvar}} '''Kristian Thorstvedt''' ({{fødd|13. mars|1999|Thorstvedt, Kristian }}) er ein norsk fotballspelar fødd i [[Stavanger]]. Han vart norsk meister med [[Viking FK]] i 2019 og belgisk cupmeister 2021 med KRC Genk. [[Erik Thorstvedt]] er far hans. ==Karriere== ===Klubbspel=== Thorstvedt er midtbanespelar og var aktiv for Viking på nivå 2 i 2018 og eliteserien i 2019. 8. desember 2019 var han med å vinne cupfinalen på [[Ullevål stadion]] med 1–0 over [[FK Haugesund]]. Frå nyåret 2020 hadde han kontrakt med den belgiske klubben KRC Genk. 25. april 2021 spelte han nesten heile kampen då Genk slo [[Standard Liège]] 2–1 i den belgiske pokalfinalen. Sommaren 2022 vart han overført til italienske Sassuolo der han, utanom skadar, har spelt fast i Serie A og ein sesong i Serie B. ===Landslagsspel=== Thorstvedt fekk sin landslagsdebut 18. november 2020. I den såkalla naudlandslags-kampen var han innbytar då [[Austerrike]] og Noreg spelte uavgjort 1–1 i [[Wien]]. Han deltok i to av kvalifiseringskampane til [[Fotball-VM 2026]]. Pr 1. april 2026 er han bokført med 35 kampar og 4 landslagsmål. ===Merittar=== *Norsk cupmeister: 2019 med Viking FK *Belgisk cupmeister: 2021 med KRC Genk ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kristian Thorstvedt|Kristian Thorstvedt]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 21. mars 2022.'' *[https://eu-football.info/_player.php?id=31296 eu-football] {{refslutt}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Norske landslagsspelarar i fotball]] [[Kategori:Viking-spelarar]] [[Kategori:Genk-spelarar]] 2sydh5pplozbopltnabljeac2by7z9g 3650333 3650332 2026-04-12T08:22:02Z Migne 2086 la til [[Kategori:Sassuolo-spelarar]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3650333 wikitext text/x-wiki {{infoboks idrettsutøvar}} '''Kristian Thorstvedt''' ({{fødd|13. mars|1999|Thorstvedt, Kristian }}) er ein norsk fotballspelar fødd i [[Stavanger]]. Han vart norsk meister med [[Viking FK]] i 2019 og belgisk cupmeister 2021 med KRC Genk. [[Erik Thorstvedt]] er far hans. ==Karriere== ===Klubbspel=== Thorstvedt er midtbanespelar og var aktiv for Viking på nivå 2 i 2018 og eliteserien i 2019. 8. desember 2019 var han med å vinne cupfinalen på [[Ullevål stadion]] med 1–0 over [[FK Haugesund]]. Frå nyåret 2020 hadde han kontrakt med den belgiske klubben KRC Genk. 25. april 2021 spelte han nesten heile kampen då Genk slo [[Standard Liège]] 2–1 i den belgiske pokalfinalen. Sommaren 2022 vart han overført til italienske Sassuolo der han, utanom skadar, har spelt fast i Serie A og ein sesong i Serie B. ===Landslagsspel=== Thorstvedt fekk sin landslagsdebut 18. november 2020. I den såkalla naudlandslags-kampen var han innbytar då [[Austerrike]] og Noreg spelte uavgjort 1–1 i [[Wien]]. Han deltok i to av kvalifiseringskampane til [[Fotball-VM 2026]]. Pr 1. april 2026 er han bokført med 35 kampar og 4 landslagsmål. ===Merittar=== *Norsk cupmeister: 2019 med Viking FK *Belgisk cupmeister: 2021 med KRC Genk ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kristian Thorstvedt|Kristian Thorstvedt]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 21. mars 2022.'' *[https://eu-football.info/_player.php?id=31296 eu-football] {{refslutt}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Norske landslagsspelarar i fotball]] [[Kategori:Viking-spelarar]] [[Kategori:Genk-spelarar]] [[Kategori:Sassuolo-spelarar]] 891lirh4gkl2ofkswj5ybw6ac7ui2tg 0 400406 3650291 3566760 2026-04-11T15:53:04Z HerVal7752 105842 Geoboks 3650291 wikitext text/x-wiki {{geoboks|kommune |bilete = Gyimesbükk.jpg |bilettekst = Utsyn mot Ghimeș-Făget |fylke = [[Bacău fylke|Bacău]] |borgarmeister = Péter Oltean |høgd =745 }} '''Ghimeș-Făget''' ([[ungarsk]] ''Gyimesbükk'') er ein kommune i [[Bacău fylke]] i [[Romania]]. == Busetnader == [[Fil:Ghimes-Faget jud Bacau.png|mini|Kommunen Ghimeș-Făget innanfor Bacău fylke]] Ghimeș-Făget er ein ''[[comună]]'' (landkommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Făget i Ghimeș-Făget|Făget}} || 1519 || 1 450 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Bolovăniș}} || 929 || 862 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Făgetu de Sus}} || 267 || 259 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Ghimeș}} || 1 244 || 1 264 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Răchitiș}} || 262 || 258 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Tărhăuși}} || 873 || 835 |} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ''(Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar)'' |vitja = 2. september 2022 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Comuna Ghimeș-Făget, Bacău|Comuna Ghimeș-Făget, Bacău]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 2. september 2022.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Comună i Bacău fylke|Ghimes-Faget]] 23qj45j7vt4x66j23qc19pr0hxhp3jg 0 400407 3650292 3511506 2026-04-11T15:53:47Z HerVal7752 105842 Geoboks 3650292 wikitext text/x-wiki {{geoboks|kommune |fylke = [[Bacău fylke|Bacău]] |borgarmeister = Nicu-Ciprian Enea |høgd = 253 }} '''Helegiu''', tidlegare '''Drăgugești''', er ein kommune i [[Bacău fylke]] i [[Romania]]. == Busetnader == [[Fil:Helegiu jud Bacau.png|mini|Kommunen Helegiu innanfor Bacău fylke]] Helegiu er ein ''[[comună]]'' (landkommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Helegiu || 1 055 || 1 099 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Brătila}} || 1 888 || 1 637 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Deleni i Helegiu|Deleni}} || 1 645 || 1 437 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Drăgugești}} || 1 979 || 1 761 |} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ''(Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar)'' |vitja = 2. september 2022 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Comuna Helegiu, Bacău|Comuna Helegiu, Bacău]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 2. september 2022.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Comună i Bacău fylke|Helegiu]] ay3nauvfzts8fcjvjd7k7zyvfv1f7aa 0 400546 3650293 3509018 2026-04-11T15:55:01Z HerVal7752 105842 Geoboks 3650293 wikitext text/x-wiki {{geoboks|kommune |bilete = RO BC Sascut center.jpg |bilettekst = Frå kommunesenteret i Sascut |fylke = [[Bacău fylke|Bacău]] |borgarmeister = Ioan Răuță }} '''Sascut''' ([[ungarsk]] ''Szászkút''&#8239;) er ein kommune i [[Bacău fylke]] i [[Romania]]. == Busetnader == [[Fil:Sascut jud Bacau.png|mini|Kommunen Sascut innanfor Bacău fylke]] Sascut er ein ''[[comună]]'' (landkommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Sascut || 1 803 || 2 078 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Berești i Sascut|Berești}} || 1 336 || 1 186 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Conțești i Sascut|Conțești}} || 538 || 492 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Păncești}} || 2 240 || 2 146 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Sascut-Sat}} || 1 740 || 1 542 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Schineni}} || 705 || 461 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Valea Nacului}} || 202 || 180 |} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ''(Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar)'' |vitja = 12. september 2022 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Comuna Sascut, Bacău|Comuna Sascut, Bacău]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 12. september 2022.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Comună i Bacău fylke|Sascut]] pzajdksmd9sl73aith8fbmjpgt6n394 0 400547 3650294 3567120 2026-04-11T15:56:04Z HerVal7752 105842 Geoboks 3650294 wikitext text/x-wiki {{geoboks|kommune |bilete = Biserica Presfanta Treime Oituz, Bacau.jpg |bilettekst = Treeiningskyrkje i Oituz |fylke = [[Bacău fylke|Bacău]] |borgarmeister = Claudiu Petrișor |høgd =279 }} '''Oituz''' ([[ungarsk]] ''Gorzafalva''), tidlegare '''Grozeşti''', er ein kommune i [[Bacău fylke]] i [[Romania]]. == Busetnader == [[Fil:Oituz jud Bacau.png|mini|Kommunen Oituz innanfor Bacău fylke]] Oituz er ein ''[[comună]]'' (landkommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Oituz || 5 623 || 5 808 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Călcâi}} || 452 || 425 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Ferestrău-Oituz}} || 907 || 1036 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Hârja}} || 350 || 428 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Marginea i Oituz|Marginea}} || 587 || 717 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Poiana Sărată}} || 233 || 287 |} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ''(Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar)'' |vitja = 12. september 2022 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Comuna Oituz, Bacău|Comuna Oituz, Bacău]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 12. september 2022.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Comună i Bacău fylke|Oituz]] s3of13xytjm3q6sn81i6u7k1eynpwvk 0 400548 3650295 3508273 2026-04-11T15:56:57Z HerVal7752 105842 Geoboks 3650295 wikitext text/x-wiki {{geoboks|kommune |namn = Mărgineni |fylke = [[Bacău fylke|Bacău]] |borgarmeister = Marcelin Șolot |høgd =194 }} '''Mărgineni''' ([[ungarsk]] ''Marzsinén''), tidlegare '''Mărgineni-Munteni''', er ein kommune i [[Bacău fylke]] i [[Romania]]. Kommunen er meint å inngå i storbyområdet til fylkeshovudstaden [[Bacău]].<ref name="zona_noi"/> == Busetnader == [[Fil:Margineni jud Bacau.png|mini|Kommunen Mărgineni innanfor Bacău fylke]] Mărgineni er ein ''[[comună]]'' (landkommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Mărgineni || 3 446 || 4 134 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Barați}} || 1 590 || 2 005 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Luncani}} || 924 || 1 030 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Pădureni}} || 340 || 350 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Podiș}} || 585 || 592 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Poiana}} || 234 || 242 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Trebeș}} || 459 || 736 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Valea Budului}} || 415 || 505 |} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ''(Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar)'' |vitja = 12. september 2022 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> <ref name="zona_noi">{{Kjelde www |url = https://www.libertatea.ro/stiri/zone-metropolitane-romania-3000128 |tittel = Noi clarificări de la autorități despre cele 22 de zone metropolitane din România ''(Nye avklaringar frå styresmaktene om dei 22 storbyområda i Romania)'' |vitja = 27. oktober 2022 |utgjevingsdato = 22. mai 2020 |utgjevar = Libertatea |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Comuna Mărgineni, Bacău|Comuna Mărgineni, Bacău]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 12. september 2022.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Comună i Bacău fylke|Margineni]] 9v1ymductacpygwpnctjrddsswkg8r0 0 400549 3650296 3507141 2026-04-11T15:57:49Z HerVal7752 105842 Geoboks 3650296 wikitext text/x-wiki {{geoboks|kommune |bilete = RO BC Racaciuni town hall.jpg |bilettekst = Kommunehuset i Răcăciuni |fylke = [[Bacău fylke|Bacău]] |borgarmeister = Lucian Cheța |høgd =290 }} '''Răcăciuni''' ([[ungarsk]] ''Rekecsin'') er ein kommune i [[Bacău fylke]] i [[Romania]]. == Busetnader == [[Fil:Racaciuni jud Bacau.png|mini|Kommunen Răcăciuni innanfor Bacău fylke]] Răcăciuni er ein ''[[comună]]'' (landkommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Răcăciuni || 2 820 || 2 916 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Ciucani}} || 566 || 592 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Fundu Răcăciuni}} || 1 852 || 1 613 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Gheorghe Doja}} || 826 || 1 004 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Gâșteni}} || 1 082 || 857 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Răstoaca}} || 106 || 87 |} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ''(Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar)'' |vitja = 12. september 2022 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Comuna Răcăciuni, Bacău|Comuna Răcăciuni, Bacău]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 12. september 2022.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Comună i Bacău fylke|Racaciuni]] 3nix7fby8qvbkoc861xrctbfkmx3vhj 0 400550 3650298 3576413 2026-04-11T15:58:48Z HerVal7752 105842 Geoboks 3650298 wikitext text/x-wiki {{geoboks|kommune |namn = Nicolae Bălcescu |bilete = RO BC NBalcescu catholic church.jpg |bilettekst = Katolsk kyrkje i Nicolae Bălcescu |fylke = [[Bacău fylke|Bacău]] |borgarmeister = Anton Șiler |høgd =185 }} '''Nicolae Bălcescu''' ([[ungarsk]] ''Ferdinándújfalu''), tidlegare '''Valea Seacă''', er ein kommune i [[Bacău fylke]] i [[Romania]]. == Busetnader == [[Fil:Nicolae Balcescu jud Bacau.png|mini|Kommunen Nicolae Bălcescu innanfor Bacău fylke]] Nicolae Bălcescu er ein ''[[comună]]'' (landkommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Nicolae Bălcescu || 3 595 || 4 701 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Buchila}} || 419 || 432 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Galbeni}} || 1 113 || 1 149 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Lărguța i Nicolae Bălcescu|Lărguța}} || 198 || 188 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Valea Seacă i Nicolae Bălcescu|Valea Seacă }} || 1 844 || 2 069 |} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ''(Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar)'' |vitja = 12. september 2022 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Comuna Nicolae Bălcescu, Bacău|Comuna Nicolae Bălcescu, Bacău]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 12. september 2022.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Comună i Bacău fylke|Nicolae Balcescu]] 3t5cx5psml3elw8i52tveagxqyxlj24 0 400551 3650299 3507139 2026-04-11T15:59:37Z HerVal7752 105842 Geoboks 3650299 wikitext text/x-wiki {{geoboks|kommune |bilete = Satul Valea Sosii, vedere de sus.jpg |bilettekst = Utsyn mot landsbyen Valea Șoșii |fylke = [[Bacău fylke|Bacău]] |borgarmeister = Diana-Narcisa Miclăuș |høgd =891 }} '''Poduri''' ([[tysk]] ''Podúr'') er ein kommune i [[Bacău fylke]] i [[Romania]]. == Busetnader == [[Fil:Poduri jud Bacau.png|mini|Kommunen Poduri innanfor Bacău fylke]] Poduri er ein ''[[comună]]'' (landkommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Poduri || 2 218 || 2 599 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Bucșești}} || 1 065 || 943 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Cernu}} || 1 363 || 1 268 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Cornet}} || 349 || 504 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Negreni}} || 91 || 71 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Prohozești}} || 769 || 801 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Valea Șoșii}} || 1 107 || 1 181 |} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ''(Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar)'' |vitja = 12. september 2022 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Comuna Poduri, Bacău|Comuna Poduri, Bacău]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 12. september 2022.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Comună i Bacău fylke|Poduri]] 9ls27d7plumsqukm6gjvgmxu0m6lol8 0 400552 3650300 3507460 2026-04-11T16:00:22Z HerVal7752 105842 Geoboks 3650300 wikitext text/x-wiki {{geoboks|kommune |fylke = [[Bacău fylke|Bacău]] |borgarmeister = Petru Dochiei |høgd =153 }} '''Letea Veche''', tidlegare '''Letea''', er ein kommune i [[Bacău fylke]] i [[Romania]]. Kommunen er meint å inngå i storbyområdet til fylkeshovudstaden [[Bacău]].<ref name="zona_noi"/> == Busetnader == [[Fil:Letea Veche jud Bacau.png|mini|Kommunen Letea Veche innanfor Bacău fylke]] Letea Veche er ein ''[[comună]]'' (landkommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Letea Veche || 2 926 || 3 591 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Holt i Bacău|Holt}} || 1 555 || 1 622 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Radomirești}} || 304 || 306 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Ruși-Ciutea}} || 522 || 745 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Siretu}} || 510 || 535 |} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ''(Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar)'' |vitja = 12. september 2022 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> <ref name="zona_noi">{{Kjelde www |url = https://www.libertatea.ro/stiri/zone-metropolitane-romania-3000128 |tittel = Noi clarificări de la autorități despre cele 22 de zone metropolitane din România ''(Nye avklaringar frå styresmaktene om dei 22 storbyområda i Romania)'' |vitja = 27. oktober 2022 |utgjevingsdato = 22. mai 2020 |utgjevar = Libertatea |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Comuna Letea Veche, Bacău|Comuna Letea Veche, Bacău]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 12. september 2022.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Comună i Bacău fylke|Letea Veche]] ttf1tjjw9u3xaygzt2rxf8769xj6fz6 0 400565 3650301 3507273 2026-04-11T16:01:19Z HerVal7752 105842 Geoboks 3650301 wikitext text/x-wiki {{geoboks|kommune |fylke = [[Bacău fylke|Bacău]] |borgarmeister = Vasile Lupu |høgd =320 }} '''Pârjol''' ([[ungarsk]] ''Perzsoj''&#8239;), tidlegare '''Băhnășeni''', er ein kommune i [[Bacău fylke]] i [[Romania]]. == Busetnader == [[Fil:Parjol jud Bacau.png|mini|Kommunen Pârjol innanfor Bacău fylke]] Pârjol er ein ''[[comună]]'' (landkommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Pârjol || 831 || 966 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Băhnășeni}} || 796 || 776 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Bărnești}} || 244 || 208 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Băsăști}} || 499 || 434 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Câmpeni i Pârjol|Câmpeni}} || 594 || 494 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Hăineala}} || 223 || 235 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Hemieni}} || 142 || 138 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Pustiana}} || 1 454 || 1 546 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Tărâța}} || 742 || 758 |} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ''(Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar)'' |vitja = 12. september 2022 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Comuna Pârjol, Bacău|Comuna Pârjol, Bacău]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 12. september 2022.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Comună i Bacău fylke|Parjol]] mfwj0cb4s1v4ixn03gdnyx7hrdzekm1 0 408858 3650271 3650268 2026-04-11T13:39:27Z Ranveig 39 Attenderulla endringa gjord av [[Special:Contributions/Baqotun0023|Baqotun0023]] ([[User talk:Baqotun0023|diskusjon]]) til siste versjonen av [[User:Ranveig|Ranveig]] 3491055 wikitext text/x-wiki [[Fil:Candi_Sewu_viewed_from_the_south,_23_November_2013.jpg|mini|[[Sewu]], eit buddhisttempel frå 700-talet på sentrale [[Java]] i [[Indonesia]].]] '''Buddhisttempel''' eller buddhistkloster er [[sakralbygg]] for [[buddhistar]], folk som følgjer [[buddhismen]]. Dei kan omfatta byggverk kalla [[vihara]], [[chaitya]], [[stupa]], [[wat]] og [[pagode]] i ulike område og tradisjonar. Innan buddhismen representer tempel [[det reine landet]] eller det reine omgjevnaden kring ein [[Buddhatva|buddha]]. Tradisjonelle buddhisttempel er utforma for å inspirera indre og ytre fred.<ref>{{Cite web|date=1997-08-01|title=New York Buddhist Temple for World Peace|url=http://www.kadampanewyork.org/temple/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120611060043/http://www.kadampanewyork.org/temple/|archive-date=2012-06-11|access-date=2012-06-20|publisher=Kadampanewyork.org}}</ref> == Arkitektur == Utforminga av bygningar og kompleks varierer mellom regionar. Vanlegvis består eit buddhisttempel ikkje berre av bygningar, men også området rundt. Buddhisttempel er utforma for å symbolisera fem elements: eld, luft, vatn, jord og visdom.<ref name="bbcworship">{{Cite web|date=2006-04-10|title=Buddhism: Buddhist Worship|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/buddhism/customs/worship_1.shtml|access-date=2017-03-06|website=BBC}}</ref> == India == Utforminga av tempel i India blei påverka av tanken om sakrale anlegg som ein representasjon av universet. I buddhistiske tempelkompleks finn ein ofte eit høgt tempel plassert sentralt og omkransa av mindre tempel og veggar. Dette sentrumet er omringa av «hav», mindre «fjell» og ein stor mur.<ref>{{Cite book |last=O'Riley |first=Michael Kampel |title=Art Beyond the West |date=2013 |publisher=Pearson Education |page=61}}</ref> [[Fil:Tall_circular_Buddhist_temple,_Early_1st_Century_CE_-_Mathura_-_ACCN_00-M3_-_Government_Museum_-_Mathura.jpg|mini|Framstilling av eit høgt, sirkulært buddhistisk tempel, frå tidleg på 1. hundreåret e.Kr., ved Mathura Museum.]] ''Chaitya'', ''chaitya hall'' eller ''chaitya-griha'' er omgrep for tempel, heilagdommar eller bønehallar i indiske religionar. Det er vanlegast i buddhismen, der det viser til ein stad med ein [[stupa]] og ein rund apsis på slutten mot inngangen, og eit høgt tak med ein rund profil. Strengt sett er chaitya sjølve stupaen, og dei indiske bygningane er chaitya-hallar, men denne skilnaden blir ofte ikkje brukt. Mange av dei tidlege chaityaen var skorne ut i berg, som i [[Karla-grottene|Karla-]] eller [[Ajanta-grottene]]. Nokre av dei eldste fritsttåande templa kan ha vore sirkulær typar. [[Asjoka den store]] bygde òg Mahabodhi-tempelet i [[Bodh Gaya]] rundt 250 f.Kr., ein sirkulær struktur, for å verna [[Ficus religiosa|bodhi-treet]] der [[Buddha]] hadde funne opplysing. Dei arkeologiske leivningane etter [[Bairat-tempelet]] viser at det òg var ein rund struktur. Representasjonar av denne tidlege tempelstrukturen finst på eit relieff frå 100 f.Kr. som blei laga ved stupaen i [[Bharhut|Bhārhut]], og òg i [[Sanchi]].<ref>"Sowing the Seeds of the Lotus: A Journey to the Great Pilgrimage Sites of Buddhism, Part I" by John C. Huntington. ''Orientations'', November 1985 pg 61</ref> Frå denne perioden er diamanttrona att. Dette er ei nesten intakt [[Sandstein|sandsteinsblokk]] som er dekorert med relieff og som Ashoka hadde plassert ved foten av bodhi-treet.<ref name="Huu Phuoc">Buddhist Architecture, Huu Phuoc Le, Grafikol, 2010 [https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA240 p.240]</ref><ref name="Ching">A Global History of Architecture, Francis D. K. Ching, Mark M. Jarzombek, Vikramaditya Prakash, John Wiley & Sons, 2017 [https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 p.570ff]</ref> Ein har òg funne sirkulære tempel i seinare grotter skorne ut i berget, som Tulja-grottene eller Guntupalli.<ref name="BA233">Buddhist Architecture, Huu Phuoc Le, Grafikol, 2010 [https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA233 p.233-237]</ref> == Indonesia == [[Fil:Borobudur-Temple-Park_Indonesia_Stupas-of-Borobudur-04.jpg|venstre|mini|Borobudur i Sentral-Java, verdas største buddhisttempel.]] Buddhismen kom til [[Indonesia]] nokså kort tid etter hinduismen, som fyrst blei innført frå India rundt det andre hundreåret.<ref name="bdea">{{Cite web|year=2005|title=Buddhism in Indonesia|url=http://www.buddhanet.net/e-learning/buddhistworld/indo-txt.htm|access-date=2006-10-03|website=Buddha Dharma Education Association|publisher=Buddha Dharma Education Association}}</ref> Historia til buddhismen i Indonesia er nært knytt til historia om hinduismen, ettersom ei rekkje rike som var påverka av den indiske kulturen blei skipa i omtrent den same perioden. Det eldste buddhistiske arkeologiske området i Indonesia er truleg [[Batujaya]]-stupakomplekset i [[Karawang]] i Vest-Java. Det eldste relikviet i Batujaya blir rekna for å stamma frå 100-talet, medan det siste er datert til 1100-talet. Det finst også fleire buddhistiske stader i Jambi, Palembang og i Riau-provinsane på Sumatra, og i Sentral- og Aust-Java. Gjennom hundreåra har dei indonesiske øyane vore vitne til veksten og fallet til mektige buddhistiske rike, som [[Sailendra-dynastiet|Sailendra]], [[Mataramriket|Mataram]] og [[Srivijaya]]. Ifølge ei kinesisk kjelde såg ein kinesisk buddhistisk munk, [[Munken Yijing|Yijing]], det mektige sjøriket Srivijaya med base på [[Sumatra]] under ei pilgrimsreise til India på 600-talet. Det finst ei mengd buddhistiske kulturminne i Indonesia, som [[Mandala|mandalamonumentet]] i [[Borobudur]] frå 700-talet og [[Sewu]]-tempelet i Sentral-Java, [[Arkeologisk stad i Batujaya|Batujaya]] i Vest-Java, [[Muaro Jambi tempelkompleks|Muaro Jambi]], [[Muara Takus]] og [[Bahal-tempelet]] på Sumatra, og mange statuer og inskripisjonar frå den tidlege historia til indonesiske hindu-buddhistiske rike. [[Fil:Candi_Tinggi.jpg|høgre|mini|Candi tinggi, ein tempelbygning i Muaro Jambi tempelkompleks]] Under [[Kediririket|Kediri-]], [[Singhasari]]- og [[Majapahit-riket|Majapahit-rika]] blei buddhismen – omtalt som ''Dharma ri Kasogatan'' – anerkjend som ein av dei offisielle statsreligionane saman med hinduismen. Sjølv om nokre kongar kunne favorisera hinduismen, blei likevel harmoni, toleranse og til og med [[synkretisme]] framheva, som ein ser i nasjonalmottoet [[Bhinneka Tunggal Ika]], 'sameining i mangfald'.<ref>[http://www.depkumham.go.id/xdepkumhamweb/xPeraturan/xUUD Depkumham.go.id] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100212100545/http://www.depkumham.go.id/xdepkumhamweb/xPeraturan/xUUD|date=2010-02-12}}</ref> Den klassiske tida i det gamle Java førte òg fram til nokre av dei finaste døma på [[buddhistisk kunst]], som [[Prajnaparamita]]-statuen og statuane av Buddha Vairochana og Boddhisttva Padmapani og Vajrapani i [[Mendut]]-templet. I dagens indonesiske buddhistme viser ''candi'' til ein heilagdom, anten gamal eller ny. Nokre samtidige ''[[Vihara|viharaer]]'' i Indonesia har replikaer i full storleik eller rekonstruksjonar av berømte buddhistiske tempel, som replikaene av ''perwara'' (småtempel) i [[Pawon]]<ref>{{Cite web|title=Replika Candi Pawon|url=http://www.dhammacakka.org/?channel=tentangkami&mode=detailfasilitas&id=93|website=Vihāra Jakarta Dhammacakka Jaya}}</ref> og [[Plaosan]]. Rolla til ein ''candi'' kan til tider vera den same som den til ein [[stupa]], ein kuppelstruktur for å lagra buddhistiske relikviar eller oska til kremerte buddhistiske prestar eller velgjerarar. == Japan == [[Fil:Historic_Monuments_of_Ancient_Kyoto_(Kyoto,_Uji_and_Otsu_Cities)-112516.jpg|mini|Buddhisttempelet [[Kinkaku-ji]], rekna som [[verdsarv]] av [[UNESCO]].]] Japanske buddhisttempel har typisk ein hovudhall kring hovudobjektet i tempelet. Eit særtrekk for japanske tempel er ''chinjusha'', eit shintotempel vigd [[Kami i japansk tradisjon|kamien]] eller ånda til tempelet. Buddhismen eksisterte lenge i lag med [[shinto]], men på 700-talet blei buddhismen statsreligion, og det blei bygd spesifikt buddhistiske tempel. Det finst mange viktige japanske buddhisttempel i [[Kansai]]-regionen, særleg i [[Nara prefektur|Nara]] og [[Kyoto]]. == Thailand == [[Fil:01-วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนารามราชวรวิหาร.jpg|mini|[[Wat Benchamabophit]]]] Buddhistitempel i [[Thailand]] er kjende som [[wat]], frå pāḷi vāṭa, som tyder ‘inngjerding’. Wat-arkitekturen held seg til konsekvente prinsipp. Ein wat har med få unntak to delar: ''Phutthawat'' og ''Sangkhawat''. ''Phutthawat'' (thai พุทธาวาส) er området som er vigd Buddha. ''Sangkhawat'' er området som er vigd [[Sangha i buddhismen|sanghaen]], det buddhistiske klostersamfunnet. == Sri Lanka == [[Fil:Jetavanaramaya_Stupa_profile.jpg|mini|Jetavanaramaya, den høgaste stupaen frå den gamle verda]] Buddhisttempel på Sri Lanka er kjende som ''pansala'' eller ''viharaya'' på [[singalesisk]]. Vanlege kjenneteikn for srilankiske tempel er [[stupa]], bodhitre og tempelbygningar. Det eldste bodhitreet planta av menneske i verda, [[Jaya Sri Maha Bodhi]], og nokre av dei største [[Stupa|stupaene]] i verda, som [[Ruwanwelisaya]], [[Jetavanaramaya]] og [[Abhayagiri vihāra]], ligg på Sri Lanka. == Kjelder == {{Fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Buddhist temple|Buddhist temple]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 29. juni 2023.