Wikipedia nnwiki https://nn.wikipedia.org/wiki/Hovudside MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Filpeikar Spesial Diskusjon Brukar Brukardiskusjon Wikipedia Wikipedia-diskusjon Fil Fildiskusjon MediaWiki MediaWiki-diskusjon Mal Maldiskusjon Hjelp Hjelpdiskusjon Kategori Kategoridiskusjon Tema Temadiskusjon TimedText TimedText talk Modul Moduldiskusjon Arrangement Arrangementsdiskusjon 0 1511 3651119 2965920 2026-04-20T20:04:24Z Johshh 122989 lenkje fix 3651119 wikitext text/x-wiki {{koord|62|10|45.426|N|6|3|37.199|E|type:landmark|vising=tittel}} [[Fil:Aasentunet lang.jpg|mini|Ivar Aasen-tunet i 2009]] '''Ivar Aasen-tunet''' på [[Hovdebygda]] i [[Ørsta kommune]] er eit nasjonalt dokumentasjons- og opplevingssenter for [[nynorsk]] skriftkultur. Nybygget, som blei opna i juni [[2000]], er teikna av den internasjonalt kjende [[arkitekt]]en [[Sverre Fehn]]. Tunet ligg ved fødestaden til [[Ivar Aasen]] og inneheld store boksamlingar og utstillingar. [[Nynorsk kultursentrum]] eig og driv tunet. == Bakgrunnsstoff == * [https://nynorsk.no Nettstad for Aasen-tunet og Nynorsk kultursentrum] == Bilete frå Ivar Aasen-tunet == <gallery mode=packed> Fil:Ivar Aasen-tunet.JPG|Ivar Aasen-tunet i 2005 Fil:Aasentunet2b.jpg |Ivar Aasen-tunet mot inngangen Fil: Utescena Ivar Aasen-tunet.JPG|Ivar Aasen-tunet fekk ny utescene i 2008 Fil:Ivaraasen reisekiste.jpg|Reisekista til Ivar Aasen utstilt på Ivar Aasen-tunet </gallery> [[Kategori:Ivar Aasen]] [[Kategori:Nynorsk kultursentrum]] [[Kategori:Kultur i Ørsta]] [[Kategori:Skipingar i 2000]] [[Kategori:Houens fonds diplom]] [[Kategori:Betongtavlen]] [[Kategori:Byggverk i Ørsta]] t61vmmazhn3vyqpb1bogjrgfoeyxlfi 0 3792 3651151 3477750 2026-04-21T09:58:49Z ~2026-24587-65 154182 FEIL KILDER 3651151 wikitext text/x-wiki {{om|likningar i matematikken||religiøs likning}} {| class="wikitable" align="right" |Døme på likningar :<math>\begin{alignat}{2} 2 + 2 &= 4 \\ x + 7 &=10 \\ (x + 1)(x - 1) &=x^2 - 1 \\ \end{alignat} </math> TISS TISS TISS TISS CUM |} Ei ''' likning''' er ei tiss utsegn som uttrykker at to storleikar er like. Likninga inneheld ei venstreside og ei høgreside, delt av eit [[likskapteikn]]. Ei likning kan ha ein eller fleire ukjende tisser. Ofte vert «x», «y» og «z» brukt som nemningar på variablane. Å løysa ei likning vil seia å finna desse ukjente [[variabel|variablane]], gjerne under visse andre føresetnadar. Tilleggsføresetnadane kan til dømes vera at variablane skal vera [[reelle tal]] eller at dei skal oppfylla bestemte tilleggslikningar. == Å løysa likningar == Formelt kan ei likning skrivast som f('''x''') = g('''x'''), der '''x''' står for ein [[vektor]] av variablar. Å løysa ei likning vil seia å finna alle moglege eksplisitte uttrykk for vektoren '''x'''. Ein standardteknikk for å få dette til er å finna ein [[funksjon]] h slik at '''x''' = h(f('''x''')) = h(g('''x'''), der uttrykket til høgre er uavhengig av variablane. Som oftast vert denne funksjonen funne i løpet av fleire trinn. Ofte må me også dela oppgåva opp i fleire segment ved å nytta såkalla [[multifunksjonar]]. == Likning med ein ukjend == Tenk på likninga som ei vekt. For at likninga skal vera i balanse, må begge sidene vera like. Dette gjer du ved å gjera det same med begge sidene. Viss det står + 6, så legg du til -6 på begge sider for å flytta til andre sida. 2x + 6 = 4x - 6 Likninga 2x + 6 - 4x - 6 = 4x - 6 - 4x - 6 Samla ledda med x på venstre sida og dei reine tala på høgre sida 2x - 4x = -6 - 6 -2x / -2 = -12 / -2 x = 6 Løysinga Det går an å gjera det enklare: 2x + 6 = 4x - 6 2x - 4x = -6 - 6 -2x / -2 = -12 / -2 x = 6 == Likningar med to ukjende == {{detaljar|Lineært likningssystem}} For å løysa likningar der to variablar er ukjende, må ein ha eit «likningssett», altså to definisjonar av verdien til den andre ukjende. y = 2x + 18 y = 3x - 9 Det finst tre typiske måtar å løysa likningssettet på. === Grafisk løysing === Du kan teikna eit koordinatsystem og teikna inn funksjonane y = 2x + 18 og y = 3x - 9. Der linene møtest, finn du x og y som koordinata til skjæringspunktet. Men dette er til dels unøyaktig fordi skjæringspunktet blir funne på augemål. === Innsetjingsmetoden === Tilpass likningane slik at ein av dei ukjende er åleine på den eine sida i minst ei av likningane, sett denne verdien inn i den andre likninga, og løys resultatet som ei likning med ein ukjend: y = 2x + 18 y = 3x - 9 2x + 18 = 3x - 9 2x - 3x = -9 - 18 -x / -1 = -27 / -1 x = 27 Så set du inn verdien 27 for x, og finn ut kor mykje y er. y = 2x + 18 y = 2 * 27 + 18 y = 54 + 18 y = 72 Eller: y = 3x - 9 y = 3 * 27 - 9 y = 81 - 9 y = 72 === Addisjonsmetoden === Tilpass likningane slik at faktoren foran den eine ukjende er motsett (t.d. 3 og -3) i dei to likningane, addér likningane, og løys resultatet som ei likning med ein ukjend: y = 2x + 18 | * -1,5 + y = 3x - 9 ----------------------------- -1,5y = -3x - 27 + y = 3x - 9 ----------------------------- Sjå korleis 3x forsvinn: -0.5y * -2 = -36 * -2 y = 72 Så snur du likningssettet: y = 2x + 18 2x + 18 = 72 2x = 72 - 18 2x = 54 2x / 2 = 54 / 2 x = 27 Eller: y = 3x - 9 3x - 9 = 72 3x = 72 + 9 3x = 81 3x / 3 = 81 / 3 x = 27 == Andregradslikningar == Andregradslikningar er likningar der eit av ledda er i andre potens. :<math>ax^2 + bx + c = 0</math> Den generelle formelen for å løysa andregradslikningar er :<math>x = \frac{-b \pm \sqrt{b^2 - 4ac}}{2a}</math> Teiknet ± tyder pluss eller minus. Døme: :<math>-14x^2 + 9x + 1000 = 0</math> :<math> \begin{matrix} x & = & \frac{-9 \pm \sqrt{9^2 - 4 \cdot -14 \cdot 1000}}{2 \cdot -14} \\ x & = & \frac{-9 \pm \sqrt{81 + 56000}}{-28} \\ \end{matrix} </math> ''x'' er to forskjellige tal. :<math> \begin{matrix} x & = & \frac{-9 + 236,814}{-28} \\ x & = & -8,136 \\ \end{matrix} </math> Teiknet ∨(ikkje v, men eit teikn som liknar mykje) tyder eller. :<math> \begin{matrix} x & = & \frac{-9 - 236,814}{-28} \\ x & = & 8,779 \end{matrix} </math> == Bakgrunnsstoff == * [http://snl.no/ligning/matematikk ligning - matematikk] i Store Norske Leksikon {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Likningar| ]] [[Kategori:Elementær algebra]] tnwjkfughux2lqh3b8hkt7jg8shhtt6 3651152 3651151 2026-04-21T10:01:47Z ~2026-24587-65 154182 3651152 wikitext text/x-wiki {{om|likningar i matematikken||religiøs likning}} {| class="wikitable" align="right" |Døme på likningar :<math>\begin{alignat}{2} 2 + 2 &= 4 \\ x + 7 &=10 \\ (x + 1)(x - 1) &=x^2 - 1 \\ \end{alignat} </math> TISS TISS TISS TISS |} Ei ''' likning''' er ei tiss utsegn som uttrykker at to storleikar er like. Likninga inneheld ei venstreside og ei høgreside, delt av eit [[likskapteikn]]. Ei likning kan ha ein eller fleire ukjende tisser. Ofte vert «x», «y» og «z» brukt som nemningar på variablane. Å løysa ei likning vil seia å finna desse ukjente [[variabel|variablane]], gjerne under visse andre føresetnadar. Tilleggsføresetnadane kan til dømes vera at variablane skal vera [[reelle tal]] eller at dei skal oppfylla bestemte tilleggslikningar. == Å løysa likningar == Formelt kan ei likning skrivast som f('''x''') = g('''x'''), der '''x''' står for ein [[vektor]] av variablar. Å løysa ei likning vil seia å finna alle moglege eksplisitte uttrykk for vektoren '''x'''. Ein standardteknikk for å få dette til er å finna ein [[funksjon]] h slik at '''x''' = h(f('''x''')) = h(g('''x'''), der uttrykket til høgre er uavhengig av variablane. Som oftast vert denne funksjonen funne i løpet av fleire trinn. Ofte må me også dela oppgåva opp i fleire segment ved å nytta såkalla [[multifunksjonar]]. == Likning med ein ukjend == Tenk på likninga som ei vekt. For at likninga skal vera i balanse, må begge sidene vera like. Dette gjer du ved å gjera det same med begge sidene. Viss det står + 6, så legg du til -6 på begge sider for å flytta til andre sida. 2x + 6 = 4x - 6 Likninga 2x + 6 - 4x - 6 = 4x - 6 - 4x - 6 Samla ledda med x på venstre sida og dei reine tala på høgre sida 2x - 4x = -6 - 6 -2x / -2 = -12 / -2 x = 6 Løysinga Det går an å gjera det enklare: 2x + 6 = 4x - 6 2x - 4x = -6 - 6 -2x / -2 = -12 / -2 x = 6 == Likningar med to ukjende == {{detaljar|Lineært likningssystem}} For å løysa likningar der to variablar er ukjende, må ein ha eit «likningssett», altså to definisjonar av verdien til den andre ukjende. y = 2x + 18 y = 3x - 9 Det finst tre typiske måtar å løysa likningssettet på. === Grafisk løysing === Du kan teikna eit koordinatsystem og teikna inn funksjonane y = 2x + 18 og y = 3x - 9. Der linene møtest, finn du x og y som koordinata til skjæringspunktet. Men dette er til dels unøyaktig fordi skjæringspunktet blir funne på augemål. === Innsetjingsmetoden === Tilpass likningane slik at ein av dei ukjende er åleine på den eine sida i minst ei av likningane, sett denne verdien inn i den andre likninga, og løys resultatet som ei likning med ein ukjend: y = 2x + 18 y = 3x - 9 2x + 18 = 3x - 9 2x - 3x = -9 - 18 -x / -1 = -27 / -1 x = 27 Så set du inn verdien 27 for x, og finn ut kor mykje y er. y = 2x + 18 y = 2 * 27 + 18 y = 54 + 18 y = 72 Eller: y = 3x - 9 y = 3 * 27 - 9 y = 81 - 9 y = 72 === Addisjonsmetoden === Tilpass likningane slik at faktoren foran den eine ukjende er motsett (t.d. 3 og -3) i dei to likningane, addér likningane, og løys resultatet som ei likning med ein ukjend: y = 2x + 18 | * -1,5 + y = 3x - 9 ----------------------------- -1,5y = -3x - 27 + y = 3x - 9 ----------------------------- Sjå korleis 3x forsvinn: -0.5y * -2 = -36 * -2 y = 72 Så snur du likningssettet: y = 2x + 18 2x + 18 = 72 2x = 72 - 18 2x = 54 2x / 2 = 54 / 2 x = 27 Eller: y = 3x - 9 3x - 9 = 72 3x = 72 + 9 3x = 81 3x / 3 = 81 / 3 x = 27 == Andregradslikningar == Andregradslikningar er likningar der eit av ledda er i andre potens. :<math>ax^2 + bx + c = 0</math> Den generelle formelen for å løysa andregradslikningar er :<math>x = \frac{-b \pm \sqrt{b^2 - 4ac}}{2a}</math> Teiknet ± tyder pluss eller minus. Døme: :<math>-14x^2 + 9x + 1000 = 0</math> :<math> \begin{matrix} x & = & \frac{-9 \pm \sqrt{9^2 - 4 \cdot -14 \cdot 1000}}{2 \cdot -14} \\ x & = & \frac{-9 \pm \sqrt{81 + 56000}}{-28} \\ \end{matrix} </math> ''x'' er to forskjellige tal. :<math> \begin{matrix} x & = & \frac{-9 + 236,814}{-28} \\ x & = & -8,136 \\ \end{matrix} </math> Teiknet ∨(ikkje v, men eit teikn som liknar mykje) tyder eller. :<math> \begin{matrix} x & = & \frac{-9 - 236,814}{-28} \\ x & = & 8,779 \end{matrix} </math> == Bakgrunnsstoff == * [http://snl.no/ligning/matematikk ligning - matematikk] i Store Norske Leksikon {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Likningar| ]] [[Kategori:Elementær algebra]] iaog2r8irr8wiarlz5w6py2nzthtoaa 3651153 3651152 2026-04-21T10:02:05Z Icodense 69864 Attenderulla endringane gjorde av [[Special:Contributions/~2026-24587-65|~2026-24587-65]] ([[User talk:~2026-24587-65|diskusjon]]) til siste versjonen av [[User:MathXplore|MathXplore]] 2803386 wikitext text/x-wiki {{om|likningar i matematikken||religiøs likning}} {| class="wikitable" align="right" |Døme på likningar :<math>\begin{alignat}{2} 2 + 2 &= 4 \\ x + 7 &=10 \\ (x + 1)(x - 1) &=x^2 - 1 \\ \end{alignat} </math> |} Ei ''' likning''' er ei [[matematikk|matematisk]] utsegn som uttrykker at to storleikar er like. Likninga inneheld ei venstreside og ei høgreside, delt av eit [[likskapteikn]]. Ei likning kan ha ein eller fleire ukjende variablar. Ofte vert «x», «y» og «z» brukt som nemningar på variablane. Å løysa ei likning vil seia å finna desse ukjente [[variabel|variablane]], gjerne under visse andre føresetnadar. Tilleggsføresetnadane kan til dømes vera at variablane skal vera [[reelle tal]] eller at dei skal oppfylla bestemte tilleggslikningar. == Å løysa likningar == Formelt kan ei likning skrivast som f('''x''') = g('''x'''), der '''x''' står for ein [[vektor]] av variablar. Å løysa ei likning vil seia å finna alle moglege eksplisitte uttrykk for vektoren '''x'''. Ein standardteknikk for å få dette til er å finna ein [[funksjon]] h slik at '''x''' = h(f('''x''')) = h(g('''x'''), der uttrykket til høgre er uavhengig av variablane. Som oftast vert denne funksjonen funne i løpet av fleire trinn. Ofte må me også dela oppgåva opp i fleire segment ved å nytta såkalla [[multifunksjonar]]. == Likning med ein ukjend == Tenk på likninga som ei vekt. For at likninga skal vera i balanse, må begge sidene vera like. Dette gjer du ved å gjera det same med begge sidene. Viss det står + 6, så legg du til -6 på begge sider for å flytta til andre sida. 2x + 6 = 4x - 6 Likninga 2x + 6 - 4x - 6 = 4x - 6 - 4x - 6 Samla ledda med x på venstre sida og dei reine tala på høgre sida 2x - 4x = -6 - 6 -2x / -2 = -12 / -2 x = 6 Løysinga Det går an å gjera det enklare: 2x + 6 = 4x - 6 2x - 4x = -6 - 6 -2x / -2 = -12 / -2 x = 6 == Likningar med to ukjende == {{detaljar|Lineært likningssystem}} For å løysa likningar der to variablar er ukjende, må ein ha eit «likningssett», altså to definisjonar av verdien til den andre ukjende. y = 2x + 18 y = 3x - 9 Det finst tre typiske måtar å løysa likningssettet på. === Grafisk løysing === Du kan teikna eit koordinatsystem og teikna inn funksjonane y = 2x + 18 og y = 3x - 9. Der linene møtest, finn du x og y som koordinata til skjæringspunktet. Men dette er til dels unøyaktig fordi skjæringspunktet blir funne på augemål. === Innsetjingsmetoden === Tilpass likningane slik at ein av dei ukjende er åleine på den eine sida i minst ei av likningane, sett denne verdien inn i den andre likninga, og løys resultatet som ei likning med ein ukjend: y = 2x + 18 y = 3x - 9 2x + 18 = 3x - 9 2x - 3x = -9 - 18 -x / -1 = -27 / -1 x = 27 Så set du inn verdien 27 for x, og finn ut kor mykje y er. y = 2x + 18 y = 2 * 27 + 18 y = 54 + 18 y = 72 Eller: y = 3x - 9 y = 3 * 27 - 9 y = 81 - 9 y = 72 === Addisjonsmetoden === Tilpass likningane slik at faktoren foran den eine ukjende er motsett (t.d. 3 og -3) i dei to likningane, addér likningane, og løys resultatet som ei likning med ein ukjend: y = 2x + 18 | * -1,5 + y = 3x - 9 ----------------------------- -1,5y = -3x - 27 + y = 3x - 9 ----------------------------- Sjå korleis 3x forsvinn: -0.5y * -2 = -36 * -2 y = 72 Så snur du likningssettet: y = 2x + 18 2x + 18 = 72 2x = 72 - 18 2x = 54 2x / 2 = 54 / 2 x = 27 Eller: y = 3x - 9 3x - 9 = 72 3x = 72 + 9 3x = 81 3x / 3 = 81 / 3 x = 27 == Andregradslikningar == Andregradslikningar er likningar der eit av ledda er i andre potens. :<math>ax^2 + bx + c = 0</math> Den generelle formelen for å løysa andregradslikningar er :<math>x = \frac{-b \pm \sqrt{b^2 - 4ac}}{2a}</math> Teiknet ± tyder pluss eller minus. Døme: :<math>-14x^2 + 9x + 1000 = 0</math> :<math> \begin{matrix} x & = & \frac{-9 \pm \sqrt{9^2 - 4 \cdot -14 \cdot 1000}}{2 \cdot -14} \\ x & = & \frac{-9 \pm \sqrt{81 + 56000}}{-28} \\ \end{matrix} </math> ''x'' er to forskjellige tal. :<math> \begin{matrix} x & = & \frac{-9 + 236,814}{-28} \\ x & = & -8,136 \\ \end{matrix} </math> Teiknet ∨(ikkje v, men eit teikn som liknar mykje) tyder eller. :<math> \begin{matrix} x & = & \frac{-9 - 236,814}{-28} \\ x & = & 8,779 \end{matrix} </math> == Bakgrunnsstoff == * [http://snl.no/ligning/matematikk ligning - matematikk] i Store Norske Leksikon {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Likningar| ]] [[Kategori:Elementær algebra]] 1oxgyenisca7km6bk9q5bl6m5tpyjm3 0 6597 3651126 3346222 2026-04-21T07:34:16Z Ranveig 39 Litt meir frå en: 3651126 wikitext text/x-wiki [[Fil:Tabla-actínidos.png|mini|Actinoid avmerka i den periodiske tabellen.]] [[Fil:Isotopes and half-life.svg|thumb|upright=1|Actinoid har mellom 89 og 103 proton og vanlegvis 117−159 nøytron]] '''Actinoid''' eller '''aktinoid''' er ein serie [[grunnstoff]] i [[periode 7]] i [[det periodiske systemet]]. Actinoida er grunnstoffa f.o.m. [[actinium]] t.o.m. [[lawrencium]]. Heile [[f-blokk]]a består av actinoid og [[lantanoid]]; i tillegg er det eitt actinoid ([[lawrencium]]) og eitt lantanoid (lutetium) i [[d-blokk]]a.<ref>{{cite journal|author1-link=William B. Jensen|last1=Jensen|first1=William B.|date=2015|title=The positions of lanthanum (actinium) and lutetium (lawrencium) in the periodic table: an update|url=https://link.springer.com/article/10.1007/s10698-015-9216-1|journal=Foundations of Chemistry|volume=17|issue= |pages=23–31|doi=10.1007/s10698-015-9216-1|s2cid=98624395 |access-date=28. januar 2021|url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Scerri|first1=Eric|date=18 January 2021|title=Provisional Report on Discussions on Group 3 of the Periodic Table|journal=Chemistry International|volume=43|issue=1|pages=31–34|doi=10.1515/ci-2021-0115 |s2cid=231694898 |doi-access=free}}</ref> Actinoid er sølvkvite eller sølvgrå på farge, og er uedle, svært reaktive metall.<ref>{{snl}}</ref> Alle actinoida er [[radioaktivitet|radioaktive]]. [[Uran]] og [[plutonium]] er mellom dei best kjende actinoida. == Oppdaging== {| class="wikitable" style="float:left; margin-right:1em;" |+Syntese av transuranstoff<ref name=g1252>Greenwood, s. 1252</ref> ! Stoff !