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Buddhistisk arkitektur]] minfr73erjfetrrgk7dqpno5yjggd00 0 412917 3650290 3520764 2026-04-11T14:38:35Z Ranveig 39 3650290 wikitext text/x-wiki {{infoboks musikar|opphav=Shetland}} «'''Peerie» Willie Johnson''' ({{Datoar}}) var ein [[Skottland|skotsk]] gitarist og [[Bassgitar|bassist]]. Han var respektert som ein innverknadsrik og innovativ musikar i folkemusikkmiljøet på [[Shetland]].<ref>Hunt, K. [https://www.theguardian.com/news/2007/jun/29/guardianobituaries.obituaries1 Peerie' Willie Johnson] ''The Guardian'', 29. juni 2007, s. 44</ref> Johnson var kjend for ein spelestil som kombinerte element av amerikansk [[western swing]] og [[jazz]] med tradisjonell shetlandsk felemusikk.<ref name="Biography">{{Kjelde www|url=http://www.allmusic.com/artist/willie-johnson-mn0001342957|tittel=Willie Johnson – Biography & History|forfattar=Ankeny|førenamn=Jason|vitja=2016-06-10}}</ref> Han var tilknytt den stilistiske motsette felespelaren dr. [[Felespelaren Tom Anderson|Tom Anderson]], og var ein innverknad på [[Aly Bain]] (fele) og [[Gitaristen Martin Taylor|Martin Taylor]] (gitar). Sidan 2005 har det blitt halde ein årleg «Peerie» Willie Guitar Festival på øyane.<ref>{{Kjelde www|url=http://www.shetland-music.com/festivals%2c_events_and_attractions/general/shetland_guitar_festival/|tittel=Shetland Music – Shetland Guitar Festival|forfattar=Administrator}}</ref> «Peerie» er eit shetlandsk dialektord som tyder ‘liten’.<ref name="Oxford">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=nbGcAQAAQBAJ&pg=PA606 |title=Oxford Dictionary of National Biography 2005–2008 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0199671540 |editor-last=Goldman |editor-first=Lawrence |location=Oxford, UK |pages=606–607}}</ref> == Liv og virke == Johnson var fødd på den shetlandske øya [[Yell]]. I barndommen var han plaga av dårleg helse.<ref name="Herald">{{Kjelde www|url=http://www.heraldscotland.com/news/12772909.Peerie_Willie_Johnson/|tittel=Peerie Willie Johnson|vitja=2016-06-10}}</ref> Denne påverka skulegangen hans, og han fullførte ikkje skulen. Men han byrja med musikk etter å ha sett eit fotografi av ein cowboy som spelte [[ukulele]].<ref name="Herald" /> Johnson byrja med dette instrumentet, men bytta snart til gitar, trass i at fele var det leiande folkemusikkinstrumentet på Shetland. Ein møte med Tom Anderson i 1936 fekk han jobb med det lokale Islesburgh Dance Band,<ref name="Biography"/> som då var det største bandet i Shetland. Etter å ha høyrt [[Eddie Lang]] og [[Django Reinhardt]] på radio, tilpassa han gitarstilen til shetlandsk musikk,<ref name="Herald"/> og skapte ein lyd som høyrdest ut «som ein bass og ein gitar som spelte saman,» ifølge medmusikaren og skribenten [[Archie Fisher]]. Fisher fortalde om ein festival i dei siste åra til Johnson, då han var omringa av gitaristar frå heile verda som høyrde han spela. «Dei sat alle der som disiplar»,<ref name="Oxford"/> slik var respekten som Johnson heldt i folkemusikkverda. I 2005 var Johnson ein av dei fyrste til å bli innlemma i Scottish Traditional Hall of Fame.<ref name="Herald"/> == Innspelingar == Johnson gjorde opptak av musikken sin som ein kan finna på antologiar som ''Shetland Folk Fiddling'',<ref name="Biography"/> og på plater og [[DVD|DVD-ar]] av Aly Bain, som òg hadde han med på fjernsynsprogrammet ''Aly Bain og Friends''. ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Peerie Willie Johnson|Peerie Willie Johnson]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 21. desember 2023.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * [https://projects.handsupfortrad.scot/hall-of-fame/peerie-willie-johnson Peerie Willie Johnson at the Scottish Traditional Music Hall of Fame] * [https://web.archive.org/web/20070930184525/http://news.independent.co.uk/people/obituaries/article2591493.ece Obituary in ''The Independent''] * [http://news.scotsman.com/obituaries.cfm?id=841312007 Obituary in ''The Scotsman''] * [https://web.archive.org/web/20080725032440/http://www.shetland-music.com/prominent_artists/artistes/peerie_willie_johnson/ Shetland music.com obituary] {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Skotske gitaristar]] [[Kategori:Britiske folkegitaristar]] kiboyy5iyepys6ux6fufsyyz8h6vrcu 0 420405 3650302 3625360 2026-04-12T05:08:13Z CommonsDelinker 1379 [[c:COM:CDC|Bot]]: Erstattar Fresco_of_a_Mycenaean_woman,_circa_1300_BC.jpg med Facsimile_of_a_Minoan_fresco_(Knossos),_Woman_Carrying_an_Ivory_Pyxis,_by_Emile_Gilliéron_père,_1912.jpg 3650302 wikitext text/x-wiki [[Fil:Mycenaean World en.png|mini|Kart over den mykenske verda.]] '''Mykensk kultur''' er den siste fasen av [[bronsealderen]] i [[Hellas i antikken]], og spenner over perioden frå omtrent 1750 til 1050 f.Kr.<ref name="Knodell_7-65">Knodell (2021), tabell 1, s. 7, 65.</ref> Han representerer den fyrste avanserte og særprega greske sivilisasjonen på det greske fastlandet med dei urbane rika sine basert på palass, [[kunst]]verk og [[skriftsystem]].<ref name="Lazaridis_2-33">Lazaridis et al. (2017), Tilleggsinformasjon: s. 2–3</ref><ref name="Fields_10-11">Fields (2004), s. 10–11.</ref> Den mykenske kulturen på det greske fastlandet blei truleg stimulert av kontakten med den rike og avanserte [[Den minoiske sivilisasjonen|minoiske kulturen]] på [[Kreta]] og og andre middelhavskulturar til å utvikla ein meir sofistikert sosiopolitisk kultur for seg sjølv.<ref>[https://www.worldhistory.org/Mycenaean_Civilization/ «Mycenaean Civilization»], ''World History Encyclopedia''</ref> Det mest framståande urbane samfunnet var [[Mykene]] nordaust på [[Peloponnes]] i sørlege [[Hellas]], som kulturen i denne epoken har fått namn etter. Andre maktsenter som dukka opp var mellom anna [[Pýlos]], [[Tiryns]] og Mideia, også på Peloponnes, dessutan Orchomenos, [[Thíva|Theben]] og [[Aten|Athen]] i Sentral-Hellas, og [[Iolkós]] i [[Thessalía]]. Mykenske busetjingar dukka også opp i [[Ípiros|Epirus]], [[Gresk Makedonia|Makedonia]], på øyar i [[Egearhavet]], på sørvestkysten av [[Vesleasia|Anatolia]], og på [[Republikken Kypros|Kypros]], samtidig var det busetjingar påverka av mykensk kultur i [[Levanten]]<ref>van Wijngaarden (2002), Part II: The Levant, s. 31–124; Bietak & Czerny (2007), Sigrid Deger-Jalkotzy, «Mycenaeans and Philistines in the Levant», s. 501–629.</ref> og sørlege [[Italia]].<ref>Hammond (1976), s. 139. Sitat: «Moreover, in this area a small tholos-tomb with Mycenaean pottery of III B style and a Mycenaean acropolis have been reported at Kiperi near Parga, and another Mycenaean acropolis lay above the Oracle of the Dead on the hill called Xylokastro»; Tandy (2001), s. xii (Fig. 1); s. 2. Sitat: «"The strongest evidence for Mycenaean presence in Epirus is found in the coastal zone of the lower Acheron River, which in antiquity emptied into a bay on the Ionian coast known from ancient sources as Glykys Limin (Figure 2-A).»</ref><ref>Hatzopoulos (2011), s. 53. Sitat: «There is one illusion that ought to be first dispelled—that Mt Olympus and the Kambounian mountains constituted an impassable barrier between Thessaly and Macedonia. In fact recent archaeological discoveries have established that already in the second millennium bc the Mycenaean world extended well beyond Thessaly and included at least the southern part of Macedonia. Abundant Mycenaean pottery, both imported and locally produced, weapons, pins, brooches and syllabic script have been found in tombs of Orestis, Elimeia and Pieria»; Borza (1992), s. 64: «The existence of a Late Bronze Age Mycenaean settlement in the Petra not only confirms its importance as a route from an early period, but also extends the limits of Mycenaean settlement to the Macedonian frontier.»</ref><ref name="Castleden_192">Castleden (2005), s. 192.</ref><ref name="Castleden_192" /><ref>van Wijngaarden (2002), Part III: Cyprus, s. 125–202.</ref><ref>Peruzzi (1980); van Wijngaarden (2002), Part IV: The Central Mediterranean, s. 203–260.</ref> Dei mykenske grekarane stod for fleire nyvinningar innan ingeniørfag, arkitektur og militær infrastruktur, medan handel over store område av [[Middelhavet]] var avgjerande for den mykenske økonomien. Stavingsskrifta til kulturen, [[linear B]], var den første skriftlege dokumentasjonen av det greske språket, og den mykenske religionen omfatta allereie fleire guddommar som også opptrer i [[Dei olympiske gudane|den olympiske gudeverda]] og i [[gresk mytologi]]. Mykensk Hellas var dominert av eit helte- og krigararistokrati og bestod av eit nettverk av samfunn som krinsa om palass som utvikla rigide hierarkiske, politiske, sosiale og økonomiske system. Leiaren for krigararistokratiet var kongen, som blei kalla ''wanax''.<ref>Willms, Lothar (2010): [https://www.jstor.org/stable/41219890 «On the IE Etymology of Greek (w)anax»]. ''Glotta''. '''86''' (1–4): 232–271. doi:[[doi:10.13109/glot.2010.86.14.232|10.13109/glot.2010.86.14.232]]. ISSN [[issn:0017-1298|0017-1298]]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/41219890 41219890].</ref> Mykensk Hellas gjekk til grunne under [[samanbrotet av bronsealderkulturen]] i det austlege Middelhavet. Kulturen blei følgd av [[dei mørke hundreåra i Hellas]], ein overgangsperiode utan skriftleg dokumentasjon som førte fram til [[det arkaiske Hellas]] då det fann stad store endringar skjedde frå den sentraliserte palasskulturen til desentraliserte former for sosioøkonomisk organisasjon (mellom anna den omfattande [[Jarnalderen|bruken av jern]]).<ref>Morris (1996), «Greece: Dark Age Greece», s. 253–256.</ref> Det er lagt fram ulike teoriar for enden på denne sivilisasjonen, blant dei mangelen på tinn for å produsera bronse, [[den doriske invasjonen]] eller aktivitetar knytte til «havfolka». Andre teoriar som naturkatastrofar, som jordskjelv og klimatiske endringar, er også blitt lagt fram. Den mykenske perioden blei den historiske ramma for mykje av [[gresk litteratur]] og [[gresk mytologi|mytologi]] i oldtida, mellom anna den [[Den trojanske krigen|trojanske]] [[Den episke syklusen|episke syklusen]].<ref>I hvilken grad Homer forsøkte eller lyktes i å gjenskape eller formidle en "mykensk" bakgrunn, undersøkes i Finley, Moses I. (1954): ''The World of Odysseus''</ref> [[Fil:Bull_head_rhyton_Mycenae_Grave_IV,_from_Grave_Circle_A_at_Mycenae,_16th_century_BC_(Archaeological_Museum,_Athens).jpg|mini|[[Rhyton]] i hamra eller siselert sølv med horn i gull, Gravsirkel A i Mykene, 1500-talet f.Kr. (Arkeologisk museum, Athen)]] == Historie == === Tidleg mykensk periode og sjaktgravepoken (ca. 1750–1400 f.Kr.) === [[Fil:MaskOfAgamemnon.jpg|mini|Gravmaske i gull, avdekt av Heinrich Schliemann, som meinte at det var maska til Agamemnon.]] Den gjennomgåande konsensusen blant moderne mykenologar er at den mykenske sivilisasjonen byrja rundt 1750 f.Kr.,<ref name="Lazaridis_2-33"/> med opphav og utvikling frå det lokale sosiokulturelle landskapet i tidleg og midtre bronsealder på det greske fastlandet og med påverknad frå minoiske Kreta.<ref name="Littauer 1996">Littauer & Crouwel (1996), s. 299. Sitat: «The Shaft Graves of Mycenae themselves do not mark a new dynasty imposed from outside, as Drews and other scholars would have it; nor do they represent a sudden clear break with the Middle Helladic past. The tombs indicate the rise of vigorous local chieftains who became a warrior élite.»</ref><ref name="Littauer 1996"/> Mot slutten av midtre bronsealder (ca. 1700/1675 f.Kr.)<ref name="Lazaridis_2-33"/> fann det stad ein stor auke i folketalet og talet på busetjingar.<ref name="Schofield_312">Schofield (2006), s. 31.</ref> Ei rekkje maktsenter etablerte seg i den sørlege delen av det greske fastlandet, som var dominert av eit krigselitesamfunn,<ref name="Dickinson">Dickinson (1977), s. 32, 53, 107–108; Dickinson (1999), s. 97–107.</ref> medan dei typiske bustadene frå denne tida var ein tidleg type bygningar av typen [[megaron]], og der nokon var meir komplekse strukturar klassifisert som forløparar til dei seinare palassa. Ei rekkje steder blei det også reist forsvarsmurar.<ref>Schofield (2006), s. 51.</ref> Ein har avdekt nye typar gravferder og meir imponerande gravleggingar vorte avdekte, som viser eit stort utval av luksuriøse gjenstandar.<ref name="Schofield_312">Schofield (2006), s. 31.</ref><ref>Schofield (2006), s. 48.</ref> Blant dei ulike gravtypane blei [[sjaktgrav]]a den vanlegaste forma for elitegravferd, eit trekk som gav namnet til den tidlege perioden i det mykenske Hellas.<ref name="Schofield_312">Schofield (2006), s. 31.</ref> Blant den mykenske eliten blei avdøde menn vanlegvis lagt til kvile i gullmasker og gravrustningar, og kvinner i gullkroner og klede som skein av gullsmykke.<ref>Schofield (2006), s. 32.</ref> Dei kongelege sjaktgravene ved sida av akropolis i Mykene, spesielt gravsirklane A og B, antyda hevinga av eit innfødt gresktalande kongedynasti med ei økonomisk makt som var avhengig av langdistansehandel.<ref>Dickinson (1977), s. 53, 107; Littauer & Crouwel (1996), s. 297–305.</ref> I løpet av denne perioden hadde dei mykenske maktsentera auka kontakt med omverda, særleg med [[Kykladane|Kykladene]] i [[Egearhavet]] og dei minoiske sentera på [[Kreta]]. Mykensk nærvær ser også ut til å vera avbilda i eit freskomåleri ved [[Akrotiri på Santorini|Akrotíri]] på øya [[Santoríni|Thera]] (tidlegare Santorini), som kanskje viser mange krigarar i hjelmar pryda med villsvintenner, eit trekk som er typisk for mykensk krigføring.<ref>Schofield (2006), s. 67.</ref> På byrjinga av 1400-talet f.Kr. intensiverte handelen med mykensk keramikk som nådde vestkysten av Anatolia, mellom anna sentera [[Milet]]os og [[Troja]], og dei områda som no blir kalla [[Republikken Kypros|Kypros]], [[Libanon]], [[Palestina]] og [[Egypt i oldtida|Egypt]].<ref>Schofield (2006), s. 64–68.</ref> Tidleg mykensk sivilisasjon frå perioden med sjaktgravtradisjonen viser generelt stor innverknad frå minoisk Kreta med omsyn til mellom anna kunst, infrastruktur og symbol, samtidig som dei held oppe nokre helladiske element og dessutan nokre innovasjonar og nokre vestasiatiske påverknader. Ein forskjell mellom mykenske og minoiske sivilisasjonar er kompleksitet og monumentalitet. Mykensk handverk og arkitektur er meir forenkla versjonar av minoiske, men er meir monumentale i storleik. Seinare fasar av den mykenske sivilisasjonen viser meir sofistikert, og kjem til å overgå det minoiske Kreta etter nokre hundreår.<ref>Higgins, Reynold Alleyne (1997): ''Minoan and Mycenaean art''. World of art (Ny revi. utg.). London: Thames and Hudson. ISBN 978-0-500-20303-3.</ref> På slutten av tida med sjaktgraver dukka det opp ein ny og meir imponerande type elitegrav, ''[[tholos]]'' som minte om bikubar: store sirkulære gravkammer med høge kvelva tak og ein rett inngangspassasje framme som var bygga i stein.<ref>Castleden (2005), s. 97; Schofield (2006), s. 55.</ref> === Samordna felleskultur (ca. 1400–1200 f.Kr.) === [[Fil:La_Dame_de_Mycènes,_fresco.jpg|mini|Veggmåleri som viser ein kvinneskikkelse i akropolis i Mykene frå 1200-talet f.Kr.]] Frå 1400-talet f.Kr. byrja mykenarane å spreia innverknaden sin over heile Egearhavet og langs vestkysten av Anatolia. Rundt 1450 f.Kr. blei palasset i Knossos styrt av ein mykensk elite som danna ein hybrid minoisk-mykensk kultur. Mykenarane busette seg også på fleire andre egeiske øyar, og nådde så langt som til [[Ródos|Rhodos]].<ref>Tartaron (2013), s. 28.</ref><ref name="Schofield_71–722">Schofield (2006), s. 71–72.</ref> Slike blei mykenarane den dominerande makta i regionen, og markerte byrjinga på den mykenske «koine»-tida (frå gresk: ''kοινή'', «felles»), ein svært einsarta kultur som spreidde seg på fastlandet i Hellas og rundt Egearhavet.<ref>Schofield (2006), s. 75.</ref> Frå tidleg på 1300-talet f.Kr. byrja mykensk handel å utnytta dei nye kommersielle moglegheitene i Middelhavet etter det minoiske samanbrotet.<ref name="Schofield_71–722"/> Handelsrutene blei utvida ytterlegare, og nådde Kypros, [[Amman]] i dagens [[Jordan]], søraustkysten av Italia og så langt unna som [[Spania]].<ref name="Schofield_71–722"/> Frå denne tidsperioden (ca. 1400 f.Kr.) har palasset i Knossos gitt dei tidlegaste registreringane av det greske [[Linear B]], basert på den tidlegare [[Linear A]] til minoarane. Bruken av det nye skriftspråket spreidde seg på det greske fastlandet og har gitt verdifull innsikt i det administrative nettverket til dei mykenske maktsentera. Likevel er dei avdekte oppteikningane for fragmentariske til å gje ein politisk rekonstruksjon av Hellas i bronsealderen.<ref name="Kelder_82">Kelder (2010), s. 8.</ref> Utgravingar ved Miletos, sørvest ved kysten av Anatolia, tyder på ein mykensk busetnad der allereie frå ca. 1450 f.Kr., og som overtok og erstatta dei tidlegare minoiske installasjonane.<ref>Tartaron (2013), s. 21.</ref> Denne staden blei eit stort og velståande mykensk senter fram til det 12 hundreåret f.Kr.<ref>Kelder (2010), s. 50, 52.</ref> Bortsett frå dei arkeologiske funna er det også vitnemål for dette i hettittiske tekstar, som indikerer at Miletos (''Milawata'' på hettittisk) var den viktigaste basen for mykensk aktivitet i Anatolia.<ref name="Bryce_3613">Bryce (2005), s. 361.</ref> Det var også mykensk nærvær i dei tilstøytande stadene [[Iasos]] og [[Efesos]].<ref>Castleden (2005), s. 194. Sitat: «The Mycenaean colonies in Anatolia were emphatically confined to a narrow coastal strip in the west. There were community-colonies at Ephesus, Iasos and Miletus, but they had little effect on the interior...»</ref> I mellomtida blei det reist imponerande palass i dei viktigaste mykenske sentera på fastlandet. Dei eldste palassliknande strukturane var bygningar av typen megaron, slik som Menelaion i [[Spárti|Sparta]] i [[Lakonía]].<ref name="Kelder_1072">Kelder (2010), s. 107.</ref> Eigne palass kan daterast frå ca. 1400 f.Kr., då det blei bygd [[Kyklopisk mur|kyklopiske festningsverk]] ved Mykene og nærliggjande Tiryns. Det blei også laga palass i [[Mideia]] og [[Pýlos]] på [[Peloponnes]], i [[Aten|Athen]], [[Elevsína|Eleusis]], [[Thíva|Theben]] og [[Orchomenos (Boiotia)|Orchomenos]] i Sentral-Hellas og [[Iolkós]], i [[Thessalía]], sistnemnde er det nordlegaste mykenske senteret. Knossos på Kreta blei også eit mykensk senter, der det tidlegare minoiske komplekset gjekk gjennom ei rekkje justeringar, mellom anna tillegg av ein tronsal.<ref>Kelder (2010), s. 108–109.</ref> Desse sentera bygde på eit rigid nettverk av byråkrati der administrative kompetansar var klassifiserte i ulike seksjonar og kontor etter spesialisering av arbeid og fag. I spissen for dette samfunnet stod kongen, som var kjend som ''wanax'' (Linear B: ''wa-na-ka'') på mykensk gresk. All makt var tillagd han, som den øvste jordeigaren og som den åndelege og militære leiaren. Samtidig var han føretaksleiar og handelsmann, og hadde hjelp frå eit nettverk av høge tenestemenn.<ref>Kelder (2010), s. 11; Fields (2004), s. 53.</ref> === Engasjement i Anatolia === [[Fil:14_century_BC_Eastern_Mediterranean_and_the_Middle_East.png|mini|Det austlege Middelhavet og Midtausten under 1300-talet f.Kr. Mykensk Hellas i lilla.]] ''Ahhiyawa'' som held til i det vestlege Anatolia er nemnde i ulike hettittiske meldingar frå ca. 1400 til ca. 1220 f.Kr.<ref name="Bryce_3613">Bryce (2005), s. 361.</ref> ''Ahhiyawa'' er generelt akseptert som ei hettittisk nemning for mykensk Hellas (''[[Akaiar|akhaiarar]]'' på homerisk gresk), men ein presis geografisk definisjon av omgrepet kan ein ikkje utleia frå tekstane.<ref name="Beckman_62">Beckman, Bryce & Cline (2012), s. 6.</ref> På denne tida var kongane av ''Ahhiyawa'' tydelegvis i stand til å handtera dei hettittiske kollegaene sine både på diplomatisk og militært nivå.<ref>Kelder (2010), s. 119–120.</ref> Ahhiyawa hadde også betydeleg politisk innverknad i delar av vestlege Anatolia, typisk ved å oppmuntra til anti-hettittiske opprør og ved å samarbeida med lokale vasallherskarar.<ref>Bryce (2005), s. 59; Kelder (2010), s. 23.</ref> I tida rundt 1400 f.Kr. nemner hettittiske nedteikningar dei militære aktivitetane til ein krigsherre kalla Attarsiya frå Ahhiyawan, kanskje knytt til den mytiske [[A Treasure|Atrevs]]. Denne Attarsiya angreip hettittiske vasallar i det vestlege Anatolia, blant dei [[Madduwatta]].<ref>Bryce (2005), s. 129, 368.</ref> Seinare, ca. 1315 f.Kr., fekk eit anti-hettittisk opprør leidd av [[Arzamas|Arzawa]], ein hettittisk vasallstat, støtte frå Ahhiyawa.<ref name="Bryce 2005, s. 193">Bryce (2005), s. 193.</ref> I mellomtida ser det ut til at Ahhiyawa hadde kontroll over ei rekkje øyar i Egearhavet, eit inntrykk som også blir støtta av arkeologiske bevis.<ref name="Bryce 2005, s. 193"/> Under den hettittiske kongen Ḫattušili III (ca. 1267–1237 f.Kr.) er kongen av Ahhiyawa anerkjend som ein «stor konge» og av same status som dei andre samtidige store bronsealderherskarane: kongane av Egypt, Babylonia og Assyria.<ref>Bryce (2005), s. 58; Kelder (2010), s. 119–120.</ref> På den tida oppstod det ei anna anti-hettittisk rørsle, leidd av ein [[Piyama-Radu]], som fekk støtte frå kongen av Ahhiyawa.<ref>Bryce (2005), s. 224.</ref> Piyama-Radu forårsaka stor uro som kan ha utvida seg til regionen Wilusa (kanskje identifisert med [[Troja]]),<ref>Bryce (2005), s. 86,181–182.</ref> og invaderte seinare øya [[Lésvos|Lesbos]], som deretter hamna under kontrollen til Ahhiyawan.<ref name="Kelder_273">Kelder (2010), s. 27.</ref> Forskarar har spekulert i at den mytiske tradisjonen frå Trojakrigen kan ha eit historisk grunnlag i den politiske uroa i denne epoken.<ref>Bryce (2005), s. 361, 364.</ref> Som eit resultat av denne uroa sette den hettittiske kongen i gang korrespondanse for å overtyda Ahhiyawan-motparten sin om å retta opp igjen freden i regionen. Den hettittiske oppteikninga nemner ein viss Tawagalawa, ei mogleg hettittisk attgjeving av det greske namnet [[Eteokles]], som bror til kongen av Ahhiyawa.<ref name="Kelder_273">Kelder (2010), s. 27.</ref><ref>Bryce (2005), s. 290.</ref> === Samanbrotet til palassmakta (ca. 1200–1050 f.Kr.) === [[Fil:Large_Krater_with_Armored_Men_Departing_for_Battle,_Mycenae_acropolis,_12th_century_BC_(3402016857).jpg|venstre|mini|Marsjerande soldatar på «krigarvase», ca. 1200 f.Kr., ein [[Krateret Hadley|kratér]] frå Mykene.]] [[Fil:Pottery_soldiers_12_c_BC,_NAMA_1246_102885.jpg|mini|Detalj frå «krigarvasen»]] I tida rundt 1250 f.Kr. skjedde den fyrste bølgja av øydelegging i tilsynelatande ulike sentrum på det greske fastlandet av årsaker som ikkje kan identifiserast av arkeologar. I [[Viotía|Boiotia]] brann [[Thíva|Theben]] ned til grunnen kring dette året eller litt seinare.<ref name="Kelder_342">Kelder (2010), s. 34.</ref> Nærliggende Orchomenos blei ikkje øydelagd på dette tidspunktet, men blei forlaten, medan dei boiotiske festningsverka i [[Gla]] viser bevis for ei målretta øydelegging då berre dei fire portane og den monumentale bygningen, kalla Melathron, blei brende før staden blei forlaten.<ref>Millek, Jesse (2023): ''Destruction and Its Impact on Ancient Societies at the End of the Bronze Age''. Lockwood Press. ISBN 9781948488846; s. 74–75, 139–142.</ref> På Peloponnes blei ei rekkje bygningar rundt festninga i Mykene angripne og brende.<ref name="Cline_1303">Cline (2014), s. 130.</ref> Desse hendingane ser ut til å ha ført til massive forsterkningar og utvidingar av festningsverka på dei ulike stadene. I nokre tilfelle blei det også lagt til rette for å byggja underjordiske passasjar som førte til underjordiske [[Cisterne|sisterner]]. Tiryns, Mideia og Athen utvida forsvaret sitt med nye murar i kyklopisk murstil (store, rått tilhogde steinar).<ref name="Castleden_2192">Castleden (2005), s. 219.</ref> Utvidingane i Mykene dobla nesten det befesta festningsområdet. Til denne utvidingsfasen høyrer den imponerande Løveporten, hovudinngangen til den mykenske akropolisen med to holøver.<ref name="Castleden_2192"/> Porten er det einaste bevarte monumentale stykket av mykensk skulptur.<ref>Hampe, Roland; Simon, Erika (1981): [https://books.google.com/books?id=YrLpAAAAMAAJ ''The Birth of Greek Art: From the Mycenaean to the Archaic Period'']. New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-520226-7; s. 49. Sitat: «The lions, who looked out over the land, served to protect the gate and the city. They also show that the city, and the king who ruled it, stood under the protection of the goddess Hera. The Lion relief is the sole monumental piece of Mycenaean sculpture which has come down to us.»</ref> Det ser ut til at etter denne fyrste bølgja med øydeleggingar følgde ei kortvarig gjenoppliving av mykensk kultur.<ref name="Freeman_1262">Freeman (2014), s. 126.</ref> Mykenske Hellas blei stadig nemnt i internasjonale saker, særleg i hettittiske dokument. Ein gong rundt 1220 f.Kr. er kongen av Ahhiyawa igjen rapportert å ha vore involvert i eit anti-hettittisk opprør i det vestlege Anatolia.<ref>Kelder (2010), s. 33.</ref> Ei anna samtidig hettittisk melding rapporterer at Ahhiyawan-skip bør unngå [[Assyria|assyrisk]] kontrollerte hamner, som ein del av ein handelsembargo som var pålagd Assyria.<ref>Kelder (2010), s. 32.</ref> Generelt var handelen i tilbakegang i det austlege Middelhavet i andre halvdel av 1200-talet f.Kr., mest truleg på grunn av det ustabile politiske miljøet der.<ref>Tartaron (2013), s. 20.</ref> === Det endeleg samanbrotet === [[Fil:Elephant_or_Hippopotamus_Tooth_Warrior_Head_Wearing_Boar_Tusk_Helmets_(3404330867).jpg|venstre|mini|Krigar iført ein villsvinhjelm, frå ei mykensk kammergrav i [[akropolis i Aten]], 1300–1200-talet f.Kr.]] [[Fil:Treasury_of_Atreus_Mycenae.jpg|mini|«Atrevs-gravkammeret», ei forseggjord tholosgrav i Mykene, rundt rekna ca. 1400–ca. 1250 f.Kr.]] Ingen av forsvarstiltaka ser ut til å ha stoppa den endelege øydelegginga og samanbrotet til dei mykenske statane. Ei andre øydelegging ramma Mykene i ca. 1190 f.Kr. eller kort tid etter. Denne hendinga markerte slutten på Mykene som ei stormakt. Området blei gjeninnteke seinare, men i mindre skala.<ref name="Cline_1303">Cline (2014), s. 130.</ref> Ein nyleg studie antydar at ingen av palassa i Tiryns eller Mideia blei øydelagde av [[jordskjelv]], og vidare studiar har funne opp mot femti pilspissar spreidd i øydeleggingane ved Mideia, noko som kanskje indikerer at øydelegginga var forårsaka av eit angrep.<ref>Millek (2023), s. 147–156.