År !Metode |- | [[Neptunium]] | align=center| 1940 | Bombardering av ²³⁸U med [[nøytron]] |- | [[Plutonium]] | align=center| 1941 | Bombardering av ²³⁸U med [[deuteron]] |- | [[Americium]] | align=center| 1944 | Bombardering av ²³⁹Pu med nøytron |- | [[Curium]] | align=center| 1944 | Bombardering av ²³⁹Pu med [[Alfapartikkel|α-partiklar]] |- | [[Berkelium]] | align=center| 1949 | Bombardering av ²⁴¹Am med α-partiklar |- | [[Californium]] | align=center| 1950 | Bombardering av ²⁴²Cm med α-partiklar |- | [[Einsteinium]] | align=center| 1952 | Som produkt av ein [[kjernevåpeneksplosjon]] |- | [[Fermium]] | align=center| 1952 | Som produkt av ein kjernevåpeneksplosjon |- | [[Mendelevium]] | align=center| 1955 | Bombardering ²⁵³Es med α-partiklar |- | [[Nobelium]] | align=center| 1965 | Bombardering av ²⁴³Am med [[Nitrogen-15|¹⁵N]] <br />eller av ²³⁸U med [[Neon-22|²²Ne]] |- | [[Lawrencium]] | align=center| 1961<br />–1971 | Bombardering av ²⁵²Cf med [[Boron-10|¹⁰B]] eller [[Boron-11|¹¹B]]<br />og av ²⁴³Am med ¹⁸O |} Som [[lantanoid]] dannar actinoid ei gruppe grunnstoff med liknande eigenskapar. Innanfor actinoida finst det to overlappande grupper: [[transuran]]stoff, som kjem etter [[uran]] i [[den periodiske tabelenn]], og transplutoniumstoff, som kjem etter plutonium. Samanlikna med lantanoid, som (bortsett frå [[promethium]]) finst i naturen i merkbare mengder, er dei fleste actinoid uvanlege. Dei fleste opptrer ikkje i naturen, og av dei som gjer det, finst berre thorium og uran i meir enn spormengder. Dei mest utbreidde eller lettast syntetiserte actinoida er uran og thorium, følgd av plutonium, americium, actinium, protactinium, neptunium og curium.<ref>Myasoedov, s. 7</ref> Den moglege eksistensen av transuranstoff blei lagt fram i 1934 av [[Enrico Fermi]], basert på eksperimenta hans.<ref>{{cite journal|title=Possible Production of Elements of Atomic Number Higher than 92|journal=Nature|author= E. Fermi|bibcode=1934Natur.133..898F|year=1934|volume=133|pages=898–899|doi=10.1038/133898a0|issue=3372|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book|first1=Jagdish |last1=Mehra |first2=Helmut |last2=Rechenberg |author-link1=Jagdish Mehra|author-link2=Helmut Rechenberg|title=The historical development of quantum theory|url=https://books.google.com/books?id=kn6mb0ltm0UC&pg=PA966|year=2001|publisher=Springer|isbn=978-0-387-95086-0|page=966}}</ref> Sjølv om fire actinoid var kjende på denne tida, forstod ein enno ikkje at dei danna ein familie lik den til lantanoidane. Det utbreidde synet i den tidlege forskinga på transuranstoff var at dei var vanlege grunnstoff i den 7. perioden, medthorium, protactinium og uran tilsvarandre [[hafnium]], [[tantal]] og [[wolfram]] i den 6. perioden. Syntese av transuranstoff svekka gradvis dette synspunktet. I 1944 leidde ein observasjon av at curium ikkje synte oksidasjonsnivå over 4 (medan den tenkte homologen til stoffet i 6. periode, [[platina]], kan nå oksidasjonsstatus 6) til at [[Glenn Seaborg]] formulerte ein «actinoidehypotese». Studiar av kjende actinoidar og oppdagingar av fleire transuranstoff gav meir data som støtta dette synspunktet, men omgrepet «actinoidehypotese» (med implikasjonen at ein «[[hypotese]]» er noko som ikkje har blitt tydeleg bevist) blei verane i aktiv bruk av vitskapsfolk til seint på 1950-talet.<ref>{{cite book|title=Handbook on the Physics and Chemistry of Rare Earths|volume=18 – Lanthanides/Actinides: Chemistry|editor1=K.A. Gschneidner Jr., L|editor2=Eyring, G.R. Choppin|editor3=G.H. Landet|year=1994|publisher=Elsevier|chapter=118 – Origin of the actinide concept|author=Seaborg, G. T.|pages=4–6, 10–14}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1021/ed036p340|title=The first isolations of the transuranium elements: A historical survey|year=1959|last1=Wallmann|first1=J. C.|journal=Journal of Chemical Education|volume=36|issue=7|page=340|bibcode = 1959JChEd..36..340W |url=http://www.escholarship.org/uc/item/7jx8p5z6}}</ref> I dag finst det to hovudmetodar til å framstilla [[isotop]]ar av transplutonske stoff: (1) bestråling av lettare stoff [[nøytron]]; (2) bestråling med akselererte ladde partiklar. Den fyrste metoden er viktigare for praktisk bruk, sidan berre nøytronbestråling med kjernereaktorar gjer at ein kan framstilla monaleg store mengder syntetiske actinoidar; men metoden er avgrensa til relativt lette stoff. Fordelen med den andre metoden er at ein kan oppnå stoff som er tyngre enn plutonium, i tillegg til isotopar med færre nøytron, som ikkje blir danna under nøytronbestråling.<ref>Myasoedov, p. 9</ref> ==Kjelder== <references/> ;Bibliografi * {{cite book|author=Golub, A. M.|title=Общая и неорганическая химия (General and Inorganic Chemistry)|year=1971|volume=2}} * {{Greenwood&Earnshaw2nd}} * {{cite book|author=Myasoedov, B.|title=Analytical chemistry of transplutonium elements|place=Moscow|publisher=Nauka|year=1972|isbn=978-0-470-62715-0|title-link=Transuranium element}} == Bakgrunnsstoff == {{commonskat}} {{kjemispire}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Aktinid| {{PAGENAME}}]] [[Kategori:Grunnstoff|*]] [[Kategori:Periodesystemet]] 02ajkko02dffjv59jn3dx8fsghil1je 0 15925 3651110 3531470 2026-04-20T18:06:03Z Sailko 4465 3651110 wikitext text/x-wiki {{Infoboks norsk stad |kategori =[[Byar i Noreg|By]] |namn =Honningsvåg |bilete =Honningsvåg winter.jpg |kommune =Nordkapp |fylke =Finnmark |tettstadnummer =8602 |latd=70 |latm=58 |lats=32 |latNS=N |longd=25 |longm=58 |longs=57 |longEW=E |postnummer =9750 HONNINGSVÅG |ferdselsårer ={{Europaveg|69}} |innbyggjarnemning = |preposisjon = }} '''Honningsvåg''' er ein by på [[Magerøya]] i [[Nordkapp kommune]], nord i [[Finnmark fylke|Finnmark]].<ref>{{kjelde www|etternamn=Dalfest|fornamn=Terje |etternamn2= Thorsnæs|fornamn2= Geir |etternamn3= Askheim|fornamn3= Svein. |dato=2019-11-25|tittel= Finnmarks natur|verk=Store norske leksikon|henta= 21. januar 2020 |url=https://snl.no/Finnmarks_natur}}</ref> Honningsvåg ligg 35&nbsp;km sør for [[Nordkapp|Nordkapplatået]]. Byen hadde eit folketal på 2,453 i januar 2019. Byen er senter i [[Nordkapp kommune]]. Honningsvåg vert også kalla for ''Áváhki'' eller ''Honnesváhki'' frå nordsamisk Honningsvåg har sidan 1999 vore knytt til fastlandet gjennom ein nesten 7&nbsp;km lang [[undersjøisk tunnel]]. Saman med Honningsvåg ligg bustadsområda Nordvågen i aust og Storbukt i vest. I Honningsvåg finn ein Honningsvåg [[barneskule]] og Nordkapp [[vidaregåande skule]]. == Etymologi == Namnet Honningsvåg har ikkje noko med [[Honning]] å gjere. Det kjem frå Horntindsvåg, med forklaringa «vågen under tinden forma som eit horn». Tinden heiter i dag Storfjellet. == Historie == [[Honningsvåg kyrkje|Kyrkja]] i Honningsvåg frå 1885 var den einaste bygningen som stod att etter at dei tyske troppane hadde rasert byen som del av [[den brente jords taktikk]] i [[1944]]. [[Nordkapp kommune]] vedtok [[bystatus]] for Honningsvåg frå [[1. oktober]] [[1996]]. Nordkappmuseet i Honninsvåg sentrum er staden for å lære meir om byen si historie. [[Fil:Honningsvåg, museo di nordkapp, esterno 01.jpg|alt=Bilette viser eit blå bygg med tre etasjer, det er eit museum|mini|Nordkappmuseet]] ==== "Noregs Sommerby" ==== I 2006 vart det heldt ein konkurranse "Norges Sommerby" av [[NRK]] Reiseradio, der Honningsvåg gjekk av med sigeren. [[Drammen]] og [[Fredrikstad]] vart utslått. Sigeren førte til at det vart setten opp eit skilt 'Norges Sommerby', ved vegen like før ein køyrer inn til byen.<ref>{{Citation|title=Honningsvåg er vinneren|url=https://www.nrk.no/kultur/honningsvag-er-vinneren-1.810058|website=NRK|date=2006-08-05|accessdate=2020-09-27|language=nb-NO|first=Ida|last=Kjøstelsen}}</ref> I 2010-åra vart hamna i Honningsvåg utbetra for å kunne ta imot [[Cruiseskip]]. Vitjande som kjem reisande til Honningsvåg kan også bu på ein campingplass, Nordkapp Camping, nokre kilometer utanfor sentrum. == Honningsvåg i kulturen == * Reality-serien ''71 grader nord'' der målet er å komme seg til Nordkapp har vorte spelt inn her. * I filmen ''[[Børning]]'' frå 2014 var plottet i filmen å køyre heilt opp til Nordkapp.<ref>{{Citation|title=Børning|url=https://www.imdb.com/title/tt3102440/?ref_=tt_sims_tt|publisher=Filmkameratene A/S, Wonderworks Films|date=2014-08-13|accessdate=2020-09-27|first=Hallvard|last=Bræin|others=Anders Baasmo Christiansen, Ida Husøy, Sven Nordin, Otto Jespersen}}</ref> * I den tyske dokumentarfilmen ''I want to run'' var målet å komme seg frå Sør-Italia til Nordkapp.<ref>{{Citation|title=I want to run - Das härteste Rennen der Welt (2011) - IMDb|url=http://www.imdb.com/title/tt1869359/mediaindex|accessdate=2020-09-27}}</ref> == Kjelder == {{refstart}} *''Denne artikkelen byggjer på «[[:nb:Honningsvåg|Honningsvåg]]» henta frå [[:nb:Hovedside|Wikipedia på bokmål]] 28. mai 2005.'' {{refslutt}} {{spire|geografi|Finnmark}} {{busetnader på 25. lengdegrad aust}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Hurtigruteanløp i Finnmark]] [[Kategori:Busetnader i Nordkapp]] [[Kategori:Tettstader i Finnmark]] [[Kategori:Byar i Finnmark]] [[Kategori:Kommunesenter i Finnmark]] 3ku4kkp23tl86kb72626sf6dg3dlpot 0 22006 3651124 3438920 2026-04-21T06:26:37Z Sailko 4465 3651124 wikitext text/x-wiki {{Infoboks verdsarv |tittel= Struvemeridianen |bilete= Hammerfest, fuglenes, memoriale per l'arco geodetico di struve, misurato a partire da qui, colonna 02.jpg |bilettekst= Meridiansteinen i [[Hammerfest]], eit av endepunkta til Struvemeridianen |stad= |land= Noreg |land2=<br />{{flagg|Sverige|lenke}}<br />{{flagg|Finland|lenke}}<br />{{flagg|Estland|lenke}}<br /> {{flagg|Latvia|lenke}}<br />{{flagg|Litauen|lenke}}<br />{{flagg|Russland|lenke}}<br /> {{flagg|Kviterussland|lenke}}<br />{{flagg|Moldova|lenke}}<br />{{flagg|Ukraina|lenke}} |år= 2005 |kriterium=kultur ii, iii, iv |sone= Norden |nr= 1187 }} '''Struvemeridianen''' er ei rad av 34 [[geodesi|geodetiske]] målepunkt. Målepunkta går frå [[Hammerfest]] i [[Noreg]] til [[Svartehavet]], gjennom ti ulike land og over 2 820 [[kilometer]]. Meridianen vart etablert av den [[Tyskland|tyskfødde]] [[Russland|russiske]] vitskapsmannen [[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]] i åra frå [[1816]] til [[1855]]. Systemet skulle hjelpa til å finna ut storleiken og forma til [[jorda]]. I starten gjekk meridianen gjennom [[Noreg]] og [[Sverige]] (som var i [[union]]) og gjennom [[Tsarrussland]]. Sommaren [[2005]] vart meridianen teke med på [[UNESCO]] si [[verdsarvliste]]. == Målepunkta som høyrer til == === [[Noreg]] === * Meridianstøtta på [[Fuglenes]] i [[Hammerfest]] * Fjelltoppen [[Lille-Raipas]] (Unna Ráipásaš) i [[Alta]] * Fjelltoppen [[Luvddiidčohkka]] (Lodiken) i [[Kautokeino]] * Fjelltoppen [[Bealjášvárri]] i [[Kautokeino]] === [[Sverige]] === * «Pajtas-vaara» (Tynnyrilaki) i [[Kiruna]] * «Kerrojupukka» (Jupukka) i [[Pajala]] * «Pullinki» (Pullinki) i [[Övertorneå]] * «Perra-vaara» (Perävaara) i [[Haparanda]] === [[Finland]] === * [[Stuor-Oivi]] (Sm: Stuorrahanoaivi) i [[Enontekis]] * [[Avasaksa]] (Sm: Aavasaksa) i [[Övertorneå i Finland|Övertorneå]] * [[Nedertorneå kyrka]] (Fi: Alatornion kirkko) i [[Torneå]] * [[Puolalakka]] (Fi: Oravivuori) i [[Korpilax]] * [[Porlom|Porlom II]] (Fi: Tornikallio) i [[Lappträsk]] * [[Svartvira]] (Fi: Mustaviiri) i [[Pyttis]] === [[Russland]] === * «Mäki-päälys» (Mäkipäällys) på øyen Hogland i [[Finskebukta]], distriktet [[Kingisepp]] * «Hogland, Z» (Gogland, Tochka Z) også på Hogland === [[Estland]] === * «Woibifer» (Võivere) i [[Väike-Maarja vald]] * «Katko» (Simuna) i [[Väike-Maarja vald]] * «Dorpat» (Tartu observatorium) i [[Tartu]] === [[Latvia]] === * «Sestu-Kalns» (Ziestu) i [[Sausneja]] * «Jacobstadt» (Jekabpils) i [[Jekabpils]] === [[Litauen]] === * «Karischki» (Gireišiai) i [[Panėmunelis]], [[Rokiškis kommune]] * «Meschkanzi» (Meškonys) i [[Nemenčinė]], [[Vilnius landkommune]] * «Beresnäki» (Paliepiukai) i [[Nemėžis]], [[Vilnius landkommune]] === [[Kviterussland]] === * «Tupischki» (Tupishki) i [[Oshmyany]] * «Lopati» (Lopaty) i [[Zelva]] * «Ossownitza» (Ossovnitsa) i [[Ivanovo]] * «Tchekutsk» (Chekutsk) i [[Ivanovo]] * «Leskowitschi» (Leskovichi) i [[Ivanovo]] === [[Moldavia]] === * «Rudy» (Rudi) i [[Rudi]] === [[Ukraina]] === * «Felschtin» (Felschtin) i [[Hvardiiske]] * «Baranowka» (Baranowka) i [[Baranivka]] * «Staro-Nekrassowka» (Stara Nekrasivka) i [[Nekrasivka]] == Bakgrunnsstoff == * [https://www.regjeringen.no/md/planlegging/aktuelt/arkiv/022041-070163/dok-bn.html Miljøverndepartementet om Struvemeridianen] * [http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/1187.pdf UNESCO om Struvemeridianen] * [http://www.statkart.no/IPS/?module=Articles;action=Article.publicShow;ID=4678 Statens kartverk: Struve-linjen inn i UNESCO] * [http://www.odin.dep.no/md/planlegging/aktuelt/arkiv/022041-070163/dok-bn.html Miljøverndepartementet: Norske punkter på Struves triangelkjede] * [http://www.fig.net/news/news_2004/struve.htm FIG - Proposal to UNESCO for the Struve Geodetic Arc to become a World Heritage Monument] * [http://www.geoforum.se/_files/kb2004_1.pdf Sveriges nästa världsarv?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051024213723/http://www.geoforum.se/_files/kb2004_1.pdf |date=2005-10-24 }} - En artikel i tidningen Kart- och Bildteknik om Struves mätningar (pdf)] {{Commons2|Struve Geodetic Arc}} * {{kulturminne|100800}} {{Verdsarv i Noreg}} [[Kategori:Verdsarv i Noreg]] [[Kategori:Verdsarv i Sverige]] [[Kategori:Verdsarv i Finland]] [[Kategori:Verdsarv i Russland]] [[Kategori:Geografisk oppmåling]] [[Kategori:Geodesi]] [[Kategori:Turistmål i Finnmark]] [[Kategori:Kulturminne i Hammerfest]] 6jl0raz9ke0ww8uyzzx25qvpzj94hjk 0 25947 3651104 3432241 2026-04-20T16:54:49Z Ranveig 39 fjerna [[Kategori:Bøker]]; la til [[Kategori:Sakprosabøker]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3651104 wikitext text/x-wiki {{Infoboks verksemd|namn=Guinness Book of Records|nettstad=https://www.guinnessworldrecords.com/}} '''Guinness rekordbok''' (eng. ''Guinness Book of Records'') er ei bok som vert utgjeven årleg av bryggeriet [[Guinness]]. Boka har med ulike verdsrekordar frå heile verda. Ho kom ut for fyrste gong i [[1955]]. [[Fil:Guinness World Records Dhol performance.jpg|venstre|mini|Bhangra Dhol kom i Guinness rekordboka etter at han hadde spela på tommer 27 timar i strekk.]] == Bakgrunnsstoff == {{commons|Category:Guinness World Records}} * [https://www.guinnessworldrecords.com/ Offisiell nettstad] {{litteraturspire}} [[Kategori:Rekordar]] [[Kategori:Sakprosabøker]] gugjlkvcmugtd0dx22q1116j3t11jsg 0 36361 3651125 3432210 2026-04-21T06:26:43Z Sailko 4465 3651125 wikitext text/x-wiki '''Fuglenes''' er ein bydel i [[Hammerfest]]. Han er ein av dei 34 stadene som er tekne med i [[verdsarv]]-[[kulturminne]]t [[Struvemeridianen]]. Det var her [[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]] sine oppmålingar vart avslutta i 1852. == Meridianstøtta == [[Fil:Hammerfest, fuglenes, memoriale per l'arco geodetico di struve, misurato a partire da qui, colonna 02.jpg|mini|Meridianstøtta]] I 1854 vart ''Meridianstøtta'' reist, som eit [[minnemerke]] over oppmålinga. Støtta har ein fot i [[granitt]]stein, ein pilar i [[bronse]] og ovanpå den ein rund [[klote]] av [[kopar]], som skal minna om [[jorda]]. På minnesmerket står det: :''«Det nordligste endepunkt av en meridianbue på 25 ° 20' fra det nordlige ocean til Donaufloden – gjennom Norge, Sverige og Russland. Etter foranstaltning av [[Oskar I av Sverige|HM Oscar I]] og keiserne [[Alexander I av Russland|Alexander I]] og [[Nikolai I av Russland|Nicolaus I]] ved uavbrutt geometrer. Bredde 70° 40' 11,3`` ».'' I 1945, [[Noreg under andre verdskrigen|under andre verdskrigen]], vart minnesmerket sendt til [[Trondheim]] for å unngå øydelegging. Nokre år etter krigen vart støtta attreist på plassen sin, det var den [[17. mai]] 1949. I dag er det norske meridianmonumentet eit symbol for [[Hammerfest]], som lenge var den nordlegaste byen i Noreg. Ein liknande pilar står ved den andre enden av meridianbogen, ved punktet [[Stara Nekrasivka]] i [[Ukraina]]. == Bakgrunnsstoff == * [http://www.hammerfest-turist.no/index.php?page_id=160 Hammerfest Turist AS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007154457/http://www.hammerfest-turist.no/index.php?page_id=160 |date=2007-10-07 }} * [http://www.mamut.com/homepages/Norway/3/9/meridianfoto4/subdet43.htm Fuglenes Fyr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060516053536/http://www.mamut.com/homepages/Norway/3/9/meridianfoto4/subdet43.htm |date=2006-05-16 }} * [http://fuv.hivolda.no/prosjekt/bentetovekatla/byen10.htm Hammerfest Historia - Meridianstøtta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930045626/http://fuv.hivolda.no/prosjekt/bentetovekatla/byen10.htm |date=2007-09-30 }} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Busetnader i Hammerfest]] [[Kategori:Struvemeridianen]] [[Kategori:Delområde i Hammerfest]] 44or1yaudprfs022wa9rmwm1q07qen3 0 44423 3651100 3436131 2026-04-20T15:34:44Z Ranveig 39 Flikk, ein ref. 3651100 wikitext text/x-wiki Ein '''mesosyklon''' er eit stort område med ein spiralforma vertikal luftstraum, vanlegvis knytt til dei stigande luftrørslene til [[supercelle]]r i samband med [[torevêr]]. Uvêr som har utvikla mesosyklonar har ofte kraftig [[vind]] ved bakken og kraftig [[hagl]]. I tillegg er dei ofte nært knytt opp mot danninga av [[tornado]]ar.