</ref> Palasset i Pýlos i sørvestlege Peloponnes blei øydelagt ein gong rundt 1180 f.Kr.<ref>Cline (2014), s. 129.</ref><ref name="Tartaron_183">Tartaron (2013), s. 18.</ref> Leirearkiva med linear B som blei funne der, bevart av varmen frå brannen som øydela palasset, nemner forhasta forsvarsførebuingar på grunn av eit snarleg angrep utan å gje detaljar om den angripande styrken.<ref name="Freeman_1262">Freeman (2014), s. 126.</ref> Som eit resultat av denne uroa opplevde spesifikke regionar på det greske fastlandet ein dramatisk befolkningsnedgang, særleg Boeotia, Argolis og [[Messinía|Messenia]].<ref name="Freeman_1262">Freeman (2014), s. 126.</ref> Mykenske flyktningar emigrerte til Kypros og kysten av [[Levanten]].<ref name="Tartaron_183">Tartaron (2013), s. 18.</ref> Likevel hadde andre regionar i utkanten av den mykenske verda framgang, som [[Periferien Dei joniske øyane|dei joniske øyane]] i vest, det nordvestlege Peloponnes, delar av Attika og ei rekkje øyar i Egearhavet.<ref name="Freeman_1262">Freeman (2014), s. 126.</ref> [[Akropolis i Aten|Akropolis]] i Athen ser merkeleg nok ut til å ha unngått øydeleggingar.<ref name="Freeman_1262"/> Athen og austkysten av Attika var framleis busett på 1100-talet f.Kr., og blei ikkje øydelagde eller forlatne; dette peikar på eksistensen av nye desentraliserte kyst- og maritime nettverk der. Det er attestert av gravplassen i Perati som varte i eit hundreår og viste import frå [[Kykladane]], [[Dodekanesane]], Kreta, Kypros, Egypt og Syria, og dessutan av den seine helladiske IIIC (ca. 1210–1040 f.Kr.) gravplassen i Drivlia ved Porto Rafti (Limin Markopoulou); ligg 2&nbsp;km vest for Perati. Dette indikerer at Attika deltok i langdistansehandel, og også var innlemma i eit nettverk på fastlandet.<ref>Salavoura, Eleni (2021): [https://submissions.e-a-a.org/eaa2021/repository/preview.php?Abstract=2227 «New opportunities in turbulent times: Attica in the 12th c. BC»], ''EAA 2021, Widening Horizons, 8–11 September, Kiel''.</ref> Staden Mykene opplevde eit gradvis tap av politisk og økonomisk status, medan Tiryns, som også er i regionen Argolis, utvida busetjinga si og blei det største lokale senteret i løpet av perioden etter palassrika, i sein helladisk IIIC, ca. 1200–1050 f.Kr.<ref>Zeman, Piotr (2021): [https://submissions.e-a-a.org/eaa2021/repository/preview.php?Abstract=3840 «Differing trajectories of collapse in the Late Bronze Age Argolid: Mycenae and Tiryns from 1250 BC to 1100 BC»], ''EAA 2021, Widening Horizons, 8–11 September, Kiel''.</ref> Arkeologiske undersøkingar har gitt eit nedslåande bilde av tida etter samanbrotet. Talet på busette stader på fastlandet fall med to tredelar på 1100-talet f.Kr. og med to tredelar til på 1000-talet f.Kr. Dette var det lågaste punktet før folketalet byrja å auka igjen. Det dobla seg på 900-talet f.Kr. og dobla seg på nytt i det følgjande hundreåret. Befolkninga ikkje berre dalte mykje i slutten av bronsealderen, men stadene blei mindre komplekse, og busetnadane i tidleg jernalder var mykje mindre enn perioden forut.<ref>Price & Thonemann (2011), s. 61.</ref> == Arv == [[Fil:Earring_Mycenae_Louvre_Bj135.jpg|mini|Øyrering av gull, ca. 1600 f.Kr., [[Louvre]], Paris]] På 800-talet f.Kr., etter slutten av den såkalla «greske mørke mellomalderen», voks Hellas fram med eit nettverk av [[Myte|mytar]] og [[legende]]r der den største var [[Den episke syklusen|den trojanske episke syklusen]].<ref name="Castleden_22">Castleden (2005), s. 2.</ref> Generelt idealiserte grekarane i [[Det klassiske Hellas|den klassiske antikken]] den mykenske perioden som ein strålande periode med [[helt]]ar, nærleik til gudane og materiell rikdom.<ref>Hansen (2004), s. 7.</ref> Legendene om [[Homer]] sitt epos blei spesielt og generelt aksepterte som ein del av den greske fortida, og det var ikkje før på 1800-talet at lærde byrja å setja spørsmålsteikn ved historisiteten til Homer.<ref name="Castleden_22">Castleden (2005), s. 2.</ref> På dette tidspunktet gjennomførte den tyske arkeologen [[Heinrich Schliemann]] dei fyrste moderne arkeologiske utgravingane i Hellas på staden for Mykene i 1876.<ref>Sansone (2004), "Greece in the Bronze Age", s. 7–8.</ref> Derfor sette Schliemann seg føre å bevisa den historiske nøyaktigheita til ''Iliaden'' ved å identifisera stadene skildra av Homer.<ref name="Castleden_22"/> Som ein del av den mykenske arven som overlevde, blei namna på gudane og gudinnene i det mykenske Hellas hovedgudene i [[Dei olympiske gudane|det olympiske panteonet]] frå den seinare antikken.<ref>Castleden (2005), s. 235.</ref> Dessutan gav språket til mykenarane det fyrste skriftlege beviset på gresk,<ref>Castleden (2005), s. 228.</ref> medan ein stor del av det mykenske vokabularet også kan finnast på moderne vesteuropeiske språk.<ref>Vallance, Richard (2015): [https://www.academia.edu/12633620 «Did you Know you Speak Mycenaean Greek? You do!»], ''Academia.edu''. Sitat: «Whether we realize it or not, not only are tens of thousands of English words direct derivatives of ancient Greek, but some are derived even from Mycenaean Greek, which makes them very ancient indeed!»</ref> Dei mykenske grekarane var også pionerar innan [[Ingeniørvitskap|ingeniørfaget]], og lanserte prosjekt i storskala som var utan sidestykke i Europa fram til romartida, som festningsverk, bruer, stikkrenner, [[akvedukt]]ar, demningar og vegar eigna for hjultrafikk. Dei stod også for fleire arkitektoniske nyvinningar, til dømes den avlastande trekanten i [[Boge i arkitekturen|boge]].<ref name="Castleden_2312">Castleden (2005), s. 231.</ref> Dei var også ansvarlege for å overføra eit breitt spekter av kunst og handverk, spesielt av minoisk opphav. Den mykenske sivilisasjonen var generelt meir avansert samanlikna med dei andre europeiske kulturane sein bronsealder.<ref>Castleden (2005), s. 230.</ref> Fleire mykenske eigenskapar og prestasjonar blei lånte eller haldne høgt hevda i seinare periodar, og det er derfor ikkje ei overdriving å rekna det mykenske Hellas som vogga til den europeiske sivilisasjonen.<ref name="Castleden_2312"/> ==Galleri== <gallery> Megiste-Bronze_Reconstruction_of_a_Mycenaean_ship.jpg|Rekonstruksjon av eit mykensk skip. Lady_of_Phylakopi,_14th_c_BC,_AM_Milos,_B_655,_152499.jpg|«Fylakopí-gudinnen»; hjullaga keramikkfigur av ei gudinne eller prestinne frå vest-heilagdommen i Fylakopí på øya [[Mílos]]; sein helladisk IIIA-periode, 1300-talet f.Kr., Mílos arkeologiske museum. Phi-type_and_Psi-type_Mycenaean_Female_Figurines_-_Museum_of_Cycladic_Art,_Athens_-_Joy_of_Museums.jpg|Fi-ty og psi-type mykenske kvinnefigurar; Museum for kykladisk kunst, Athen. 1300-1100-talet f.Kr.]] Mykene_BW_2017-10-10_13-23-40.jpg|venstre|Kyklopisk mur, baksida av Løveporten i Mykene. Mycenaean_palace_amphora,_found_in_the_Argolid,_in_the_National_Archaeological_Museum_in_Athens.jpg|Mykensk palass-amfora med blekksprutmotiv, minoisk inspirert, avdekt i nærleiken av [[Árgos]]. Facsimile of a Minoan fresco (Knossos), Woman Carrying an Ivory Pyxis, by Emile Gilliéron père, 1912.jpg|Freskomåleri av ei mykensk kvinne. </gallery> ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:no:Mykensk kultur|Mykensk kultur]]» frå {{Wikipedia-utgåve|no}}, den 17. november 2024.'' ;''{{Wikipedia-utgåve|no}} oppgav desse kjeldene:'' * {{cite book|last=Alden|first=Maureen Joan|title=Well Built Mycenae (Volume 7): The Prehistoric Cemetery – pre-Mycenaean and Early Mycenaean Graves|year=2000|location=Oxford|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84-217018-2|url=https://books.google.com/books?id=WZugAAAAMAAJ}} * {{cite journal|last=Alexakha|first=Andrey|title=A Model of Social Progress|journal=The Journal of European Economic History|volume=3|year=2016|pages=137–209|url=http://www.jeeh.it/articolo?urn=urn:abi:abi:RIV.JOU:2016;3.137&ev=1}} * {{cite journal|last1=Aydar|first1=Erkan|last2=ÇİNer|first2=Attila|last3=Ersoy|first3=Orkun|last4=ÉCochard|first4=Emilie|last5=Fouache|first5=Eric G.|year=2021|title=Volcanic ash and tsunami record of the Minoan Late Bronze Age Eruption (Santorini) in a distal setting, southwestern Turkey|journal=Journal of Quaternary Science|volume=36|issue=4|pages=586–597|doi=10.1002/jqs.3314|bibcode=2021JQS....36..586A|s2cid=235554972|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/jqs.3314}} * {{cite book|last=Beckwith|first=Christopher I.|title=Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present|year=2009|location=Princeton and Oxford|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-13589-2|url=https://books.google.com/books?id=5jG1eHe3y4EC}} * {{cite journal|last1=Billigmeier|first1=Jon-Christian|last2=Turner|first2=Judy A.|title=The socio‐economic roles of women in Mycenaean Greece: A brief survey from evidence of the Linear B tablets|journal=Women's Studies|volume=8|issue=1–2|year=1981|pages=3–20|doi=10.1080/00497878.1981.9978529}} * {{cite book|last=Burns|first=Bryan E.|title=Mycenaean Greece, Mediterranean Commerce and the Formation of Identity|year=2010|edition=1st|location=New York|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521119542|url=https://books.google.com/books?id=K-LDI_Vb7msC}} * {{cite book|last1=D'Amato|first1=Raphaelo |first2=Andrea |last2=Salimbeti |others=illustrated by Giuseppe Rava|title=Bronze Age Greek Warrior 1600–1100 BC|date=2011|publisher=Osprey Pub Co.|location=Oxford, UK|isbn=9781849081955|url=https://books.google.com/books?id=ydE6bwAACAAJ}} * {{cite book|last1=Balmuth|first1=Miriam S.|last2=Tykot|first2=Robert H.|title=Studies in Sardinian Archaeology, Volume 5|year=1998|location=Ann Arbor, MI|publisher=Oxbow Books|isbn=9781900188821|url=https://books.google.com/books?id=YwTjAAAAMAAJ}} * {{cite book |last1=Bietak |first1=Manfred |last2=Czerny |first2=Ernst |title=The synchronisation of civilisations in the Eastern Mediterranean in the second millennium B.C. III : proceedings of the SCIEM 2000—2nd EuroConference, Vienna, 28th of May-1st of June 2003 |date=2007 |publisher=Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften |location=Wien |isbn=978-3-7001-3527-2}} * {{cite journal|last1=Beckman|first1=Gary M.|last2=Bryce|first2=Trevor R.|last3=Cline|first3=Eric H.|title=Writings from the Ancient World: The Ahhiyawa Texts|journal=Writings from the Ancient World|year=2012|location=Atlanta|publisher=Society of Biblical Literature|url=http://www.sbl-site.org/assets/pdfs/pubs/061528P.front.pdf|issn=1570-7008}} * {{cite book|last=Borza|first=Eugene N.|title=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon|year=1992|location=Princeton, NJ|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-00880-6|url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC}} * {{cite book|last1=Bryce|first1=Trevor|title=The Kingdom of the Hittites|date=2005|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=9780199279081|edition=New|url=https://books.google.com/books?id=fYtnGF6zuRIC&q=9780199279081}} * {{cite book|last=Budin|first=Stephanie Lynn|title=The Ancient Greeks: An Introduction|year=2009|orig-year=2004|location=Oxford and New York|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-537984-6|url=https://archive.org/details/ancientgreeksint0000budi|url-access=registration}} * {{cite book|last=Castleden|first=Rodney|title=The Mycenaeans|year=2005|location=London and New York|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-36336-5|url=https://books.google.com/books?id=Kfi0dAlfJaoC}} * {{cite book|last1=Cavanagh|first1=William G.|last2=Mee|first2=Christopher|title=A Private Place: Death in Prehistoric Greece [SIMA 125]|year=1998|location=Jonsered|publisher=Paul Aströms Förlag|isbn=978-9-17-081178-4|url=https://books.google.com/books?id=78PfAAAAMAAJ}} * {{cite journal|last1=Chadwick|first1=John|last2=Baumbach|first2=Lydia|author-link2=Lydia Baumbach |title=The Mycenaean Greek Vocabulary|journal=Glotta|volume=41|issue=3/4|year=1963|pages=157–271}} * {{cite book|last=Chadwick|first=John|author-link=John Chadwick|title=The Mycenaean World|location=Cambridge, UK|publisher=Cambridge University Press|year=1976|isbn=978-0-521-29037-1|url=https://archive.org/details/mycenaeanworld00chad|url-access=registration}} * {{cite journal |last1=Clemente |first1=Florian |last2=Unterländer |first2=Martina |last3=Dolgova |first3=Olga |last4=Amorim |first4=Carlos Eduardo G. |display-authors=et al. |date=2021-05-13 |title=The genomic history of the Aegean palatial civilizations |journal=[[Cell (journal)|Cell]] |volume=184 |issue=10 |pages=2565–2586.e21 |doi=10.1016/j.cell.2021.03.039 |pmid=33930288 |pmc=8127963 |issn=0092-8674}} * {{cite book|last=Cline|first=Eric H.|editor-last1=Galaty|editor-first1=M.|editor-last2=Parkinson|editor-first2=W.|chapter=Rethinking Mycenaean International Trade with Egypt and the Near East|year=2007|pages=190–200|title=Rethinking Mycenaean Palaces II: Revised and Expanded Edition|location=Los Angeles, CA|publisher=Cotsen Institute of Archaeology}} * {{cite book|editor-last1=Cline|editor-first1=Eric H.|title=The Oxford Handbook of the Bronze Age Aegean|year=2012|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-987360-9|url=https://books.google.com/books?id=9vueDKFX8rQC}} * {{cite book|last=Cline|first=Eric H.|title=1177 B.C. The Year Civilization Collapsed|year=2014|location=Princeton, NJ|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-40-084998-7|url=https://books.google.com/books?id=4o8pAgAAQBAJ}} * {{cite journal|last=Coleman|first=John E.|title=An Archaeological Scenario for the "Coming of the Greeks" ca. 3200 B.C.|journal=The Journal of Indo-European Studies|year=2000|volume=28|number=1–2|pages=101–153|url=https://www.academia.edu/4908240}} * {{cite journal|last=de la Cruz|first=José Clemente Martín|title=Mykenische Keramik aus Bronzezeitlichen Siedlungsschichten von Montoro am Guadalquivir|journal=Madrider Mitteilungen|number=29|year=1988|pages=77–92|url=http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=1294309}} * {{cite book|last=Dickinson|first=Oliver|title=The Origins of Mycenaean Civilization|year=1977|location=Götenberg|publisher=Paul Aströms Förlag}} * Dickinson, Oliver (desember 1999): «Invasion, Migration and the Shaft Graves», ''Bulletin of the Institute of Classical Studies''. '''43''' (1): 97–107. doi:[https://doi.org/10.1111%2Fj.2041-5370.1999.tb00480.x 10.1111/j.2041-5370.1999.tb00480.x] * {{cite book|last=Dickinson|first=Oliver|title=The Aegean from Bronze Age to Iron Age: Continuity and Change between the Twelfth and Eighth Centuries BC|year=2006|location=New York, NY|publisher=Routledge|isbn=978-0-20-396836-9|url=https://books.google.com/books?id=l56BHO9_r5UC}} * {{cite book|last=Drews|first=Robert|author-link=Robert Drews|title=The End of the Bronze Age|year=1993|location=Princeton, NJ|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-69-102591-9|url=https://books.google.com/books?id=bFpK6aXEWN8C}} * {{cite book|last=Evans|first=Arthur J.|year=1930|title=The Palace of Minos: A Comparative Account of the Successive Stages of the Early Cretan Civilization as Illustred by the Discoveries at Knossos (Band 3): The Great Transitional Age in the Northern and Eastern Sections of the Palace|location=London|publisher=Macmillan|doi=10.11588/DIGLIT.811|url=https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/evans1930}} * {{cite book|last=Feuer|first=Bryan Avery|title=Mycenaean Civilization: An Annotated Bibliography through 2002|year=2004|location=Jefferson, NC|publisher=McFarland & Company, Inc.|isbn=978-0-78-641748-3|url=https://books.google.com/books?id=XYwWAQAAIAAJ}} * {{cite book|last1=Fields|first1=Nic; illustrated by Donato Spedaliere|title=Mycenaean Citadels c. 1350–1200 BC|year=2004|location=Oxford|publisher=Osprey Publishing|isbn=9781841767628|edition=3rd|url=https://books.google.com/books?id=ED5ZkGAAjaMC}} * {{cite book|last1=Fields|first1=Nic; illustrated by Brian Delf|title=Bronze Age War Chariots|date=2006|publisher=Osprey|location=Oxford|isbn=9781841769448|url=https://books.google.com/books?id=ES4bc6VQwuwC}} * {{cite book|last=Finley|first=Moses I.|year=1954|title=The World of Odysseus|location=New York, NY|publisher=New York Review Books|isbn=978-1-59-017017-5|url=https://books.google.com/books?id=Kqm1s-N3Zj0C}} * {{cite book|last=Fisher|first=Elizabeth A.|title=The Mycenaeans and Apulia. An Examination of Aegean Bronze Age Contacts with Apulia in Eastern Magna Grecia|year=1998|location=Jonsered, Sweden|publisher=Astrom}} * {{cite book|last1=Freeman|first1=Charles|title=Egypt, Greece and Rome: Civilizations of the Ancient Mediterranean|year=2014|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199651924|edition=3rd|url=https://books.google.com/books?id=UtMVAwAAQBAJ}} * {{cite journal |last1=French |first1=Elizabeth |title=The Development of Mycenaean Terracotta Figurines |journal=The Annual of the British School at Athens |date=1971 |volume=66 |pages=101–187 |doi=10.1017/S0068245400019146 |jstor=30103231 |s2cid=194064357 |issn=0068-2454}} * {{cite book|last=Furumark|first=Arne|title=The Mycenaean Pottery: Analysis and Classification|year=1941|location=Stockholm|publisher=Victor Pettersons Bokindustriaktiebolag|url=https://books.google.com/books?id=IIDWAAAAMAAJ}} * Graziado, Giampaolo (juli 1991): «The Process of Social Stratification at Mycenae in the Shaft Grave Period: A Comparative Examination of the Evidence». ''American Journal of Archaeology'' '''95''' (3): 403–440. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/505489 505489]. doi:[https://doi.org/10.2307%2F505489 10.2307/505489]. * {{cite book|last1=Hägg|first1=Robin|last2=Marinatos|first2=Nannó|title=Sanctuaries and Cults in the Aegean Bronze Age: Proceedings of the First International Symposium at the Swedish Institute in Athens, 12–13 May, 1980|year=1981|location=Stockholm|publisher=Svenska Institutet i Athen|isbn=978-9-18-508643-6}} * {{cite journal|last1=Hajnal|first1=Ivo|last2=Posch|first2=Claudia|title=Graeco-Anatolian Contacts in the Mycenaean Period|url=https://www.academia.edu/1822403|website=Sprachwissenschaft Innsbruck Institut für Sprachen und Literaturen|year=2009|access-date=4 April 2015}} * {{cite journal|last=Hammond|first=Nicholas G.L.|title=Tumulus Burial in Albania, the Grave Circles of Mycenae, and the Indo-Europeans|journal=Annual of the British School at Athens|volume=62|pages=77–105|year=1967|doi=10.1017/S006824540001409X|s2cid=163130464}} * {{cite book|last=Hammond|first=Nicholas G.L.|title=Migrations and Invasions in Greece and Adjacent Areas|year=1976|location=Park Ridge, NJ|publisher=Noyes Press|isbn=978-0-8155-5047-1|url=https://books.google.com/books?id=O9saAAAAYAAJ}} * {{cite book|last=Hansen|first=William F.|title=Handbook of Classical Mythology|year=2004|location=Santa Barbara, CA|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57-607226-4|url=https://books.google.com/books?id=1Z-LIKN0Ap0C}} * {{Cite book |last=Hatzopoulos |first=Miltiades |url=https://books.google.com/books?id=kjLPBsB2dIkC |title=Brill's Companion to Ancient Macedon: Studies in the Archaeology and History of Macedon, 650 BC – 300 AD |date=2011 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-20650-2 |editor-last=Fox |editor-first=Robin Lane |editor-link=Robin Lane Fox |language=en |chapter=Macedonians and other Greeks}} * {{cite book|last=Hood|first=Sinclair|author-link=Sinclair Hood|year=1978|title=The Arts in Prehistoric Greece|location=Harmondsworth|publisher=Penguin (Penguin/Yale History of Art)|isbn=0140561420}} * {{cite book|last1=Howard|first1=Dan|title=Bronze Age Military Equipment|date=2011|publisher=Pen & Sword Military|location=Barnsley|isbn=9781848842939|url=https://books.google.com/books?id=diOx0cfHegEC}} *{{cite book|last=Hruby|first=Julie|chapter=3 Finding haute cuisine: Identifying shifts in food styles from cooking vessels|pages=15–26|editor-last1=Hruby|editor-first1=Julie|editor-last2=Trusty|editor-first2=Debra|year=2017|title=From Cooking Vessels to Cultural Practices in the Late Bronze Age Aegean|location=Oxford and Philadelphia|publisher=Oxbow Books|chapter-url=https://www.academia.edu/38114544|isbn=9781785706325}} * {{cite journal|last=Hughes-Brock|first=Helen|year=1999|title=Mycenaean Beads: Gender and Social Contexts|url=https://archive.org/details/sim_oxford-journal-of-archaeology_1999-08_18_3/page/277|journal=Oxford Journal of Archaeology|volume=18|issue=3|pages=277–296|doi=10.1111/1468-0092.00084}} * {{cite book|last=Iacovou|first=Maria|editor-last1=Killebrew|editor-first1=Ann E.|editor-last2=Lehmann|editor-first2=Gunnar|chapter=Chapter Twenty-Two Aegean-Style Material Culture in Late Cypriot III: Minimal Evidence, Maximum Interpretation|pages=585–618|title=The Philistines and other "Sea Peoples" in Text and Archaeology|year=2013|publisher=Society of Biblical Literature|location=Atlanta, GA|isbn=978-1-58-983721-8|chapter-url=https://books.google.com/books?id=gBCl2IQfNioC}} * {{cite book|last=Immerwahr|first=Sara A.|title=Aegean Painting in the Bronze Age|year=1990|location=University Park|publisher=Pennsylvania State University Press|isbn=978-0-27-100628-4|url=https://books.google.com/books?id=SsDqAAAAMAAJ}} * {{cite book|last1=Kagan|first1=Donald|last2=Viggiano|first2=Gregory F.|title=Men of Bronze: Hoplite Warfare in Ancient Greece|year=2013|location=Princeton, NJ|publisher=Princeton University Press|isbn=9781400846306|url=https://books.google.com/books?id=xx6orLkVV4YC}} * {{cite journal|last1=Kelder|first1=Jorrit M.|title=The Kingdom of Mycenae: A Great Kingdom in the Late Bronze Age Aegean|url=https://www.academia.edu/218696|year=2010|location=Bethesda, MD|journal=CDL Press|access-date=18 March 2015}} * {{cite book|last=Kling|first=Barbara|title=Mycenaean IIIC:1b and Related Pottery in Cyprus|year=1989|location=Lund|publisher=P. Aströms Förlag|isbn=978-9-18-609893-3|url=https://books.google.com/books?id=4zFoAAAAMAAJ}} * {{cite book|last=Knodell|first=Alex R.|year=2021|title=Societies in Transition in Early Greece: An Archaeological History|location=Oakland, CA|publisher=University of California Press |url=https://www.academia.edu/49319878 |doi=10.1525/luminos.101 |doi-access=free |isbn=978-0-520-38054-7}} * {{cite book|last=Latacz|first=Joachim|title=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery|year=2004|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199263080|url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}} * {{cite journal |last1=Lazaridis |first1=Iosif |last2=Mittnik |first2=Alissa |last3=Patterson |first3=Nick |last4=Mallick |first4=Swapan |last5=Rohland |first5=Nadin |last6=Pfrengle |first6=Saskia |last7=Furtwängler |first7=Anja |last8=Peltzer |first8=Alexander |last9=Posth |first9=Cosimo |last10=Vasilakis |first10=Andonis |last11=McGeorge |first11=P. J. P. |last12=Konsolaki-Yannopoulou |first12=Eleni |last13=Korres |first13=George |last14=Martlew |first14=Holley |last15=Michalodimitrakis |first15=Manolis |last16=Özsait |first16=Mehmet |last17=Özsait |first17=Nesrin |last18=Papathanasiou |first18=Anastasia |last19=Richards |first19=Michael |last20=Roodenberg |first20=Songül Alpaslan |last21=Tzedakis |first21=Yannis |last22=Arnott |first22=Robert |last23=Fernandes |first23=Daniel M. |last24=Hughey |first24=Jeffery R. |last25=Lotakis |first25=Dimitra M. |last26=Navas |first26=Patrick A. |last27=Maniatis |first27=Yannis |last28=Stamatoyannopoulos |first28=John A. |last29=Stewardson |first29=Kristin |last30=Stockhammer |first30=Philipp |last31=Pinhasi |first31=Ron |last32=Reich |first32=David |last33=Krause |first33=Johannes |last34=Stamatoyannopoulos |first34=George |author-link28=John Stamatoyannopoulos |author-link34=George Stamatoyannopoulos |title=Genetic origins of the Minoans and Mycenaeans |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=548 |issue=7666 |date=2017 |pages=214–218 |issn=0028-0836 |doi=10.1038/nature23310 |pmid=28783727 |pmc=5565772 |bibcode=2017Natur.548..214L}} * Lazaridis, Iosif; m.fl. (2022a): [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10019558 «A genetic probe into the ancient and medieval history of Southern Europe and West Asia»], ''Science''. '''377''' (6609): 940–951. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2022Sci...377..940L 2022Sci...377..940L]. PMC [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10019558 10019558]. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/36007020 36007020]. doi:[https://doi.org/10.1126%2Fscience.abq0755 10.1126/science.abq0755]. * Lazaridis, Iosif; Alpaslan-Roodenberg, Songül; Acar, Ayşe; Açıkkol, Ayşen; m.fl. (2022b): [https://dx.doi.org/10.1126/science.abm4247 «The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe»], ''Science''. '''377''' (6609): eabm4247. PMC [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10064553 10064553]. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/36007055 36007055]. doi:[https://doi.org/10.1126%2Fscience.abm4247 10.1126/science.abm4247]. * {{cite journal |last1=Skourtanioti |first1=Eirini |last2=Ringbauer |first2=Harald |last3=Gnecchi Ruscone |first3=Guido Alberto |last4=Bianco |first4=Raffaela Angelina |display-authors=et al. |date=2023-01-16 |title=Ancient DNA reveals admixture history and endogamy in the prehistoric Aegean |journal=[[Nature Ecology and Evolution]] |volume=7 |issue=2 |pages=290–303 |doi=10.1038/s41559-022-01952-3 |pmid=36646948 |pmc=9911347 |s2cid=255941038 |issn=2397-334X}} * {{cite book|last=Lewartowski|first=Kazimierz|title=Late Helladic Simple Graves: A Study of Mycenaean Burial Customs (BAR International Series 878)|year=2000|location=Oxford|publisher=Archaeopress|isbn=978-1-84-171079-2|url=https://books.google.com/books?id=c98aAAAAYAAJ}} * {{cite journal|last1=Littauer|first1=M.A.|last2=Crouwel|first2=J.H.|year=1996|title=Robert Drews and the Role of Chariotry in Bronze Age Greece|url=https://archive.org/details/sim_oxford-journal-of-archaeology_1996-11_15_3/page/297|journal=Oxford Journal of Archaeology|volume=15|number=3|pages=297–305|doi=10.1111/j.1468-0092.1996.tb00087.x|s2cid=154807613 }} * {{cite book|last1=Moore|first1=A.D.|last2=Taylour|first2=W.D.|last3=French|first3=Elizabeth Bayard|title=Well Built Mycenae (Volume 10): The Temple Complex|year=1999|location=Warminster, England|publisher=Aris & Phillips|isbn=978-1-84-217000-7|url=https://books.google.com/books?id=WdcrAQAAIAAJ}} * {{cite book|last=Morris|first=Ian|chapter=Greece: Dark Age Greece|pages=253–256|editor1-last=Fagan|editor1-first=Brian M.|title=The Oxford Companion to Archaeology|year=1996|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195076189|chapter-url=https://books.google.com/books?id=ystMAgAAQBAJ}} * {{cite book|last=Mylonas|first=George Emmanuel|title=Eleusis and the Eleusinian Mysteries|url=https://archive.org/details/eleusiseleusinia0000mylo|year=1961|location=Princeton, NJ|publisher=Princeton University Press}} * {{cite book|last=Mylonas|first=George Emmanuel|title=Mycenae and the Mycenaean Age|year=1966|location=Princeton, NJ|publisher=Princeton University Press|isbn=9780691035239|url=https://books.google.com/books?id=wozpAAAAMAAJ}} * {{cite book|last=Nikolaou|first=Kyriakos|title=The First Myceneans in Cyprus|year=1973|location=Nicosia|publisher=Department of Antiquities, Cyprus|url=https://books.google.com/books?id=D2V0PQAACAAJ}} * {{cite book|last=Nilsson|first=Martin Persson|title=Greek Popular Religion|year=1940|location=New York|publisher=Columbia University Press|url=https://books.google.com/books?id=lTYrAAAAIAAJ}} * {{cite book|last=Nilsson|first=Martin Persson|title=Geschichte der Griechischen Religion|year=1967|edition=3rd|location=Munich|publisher=C.H. Beck Verlag}} * {{cite journal|last=Olsen|first=Barbara A.|title=The Worlds of Penelope: Women in the Mycenaean and Homeric Economies|journal=Arethusa|volume=48|number=2|year=2015|pages=107–138|doi=10.1353/are.2015.0007|s2cid=161197955}} * {{cite book|last=Olsen|first=Barbara A.|title=Women in Mycenaean Greece: The Linear B Tablets from Pylos and Knossos|year=2014|location=Hoboken, NJ|publisher=Taylor and Francis|isbn=978-1-31-774795-6|url=https://books.google.com/books?id=pxZxAwAAQBAJ}} * {{cite journal|last1=Palaima|first1=Tom|title=Mycenaean Militarism from a Textual Perspective|journal=Polemos: Warfare in the Aegean Bronze Age (Aegaeum)|date=1999|volume=19|pages=367–378|url=http://www.utexas.edu/research/pasp/oldsite/publications/pdf/militarism.pdf|access-date=14 October 2015}} * {{cite book|last=Papadimitriou|first=Nikolas|title=Built Chamber Tombs of Middle and Late Bronze Age Date in Mainland Greece and the Islands (BAR International Series 925)|year=2001|location=Oxford|publisher=John and Erica Hedges Ltd. and Archaeopress|isbn=978-1-84-171170-6|url=https://books.google.com/books?id=60obAAAAYAAJ}} * {{cite book|last=Pelon|first=Olivier|title=Tholoi, Tumuli et Cercles Funéraires|year=1976|location=Paris|publisher=Diffusion de Boccard|isbn=9782869583702|url=https://books.google.com/books?id=n-ALAQAAMAAJ}} * {{cite book|last=Peruzzi|first=Emilio|title=Mycenaeans in Early Latium|year=1980|location=Rome|publisher=Edizioni dell'Ateneo & Bizzarri|url=https://books.google.com/books?id=FUFoAAAAMAAJ}} * {{cite book|last=Petrie|first=William Matthew Flinders|title=Tell el-Amarna|year=1894|location=London|publisher=Methuen & Co.|url=https://archive.org/details/tellelamarna00petr}} * Price, Simon; Thonemann, Peter (2011): ''The Birth of Classical Europe'', Penguin History * {{cite book|last1=Renfrew|first1=Colin|author2-link=Penelope Mountjoy|last2=Mountjoy|first2=Penelope A.|last3=Macfarlane|first3=Callum|title=The Archaeology of Cult: The Sanctuary at Phylakopi|year=1985|location=London|publisher=British School of Archaeology at Athens|isbn=978-0-50-096021-9|url=https://books.google.com/books?id=B1XnkQEACAAJ}} * {{cite book|last=Ridgway|first=David|title=The First Western Greeks|year=1992|location=Cambridge and New York|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-52-142164-5|url=https://books.google.com/books?id=9F44AAAAIAAJ}} * {{cite book|last1=Runnels|first1=Curtis Neil|last2=Murray|first2=Priscilla|title=Greece before History: An Archaeological Companion and Guide|year=2001|location=Stanford, CA|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-4050-0|url=https://books.google.com/books?id=rg4rTjo0OCQC}} * Rutter, Jeremy B. (1996): [https://web.archive.org/web/20090101104332/http://projectsx.dartmouth.edu/classics/history/bronze_age/index.html «Prehistoric Archaeology of the Aegean»], ''Trustees of Dartmouth College and the Foundation of the Hellenic World''. Arkivert fra [http://projectsx.dartmouth.edu/classics/history/bronze_age/index.html originalen] 1. januar 2009 * {{cite book|last=Sansone|first=David|title=Ancient Greek Civilization|publisher=Blackwell Publishing Ltd|location=Malden (Massachusetts), Oxford (United Kingdom), Carlton (Victoria, Australia)|year=2004|isbn=978-0-631-23236-0|url=https://archive.org/details/ancientgreekcivi00sans|url-access=registration}} * Sergent, Bernard (1982): [https://www.cambridge.org/core/journals/annales-histoire-sciences-sociales/article/penser-et-mal-penser-les-indoeuropeens1-note-critique/0C45968043FC5D283F6B53896096CBB3 «Penser — et mal penser — les Indo-Européens1 (Note critique)»], ''Annales. Histoire, Sciences Sociales''. '''37''' (4): 669–681. doi:[https://doi.org/10.3406%2Fahess.1982.282879 10.3406/ahess.1982.282879]. * Shear, Ione Mylonas (januar 2000): «Excavations on the Acropolis of Midea: Results of the Greek–Swedish Excavations under the Direction of Katie Demakopoulou and Paul Åström», ''American Journal of Archaeology'' '''104''' (1): 133–134. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/506802 506802]. doi:[https://doi.org/10.2307%2F506802 10.2307/506802]. * {{cite book|last1=Schofield|first1=Louise|title=The Mycenaeans|year=2006|location=Los Angeles, CA|publisher=J. Paul Getty Museum|isbn=9780892368679|url=https://books.google.com/books?id=QXwzT1048Z4C}} * {{cite journal|last1=Stocker|first1=Sharon R.|last2=Davis|first2=Jack L.|title=The Combat Agate from the Grave of the Griffin Warrior at Pylos |journal=Hesperia: The Journal of the American School of Classical Studies at Athens|volume=86|issue=4|year=2017|pages=583–605|jstor=10.2972/hesperia.86.4.0583|doi=10.2972/hesperia.86.4.0583| s2cid=165510271 |url=https://muse.jhu.edu/article/819910 }} * {{cite book|last=Stubbings|first=Frank H.|title=Mycenaean Pottery from the Levant|year=1951|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=cMlpAAAAMAAJ}} * {{cite book|last=Tandy|first=David W.|title=Prehistory and History: Ethnicity, Class and Political Economy|location=Montréal, Québec, Canada|publisher=Black Rose Books Limited|year=2001|isbn=978-1-55164-188-1|url=https://books.google.com/books?id=BiqTCaFkvdYC}} * {{cite book|last1=Tartaron|first1=Thomas F.|title=Maritime Networks in the Mycenaean World|year=2013|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781107067134|url=https://books.google.com/books?id=sZbqAAAAQBAJ}} * {{cite book|last1=Taylour|first1=Lord William|last2=French|first2=Elizabeth Bayard|last3=Wardle|first3=K.A.|title=Well Built Mycenae (Volume 13): The Helleno-British Excavations within the Citadel at Mycenae 1959–1969|year=2007|location=Warminster, England|publisher=Aris & Phillips|isbn=978-1-84-217295-7|url=https://books.google.com/books?id=oNcrAQAAIAAJ}} * {{cite journal|last=Taylour|first=Lord William|title=Mycenae, 1968|journal=Antiquity|volume=43|issue=170|year=1969|pages=91–97|doi=10.1017/S0003598X00040187|s2cid=246044998}} * {{cite journal|last=Taylour|first=Lord William|title=New Light on Mycenaean Religion|journal=Antiquity|volume=44|issue=176|year=1970|pages=270–280|doi=10.1017/S0003598X00041740|s2cid=163471174}} * {{cite book|last=Taylour|first=Lord William|title=Mycenaean Pottery in Italy and Adjacent Areas|year=1958|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=i7pPNQAACAAJ}} * {{cite journal|last=Thomas|first=Carol G.|title=The Components of Political Identity in Mycenaean Greece|journal=Aegaeum|volume=12|pages=349–354|year=1995|url=http://www2.ulg.ac.be/archgrec/IMG/aegeum/aegaeum12%28pdf%29/Thomas.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130929045527/http://www2.ulg.ac.be/archgrec/IMG/aegeum/aegaeum12%28pdf%29/Thomas.pdf|archive-date=29 September 2013|accessdate=26. mars 2024}} * {{cite book|last=van Wijngaarden|first=Geert Jan|title=Use and Appreciation of Mycenaean Pottery in the Levant, Cyprus and Italy (1600–1200 BC)|year=2002|location=Amsterdam|publisher=Amsterdam University Press|isbn=978-9-05-356482-0|url=https://books.google.com/books?id=q4eYEG2FW28C}} * {{cite book|last=Vianello|first=Andrea|title=Late Bronze Age Mycenaean and Italic Products in the West Mediterranean: A Social and Economic Analysis|year=2005|location=Oxford|publisher=Archaeopress|isbn=978-1-84-171875-0|url=https://books.google.com/books?id=cDZmAAAAMAAJ}} * {{cite book|last1=Wardle|first1=K.A.|last2=Wardle|first2=Diana|title=Cities of Legend: The Mycenaean World|year=1997|location=London|publisher=Bristol Classical Press|isbn=978-1-85-399355-8|url=https://archive.org/details/citiesoflegendmy0000ward|url-access=registration}} * Waterfield, Robin (2018): ''Creators, Conquerors, & Citizens'', Oxford University Press * {{cite book|last=Whittaker von Hofsten|first=Helène|year=2007|chapter=Reflections on the Social Status of Mycenaean Women|pages=3–18|editor-last1=Lovén|editor-first1=Lena Larsson|editor-last2=Strömberg|editor-first2=Agneta|title=Public Roles and Personal Status Men and Women in Antiquity|location=Sävedalen|publisher=Paul Åströms Förlag|isbn=9789170812378|url=https://books.google.com/books?id=2DbaAAAAMAAJ}} * Wikander, Örjan (januar–mars 1990): «Archaic Roof Tiles the First Generations», ''Hesperia'', '''59''' (1): 285–290. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/148143 148143]. doi:[https://doi.org/10.2307%2F148143 10.2307/148143]. * {{cite book|last=Wright|first=James Clinton|year=2008|chapter=Early Mycenaean Greece|pages=230–257|editor-last=Shelmerdine|editor-first=Cynthia W.|title=The Cambridge Companion to the Aegean Bronze Age|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/CCOL9780521814447.011|isbn=9781139001892|url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-companion-to-the-aegean-bronze-age/early-mycenaean-greece/B7FA9B711D4630E4004F06BAB8EBCB27}} * Wood J.R., Hsu, Y.-T.; Bell, C. (2021) Sending Laurion Back to the Future: Bronze Age Silver and the Source of Confusion, ''Internet Archaeology'' '''56'''. doi:[https://doi.org/10.11141/ia.56.9 10.11141/ia.56.9] * ''Acts of the International Archeaological Symposium'': [https://books.google.com/books?id=cUkbAAAAYAAJ The Mycenaeans in the Eastern Mediterranean], Nicosia 27th March-2nd April, 1972. Ministry of Communications and Works, Department of Antiquities. 1973. {{refslutt}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Gresk bronsealder]] [[Kategori:Sider utan gjennomgåtte omsetjingar]] jb2d7wk3lr0je0v40422mjnc7ucvy0q 0 429811 3650305 3649594 2026-04-12T07:00:19Z Ranveig 39 Rett. 3650305 wikitext text/x-wiki {{Infoboks universitet|motto=– fordi noen trenger deg|skipa={{Start date and age|1968}}|studentar=3331<ref>{{cite web |url= https://dbh.hkdir.no/tall-og-statistikk/nokkeltall?undermeny=nokkeltall_inst&sektorKode=0&valgtArstall=2025&ValgtinstDetail=8223|title= Database for statistikk om høgre utdanning: Nøkkeltall |date= 2025}}</ref>|rektor=Sigbjørn Sødal|stad=Bergen, Kristiansand, Oslo, Stavanger, Trondheim|medlemskap=Universitets- og høgskolerådet|tilsette=300}} '''NLA Høgskolen''' er ein privat kristen høgskule<ref>{{Kjelde www|url=https://www.nla.no/om-nla/saerpreg-og-historie|tittel=Særpreg og historie|språk=no|verk=|vitja=2026-04-04|utgjevar=NLA Høgskolen}}</ref> i Noreg akkreditert av [[NOKUT]]. Høgskulen har rundt 3&nbsp;300 studentar<ref>{{Kjelde www|url=https://dbh.hkdir.no/tall-og-statistikk/nokkeltall?undermeny=nokkeltall_inst&sektorKode=0&valgtArstall=2026&ValgtinstDetail=8223|tittel=Database for statistikk om høyere utdanning - DBH|verk=dbh.hkdir.no|vitja=2026-03-28}}</ref> og 300 medarbeidarar fordelt på fire campus i tre byar, to i [[Bergen]], ein i [[Sandviken]] og den andre på [[Kalfaret]], Gimlekollen i [[Kristiansand kommune|Kristiansand]] og Staffeldtsgate i [[Oslo]]. Høgskulen tilbyr òg bachelorstudium på to regionale studiesenter, eit med teologiutdanning i [[Trondheim]] og det andre med økonomiutdanning i [[Stavanger kommune|Stavanger]].<ref>{{Kjelde www|url=https://www.nla.no/studere-ved-nla/vare-studiesteder|tittel=Våre studiesteder|språk=no|verk=|vitja=2026-04-04|utgjevar=NLA Høgskolen}}</ref> == Studietilbod == NLA Høgskolen tilbyr femårige integrerte masterprogram i grunnskulelærarutdanning og bachelorprogram i barnehagelærarutdanning i både Bergen og Oslo. I Bergen tilbyr høgskulen òg bachelorgrad i [[pedagogikk]], og mastergrader i barnehagekunnskap, pedagogikk, spesialpedagogikk og pedagogisk leiarskap. I Bergen kan studentane ta mastergrad i [[teologi]], ei profesjonsutdanning for [[Prest|prestar]] i [[Den norske kyrkja]], og ein engelskspråkleg mastergrad i «Theology and Ministry».<ref>{{Kjelde www|url=https://www.nla.no/studier/studieprogram/master-in-theology-and-ministry|tittel=Theology and ministry|språk=no|verk=NLA|vitja=2026-03-28}}</ref> Bachelorgrad i teologi vert tilbydd i Bergen, Oslo, Kristiansand og Trondheim, kvar med sin eigen akademiske profil. Under namnet Hauge School of Management (HSM) tilbyr NLA Høgskolen to bachelorprogram i [[økonomi]] i Oslo, Bergen, Kristiansand og Stavanger. Frå 2026 tilbyr HSM òg ein mastergrad i leiing av ansvarleg innovasjon og entreprenørskap i Oslo. Hauge School of Management er oppkalla etter [[Hans Nielsen Hauge]].<ref>{{Citation|title=(+) NLA-jubel for «kristne» økonomistudier|url=https://www.dagen.no/nyheter/nla-jubel-for-kristne-okonomistudier/494515|website=www.dagen.no|date=2013-04-22|accessdate=2026-04-04|language=nb-NO|first=Nils-Ove|last=Støbakk}}</ref> NLA Høgskolen i Oslo (Staffeldts) tilbyr ein mastergrad i utøvande rytmisk [[musikk]], og bachelorgradsstudier i utøvande rytmisk musikk og i musikkskaping med låtskriving, produksjon og live. Eit eige fireårig bachelorløp fører til to bachelorgradar, ein i utøvande musikk og ein i «musikk, menighet og ledelse». På Staffelds kan også studentar med musikkutdanning byggje på med [[praktisk-pedagogisk utdanning]] for å kvalifisere seg til arbeid som musikklærarar. Interkulturelle studiar er tilgjengeleg med bachelorprogram i Bergen, Kristiansand og som nettstudium, i tillegg til ein mastergrad i Bergen. I Kristiansand tilbyr høgskulen òg bachelorgrader i [[journalistikk]] og i [[innhaldsproduksjon]], og ein engelskspråkleg mastergrad i «Global Journalism».<ref>{{Kjelde www|url=https://www.nla.no/studier/studieprogram/master-in-global-journalism|tittel=Global journalism|språk=no|verk=NLA|vitja=2026-03-28}}</ref> I tillegg til dei gradsgivande studieprogramma tilbyr NLA Høgskolen årsstudiar, vidareutdanning<ref>{{Kjelde www|url=https://www.nla.no/studier/nla-videreutdanning|tittel=Videreutdanning|språk=no|verk=NLA|vitja=2026-03-28}}</ref> og nettstudiar<ref>{{Kjelde www|url=https://www.nla.no/studier/nettstudier|tittel=Ta et nettstudium på NLA Høgskolen!|språk=no|verk=NLA|vitja=2026-03-28}}</ref> innanfor alle fagområda. Høgskulen tilbyr òg emne i økonomi og administrasjon for ukrainske flyktningar med ukrainsk som undervisningsspråk.<ref>{{Kjelde www|url=https://www.nla.no/en/studies/study-programme/studies-refugees|tittel=Studies for Ukrainian refugees|språk=|verk=NLA|vitja=2026-03-28}}</ref> For internasjonale utvekslingsstudentar er det tilgjengeleg åtte ulike semesterprogram på bachelor-nivå, som alle blir undervist på engelsk.<ref>{{Kjelde www|url=https://www.nla.no/en/exchange-and-study-abroad-students|tittel=Exchange and Study Abroad students|språk=|verk=NLA|vitja=2026-03-28}}</ref> I 2025 søkte NLA høgskolen om akkreditering av eit nytt doktorgradsprogram i sosialt ansvar og danning.<ref>{{Kjelde www|url=https://www.nla.no/en/news/2025/november/ph.d.i-sosialt-ansvar-og-danning|tittel=Ph.d. i sosialt ansvar og danning|språk=no|verk=NLA|vitja=2026-03-28}}</ref> == Historie == Norsk Lærerakademi byrja med studiar i kristendomskunnskap i Bergen i september 1968 og utvida med studiar i pedagogikk frå 1977.<ref>{{Kjelde www|url=https://snl.no/Norsk_L%C3%A6rerakademi|tittel=Norsk Lærerakademi|forfattar=Hansen|førenamn=Tor Ivar|verk=snl.no|utgjevar=Store norske leksikon|vitja=July 27, 2017|sitat=}}</ref><ref name=":0">{{Cite book |last=Helland |first=Kristian |url=https://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2021102048070 |title=Frå akademi til høgskule: NLA 1968-2018 |last2=Jøssang |first2=Lars Gaute |publisher=Fagbokforlaget |year=2018 |isbn=9788245024173 |location=Bergen |language=no |trans-title=From Academy to University College: NLA 1968–2018}}</ref> Akademiet blei akkreditert som høgskole i 2006. I 1995 blei NLA Lærerhøgskolen etablert som ei sjølvstendig eining med lærarutdanning på [[Breistein]] i Åsane bydel nord i Bergen kommune, og frå 2005 blei lærarhøgskulen utvida med utdanning for førskulelærarar. I 2010 blei dei to einingane fusjonert, og i 2013 blei [[Høgskolen i Staffeldtsgate]] i Oslo og [[Mediehøgskolen Gimlekollen]] i Kristiansand innlemma i NLA Høgskolen.<ref name=":0" /> Frå hausten 2013 kom Hauge School of Management til som ei verdibasert økonomiutdanning med utgangspunkt i Staffeldtsgate. Januar 2024 flytta lærarutdanningane frå Breistein til ein ny campus på Kalfaret i Bergen sentrum, i dei historiske lokala til [[Pleiestiftelsen for spedalske nr.1]].<ref>{{Citation|title=NLA fra fjordgløtt til historisk sentrumseiendom|url=https://sambaandet.no/2024/02/10/nla-fra-fjordglott-til-historisk-sentrumseiendom/|website=Sambåndet|accessdate=2026-04-04|language=nb-NO|first=Brit|last=Rønningen}}</ref> Hausten 2024 etablerte NLA Høgskolen eit regionalt studiesenter i Trondheim i lokala til bibelskolen [[Gå ut-senteret]], der NLA tilbyr studiar i teologi og praktisk teologi.<ref>{{Kjelde www|url=https://sambaandet.no/2023/06/30/nla-etablerer-studiesenter-i-trondheim/|tittel=NLA etablerer studiesenter i Trondheim|forfattar=Rønningen|førenamn=Brit|språk=nb-NO|verk=Sambåndet|vitja=2026-03-28}}</ref> I 2025 utvida NLA Høgskolen Hauge School of Management si verksemd med eit regionalt studiesenter i lokala til [[Solborg Folkehøgskole|Solborg folkehøgskole]] i Stavanger.<ref>{{Kjelde www|url=https://sambaandet.no/2025/09/18/nla-pa-plass-i-fem-byer/|tittel=NLA på plass i fem byer|forfattar=Rønningen|førenamn=Brit|språk=nb-NO|verk=Sambåndet|vitja=2026-03-28}}</ref> == Eigarar og leiing == NLA Høgskolen er eigd av sju lavkyrkjelege lutherske kristne organisasjonar: * [[Normisjon]] * [[Det Norske Misjonsselskap]] * [[Indremisjonsforbundet]] * [[Norges Kristelige Student- og Skoleungdomslag]] * [[Norsk Luthersk Misjonssamband]] * [[Søndagsskolen Norge]] * [[Den evangelisk-lutherske frikyrkja]] Eigarane møter årleg til generalforsamling. Generalforsamlinga er det øvste organet til høgskulen, og ansvarleg for å velje styret. NLA har tilsett rektor. == Kjelder== {{Fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:NLA University College|NLA University College]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 4. april 2026.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == *{{offisiell nettstad}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Kristne skular i Noreg]] [[Kategori:Utdanning i Bergen]] [[Kategori:Høgskular i Noreg]] [[Kategori:Lærarutdanning]] [[Kategori:Barnehagelærarutdanning]] [[Kategori:Utdanning i Oslo]] [[Kategori:Utdanning i Kristiansand]] [[Kategori:Utdanning i Stavanger]] [[Kategori:Utdanning i Trondheim]] sq68vmf72rruvmdcsve20simb8cguo4 0 429902 3650278 3650253 2026-04-11T14:07:25Z Ranveig 39 Malar 3650278 wikitext text/x-wiki {{infoboks politikar}} '''Ahlert Hysing''' ({{levde|5. september|1793|9. november|1879|Hysing, Ahlert}}) var ein norsk skulemann, ordførar og stortingsmann frå [[Bergen]], busett i [[Larvik]]. Hysing, som var fødd i [[København]], var son til ein stiftsprost. Sjølv var han elev ved katedralskulen i Bergen og studerte til [[cand.theol.]] Etter han var ferdig med studiane i 1819, arbeidde han nokre år som adjunkt i heimbyen. Frå 1824 til 1867 var han styrar og overlærar ved mellomskulen i Larvik, siste 16 åra med tittelen rektor. Hysing representerte valkrinsen Larvik og [[Sandefjord]] i 1830-stortinget. På Tinget var han medlem i Kyrkjekomiteen og komiteen om [[kjøpstad]]skatten, og sekretær i komiteen om astronomen [[Christopher Hansteen]] si to år lange, statsstøtta reise i [[Sibir]]. Frå 1838 til 1848 var han Larviks fyrste [[ordførar]]. Han var styreleiar i den lokale [[sparebank]]en 1845-65. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1830-1832]] [[Kategori:Folk frå Bergen]] [[Kategori:Folk frå Larvik]] [[Kategori:Norske skulefolk]] k8mii00ug9tbavfmg59eh2ls2cfb0kv 0 429903 3650272 3650257 2026-04-11T13:43:10Z Ranveig 39 Gjennomgang 3650272 wikitext text/x-wiki {{infoboks politikar}} '''Peder Christian Hjorth''' ({{levde|16. februar|1792|1. januar|1855|Hjorth, Peder}}) var ein norsk gardbrukar, offiser og stortingsmann frå [[Eidsberg]] i [[Østfold]]. Hjorth var son til ein proprietær. Sjølv gjekk han inn i hæren, og vart [[premierløytnant]] i 1811. I si tid tok han over slektsgarden Lekum og dreiv denne til han døydde. I 1839 var Hjorth ein av fire karar som representerte [[Smaalenenes amt]] i [[Stortinget]]. Her var han medlem i Næringskomite nr. 2. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1839-1841]] [[Kategori:Norske gardbrukarar frå 1800-talet]] 2lizx2yj1o8mn38q6vq3gqxomag1ztb 0 429904 3650273 3650263 2026-04-11T13:44:35Z Ranveig 39 Flikk 3650273 wikitext text/x-wiki {{infoboks politikar}} '''Christian Frederik Juell''' ({{levde|26. januar|1796|27. mai|1843|Juell, Christian}}) var ein norsk landhandlar, gardbrukar og stortingsmann frå [[Øyestad]] i [[Aust-Agder]]. Juell var son til ein landhandlar. Etter å ha vore sjømann nokre år, tok han i 1825 over landhandelen og dreiv elles gard. I 1838 vart han den fyrste [[ordførar]]en i Øyestad. Året etter møtte han i [[Stortinget]] som 2. representant frå [[Aust-Agder|Nedenes og Råbyggjelaget]]. På Tinget var han medlem i Gasje- og pensjonskomitéen. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1839-1841]] [[Kategori:Norske handelsfolk]] [[Kategori:Folk frå Arendal]] 0fbaemdbozhfas0tlytbzk73cu7ja9x 0 429905 3650274 3650266 2026-04-11T13:46:09Z Ranveig 39 Flikk 3650274 wikitext text/x-wiki {{infoboks politikar}} '''Thomas Bukier''' ({{levde|8. juli|1791|18. mai|1853|Bukier, Thomas}}) var ein norsk handelsmann, godseigar og stortingsmann frå [[Christiania]]. Bukier var son til ein [[fut]]. Sjølv dreiv han handel, var grosserar og eigar av mykje jordegods. Han budde på storgarden Skulerud i Aker. Han møtte i 1827 i [[Stortinget]] og 1828 i omframtstortinget for [[Akershus]] amt. På Tinget var han sekretær i komitéen for [[jordbruk]] og fedrift. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1827-1829]] [[Kategori:Norske handelsfolk]] [[Kategori:Folk frå Oslo]] rnk54pqt27phmv96kkxferu9pdsmllz 0 429906 3650275 2026-04-11T13:58:43Z Ranveig 39 Laga gjennom omsetjing av sida «[[:en:Special:Redirect/revision/1336242470|Thomas Connellan]]» 3650275 wikitext text/x-wiki '''Thomas Connellan''' (ca.1625-1698) var ein irsk harpist og komponist. == Liv == Connellan blei fødd kring 1625 i [[Cloonmahon]] i [[County Sligo]].<ref>Helen Lawlor: "Connellan brothers", in: ''The Encyclopaedia of Music in Ireland'', ed. by Harry White and Barra Boydell (Dublin: UCD Press, 2013), p. 234–5.</ref> Både han og broren [[William Connellan]] blei [[Keltisk harpe|harpespelarar]]. Thomas skal ha komponert mellom 700 og 800 melodiar, men dei fleste har ikkje overlevd. Dei mest kjende melodiane hans i dag er «Molly St. George», «The Dawning of the Day» («Fáinne Geal an Lae»), òg kjend som «The Golden Star»,<ref>Edward Bunting: ''The Ancient Music of Ireland'' (Dublin, 1840).</ref> «Love in Secret» og «Planxty Davis». «The Dawning of the Day» liknar (men er ikkje den same som) melodien som den irske diktaren [[Patrick Kavanagh]] brukte til diktet sitt «On Raglan Road».<ref>Peter Kavanagh: ''Sacred Keeper'' (Kildare: Goldsmith Press, 1980), p. 126.</ref> Harpespelaren [[HarpespelarenArthur O'Neill|Arthur O'Neill]] (1734-1818) skreiv dette om han i memoara sine: * "Thomas Conlan (Connellan) the great harper was born before my time. I heard he played very well. He made himself conspicuous in Scotland by means of the tune Lochaber, which he plastered on the Scots as one of his own compositions whereas it is well known it was composed by Miles O'Reilly of Killinkere, in the county Cavan under the name of 'Limerick's Lamentation.' However Conlan arrived to city honours in Edinburgh, chiefly by means of that tune among others. I heard they made him a bailie or burgomaster in Edinburgh where he died." (s.&nbsp;13) == Kjelder == {{Fotnoteliste}} <references /> {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Thomas Connellan|Thomas Connellan]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 11. april 2026.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * ''The Harpers Connellan: Irish Music of the late 17th Century. The Life and Times of the Sligo Harpers William and Thomas Connellan'', CD by harpist [[Kathleen Loughnane]] (2009), ISMN 979 0 9002013 3 1. * {{Kjelde www|url=http://www.ibiblio.org/fiddlers/DASH_DAY.htm|tittel=Dawning of the Day|år=2008|verk=The Fiddler's Companion|vitja=}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Irske harpistar]] [[Kategori:Musikarar frå 1600-talet]] [[Kategori:Komponistar frå 1600-talet]] exq1vfin7ry9lo7gyerrs11c9tmf1is 3650277 3650275 2026-04-11T14:05:13Z Ranveig 39 3650277 wikitext text/x-wiki {{infoboks musikar}} '''Thomas Connellan''' ({{levde-lua|ca. 1625-1698}}) var ein irsk harpist og komponist. == Liv == Connellan blei fødd kring 1625 i [[Cloonmahon]] i [[County Sligo]].<ref>Helen Lawlor: «Connellan brothers», i: ''The Encyclopaedia of Music in Ireland'', ed. by Harry White and Barra Boydell (Dublin: UCD Press, 2013), s. 234–5.</ref> Både han og broren [[William Connellan]] blei [[Keltisk harpe|harpespelarar]]. Thomas skal ha komponert mellom 700 og 800 melodiar, men dei fleste har ikkje overlevd. Dei mest kjende melodiane hans i dag er «Molly St. George», «The Dawning of the Day» («Fáinne Geal an Lae»), òg kjend som «The Golden Star»,<ref>Edward Bunting: ''The Ancient Music of Ireland'' (Dublin, 1840).</ref> «Love in Secret» og «Planxty Davis». «The Dawning of the Day» liknar (men er ikkje den same som) melodien som den irske diktaren [[Patrick Kavanagh]] brukte til diktet sitt «On Raglan Road».<ref>Peter Kavanagh: ''Sacred Keeper'' (Kildare: Goldsmith Press, 1980), p. 126.</ref> Harpespelaren [[HarpespelarenArthur O'Neill|Arthur O'Neill]] (1734-1818) skreiv dette om han i memoara sine: :''Thomas Conlan (Connellan) the great harper was born before my time. I heard he played very well. He made himself conspicuous in Scotland by means of the tune Lochaber, which he plastered on the Scots as one of his own compositions whereas it is well known it was composed by Miles O'Reilly of Killinkere, in the county Cavan under the name of 'Limerick's Lamentation.' However Conlan arrived to city honours in Edinburgh, chiefly by means of that tune among others. I heard they made him a bailie or burgomaster in Edinburgh where he died.''<ref>Sitert i {{citation| url=https://s3.eu-west-1.amazonaws.com/prints.itma.ie/journal_folk_song_society/ITMA068261.pdf|title=THE BUNTING COLLECTION OF IRISH FOLK MUSIC AND SONGS. PART VI.|author=D. J. O'SULLIVAN|date=1939}} og i {{citation|url=https://www.harpireland.ie/wp-content/uploads/2021/06/CEHI-HARP-PERSPECTIVES-Kathleen-Loughnane.pdf|title=Harp Perspectives|date=juni 2021}}</ref> == Kjelder == {{Fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Thomas Connellan|Thomas Connellan]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 11. april 2026.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * ''The Harpers Connellan: Irish Music of the late 17th Century. The Life and Times of the Sligo Harpers William and Thomas Connellan'', CD by harpist [[Kathleen Loughnane]] (2009), ISMN 979 0 9002013 3 1. * {{Kjelde www|url=http://www.ibiblio.org/fiddlers/DASH_DAY.htm|tittel=Dawning of the Day|år=2008|verk=The Fiddler's Companion|vitja=}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Irske harpistar]] [[Kategori:Musikarar frå 1600-talet]] [[Kategori:Komponistar frå 1600-talet]] 31otkwb0l1bh1m2yd6rmzjjy94b5md3 0 429907 3650279 2026-04-11T14:07:58Z Roarjo 183 [[kolombiansk]] figurativ [[kunstnar]] og [[skulptør]] 3650279 wikitext text/x-wiki {{infoboks forfattar}} '''Fernando Botero Angulo''' ({{levde|19. april|1932|15. september|2023|Botero, Fernando}}) var ein [[kolombiansk]] figurativ [[kunstnar]] og [[skulptør]].