<ref name=NWSGlossaryMESO> {{cite web |title=Mesocyclone |series=Glossary of Terms |publisher=U.S. [[National Weather Service]] |url=https://w1.weather.gov/glossary/index.php?word=mesocyclone |url-status=live |access-date=2019-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190903222445/https://w1.weather.gov/glossary/index.php?word=mesocyclone |archive-date=2019-09-03 }} </ref> == Definisjon == I ein mesosyklon roterer den stigande lufta på veg oppover (vanlegvis, men ikkje alltid [[syklon]]sk), og er som oftast knytt til lokale lågtrykksområde innanfor eit kraftig torevêr. Skalaen på fenomenet er vanlegvis mindre enn [[synoptisk skala]] (hundrevis av kilometer) og større enn liten skala (hundrevis av meter), og blir kalla mesoskala. Vanlegvis har rotasjonen ein diameter på 5-15 km, og roterer vanlegvis same retning som eit vanleg [[lågtrykk]] (mot klokka på nordlege halvkule). == Identifisering == Mesosyklonar kan ein lettast sjå ved å bruke ein [[Doppler-radar]]. Ofte finn ein mesosyklonane på høgre bakside av superceller og [[bygelinje]]r, og området skil seg ofte ut som eit «krokaktig ekko» («hook echo») på radarbilete, fordi toreskya formar seg som ein krok i område der mesosyklonen oppstår. Visuelt kan ein sjå ein mesosyklon når [[skybase]]n har roterande rørsler. Ein tornado vil òg vere eit teikn på mesosyklon. == Korleis dei oppstår == [[Fil:meso-1.PNG|frame|Figur 1 - [[Vindskjer]] (raud) får lufta til å rotere (grøn)]][[Fil:meso-2.PNG|frame|Figur 2 - Den stigande lufta (blå) «vippar» den roterande lufta på høgkant.]][[Fil:meso-3.PNG|frame|Figur 3 - Den stigande lufta byrjar så å rotere.]] Mesosyklonar oppstår sannsynlegvis ved at endringar av vindstyrke og/eller retning med høgda ([[vindskjer]]) får lågare delar av atmosfæren til å rotere, som vist på figur 1. Den [[konveksjon|konvektive]] stigande lufta i toreskya vippar så denne rotasjonen vertikalt (frå å vere parallell med bakken, til å stå normalt på bakken), som vist på figur 2. Dette får igjen dei stigande luftrørslene til å rotere (figur 3). Når dei stigande luftrørslene roterer, kan det bli danna ei roterande [[sky]] som søkk ned frå mesosyklonen. Når denne roterande skya søkk under [[skybase]]n til toreskya kan det oppstå eit «traktforma nedheng». Dette er det første stadiet i utviklinga av tornadoar. Ein meiner at mesosyklonar er ein av dei viktigaste faktorane for å få danna kraftige tornadoar. Doppler radarar er den beste metoden ein har for å kunne oppdage mesosyklonar. Ein annan måte å sjå utviklinga av mesosyklonar og tornadoar på er å tenkje seg ei stor roterande [[cumulonimbus|toresky]]. Tornadoar blir vanlegvis danna når torevêret er på sitt kraftigaste og uvêret byrjar å avta. Dette kjem av at momentum og vakum som er bygd opp av dei store luftmassane som stig til toppen av [[troposfæren]] skapar ein sugerøyreffekt nær bakken. Når dei stigande luftrørslene i skya er i ferd med å gje seg, vil små lommer av varm luft som er igjen ved bakken stige opp i skya. Vakumeffekten som blir skapt når den varme lufta ved bakken er i ferd med å forsvinne fører til at skybasen av toreskya blir sogen ned mot bakken. Når den varme lufta er borte, vil toppen av toreskya og den roterande skybasen suge til seg luft frå eit område med diameter 1 km eller mindre nær bakken, og ein tornado oppstår. Visst torevêret får tilgang på varm luft framfor uvêret, kan den halde tornadoen i gang ei god stund, men visst det blir heilt slutt på varmlufta vil utviklinga stoppe opp og uvêret døy ut. == Sjå òg == * [[Supercelle]] ==Kjelder== <references/> == Bakgrunnsstoff == * [http://www.ejssm.org/ Electronic Journal of Severe Storms Meteorology] * [http://stormwiki.unk.edu/index.php/ Mesosyklon i StormWiki]{{Død lenkje|date=oktober 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{syklonar}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Uvêr]] [[Kategori:Syklonar]] hbl7rlvyi0a8zrf37vazhtk184u6uzq 0 45412 3651097 3431499 2026-04-20T15:26:25Z Ranveig 39 Flikk, ein ref. frå en: 3651097 wikitext text/x-wiki [[Fil:UK-Cyclone.gif|mini|Ein fiktiv synoptisk analyse av ein ekstratropisk syklon som treffer Storbritannia. Dei blå pilene mellom [[isobar]]ane indikerer retninga på vinden, medan «L» symbolet viser senteret på lågtrykket.]] Ein '''ekstratropisk syklon''' eller '''ekstratropisk lågtrykk''' er [[lågtrykk]]sområde som i lag med [[høgtrykk]] driv mykje av vêret ved dei midlare breiddegradene på jorda. Dette er eit lågtrykk på [[synoptisk skala]] som skil seg frå lågtrykkssystem som oppstår i [[tropisk syklon|tropiske]] og [[polar syklon|polare]] strøk ved at dei er knytte opp til [[vêrfront]]ar og horisontale temperaturgradientar i område kjende som [[baroklinitet|barokline]] soner. «Ekstratropisk» betyr her at denne [[syklon]]typen oppstår utanfor tropane på midlare breidder. I visse tilfelle kan ekstratropiske lågtrykk bli danna ved at tropiske syklonar flyttar seg opp på midlare breidder og blir omdanna. Sjølv om ekstratropiske syklonar nesten alltid blir klassifiserte som [[baroklinitet|barokline]], sidan dei blir danna langs temperaturgradientar, kan dei av og til bli [[barotropi|barotrope]] seint i livssyklusen når temperaturfordelinga rundt syklonen meir eller mindre blir jamnt fordelt med radiusen.<ref>{{cite web|author=Ryan N. Maue |date=2004-12-07 |url=http://www.coaps.fsu.edu/~maue/cyclone_ch3.html |title=Chapter 3: Cyclone Paradigms and Extratropical Transition Conceptualizations |access-date=2008-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080510210146/http://www.coaps.fsu.edu/~maue/cyclone_ch3.html |archive-date=2008-05-10}}</ref> == Danning == [[Fil:Extratropical formation areas.jpg|mini|Områda der ekstratropiske syklonar oftast oppstår]] [[Fil:Cristobal Aug 29 2014 1615Z.jpg|mini|Syklonen Cristobal i Nord-Atlanteren etter å ha blitt omforma frå ein tropisk orkan til eit ekstratropisk lågtrykk.]] Ekstratropiske syklonar oppstår kor som helst innanfor dei ekstratropiske områda på jorda (vanlegvis mellom 30° og 60° nord eller sør for [[ekvator]]) ved enten syklogenese eller ekstratropisk omforming. Eit studie av ekstratropiske syklonar på sørlege halvkule har vist at det oppstår i snitt 37 ekstratropiske lågtrykk kvart år mellom 30° og 70°. === Syklogenese === {{Hovudartikkel|Syklogenese}} Sidan ekstratropiske syklonar blir danna langs temperaturgradientar med signifikant vertikalt [[vindskjer]], blir dei klassifisert som barokline syklonar. I utgangspunktet oppstår [[syklogenese]] eller danning av lågtrykk langs [[vêrfront|frontsoner]] nær gunstige område av [[jetstraum]]en. På grunn av [[divergens]] vil luft strøyme ut frå toppen av luftsøyla. Dette fører så til [[konvergens]] i dei låge nivåa av vindfeltet og auka oppoverretta luftstraum. Auka oppoverretta luftstraum fører til lågare trykk ved overflata. Når syklonen blir forsterka flyttar [[kaldfront]]en seg mot [[ekvator]] med [[varmfront]]en føre seg. Den kalde lufta som varmfronten pressar seg inn i er tyngre enn varmlufta og derfor vanskelegare å forflytte. Derfor flyttar varmfronten seg seinare enn kaldfronten som så vil ta igjen varmfronten. Den delen av varmfronten som kaldfronten har tatt igjen blir kalla ein [[okkludert front]], og er kjenneteikna ved å ha varm luft i høgda. Til slutt vil syklonen bli barotropisk kald og svekkast. [[Lufttrykk]]et i desse lågtrykka kan raskt falle ned til under 980 [[hPa]] visst forholda ligg til rette for det (som i område med naturlege temperaturgradientar som Golfstraumen). Jo sterkare divergensen i dei øvre nivåa av syklonen er, jo kraftigare kan syklonen bli. Ekstratropiske syklonar med orkan styrke oppstår oftast i Nord-Atlanteren eller det nordlege Stillehavet i desember og januar. I januar 1989 blei det like aust for [[Canada]] danna eit ekstratropisk lågtrykk med trykk heilt ned i 928&nbsp;[[hPa]]. === Ekstratropisk omforming === [[Tropiske syklonar]] blir ofte omforma til ekstratropiske syklonar når dei flyttar seg frå tropane til midlare breidder der det er nok krefter i øvre nivå av [[vestavindsbeltet]] til at den ''ekstratropiske omforminga'' kan starte. Under den ekstratropiske omforminga vil syklonen begynne å tilte mot kaldare luftmassar i høgda, og syklonen si hovudenergikjelde blir omforma frå å vere frigjort [[latent varme]] (frå [[torevêr]] nær senteret) til barokline prosessar. Lågtrykkssystemet mister etterkvart si varme kjerne og blir eit system med kald kjerne. Under denne prosessen vil ein syklon knyte seg saman med frontar eller tråg i nærleiken. På grunn av dette vil ofte storleiken på lågtrykket auke, medan lågtrykkssenteret blir svekka. Senteret kan derimot forsterke seg igjen, avhengig av forholda i området rundt systemet. Syklonen vil òg endre form, og bli mindre symmetrisk med tida. I sjeldne tilfelle kan ekstratropiske syklonar bli omforma til tropiske syklonar visst dei går inn over varmare vatn og atmosfæren har mindre vertikalt vindskjer. Dette skjer som regel i september og oktober når skilnaden mellom temperaturen i høgda og havoverflatetemperaturen er størst. == Struktur == === Overflatetrykk/Vindfordeling === [[Fil:Quikscatcyclone.jpg|mini|250 px|[[QuikSCAT]]-bilete av ein typisk ekstratropisk syklon over hav. Legg merke til at ein finn den kraftigaste vinden på utsida av okklusjonen.]] Lågtrykkssenteret er definert som det området med lågast trykk. Nær lågtrykkssenteret må [[trykkgradientkraft]]a og [[corioliskrafta]] om lag vere i balanse. Visst ikkje ville syklonen ha kollapsa på grunn av trykkskilnadane mellom senteret og trykket på utsida av syklonen. Før lågtrykket oppstår er ikkje trykket i havnivå særleg lågt. Det midla trykket i havnivå på Jorda er 1013,2 hPa. Lågtrykk oppstår ofte på ein kaldfront, og vanlegvis vil delen på framsida av lågtrykket utvikle seg til ein varmfront, og det oppstår ei bølgje på frontsystemet. Slike bølgjer på fronten er ofte det første teiknet på at eit lågtrykk er i ferd med å utviklast. Syklonen blir sakte sterkare (eller djupare om ein vil) visst kreftene i høgda er svake. I [[Nordishavet]] er gj.snittleg trykk i ein syklon 988 hPa om vinteren og 1000 hPa om sommaren. Den kraftigaste vinden i ekstratropiske syklonar er vanlegvis på den kalde sida (polsida) av varmfrontar og okklusjonar, i tillegg til like bak kaldfrontar. Dette kjem av at desse områda ofte har den største trykkgradienten. Jo større trykkgradient, jo kraftigare vind. === Rotasjon === Lufta strøymer mot klokka rundt store syklonar på nordlege halvkule og med klokka på sørlege halvkule. Årsaka til dette kjem av [[corioliseffekten]] === Vertikal struktur === Syklonar på midlare breidder heller bakover i dei kalde luftmassane med høgda, og kan strekke seg 10 km oppover. Over jordoverflata er temperaturen i lågtrykksenteret kaldare enn i omgivnadane. Syklonar på midlare breidder blir òg kalla "lågtrykk med kald kjerne" på grunn av dette. Ekstratropiske syklonar blir kraftigare med høgda i motsetnad til tropiske syklonar. == Syklonutvikling == Det finst i dag to modellar (eller skildringar) av korleis syklonar utviklar seg - Den norske modellen og Shapiro-Keyser modellen. === Den norske syklonmodellen === Av dei to teoriane om ekstratropiske syklonar er den norske syklonmodellen eldst. Den blei utvikla av [[Bergensskulen i meteorologi]] og [[Vilhelm Bjerknes]] i [[Bergen]] under [[første verdskrig]]. I denne teorien utviklar syklonar seg når dei flyttar seg opp og langs [[vêrfront|frontsoner]]. Etter kvart blir dei [[okklusjon|okkluderte]] og endar opp i ein del av atmosfæren som er [[barotropi]]sk kald. Teorien blei utvikla ved berre å sjå på observasjonar frå vêrstasjonar på bakken og på [[sky]]typar nær frontane. Denne teorien stemmer framleis til ein stor grad over kontinentale landmassar. === Shapiro-Keyser-modellen === Ein annan teori om ekstratropisk syklonar som utviklar seg over hav er Shapiro-Keyser modellen som blei utvikla i 1990. Hovudskilnaden frå den norske syklonmodellen er oppdelinga av kaldfronten, og at den omhandlar varmokklusjonar og varmfrontar som om dei er like. Den lèt òg kaldfronten flytte seg gjennom varmsektoren rettvinkla på varmfronten. Modellen er basert på syklonar over hav og frontstrukturen deira som sett i overflateobservasjonar og på tidlegare prosjekt der ein har brukt fly til å avgjere den vertikale strukturen til frontar over Nordvest-Atlanteren. ==== Varmseklusjon ==== Ein «varmseklusjon» er den fullt utvikla fasen av livssyklusen til ekstratropiske syklonar. Observasjonar av intense syklonar over hav indikerte ein varm termalstruktur i låge nivå som var omringa (sekludert) av ein tilbakebøyd varmfront og eit band med auka vind på bakken. Den norske syklonmodellen observerte stort sett syklonar mot slutten av levetida deira og brukte uttrykket okklusjon for å identifisere oppløysingsfasen. Varmseklusjonar kan ha eit skyfritt område (omtrent som auget i ein [[tropisk syklon]]), stort trykkfall, vind opp i orkan styrke og moderat til kraftig [[konveksjon]]. Dei mest intense varmseklusjonane kan ha trykk ned under 950 hPa med varme kjernar i lågare og midlare nivå. Ein varmseklusjon er eit resultat av ein baroklin livssyklus og kan oppstå på breiddegrader eit godt stykke unna tropane. I prosessen kjend som tropisk omforming vil ein ekstratropisk syklon med kald kjerne vanlegvis sakte omformast til ein tropisk syklon. Sidan frigjeving av latent varme er viktig for utvikling og forsterking av dei fleste varmseklusjonar, oppstår dei som regel over havområde og kan treffe kyststrøk med vind opp i orkan styrke og svært store [[nedbør]]mengder. På nordlege halvkule oppstår varmseklusjonar som regel i vintermånadane, medan dei på sørlege halvkule kan oppstå når som helst på året. I alle tropiske farvatn, bortsett frå det nordlege Indiske hav, kan ein ekstratropisk omforming av ein tropisk syklon føre til at lågtrykket utviklar seg til ein varmseklusjon og forsterkar seg. Eit døme er orkanen Maria i 2005 som utvikla seg til eit kraftig baroklint system og ein varmseklusjon då trykket var på det lågaste. == Rørsle == [[Fil:Zonalflow.gif|mini|250 px|Eit sonalt straumregime. Legg merke til den dominerande vestelege straumen i 500 hPa høgda.]][[Fil:Meridionalflowpattern.jpg|mini|250 px| Meridionalt straummønster frå 23. oktober 2003. Legg merke til det forsterka tråget og ryggen i 500 hPa høgda]] Ekstratropiske syklonar blir generelt driven eller styrt av vestavindsbeltet som dominerer på midlare breidder på nordlege og sørlege halvkule. Denne generelle rørsleretninga til luftstraumen i atmosfæren blir kalla «sonal» og ein kallar straummønsteret i desse områda for eit «sonalt straumregime». I [[meteorologi]]en tyder dette at straumen hovudsakleg går frå vest mot aust, men med små bølgjer i straummønsteret som innimellom kan få straumen til å gå nordover eller sørover (meridional straum). Merdionale straummønster oppstår i samband med kraftige tråg (lågtrykk på bakken) og ryggar (høgtrykk på bakken). Endringar i rørsleretninga til syklonar skjer vanlegvis når dei vekselvirkar med andre lågtrykkssystem, [[tråg]], [[rygg (meteorologi)|ryggar]] eller [[antisyklon]]ar (høgtrykk). Eit kraftig og stasjonært høgtrykk kan effektivt blokkere banen til eit ekstratropisk lågtrykk. Slike blokkerande høgtrykk er ganske vanlege, og vil som regel føre til at enten lågtrykket blir svekka, høgtrykket blir svekka, at lågtrykket blir tvinga rundt høgtrykket, eller ein kombinasjon av alle tre. Det er òg vanleg at ekstratropiske syklonar blir forsterka når eit blokkerande høgtrykk eller ein rygg blir svekka. Når ein ekstratropisk syklon møter ein annan ekstratropisk syklon (eller andre typar syklonske virvlar i atmosfæren) kan dei bli eit dobbeltsystem der dei to lågtrykksentera roterer rundt kvarandre (kjend som Fujiwhara-effekten). Dette fører som regel til at dei to lågtrykkssystema smeltar saman til eit enkelt ekstratropisk lågtrykk, men av og til kan det føre til at det eine eller begge lågtrykka berre skiftar retning. Resultat av kva som skjer når to sykloner møtes avheng av fleire faktorar som storleiken og styrken til lågtrykka i tillegg til avstanden mellom dei og forholda i atmosfæren rundt. == Konsekvensar == === Generelt === Ekstratropisk syklonar kan føre med seg mildvêr med litt regn og [[vind]] på 3-7 m/s, eller dei kan vere kalde og farlege med kraftig regn og vind på over 32 m/s (av og til kalla stormsenter visst dei genererer vind av storm styrke). Regnbanda som er tilknytte varmfrontar er ofte svært utstrakte. Syklonar flyttar seg ofte i forutsigbare banar, og seint på hausten, om vinteren og tidleg på våren er det ofte kaldt nok at dei kan bringe [[snø]] === Uvêr === [[Bygelinje]]r eller kraftig [[torevêr]] kan danne seg både føre og bak kaldfrontar visst det er mykje fukt i atmosfæren og kraftig divergens i høgda. Dette kan føre med seg kraftig hagl og vind. Visst ein har eit stort nok vindskjer i atmosfæren føre ein kaldfront i samband med ein kraftig [[jetstraum]] er det mogeleg å få danna [[tornado]]ar. === Omforma tropiske syklonar === Dei fleste tropiske syklonar som blir ekstratropiske mistar rakst styrken sin eller blir absorbert av andre vêrsystem, men kan framleis ha vind opp i orkan eller storm styrke. I tillegg kan dei ofte føre med seg svært mykje fukt. Eit godt døme på dette var då dei to tropiske syklonane «Maria» og «Nate» i september 2005 blei omforma til to ekstratropiske lågtrykk. Begge desse kom inn mot Vestlandet og førte til rekordstore nedbørmengder fleire stader. I [[Bergen]] førte regnvêret til ny nedbørrekord (157,5 mm). == Sjå òg == * [[Vêrfront]] * [[Syklogenese]] * [[Tropisk syklon]] * [[Lågtrykk]] * [[Vestavindsbeltet]] * [[Jetstraum]] == Kjelder == * Dr. DeCaria (2005-12-07). [http://www.atmos.millersville.edu/~adecaria/ESCI241/esci241_lesson16_cyclones.html ESCI 241 – Meteorology; Lesson 16 – Extratropical Cyclones] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080208224320/http://www.atmos.millersville.edu/~adecaria/ESCI241/esci241_lesson16_cyclones.html |date=2008-02-08 }}. [http://muweb.millersville.edu/~esci/ Department of Earth Sciences, Millersville University, Millersville, Pennsylvania] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070807154715/http://muweb.millersville.edu/~esci/ |date=2007-08-07 }}. * Robert Hart and Jenni Evans (2003). [http://ams.confex.com/ams/pdfpapers/70524.pdf Synoptic Composites of the Extratropical Transition Lifecycle of North Atlantic TCs as Defined Within Cyclone Phase Space]. American Meteorological Society. * Ian Simmonds and Kevin Keay (2000-02). [http://ams.allenpress.com/perlserv/?request=get-document&doi=10.1175%2F1520-0442(2000)013%3C0550:VOSHEC%3E2.0.CO%3B2#I1520-0442-13-3-550-F04 Variability of Southern Hemisphere Extratropical Cyclone Behavior, 1958–97.] American Meteorology Society (Allenpress Inc). * S.K. Gulev, O. Zolina, and S. Grigoriev (2001). [http://www.co2science.org/scripts/CO2ScienceB2C/articles/V4/N37/C2.jsp Winter Storms in the Northern Hemisphere (1958-1999).