<ref name="Britannica"/> Den karakteristiske stilen hans, òg kjend som «boterismo», skildrar menneske og figurar i store, overdrivne volum, noko som kan uttrykkje politisk kritikk eller humor, alt etter verket. I levetida hans vart han rekna som den mest kjende og mest siterte kunstnaren frå [[Latin-Amerika]],<ref name=nytimes/><ref name=revistaenie/><ref name=elsiglodetorreon/> og kunsten hans finst på godt synlege stader rundt om i verda, til dømes langs Park Avenue i [[New York]] og [[Champs-Élysées]] i [[Paris]], til ulike tider.<ref name="CongdonHallmark2002"/> Sjølvutnemnd som «den mest kolombianske av kolombianske kunstnarar»,<ref name=luna/> fekk Botero nasjonal merksemd då han vann fyrsteprisen på Salón de Artistas Colombianos i 1958. Han byrja å skape skulpturar etter at han flytta til Paris i 1973, og oppnådde internasjonal vyrdnad med utstillingar verda over innan 1990-åra.<ref name=bio/><ref name=sna40/> Kunsten hans er samla av mange store internasjonale museum, selskap og private samlarar, og vert stundom seld for millionar av dollar.<ref name=denverpost/> I 2012 fekk han International Sculpture Center si utmerking for livsverk innan samtidskulptur.<ref name=marlboroughgallery/> == Biografi == === Tidleg liv === Fernando Botero vart fødd i [[Medellín]] 19. april 1932.<ref name=efe/> Faren hans var ein omreisande seljar som reiste til hest, døydde då Fernando var fire år gammal.<ref name=GuardianObit/> Mora arbeidde som syerske for å forsørgje familien.<ref name=GuardianObit/> Ein onkel spelte ei viktig rolle i livet hans.<ref name=GuardianObit/> Sjølv om han var lite eksponert for kunst slik ho vart presentert i museum og andre kulturinstitusjonar, vart Botero påverka av [[barokkstil]]en i dei koloniale kyrkjene og av bylivet i Medellín medan han voks opp.<ref name=boterosa/> Botero fekk grunnutdanninga si ved Ateneo Antioqueño, og takka vere eit stipend heldt han fram med vidaregåande utdanning ved jesuittskulen i Bolívar.<ref name="Sillevis2006"/> I 1944 sende onkelen han til ein skule for matadorar i to år.<ref name=askart/> Nokre av dei tidlege teikningane hans var inspirerte av tyrefekting. Han selde sitt fyrste måleri for to pesos, takka vere ein kjøpmann som lét han stille det ut i butikkvindauget sitt.<ref name=christies/><ref name=Brennan/> I eit intervju med Los Angeles Times i november 2000 fortalde han at han mista pengane han fekk for måleriet, og difor trudde aldri brørne hans på historia.<ref name=Darling/> Kjærleiken hans til å teikne nakne motiv førte til problem i den [[romersk-katolsk]]e skulegangen. Han vart utvist frå skulen etter å ha forsvart kunsten til [[Pablo Picasso]] i eit essay.<ref name=Brennan/> I 1948, berre 16 år gammal, fekk Botero publisert sine fyrste illustrasjonar i søndagstillegget til ''El Colombiano'', ei av dei viktigaste avisene i Medellín. Han brukte honoraret til å gå på vidaregåande skule ved Liceo de Marinilla de Antioquia.<ref name="Infobae-Villantoy"/> === Karriere === [[Fil:Botero Art - panoramio.jpg|mini|venstre|Plakat med Bolero-måleri, Calle Nueva, Medellín]] [[Fil:&quot;Liegende mit Frucht&quot; Skulptur von Fernando Botero in Bamberg - Deutschland.jpg|mini|venstre|''Kvinne med frukt'', Bamberg, [[Tyskland]]]] Arbeidet til Botero vart fyrst stilt ut i 1948, i ei gruppeutstilling saman med andre kunstnarar frå regionen.<ref name=ArtFact/> Frå 1949 til 1950 arbeidde han som scenograf, før han flytta til [[Bogotá]] i 1951. Den unge Botero arbeidde òg som avisillustratør for å støtte dei kunstnarlege interessene sine, før han byrja ved San Fernando-akademiet. Pérez Art Museum Miami kjøpte eit stilleben frå den tidlege karrieren hans, som skildrar eple og viser påverknad frå europeiske kunsthistoriske rørsler og målarar frå 1900-talet.<ref name=pamm/> Den fyrste separatutstillinga hans vart halden ved Galería Leo Matiz i Bogotá, berre nokre månader etter at han kom dit.<ref name=aristeguinoticias/> I 1952 reiste Botero til Europa med inntektene frå galleriet. I Madrid studerte han ved Academia de San Fernando og vitja ofte [[Prado-museet]], der han kopierte verk av [[Francisco Goya|Goya]] og [[Diego Velázquez|Velázquez]].<ref name=Hanstein/> Han selde kopiane sine på gata for å tene pengar.<ref name=Brennan/> I 1953 flytta Botero til [[Paris]], der han tilbrakte mesteparten av tida i [[Louvre]] og studerte verka der. Han budde i [[Firenze]] frå 1953 til 1954, der han studerte renessansemeistrane.<ref name=ArtFact/> Seinare i livet budde han det meste av tida i Paris, men tilbrakte éin månad kvart år i heimbyen Medellín. Han hadde meir enn 50 utstillingar i store byar verda over, og verka hans vert selde for millionar av dollar.<ref name=Gibson/> I 1958 vann han den niande utgåva av Salón de Artistas Colombianos.<ref name=Dinero/> Rundt 1964 gjorde Botero dei fyrste freistnadar på å skape skulpturar.<ref name="ByV"/> På grunn av økonomien som hindra han i å arbeide med bronse, laga han skulpturar i akrylharpiks og sagflis. 10. juni 1995, medan sonen hans Fernando Botero Zea var [[forsvarsminister]], vart ei bombe med 10 kilo dynamitt plassert under ein av Botero sine bronseskulpturar som var utstilt på Plaza San Antonio i Medellín. Eksplosjonen drap 23 menneske og skadde over 200; gjerningspersonane vart aldri identifiserte.<ref name=Rohter/> Ein sjokkert Botero bestemte at den skadde skulpturen skulle bli ståande som eit «minnesmerke over landet sin dumskap og kriminalitet», og donerte ein uskadd kopi som vart sett opp ved sida av.<ref name=Ortiz/><ref name=bbc/> I 2004 stilte Botero ut ein serie på 27 teikningar og 23 måleri som tek for seg vald i Colombia frå 1999 til 2004. Han donerte verka til Nasjonalmuseet i Colombia, der dei fyrst vart stilte ut. ''Abu Ghraib'' (2005), olje på lerret, er eit døme på korleis Botero skildra [[overgrepa i Abu Ghraib-fengselet]] mellom 2004 og 2005 som ei varig skulding.<ref name="Masters"/> I 2005 fekk Botero stor merksemd for ''Abu Ghraib''-serien, som fyrst vart vist i Europa. Han bygde verka på rapportar om overgrep utførte av amerikanske styrkar mot fangar i Abu Ghraib-fengselet under Irakkrigen. Med utgangspunkt i ein idé han fekk på ei flyreise, laga Botero meir enn 85 måleri og 100 teikningar der han utforska temaet<ref name=zonaeuropa/> og «måle ut gifta».<ref name=Gibson/> [[Fil:Pano Plazo Botero.jpg|mini|center|500px|Botero Plaza i Medellín er ein populær turiststad.]] == I populærkultur == Boteros måleri ''[[Leo X|Pave Leo X]], etter [[Raphael]]'' frå 1964 har fått eit nytt liv som eit populært internettmeme, ofte med teksten «y tho».<ref name=independent/><ref name=Santora/> Romanen ''Le dedico mi silencio'' (2023) av [[Mario Vargas Llosa]] nyttar måleriet ''Los músicos'' (1979) av Botero som omslagsillustrasjon.<ref name="Infobae-Villantoy"/><ref name=Iturbide/> Livet og arbeidet hans var tema for den [[kanadisk]]e ''[[dokumentarfilmen Botero]]'' frå 2018, regissert av Don Millar.<ref name=DuffyBay/> ==Galleri== <gallery mode=packed widths="200" heights="200"> Plaza Botero 03.jpg|''Maternidad'' 1995 utstilling i Medellín Botero Berlin - panoramio (2).jpg|Utstilling i Berlin Gato, Botero.JPG|''Katt'', 1990, Barcelona Maternidad de Botero (Oviedo).jpg|''La Maternidad'', Oviedo, Spania Mujer con espejo, Botero, Madrid (03).jpg|''Mujer con espejo'', 1987 Woman Smoking a Cigarette (36322452893).jpg|''Mujer Fumando un Cigarrillo'', Yerevan Fernando Botero, Bird (1990), Singapore - 20040616.jpg|''Fugl'', 1990, foran UOB Plaza, Singapore Centurion (5211881978).jpg|''Romersk krigar'', Cafesjian Museum of Art, Yerevan 'Man on Horse', bronze sculpture by Fernando Botero (Colombian), 1992, Israel Museum, Jerusalem, Israel.JPG|''Mann på hest'', bronze, 1992, Jerusalem 2014 Erywań, Park przy Kaskadach (20).jpg|''Katten'', Yerevan Botero.La mano.JPG|''Handa'', Madrid Cascada, Ereván, Armenia, 2016-10-03, DD 19.jpg|''Røykande kvinne'', Cafesjian Museum of Art, Yerevan Bilbao -Fernando Botero, Caballo con bridas (2009).jpg|''Caballo con bridas'', Bilbao AdamandEve-FernandoBotero-20100414.jpg|''Adán y Eva'', Singapore Ladamadebotero.jpg|''Kvinne'', Medellín Goslar Botero 02.jpg|Skulptur i Goslar Kunstmuseum Liechtenstein 8a.JPG|Skulptur foran Kunstmuseum Liechtenstein, Vaduz Broadgate Venus 2020.jpg|''Broadgate Venus'', 1989, London Cat statue created by Fernando Botero.jpg|''Katt'', Cafesjian Museum of Art, Yerevan Seattle, November 2022 - 148.jpg|''Adam'', Seattle </gallery> == Kjelder == {{refopning}} * ''Denne artikkelen byggjer på «[[:en:Fernando Botero|Fernando Botero]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, 11.04.2026'' {{refslutt}} ;Rereransar {{reflist|refs= <ref name="Britannica">{{cite web |title=Fernando Botero |url=https://www.britannica.com/biography/Fernando-Botero |website=[[Encyclopædia Britannica]] |date=15 September 2023 |access-date=16 September 2023 |language=en}}</ref> <ref name=nytimes>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2005/05/08/international/americas/08botero.html |title='Great Crime' at Abu Ghraib Enrages and Inspires an Artist |date=8 May 2005 |work=The New York Times |access-date=27 October 2016}}</ref> <ref name=revistaenie>{{cite web |url=http://www.revistaenie.clarin.com/arte/pintura/Fernando-Botero-MNBA_0_934106624.html |title=Fernando Botero, el aprendiz eterno |first=Marina |last=Oyb |date=10 June 2013 |access-date=27 October 2016}}</ref> <ref name=elsiglodetorreon>{{cite web |url=http://www.elsiglodetorreon.com.mx/noticia/725150.fernando-botero-el-gran-artista-de-latinoamerica.html |title=Fernando Botero, el gran artista de Latinoamérica |first=NOTIMEX / EL SIGLO DE |last=TORREÓN |date=April 2012 |access-date=27 October 2016}}</ref> <ref name="CongdonHallmark2002">{{cite book |author1=Kristin G. Congdon |author2=Kara Kelley Hallmark |title=Artists from Latin American Cultures: A Biographical Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=h1oeV7vkPQIC&pg=PA40 |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2002 |isbn=978-0-313-31544-2|pages=40}}</ref> <ref name=luna>{{cite news |last1=Luna |first1=Alberto G. |title=Fernando Botero, el pintor de las figuras rechonchas que se reía de la alta burguesía |url=https://www.elconfidencial.com/cultura/2023-09-15/fernando-botero-pintor-figuras-rechonchas_3736025/ |access-date=15 September 2023 |work=El Confidencial |date=15 September 2023}}</ref> <ref name=sna40>{{cite web|url=http://www.sna40.com/general/datoshistoricos.htm|title=40 Salon nacional de artistas|access-date=27 October 2016|archive-date=25 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125184134/http://www.sna40.com/general/datoshistoricos.htm|url-status=dead}}</ref> <ref name=bio>{{cite web |url=https://www.biography.com/artist/fernando-botero |title=Fernando Botero |website=Biography |date=2 April 2014 |access-date=15 November 2019}}</ref> <ref name=denverpost>{{Cite web |date=2006-05-24 |title=Botero painting sets auction record |url=https://www.denverpost.com/2006/05/24/botero-painting-sets-auction-record/ |access-date=2023-10-23 |website=The Denver Post |language=en-US}}</ref> <ref name=marlboroughgallery>{{cite web |url=http://www.marlboroughgallery.com/news/fernando-botero-receives-the-lifetime-achievement-award-from-the-international-sculpture-center |title=Marlborough Gallery – Fernando Botero Receives the Lifetime Achievement Award from the International Sculpture Center |last=www.marlboroughgallery.com |first=Marlborough Gallery |website=marlboroughgallery.com |access-date=3 August 2017}}</ref> <ref name="GuardianObit">{{cite news |last1=Caistor |first1=Nick |title=Fernando Botero obituary |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2023/sep/15/fernando-botero-obituary |access-date=15 September 2023 |work=The Guardian |date=15 September 2023}}</ref> <ref name=efe>{{cite news|url=https://efe.com/cultura/2023-09-15/fernando-botero-maestro-de-las-tradiciones-colombianas-y-un-artista-universal/|title=Fernando Botero, maestro de las tradiciones colombianas y un artista universal|date=15 September 2023|work=Agencia EFE|language=es}}</ref> <ref name=Brennan>{{Cite book |last=Brennan |first=Carol |title=Contemporary Hispanic Biography |publisher=Gale |year=2003 |isbn=978-0-7876-6539-5 |volume=2 |location=Detroit, Michigan |pages=43–46}}</ref> <ref name="GuardianObit">{{cite news |last1=Caistor |first1=Nick |title=Fernando Botero obituary |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2023/sep/15/fernando-botero-obituary |access-date=15 September 2023 |work=The Guardian |date=15 September 2023}}</ref> <ref name=boterosa>[http://www.boterosa.org/biography/boteros_early_life.html "Botero's Early Life"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090715174830/http://www.boterosa.org/biography/boteros_early_life.html |date=15 July 2009}}, BoteroSA</ref> <ref name="Sillevis2006">{{cite book |author=John Sillevis |title=The Baroque World of Fernando Botero |url=https://books.google.com/books?id=rlDfPIgeK3YC&pg=PA8 |publisher=Yale University Press |year=2006 |isbn=978-0-300-12359-3}}</ref> <ref name=askart>[http://www.askart.com/AskART/artists/biography.aspx?searchtype=BIO&artist=9000119 "Fernando Botero"], AskArt</ref> <ref name=christies>{{cite web |title=Fernando Botero |url=https://www.christies.com/en/artists/fernando-botero?lotavailability=All&sortby=relevance |website=Christie's |access-date=11.04.2026}}</ref> <ref name=Darling>{{Cite web |last=Darling |first=Juanita |date=2000-11-02 |title=Softening the Face of Medellín |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2000-nov-02-mn-45891-story.html |access-date=11.04.2026|website=Los Angeles Times |language=en-US}}</ref> <ref name="Infobae-Villantoy">{{cite news |last1=Villantoy |first1=Abigail |title=La muestra itinerante de Fernando Botero que llegó a Lima en 2006 y la influencia del artista en la ópera peruana |url=https://www.infobae.com/peru/2023/09/15/fernando-botero-su-muestra-itinerante-que-llego-a-lima-en-2006-y-la-influencia-del-artista-en-la-opera-peruana/ |access-date=11.04.2026|agency=Infobae |date=15 September 2023}}</ref> <ref name=Gibson>[http://www.londonnet.co.uk/art/news/fernando-botero-at-thomas-gibson-fine-art "Fernando Botero: at Thomas Gibson Fine Art"], LondonNet, 20 September 2010</ref> <ref name=ArtFact>[http://www.artfact.com/artist/botero-fernando-kog6td69zv "Fernando Botero"], ArtFact</ref> <ref name=pamm>{{Cite web |title=Manzanas (Apples) • Pérez Art Museum Miami |url=https://www.pamm.org/en/artwork/2012.22 |access-date=11.04.2026|website=Pérez Art Museum Miami |language=en-US}}</ref> <ref name=aristeguinoticias>{{cite news |title=¿Quién es Fernando Botero y por qué su obra es tan importante? |url=https://aristeguinoticias.com/1509/kiosko/quien-es-fernando-botero-y-por-que-su-obra-es-tan-importante/ |access-date=11.04.2026|agency=Aristegui Noticias |date=15 September 2023}}</ref> <!-- <ref name=theartstory>{{cite web |title=Fernando Botero: Biography of Fernando Botero |url=https://www.theartstory.org/artist/botero-fernando/ |website=The Art Story |access-date=11.04.2026}}</ref> <ref name=Hanstein2>{{cite book |last1=Hanstein |first1=Mariana |title=Fernando Botero |url=https://books.google.com/books?id=WKsiMxOBllIC&pg=PA15 |publisher=Taschen |date=2003 |page=89 |isbn=9783822821299 |access-date=11.04.2026}}</ref>--> <ref name=Hanstein>{{cite book |last1=Hanstein |first1=Mariana |title=Fernando Botero |url=https://books.google.com/books?id=WKsiMxOBllIC&pg=PA15 |publisher=Taschen |date=2003 |page=15 |isbn=9783822821299 |access-date=11.04.2026}}</ref> <ref name=Dinero>[http://www.dinero.com/wf_InfoArticulo.aspx?idArt=15098 "El poder en Colombia: Los cien personajes mas influyentes de Colombia"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091027103119/http://www.dinero.com/wf_InfoArticulo.aspx?idArt=15098 |date=27 October 2009 }}, InfoArt, ''Dinero'', 1 May 1995</ref> <ref name="ByV">{{cite web |last1=Fernández |first1=Tomás |last2=Tamaro |first2=Elena |title=Fernando Botero: Biografía |url=https://www.biografiasyvidas.com/reportaje/fernando_botero/ |website=Biografías y Vidas. La enciclopedia biográfica en línea |access-date=11.04.2026|location=Barcelona |date=2004}}</ref> <ref name=Rohter>{{cite news |last1=Rohter |first1=Larry |title=Bomb in Medellín, Colombian Drug City, Kills 30 |url=https://www.nytimes.com/1995/06/12/world/bomb-in-medellin-colombian-drug-city-kills-30.html |access-date=11.04.2026|work=New York Times |date=12 June 1995}}</ref> <ref name=Ortiz>{{cite news |last1=Ortiz |first1=Luis |title=El día que terroristas dinamitaron la paloma de la paz de Fernando Botero en Medellín y la obra que el artista le dedicó a la "imbecilidad" |url=https://www.infobae.com/colombia/2023/09/15/la-historia-de-como-terroristas-dinamitaron-la-escultura-de-fernando-botero-a-la-paz-en-medellin-y-el-contramonumento-que-el-artista-le-dedico-a-la-imbecilidad/ |access-date=11.04.2026|agency=Infobae |date=17 September 2023}}</ref> <ref name=bbc>{{cite news |title="Es un recuerdo de la imbecilidad y de la criminalidad de Colombia": la historia de la escultura de Botero destrozada por una bomba que se convirtió en un símbolo de la paz |url=https://www.bbc.com/mundo/articles/cd1g5e2009zo |access-date=11.04.2026|agency=BBC Mundo |date=15 September 2023}}</ref> <ref name="Masters">[http://greatmastersofart.com/fernando_botero_donation.html "Fernando Botero: Donation and Controversy"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110501080155/http://greatmastersofart.com/fernando_botero_donation.html |date=1 May 2011}}, Great Masters of Art. Retrieved 20 September 2010</ref> <ref name=zonaeuropa>[http://www.zonaeuropa.com/20050413_2.htm "Abu Ghraib"], ZonaEuropa, 13 April 2005</ref> <ref name=independent>{{Cite web |date=18 July 2022 |title=Woman says sending meme response to job rejection email got her an interview |url=https://www.independent.co.uk/life-style/woman-job-rejecter-letter-meme-tiktok-b2126028.html |access-date=11.04.2026|website=The Independent |language=en}}</ref> <ref name=Santora>{{Cite web |last=Santora |first=Sara |date=18 July 2022 |title=Woman's Hilarious Response to Job Rejection Email Lands Her an Interview |url=https://www.newsweek.com/womans-hilarious-response-job-rejection-email-lands-her-interview-1725653 |access-date=11.04.2026|website=[[Newsweek]] |language=en}}</ref> <ref name=Iturbide>{{cite news |last1=Iturbide |first1=Facundo |title=El inesperado encuentro de Mario Vargas Llosa y Fernando Botero en la portada de su nueva novela |url=https://www.es24.com.es/entretenimiento/2023/7/30/el-inesperado-encuentro-de-mario-vargas-llosa-fernando-botero-en-la-portada-de-su-nueva-novela-20017.html |access-date=11.04.2026|agency=es24 |date=30 July 2023}}</ref> <ref name=DuffyBay>{{cite web |last1=DuffyBay |first1=Maggie |title=Fernando Botero is the subject of a documentary at the Sunscreen Film Festival |url=https://www.tampabay.com/visual-arts/fernando-botero-is-the-subject-of-a-documentary-at-the-sunscreen-film-festival-20190426/ |website=Tampa Bay Times |language=en}}</ref> }} == Bakgrunnsstoff == {{wikifrasar}} {{commonscat|Fernando Botero}} * [https://www.botero.org/ Nettside] *[https://www.kistefosmuseum.no/kunstnere/fernando-botero Botero-skulptur i skulpturpark hos Kistefos museum] {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Fernando Botero| ]] if7b0kvz4ipgwlz1vyolixyu16hiom9 3650287 3650279 2026-04-11T14:28:35Z Roarjo 183 /* Kjelder */ endra henta-datoar 3650287 wikitext text/x-wiki {{infoboks forfattar}} '''Fernando Botero Angulo''' ({{levde|19. april|1932|15. september|2023|Botero, Fernando}}) var ein [[kolombiansk]] figurativ [[kunstnar]] og [[skulptør]].<ref name="Britannica"/> Den karakteristiske stilen hans, òg kjend som «boterismo», skildrar menneske og figurar i store, overdrivne volum, noko som kan uttrykkje politisk kritikk eller humor, alt etter verket. I levetida hans vart han rekna som den mest kjende og mest siterte kunstnaren frå [[Latin-Amerika]],<ref name=nytimes/><ref name=revistaenie/><ref name=elsiglodetorreon/> og kunsten hans finst på godt synlege stader rundt om i verda, til dømes langs Park Avenue i [[New York]] og [[Champs-Élysées]] i [[Paris]], til ulike tider.<ref name="CongdonHallmark2002"/> Sjølvutnemnd som «den mest kolombianske av kolombianske kunstnarar»,<ref name=luna/> fekk Botero nasjonal merksemd då han vann fyrsteprisen på Salón de Artistas Colombianos i 1958. Han byrja å skape skulpturar etter at han flytta til Paris i 1973, og oppnådde internasjonal vyrdnad med utstillingar verda over innan 1990-åra.<ref name=bio/><ref name=sna40/> Kunsten hans er samla av mange store internasjonale museum, selskap og private samlarar, og vert stundom seld for millionar av dollar.<ref name=denverpost/> I 2012 fekk han International Sculpture Center si utmerking for livsverk innan samtidskulptur.<ref name=marlboroughgallery/> == Biografi == === Tidleg liv === Fernando Botero vart fødd i [[Medellín]] 19. april 1932.<ref name=efe/> Faren hans var ein omreisande seljar som reiste til hest, døydde då Fernando var fire år gammal.<ref name=GuardianObit/> Mora arbeidde som syerske for å forsørgje familien.<ref name=GuardianObit/> Ein onkel spelte ei viktig rolle i livet hans.<ref name=GuardianObit/> Sjølv om han var lite eksponert for kunst slik ho vart presentert i museum og andre kulturinstitusjonar, vart Botero påverka av [[barokkstil]]en i dei koloniale kyrkjene og av bylivet i Medellín medan han voks opp.<ref name=boterosa/> Botero fekk grunnutdanninga si ved Ateneo Antioqueño, og takka vere eit stipend heldt han fram med vidaregåande utdanning ved jesuittskulen i Bolívar.<ref name="Sillevis2006"/> I 1944 sende onkelen han til ein skule for matadorar i to år.<ref name=askart/> Nokre av dei tidlege teikningane hans var inspirerte av tyrefekting. Han selde sitt fyrste måleri for to pesos, takka vere ein kjøpmann som lét han stille det ut i butikkvindauget sitt.<ref name=christies/><ref name=Brennan/> I eit intervju med Los Angeles Times i november 2000 fortalde han at han mista pengane han fekk for måleriet, og difor trudde aldri brørne hans på historia.<ref name=Darling/> Kjærleiken hans til å teikne nakne motiv førte til problem i den [[romersk-katolsk]]e skulegangen. Han vart utvist frå skulen etter å ha forsvart kunsten til [[Pablo Picasso]] i eit essay.<ref name=Brennan/> I 1948, berre 16 år gammal, fekk Botero publisert sine fyrste illustrasjonar i søndagstillegget til ''El Colombiano'', ei av dei viktigaste avisene i Medellín. Han brukte honoraret til å gå på vidaregåande skule ved Liceo de Marinilla de Antioquia.<ref name="Infobae-Villantoy"/> === Karriere === [[Fil:Botero Art - panoramio.jpg|mini|venstre|Plakat med Bolero-måleri, Calle Nueva, Medellín]] [[Fil:&quot;Liegende mit Frucht&quot; Skulptur von Fernando Botero in Bamberg - Deutschland.jpg|mini|venstre|''Kvinne med frukt'', Bamberg, [[Tyskland]]]] Arbeidet til Botero vart fyrst stilt ut i 1948, i ei gruppeutstilling saman med andre kunstnarar frå regionen.<ref name=ArtFact/> Frå 1949 til 1950 arbeidde han som scenograf, før han flytta til [[Bogotá]] i 1951. Den unge Botero arbeidde òg som avisillustratør for å støtte dei kunstnarlege interessene sine, før han byrja ved San Fernando-akademiet. Pérez Art Museum Miami kjøpte eit stilleben frå den tidlege karrieren hans, som skildrar eple og viser påverknad frå europeiske kunsthistoriske rørsler og målarar frå 1900-talet.<ref name=pamm/> Den fyrste separatutstillinga hans vart halden ved Galería Leo Matiz i Bogotá, berre nokre månader etter at han kom dit.<ref name=aristeguinoticias/> I 1952 reiste Botero til Europa med inntektene frå galleriet. I Madrid studerte han ved Academia de San Fernando og vitja ofte [[Prado-museet]], der han kopierte verk av [[Francisco Goya|Goya]] og [[Diego Velázquez|Velázquez]].<ref name=Hanstein/> Han selde kopiane sine på gata for å tene pengar.<ref name=Brennan/> I 1953 flytta Botero til [[Paris]], der han tilbrakte mesteparten av tida i [[Louvre]] og studerte verka der. Han budde i [[Firenze]] frå 1953 til 1954, der han studerte renessansemeistrane.<ref name=ArtFact/> Seinare i livet budde han det meste av tida i Paris, men tilbrakte éin månad kvart år i heimbyen Medellín. Han hadde meir enn 50 utstillingar i store byar verda over, og verka hans vert selde for millionar av dollar.<ref name=Gibson/> I 1958 vann han den niande utgåva av Salón de Artistas Colombianos.<ref name=Dinero/> Rundt 1964 gjorde Botero dei fyrste freistnadar på å skape skulpturar.<ref name="ByV"/> På grunn av økonomien som hindra han i å arbeide med bronse, laga han skulpturar i akrylharpiks og sagflis. 10. juni 1995, medan sonen hans Fernando Botero Zea var [[forsvarsminister]], vart ei bombe med 10 kilo dynamitt plassert under ein av Botero sine bronseskulpturar som var utstilt på Plaza San Antonio i Medellín. Eksplosjonen drap 23 menneske og skadde over 200; gjerningspersonane vart aldri identifiserte.<ref name=Rohter/> Ein sjokkert Botero bestemte at den skadde skulpturen skulle bli ståande som eit «minnesmerke over landet sin dumskap og kriminalitet», og donerte ein uskadd kopi som vart sett opp ved sida av.<ref name=Ortiz/><ref name=bbc/> I 2004 stilte Botero ut ein serie på 27 teikningar og 23 måleri som tek for seg vald i Colombia frå 1999 til 2004. Han donerte verka til Nasjonalmuseet i Colombia, der dei fyrst vart stilte ut. ''Abu Ghraib'' (2005), olje på lerret, er eit døme på korleis Botero skildra [[overgrepa i Abu Ghraib-fengselet]] mellom 2004 og 2005 som ei varig skulding.<ref name="Masters"/> I 2005 fekk Botero stor merksemd for ''Abu Ghraib''-serien, som fyrst vart vist i Europa. Han bygde verka på rapportar om overgrep utførte av amerikanske styrkar mot fangar i Abu Ghraib-fengselet under Irakkrigen. Med utgangspunkt i ein idé han fekk på ei flyreise, laga Botero meir enn 85 måleri og 100 teikningar der han utforska temaet<ref name=zonaeuropa/> og «måle ut gifta».<ref name=Gibson/> [[Fil:Pano Plazo Botero.jpg|mini|center|500px|Botero Plaza i Medellín er ein populær turiststad.]] == I populærkultur == Boteros måleri ''[[Leo X|Pave Leo X]], etter [[Raphael]]'' frå 1964 har fått eit nytt liv som eit populært internettmeme, ofte med teksten «y tho».<ref name=independent/><ref name=Santora/> Romanen ''Le dedico mi silencio'' (2023) av [[Mario Vargas Llosa]] nyttar måleriet ''Los músicos'' (1979) av Botero som omslagsillustrasjon.<ref name="Infobae-Villantoy"/><ref name=Iturbide/> Livet og arbeidet hans var tema for den [[kanadisk]]e ''[[dokumentarfilmen Botero]]'' frå 2018, regissert av Don Millar.