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071114023844/http://www.co2science.org/scripts/CO2ScienceB2C/articles/V4/N37/C2.jsp |date=2007-11-14 }} CO2 Science. * Joseph M. Sienkiewicz, Joan M. Von Ahn, and G. M. McFadden (2005-07-18). [http://ams.confex.com/ams/pdfpapers/94332.pdf Hurricane Force Extratropical Cyclones]. American Meteorology Society. * JeffMasters (2006-02-15). [http://www.wunderground.com/blog/JeffMasters/comment.html?entrynum=304&tstamp=200602 Flying into a record Nor'easter]. JeffMasters' Blog on Wunderground.Com. Retrieved on 2006-10-04. * David Mark Roth (2002-02-15). [http://www.hpc.ncep.noaa.gov/research/roth/Subpreprint.pdf A Fifty year History of Subtropical Cyclones] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926025523/http://www.hpc.ncep.noaa.gov/research/roth/Subpreprint.pdf |date=2007-09-26 }}. Hydrometeorological Prediction Center. * [http://geog-www.sbs.ohio-state.edu/courses/G520/bmark/Lecture%2013-Chp9,%20Atmosphere%20in%20motion-P&mass.pdf#search=%22average%20surface%20atmosphere%20pressure%20distribution%22 The Atmosphere in motion: Pressure & mass] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060905234506/http://geog-www.sbs.ohio-state.edu/courses/G520/bmark/Lecture%2013-Chp9%2C%20Atmosphere%20in%20motion-P%26mass.pdf#search=%22average%20surface%20atmosphere%20pressure%20distribution%22 |date=2006-09-05 }}. Ohio State University (2006-04-26). * [http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=861335 A cyclone statistics for the Arctic based on European Centre re-analysis data (Abstract)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121091930/http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=861335 |date=2012-01-21 }}. Springer, Wien, AUTRICHE (1986). * Andrea Lang (2006-04-20). [http://www.aos.wisc.edu/~aalopez/aos101/wk14.html Mid-Latitude Cyclones: Vertical Structure] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060903120723/http://www.aos.wisc.edu/~aalopez/aos101/wk14.html |date=2006-09-03 }}. University of Wisconsin-Madison Department of Atmospheric and Oceanic Sciences. * Robert Hart (2003-02-18). [http://moe.met.fsu.edu/cyclonephase/help.html Cyclone Phase Analysis and Forecast: Help Page]. Florida State University Department of Meteorology. * Droth (2005-12-15). [http://www.hpc.ncep.noaa.gov/sfc/UASfcManualVersion1.pdf Unified Surface Analysis Manual]. Hydrometeorological Prediction Center (NOAA). * Shaye Johnson (2001-09-25). [http://weather.ou.edu/~metr4424/Files/Norwegian_Cyclone_Model.pdf#search=%22norwegian%20cyclone%20model%22 The Norwegian Cyclone Model.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060901163934/http://weather.ou.edu/~metr4424/Files/Norwegian_Cyclone_Model.pdf#search=%22norwegian%20cyclone%20model%22 |date=2006-09-01 }} University of Oklahoma, School of Meteorology. * David M. Schultz and Heini Werli (2001-01-05). [http://www.cimms.ou.edu/~schultz/papers/marwealog.html Determining Midlatitude Cyclone Structure and Evolution from the Upper-Level Flow.] Cooperative Institute for Mesoscale Meteorological Studies. * Ryan N. Maue (2006-04-25). [http://ams.confex.com/ams/27Hurricanes/techprogram/paper_108776.htm Warm seclusion cyclone climatology.] American Meteorological Society Conference. * Michelle L. Stewart, COAPS, Tallahassee, FL; and M. A. Bourassa (2006-04-25). [http://ams.confex.com/ams/27Hurricanes/techprogram/paper_108880.htm Cyclogenesis and Tropical Transition in decaying frontal zones.] American Meteorological Society Conference. * Christopher A. Davis ; Lance F. Bosart (2004-11). [http://ams.allenpress.com/archive/1520-0477/85/11/pdf/i1520-0477-85-11-1657.pdf The TT Problem - Forecasting the Tropical Transition of Cyclones.] American Meteorological Society Journals Online. * Anthony R. Lupo ; Phillip J. Smith (1997-05-02). [http://ams.allenpress.com/perlserv/?request=get-document&doi=10.1175%2F1520-0493(1998)126%3C0502:TIBAMB%3E2.0.CO%3B2#S4 The Interactions between a Midlatitude Blocking Anticyclone and Synoptic-Scale Cyclones That Occurred during the Summer Season.] Department of Earth and Atmospheric Sciences, Purdue University, West Lafayette, Indiana. * B. Ziv ; P. Alpert (2003-11-20). [http://www.springerlink.com/content/nhlkqm3ckujgm106/ Theoretical and Applied Climatology - Rotation of mid-latitude binary cyclones: a potential vorticity approach.]{{Død lenkje|date=oktober 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Springer Wien ({{ISSN|0177-798X}} (Print) {{ISSN|1434-4483}} (Online)). * Joan Von Ahn; Joe Sienkiewicz; Greggory McFadden; (2005-04). [http://www.vos.noaa.gov/MWL/april_05/cyclones.shtml Mariners Weather Log, Vol 49, No. 1. Voluntary Observing Ship Program]. * [http://www.nssl.noaa.gov/NWSTornado/ Tornadoes: Nature's Most Violent Storms.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061026065708/http://www.nssl.noaa.gov/NWSTornado/ |date=2006-10-26 }} National Severe Storms Laboratory (NOAA) (2002-03-13). * Richard J. Pasch; Eric S. Blake;, Hugh D. Cobb III; and David P Roberts (2006-01-12). [http://www.nhc.noaa.gov/pdf/TCR-AL252005_Wilma.pdf Tropical Cyclone Report - Hurricane Wilma.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150306174058/http://www.nhc.noaa.gov/pdf/TCR-AL252005_Wilma.pdf |date=2015-03-06 }} National Hurricane Center (NOAA). Retrieved on 2006-10-11. {{syklonar}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Syklonar]] dn6zdoa35dfpuekpuy6sl3amkgeiaxb 3651098 3651097 2026-04-20T15:27:42Z Ranveig 39 /* Kjelder */ 3651098 wikitext text/x-wiki [[Fil:UK-Cyclone.gif|mini|Ein fiktiv synoptisk analyse av ein ekstratropisk syklon som treffer Storbritannia. Dei blå pilene mellom [[isobar]]ane indikerer retninga på vinden, medan «L» symbolet viser senteret på lågtrykket.]] Ein '''ekstratropisk syklon''' eller '''ekstratropisk lågtrykk''' er [[lågtrykk]]sområde som i lag med [[høgtrykk]] driv mykje av vêret ved dei midlare breiddegradene på jorda. Dette er eit lågtrykk på [[synoptisk skala]] som skil seg frå lågtrykkssystem som oppstår i [[tropisk syklon|tropiske]] og [[polar syklon|polare]] strøk ved at dei er knytte opp til [[vêrfront]]ar og horisontale temperaturgradientar i område kjende som [[baroklinitet|barokline]] soner. «Ekstratropisk» betyr her at denne [[syklon]]typen oppstår utanfor tropane på midlare breidder. I visse tilfelle kan ekstratropiske lågtrykk bli danna ved at tropiske syklonar flyttar seg opp på midlare breidder og blir omdanna. Sjølv om ekstratropiske syklonar nesten alltid blir klassifiserte som [[baroklinitet|barokline]], sidan dei blir danna langs temperaturgradientar, kan dei av og til bli [[barotropi|barotrope]] seint i livssyklusen når temperaturfordelinga rundt syklonen meir eller mindre blir jamnt fordelt med radiusen.<ref>{{cite web|author=Ryan N. Maue |date=2004-12-07 |url=http://www.coaps.fsu.edu/~maue/cyclone_ch3.html |title=Chapter 3: Cyclone Paradigms and Extratropical Transition Conceptualizations |access-date=2008-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080510210146/http://www.coaps.fsu.edu/~maue/cyclone_ch3.html |archive-date=2008-05-10}}</ref> == Danning == [[Fil:Extratropical formation areas.jpg|mini|Områda der ekstratropiske syklonar oftast oppstår]] [[Fil:Cristobal Aug 29 2014 1615Z.jpg|mini|Syklonen Cristobal i Nord-Atlanteren etter å ha blitt omforma frå ein tropisk orkan til eit ekstratropisk lågtrykk.]] Ekstratropiske syklonar oppstår kor som helst innanfor dei ekstratropiske områda på jorda (vanlegvis mellom 30° og 60° nord eller sør for [[ekvator]]) ved enten syklogenese eller ekstratropisk omforming. Eit studie av ekstratropiske syklonar på sørlege halvkule har vist at det oppstår i snitt 37 ekstratropiske lågtrykk kvart år mellom 30° og 70°. === Syklogenese === {{Hovudartikkel|Syklogenese}} Sidan ekstratropiske syklonar blir danna langs temperaturgradientar med signifikant vertikalt [[vindskjer]], blir dei klassifisert som barokline syklonar. I utgangspunktet oppstår [[syklogenese]] eller danning av lågtrykk langs [[vêrfront|frontsoner]] nær gunstige område av [[jetstraum]]en. På grunn av [[divergens]] vil luft strøyme ut frå toppen av luftsøyla. Dette fører så til [[konvergens]] i dei låge nivåa av vindfeltet og auka oppoverretta luftstraum. Auka oppoverretta luftstraum fører til lågare trykk ved overflata. Når syklonen blir forsterka flyttar [[kaldfront]]en seg mot [[ekvator]] med [[varmfront]]en føre seg. Den kalde lufta som varmfronten pressar seg inn i er tyngre enn varmlufta og derfor vanskelegare å forflytte. Derfor flyttar varmfronten seg seinare enn kaldfronten som så vil ta igjen varmfronten. Den delen av varmfronten som kaldfronten har tatt igjen blir kalla ein [[okkludert front]], og er kjenneteikna ved å ha varm luft i høgda. Til slutt vil syklonen bli barotropisk kald og svekkast. [[Lufttrykk]]et i desse lågtrykka kan raskt falle ned til under 980 [[hPa]] visst forholda ligg til rette for det (som i område med naturlege temperaturgradientar som Golfstraumen). Jo sterkare divergensen i dei øvre nivåa av syklonen er, jo kraftigare kan syklonen bli. Ekstratropiske syklonar med orkan styrke oppstår oftast i Nord-Atlanteren eller det nordlege Stillehavet i desember og januar. I januar 1989 blei det like aust for [[Canada]] danna eit ekstratropisk lågtrykk med trykk heilt ned i 928&nbsp;[[hPa]]. === Ekstratropisk omforming === [[Tropiske syklonar]] blir ofte omforma til ekstratropiske syklonar når dei flyttar seg frå tropane til midlare breidder der det er nok krefter i øvre nivå av [[vestavindsbeltet]] til at den ''ekstratropiske omforminga'' kan starte. Under den ekstratropiske omforminga vil syklonen begynne å tilte mot kaldare luftmassar i høgda, og syklonen si hovudenergikjelde blir omforma frå å vere frigjort [[latent varme]] (frå [[torevêr]] nær senteret) til barokline prosessar. Lågtrykkssystemet mister etterkvart si varme kjerne og blir eit system med kald kjerne. Under denne prosessen vil ein syklon knyte seg saman med frontar eller tråg i nærleiken. På grunn av dette vil ofte storleiken på lågtrykket auke, medan lågtrykkssenteret blir svekka. Senteret kan derimot forsterke seg igjen, avhengig av forholda i området rundt systemet. Syklonen vil òg endre form, og bli mindre symmetrisk med tida. I sjeldne tilfelle kan ekstratropiske syklonar bli omforma til tropiske syklonar visst dei går inn over varmare vatn og atmosfæren har mindre vertikalt vindskjer. Dette skjer som regel i september og oktober når skilnaden mellom temperaturen i høgda og havoverflatetemperaturen er størst. == Struktur == === Overflatetrykk/Vindfordeling === [[Fil:Quikscatcyclone.jpg|mini|250 px|[[QuikSCAT]]-bilete av ein typisk ekstratropisk syklon over hav. Legg merke til at ein finn den kraftigaste vinden på utsida av okklusjonen.]] Lågtrykkssenteret er definert som det området med lågast trykk. Nær lågtrykkssenteret må [[trykkgradientkraft]]a og [[corioliskrafta]] om lag vere i balanse. Visst ikkje ville syklonen ha kollapsa på grunn av trykkskilnadane mellom senteret og trykket på utsida av syklonen. Før lågtrykket oppstår er ikkje trykket i havnivå særleg lågt. Det midla trykket i havnivå på Jorda er 1013,2 hPa. Lågtrykk oppstår ofte på ein kaldfront, og vanlegvis vil delen på framsida av lågtrykket utvikle seg til ein varmfront, og det oppstår ei bølgje på frontsystemet. Slike bølgjer på fronten er ofte det første teiknet på at eit lågtrykk er i ferd med å utviklast. Syklonen blir sakte sterkare (eller djupare om ein vil) visst kreftene i høgda er svake. I [[Nordishavet]] er gj.snittleg trykk i ein syklon 988 hPa om vinteren og 1000 hPa om sommaren. Den kraftigaste vinden i ekstratropiske syklonar er vanlegvis på den kalde sida (polsida) av varmfrontar og okklusjonar, i tillegg til like bak kaldfrontar. Dette kjem av at desse områda ofte har den største trykkgradienten. Jo større trykkgradient, jo kraftigare vind. === Rotasjon === Lufta strøymer mot klokka rundt store syklonar på nordlege halvkule og med klokka på sørlege halvkule. Årsaka til dette kjem av [[corioliseffekten]] === Vertikal struktur === Syklonar på midlare breidder heller bakover i dei kalde luftmassane med høgda, og kan strekke seg 10 km oppover. Over jordoverflata er temperaturen i lågtrykksenteret kaldare enn i omgivnadane. Syklonar på midlare breidder blir òg kalla "lågtrykk med kald kjerne" på grunn av dette. Ekstratropiske syklonar blir kraftigare med høgda i motsetnad til tropiske syklonar. == Syklonutvikling == Det finst i dag to modellar (eller skildringar) av korleis syklonar utviklar seg - Den norske modellen og Shapiro-Keyser modellen. === Den norske syklonmodellen === Av dei to teoriane om ekstratropiske syklonar er den norske syklonmodellen eldst. Den blei utvikla av [[Bergensskulen i meteorologi]] og [[Vilhelm Bjerknes]] i [[Bergen]] under [[første verdskrig]]. I denne teorien utviklar syklonar seg når dei flyttar seg opp og langs [[vêrfront|frontsoner]]. Etter kvart blir dei [[okklusjon|okkluderte]] og endar opp i ein del av atmosfæren som er [[barotropi]]sk kald. Teorien blei utvikla ved berre å sjå på observasjonar frå vêrstasjonar på bakken og på [[sky]]typar nær frontane. Denne teorien stemmer framleis til ein stor grad over kontinentale landmassar. === Shapiro-Keyser-modellen === Ein annan teori om ekstratropisk syklonar som utviklar seg over hav er Shapiro-Keyser modellen som blei utvikla i 1990. Hovudskilnaden frå den norske syklonmodellen er oppdelinga av kaldfronten, og at den omhandlar varmokklusjonar og varmfrontar som om dei er like. Den lèt òg kaldfronten flytte seg gjennom varmsektoren rettvinkla på varmfronten. Modellen er basert på syklonar over hav og frontstrukturen deira som sett i overflateobservasjonar og på tidlegare prosjekt der ein har brukt fly til å avgjere den vertikale strukturen til frontar over Nordvest-Atlanteren. ==== Varmseklusjon ==== Ein «varmseklusjon» er den fullt utvikla fasen av livssyklusen til ekstratropiske syklonar. Observasjonar av intense syklonar over hav indikerte ein varm termalstruktur i låge nivå som var omringa (sekludert) av ein tilbakebøyd varmfront og eit band med auka vind på bakken. Den norske syklonmodellen observerte stort sett syklonar mot slutten av levetida deira og brukte uttrykket okklusjon for å identifisere oppløysingsfasen. Varmseklusjonar kan ha eit skyfritt område (omtrent som auget i ein [[tropisk syklon]]), stort trykkfall, vind opp i orkan styrke og moderat til kraftig [[konveksjon]]. Dei mest intense varmseklusjonane kan ha trykk ned under 950 hPa med varme kjernar i lågare og midlare nivå. Ein varmseklusjon er eit resultat av ein baroklin livssyklus og kan oppstå på breiddegrader eit godt stykke unna tropane. I prosessen kjend som tropisk omforming vil ein ekstratropisk syklon med kald kjerne vanlegvis sakte omformast til ein tropisk syklon. Sidan frigjeving av latent varme er viktig for utvikling og forsterking av dei fleste varmseklusjonar, oppstår dei som regel over havområde og kan treffe kyststrøk med vind opp i orkan styrke og svært store [[nedbør]]mengder. På nordlege halvkule oppstår varmseklusjonar som regel i vintermånadane, medan dei på sørlege halvkule kan oppstå når som helst på året. I alle tropiske farvatn, bortsett frå det nordlege Indiske hav, kan ein ekstratropisk omforming av ein tropisk syklon føre til at lågtrykket utviklar seg til ein varmseklusjon og forsterkar seg. Eit døme er orkanen Maria i 2005 som utvikla seg til eit kraftig baroklint system og ein varmseklusjon då trykket var på det lågaste. == Rørsle == [[Fil:Zonalflow.gif|mini|250 px|Eit sonalt straumregime. Legg merke til den dominerande vestelege straumen i 500 hPa høgda.]][[Fil:Meridionalflowpattern.jpg|mini|250 px| Meridionalt straummønster frå 23. oktober 2003. Legg merke til det forsterka tråget og ryggen i 500 hPa høgda]] Ekstratropiske syklonar blir generelt driven eller styrt av vestavindsbeltet som dominerer på midlare breidder på nordlege og sørlege halvkule. Denne generelle rørsleretninga til luftstraumen i atmosfæren blir kalla «sonal» og ein kallar straummønsteret i desse områda for eit «sonalt straumregime». I [[meteorologi]]en tyder dette at straumen hovudsakleg går frå vest mot aust, men med små bølgjer i straummønsteret som innimellom kan få straumen til å gå nordover eller sørover (meridional straum). Merdionale straummønster oppstår i samband med kraftige tråg (lågtrykk på bakken) og ryggar (høgtrykk på bakken). Endringar i rørsleretninga til syklonar skjer vanlegvis når dei vekselvirkar med andre lågtrykkssystem, [[tråg]], [[rygg (meteorologi)|ryggar]] eller [[antisyklon]]ar (høgtrykk). Eit kraftig og stasjonært høgtrykk kan effektivt blokkere banen til eit ekstratropisk lågtrykk. Slike blokkerande høgtrykk er ganske vanlege, og vil som regel føre til at enten lågtrykket blir svekka, høgtrykket blir svekka, at lågtrykket blir tvinga rundt høgtrykket, eller ein kombinasjon av alle tre. Det er òg vanleg at ekstratropiske syklonar blir forsterka når eit blokkerande høgtrykk eller ein rygg blir svekka. Når ein ekstratropisk syklon møter ein annan ekstratropisk syklon (eller andre typar syklonske virvlar i atmosfæren) kan dei bli eit dobbeltsystem der dei to lågtrykksentera roterer rundt kvarandre (kjend som Fujiwhara-effekten). Dette fører som regel til at dei to lågtrykkssystema smeltar saman til eit enkelt ekstratropisk lågtrykk, men av og til kan det føre til at det eine eller begge lågtrykka berre skiftar retning. Resultat av kva som skjer når to sykloner møtes avheng av fleire faktorar som storleiken og styrken til lågtrykka i tillegg til avstanden mellom dei og forholda i atmosfæren rundt. == Konsekvensar == === Generelt === Ekstratropisk syklonar kan føre med seg mildvêr med litt regn og [[vind]] på 3-7 m/s, eller dei kan vere kalde og farlege med kraftig regn og vind på over 32 m/s (av og til kalla stormsenter visst dei genererer vind av storm styrke). Regnbanda som er tilknytte varmfrontar er ofte svært utstrakte. Syklonar flyttar seg ofte i forutsigbare banar, og seint på hausten, om vinteren og tidleg på våren er det ofte kaldt nok at dei kan bringe [[snø]] === Uvêr === [[Bygelinje]]r eller kraftig [[torevêr]] kan danne seg både føre og bak kaldfrontar visst det er mykje fukt i atmosfæren og kraftig divergens i høgda. Dette kan føre med seg kraftig hagl og vind. Visst ein har eit stort nok vindskjer i atmosfæren føre ein kaldfront i samband med ein kraftig [[jetstraum]] er det mogeleg å få danna [[tornado]]ar. === Omforma tropiske syklonar === Dei fleste tropiske syklonar som blir ekstratropiske mistar rakst styrken sin eller blir absorbert av andre vêrsystem, men kan framleis ha vind opp i orkan eller storm styrke. I tillegg kan dei ofte føre med seg svært mykje fukt. Eit godt døme på dette var då dei to tropiske syklonane «Maria» og «Nate» i september 2005 blei omforma til to ekstratropiske lågtrykk. Begge desse kom inn mot Vestlandet og førte til rekordstore nedbørmengder fleire stader. I [[Bergen]] førte regnvêret til ny nedbørrekord (157,5 mm). == Sjå òg == * [[Vêrfront]] * [[Syklogenese]] * [[Tropisk syklon]] * [[Lågtrykk]] * [[Vestavindsbeltet]] * [[Jetstraum]] == Kjelder == {{fotnoteliste}} * Dr. DeCaria (2005-12-07). [http://www.atmos.millersville.edu/~adecaria/ESCI241/esci241_lesson16_cyclones.html ESCI 241 – Meteorology; Lesson 16 – Extratropical Cyclones] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080208224320/http://www.atmos.millersville.edu/~adecaria/ESCI241/esci241_lesson16_cyclones.html |date=2008-02-08 }}. [http://muweb.millersville.edu/~esci/ Department of Earth Sciences, Millersville University, Millersville, Pennsylvania] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070807154715/http://muweb.millersville.edu/~esci/ |date=2007-08-07 }}. * Robert Hart and Jenni Evans (2003). [http://ams.confex.com/ams/pdfpapers/70524.pdf Synoptic Composites of the Extratropical Transition Lifecycle of North Atlantic TCs as Defined Within Cyclone Phase Space]. American Meteorological Society. * Ian Simmonds and Kevin Keay (2000-02). [http://ams.allenpress.com/perlserv/?request=get-document&doi=10.1175%2F1520-0442(2000)013%3C0550:VOSHEC%3E2.0.CO%3B2#I1520-0442-13-3-550-F04 Variability of Southern Hemisphere Extratropical Cyclone Behavior, 1958–97.] American Meteorology Society (Allenpress Inc). * S.K. Gulev, O. Zolina, and S. Grigoriev (2001). [http://www.co2science.org/scripts/CO2ScienceB2C/articles/V4/N37/C2.jsp Winter Storms in the Northern Hemisphere (1958-1999).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071114023844/http://www.co2science.org/scripts/CO2ScienceB2C/articles/V4/N37/C2.jsp |date=2007-11-14 }} CO2 Science. * Joseph M. Sienkiewicz, Joan M. Von Ahn, and G. M. McFadden (2005-07-18). [http://ams.confex.com/ams/pdfpapers/94332.pdf Hurricane Force Extratropical Cyclones]. American Meteorology Society. * JeffMasters (2006-02-15). [http://www.wunderground.com/blog/JeffMasters/comment.html?entrynum=304&tstamp=200602 Flying into a record Nor'easter]. JeffMasters' Blog on Wunderground.Com. Retrieved on 2006-10-04. * David Mark Roth (2002-02-15). [http://www.hpc.ncep.noaa.gov/research/roth/Subpreprint.pdf A Fifty year History of Subtropical Cyclones] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926025523/http://www.hpc.ncep.noaa.gov/research/roth/Subpreprint.pdf |date=2007-09-26 }}. Hydrometeorological Prediction Center. * [http://geog-www.sbs.ohio-state.edu/courses/G520/bmark/Lecture%2013-Chp9,%20Atmosphere%20in%20motion-P&mass.pdf#search=%22average%20surface%20atmosphere%20pressure%20distribution%22 The Atmosphere in motion: Pressure & mass] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060905234506/http://geog-www.sbs.ohio-state.edu/courses/G520/bmark/Lecture%2013-Chp9%2C%20Atmosphere%20in%20motion-P%26mass.pdf#search=%22average%20surface%20atmosphere%20pressure%20distribution%22 |date=2006-09-05 }}. Ohio State University (2006-04-26). * [http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=861335 A cyclone statistics for the Arctic based on European Centre re-analysis data (Abstract)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121091930/http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=861335 |date=2012-01-21 }}. Springer, Wien, AUTRICHE (1986). * Andrea Lang (2006-04-20). [http://www.aos.wisc.edu/~aalopez/aos101/wk14.html Mid-Latitude Cyclones: Vertical Structure] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060903120723/http://www.aos.wisc.edu/~aalopez/aos101/wk14.html |date=2006-09-03 }}. University of Wisconsin-Madison Department of Atmospheric and Oceanic Sciences. * Robert Hart (2003-02-18). [http://moe.met.fsu.edu/cyclonephase/help.html Cyclone Phase Analysis and Forecast: Help Page]. Florida State University Department of Meteorology. * Droth (2005-12-15). [http://www.hpc.ncep.noaa.gov/sfc/UASfcManualVersion1.pdf Unified Surface Analysis Manual]. Hydrometeorological Prediction Center (NOAA). * Shaye Johnson (2001-09-25). [http://weather.ou.edu/~metr4424/Files/Norwegian_Cyclone_Model.pdf#search=%22norwegian%20cyclone%20model%22 The Norwegian Cyclone Model.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060901163934/http://weather.ou.edu/~metr4424/Files/Norwegian_Cyclone_Model.pdf#search=%22norwegian%20cyclone%20model%22 |date=2006-09-01 }} University of Oklahoma, School of Meteorology. * David M. Schultz and Heini Werli (2001-01-05). [http://www.cimms.ou.edu/~schultz/papers/marwealog.html Determining Midlatitude Cyclone Structure and Evolution from the Upper-Level Flow.] Cooperative Institute for Mesoscale Meteorological Studies. * Ryan N. Maue (2006-04-25). [http://ams.confex.com/ams/27Hurricanes/techprogram/paper_108776.htm Warm seclusion cyclone climatology.] American Meteorological Society Conference. * Michelle L. Stewart, COAPS, Tallahassee, FL; and M. A. Bourassa (2006-04-25). [http://ams.confex.com/ams/27Hurricanes/techprogram/paper_108880.htm Cyclogenesis and Tropical Transition in decaying frontal zones.] American Meteorological Society Conference. * Christopher A. Davis ; Lance F. Bosart (2004-11). [http://ams.allenpress.com/archive/1520-0477/85/11/pdf/i1520-0477-85-11-1657.pdf The TT Problem - Forecasting the Tropical Transition of Cyclones.] American Meteorological Society Journals Online. * Anthony R. Lupo ; Phillip J. Smith (1997-05-02). [http://ams.allenpress.com/perlserv/?request=get-document&doi=10.1175%2F1520-0493(1998)126%3C0502:TIBAMB%3E2.0.CO%3B2#S4 The Interactions between a Midlatitude Blocking Anticyclone and Synoptic-Scale Cyclones That Occurred during the Summer Season.] Department of Earth and Atmospheric Sciences, Purdue University, West Lafayette, Indiana. * B. Ziv ; P. Alpert (2003-11-20). [http://www.springerlink.com/content/nhlkqm3ckujgm106/ Theoretical and Applied Climatology - Rotation of mid-latitude binary cyclones: a potential vorticity approach.]{{Død lenkje|date=oktober 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Springer Wien ({{ISSN|0177-798X}} (Print) {{ISSN|1434-4483}} (Online)). * Joan Von Ahn; Joe Sienkiewicz; Greggory McFadden; (2005-04). [http://www.vos.noaa.gov/MWL/april_05/cyclones.shtml Mariners Weather Log, Vol 49, No. 1. Voluntary Observing Ship Program]. * [http://www.nssl.noaa.gov/NWSTornado/ Tornadoes: Nature's Most Violent Storms.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061026065708/http://www.nssl.noaa.gov/NWSTornado/ |date=2006-10-26 }} National Severe Storms Laboratory (NOAA) (2002-03-13). * Richard J. Pasch; Eric S. Blake;, Hugh D. Cobb III; and David P Roberts (2006-01-12). [http://www.nhc.noaa.gov/pdf/TCR-AL252005_Wilma.pdf Tropical Cyclone Report - Hurricane Wilma.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150306174058/http://www.nhc.noaa.gov/pdf/TCR-AL252005_Wilma.pdf |date=2015-03-06 }} National Hurricane Center (NOAA). Retrieved on 2006-10-11. {{syklonar}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Syklonar]] 1cbmx1zq583qnwxgh3abnt7fznwm8jt 3651122 3651098 2026-04-21T06:20:14Z Ranveig 39 Fleire ref. frå en:, mogleg framsideartikkel. 3651122 wikitext text/x-wiki [[Fil:UK-Cyclone.gif|mini|Ein fiktiv synoptisk analyse av ein ekstratropisk syklon som treffer Storbritannia. Dei blå pilene mellom [[isobar]]ane indikerer retninga på vinden, medan «L» symbolet viser senteret på lågtrykket.]] Ein '''ekstratropisk syklon''' eller '''ekstratropisk lågtrykk''' er [[lågtrykk]]sområde som i lag med [[høgtrykk]] driv mykje av vêret ved dei midlare breiddegradene på jorda. Dette er eit lågtrykk på [[synoptisk skala]] som skil seg frå lågtrykkssystem som oppstår i [[tropisk syklon|tropiske]] og [[polar syklon|polare]] strøk ved at dei er knytte opp til [[vêrfront]]ar og horisontale temperaturgradientar i område kjende som [[baroklinitet|barokline]] soner. «Ekstratropisk» betyr her at denne [[syklon]]typen oppstår utanfor tropane på midlare breidder. I visse tilfelle kan ekstratropiske lågtrykk bli danna ved at tropiske syklonar flyttar seg opp på midlare breidder og blir omdanna. Sjølv om ekstratropiske syklonar nesten alltid blir klassifiserte som [[baroklinitet|barokline]], sidan dei blir danna langs temperaturgradientar, kan dei av og til bli [[barotropi|barotrope]] seint i livssyklusen når temperaturfordelinga rundt syklonen meir eller mindre blir jamnt fordelt med radiusen.<ref>{{cite web|author=Ryan N. Maue |date=2004-12-07 |url=http://www.coaps.fsu.edu/~maue/cyclone_ch3.html |title=Chapter 3: Cyclone Paradigms and Extratropical Transition Conceptualizations |access-date=2008-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080510210146/http://www.coaps.fsu.edu/~maue/cyclone_ch3.html |archive-date=2008-05-10}}</ref> == Danning == [[Fil:Extratropical formation areas.jpg|mini|Områda der ekstratropiske syklonar oftast oppstår]] [[Fil:Cristobal Aug 29 2014 1615Z.jpg|mini|Syklonen Cristobal i Nord-Atlanteren etter å ha blitt omforma frå ein tropisk orkan til eit ekstratropisk lågtrykk.]] Ekstratropiske syklonar oppstår kor som helst innanfor dei ekstratropiske områda på jorda (vanlegvis mellom 30° og 60° nord eller sør for [[ekvator]]) ved enten syklogenese eller ekstratropisk omforming. Eit studie av ekstratropiske syklonar på sørlege halvkule har vist at det oppstår i snitt 37 ekstratropiske lågtrykk kvart år mellom 30° og 70°. === Syklogenese === {{Hovudartikkel|Syklogenese}} Sidan ekstratropiske syklonar blir danna langs temperaturgradientar med signifikant vertikalt [[vindskjer]], blir dei klassifiserte som barokline syklonar. I utgangspunktet oppstår [[syklogenese]] eller danning av lågtrykk langs [[vêrfront|frontsoner]] nær gunstige område av [[jetstraum]]en. På grunn av [[divergens]] vil luft strøyme ut frå toppen av luftsøyla. Dette fører så til [[konvergens]] i dei låge nivåa av vindfeltet og auka oppoverretta luftstraum. Auka oppoverretta luftstraum fører til lågare trykk ved overflata. Når syklonen blir forsterka flyttar [[kaldfront]]en seg mot [[ekvator]] med [[varmfront]]en føre seg. Den kalde lufta som varmfronten pressar seg inn i er tyngre enn varmlufta og derfor vanskelegare å forflytte. Derfor flyttar varmfronten seg seinare enn kaldfronten som så vil ta igjen varmfronten. Den delen av varmfronten som kaldfronten har tatt igjen blir kalla ein [[okkludert front]], og er kjenneteikna ved å ha varm luft i høgda. Til slutt vil syklonen bli barotropisk kald og svekkast. [[Lufttrykk]]et i desse lågtrykka kan raskt falle ned til under 980 [[hPa]] viss forholda ligg til rette for det (som i område med naturlege temperaturgradientar som Golfstraumen). Jo sterkare divergensen i dei øvre nivåa av syklonen er, jo kraftigare kan syklonen bli. Ekstratropiske syklonar med orkan styrke oppstår oftast i Nord-Atlanteren eller det nordlege Stillehavet i desember og januar.<ref name="HurrForceExtraTropCyc">{{cite web|author1=Joseph M. Sienkiewicz|author2=Joan M. Von Ahn|author3=G. M. McFadden|date=2005-07-18|title=Hurricane Force Extratropical Cyclones|url=http://ams.confex.com/ams/pdfpapers/94332.pdf|access-date=2006-10-21|publisher=American Meteorology Society}}</ref> I januar 1989 blei det like aust for [[Canada]] danna eit ekstratropisk lågtrykk med trykk heilt ned i 928&nbsp;[[hPa]].<ref>{{cite web|title=Great weather events&nbsp;— A record-breaking Atlantic weather system|url=http://www.metoffice.gov.uk/corporate/pressoffice/anniversary/recordlow1986.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080707080905/http://www.metoffice.gov.uk/corporate/pressoffice/anniversary/recordlow1986.html|archive-date=2008-07-07|access-date=2009-05-26|publisher=U.K. Met Office}}</ref> === Ekstratropisk omforming === [[Tropiske syklonar]] blir ofte omforma til ekstratropiske syklonar når dei flyttar seg frå tropane til midlare breidder der det er nok krefter i øvre nivå av [[vestavindsbeltet]] til at den ''ekstratropiske omforminga'' kan starte.<ref name="ETClimo">{{cite journal|author1=Robert E. Hart|author2=Jenni L. Evans|date=Februar 2001|title=A climatology of extratropical transition of tropical cyclones in the North Atlantic|journal=Journal of Climate|volume=14|issue=4|pages=546–564|bibcode=2001JCli...14..546H|doi=10.1175/1520-0442(2001)014<0546:ACOTET>2.0.CO;2|doi-access=free}}</ref> Under den ekstratropiske omforminga vil syklonen begynne å tilte mot kaldare luftmassar i høgda, og syklonen si hovudenergikjelde blir omforma frå å vere frigjort [[latent varme]] (frå [[torevêr]] nær senteret) til barokline prosessar. Lågtrykkssystemet mister etterkvart si varme kjerne og blir eit system med kald kjerne.<ref name="ETCompositesHEE">{{cite journal | title = Synoptic composites of the extratropical transition lifecycle of North Atlantic tropical cyclones: Factors determining post-transition evolution |author1=Robert E. Hart |author2=Clark Evans |author3=Jenni L. Evans | journal = Monthly Weather Review |volume=134 |issue=2 | date = Februar 2006 | pages = 553–578 | doi = 10.1175/MWR3082.1 |bibcode = 2006MWRv..134..553H |s2cid=3742254 }}</ref><ref name="CPS-ET">{{cite journal | title = Objective indicators of the life cycle evolution of extratropical transition for Atlantic tropical cyclones |author1=Jenni L. Evans |author2=Robert E. Hart | journal = Monthly Weather Review |volume=131 |issue=5 | date = Mai 2003 | pages = 909–925 | doi = 10.1175/1520-0493(2003)131<0909:OIOTLC>2.0.CO;2 |bibcode = 2003MWRv..131..909E |s2cid=3744671 }}</ref> Under denne prosessen vil ein syklon knyte seg saman med frontar eller tråg i nærleiken. På grunn av dette vil ofte storleiken på lågtrykket auke, medan lågtrykkssenteret blir svekka. Senteret kan derimot forsterke seg igjen, avhengig av forholda i området rundt systemet.<ref name="ETClimo"/> Syklonen vil òg endre form, og bli mindre symmetrisk over tid.<ref name="CPS-ET"/><ref name="CPS1">{{cite journal | title = A Cyclone Phase Space Derived from Thermal Wind and Thermal Asymmetry | author = Robert E. Hart | journal = Monthly Weather Review | volume = 131 | issue = 4 | date = April 2003 | pages = 585–616 | doi = 10.1175/1520-0493(2003)131<0585:ACPSDF>2.0.CO;2 |bibcode = 2003MWRv..131..585H | s2cid = 3753455 | doi-access = free }}</ref><ref name="ETCompositesHEE"/> I sjeldne tilfelle kan ekstratropiske syklonar bli omforma til tropiske syklonar viss dei går inn over varmare vatn og atmosfæren har mindre vertikalt vindskjer.<ref name="NAtlSTCases">{{cite journal | title = Atlantic Subtropical Storms. Part I: Diagnostic Criteria and Composite Analysis |author1=Jenni L. Evans |author2=Mark P. Guishard | journal = Monthly Weather Review |volume=137 |issue=7 | date = Juli 2009 | pages = 2065–2080 | doi = 10.1175/2009MWR2468.1 |bibcode = 2009MWRv..137.2065E |doi-access = free}}</ref> Dette skjer som regel i september og oktober når skilnaden mellom temperaturen i høgda og havoverflatetemperaturen er størst.