<ref name=DuffyBay/> ==Galleri== <gallery mode=packed widths="200" heights="200"> Plaza Botero 03.jpg|''Maternidad'' 1995 utstilling i Medellín Botero Berlin - panoramio (2).jpg|Utstilling i Berlin Gato, Botero.JPG|''Katt'', 1990, Barcelona Maternidad de Botero (Oviedo).jpg|''La Maternidad'', Oviedo, Spania Mujer con espejo, Botero, Madrid (03).jpg|''Mujer con espejo'', 1987 Woman Smoking a Cigarette (36322452893).jpg|''Mujer Fumando un Cigarrillo'', Yerevan Fernando Botero, Bird (1990), Singapore - 20040616.jpg|''Fugl'', 1990, foran UOB Plaza, Singapore Centurion (5211881978).jpg|''Romersk krigar'', Cafesjian Museum of Art, Yerevan 'Man on Horse', bronze sculpture by Fernando Botero (Colombian), 1992, Israel Museum, Jerusalem, Israel.JPG|''Mann på hest'', bronze, 1992, Jerusalem 2014 Erywań, Park przy Kaskadach (20).jpg|''Katten'', Yerevan Botero.La mano.JPG|''Handa'', Madrid Cascada, Ereván, Armenia, 2016-10-03, DD 19.jpg|''Røykande kvinne'', Cafesjian Museum of Art, Yerevan Bilbao -Fernando Botero, Caballo con bridas (2009).jpg|''Caballo con bridas'', Bilbao AdamandEve-FernandoBotero-20100414.jpg|''Adán y Eva'', Singapore Ladamadebotero.jpg|''Kvinne'', Medellín Goslar Botero 02.jpg|Skulptur i Goslar Kunstmuseum Liechtenstein 8a.JPG|Skulptur foran Kunstmuseum Liechtenstein, Vaduz Broadgate Venus 2020.jpg|''Broadgate Venus'', 1989, London Cat statue created by Fernando Botero.jpg|''Katt'', Cafesjian Museum of Art, Yerevan Seattle, November 2022 - 148.jpg|''Adam'', Seattle </gallery> == Kjelder == {{refopning}} * ''Denne artikkelen byggjer på «[[:en:Fernando Botero|Fernando Botero]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, 11.04.2026'' {{refslutt}} ;Rereransar {{reflist|refs= <ref name="Britannica">{{cite web |title=Fernando Botero |url=https://www.britannica.com/biography/Fernando-Botero |website=[[Encyclopædia Britannica]] |date=15 September 2023 |access-date=11.04.2026|language=en}}</ref> <ref name=nytimes>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2005/05/08/international/americas/08botero.html |title='Great Crime' at Abu Ghraib Enrages and Inspires an Artist |date=8 May 2005 |work=The New York Times |access-date=11.04.2026}}</ref> <ref name=revistaenie>{{cite web |url=http://www.revistaenie.clarin.com/arte/pintura/Fernando-Botero-MNBA_0_934106624.html |title=Fernando Botero, el aprendiz eterno |first=Marina |last=Oyb |date=10 June 2013 |access-date=11.04.2026}}</ref> <ref name=elsiglodetorreon>{{cite web |url=http://www.elsiglodetorreon.com.mx/noticia/725150.fernando-botero-el-gran-artista-de-latinoamerica.html |title=Fernando Botero, el gran artista de Latinoamérica |first=NOTIMEX / EL SIGLO DE |last=TORREÓN |date=April 2012 |access-date=11.04.2026}}</ref> <ref name="CongdonHallmark2002">{{cite book |author1=Kristin G. Congdon |author2=Kara Kelley Hallmark |title=Artists from Latin American Cultures: A Biographical Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=h1oeV7vkPQIC&pg=PA40 |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2002 |isbn=978-0-313-31544-2|pages=40}}</ref> <ref name=luna>{{cite news |last1=Luna |first1=Alberto G. |title=Fernando Botero, el pintor de las figuras rechonchas que se reía de la alta burguesía |url=https://www.elconfidencial.com/cultura/2023-09-15/fernando-botero-pintor-figuras-rechonchas_3736025/ |access-date=11.04.2026|work=El Confidencial |date=15 September 2023}}</ref> <ref name=sna40>{{cite web|url=http://www.sna40.com/general/datoshistoricos.htm|title=40 Salon nacional de artistas|access-date=11.04.2026|archive-date=25 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125184134/http://www.sna40.com/general/datoshistoricos.htm|url-status=dead}}</ref> <ref name=bio>{{cite web |url=https://www.biography.com/artist/fernando-botero |title=Fernando Botero |website=Biography |date=2 April 2014 |access-date=11.04.2026}}</ref> <ref name=denverpost>{{Cite web |date=2006-05-24 |title=Botero painting sets auction record |url=https://www.denverpost.com/2006/05/24/botero-painting-sets-auction-record/ |access-date=11.04.2026|website=The Denver Post |language=en-US}}</ref> <ref name=marlboroughgallery>{{cite web |url=http://www.marlboroughgallery.com/news/fernando-botero-receives-the-lifetime-achievement-award-from-the-international-sculpture-center |title=Marlborough Gallery – Fernando Botero Receives the Lifetime Achievement Award from the International Sculpture Center |last=www.marlboroughgallery.com |first=Marlborough Gallery |website=marlboroughgallery.com |access-date=11.04.2026}}</ref> <ref name="GuardianObit">{{cite news |last1=Caistor |first1=Nick |title=Fernando Botero obituary |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2023/sep/15/fernando-botero-obituary |access-date=11.04.2026|work=The Guardian |date=15 September 2023}}</ref> <ref name=efe>{{cite news|url=https://efe.com/cultura/2023-09-15/fernando-botero-maestro-de-las-tradiciones-colombianas-y-un-artista-universal/|title=Fernando Botero, maestro de las tradiciones colombianas y un artista universal|date=15 September 2023|work=Agencia EFE|language=es}}</ref> <ref name=Brennan>{{Cite book |last=Brennan |first=Carol |title=Contemporary Hispanic Biography |publisher=Gale |year=2003 |isbn=978-0-7876-6539-5 |volume=2 |location=Detroit, Michigan |pages=43–46}}</ref> <ref name="GuardianObit">{{cite news |last1=Caistor |first1=Nick |title=Fernando Botero obituary |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2023/sep/15/fernando-botero-obituary |access-date=11.04.2026|work=The Guardian |date=15 September 2023}}</ref> <ref name=boterosa>[http://www.boterosa.org/biography/boteros_early_life.html "Botero's Early Life"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090715174830/http://www.boterosa.org/biography/boteros_early_life.html |date=15 July 2009}}, BoteroSA</ref> <ref name="Sillevis2006">{{cite book |author=John Sillevis |title=The Baroque World of Fernando Botero |url=https://books.google.com/books?id=rlDfPIgeK3YC&pg=PA8 |publisher=Yale University Press |year=2006 |isbn=978-0-300-12359-3}}</ref> <ref name=askart>[http://www.askart.com/AskART/artists/biography.aspx?searchtype=BIO&artist=9000119 "Fernando Botero"], AskArt</ref> <ref name=christies>{{cite web |title=Fernando Botero |url=https://www.christies.com/en/artists/fernando-botero?lotavailability=All&sortby=relevance |website=Christie's |access-date=11.04.2026}}</ref> <ref name=Darling>{{Cite web |last=Darling |first=Juanita |date=2000-11-02 |title=Softening the Face of Medellín |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2000-nov-02-mn-45891-story.html |access-date=11.04.2026|website=Los Angeles Times |language=en-US}}</ref> <ref name="Infobae-Villantoy">{{cite news |last1=Villantoy |first1=Abigail |title=La muestra itinerante de Fernando Botero que llegó a Lima en 2006 y la influencia del artista en la ópera peruana |url=https://www.infobae.com/peru/2023/09/15/fernando-botero-su-muestra-itinerante-que-llego-a-lima-en-2006-y-la-influencia-del-artista-en-la-opera-peruana/ |access-date=11.04.2026|agency=Infobae |date=15 September 2023}}</ref> <ref name=Gibson>[http://www.londonnet.co.uk/art/news/fernando-botero-at-thomas-gibson-fine-art "Fernando Botero: at Thomas Gibson Fine Art"], LondonNet, 20 September 2010</ref> <ref name=ArtFact>[http://www.artfact.com/artist/botero-fernando-kog6td69zv "Fernando Botero"], ArtFact</ref> <ref name=pamm>{{Cite web |title=Manzanas (Apples) • Pérez Art Museum Miami |url=https://www.pamm.org/en/artwork/2012.22 |access-date=11.04.2026|website=Pérez Art Museum Miami |language=en-US}}</ref> <ref name=aristeguinoticias>{{cite news |title=¿Quién es Fernando Botero y por qué su obra es tan importante? |url=https://aristeguinoticias.com/1509/kiosko/quien-es-fernando-botero-y-por-que-su-obra-es-tan-importante/ |access-date=11.04.2026|agency=Aristegui Noticias |date=15 September 2023}}</ref> <!-- <ref name=theartstory>{{cite web |title=Fernando Botero: Biography of Fernando Botero |url=https://www.theartstory.org/artist/botero-fernando/ |website=The Art Story |access-date=11.04.2026}}</ref> <ref name=Hanstein2>{{cite book |last1=Hanstein |first1=Mariana |title=Fernando Botero |url=https://books.google.com/books?id=WKsiMxOBllIC&pg=PA15 |publisher=Taschen |date=2003 |page=89 |isbn=9783822821299 |access-date=11.04.2026}}</ref>--> <ref name=Hanstein>{{cite book |last1=Hanstein |first1=Mariana |title=Fernando Botero |url=https://books.google.com/books?id=WKsiMxOBllIC&pg=PA15 |publisher=Taschen |date=2003 |page=15 |isbn=9783822821299 |access-date=11.04.2026}}</ref> <ref name=Dinero>[http://www.dinero.com/wf_InfoArticulo.aspx?idArt=15098 "El poder en Colombia: Los cien personajes mas influyentes de Colombia"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091027103119/http://www.dinero.com/wf_InfoArticulo.aspx?idArt=15098 |date=27 October 2009 }}, InfoArt, ''Dinero'', 1 May 1995</ref> <ref name="ByV">{{cite web |last1=Fernández |first1=Tomás |last2=Tamaro |first2=Elena |title=Fernando Botero: Biografía |url=https://www.biografiasyvidas.com/reportaje/fernando_botero/ |website=Biografías y Vidas. La enciclopedia biográfica en línea |access-date=11.04.2026|location=Barcelona |date=2004}}</ref> <ref name=Rohter>{{cite news |last1=Rohter |first1=Larry |title=Bomb in Medellín, Colombian Drug City, Kills 30 |url=https://www.nytimes.com/1995/06/12/world/bomb-in-medellin-colombian-drug-city-kills-30.html |access-date=11.04.2026|work=New York Times |date=12 June 1995}}</ref> <ref name=Ortiz>{{cite news |last1=Ortiz |first1=Luis |title=El día que terroristas dinamitaron la paloma de la paz de Fernando Botero en Medellín y la obra que el artista le dedicó a la "imbecilidad" |url=https://www.infobae.com/colombia/2023/09/15/la-historia-de-como-terroristas-dinamitaron-la-escultura-de-fernando-botero-a-la-paz-en-medellin-y-el-contramonumento-que-el-artista-le-dedico-a-la-imbecilidad/ |access-date=11.04.2026|agency=Infobae |date=17 September 2023}}</ref> <ref name=bbc>{{cite news |title="Es un recuerdo de la imbecilidad y de la criminalidad de Colombia": la historia de la escultura de Botero destrozada por una bomba que se convirtió en un símbolo de la paz |url=https://www.bbc.com/mundo/articles/cd1g5e2009zo |access-date=11.04.2026|agency=BBC Mundo |date=15 September 2023}}</ref> <ref name="Masters">[http://greatmastersofart.com/fernando_botero_donation.html "Fernando Botero: Donation and Controversy"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110501080155/http://greatmastersofart.com/fernando_botero_donation.html |date=1 May 2011}}, Great Masters of Art. Retrieved 20 September 2010</ref> <ref name=zonaeuropa>[http://www.zonaeuropa.com/20050413_2.htm "Abu Ghraib"], ZonaEuropa, 13 April 2005</ref> <ref name=independent>{{Cite web |date=18 July 2022 |title=Woman says sending meme response to job rejection email got her an interview |url=https://www.independent.co.uk/life-style/woman-job-rejecter-letter-meme-tiktok-b2126028.html |access-date=11.04.2026|website=The Independent |language=en}}</ref> <ref name=Santora>{{Cite web |last=Santora |first=Sara |date=18 July 2022 |title=Woman's Hilarious Response to Job Rejection Email Lands Her an Interview |url=https://www.newsweek.com/womans-hilarious-response-job-rejection-email-lands-her-interview-1725653 |access-date=11.04.2026|website=[[Newsweek]] |language=en}}</ref> <ref name=Iturbide>{{cite news |last1=Iturbide |first1=Facundo |title=El inesperado encuentro de Mario Vargas Llosa y Fernando Botero en la portada de su nueva novela |url=https://www.es24.com.es/entretenimiento/2023/7/30/el-inesperado-encuentro-de-mario-vargas-llosa-fernando-botero-en-la-portada-de-su-nueva-novela-20017.html |access-date=11.04.2026|agency=es24 |date=30 July 2023}}</ref> <ref name=DuffyBay>{{cite web |last1=DuffyBay |first1=Maggie |title=Fernando Botero is the subject of a documentary at the Sunscreen Film Festival |url=https://www.tampabay.com/visual-arts/fernando-botero-is-the-subject-of-a-documentary-at-the-sunscreen-film-festival-20190426/ |website=Tampa Bay Times |language=en}}</ref> }} == Bakgrunnsstoff == {{wikifrasar}} {{commonscat|Fernando Botero}} * [https://www.botero.org/ Nettside] *[https://www.kistefosmuseum.no/kunstnere/fernando-botero Botero-skulptur i skulpturpark hos Kistefos museum] {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Fernando Botero| ]] kt2c5rhq0xjzc7u50egq1qcbmct3oq7 3650317 3650287 2026-04-12T07:39:35Z Roarjo 183 /* Bakgrunnsstoff */ Kategori:Colombianske kunstnarar 3650317 wikitext text/x-wiki {{infoboks forfattar}} '''Fernando Botero Angulo''' ({{levde|19. april|1932|15. september|2023|Botero, Fernando}}) var ein [[kolombiansk]] figurativ [[kunstnar]] og [[skulptør]].<ref name="Britannica"/> Den karakteristiske stilen hans, òg kjend som «boterismo», skildrar menneske og figurar i store, overdrivne volum, noko som kan uttrykkje politisk kritikk eller humor, alt etter verket. I levetida hans vart han rekna som den mest kjende og mest siterte kunstnaren frå [[Latin-Amerika]],<ref name=nytimes/><ref name=revistaenie/><ref name=elsiglodetorreon/> og kunsten hans finst på godt synlege stader rundt om i verda, til dømes langs Park Avenue i [[New York]] og [[Champs-Élysées]] i [[Paris]], til ulike tider.<ref name="CongdonHallmark2002"/> Sjølvutnemnd som «den mest kolombianske av kolombianske kunstnarar»,<ref name=luna/> fekk Botero nasjonal merksemd då han vann fyrsteprisen på Salón de Artistas Colombianos i 1958. Han byrja å skape skulpturar etter at han flytta til Paris i 1973, og oppnådde internasjonal vyrdnad med utstillingar verda over innan 1990-åra.<ref name=bio/><ref name=sna40/> Kunsten hans er samla av mange store internasjonale museum, selskap og private samlarar, og vert stundom seld for millionar av dollar.<ref name=denverpost/> I 2012 fekk han International Sculpture Center si utmerking for livsverk innan samtidskulptur.<ref name=marlboroughgallery/> == Biografi == === Tidleg liv === Fernando Botero vart fødd i [[Medellín]] 19. april 1932.<ref name=efe/> Faren hans var ein omreisande seljar som reiste til hest, døydde då Fernando var fire år gammal.<ref name=GuardianObit/> Mora arbeidde som syerske for å forsørgje familien.<ref name=GuardianObit/> Ein onkel spelte ei viktig rolle i livet hans.<ref name=GuardianObit/> Sjølv om han var lite eksponert for kunst slik ho vart presentert i museum og andre kulturinstitusjonar, vart Botero påverka av [[barokkstil]]en i dei koloniale kyrkjene og av bylivet i Medellín medan han voks opp.<ref name=boterosa/> Botero fekk grunnutdanninga si ved Ateneo Antioqueño, og takka vere eit stipend heldt han fram med vidaregåande utdanning ved jesuittskulen i Bolívar.<ref name="Sillevis2006"/> I 1944 sende onkelen han til ein skule for matadorar i to år.<ref name=askart/> Nokre av dei tidlege teikningane hans var inspirerte av tyrefekting. Han selde sitt fyrste måleri for to pesos, takka vere ein kjøpmann som lét han stille det ut i butikkvindauget sitt.<ref name=christies/><ref name=Brennan/> I eit intervju med Los Angeles Times i november 2000 fortalde han at han mista pengane han fekk for måleriet, og difor trudde aldri brørne hans på historia.<ref name=Darling/> Kjærleiken hans til å teikne nakne motiv førte til problem i den [[romersk-katolsk]]e skulegangen. Han vart utvist frå skulen etter å ha forsvart kunsten til [[Pablo Picasso]] i eit essay.<ref name=Brennan/> I 1948, berre 16 år gammal, fekk Botero publisert sine fyrste illustrasjonar i søndagstillegget til ''El Colombiano'', ei av dei viktigaste avisene i Medellín. Han brukte honoraret til å gå på vidaregåande skule ved Liceo de Marinilla de Antioquia.<ref name="Infobae-Villantoy"/> === Karriere === [[Fil:Botero Art - panoramio.jpg|mini|venstre|Plakat med Bolero-måleri, Calle Nueva, Medellín]] [[Fil:&quot;Liegende mit Frucht&quot; Skulptur von Fernando Botero in Bamberg - Deutschland.jpg|mini|venstre|''Kvinne med frukt'', Bamberg, [[Tyskland]]]] Arbeidet til Botero vart fyrst stilt ut i 1948, i ei gruppeutstilling saman med andre kunstnarar frå regionen.<ref name=ArtFact/> Frå 1949 til 1950 arbeidde han som scenograf, før han flytta til [[Bogotá]] i 1951. Den unge Botero arbeidde òg som avisillustratør for å støtte dei kunstnarlege interessene sine, før han byrja ved San Fernando-akademiet. Pérez Art Museum Miami kjøpte eit stilleben frå den tidlege karrieren hans, som skildrar eple og viser påverknad frå europeiske kunsthistoriske rørsler og målarar frå 1900-talet.<ref name=pamm/> Den fyrste separatutstillinga hans vart halden ved Galería Leo Matiz i Bogotá, berre nokre månader etter at han kom dit.<ref name=aristeguinoticias/> I 1952 reiste Botero til Europa med inntektene frå galleriet. I Madrid studerte han ved Academia de San Fernando og vitja ofte [[Prado-museet]], der han kopierte verk av [[Francisco Goya|Goya]] og [[Diego Velázquez|Velázquez]].<ref name=Hanstein/> Han selde kopiane sine på gata for å tene pengar.<ref name=Brennan/> I 1953 flytta Botero til [[Paris]], der han tilbrakte mesteparten av tida i [[Louvre]] og studerte verka der. Han budde i [[Firenze]] frå 1953 til 1954, der han studerte renessansemeistrane.<ref name=ArtFact/> Seinare i livet budde han det meste av tida i Paris, men tilbrakte éin månad kvart år i heimbyen Medellín. Han hadde meir enn 50 utstillingar i store byar verda over, og verka hans vert selde for millionar av dollar.<ref name=Gibson/> I 1958 vann han den niande utgåva av Salón de Artistas Colombianos.<ref name=Dinero/> Rundt 1964 gjorde Botero dei fyrste freistnadar på å skape skulpturar.<ref name="ByV"/> På grunn av økonomien som hindra han i å arbeide med bronse, laga han skulpturar i akrylharpiks og sagflis. 10. juni 1995, medan sonen hans Fernando Botero Zea var [[forsvarsminister]], vart ei bombe med 10 kilo dynamitt plassert under ein av Botero sine bronseskulpturar som var utstilt på Plaza San Antonio i Medellín. Eksplosjonen drap 23 menneske og skadde over 200; gjerningspersonane vart aldri identifiserte.<ref name=Rohter/> Ein sjokkert Botero bestemte at den skadde skulpturen skulle bli ståande som eit «minnesmerke over landet sin dumskap og kriminalitet», og donerte ein uskadd kopi som vart sett opp ved sida av.<ref name=Ortiz/><ref name=bbc/> I 2004 stilte Botero ut ein serie på 27 teikningar og 23 måleri som tek for seg vald i Colombia frå 1999 til 2004. Han donerte verka til Nasjonalmuseet i Colombia, der dei fyrst vart stilte ut. ''Abu Ghraib'' (2005), olje på lerret, er eit døme på korleis Botero skildra [[overgrepa i Abu Ghraib-fengselet]] mellom 2004 og 2005 som ei varig skulding.<ref name="Masters"/> I 2005 fekk Botero stor merksemd for ''Abu Ghraib''-serien, som fyrst vart vist i Europa. Han bygde verka på rapportar om overgrep utførte av amerikanske styrkar mot fangar i Abu Ghraib-fengselet under Irakkrigen. Med utgangspunkt i ein idé han fekk på ei flyreise, laga Botero meir enn 85 måleri og 100 teikningar der han utforska temaet<ref name=zonaeuropa/> og «måle ut gifta».<ref name=Gibson/> [[Fil:Pano Plazo Botero.jpg|mini|center|500px|Botero Plaza i Medellín er ein populær turiststad.]] == I populærkultur == Boteros måleri ''[[Leo X|Pave Leo X]], etter [[Raphael]]'' frå 1964 har fått eit nytt liv som eit populært internettmeme, ofte med teksten «y tho».<ref name=independent/><ref name=Santora/> Romanen ''Le dedico mi silencio'' (2023) av [[Mario Vargas Llosa]] nyttar måleriet ''Los músicos'' (1979) av Botero som omslagsillustrasjon.<ref name="Infobae-Villantoy"/><ref name=Iturbide/> Livet og arbeidet hans var tema for den [[kanadisk]]e ''[[dokumentarfilmen Botero]]'' frå 2018, regissert av Don Millar.<ref name=DuffyBay/> ==Galleri== <gallery mode=packed widths="200" heights="200"> Plaza Botero 03.jpg|''Maternidad'' 1995 utstilling i Medellín Botero Berlin - panoramio (2).jpg|Utstilling i Berlin Gato, Botero.JPG|''Katt'', 1990, Barcelona Maternidad de Botero (Oviedo).jpg|''La Maternidad'', Oviedo, Spania Mujer con espejo, Botero, Madrid (03).jpg|''Mujer con espejo'', 1987 Woman Smoking a Cigarette (36322452893).jpg|''Mujer Fumando un Cigarrillo'', Yerevan Fernando Botero, Bird (1990), Singapore - 20040616.jpg|''Fugl'', 1990, foran UOB Plaza, Singapore Centurion (5211881978).jpg|''Romersk krigar'', Cafesjian Museum of Art, Yerevan 'Man on Horse', bronze sculpture by Fernando Botero (Colombian), 1992, Israel Museum, Jerusalem, Israel.JPG|''Mann på hest'', bronze, 1992, Jerusalem 2014 Erywań, Park przy Kaskadach (20).jpg|''Katten'', Yerevan Botero.La mano.JPG|''Handa'', Madrid Cascada, Ereván, Armenia, 2016-10-03, DD 19.jpg|''Røykande kvinne'', Cafesjian Museum of Art, Yerevan Bilbao -Fernando Botero, Caballo con bridas (2009).jpg|''Caballo con bridas'', Bilbao AdamandEve-FernandoBotero-20100414.jpg|''Adán y Eva'', Singapore Ladamadebotero.jpg|''Kvinne'', Medellín Goslar Botero 02.jpg|Skulptur i Goslar Kunstmuseum Liechtenstein 8a.JPG|Skulptur foran Kunstmuseum Liechtenstein, Vaduz Broadgate Venus 2020.jpg|''Broadgate Venus'', 1989, London Cat statue created by Fernando Botero.jpg|''Katt'', Cafesjian Museum of Art, Yerevan Seattle, November 2022 - 148.jpg|''Adam'', Seattle </gallery> == Kjelder == {{refopning}} * ''Denne artikkelen byggjer på «[[:en:Fernando Botero|Fernando Botero]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, 11.04.2026'' {{refslutt}} ;Rereransar {{reflist|refs= <ref name="Britannica">{{cite web |title=Fernando Botero |url=https://www.britannica.com/biography/Fernando-Botero |website=[[Encyclopædia Britannica]] |date=15 September 2023 |access-date=11.04.2026|language=en}}</ref> <ref name=nytimes>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2005/05/08/international/americas/08botero.html |title='Great Crime' at Abu Ghraib Enrages and Inspires an Artist |date=8 May 2005 |work=The New York Times |access-date=11.04.2026}}</ref> <ref name=revistaenie>{{cite web |url=http://www.revistaenie.clarin.com/arte/pintura/Fernando-Botero-MNBA_0_934106624.html |title=Fernando Botero, el aprendiz eterno |first=Marina |last=Oyb |date=10 June 2013 |access-date=11.04.2026}}</ref> <ref name=elsiglodetorreon>{{cite web |url=http://www.elsiglodetorreon.com.mx/noticia/725150.fernando-botero-el-gran-artista-de-latinoamerica.html |title=Fernando Botero, el gran artista de Latinoamérica |first=NOTIMEX / EL SIGLO DE |last=TORREÓN |date=April 2012 |access-date=11.04.2026}}</ref> <ref name="CongdonHallmark2002">{{cite book |author1=Kristin G. Congdon |author2=Kara Kelley Hallmark |title=Artists from Latin American Cultures: A Biographical Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=h1oeV7vkPQIC&pg=PA40 |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2002 |isbn=978-0-313-31544-2|pages=40}}</ref> <ref name=luna>{{cite news |last1=Luna |first1=Alberto G. |title=Fernando Botero, el pintor de las figuras rechonchas que se reía de la alta burguesía |url=https://www.elconfidencial.com/cultura/2023-09-15/fernando-botero-pintor-figuras-rechonchas_3736025/ |access-date=11.04.2026|work=El Confidencial |date=15 September 2023}}</ref> <ref name=sna40>{{cite web|url=http://www.sna40.com/general/datoshistoricos.htm|title=40 Salon nacional de artistas|access-date=11.04.2026|archive-date=25 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125184134/http://www.sna40.com/general/datoshistoricos.htm|url-status=dead}}</ref> <ref name=bio>{{cite web |url=https://www.biography.com/artist/fernando-botero |title=Fernando Botero |website=Biography |date=2 April 2014 |access-date=11.04.2026}}</ref> <ref name=denverpost>{{Cite web |date=2006-05-24 |title=Botero painting sets auction record |url=https://www.denverpost.com/2006/05/24/botero-painting-sets-auction-record/ |access-date=11.04.2026|website=The Denver Post |language=en-US}}</ref> <ref name=marlboroughgallery>{{cite web |url=http://www.marlboroughgallery.com/news/fernando-botero-receives-the-lifetime-achievement-award-from-the-international-sculpture-center |title=Marlborough Gallery – Fernando Botero Receives the Lifetime Achievement Award from the International Sculpture Center |last=www.marlboroughgallery.com |first=Marlborough Gallery |website=marlboroughgallery.com |access-date=11.04.2026}}</ref> <ref name="GuardianObit">{{cite news |last1=Caistor |first1=Nick |title=Fernando Botero obituary |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2023/sep/15/fernando-botero-obituary |access-date=11.04.2026|work=The Guardian |date=15 September 2023}}</ref> <ref name=efe>{{cite news|url=https://efe.com/cultura/2023-09-15/fernando-botero-maestro-de-las-tradiciones-colombianas-y-un-artista-universal/|title=Fernando Botero, maestro de las tradiciones colombianas y un artista universal|date=15 September 2023|work=Agencia EFE|language=es}}</ref> <ref name=Brennan>{{Cite book |last=Brennan |first=Carol |title=Contemporary Hispanic Biography |publisher=Gale |year=2003 |isbn=978-0-7876-6539-5 |volume=2 |location=Detroit, Michigan |pages=43–46}}</ref> <ref name="GuardianObit">{{cite news |last1=Caistor |first1=Nick |title=Fernando Botero obituary |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2023/sep/15/fernando-botero-obituary |access-date=11.04.2026|work=The Guardian |date=15 September 2023}}</ref> <ref name=boterosa>[http://www.boterosa.org/biography/boteros_early_life.html "Botero's Early Life"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090715174830/http://www.boterosa.org/biography/boteros_early_life.html |date=15 July 2009}}, BoteroSA</ref> <ref name="Sillevis2006">{{cite book |author=John Sillevis |title=The Baroque World of Fernando Botero |url=https://books.google.com/books?id=rlDfPIgeK3YC&pg=PA8 |publisher=Yale University Press |year=2006 |isbn=978-0-300-12359-3}}</ref> <ref name=askart>[http://www.askart.com/AskART/artists/biography.aspx?searchtype=BIO&artist=9000119 "Fernando Botero"], AskArt</ref> <ref name=christies>{{cite web |title=Fernando Botero |url=https://www.christies.com/en/artists/fernando-botero?lotavailability=All&sortby=relevance |website=Christie's |access-date=11.04.2026}}</ref> <ref name=Darling>{{Cite web |last=Darling |first=Juanita |date=2000-11-02 |title=Softening the Face of Medellín |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2000-nov-02-mn-45891-story.html |access-date=11.04.2026|website=Los Angeles Times |language=en-US}}</ref> <ref name="Infobae-Villantoy">{{cite news |last1=Villantoy |first1=Abigail |title=La muestra itinerante de Fernando Botero que llegó a Lima en 2006 y la influencia del artista en la ópera peruana |url=https://www.infobae.com/peru/2023/09/15/fernando-botero-su-muestra-itinerante-que-llego-a-lima-en-2006-y-la-influencia-del-artista-en-la-opera-peruana/ |access-date=11.04.2026|agency=Infobae |date=15 September 2023}}</ref> <ref name=Gibson>[http://www.londonnet.co.uk/art/news/fernando-botero-at-thomas-gibson-fine-art "Fernando Botero: at Thomas Gibson Fine Art"], LondonNet, 20 September 2010</ref> <ref name=ArtFact>[http://www.artfact.com/artist/botero-fernando-kog6td69zv "Fernando Botero"], ArtFact</ref> <ref name=pamm>{{Cite web |title=Manzanas (Apples) • Pérez Art Museum Miami |url=https://www.pamm.org/en/artwork/2012.22 |access-date=11.04.2026|website=Pérez Art Museum Miami |language=en-US}}</ref> <ref name=aristeguinoticias>{{cite news |title=¿Quién es Fernando Botero y por qué su obra es tan importante? |url=https://aristeguinoticias.com/1509/kiosko/quien-es-fernando-botero-y-por-que-su-obra-es-tan-importante/ |access-date=11.04.2026|agency=Aristegui Noticias |date=15 September 2023}}</ref> <!