<ref name="NAtlSTClimo">{{cite journal | title = Atlantic Subtropical Storms. Part II: Climatology |author1=Mark P. Guishard |author2=Jenni L. Evans |author3=Robert E. Hart |s2cid=51435473 | journal = Journal of Climate |volume=22 |issue=13 | date = Juli 2009 | pages = 3574–3594 | doi = 10.1175/2008JCLI2346.1 |bibcode = 2009JCli...22.3574G |doi-access=free }}</ref> == Struktur == === Overflatetrykk/Vindfordeling === [[Fil:Quikscatcyclone.jpg|mini|[[QuikSCAT]]-bilete av ein typisk ekstratropisk syklon over hav. Legg merke til at ein finn den kraftigaste vinden på utsida av okklusjonen.]] Lågtrykkssenteret er definert som det området med lågast trykk. Nær lågtrykkssenteret må [[trykkgradientkraft]]a og [[corioliskrafta]] om lag vere i balanse. Visst ikkje ville syklonen ha kollapsa på grunn av trykkskilnadane mellom senteret og trykket på utsida av syklonen. Før lågtrykket oppstår er ikkje trykket i havnivå særleg lågt. Det midla trykket i havnivå på Jorda er 1013,2 hPa. Lågtrykk oppstår ofte på ein kaldfront, og vanlegvis vil delen på framsida av lågtrykket utvikle seg til ein varmfront, og det oppstår ei bølgje på frontsystemet. Slike bølgjer på fronten er ofte det første teiknet på at eit lågtrykk er i ferd med å utviklast. Syklonen blir sakte sterkare (eller djupare om ein vil) visst kreftene i høgda er svake. I [[Nordishavet]] er gjennomsnittleg trykk i ein syklon 988 hPa om vinteren og 1000 hPa om sommaren. Den kraftigaste vinden i ekstratropiske syklonar er vanlegvis på den kalde sida (polsida) av varmfrontar og okklusjonar, i tillegg til like bak kaldfrontar. Dette kjem av at desse områda ofte har den største trykkgradienten. Jo større trykkgradient, jo kraftigare vind. === Rotasjon === Lufta strøymer mot klokka rundt store syklonar på nordlege halvkule og med klokka på sørlege halvkule. Årsaka til dette kjem av [[corioliseffekten]] === Vertikal struktur === Syklonar på midlare breidder heller bakover i dei kalde luftmassane med høgda, og kan strekke seg 10 km oppover. Over jordoverflata er temperaturen i lågtrykksenteret kaldare enn i omgivnadane. Syklonar på midlare breidder blir òg kalla «lågtrykk med kald kjerne» på grunn av dette. Ekstratropiske syklonar blir kraftigare med høgda i motsetnad til tropiske syklonar. == Syklonutvikling == [[Fil:Alex 2016-01-10 1635Z.jpg|mini|Ekstratropisk syklon med orkanstyrke i Nord-Atlanteren i januar 2016 med typisk «auge» forårsaka av varmseklusjon. Dette systemet gjekk seinare gjennom tropisk syklogenese og blei til and become [[orkanen Alex (2016)|orkanen Alex]].]] Det finst i dag to modellar (eller skildringar) av korleis syklonar utviklar seg - den norske modellen og Shapiro-Keyser modellen.<ref name="UnifiedSurfaceAnalysisManual">{{cite web | title = Unified Surface Analysis Manual | author = David M. Roth | publisher = Hydrometeorological Prediction Center (NOAA) | date = 2005-12-15 | url = http://www.wpc.ncep.noaa.gov/sfc/UASfcManualVersion1.pdf | access-date = 2006-10-11 }}</ref> === Den norske syklonmodellen === Av dei to teoriane om ekstratropiske syklonar er den norske syklonmodellen eldst. Den blei utvikla av [[Bergensskulen i meteorologi]] og [[Vilhelm Bjerknes]] i [[Bergen]] under [[første verdskrig]]. I denne teorien utviklar syklonar seg når dei flyttar seg opp og langs [[vêrfront|frontsoner]]. Etter kvart blir dei [[okklusjon|okkluderte]] og endar opp i ein del av atmosfæren som er [[barotropi]]sk kald.<ref name="NorCycMod">{{cite web | title = The Norwegian Cyclone Model | author = Shaye Johnson | publisher = University of Oklahoma, School of Meteorology | date = 2001-09-25 | url = http://weather.ou.edu/~metr4424/Files/Norwegian_Cyclone_Modle.pdf#search=%22norwegian%20cyclone%20model%22 | access-date = 2006-10-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20060901163934/http://weather.ou.edu/~metr4424/Files/Norwegian_Cyclone_Model.pdf#search=%22norwegian%20cyclone%20model%22 |archive-date = 2006-09-01}}</ref> Teorien blei utvikla ved berre å sjå på observasjonar frå vêrstasjonar på bakken og på [[sky]]typar nær frontane. Denne teorien stemmer framleis til ein stor grad over kontinentale landmassar. === Shapiro-Keyser-modellen === Ein annan teori om ekstratropisk syklonar som utviklar seg over hav er Shapiro-Keyser modellen som blei utvikla i 1990.<ref name="CIMMSStrucEvoTLF">{{cite web | title = Determining Midlatitude Cyclone Structure and Evolution from the Upper-Level Flow |author1=David M. Schultz |author2=Heini Werli | publisher = Cooperative Institute for Mesoscale Meteorological Studies | date = 2001-01-05 | url = http://www.cimms.ou.edu/~schultz/papers/marwealog.html | access-date = 2006-10-09 }}</ref> Hovudskilnaden frå den norske syklonmodellen er oppdelinga av kaldfronten, og at den omhandlar varmokklusjonar og varmfrontar som om dei er like. Den lèt òg kaldfronten flytte seg gjennom varmsektoren rettvinkla på varmfronten. Modellen er basert på syklonar over hav og frontstrukturen deira som sett i overflateobservasjonar og på tidlegare prosjekt der ein har brukt fly til å avgjere den vertikale strukturen til frontar over Nordvest-Atlanteren. ==== Varmseklusjon ==== Ein «varmseklusjon» er den fullt utvikla fasen av livssyklusen til ekstratropiske syklonar. Observasjonar av intense syklonar over hav indikerte ein varm termalstruktur i låge nivå som var omringa (sekludert) av ein tilbakebøygd varmfront og eit band med auka vind på bakken. Den norske syklonmodellen observerte stort sett syklonar mot slutten av levetida deira og brukte uttrykket okklusjon for å identifisere oppløysingsfasen. Varmseklusjonar kan ha eit skyfritt område (omtrent som auget i ein [[tropisk syklon]]), stort trykkfall, vind opp i orkan styrke og moderat til kraftig [[konveksjon]]. Dei mest intense varmseklusjonane kan ha trykk ned under 950 hPa med varme kjernar i lågare og midlare nivå. Ein varmseklusjon er eit resultat av ein baroklin livssyklus og kan oppstå på breiddegrader eit godt stykke unna tropane. I prosessen kjend som tropisk omforming vil ein ekstratropisk syklon med kald kjerne vanlegvis sakte omformast til ein tropisk syklon. Sidan frigjeving av latent varme er viktig for utvikling og forsterking av dei fleste varmseklusjonar, oppstår dei som regel over havområde og kan treffe kyststrøk med vind opp i orkan styrke og svært store [[nedbør]]smengder.<ref name="CIMMSStrucEvoTLF"/><ref name="Blizzicanes">{{cite web | title = Blizzicanes | author = Jeff Masters | publisher = JeffMasters' Blog on Wunderground.Com | date = 2006-02-14 | url = http://www.wunderground.com/blog/JeffMasters/comment.html?entrynum=303&tstamp=200602 | access-date = 2006-11-01 }}</ref> På den nordlege halvkula oppstår varmseklusjonar som regel i vintermånadane, medan dei på den sørlege halvkula kan oppstå når som helst på året. I alle tropiske farvatn, bortsett frå det nordlege Indiahavet, kan ein ekstratropisk omforming av ein tropisk syklon føre til at lågtrykket utviklar seg til ein varmseklusjon og forsterkar seg. Eit døme er orkanen Maria i 2005 som utvikla seg til eit kraftig baroklint system og ein varmseklusjon då trykket var på det lågaste.<ref name="Maria">{{cite report| title=Tropical Cyclone Report: Hurricane Maria| author1=Richard J. Pasch| author2=Eric S. Blake| date=8 February 2006| publisher=National Hurricane Center| location=Miami Florida| url=https://www.nhc.noaa.gov/data/tcr/AL142005_Maria.pdf| access-date=21. juli 2021}}</ref> == Rørsle == [[Fil:Zonalflow.gif|mini|Eit sonalt straumregime. Legg merke til den dominerande vestelege straumen i 500 hPa høgda.]][[Fil:Meridionalflowpattern.jpg|mini|Meridionalt straummønster frå 23. oktober 2003. Legg merke til det forsterka tråget og ryggen i 500 hPa høgda]] Ekstratropiske syklonar blir generelt driven eller styrt av vestavindsbeltet som dominerer på midlare breidder på nordlege og sørlege halvkule. Denne generelle rørsleretninga til luftstraumen i atmosfæren blir kalla «sonal»,<ref name="ZonalFlowDef">{{cite web | title = Zonal Flow | author = Glossary of Meteorology | publisher = American Meteorological Society | date = Juni 2000 | url = http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=zonal-flow1 | access-date = 2006-10-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070313084248/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=zonal-flow1 | archive-date = 2007-03-13 }}</ref> og ein kallar straummønsteret i desse områda for eit «sonalt straumregime». I [[meteorologi]]en tyder dette at straumen hovudsakleg går frå vest mot aust, men med små bølgjer i straummønsteret som innimellom kan få straumen til å gå nordover eller sørover (meridional straum). Merdionale straummønster oppstår i samband med kraftige tråg (lågtrykk på bakken) og ryggar (høgtrykk på bakken). Endringar i rørsleretninga til syklonar skjer vanlegvis når dei vekselvirkar med andre lågtrykkssystem, [[tråg]], [[rygg (meteorologi)|ryggar]] eller [[antisyklon]]ar (høgtrykk). Eit kraftig og stasjonært høgtrykk kan effektivt blokkere banen til eit ekstratropisk lågtrykk. Slike blokkerande høgtrykk er ganske vanlege, og vil som regel føre til at enten lågtrykket blir svekka, høgtrykket blir svekka, at lågtrykket blir tvinga rundt høgtrykket, eller ein kombinasjon av alle tre. Det er òg vanleg at ekstratropiske syklonar blir forsterka når eit blokkerande høgtrykk eller ein rygg blir svekka. Når ein ekstratropisk syklon møter ein annan ekstratropisk syklon (eller andre typar syklonske virvlar i atmosfæren) kan dei bli eit dobbeltsystem der dei to lågtrykksentera roterer rundt kvarandre (kjend som Fujiwhara-effekten). Dette fører som regel til at dei to lågtrykkssystema smeltar saman til eit enkelt ekstratropisk lågtrykk, men av og til kan det føre til at det eine eller begge lågtrykka berre skiftar retning.<ref name="ExtraFujiwhara">{{cite journal |author1=B. Ziv |author2=P. Alpert |date=December 2003 |title=Rotation of mid-latitude binary cyclones: a potential vorticity approach |journal=Theoretical and Applied Climatology |volume=76 |issue=3–4 |pages=189–202 |bibcode=2003ThApC..76..189Z |doi=10.1007/s00704-003-0011-x |issn=0177-798X |s2cid=54982309}}</ref> Resultat av kva som skjer når to sykloner møtest avheng av fleire faktorar som storleiken og styrken til lågtrykka i tillegg til avstanden mellom dei og forholda i atmosfæren rundt. == Konsekvensar == === Generelt === Ekstratropisk syklonar kan føre med seg mildvêr med litt regn og [[vind]] på 3-7 m/s, eller dei kan vere kalde og farlege med kraftig regn og vind på over 32 m/s (av og til kalla stormsenter visst dei genererer vind av storm styrke). Regnbanda som er tilknytte varmfrontar er ofte svært utstrakte. Syklonar flyttar seg ofte i forutsigbare banar, og seint på hausten, om vinteren og tidleg på våren er det ofte kaldt nok at dei kan bringe [[snø]] === Uvêr === [[Bygelinje]]r eller kraftig [[torevêr]] kan danne seg både føre og bak kaldfrontar visst det er mykje fukt i atmosfæren og kraftig divergens i høgda. Dette kan føre med seg kraftig hagl og vind.<ref name="SquallLines">{{cite web | title = WW2010 - Squall Lines | publisher = University of Illinois | date = 1999-09-02 | url = http://ww2010.atmos.uiuc.edu/(Gh)/guides/mtr/svr/type/mline/home.rxml | access-date = 2006-10-21 }}</ref> When significant directional wind shear exists in the atmosphere ahead of a cold front in the presence of a strong upper-level jet stream, [[tornado]] formation is possible.<ref name="Tornadoes">{{cite web |title = Tornadoes: Nature's Most Violent Storms |publisher = National Severe Storms Laboratory (NOAA) |date = 2002-03-13 |url = http://www.nssl.noaa.gov/NWSTornado/ |access-date = 2006-10-21 |archive-url = https://web.archive.org/web/20061026065708/http://www.nssl.noaa.gov/NWSTornado/ |archive-date = 2006-10-26 }}</ref> Viss ein har eit stort nok vindskjer i atmosfæren føre ein kaldfront i samband med ein kraftig [[jetstraum]] er det mogeleg å få danna [[tornado]]ar. === Omforma tropiske syklonar === Dei fleste tropiske syklonar som blir ekstratropiske mistar rakst styrken sin eller blir absorbert av andre vêrsystem, men kan framleis ha vind opp i orkan eller storm styrke. I tillegg kan dei ofte føre med seg svært mykje fukt. Eit godt døme på dette var då dei to tropiske syklonane «Maria» og «Nate» i september 2005 blei omforma til to ekstratropiske lågtrykk. Begge desse kom inn mot Vestlandet og førte til rekordstore nedbørmengder fleire stader. I [[Bergen]] førte regnvêret til ny nedbørrekord (157,5 mm). == Sjå òg == * [[Vêrfront]] * [[Syklogenese]] * [[Tropisk syklon]] * [[Lågtrykk]] * [[Vestavindsbeltet]] * [[Jetstraum]] == Kjelder == {{fotnoteliste}} ;Generelle kjelder * Dr. DeCaria (2005-12-07). [http://www.atmos.millersville.edu/~adecaria/ESCI241/esci241_lesson16_cyclones.html ESCI 241 – Meteorology; Lesson 16 – Extratropical Cyclones] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080208224320/http://www.atmos.millersville.edu/~adecaria/ESCI241/esci241_lesson16_cyclones.html |date=2008-02-08 }}. [http://muweb.millersville.edu/~esci/ Department of Earth Sciences, Millersville University, Millersville, Pennsylvania] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070807154715/http://muweb.millersville.edu/~esci/ |date=2007-08-07 }}. * Robert Hart and Jenni Evans (2003). [http://ams.confex.com/ams/pdfpapers/70524.pdf Synoptic Composites of the Extratropical Transition Lifecycle of North Atlantic TCs as Defined Within Cyclone Phase Space]. American Meteorological Society. * Ian Simmonds and Kevin Keay (2000-02). [http://ams.allenpress.com/perlserv/?request=get-document&doi=10.1175%2F1520-0442(2000)013%3C0550:VOSHEC%3E2.0.CO%3B2#I1520-0442-13-3-550-F04 Variability of Southern Hemisphere Extratropical Cyclone Behavior, 1958–97.] American Meteorology Society (Allenpress Inc). * S.K. Gulev, O. Zolina, and S. Grigoriev (2001). [http://www.co2science.org/scripts/CO2ScienceB2C/articles/V4/N37/C2.jsp Winter Storms in the Northern Hemisphere (1958-1999).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071114023844/http://www.co2science.org/scripts/CO2ScienceB2C/articles/V4/N37/C2.jsp |date=2007-11-14 }} CO2 Science. * Joseph M. Sienkiewicz, Joan M. Von Ahn, and G. M. McFadden (2005-07-18). [http://ams.confex.com/ams/pdfpapers/94332.pdf Hurricane Force Extratropical Cyclones]. American Meteorology Society. * JeffMasters (2006-02-15). [http://www.wunderground.com/blog/JeffMasters/comment.html?entrynum=304&tstamp=200602 Flying into a record Nor'easter]. JeffMasters' Blog on Wunderground.Com. Retrieved on 2006-10-04. * David Mark Roth (2002-02-15). [http://www.hpc.ncep.noaa.gov/research/roth/Subpreprint.pdf A Fifty year History of Subtropical Cyclones] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926025523/http://www.hpc.ncep.noaa.gov/research/roth/Subpreprint.pdf |date=2007-09-26 }}. Hydrometeorological Prediction Center. * [http://geog-www.sbs.ohio-state.edu/courses/G520/bmark/Lecture%2013-Chp9,%20Atmosphere%20in%20motion-P&mass.pdf#search=%22average%20surface%20atmosphere%20pressure%20distribution%22 The Atmosphere in motion: Pressure & mass] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060905234506/http://geog-www.sbs.ohio-state.edu/courses/G520/bmark/Lecture%2013-Chp9%2C%20Atmosphere%20in%20motion-P%26mass.pdf#search=%22average%20surface%20atmosphere%20pressure%20distribution%22 |date=2006-09-05 }}. Ohio State University (2006-04-26). * [http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=861335 A cyclone statistics for the Arctic based on European Centre re-analysis data (Abstract)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121091930/http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=861335 |date=2012-01-21 }}. Springer, Wien, AUTRICHE (1986). * Andrea Lang (2006-04-20). [http://www.aos.wisc.edu/~aalopez/aos101/wk14.html Mid-Latitude Cyclones: Vertical Structure] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060903120723/http://www.aos.wisc.edu/~aalopez/aos101/wk14.html |date=2006-09-03 }}. University of Wisconsin-Madison Department of Atmospheric and Oceanic Sciences. * Robert Hart (2003-02-18). [http://moe.met.fsu.edu/cyclonephase/help.html Cyclone Phase Analysis and Forecast: Help Page]. Florida State University Department of Meteorology. * Droth (2005-12-15). [http://www.hpc.ncep.noaa.gov/sfc/UASfcManualVersion1.pdf Unified Surface Analysis Manual]. Hydrometeorological Prediction Center (NOAA). * Shaye Johnson (2001-09-25). [http://weather.ou.edu/~metr4424/Files/Norwegian_Cyclone_Model.pdf#search=%22norwegian%20cyclone%20model%22 The Norwegian Cyclone Model.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060901163934/http://weather.ou.edu/~metr4424/Files/Norwegian_Cyclone_Model.pdf#search=%22norwegian%20cyclone%20model%22 |date=2006-09-01 }} University of Oklahoma, School of Meteorology. * David M. Schultz and Heini Werli (2001-01-05). [http://www.cimms.ou.edu/~schultz/papers/marwealog.html Determining Midlatitude Cyclone Structure and Evolution from the Upper-Level Flow.] Cooperative Institute for Mesoscale Meteorological Studies. * Ryan N. Maue (2006-04-25). [http://ams.confex.com/ams/27Hurricanes/techprogram/paper_108776.htm Warm seclusion cyclone climatology.] American Meteorological Society Conference. * Michelle L. Stewart, COAPS, Tallahassee, FL; and M. A. Bourassa (2006-04-25). [http://ams.confex.com/ams/27Hurricanes/techprogram/paper_108880.htm Cyclogenesis and Tropical Transition in decaying frontal zones.] American Meteorological Society Conference. * Christopher A. Davis ; Lance F. Bosart (2004-11). [http://ams.allenpress.com/archive/1520-0477/85/11/pdf/i1520-0477-85-11-1657.pdf The TT Problem - Forecasting the Tropical Transition of Cyclones.] American Meteorological Society Journals Online. * Anthony R. Lupo ; Phillip J. Smith (1997-05-02). [http://ams.allenpress.com/perlserv/?request=get-document&doi=10.1175%2F1520-0493(1998)126%3C0502:TIBAMB%3E2.0.CO%3B2#S4 The Interactions between a Midlatitude Blocking Anticyclone and Synoptic-Scale Cyclones That Occurred during the Summer Season.] Department of Earth and Atmospheric Sciences, Purdue University, West Lafayette, Indiana. * B. Ziv ; P. Alpert (2003-11-20). [http://www.springerlink.com/content/nhlkqm3ckujgm106/ Theoretical and Applied Climatology - Rotation of mid-latitude binary cyclones: a potential vorticity approach.]{{Død lenkje|date=oktober 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Springer Wien ({{ISSN|0177-798X}} (Print) {{ISSN|1434-4483}} (Online)). * Joan Von Ahn; Joe Sienkiewicz; Greggory McFadden; (2005-04). [http://www.vos.noaa.gov/MWL/april_05/cyclones.shtml Mariners Weather Log, Vol 49, No. 1. Voluntary Observing Ship Program]. * [http://www.nssl.noaa.gov/NWSTornado/ Tornadoes: Nature's Most Violent Storms.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061026065708/http://www.nssl.noaa.gov/NWSTornado/ |date=2006-10-26 }} National Severe Storms Laboratory (NOAA) (2002-03-13). * Richard J. Pasch; Eric S. Blake;, Hugh D. Cobb III; and David P Roberts (2006-01-12). [http://www.nhc.noaa.gov/pdf/TCR-AL252005_Wilma.pdf Tropical Cyclone Report - Hurricane Wilma.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150306174058/http://www.nhc.noaa.gov/pdf/TCR-AL252005_Wilma.pdf |date=2015-03-06 }} National Hurricane Center (NOAA). Retrieved on 2006-10-11. {{syklonar}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Syklonar]] [[Kategori:Moglege framsideartiklar]] hw6b384fin2n2lxr1j1lbcru9o8rbpw 0 46456 3651090 3650907 2026-04-20T14:51:37Z Ranveig 39 la til [[Kategori:Moglege framsideartiklar]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3651090 wikitext text/x-wiki [[Fil:Low pressure system over Iceland.jpg|mini|upright=1.3|Ekstratropisk syklon nær Island.]] [[Fil:Animated hurricane.gif|frame|right|[[Radar]]bilete av ein [[tropisk syklon]] på den nordlege halvkula.]] Ein '''syklon''' er eit område med [[lågtrykk|lågt trykk]] i [[jordatmosfæren|atmosfæren]] som er karakterisiert ved [[vind]] som på nordlege halvkule bles mot klokka i ein spiral inn mot senteret av lågtrykket.<ref name="BBCCycDef">{{cite web |author = BBC Weather Glossary |title = Cyclone|date= Juli 2006|publisher= [[BBC]]|url = http://www.bbc.co.uk/weather/weatherwise/glossary/c.shtml|access-date = 2006-10-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20060829214837/http://www.bbc.co.uk/weather/weatherwise/glossary/c.shtml |archive-date = 2006-08-29}}</ref><ref name="UCARCycDef">{{cite web |title = UCAR Glossary&nbsp;— Cyclone |publisher = University Corporation for Atmospheric Research |url = http://meted.ucar.edu/satmet/goeschan/glossary.htm#c |access-date = 2006-10-24 |archive-date = 2018-12-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181225164339/https://www.meted.ucar.edu/sign_in.php?go_back_to=%2Fsatmet%2Fgoeschan%2Fglossary.htm#c |url-status = live }}</ref> På den sørlege halvkule er vindretninga med klokka rundt syklonen.<ref name="AMSCcDef">{{cite web |title = Cyclonic circulation |author = Glossary of Meteorology |date = Juni 2000 |publisher = [[American Meteorological Society]] |url = http://glossary.ametsoc.org/wiki/Cyclonic_circulation |access-date = 2008-09-17 |archive-date = 2018-12-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181225164334/http://glossary.ametsoc.org/wiki/Cyclonic_circulation |url-status = live}}</ref><ref name="AMSCycDef">{{cite web |title = Cyclone |date = June 2000 |author = Glossary of Meteorology |publisher = [[American Meteorological Society]] |url = http://glossary.ametsoc.org/wiki/Cyclone |access-date = 2008-09-17 |archive-date = 2018-12-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181225164340/http://glossary.ametsoc.org/wiki/Cyclone |url-status = live }}</ref> Syklon er eit generelt [[meteorologi]]sk omgrep som dekkjer ei rekkje forskjellige roterande system, som [[tropisk syklon|tropiske syklonar]], [[ekstratropisk syklon|ekstratropiske syklonar]] og [[tornado]]ar, og blir sjeldan brukt utan at det er spesifisert kva type syklon det er snakk om. == Opphav == Ordet «syklon» innført av [[Henry Piddington]], ein tilsett ved [[Det britiske austindiakompaniet]] som gav ut 40 artiklar om [[tropiske stormar]] frå [[Calcutta]] mellom 1836 og 1855 i ''[[The Journal of the Asiatic Society]]''.<ref>{{cite ODNB|author=Blyth, Caroline |chapter=Piddington, Henry (1797–1858)| title= Oxford Dictionary of National Biography|year= 2004 |doi=10.1093/ref:odnb/22221 }}</ref> Ordet er avleidd frå gresk {{lang|el|κύκλος}} (kýklos), som tyder ‘sirkel’ eller ‘ring’ på gammalgresk, på grunn av sirkelrørsla til vinden i ein syklon.<ref>{{cite web|url=https://www.nesdis.noaa.gov/news/hurricanes-cyclones-and-typhoons-whats-name|title=Hurricanes, Cyclones and Typhoons: What's in a Name?|date=2025-05-28|work=National Environmental Satellite, Data, and Information Service|publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration|access-date=2025-10-08}}</ref> Andre meiner at Piddington tok ordet frå det greske ordet «cyclos» som tyder «kveila som ein slange». == Struktur == Det er fleire strukturelle eigenskapar som er felles for alle typar syklonar. Senteret av syklonen er området som har lågast [[lufttrykk]].<ref name="FAQ eye">{{cite web|author=[[Chris Landsea]] and Sim Aberson|title=Subject: A11) What is the "eye"? How is it formed and maintained ? What is the "eyewall"? What are "spiral bands"?|url=http://www.aoml.noaa.gov/hrd/tcfaq/A11.html|date=2004-08-13|publisher=[[Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory]]|access-date=2009-12-28|archive-date=2006-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20060614205417/http://www.aoml.noaa.gov/hrd/tcfaq/A11.html|url-status=live}}</ref> I fullt utvikla tropiske og subtropiske syklonar vert senteret kalla «auget».<ref name="FAQ eye"/> Nær senteret av syklonen må [[trykkgradientkraft]]a og [[corioliskrafta]] vere i tilnærma balanse, elles ville syklonen ha kollapsa inn i seg sjølv på grunn av trykkskilnadane. Lufta strøymer rundt syklonar mot klokka på nordlege halvkule og med klokka på den sørlege halvkula på grunn av [[corioliseffekten]].<ref>{{cite web|url=http://homepages.abdn.ac.uk/wpe001/meteo/metoh8.pdf|title=The Atmosphere in Motion|publisher=[[University of Aberdeen]]|access-date=2011-09-11|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018224041/http://homepages.abdn.ac.uk/wpe001/meteo/metoh8.pdf|archive-date=2012-10-18}}</ref> == Kategoriar == Dei forskjellige syklontypane har i tillegg spesielle eigenskapar som gjer at dei kan definerast som [[polar syklon|polare syklonar]], [[polart lågtrykk|polare lågtrykk]], [[ekstratropisk syklon|ekstratropiske syklonar]], [[subtropisk syklon|subtropiske syklonar]], [[tropisk syklon|tropiske sykloner]] eller [[mesosyklon]]ar (som er dei seks hovudgruppene). === Polar syklon === Ein '''[[polar syklon]]''' (òg kalla arktisk syklon) er eit stort område med lågtrykk. Dei er ikkje det same som polare lågtrykk, som har likskapstrekk med tropiske syklonar. Syklonen blir styrka om vinteren og veiknar om sommaren.<ref>{{cite web|author=Halldór Björnsson |date=2005-01-19 |url=http://andvari.vedur.is/~halldor/HB/Met210old/GlobCirc.html |title=Global circulation |publisher=Veðurstofa Íslands |access-date=2008-06-15 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807132251/http://andvari.vedur.is/~halldor/HB/Met210old/GlobCirc.html |archive-date=2011-08-07 }}</ref> Ein polar syklon dekkar vanlegvis eit område på 1000-2000 km<ref>{{cite web |last1=Garima |first1=Khera |title=A vortex of winds-Cyclones – Geography and You |url=https://geographyandyou.com/a-vortex-of-winds-cyclones/ |access-date=14. januar 2021 |archive-date=2. mars 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210302232449/https://geographyandyou.com/a-vortex-of-winds-cyclones/ |url-status=live }}</ref> der lufta strøymer mot klokka (på den nordlege halvkula). === Polart lågtrykk === [[Fil:Polar low.jpg|mini|Polart lågtrykk i [[Barentshavet]] 27. februar 1987.]] Eit '''[[polart lågtrykk]]''' er eit småskala lågtrykkssystem som ein finn i havområde på polsida av [[polarfronten]] på den nordlege og sørlege halvkula. Systemet har vanlegvis ein horisontal lengdeskala på mindre enn 1000 km og varer berre ein dag og to. Fordi polare lågtrykk oppstår i havområde der det ofte er langt mellom observasjonar, er dei ofte vanskelege å oppdage, og kan vere ein stor fare for skipstrafikk og gass- og oljeplattformar. === Ekstratropisk === [[Fil:UK-Cyclone.gif|mini|Eit oppdikta synoptisk plott av ein ekstratropisk syklon som treffer Storbritannia. Dei blå pilene mellom [[isobar]]ane viser vindretning. Legg merke til den okkluderte, kalde og varme fronten.]] Ein '''[[ekstratropisk syklon]]''' er eit [[lågtrykk]] på [[synoptisk skala]] som ein finn på midlare breidder, og som verken har eigenskapane til tropiske eller polare syklonar.<ref>{{cite book |doi=10.1016/B978-0-444-53199-5.00027-0 |chapter=Precipitation |title=Treatise on Water Science |date=2011 |last1=Koutsoyiannis |first1=D. |last2=Langousis |first2=A. |pages=27–77 |isbn=978-0-444-53199-5 }}</ref> Dei oppstår i samband med [[vêrfront]]ar og horisontale [[temperaturgradient]]ar i område kjend som [[baroklinitet|barokline soner]].<ref name="ExtraLessonMillUni">{{cite web |title = ESCI 241 – Meteorology; Lesson 16&nbsp;– Extratropical Cyclones |author = DeCaria |publisher = Department of Earth Sciences, Millersville University, Millersville, Pennsylvania |date = 2005-12-07 |url = http://www.atmos.millersville.edu/~adecaria/ESCI241/esci241_lesson16_cyclones.html |access-date = 2006-10-21 |archive-url = https://web.archive.org/web/20060903093420/http://www.atmos.millersville.edu/~adecaria/ESCI241/esci241_lesson16_cyclones.html |archive-date = 3. september 2006}}</ref> Dette er den typen syklon ein kjenner som [[lågtrykk]] i Noreg. Dei er kvardagsfenomen som i lag med [[høgtrykk]] driv vêret på mykje av jorda.<ref>{{cite web |title=Weather Conditions |url=https://www.metoffice.gov.uk/weather/learn-about/weather/how-weather-works/high-and-low-pressure/weather-conditions |publisher=Met Office |access-date=7. november 2024}}</ref> Omgrepet «ekstratropisk» tyder at syklonen oppstår utanfor tropane, på midlare breidder, men i visse tilfelle kan tropiske syklonar bli omforma til ekstratropiske syklonar, og ekstratropiske syklonar til tropiske syklonar.<ref name = "AOML FAQ A7-2">{{cite web|author = [[Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory]], Hurricane Research Division|title = Frequently Asked Questions: What is an extra-tropical cyclone?|publisher = [[NOAA]]|access-date = 2006-07-25|url = http://www.aoml.noaa.gov/hrd/tcfaq/A7.html|archive-date = 2007-02-09|archive-url = https://web.archive.org/web/20070209121005/http://www.aoml.noaa.gov/hrd/tcfaq/A7.html|url-status = live}}</ref> Sjølv om ekstratropiske syklonar som regel vert klassifisert som barokline, siden dei blir danna i område med temperaturgradientar, kan dei seint i livssyklusen bli [[barotropi|barotrope]] når temperaturfordelinga rundt syklonen er meir jamnt fordelt.<ref>{{cite web|author=Ryan N. Maue|year=2008|url=http://www.coaps.fsu.edu/~maue/cyclone_ch3.html|title=Chapter 3: Cyclone Paradigms and Extratropical Transition Conceptualizations|access-date=2008-06-15|publisher=[[Florida State University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080510210146/http://www.coaps.fsu.edu/~maue/cyclone_ch3.html |archive-date=2008-05-10}}</ref> === Subtropisk === Ein '''[[subtropisk syklon]]''' er eit vêrsystem som har nokre av eigenskapane til tropiske syklonar, og nokre av eigenskapane til ekstratropiske syklonar. Dei kan oppstå i område frå ekvator til 50º nord eller sør.<ref name="A6">{{cite web|author=Chris Landsea|url=http://www.aoml.noaa.gov/hrd/tcfaq/A6.html|title=Subject: A6) What is a sub-tropical cyclone?|access-date=2009-12-27|date=2009-02-06|publisher=[[Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory]]|author-link=Chris Landsea|archive-date=2011-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20111011042947/http://www.aoml.noaa.gov/hrd/tcfaq/A6.html|url-status=live}}</ref> ==== Tropisk ==== [[Fil:Cyclone Catarina from the ISS on March 26 2004.JPG|mini|Syklonen Catarina, ein sjeldan tropisk syklon i Sør-Atlanteren sett frå Den internasjonale romstasjonen 26. mars 2004.]] Ein '''[[tropisk syklon]]''' er eit stormsystem som blir drive av frigjeven varme frå fuktig luft som stig og [[kondensasjon|kondenserer]].<ref name="StackPath">{{cite web |title=StackPath |url=https://www.laserfocusworld.com/home/article/14192224/tropical-cyclone#:~:text=View%20Image%20Gallery-,A%20tropical%20cyclone%20is%20a%20storm%20system%20characterized%20by%20a,contained%20in%20the%20moist%20air. |website=www.laserfocusworld.com | date=10 August 2011 |access-date=13. januar 2021 |archive-date=14. april 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414230334/https://www.laserfocusworld.com/home/article/14192224/tropical-cyclone#:~:text=View%20Image%20Gallery-,A%20tropical%20cyclone%20is%20a%20storm%20system%20characterized%20by%20a,contained%20in%20the%20moist%20air. |url-status=live }}</ref> Omgrepet tyder at syklonen oppstår i [[tropane]] og har syklonske eigenskapar. Sidan det er varmemekanismar som driv dei, er dette system med varm kjerne, medan dei fleste andre syklonar har kald kjerne.<ref name="StackPath"/><ref name = "AOML FAQ A7">{{cite web|publisher = [[Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory]], Hurricane Research Division|title = Frequently Asked Questions: What is an extra-tropical cyclone?|author = Stan Goldenberg|date = 2004-08-13|access-date = 2007-03-23|url = http://www.aoml.noaa.gov/hrd/tcfaq/A7.html|archive-date = 2007-02-09|archive-url = https://web.archive.org/web/20070209121005/http://www.aoml.noaa.gov/hrd/tcfaq/A7.html|url-status = live}}</ref> Syklonane utviklar seg over store, varme vassmassar,<ref name="AOML FAQ A15">{{cite web|author=Chris Landsea |title=Frequently Asked Questions: How do tropical cyclones form? |date=2009-02-06 |publisher=[[NOAA]] |access-date=2006-07-26 |url=http://www.aoml.noaa.gov/hrd/tcfaq/A15.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090827030639/http://www.aoml.noaa.gov/hrd/tcfaq/A15.html |archive-date=2009-08-27 |author-link=Chris Landsea }}</ref> og tapar styrke om dei kjem over land.<ref>{{cite web|author=Sim Aberson|publisher=[[National Hurricane Center]]|url=http://www.aoml.noaa.gov/hrd/tcfaq/C2.html|title=Subject : C2) Doesn't the friction over land kill tropical cyclones?|access-date=2008-02-25|date=2009-02-06|archive-date=2012-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20120731202853/http://www.aoml.noaa.gov/hrd/tcfaq/C2.html|url-status=live}}</ref> Tropiske syklonar har forskjellige namn etter kvar dei oppstår og kva styrke dei har, slik som '''orkan''', '''tyfon''', '''syklon''', '''tropisk storm''' og '''tropisk lågtrykk'''. Tropiske syklonar kan produsere ekstremt kraftig vind, [[tornado]]ar, enorme mengder [[regn]], høge [[bølgje]]r og [[stormflod]].<ref name="oxfo">{{cite journal |last1=Shultz |first1=James M. |last2=Russell |first2=Jill |last3=Espinel |first3=Zelde |title=Epidemiology of Tropical Cyclones: The Dynamics of Disaster, Disease, and Development |journal=Epidemiologic Reviews |date=Juli 2005 |volume=27 |issue=1 |pages=21–35 |doi=10.1093/epirev/mxi011 |pmid=15958424 }}</ref> Det kraftige regnet og stormfloda kan føre til omfattande [[flaum]]. Sjølv om konsekvensane ofte er katastrofale, kan dei t.d. ende lange [[tørke]]periodar. Dei fører varme bort frå tropane, og spelar ei viktig rolle i den globale [[atmosfærisk sirkulasjon|atmosfæriske sirkulasjonen]] som opprettheld likevekt i [[troposfæren]].<ref name="laserfocusworld.com">{{cite web |title=StackPath |url=https://www.laserfocusworld.com/home/article/14192224/tropical-cyclone#:~:text=View%20Image%20Gallery-,A%20tropical%20cyclone%20is%20a%20storm%20system%20characterized%20by%20a,contained%20in%20the%20moist%20air |website=www.laserfocusworld.com | date=10. august 2011 |access-date=14 January 2021 |archive-date=14. april 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414230334/https://www.laserfocusworld.com/home/article/14192224/tropical-cyclone#:~:text=View%20Image%20Gallery-,A%20tropical%20cyclone%20is%20a%20storm%20system%20characterized%20by%20a,contained%20in%20the%20moist%20air |url-status=live }}</ref> === Mesoskala === Ein '''[[mesosyklon]]''' er eit stort område med vertikalt roterande luft, vanlegvis i samband med dei stigande luftrørslene til [[supercelle]]r. Mesosyklonar fører ofte til kraftig vind på overflata og kraftig [[hagl]]. I tillegg er dei ei av hovudårsakene til danninga av [[tornado]]ar.<ref name="skybrary.aero">{{cite web |title=Mesocyclone – SKYbrary Aviation Safety |url=https://www.skybrary.aero/index.php/Mesocyclone |website=www.skybrary.aero |access-date=13. januar 2021 |archive-date=14. januar 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210114104249/https://www.skybrary.aero/index.php/Mesocyclone |url-status=live }}</ref> Kvart år blir det danna rundt 1&nbsp;700 mesosyklonar i USA, men berre halvparten av dei dannar tornadoar.<ref name="FoN">Forces of Nature. {{citation|url=http://library.thinkquest.org/C003603/english/tornadoes/themesocyclone.shtml |title=Tornadoes : the mesocyclone.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080616154710/http://library.thinkquest.org/C003603/english/tornadoes/themesocyclone.shtml|archivedate=2008-06-16|accessdate=2008-06-15}}</ref> == Kjelder== {{Referansar}} * [https://web.archive.org/web/20011127021405/http://www.bbc.co.uk/weather/weatherwise/glossary/c.shtml BBC Weather Gloassary - Cyclone] * [http://meted.ucar.edu/satmet/goeschan/glossary.htm#c UCAR Glossary - Cyclone.] University Corporation for Atmospheric Research. * Keith C. Heidorn, PhD (2003-10-01). [http://www.islandnet.com/~see/weather/history/cyclone-word.htm The Weather Doctor: Cyclone Origin.] * [http://banglapedia.search.com.bd/HT/P_0168.htm Banglapedia: Piddington, Henry.] * [http://www.imdmumbai.gov.in/cycdisasters.htm Cyclone Related Disasters - What Are Cyclones?. India Meteorological department] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051025071035/http://www.imdmumbai.gov.in/cycdisasters.htm |date=2005-10-25 }} * Richard Conan-Davies BSc Dip Ed (2003-05-14). [http://clearlyexplained.com/nature/earth/disasters/cyclones.html ClearlyExplained.com - Cyclones.