-- <ref name=theartstory>{{cite web |title=Fernando Botero: Biography of Fernando Botero |url=https://www.theartstory.org/artist/botero-fernando/ |website=The Art Story |access-date=11.04.2026}}</ref> <ref name=Hanstein2>{{cite book |last1=Hanstein |first1=Mariana |title=Fernando Botero |url=https://books.google.com/books?id=WKsiMxOBllIC&pg=PA15 |publisher=Taschen |date=2003 |page=89 |isbn=9783822821299 |access-date=11.04.2026}}</ref>--> <ref name=Hanstein>{{cite book |last1=Hanstein |first1=Mariana |title=Fernando Botero |url=https://books.google.com/books?id=WKsiMxOBllIC&pg=PA15 |publisher=Taschen |date=2003 |page=15 |isbn=9783822821299 |access-date=11.04.2026}}</ref> <ref name=Dinero>[http://www.dinero.com/wf_InfoArticulo.aspx?idArt=15098 "El poder en Colombia: Los cien personajes mas influyentes de Colombia"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091027103119/http://www.dinero.com/wf_InfoArticulo.aspx?idArt=15098 |date=27 October 2009 }}, InfoArt, ''Dinero'', 1 May 1995</ref> <ref name="ByV">{{cite web |last1=Fernández |first1=Tomás |last2=Tamaro |first2=Elena |title=Fernando Botero: Biografía |url=https://www.biografiasyvidas.com/reportaje/fernando_botero/ |website=Biografías y Vidas. La enciclopedia biográfica en línea |access-date=11.04.2026|location=Barcelona |date=2004}}</ref> <ref name=Rohter>{{cite news |last1=Rohter |first1=Larry |title=Bomb in Medellín, Colombian Drug City, Kills 30 |url=https://www.nytimes.com/1995/06/12/world/bomb-in-medellin-colombian-drug-city-kills-30.html |access-date=11.04.2026|work=New York Times |date=12 June 1995}}</ref> <ref name=Ortiz>{{cite news |last1=Ortiz |first1=Luis |title=El día que terroristas dinamitaron la paloma de la paz de Fernando Botero en Medellín y la obra que el artista le dedicó a la "imbecilidad" |url=https://www.infobae.com/colombia/2023/09/15/la-historia-de-como-terroristas-dinamitaron-la-escultura-de-fernando-botero-a-la-paz-en-medellin-y-el-contramonumento-que-el-artista-le-dedico-a-la-imbecilidad/ |access-date=11.04.2026|agency=Infobae |date=17 September 2023}}</ref> <ref name=bbc>{{cite news |title="Es un recuerdo de la imbecilidad y de la criminalidad de Colombia": la historia de la escultura de Botero destrozada por una bomba que se convirtió en un símbolo de la paz |url=https://www.bbc.com/mundo/articles/cd1g5e2009zo |access-date=11.04.2026|agency=BBC Mundo |date=15 September 2023}}</ref> <ref name="Masters">[http://greatmastersofart.com/fernando_botero_donation.html "Fernando Botero: Donation and Controversy"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110501080155/http://greatmastersofart.com/fernando_botero_donation.html |date=1 May 2011}}, Great Masters of Art. Retrieved 20 September 2010</ref> <ref name=zonaeuropa>[http://www.zonaeuropa.com/20050413_2.htm "Abu Ghraib"], ZonaEuropa, 13 April 2005</ref> <ref name=independent>{{Cite web |date=18 July 2022 |title=Woman says sending meme response to job rejection email got her an interview |url=https://www.independent.co.uk/life-style/woman-job-rejecter-letter-meme-tiktok-b2126028.html |access-date=11.04.2026|website=The Independent |language=en}}</ref> <ref name=Santora>{{Cite web |last=Santora |first=Sara |date=18 July 2022 |title=Woman's Hilarious Response to Job Rejection Email Lands Her an Interview |url=https://www.newsweek.com/womans-hilarious-response-job-rejection-email-lands-her-interview-1725653 |access-date=11.04.2026|website=[[Newsweek]] |language=en}}</ref> <ref name=Iturbide>{{cite news |last1=Iturbide |first1=Facundo |title=El inesperado encuentro de Mario Vargas Llosa y Fernando Botero en la portada de su nueva novela |url=https://www.es24.com.es/entretenimiento/2023/7/30/el-inesperado-encuentro-de-mario-vargas-llosa-fernando-botero-en-la-portada-de-su-nueva-novela-20017.html |access-date=11.04.2026|agency=es24 |date=30 July 2023}}</ref> <ref name=DuffyBay>{{cite web |last1=DuffyBay |first1=Maggie |title=Fernando Botero is the subject of a documentary at the Sunscreen Film Festival |url=https://www.tampabay.com/visual-arts/fernando-botero-is-the-subject-of-a-documentary-at-the-sunscreen-film-festival-20190426/ |website=Tampa Bay Times |language=en}}</ref> }} == Bakgrunnsstoff == {{wikifrasar}} {{commonscat|Fernando Botero}} * [https://www.botero.org/ Nettside] *[https://www.kistefosmuseum.no/kunstnere/fernando-botero Botero-skulptur i skulpturpark hos Kistefos museum] {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Colombianske kunstnarar]] 7h7x7zvdpt9eab682ifqwl5cs6gaho1 0 429908 3650280 2026-04-11T14:08:53Z Ranveig 39 Laga gjennom omsetjing av sida «[[:en:Special:Redirect/revision/1340062225|Labuan]]» 3650280 wikitext text/x-wiki '''Labuan''' ({{IPAc-en|l|ə|ˈ|b|uː|ə|n|}}), offisielt Wilayah Persekutuan Labuan, er eit føderalt territorium i [[Malaysia]]. Det omfattar øya Labuan og seks mindre øyar utanfor [[Sabah Al-Salem|Sabah]] i Aust-Malaysia. Hovudstaden i Labuan er [[Victoria i Labuan|Victoria]]. Namnet «Labuan» er avleidd frå det [[Malayisk|malayiske]] ordet ''labuhan'', som tyder ‘hamn’.<ref>{{Kjelde www|url=http://www.columbia.edu/cu/lweb/digital/collections/cul/texts/ldpd_6769878_000/pages/ldpd_6769878_000_00000209.html|tittel=Crawfurd, John, A descriptive dictionary of the Indian islands & adjacent countries|forfattar=Bradbury & Evans|utgjevar=[[Columbia University Libraries]]|vitja=29 April 2014}}</ref> == Geografi == [[Fil:Federal_Territory_of_Labuan.svg|høgre|mini|239x239pk|Kart over øya Labuan og øyane rundt.]] Labuan-territoriet omfattar hovudøya (Labuan - 91,64 km² eller 35,38 km²) og seks andre mindre øyar, Burung, Daat, Kuraman, Store Rusukan, Vesle Rusukan og Papan med eit totalt område på 91,64 km². Øyane ligg 8 kilometer frå kysten av Borneo, ved grensa til delstaten Sabah og nord for [[Brunei|Brunei Darussalam]], ved den nordlege enden av Brunei-bukta som vender mot [[Sør-Kina-havet]]. Labuan-øya er hovudsakleg flat og bølgjande. Det høgaste punktet er [[Bukit Kubong]] på 148 meter over havet. Over 70 % av øya er framleis dekka av vegetasjon. Det viktigaste byområdet, Victoria, ligg vendt mot Brunei Bay. == Folkesetnad == {{Befolkningsutviklingstabell|1991|54241|2000|70871|2010|83920|2020|95120}} [[Fil:Masjid_Jamek_Annur,_2021.jpg|høgre|mini|An-Nur statlege moske i 2021.]] [[Fil:Labuan_Malaysia_Kwang-Fook-Kong-Temple-02.jpg|høgre|mini|Kwang Fook Kong-tempelet.]] Ifølge statistikkdepartementet i Malaysia hadde Labuan 86.908 innbyggjarar ved folketeljinga i 2010 og 95.120 ved folketeljinga i 2020.<ref>Dept. of Statistics Malaysia (web)</ref> Den etniske samsetjinga i Labuan i 2020 var: [[Kedayan|Kedayan-]] og brunei-malayar (34 068), [[Kadazan-dusun]] (9 408), [[Bajau|bajaufolk]] (6 866), [[Murut people|murutfolk]] (1265), kinesarar (9.843), indarar (891), lundayeh og andre folkegrupper (21.947), og ikkje-malaysiske borgarar (10 832). Størsteparten av kinesarane i Labuan er frå [[hokkien]]-dialektgruppa (men har sidan minka på grunn av migrasjon til fastlandet og utlandet); men det er òg mange [[hakkafolk]] her, dei fleste er migrantar eller etterkommarar av migrantar frå fastlandet Sabah og lokalfødde. Ved folketeljinga i 2010 var 76,0% av folkesetnaden muslimar, 12,4% kristne, 9,0% buddhistar, 0,4% hinduar, 2,1% frå andre religionar og 0,1% ikkje-religiøse. [[Kategori:Det maritime Søraust-Asia]] [[Kategori:Øyar i Sørkinahavet]] [[Kategori:Øyar i Malaysia]] [[Kategori:Artiklar med tekst på tysk]] ka2l2rgv5hu16asuvam1l9s0b1dk6sx 3650281 3650280 2026-04-11T14:11:05Z Ranveig 39 3650281 wikitext text/x-wiki {{geoboks|øy |kart=Federal_Territory_of_Labuan.svg|karttekst=Kart over øya Labuan og øyane rundt. }} '''Labuan''' ({{IPAc-en|l|ə|ˈ|b|uː|ə|n|}}), offisielt Wilayah Persekutuan Labuan, er eit føderalt territorium i [[Malaysia]]. Det omfattar øya Labuan og seks mindre øyar utanfor [[Sabah Al-Salem|Sabah]] i Aust-Malaysia. Hovudstaden i Labuan er [[Victoria i Labuan|Victoria]]. Namnet «Labuan» er avleidd frå det [[Malayisk|malayiske]] ordet ''labuhan'', som tyder ‘hamn’.<ref>{{Kjelde www|url=http://www.columbia.edu/cu/lweb/digital/collections/cul/texts/ldpd_6769878_000/pages/ldpd_6769878_000_00000209.html|tittel=Crawfurd, John, A descriptive dictionary of the Indian islands & adjacent countries|forfattar=Bradbury & Evans|utgjevar=[[Columbia University Libraries]]|vitja=29 April 2014}}</ref> == Geografi == Labuan-territoriet omfattar hovudøya (Labuan på 91,64 km²) og seks andre mindre øyar, Burung, Daat, Kuraman, Store Rusukan, Vesle Rusukan og Papan med eit totalt område på 91,64 km². Øyane ligg 8 kilometer frå kysten av Borneo, ved grensa til delstaten Sabah og nord for [[Brunei|Brunei Darussalam]], ved den nordlege enden av Brunei-bukta som vender mot [[Sør-Kina-havet]]. Labuan-øya er hovudsakleg flat og bølgjande. Det høgaste punktet er [[Bukit Kubong]] på 148 meter over havet. Over 70 % av øya er framleis dekka av vegetasjon. Det viktigaste byområdet, Victoria, ligg vendt mot Brunei Bay. == Folkesetnad == {{Befolkningsutviklingstabell|1991|54241|2000|70871|2010|83920|2020|95120|align=left}} [[Fil:Masjid_Jamek_Annur,_2021.jpg|høgre|mini|An-Nur statlege moske i 2021.]] [[Fil:Labuan_Malaysia_Kwang-Fook-Kong-Temple-02.jpg|høgre|mini|Kwang Fook Kong-tempelet.]] Ifølge statistikkdepartementet i Malaysia hadde Labuan 86.908 innbyggjarar ved folketeljinga i 2010 og 95.120 ved folketeljinga i 2020.<ref>Dept. of Statistics Malaysia (web)</ref> Den etniske samsetjinga i Labuan i 2020 var: [[Kedayan|Kedayan-]] og brunei-malayar (34 068), [[Kadazan-dusun]] (9 408), [[Bajau|bajaufolk]] (6 866), [[Murut people|murutfolk]] (1265), kinesarar (9.843), indarar (891), lundayeh og andre folkegrupper (21.947), og ikkje-malaysiske borgarar (10 832). Størsteparten av kinesarane i Labuan er frå [[hokkien]]-dialektgruppa (men har sidan minka på grunn av migrasjon til fastlandet og utlandet); men det er òg mange [[hakkafolk]] her, dei fleste er migrantar eller etterkommarar av migrantar frå fastlandet Sabah og lokalfødde. Ved folketeljinga i 2010 var 76,0% av folkesetnaden muslimar, 12,4% kristne, 9,0% buddhistar, 0,4% hinduar, 2,1% frå andre religionar og 0,1% ikkje-religiøse. ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Labuan|Labuan]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 11. april 2026.'' {{refslutt}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Det maritime Søraust-Asia]] [[Kategori:Øyar i Sørkinahavet]] [[Kategori:Øyar i Malaysia]] [[Kategori:Artiklar med tekst på tysk]] k6kmmjcrifnmd4hnna1wv4e7zdl35ow 0 429909 3650282 2026-04-11T14:11:55Z Roarjo 183 Omdirigerer til [[Barokken]] 3650282 wikitext text/x-wiki #OMDIRIGER [[Barokken]] 37mmpirjs2spmtg5o36amhpckeza8oh 0 429910 3650283 2026-04-11T14:12:54Z Roarjo 183 Omdirigerer til [[Prado]] 3650283 wikitext text/x-wiki #OMDIRIGER [[Prado]] 4m1momfwr1z3fzj0sb3c7dhs6ogu90j 0 429911 3650285 2026-04-11T14:14:19Z Roarjo 183 Omdirigerer til [[Torturen i Abu-Ghuraib-fengslet]] 3650285 wikitext text/x-wiki #OMDIRIGER [[Torturen i Abu-Ghuraib-fengslet]] rq2388u1oic5t6s6m5sawbi2brczbrh 0 429912 3650286 2026-04-11T14:15:22Z Roarjo 183 Omdirigerer til [[Rafael]] 3650286 wikitext text/x-wiki #OMDIRIGER [[Rafael]] 10u8bhrj3zcnuravvr2sh25bqkdhws0 0 429913 3650288 2026-04-11T14:30:35Z Ranveig 39 Laga gjennom omsetjing av sida «[[:no:Special:Redirect/revision/25434736|Aly Bain]]» 3650288 wikitext text/x-wiki   '''Aly Bain''' (fødd [[15. mai]] [[1946]] i [[Lerwick]] på [[Shetlandsøyane|Shetland]]) er ein skotsk felespelar frå [[Shetlandsøyane|Shetland]]. Han lærte å spela av tradisjonsberaren [[Tom Anderson (fiddler)|Tom Anderson]]. == Musikkliv == Aly Bain har samarbeidd med mange prominente musikarar, som [[Jerry Douglas]], [[Emmylou Harris]], [[Mark O'Connor]], [[Jay Ungar]], [[Mary Black]], [[Mairéad Ní Mhaonaigh]], [[Dan Tyminski]], [[Rosanne Cash]], [[James Taylor]], [[Eddi Reader]], [[Paul Brady]], [[Darrell Scott]], [[Michael Doucet]], [[Martha Wainwright]], [[Kate and Anna McGarrigle|Kate og Anna McGarrigle]], [[John Martyn]], [[Danny Thompson]], [[Iris DeMent]], [[Karen Matheson]], [[Donal Lunny]], [[Joan Osborne]], [[Allison Moorer]], [[Bruce Molsky]], [[Lillebjørn Nilsen]] I 1994 blei Aly Bain utnemnd til medlem av [[Den britiske imperieordenen|Order of the British Empire]] (MBE) for det musikalske arbeidet sitt. == Diskografi == === Soloalbum === * ''Aly Bain'' First Album (1984) * ''Lonely Bird'' (1992) * ''The Best of Aly Bain:Volume One: A Fiddler's Tale'' (2008) === TV === * ''The Legendary Down Home Recordings'' * Aly Bain Meets The Cajuns (1994) * Aly Bain and Friends (1994) * ''Aly Bain and Young Champions'' (2005) * ''The Shetland Sessions [Vol. 1]'' (1992) * ''The Shetland Sessions [Vol. 2]'' (1993) === DVD === * ''[[Another Musical Interlude]]'' (2004, med [[Phil Cunningham (folk musician)|Phil Cunningham]]) * ''Transatlantic Sessions Series 3'' (2007, med [[Jerry Douglas]] og ulike artistar) * ''The Original Transatlantic Sessions: Series 1'' (2008, med [[Jay Ungar]] og ulike artistar) * ''Transatlantic Sessions Series 4'' (2009, med [[Jerry Douglas]] og ulike artistar) == Kjelder == <references /> {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:no:Aly Bain|Aly Bain]]» frå {{Wikipedia-utgåve|no}}, den 11. april 2026.'' {{refslutt}}{{Autoritetsdata}} [[Kategori:Skotske musikarar]] [[Kategori:Folk frå Lerwick]] g4rqeckiuvqflj4z67apwzvnofq1fo1 3650289 3650288 2026-04-11T14:34:38Z Ranveig 39 3650289 wikitext text/x-wiki {{infoboks musikar}}   '''Aly Bain''' ({{datoar}}) er ein skotsk felespelar frå [[Shetlandsøyane|Shetland]]. Han lærte å spela av tradisjonsberaren [[felespelaren Tom Anderson|Tom Anderson]]. == Musikkliv == Aly Bain har samarbeidd med mange prominente musikarar, som [[Jerry Douglas]], [[Emmylou Harris]], [[Mark O'Connor]], [[Jay Ungar]], [[Mary Black]], [[Mairéad Ní Mhaonaigh]], [[Dan Tyminski]], [[Rosanne Cash]], [[James Taylor]], [[Eddi Reader]], [[Paul Brady]], [[Darrell Scott]], [[Michael Doucet]], [[Martha Wainwright]], [[Kate and Anna McGarrigle|Kate og Anna McGarrigle]], [[John Martyn]], [[Danny Thompson]], [[Iris DeMent]], [[Karen Matheson]], [[Donal Lunny]], [[Joan Osborne]], [[Allison Moorer]], [[Bruce Molsky]] og norske [[Lillebjørn Nilsen]]. I 1994 blei Aly Bain utnemnd til medlem av [[Den britiske imperieordenen|Order of the British Empire]] (MBE) for det musikalske arbeidet sitt. == Diskografi == === Soloalbum === * ''Aly Bain'' First Album (1984) * ''Lonely Bird'' (1992) * ''The Best of Aly Bain:Volume One: A Fiddler's Tale'' (2008) === TV === * ''The Legendary Down Home Recordings'' * Aly Bain Meets The Cajuns (1994) * Aly Bain and Friends (1994) * ''Aly Bain and Young Champions'' (2005) * ''The Shetland Sessions [Vol. 1]'' (1992) * ''The Shetland Sessions [Vol. 2]'' (1993) === DVD === * ''[[Another Musical Interlude]]'' (2004, med [[Phil Cunningham (folk musician)|Phil Cunningham]]) * ''Transatlantic Sessions Series 3'' (2007, med [[Jerry Douglas]] og ulike artistar) * ''The Original Transatlantic Sessions: Series 1'' (2008, med [[Jay Ungar]] og ulike artistar) * ''Transatlantic Sessions Series 4'' (2009, med [[Jerry Douglas]] og ulike artistar) == Kjelder == <references /> {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:no:Aly Bain|Aly Bain]]» frå {{Wikipedia-utgåve|no}}, den 11. april 2026.'' {{refslutt}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Skotske musikarar]] [[Kategori:Folk frå Lerwick]] 6st67gkdgl121s9qtp2oj3u8f8a8wao 0 429914 3650307 2026-04-12T07:12:31Z Ranveig 39 Laga gjennom omsetjing av sida «[[:no:Special:Redirect/revision/23981410|Usenet]]» 3650307 wikitext text/x-wiki [[Fil:Usenet_servers_and_clients.svg|høgre|mini|Diagram som illustrerer korleis Usenet fungerer. Dei blå, grøne og raude sirklane representerer gruppene dei fører.]] '''Usenet''', kort for '''User's Network''' og ofte berre kalla '''news''' eller '''newsgroups''', er eit globalt, desentralisert og distribuert diskusjonsnettverk på [[Internett]] der brukarar kan lese eller publisera meldingar til ei eller fleire diskusjonsgrupper (nyheitsgrupper) ved hjelp av ein nyheits[[Klientmaskin|klient]]. Nettverket blei utvikla av [[Tom Truscott]] og [[Jim Ellis]] ved [[Duke University]] i [[1979]], og er forløparen til dei ulike [[Verdsveven|webbaserte]] [[Internettforum|diskusjonsforuma]] som er mykje brukte i dag. Usenet er eit av dei eldste datanettverka som framleis er i bruk. Usenet har ingen sentral [[Tenarmaskin|server]] eller eigar, men er distribuert over eit stort tal serverar som lagrar og sender meldingar til kvarandre. Brukarar hentar vanlegvis og sender meldingar frå ein server som er under kontroll av [[Internettleverandør|internettleverandøren]] deira. Denne serveren sørgar for å senda meldingane vidare til andre serverar, slik at meldingane kan lesast av brukarar som nyttar andre serverar. Protokollen som blir nytta for å kommunisera med Usenet-serverane er [[NNTP]]. == Bakgrunnsstoff == * [http://www.usenet.no/ USENET Norge] * [http://groups.google.com/ Google Groups] - fører både diskusjonsgrupper frå Usenet og eigne grupper {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Internett]] [[Kategori:Alle spirer]] nrcjp0j3y0k5kr0i40pjpgb6oyhcmpf 3650308 3650307 2026-04-12T07:13:18Z Ranveig 39 3650308 wikitext text/x-wiki [[Fil:Usenet_servers_and_clients.svg|høgre|mini|Diagram som illustrerer korleis Usenet fungerer. Dei blå, grøne og raude sirklane representerer gruppene dei fører.]] '''Usenet''', kort for '''User's Network''' og ofte berre kalla '''news''' eller '''newsgroups''', er eit globalt, desentralisert og distribuert diskusjonsnettverk på [[Internett]] der brukarar kan lese eller publisera meldingar til ei eller fleire diskusjonsgrupper (nyheitsgrupper) ved hjelp av ein [[Klientmaskin|nyheitsklient]]. Nettverket blei utvikla av [[Tom Truscott]] og [[Jim Ellis]] ved [[Duke University]] i [[1979]], og er forløparen til dei ulike [[Verdsveven|webbaserte]] [[Internettforum|diskusjonsforuma]] som er mykje brukte i dag. Usenet er eit av dei eldste datanettverka som framleis er i bruk. Usenet har ingen sentral [[Tenarmaskin|server]] eller eigar, men er distribuert over eit stort tal serverar som lagrar og sender meldingar til kvarandre. Brukarar hentar vanlegvis og sender meldingar frå ein server som er under kontroll av [[Internettleverandør|internettleverandøren]] deira. Denne serveren sørgar for å senda meldingane vidare til andre serverar, slik at meldingane kan lesast av brukarar som nyttar andre serverar. Protokollen som blir nytta for å kommunisera med Usenet-serverane er [[NNTP]]. ==Kjelder== <references/> {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:no:Usenet|Usenet]]» frå {{Wikipedia-utgåve|no}}, den 12. april 2026.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * [http://www.usenet.no/ USENET Norge] * [http://groups.google.com/ Google Groups] - fører både diskusjonsgrupper frå Usenet og eigne grupper {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Internett]] r16epll11113gmcglhd4n0shb8hq3kh 0 429915 3650310 2026-04-12T07:32:29Z Ranveig 39 Laga gjennom omsetjing av sida «[[:en:Special:Redirect/revision/1339409465|Erris]]» 3650310 wikitext text/x-wiki '''Erris''' er eit historisk baroni nordvest i [[County Mayo]] i [[Irland|Ireland]] som dekkjer over {{Omrekning|230452|acre|km2}}. Mykje av området er fjellendt [[Terrengdekkande myr|teppemyr]].<ref>{{Kjelde www|url=http://www.from-ireland.net/mayo/lewis/kilcommonerris.htm|tittel=From Ireland Genealogy & Family History|arkiv_url=https://web.archive.org/web/20101217085443/http://from-ireland.net/mayo/lewis/kilcommonerris.htm|arkivdato=17 December 2010|utgjevar=from-ireland.net|vitja=28 July 2010}}</ref> Området har lange strekk med kystline i vest og nord. Dei største byane er [[Belmullet]] og [[Bangor Erris]]. Namnet «Erris» er avleidd frå [[irsk]] ''Iar Ros'', som tyder 'vestleg odde'. Det fulle namnet er «Iorrais Domnann», etter [[Fir Bolg]]-stammen Fir Domnann.<ref>{{Cite book |last=Koch |first=John T. |title=Celtic Culture: a historical encyclopedia |year=2006 |isbn=1851094407 |page=750 |author-link=John T. Koch}}</ref> I nord ligg [[Atlanterhavet]] og buktene Broadhaven og Sruth Fada Conn og i vest ligg [[Blacksod Bay]]. Viktige oddar og halvøyar er Doohoma Peninsula, [[Mullethalvøya|Mullet Peninsula]], [[Erris Head]], Dún Chiortáin, Dún Chaocháin og Benwee Head.<ref name="HistoryInMaps">[https://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/baronie3.htm Ireland's History in Maps - Baronies page 3]</ref> [[Fil:Na_Stácaí_(_The_Stacks_of_Broadhaven).jpg|mini|Stags av Broadhaven Bay med Benwee Head i forgrunnen]] Delar av Erris ligg i [[Gaeltacht]]-området. Det bur særleg folk som har [[irsk]] som morsmål i dei følgjande delane av baroniet: An Fál Mór, Tamhaiin na hUltaí, Glais, Eachléim, Tearmann, Tránn, An Mullach Rua, Cartúr, An Baile Úr, Cill Ghallagáin, An Corrán Buí, Ceathrú na gCloch, Port a' Chluaidh, Ros Dumhach og Ceathrú Thaidhg. Det bur flest irsktalarar i Ceathrú Thaidhg.<ref>{{Kjelde www|url=http://www.celt.dias.ie/publications/cat/e/e2-9.html|tittel=School of Celtic Studies - The Irish of Erris, Co. Mayo: a phonemic study|utgjevar=Celt.dias.ie|vitja=5 June 2010}}</ref> 1npwrfhcnuj7ugc77go58bxbxj2fetx 3650311 3650310 2026-04-12T07:33:59Z Ranveig 39 3650311 wikitext text/x-wiki {{geoboks|region}} '''Erris''' er eit historisk baroni nordvest i [[County Mayo]] i [[Irland]] som dekkjer over {{Omrekning|230452|acre|km2}}. Mykje av området er fjellendt [[Terrengdekkande myr|teppemyr]].<ref>{{Kjelde www|url=http://www.from-ireland.net/mayo/lewis/kilcommonerris.htm|tittel=From Ireland Genealogy & Family History|arkiv_url=https://web.archive.org/web/20101217085443/http://from-ireland.net/mayo/lewis/kilcommonerris.htm|arkivdato=17 December 2010|utgjevar=from-ireland.net|vitja=28 July 2010}}</ref> Området har lange strekk med kystline i vest og nord. Dei største byane er [[Belmullet]] og [[Bangor Erris]]. Namnet «Erris» er avleidd frå [[irsk]] ''Iar Ros'', som tyder 'vestleg odde'. Det fulle namnet er «Iorrais Domnann», etter [[Fir Bolg]]-stammen Fir Domnann.<ref>{{Cite book |last=Koch |first=John T. |title=Celtic Culture: a historical encyclopedia |year=2006 |isbn=1851094407 |page=750 |author-link=John T. Koch}}</ref> I nord ligg [[Atlanterhavet]] og buktene Broadhaven og Sruth Fada Conn og i vest ligg [[Blacksod Bay]]. Viktige oddar og halvøyar er Doohoma Peninsula, [[Mullethalvøya|Mullet Peninsula]], [[Erris Head]], Dún Chiortáin, Dún Chaocháin og Benwee Head.<ref name="HistoryInMaps">[https://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/baronie3.htm Ireland's History in Maps - Baronies page 3]</ref> [[Fil:Na_Stácaí_(_The_Stacks_of_Broadhaven).jpg|mini|Stacks of Broadhaven Bay med Benwee Head i framgrunnen]] Delar av Erris ligg i [[Gaeltacht]]-området. Det bur særleg folk som har [[irsk]] som morsmål i dei følgjande delane av baroniet: An Fál Mór, Tamhaiin na hUltaí, Glais, Eachléim, Tearmann, Tránn, An Mullach Rua, Cartúr, An Baile Úr, Cill Ghallagáin, An Corrán Buí, Ceathrú na gCloch, Port a' Chluaidh, Ros Dumhach og Ceathrú Thaidhg. Det bur flest irsktalarar i Ceathrú Thaidhg.<ref>{{Kjelde www|url=http://www.celt.dias.ie/publications/cat/e/e2-9.html|tittel=School of Celtic Studies - The Irish of Erris, Co. Mayo: a phonemic study|utgjevar=Celt.dias.ie|vitja=5 June 2010}}</ref> ==Kjelder== <references/> {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Erris|Erris]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 12. april 2026.'' {{refslutt}} [[Kategori:Irsk geografi]] dys3gsc0t4i79ooeo9ah5e8jff2m6d7 3650337 3650311 2026-04-12T08:34:25Z Ranveig 39 Flikk 3650337 wikitext text/x-wiki {{geoboks|region|bilete=Geo, Erris Head - geograph.org.uk - 7152592.jpg|kart=Mayo Barony-Map Erris.jpg}} '''Erris''' er eit historisk baroni nordvest i [[County Mayo]] i [[Irland]] som dekkjer over {{Omrekning|230452|acre|km2}}. Mykje av området er fjellendt [[Terrengdekkande myr|teppemyr]].<ref>{{Kjelde www|url=http://www.from-ireland.net/mayo/lewis/kilcommonerris.htm|tittel=From Ireland Genealogy & Family History|arkiv_url=https://web.archive.org/web/20101217085443/http://from-ireland.net/mayo/lewis/kilcommonerris.htm|arkivdato=17. desember 2010|utgjevar=from-ireland.net|vitja=28. juli 2010}}</ref> Området har lange strekk med kystline i vest og nord. Dei største byane er [[Belmullet]] og [[Bangor Erris]]. Namnet «Erris» er avleidd frå [[irsk]] ''Iar Ros'', som tyder 'vestleg odde'. Det fulle namnet er «Iorrais Domnann», etter [[Fir Bolg]]-stammen Fir Domnann.<ref>{{Cite book |last=Koch |first=John T. |title=Celtic Culture: a historical encyclopedia |year=2006 |isbn=1851094407 |page=750 }}</ref> I nord ligg [[Atlanterhavet]] og buktene Broadhaven og Sruth Fada Conn og i vest ligg [[Blacksod Bay]]. Viktige oddar og halvøyar er Doohoma Peninsula, [[Mullethalvøya|Mullet Peninsula]], [[Erris Head]], Dún Chiortáin, Dún Chaocháin og Benwee Head.<ref name="HistoryInMaps">[https://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/baronie3.htm Ireland's History in Maps - Baronies page 3]</ref> [[Fil:Na_Stácaí_(_The_Stacks_of_Broadhaven).jpg|mini|Stacks of Broadhaven Bay med Benwee Head i framgrunnen]] Delar av Erris ligg i [[Gaeltacht]]-området. Det bur særleg folk som har [[irsk]] som morsmål i dei følgjande delane av baroniet: An Fál Mór, Tamhaiin na hUltaí, Glais, Eachléim, Tearmann, Tránn, An Mullach Rua, Cartúr, An Baile Úr, Cill Ghallagáin, An Corrán Buí, Ceathrú na gCloch, Port a' Chluaidh, Ros Dumhach og Ceathrú Thaidhg. Det bur flest irsktalarar i Ceathrú Thaidhg.<ref>{{Kjelde www|url=http://www.celt.dias.ie/publications/cat/e/e2-9.html|tittel=School of Celtic Studies - The Irish of Erris, Co. Mayo: a phonemic study|utgjevar=Celt.dias.ie|vitja=5. juni 2010}}</ref> ==Kjelder== <references/> {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Erris|Erris]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 12. april 2026.'' {{refslutt}} [[Kategori:Irsk geografi]] dpwtrt3yfkyxvulx61ijbi0pkezbu94 0 429916 3650315 2026-04-12T07:36:35Z Ranveig 39 Laga gjennom omsetjing av sida «[[:en:Special:Redirect/revision/1345642552|Tostada (tortilla)]]» 3650315 wikitext text/x-wiki '''Tostada''' ({{IPAc-en|t|ɒ|ˈ|s|t|ɑː|d|ə}} eller /{{IPAc-en|t|oʊ|ˈ|s|t|ɑː|d|ə}}/; spanske: [], lit. "rista") er ulike rettar i [[Meksikansk mat|meksikansk]] og [[Guatemalansk mat|guatemalansk mattradisjon]] basert på rista [[Tortilla|tortillaer]]. Tostadarettar er generelt ein flat eller skålforma tortilla som er rista eller [[Fritering|fritert]], men kan òg vera ein rett som bruker ''tostada'' som grunnlag.<ref>{{Cite book |last=Rick Bayless, JeanMarie Brownson & Deann Groen Bayless |url=https://books.google.com/books?id=Q1VfactfpoEC&q=tostada&pg=PA62 |title=Mexico One Plate At A Time |publisher=[[Charles Scribner's Sons|Scribner]] |year=2000 |isbn=0-684-84186-X |pages=62–70}}</ref> Dei kan etast for seg eller brukast som grunnlag for andre rettar. Vanlegvis bruker ein [[maistortilla]] til tostada, men det finst òg tostada laga av kveite eller andre råvarer. == Tillaging == [[Fil:Tostadas_shrimp_cooking_food_dinner_salsa.jpg|venstre|mini|Reketostada]] [[Fil:Tlayuda_con_chorizo_en_Oaxaca.jpg|høgre|mini|Tlayuda frå Oaxaca.]] [[Fil:Flickr_dongkwan_540812245--Shrimp_Tostada.jpg|høgre|mini|Reketostada servert frå ei tacobu i Oakland i California i USA.]] Nett som ei gammal brødskive kan smaka betre om ho blir rista, kan ein gamal tortilla gjerast om til ein velsmakande tostada ved å frityrsteika han i olje til han gyllen, stiv og sprø. Kommersiell tostada likner [[tortillachips]] i smak og konsistens.<ref>{{Cite book |last=Isabel Hood |url=https://books.google.com/books?id=bFaq7m0fC5oC&q=tostada&pg=PA67 |title=Chilli and Chocolate |date=2008 |publisher=Troubador Publishing Ltd. |isbn=9781906510923 |page=67 |access-date=4 April 2018}}</ref> Tostada er ein eigen rett i Mexico og Sørvest-USA og blir òg servert i lag med ulike meksikanske rettar, særleg [[sjømat]] og stuingar som [[menudo]], [[birria]] og [[pozole]]. Retten finst over heile Mexico. Oppå ein tostada kan ein ha same type fyll som ein brukar til [[taco]]: bønner, ost, rømme, hakka salat, hakka lauk og [[Salsa til mat|salsa]] som grunnlag og deretter eit topplag med hakka og steikt kjøtt, vanlegvis kylling eller grisekjøt, men også storfekjøt. Det er òg populært med sjømat som tunfisk, reke, krabbe, hakka blekksprit og [[ceviche]]. [[Vegetarianisme|Vegetariske]] tostadaer finst òg, men er ikkje så vanlege. På grunn av den skrøpelege naturen til ein tostada må hovudfyllet (vanlegvis bønner eller rømme) vera klistrete nok til å halda seg på tortillaen, og hald på det andre fyllet eller garnityret så det ikkje fell av medan ein et. [[Oaxaca]]-regionen er kjend for den store ''[[tlayuda]]''-tostadaen sin, som er stor som ein [[pizza]] og som nokre gonger har steikte [[chapulines]] (ein type [[grashopper]]) som fyll.<ref>{{Cite book |last=Lonely Planet |url=https://books.google.com/books?id=bFaq7m0fC5oC&q=tostada&pg=PA67 |title=From the Source - Mexico: Authentic Recipes From the People That Know Them the Best |date=2017 |publisher=Lonely Planet |isbn=9781786578945 |access-date=4 April 2018}}</ref> Tostada kan vera ein forrett (''botana'') der tortillaen blir skoren til små [[Trekant|trekantar]] ein kan dyppa i [[Salsa til mat|salsa]], [[guacamole]], bønner, rømme, kremost eller eta med [[chile con queso]]. Denne versjonen av tostada har opphav både i ''totopos de maiz'' og [[New Mexico]]- og [[texmex]]-tradisjonar. I Guatemala lager ein ofte tostada med [[svarte bønner]], [[persille]], kjøtdeig og [[curtido]]. [[Kategori:Spanske ord og uttrykk]] [[Kategori:Meksikansk mat]] [[Kategori:Maisretter]] op2wj80ez4e175d87ctmojwk5hp3xmm 3650318 3650315 2026-04-12T07:40:06Z Ranveig 39 3650318 wikitext text/x-wiki [[Fil:Tostada (5076307841) (2).jpg|mini|Tostada i lag med bønner, queso fresco, tomato og koriander.]] '''Tostada''' (spanske uttale {{IPA|tosˈtaða}}, bokstaveleg ‘rista’) er ulike rettar i [[Meksikansk mat|meksikansk]] og [[Guatemalansk mat|guatemalansk mattradisjon]] basert på rista [[Tortilla|tortillaer]]. Tostadarettar er generelt ein flat eller skålforma tortilla som er rista eller [[Fritering|fritert]], men kan òg vera ein rett som bruker ''tostada'' som grunnlag.<ref>{{Cite book |last=Rick Bayless, JeanMarie Brownson & Deann Groen Bayless |url=https://books.google.com/books?id=Q1VfactfpoEC&q=tostada&pg=PA62 |title=Mexico One Plate At A Time |publisher=[[Charles Scribner's Sons|Scribner]] |year=2000 |isbn=0-684-84186-X |pages=62–70}}</ref> Dei kan etast for seg eller brukast som grunnlag for andre rettar. Vanlegvis bruker ein [[maistortilla]] til tostada, men det finst òg tostada laga av kveite eller andre råvarer. == Tillaging == [[Fil:Tostadas_shrimp_cooking_food_dinner_salsa.jpg|venstre|mini|Reketostada]] [[Fil:Tlayuda_con_chorizo_en_Oaxaca.jpg|høgre|mini|Tlayuda frå Oaxaca.]] [[Fil:Flickr_dongkwan_540812245--Shrimp_Tostada.jpg|høgre|mini|Reketostada servert frå ei tacobu i Oakland i California i USA.]] Nett som ei gammal brødskive kan smaka betre om ho blir rista, kan ein gamal tortilla gjerast om til ein velsmakande tostada ved å frityrsteika han i olje til han gyllen, stiv og sprø. Kommersiell tostada likner [[tortillachips]] i smak og konsistens.<ref>{{Cite book |last=Isabel Hood |url=https://books.google.com/books?id=bFaq7m0fC5oC&q=tostada&pg=PA67 |title=Chilli and Chocolate |date=2008 |publisher=Troubador Publishing Ltd. |isbn=9781906510923 |page=67 |access-date=4 April 2018}}</ref> Tostada er ein eigen rett i Mexico og Sørvest-USA og blir òg servert i lag med ulike meksikanske rettar, særleg [[sjømat]] og stuingar som [[menudo]], [[birria]] og [[pozole]]. Retten finst over heile Mexico. Oppå ein tostada kan ein ha same type fyll som ein brukar til [[taco]]: bønner, ost, rømme, hakka salat, hakka lauk og [[Salsa til mat|salsa]] som grunnlag og deretter eit topplag med hakka og steikt kjøtt, vanlegvis kylling eller grisekjøt, men også storfekjøt. Det er òg populært med sjømat som tunfisk, reke, krabbe, hakka blekksprit og [[ceviche]]. [[Vegetarianisme|Vegetariske]] tostadaer finst òg, men er ikkje så vanlege. På grunn av den skrøpelege naturen til ein tostada må hovudfyllet (vanlegvis bønner eller rømme) vera klistrete nok til å halda seg på tortillaen, og hald på det andre fyllet eller garnityret så det ikkje fell av medan ein et. [[Oaxaca]]-regionen er kjend for den store ''[[tlayuda]]''-tostadaen sin, som er stor som ein [[pizza]] og som nokre gonger har steikte [[chapulines]] (ein type [[grashopper]]) som fyll.<ref>{{Cite book |last=Lonely Planet |url=https://books.google.com/books?id=bFaq7m0fC5oC&q=tostada&pg=PA67 |title=From the Source - Mexico: Authentic Recipes From the People That Know Them the Best |date=2017 |publisher=Lonely Planet |isbn=9781786578945 |access-date=4 April 2018}}</ref> Tostada kan vera ein forrett (''botana'') der tortillaen blir skoren til små [[Trekant|trekantar]] ein kan dyppa i [[Salsa til mat|salsa]], [[guacamole]], bønner, rømme, kremost eller eta med [[chile con queso]]. Denne versjonen av tostada har opphav både i ''totopos de maiz'' og [[New Mexico]]- og [[texmex]]-tradisjonar. I Guatemala lager ein ofte tostada med [[svarte bønner]], [[persille]], kjøtdeig og [[curtido]]. ==Kjelder== <references/> {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Tostada (tortilla)|Tostada (tortilla)]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 12. april 2026.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == {{commonskat}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Spanske ord og uttrykk]] [[Kategori:Meksikansk mat]] [[Kategori:Maisretter]] nupjzcu379peyt5d21e9zhan3ub7885 0 429917 3650325 2026-04-12T08:08:59Z Ranveig 39 Laga gjennom omsetjing av sida «[[:en:Special:Redirect/revision/1336242367|William Connellan]]» 3650325 wikitext text/x-wiki '''William Connellan''' (fødd ca. 1630; dødsdato ukjent)<ref>Helen Lawlor: "Connellan brothers", in: ''The Encyclopaedia of Music in Ireland'', ed. by Harry White and Barra Boydell (Dublin: UCD Press, 2013), p. 234–5.</ref> var ein irsk harpist og komponist for harpe. == Liv == William Connellan var fødd i Cloonamahon i [[County Sligo]] som ein yngre bror av [[Thomas Connellan]] (ca. 1625-1698). Som Thomas blei han harpist og komponist. William er kjend for teksten og melodien til «Molly McAlpine», som av og til er kjend som «Carolans draum». [[Turlough O'Carolan|Turlough Carolan]], den fremste harperkomponisten i Irland på slutten av 1600- og byrjinga av 1700-talet, likte songen så mykje at han skal ha sagt at han «heller ville vore komponisten av 'Molly McAlpine' enn av nokon melodi han sjølv hadde komponert».<ref>According to Edward Bunting: ''The Ancient Music of Ireland'' (Dublin, 1840).</ref> Han kan òg ha komponert tonen «Caoineach Luimnigh» (‘Klagesong for [[Limerick|Limerick’]]). Etter at Thomas døydde reiste han mykje rundt i [[Skottland]], der han var godt kjend. Der blei versjonen han av «Luimnigh» til «Lochabar No More». Han er òg tilskriven «Love's A Tormenting Pain» og truleg «Killiecrankie». [[Harpespelaren Arthur O'Neill|Arthur O'Neill]] (1734-1818) omtalar William kort i memoara sine: * ''I heard much of his brother William Connellan, who was a famous harper and a fine composer. He died in the county of Waterford.'' == Kjelder == {{Fotnoteliste}}{{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:William Connellan|William Connellan]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 12. april 2026.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * ''The Harpers Connellan: Irish Music of the late 17th Ventury. The Life and Times of the Sligo Harpers William and Thomas Connellan'', Kathleen Loughnane (2009), ISMN 979 0 9002013 3 1. {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Fødde i 1630-åra]] nmil6eekrm6vjuw6u74w3x37w02h2e9 3650328 3650325 2026-04-12T08:10:12Z Ranveig 39 3650328 wikitext text/x-wiki {{infoboks musikar}} '''William Connellan''' (fødd ca. 1630; dødsdato ukjent)<ref>Helen Lawlor: "Connellan brothers", in: ''The Encyclopaedia of Music in Ireland'', ed. by Harry White and Barra Boydell (Dublin: UCD Press, 2013), p. 234–5.</ref> var ein irsk harpist og komponist for [[keltisk harpe|harpe]]. == Liv == William Connellan var fødd i [[Cloonamahon]] i [[County Sligo]] som ein yngre bror av [[Thomas Connellan]] (ca. 1625-1698). Som Thomas blei han harpist og komponist. William er kjend for teksten og melodien til «Molly McAlpine», som av og til er kjend som «Carolans draum». [[Turlough O'Carolan|Turlough Carolan]], den fremste harpekomponisten i Irland på slutten av 1600- og byrjinga av 1700-talet, likte songen så mykje at han skal ha sagt at han «heller ville vore komponisten av 'Molly McAlpine' enn av nokon melodi han sjølv hadde komponert».<ref>According to Edward Bunting: ''The Ancient Music of Ireland'' (Dublin, 1840).</ref> Han kan òg ha komponert tonen «Caoineach Luimnigh» (‘Klagesong for [[Limerick|Limerick’]]). Etter at Thomas døydde reiste han mykje rundt i [[Skottland]], der han var godt kjend. Der blei versjonen han av «Luimnigh» til «Lochabar No More». Han er òg tilskriven «Love's A Tormenting Pain» og truleg «Killiecrankie». [[Harpespelaren Arthur O'Neill|Arthur O'Neill]] (1734-1818) omtalar William kort i memoara sine: * ''I heard much of his brother William Connellan, who was a famous harper and a fine composer. He died in the county of Waterford.'' == Kjelder == {{Fotnoteliste}}{{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:William Connellan|William Connellan]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 12. april 2026.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * ''The Harpers Connellan: Irish Music of the late 17th Ventury. The Life and Times of the Sligo Harpers William and Thomas Connellan'', Kathleen Loughnane (2009), ISMN 979 0 9002013 3 1. {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Fødde i 1630-åra]] [[Kategori:Irske harpespelarar]] [[Kategori:Irske komponistar]] 10gk4x94frcn5hg26nv4fxzl6evo4px 3650329 3650328 2026-04-12T08:10:19Z Ranveig 39 fjerna [[Kategori:Irske harpespelarar]]; la til [[Kategori:Irske harpistar]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3650329 wikitext text/x-wiki {{infoboks musikar}} '''William Connellan''' (fødd ca. 1630; dødsdato ukjent)<ref>Helen Lawlor: "Connellan brothers", in: ''The Encyclopaedia of Music in Ireland'', ed. by Harry White and Barra Boydell (Dublin: UCD Press, 2013), p. 234–5.</ref> var ein irsk harpist og komponist for [[keltisk harpe|harpe]]. == Liv == William Connellan var fødd i [[Cloonamahon]] i [[County Sligo]] som ein yngre bror av [[Thomas Connellan]] (ca. 1625-1698). Som Thomas blei han harpist og komponist. William er kjend for teksten og melodien til «Molly McAlpine», som av og til er kjend som «Carolans draum». [[Turlough O'Carolan|Turlough Carolan]], den fremste harpekomponisten i Irland på slutten av 1600- og byrjinga av 1700-talet, likte songen så mykje at han skal ha sagt at han «heller ville vore komponisten av 'Molly McAlpine' enn av nokon melodi han sjølv hadde komponert».<ref>According to Edward Bunting: ''The Ancient Music of Ireland'' (Dublin, 1840).</ref> Han kan òg ha komponert tonen «Caoineach Luimnigh» (‘Klagesong for [[Limerick|Limerick’]]). Etter at Thomas døydde reiste han mykje rundt i [[Skottland]], der han var godt kjend. Der blei versjonen han av «Luimnigh» til «Lochabar No More». Han er òg tilskriven «Love's A Tormenting Pain» og truleg «Killiecrankie». [[Harpespelaren Arthur O'Neill|Arthur O'Neill]] (1734-1818) omtalar William kort i memoara sine: * ''I heard much of his brother William Connellan, who was a famous harper and a fine composer. He died in the county of Waterford.'' == Kjelder == {{Fotnoteliste}}{{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:William Connellan|William Connellan]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 12. april 2026.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * ''The Harpers Connellan: Irish Music of the late 17th Ventury. The Life and Times of the Sligo Harpers William and Thomas Connellan'', Kathleen Loughnane (2009), ISMN 979 0 9002013 3 1. {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Fødde i 1630-åra]] [[Kategori:Irske harpistar]] [[Kategori:Irske komponistar]] 54oo0hbdjgj0d3fds8j7e6mabwl0iy2 0 429918 3650330 2026-04-12T08:15:32Z Ranveig 39 Laga gjennom omsetjing av sida «[[:en:Special:Redirect/revision/1340598143|Royal National Mòd]]» 3650330 wikitext text/x-wiki   '''Royal National Mòd''' er ein [[eisteddfod]]-inspirert internasjonal [[Keltarar|keltisk]] festival som blir halden årleg i [[Skottland]]. Festivalen fokuserer på skotsk-gælisk litteratur, folkemusikk og kultur. Han er den største av fleire store skotske Mòd-festivalar, og blir ofte omtalt som berre '''The Mòd'''. Tilstellinga blir arrangert av An Comunn Gàidhealach (The Gaelic Association) og omfattar konkurransar og prisar. == Stader == Mòden blir halden kvar oktober, og har blitt halden på ulike staderi heile [[Skottland]], både [[Det skotske høglandet|Høglanda]] og [[Dei skotske låglanda|Låglanda]]. Desse stadene har husa mòden:<ref name="SMO">{{Kjelde www|url=https://www3.smo.uhi.ac.uk/gaidhlig/mod/|tittel=Am Mòd Nàiseanta – Ionadan gach bliadhna (The National Mòd – Centres every year)|språk=gd|verk=uhi.ac.uk|utgjevar=[[Sabhal Mòr Ostaig]]|vitja=1 June 2024}}</ref>  {{div col|colwidth=30em}} * [[Aberdeen]] – 1946, 1955, 1964, 1976 * [[Airdrie, North Lanarkshire|Airdrie]] – 1993 * [[Aviemore]] – 1969 * [[Ayr]] – 1973 * [[Blairgowrie and Rattray|Blairgowrie]] – 1996 * [[Dingwall]] – 1905, 1931, 1991 * [[Dundee]] – 1902, 1913, 1937, 1959, 1974 * [[Dunoon]] – 1930, 1950, 1968, 1994, 2000, 2006, 2012, 2018 * [[East Kilbride]] – 1975 * [[Edinburgh]] – 1899, 1910, 1919, 1928, 1935, 1951, 1960, 1986 * [[Falkirk]] – 2008 * [[Fort William, Scotland|Fort William]] – 1922, 1927, 1932, 1981, 1985, 1999, 2025 * [[Glasgow]] – 1895, 1901, 1907, 1911, 1921, 1933, 1938, 1948, 1958, 1967, 1988, 1990, 2019 * [[Golspie]] – 1977, 1995 * [[Greenock]] – 1904, 1925 * [[Inverness]] – 1897, 1903, 1912, 1923, 1936, 1949, 1957, 1966, 1972, 1984, 1997, 2014, 2021 * [[Largs]] – 1956, 1965, 2002 * [[Lochaber]] – 2007, 2017, 2025 * [[Motherwell]] – 1983 * [[Oban]] – 1892, 1893, 1894, 1898, 1906, 1920, 1926, 1934, 1953, 1962, 1970, 1978, 1992, 2003, 2009, 2015, 2024 * [[Paisley, Renfrewshire|Paisley]] – 2013, 2023 * [[Perth, Scotland|Perth]] – 1896, 1900, 1924, 1929, 1947, 1954, 1963, 1980, 2004, 2022 * [[Rothesay, Bute|Rothesay]] – 1908, 1952 * [[Skye]] – 1982 * [[Skye and Lochalsh]] – 1998 * [[Stirling]] – 1909, 1961, 1971, 1987 * [[Stornoway]] – 1979, 1989, 2001 * [[Thurso]] – 2010 * [[Outer Hebrides|Western Isles]] – 2005, 2011, 2016 {{div col end}} Komande stader er:<ref>{{Cite press release|url=https://www.ancomunn.co.uk/news/acgdetail/lochaber-to-host-royal-national-mod-2025|title=Lochaber to host Royal National Mòd 2025|publisher=An Comunn Gàidhealach|date=22 May 2023|access-date=1 June 2024}}</ref><ref>{{Cite press release|url=https://www.ancomunn.co.uk/nationalmod/moddetail/glasgow-and-the-western-isles-to-host-the-royal-national-mod-in-2026-and-20|title=Glasgow and the Western Isles to host the Royal National Mòd in 2026 and 2027|publisher=An Comunn Gàidhealach|date=4 June 2024|access-date=21 August 2024}}</ref> * Glasgow - oktober 2026 * Vestlege øyane - oktober 2027 * Oban - 2028<ref>{{Kjelde www|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/crrk0znqkp2o|tittel=Oban recommended as venue to host Mòd in 2028}}</ref> {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Skotsk-gælisk]] [[Kategori:Skotsk kultur]] [[Kategori:Skipingar i 1892]] 0t10ov7u9hxj80mfgtvnipij2u3wzqe 3650331 3650330 2026-04-12T08:21:07Z Ranveig 39 3650331 wikitext text/x-wiki {{infoboks gjentakande hending}} '''Royal National Mòd''' er ein [[eisteddfod]]-inspirert internasjonal [[Keltarar|keltisk]] [[festival]] som blir halden årleg i [[Skottland]]. Festivalen fokuserer på [[skotsk-gælisk]] litteratur, folkemusikk og kultur. Han er den største av fleire store skotske Mòd-festivalar, og blir ofte omtalt som berre '''The Mòd'''. Tilstellinga blir arrangert av An Comunn Gàidhealach (The Gaelic Association) og omfattar konkurransar og prisar. == Stader == Mòden blir halden kvar oktober, og har blitt halden på ulike staderi heile [[Skottland]], både [[Det skotske høglandet|Høglanda]] og [[Dei skotske låglanda|Låglanda]]. Desse stadene har husa mòden:<ref name="SMO">{{Kjelde www|url=https://www3.smo.uhi.ac.uk/gaidhlig/mod/|tittel=Am Mòd Nàiseanta – Ionadan gach bliadhna (The National Mòd – Centres every year)|språk=gd|verk=uhi.ac.uk|utgjevar=[[Sabhal Mòr Ostaig]]|vitja=1. juni 2024}}</ref> {{div col|colwidth=22em}} * [[Aberdeen]] – 1946, 1955, 1964, 1976 * [[Airdrie i North Lanarkshire|Airdrie]] – 1993 * [[Aviemore]] – 1969 * [[Ayr]] – 1973 * [[Blairgowrie and Rattray|Blairgowrie]] – 1996 * [[Dingwall]] – 1905, 1931, 1991 * [[Dundee]] – 1902, 1913, 1937, 1959, 1974 * [[Dunoon]] – 1930, 1950, 1968, 1994, 2000, 2006, 2012, 2018 * [[East Kilbride]] – 1975 * [[Edinburgh]] – 1899, 1910, 1919, 1928, 1935, 1951, 1960, 1986 * [[Falkirk]] – 2008 * [[Fort Williami Skottland|Fort William]] – 1922, 1927, 1932, 1981, 1985, 1999, 2025 * [[Glasgow]] – 1895, 1901, 1907, 1911, 1921, 1933, 1938, 1948, 1958, 1967, 1988, 1990, 2019 * [[Golspie]] – 1977, 1995 * [[Greenock]] – 1904, 1925 * [[Inverness]] – 1897, 1903, 1912, 1923, 1936, 1949, 1957, 1966, 1972, 1984, 1997, 2014, 2021 * [[Largs]] – 1956, 1965, 2002 * [[Lochaber]] – 2007, 2017, 2025 * [[Motherwell]] – 1983 * [[Oban]] – 1892, 1893, 1894, 1898, 1906, 1920, 1926, 1934, 1953, 1962, 1970, 1978, 1992, 2003, 2009, 2015, 2024 * [[Paisley i Renfrewshire|Paisley]] – 2013, 2023 * [[Perth i Skottland|Perth]] – 1896, 1900, 1924, 1929, 1947, 1954, 1963, 1980, 2004, 2022 * [[Rothesay i Bute|Rothesay]] – 1908, 1952 * [[Skye]] – 1982 * [[Skye and Lochalsh]] – 1998 * [[Stirling]] – 1909, 1961, 1971, 1987 * [[Stornoway]] – 1979, 1989, 2001 * [[Thurso]] – 2010 * [[Ytre Hebridane|Western Isles]] – 2005, 2011, 2016 {{div col end}} Komande stader er:<ref>{{Cite press release|url=https://www.ancomunn.co.uk/news/acgdetail/lochaber-to-host-royal-national-mod-2025|title=Lochaber to host Royal National Mòd 2025|publisher=An Comunn Gàidhealach|date=22 May 2023|access-date=1 June 2024}}</ref><ref>{{Cite press release|url=https://www.ancomunn.co.uk/nationalmod/moddetail/glasgow-and-the-western-isles-to-host-the-royal-national-mod-in-2026-and-20|title=Glasgow and the Western Isles to host the Royal National Mòd in 2026 and 2027|publisher=An Comunn Gàidhealach|date=4 June 2024|access-date=21 August 2024}}</ref> * Glasgow - oktober 2026 * Ytre Hebridane - oktober 2027 * Oban - 2028<ref>{{Kjelde www|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/crrk0znqkp2o|tittel=Oban recommended as venue to host Mòd in 2028}}</ref> ==Kjelder== <references/> {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Royal National Mòd|Royal National Mòd]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 12. april 2026.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Skotsk-gælisk]] [[Kategori:Skotsk kultur]] [[Kategori:Skipingar i 1892]] to0zlvsr4o6o9mraplpr4ti4dm7ko69 0 429919 3650334 2026-04-12T08:22:22Z Ranveig 39 Laga gjennom omsetjing av sida «[[:no:Special:Redirect/revision/20473954|Coyoacán]]» 3650334 wikitext text/x-wiki [[Fil:Coyoacán,_México_DF.svg|høgre|268x268pk]] [[Fil:Mexico.DF.Coyoacan.JardinHidalgo.01.jpg|høgre|mini|Fontane i Jardín Centenario i Coyoacán som representerer coyotane som gav namn til staden]] '''Coyoacán''' er ein bydel i Mexico by. Han ligg sentralt i Mexicos føderale distrikt. I 2000 var det registrert 639 021 innbyggjarar i Coyoacán, som har eit samla areal på 54,4 km². Namnet «Coyoacán» kjem frå [[nahuatl]] og tyder ‘Coyotestaden’. Coyoacán var tidlegare ein eigen by, men er no blitt oppslukt av storbyen. Midt i Coyoacán ligg renessansekyrkja San Juan Bautista frå seint på 1500-talet, omringa av flotte, fargerike hus i kolonistil. Her blir det halde ein fargerik marknad, og området har òg eit livleg uteliv. Like ved finst heimen til kunstnarane [[Diego Rivera]] og [[Frida Kahlo]], og dessutan huset der [[Lev Trotskij]] budde og blei drepen i 1940. Nasjonalparken [[Viveros de Coyoacán]] har mellom 2 500 og 3 500 vitjande kvar dag. Det er ein kombinert planteskule og offentleg park. I Coyoacán ligg òg dyrehagen Zoológico Los Coyotes. Han har hovudsakleg ein regional fauna med artar som høyrer heime i Mexicodalen, mellom anna coyotar. {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Mexico by]] 0sztu2u3b3gkbzkglr4a98okr9fm27m 3650335 3650334 2026-04-12T08:23:36Z Ranveig 39 Malar 3650335 wikitext text/x-wiki {{geoboks|bydel|kart=Coyoacán,_México_DF.svg|bilete=Mexico.DF.Coyoacan.JardinHidalgo.01.jpg|bilettekst=Fontene i Jardín Centenario i Coyoacán som representerer coyotane som gav namn til staden.}} '''Coyoacán''' er ein bydel i Mexico by. Han ligg sentralt i det føderale distriktet i Mexico. I 2000 var det registrert 639 021 innbyggjarar i Coyoacán, som har eit samla areal på 54,4 km². Namnet «Coyoacán» kjem frå [[nahuatl]] og tyder ‘Coyotestaden’. Coyoacán var tidlegare ein eigen by, men er no blitt oppslukt av storbyen. Midt i Coyoacán ligg renessansekyrkja San Juan Bautista frå seint på 1500-talet, omringa av flotte, fargerike hus i kolonistil. Her blir det halde ein fargerik marknad, og området har òg eit livleg uteliv. Like ved finst heimen til kunstnarane [[Diego Rivera]] og [[Frida Kahlo]], og dessutan huset der [[Lev Trotskij]] budde og blei drepen i 1940. Nasjonalparken [[Viveros de Coyoacán]] har mellom 2 500 og 3 500 vitjande kvar dag. Det er ein kombinert planteskule og offentleg park. I Coyoacán ligg òg dyrehagen Zoológico Los Coyotes. Han har hovudsakleg ein regional fauna med artar som høyrer heime i Mexicodalen, mellom anna coyotar. ==Kjelder== <references/> {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:no:Coyoacán|Coyoacán]]» frå {{Wikipedia-utgåve|no}}, den 12. april 2026.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Mexico by]] nqdccuu909uv5cgg2v5tp4uylqioq6z 0 429920 3650338 2026-04-12T10:19:40Z Migne 2086 Oppretta sida med «'''Terje Viktor Nyberget '''({{fødd|8. juli|1953|Nyberget}}) er ein norsk offiser og politikar. Han representerte [[Troms]] og [[Framstegspartiet]] i [[stortinget]] frå 1989 til 1993. Seinare var han aktiv i styringa av [[Bardu kommune]] som medlem av partiet [[Høgre]]. Nyberget utdanna seg til befal og offiser i [[Hæren]], seinare også utdanna i økonomi og administrasjon. Frå 1974 til 2012 tente han i Hæren, til sist som [[oberstløytnant]]. Sidan var han 2…» 3650338 wikitext text/x-wiki '''Terje Viktor Nyberget '''({{fødd|8. juli|1953|Nyberget}}) er ein norsk offiser og politikar. Han representerte [[Troms]] og [[Framstegspartiet]] i [[stortinget]] frå 1989 til 1993. Seinare var han aktiv i styringa av [[Bardu kommune]] som medlem av partiet [[Høgre]]. Nyberget utdanna seg til befal og offiser i [[Hæren]], seinare også utdanna i økonomi og administrasjon. Frå 1974 til 2012 tente han i Hæren, til sist som [[oberstløytnant]]. Sidan var han 2014–17 dagleg leiar for Næringshagen i [[Målselv]]. Nyberget var tidleg aktiv i Framstegspartiet, 1988–91 medlem i Troms [[fylkesting]]. Perioden 1989–93 var han stortingsrepresentant frå Troms, fyrst med i Forbrukar- og administrasjonskomité, deretter i Justiskomitéen. I 1991 fekk han plass i Framstegspartiet sitt sentralstyre. Men etter landsmøtet på Bolkesjø i april 1994 var han den einaste uttalte liberalisten i sentralstyret, og han melde seg ut av partiet allereie i mai same året. Nyberget var medlem av Bardu kommunestyre og [[formannskap]] for Høgre frå 2007 til 2019, siste fire åra som vara[[ordførar]], vald i samarbeid mellom Høgre og [[Senterpartiet]]. I 2023 vart han på ny medlem i kommunestyret i Bardu. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Terje Nyberget|Terje Nyberget]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 12. april 2026.'' {{refslutt}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1989-1993]] fpwz6y3oqajldkjbkv7rd80zbi884s5 3650339 3650338 2026-04-12T10:19:53Z Migne 2086 la til [[Kategori:Norske militære]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3650339 wikitext text/x-wiki '''Terje Viktor Nyberget '''({{fødd|8. juli|1953|Nyberget}}) er ein norsk offiser og politikar. Han representerte [[Troms]] og [[Framstegspartiet]] i [[stortinget]] frå 1989 til 1993. Seinare var han aktiv i styringa av [[Bardu kommune]] som medlem av partiet [[Høgre]]. Nyberget utdanna seg til befal og offiser i [[Hæren]], seinare også utdanna i økonomi og administrasjon. Frå 1974 til 2012 tente han i Hæren, til sist som [[oberstløytnant]]. Sidan var han 2014–17 dagleg leiar for Næringshagen i [[Målselv]]. Nyberget var tidleg aktiv i Framstegspartiet, 1988–91 medlem i Troms [[fylkesting]]. Perioden 1989–93 var han stortingsrepresentant frå Troms, fyrst med i Forbrukar- og administrasjonskomité, deretter i Justiskomitéen. I 1991 fekk han plass i Framstegspartiet sitt sentralstyre. Men etter landsmøtet på Bolkesjø i april 1994 var han den einaste uttalte liberalisten i sentralstyret, og han melde seg ut av partiet allereie i mai same året. Nyberget var medlem av Bardu kommunestyre og [[formannskap]] for Høgre frå 2007 til 2019, siste fire åra som vara[[ordførar]], vald i samarbeid mellom Høgre og [[Senterpartiet]]. I 2023 vart han på ny medlem i kommunestyret i Bardu. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Terje Nyberget|Terje Nyberget]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 12. april 2026.'' {{refslutt}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1989-1993]] [[Kategori:Norske militære]] na2txd9y6f28rqvokios7fvqk4pze2j 3650340 3650339 2026-04-12T10:20:12Z Migne 2086 la til [[Kategori:Folk frå Bardu]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3650340 wikitext text/x-wiki '''Terje Viktor Nyberget '''({{fødd|8. juli|1953|Nyberget}}) er ein norsk offiser og politikar. Han representerte [[Troms]] og [[Framstegspartiet]] i [[stortinget]] frå 1989 til 1993. Seinare var han aktiv i styringa av [[Bardu kommune]] som medlem av partiet [[Høgre]]. Nyberget utdanna seg til befal og offiser i [[Hæren]], seinare også utdanna i økonomi og administrasjon. Frå 1974 til 2012 tente han i Hæren, til sist som [[oberstløytnant]]. Sidan var han 2014–17 dagleg leiar for Næringshagen i [[Målselv]]. Nyberget var tidleg aktiv i Framstegspartiet, 1988–91 medlem i Troms [[fylkesting]]. Perioden 1989–93 var han stortingsrepresentant frå Troms, fyrst med i Forbrukar- og administrasjonskomité, deretter i Justiskomitéen. I 1991 fekk han plass i Framstegspartiet sitt sentralstyre. Men etter landsmøtet på Bolkesjø i april 1994 var han den einaste uttalte liberalisten i sentralstyret, og han melde seg ut av partiet allereie i mai same året. Nyberget var medlem av Bardu kommunestyre og [[formannskap]] for Høgre frå 2007 til 2019, siste fire åra som vara[[ordførar]], vald i samarbeid mellom Høgre og [[Senterpartiet]]. I 2023 vart han på ny medlem i kommunestyret i Bardu. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Terje Nyberget|Terje Nyberget]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 12. april 2026.'' {{refslutt}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1989-1993]] [[Kategori:Norske militære]] [[Kategori:Folk frå Bardu]] jvqc2en860d31gn64md7boui3zgcfld