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070117022933/http://clearlyexplained.com/nature/earth/disasters/cyclones.html |date=2007-01-17 }} * Dr. DeCaria (2005-12-07). [http://www.atmos.millersville.edu/~adecaria/ESCI241/esci241_lesson16_cyclones.html ESCI 241 – Meteorology; Lesson 16 – Extratropical Cyclones.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080208224320/http://www.atmos.millersville.edu/~adecaria/ESCI241/esci241_lesson16_cyclones.html |date=2008-02-08 }} Department of Earth Sciences, Millersville University, Millersville, Pennsylvania. * Robert Hart and Jenni Evans (2003). [http://ams.confex.com/ams/pdfpapers/70524.pdf Synoptic Composites of the Extratropical Transition Lifecycle of North Atlantic TCs as Defined Within Cyclone Phase Space]. American Meteorological Society. {{Syklonar}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Syklonar| ]] [[Kategori:Virvlar]] [[Kategori:Moglege framsideartiklar]] tgbgg3d0pz1k3ee4wy2z3p09gd5bkwo 0 47395 3651096 3427328 2026-04-20T15:19:51Z Ranveig 39 To ref. frå en: 3651096 wikitext text/x-wiki [[Fil:01L 2023-01-16 1920Z.jpg|mini|Subtropisk syklon i Nord-Atlanteren i januar 2023.]] [[Fil:Subtropical Storm (2000).JPG|mini|Eit subtropisk lågtrykk]] Ein '''subtropisk syklon''' er eit [[vêr]]system som har nokre av eigenskapane til ein [[tropisk syklon]] og nokre av eigenskapane til ein [[ekstratropisk syklon]].<ref name="NAtlSTClimo">{{cite journal | title = Atlantic Subtropical Storms. Part II: Climatology |author1=Mark P. Guishard |author2=Jenni L. Evans |author3=Robert E. Hart | journal = Journal of Climate |volume=22 |issue=13 | date = Juli 2009 | pages = 3574–3594 | doi = 10.1175/2008JCLI2346.1 |bibcode=2009JCli...22.3574G|s2cid=51435473 |doi-access=free}}</ref> Dei kan oppstå i eit breitt område frå ekvator til 50º i nord og sør.<ref name="CLfaq">{{citation|author=Chris Landsea|url=http://www.aoml.noaa.gov/hrd/tcfaq/A6.html |title=Subject: A6) What is a sub-tropical cyclone?|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160603060427/http://www.aoml.noaa.gov/hrd/tcfaq/A6.html |archivedate=2016-06-03 |publisher= [[National Hurricane Center]]|accessdate=2008-06-14}}</ref> == Typar == === Lågtrykk i høgda === Den mest vanlege forma for subtropiske [[lågtrykk]] er ei kald kjerne i høgda med sirkulasjon som strekkjer seg ned til overflata, og området med sterkast [[vind]] strekkjer seg vanlegvis i ein radius om lag 150-200 km bort frå senteret. Samanlikna med tropiske syklonar har slike lågtrykk eit relativt stort område med kraftig vind langt borte frå senteret, og har vanlegvis eit mindre symmetrisk vindfelt og fordeling av [[konveksjon]]. === Mesoskala lågtrykk === Ei anna form for ein subtropisk syklon er eit mesoskala lågtrykk som oppstår nær horisontale [[vindskjer]], gjerne i samband med gamle [[vêrfront|frontar]]. Området med kraftigast vind er vanlegvis mindre enn 50 km stort i diameter. Heile lågtrykket har vanlegvis ein diameter mindre enn 150 km. Desse forholdsvis kortvarige systema kan ha både varm og kald kjerne. Frå 2006 vart derimot systema med varm kjerne definert som [[tropisk syklon|tropiske lågtrykk]] og ikkje lenger kalla subtropiske. === Omforming frå ekstratropiske syklonar === Ein [[ekstratropisk syklon]] kan omformast til eit subtropisk lågtrykk ved at det tileignar seg tropiske eigenskapar. Eit subtropisk lågtrykk kan vidare utvikle seg til ein tropisk syklon, medan enkelte tropiske lågtrykk kan utvikle seg til subtropiske lågtrykk. Som oftast vert derimot ikkje tropiske lågtrykk eller tropiske syklonar kalla subtropiske medan dei vert omforma til ekstratropiske lågtrykk. Omforminga frå ekstratropiske syklonar krev vanlegvis stor instabilitet gjennom [[troposfæren]] med ein temperaturskilnad på over 40&nbsp;°C frå havoverflata til ei høgd på om lag 6000 m. == Eigenskapar == Desse lågtrykka kan ha maksimal vindstyrke som strekkjer seg lenger bort frå senteret enn tropiske syklonar. Den kraftigaste vinden som er målt i samband med eit subtropisk lågtrykk er 33 m/s, som er orkan styrke på [[Beaufortskalaen]]. [[NOAA]] klassifiserer dei subtropiske syklonane som oppstår i Atlanterhavet på same måte som dei klassifiserer tropiske syklonar. Dei med vind under 18 m/s vert kalla subtropiske lågtrykk, medan dei med vind over dette vert kalla subtropiske stormar. Subtropiske syklonar kan oppstå utanfor orkansesongen, som er frå juni og ut november. == Danning == Dei fleste subtropiske syklonar oppstår når ein [[ekstratropisk syklon]] med kald kjerne kjem inn i subtropiske strøk. [[Vêrfront|Frontsystemet]] til den ekstratropiske syklonen er vanlegvis borte i slike tilfelle. Sidan desse syklonane har kald kjerne i høgda er temperaturskilnaden mellom 500 hPa trykknivået, eller høgda om lag 6000 m over bakken, og [[havoverflatetemperatur]]en som regel større enn den [[adiabatisk temperaturendring|tørradiabatiske temperaturendringa]]. Dette fører til svært ustabile forhold som dannar [[torevêr|torebyer]] eit stykke aust for senteret. Havoverflatetemperaturen må som regel vere minst 20&nbsp;°C for at denne utviklinga skal oppstå. Dei første torebygene fører til meir [[fukt]] rundt lågtrykket, noko som destabiliserar atmosfæren ved å redusere den [[adiabatisk temperaturendring|adiabatiske temperaturendringa]] ein treng for å få [[konveksjon]]. Ei kort bølgje eller ei forstyrring i [[jetstraum]]en i høgda kan så føre til at konveksjonen vert flytta nærare senteret og utviklinga av den subtropiske syklonen startar. Havoverflatetemperaturen som fører til vidare utvikling av subtropiske syklonar er 24&nbsp;°C. Visst torebyene vert kraftige nok og den varme kjernen ved overflata vert djup nok, kan ein få utvikla tropiske syklonar. I USA får subtropiske syklonar i Atlanterhavet namn på same måten som tropiske orkanar. Namnet er derimot ein bokstav og talkode, men om syklonen vert omforma til ein tropisk orkan får den namn etter namnelistene til tropiske orkanar. ==Kjelder== {{fotnoteliste}} == Bakgrunnsstoff == * [http://www.ofcm.gov/homepage/text/spc_proj/ihc/action-items.pdf#search=%22subtropical%20cyclone%20definition%20change%20NHC%22 Interdepartmental Hurricane Conference]. * David Mark Roth (2002-02-15). [http://www.hpc.ncep.noaa.gov/research/roth/Subpreprint.pdf A Fifty year History of Subtropical Cyclones] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926025523/http://www.hpc.ncep.noaa.gov/research/roth/Subpreprint.pdf |date=2007-09-26 }}. Hydrometeorological Prediction Center. {{syklonar}} [[Kategori:Syklonar]] 8wldtjtrwb2tdcx8imn5g7pa8v877yy 0 47398 3651091 3618280 2026-04-20T15:09:39Z Ranveig 39 Ref. frå [[en:Cyclone]] 3651091 wikitext text/x-wiki Ein '''polar syklon''', òg kalla '''arktisk syklon''', er eit stort [[lågtrykk]]sområde over polare område. Dei må ikkje forvekslast med [[polart lågtrykk|polare lågtrykk]], som har liknande eigenskapar som [[tropisk syklon|tropiske syklonar]]. Ein polar syklon er eit lågtrykkssystem med diameter på om lag 1000–2000&nbsp;km,<ref>{{cite web |last1=Garima |first1=Khera |title=A vortex of winds-Cyclones – Geography and You |url=https://geographyandyou.com/a-vortex-of-winds-cyclones/ |access-date=14 January 2021 |archive-date=2 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210302232449/https://geographyandyou.com/a-vortex-of-winds-cyclones/ |url-status=live }}</ref> med luft som sirkulerer mot klokka på den nordlege halvkula, og omvendt på den sørlege halvkula. Årsaka til rotasjonen kjem av [[corioliskrafta]]. Syklonaktiviteten merkar ein mest i den eurasiastiske delen av [[Arktis]], som har om lag 15 syklonar kvar vinter. Polare syklonar har ein òg på [[Grønland]] og i [[Canada]]. Polare syklonar kan oppstå kortid som helst på året, men syklonane om sommaren er som regel svakare enn om vinteren.<ref>{{cite web|author=Halldór Björnsson |date=2005-01-19 |url=http://andvari.vedur.is/~halldor/HB/Met210old/GlobCirc.html |title=Global circulation |publisher=Veðurstofa Íslands |access-date=2008-06-15 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807132251/http://andvari.vedur.is/~halldor/HB/Met210old/GlobCirc.html |archive-date=2011-08-07 }}</ref> Dei er lite utforska og fører sjeldan til stor skade sidan dei som regel oppstår i område med lite folk. ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{syklonar}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Syklonar]] csboq1ctkup0yoku8lo1p6u1ptporig 0 50233 3651086 3651020 2026-04-20T13:19:26Z Sigmundg 835 Litt til 3651086 wikitext text/x-wiki [[Fil:Transformers.jpg|mini|250px|høgre|Fig. 1 Døme på små effekttransformatorar.]] '''Transformator''' er ein [[elektromagnetisme|elektomagnetisk]] komponent som vert nytta for impedansetransformasjon, som tilsvarar at spenninga eller straumen vert transformert opp eller ned. Om spenninga vert transformert opp vert straumen transformert ned, eller motsett. == Grunnleggande oppbygging og verkemåte == [[Fil:Transformer3d_col3.svg|mini|300px|høgre|Fig. 2 Transformator.]] Transformatorar er bygd opp med to [[galvanisk isolert]]e krinsar som er kopla saman med ein [[magnetisk fluks]]. Dei to krinsane, som vert kalla primærkrins og sekundærkrins, har kvar sin [[spole]] som er vikla rundt eit materiale med liten [[reluktans]] (kalla transformatorkjernen), som den magnetiske fluksen fylgjer, Fig. 2. Fluksen i den magnetiske krinsen {{NumBlk|:|<math> \Phi = \frac{N_{1}i_1}{\mathfrak R}, </math>|{{EquationRef|1}}}} der ''N₁'' er vinningstalet i primærspolen, <math>i_1</math> er straumen i primærspolen og <math>\mathfrak R</math> er reluktansen til transformatorkjernen. Fluksen fylgjer den magnetiske leiaren (transformatorkjernen), slik at same fluksen går gjennom begge spolane. I primærkrinsen induserer fluksen (i fylgje [[Faradays induksjonslov]]) ei spenning {{NumBlk|:|<math> v_1 = N_1 \frac{d \Phi}{dt}, </math>|{{EquationRef|2}}}} der <math>\frac{\mathrm{d}\Phi}{\mathrm{d}t}</math> er den [[derivasjon|tidsderiverte]] av fluksen, og i sekundærkrinsen vert det indusert ei spenning {{NumBlk|:|<math> v_{2} = N_{2} \frac{\mathrm{d}\Phi}{\mathrm{d}t}, </math>|{{EquationRef|3}}}} der ''N₂'' er vinningstalet i sekundærviklinga. Tilhøvet mellom spenningane i sekundær- og primærkrinsen kan difor uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \frac{v_{2}}{v_{1}} = \frac{N_{2}}{N_{1}} = a. </math>|{{EquationRef|4}}}}''''''Feit tekst'''''' === Ideell transformator === [[Fil:Transformer_under_load_(alternative_version).svg|mini|Fig. 3 Ideell transformator med [[spenningskjelde]] <math>V_P</math> og lastimpedans <math>Z_L</math>.]] Ein ideell transformator er ein forenkla modell av ein transformator som ikkje har tap<ref name="Franco"/>. Fig. 3 syner ein ideell transformator med ein ei spenningskjelde <math>V_P</math> og ein last[[impedans]] <math>Z_{L}</math> i sekundærkrinsen. Straumen i lastmotstanden (<math>I_S</math> i fig. 3) {{NumBlk|:|<math> i_{2} = \frac{V_{2}}{Z_{L}}. </math>|{{EquationRef|5}}}} Ein ideell transformator har ikkje tap, så effekten i sekundærkrinsen må vera lik effekten i primærkrinsen: {{NumBlk|:|<math> P_{1} = P_{2}, </math>|{{EquationRef|6}}}} som er det same som at {{NumBlk|:|<math> v_{1}i_{1} = v_{2}i_{2}. </math>|{{EquationRef|7}}}} Ved å kombinera likningane kjem ein fram til fylgjande samanhengar for ein ideell transformator: {{NumBlk|:|<math> \frac{v_{2}}{v_{1}} = \frac{i_{1}}{i_{2}} = \frac{N_{2}}{N_{1}}. </math>|{{EquationRef|8}}}} Om <math>N_{2} > N_{1}</math> vert spenninga transformert opp (<math>v_{2} > v_{1}</math>) og straumen vert transformert ned (<math>i_{2} > i_{1}</math>), og om <math>N_{2} < N_{1}</math> vert spenninga transformert ned (<math>v_{2} > v_{1}</math>) og straumen vert transformert opp. Lastimpedansen sett frå primærsida kan uttrykkast {{NumBlk|:|<math> Z_{L}{'} = \frac{v_{1}}{i_{1}} = \frac{v_{2}{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)}}{{i_{2}}{\left(\!\frac{N_{2}}{N_{1}}\right)}} = \left(\!\frac{v_{2}}{i_{2}}\right)\!{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)^2} = Z_{L}\!{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)^2}. </math>|{{EquationRef|9}}}} På same måte kan kildeimpedanse <math>Z_{k}</math> sett frå sekundærsida uttrykkast {{NumBlk|:|<math> Z_{k}^{'} = Z_{k}\!{\left(\!\frac{N_{2}}{N_{1}}\right)^2}. </math>|{{EquationRef|10}}}} Ein ser at spenningar og straumar vert transformerte med omsettingsforholdet <math>\frac{N_{2}}{N_{1}}</math>, medan impedansar vert transformerte med kvadratet av omsetningsforholdet. == Praktiske transformatorar == [[Fil:Transformer_Flux.svg|mini|Fig. 4 Lekasjefluks.]] <!--[[Fil:Trafo_vazba.png|800px|Fig. 4 .]]--> <!--[[Fil:Transformer_-_equivalent_circuit_diagram.png|mini|400px|Fig. 6 .]]--> <!--[[Fil:Trafo-ESB-vereinfacht.svg|mini|400px|Fig. 7 .]]--> Praktiske transformatorar avvik noko frå den ideelle transformatoren skildra så langt. Eit slikt avvik er at noko av fluksen ikkje fylgjer kjernematerialet. Storparten av fluksen <math>\Phi_1</math> generert av primærspolen fylgjer kjernematerialet og flyt gjennom sekundærspolen, der han induserer sekundærspenninga <math>v_2</math>. Dette er den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math> i fig. 4. Men ein liten del av fluksen tek vegen utanom kjernematerialet. Denne lekasjefluksen er merka <math>\Phi_{\sigma 1}</math> og <math>\Phi_{\sigma 2}</math> i fig. 4. Lekasjefluksen i primær og sekundærviklingane kan uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \Phi_{1} - \Phi_{12} </math>|{{EquationRef|11}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \Phi_{2} - \Phi_{12}, </math>|{{EquationRef|12}}}} der <math>\Phi_{12}</math> er den mutuelle fluksen, <math>\Phi_{1}</math> er fluksen gjennom primærspolen og <math>\Phi_{2}</math> er fluksen gjennom sekundærspolen. Lekasjefluksane er proporsjonal med straumen i viklingane, men etter som kjernen har mykje større [[permeabilitet]] enn luft er lekasjefluksen berre nokre få prosent av den mutuelle fluksen<ref name="McPHerson"/>. Transformatorar med høg spenning krev tjukkare isolasjon, så avstanden mellom viklingae er større, noko som aukar lekasjefluksane. === Separasjon an mutual- og lekasjefluks === Magnetiseringa av kjernematerialet er både ulineær og [[Magnetisk hysterese|hysterisk]], men lekasjefluksen går gjennom eit ikkje-feromagnetisk materiale og vert ikkje påvirka av at kjernen går i metning. Det er difor nyttig å skilja lekasjefluksen frå den mutuelle fluksen. Det var [[Charles Proteus Steinmetz]] som fyrst hadde denne ideen <ref name="McPHerson"/>. Denne separasjonen vert utført ved å uttrykkje primærspenninga som {{NumBlk|:|<math> V_1 = N_1\frac{d\phi_{\sigma 1}}{dt} + N_1\frac{d\phi_{12}}{dt} </math>|{{EquationRef|13}}}} der leddet <math>N_1\frac{d\phi_{\sigma 1}}{dt}</math> representerer spenninga indusert av lekasjefluksen <math>\Phi_{\sigma 1}</math> og leddet <math> N_1\frac{d\phi_{12}}{dt}</math> representerer spenninga indusert i primærkrinsen på grunn av den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math>. På same vis kan spenninga i sekundærkrinsen separerast i to delar: {{NumBlk|:|<math> V_2 = N_2\frac{d\phi_{\sigma 2}}{dt} + N_2\frac{d\phi_{12}}{dt} </math>|{{EquationRef|14}}}} der leddet <math>N_2\frac{d\phi_{\sigma 2}}{dt}</math> representerer spenninga indusert på grunn av lekasjefluksen <math>\Phi_{\sigma 2}</math> i sekundærspolen og leddet <math>N_2\frac{d\phi_{12}}{dt}</math> representerer spenninga indusert i sekundærkrinsen av den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math>. === Lekasjeinduktans === Lekasjefluksane er ikkje påverka av kjernemetninga, men er proporsjonal med den [[magnetomotorisk spenning]]a <math>\mathcal{F}_{m}=Ni</math>. Dei kan difor uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \mathcal{P}_1\mathcal{F}_{1} = \mathcal{P}_1 N_1 i_1 </math>|{{EquationRef|15}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 2} = \mathcal{P}_2\mathcal{F}_{2} = -\mathcal{P}_2 N_2 i_2, </math>|{{EquationRef|16}}}} der <math>\mathcal{P}=\mathcal{R}^{-1}</math> er [[permeans]]sen. Minusteiknet i ({{EquationNote|16}}) kjem av at sekundærstraumen <math>i_2</math> har retning ut frå sekundærspolen i ekvivalentskjemaet i fig. 4. Vi kan no skriva dei fyrste ledda i ({{EquationNote|13}}) og ({{EquationNote|14}}) som {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 1} = \frac{d}{dt}\left( N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1} i_1 \right) = N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1} \frac{di_1}{dt} </math>|{{EquationRef|17}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 2} = -\frac{d}{dt}\left( N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2} i_2 \right) = -N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2} \frac{di_2}{dt}. </math>|{{EquationRef|18}}}} I ({{EquationNote|17}}) og ({{EquationNote|18}}) har ledda <math>N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1}</math> og <math>N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2}</math> eininga [[Henry]], så dei representerer [[induktans]]ar. Vi kan difor uttrykka ({{EquationNote|17}}) og ({{EquationNote|18}}) ved hjelp av lekasjeinduktansane <math>L_p</math> og <math>L_s</math>, som {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 1} = L_p\frac{di_1}{dt} </math>|{{EquationRef|18}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 2} = -L_s\frac{di_2}{dt}. </math>|{{EquationRef|20}}}} === Ekvivalentskjema === [[Fil:Transformer_equivalent_circuit-2.svg|mini|400px|Fig. 5 Transformator ekvivalentskjema.]] <!--[[Fil:Transformer_equivalent_circuit.svg|mini|400px|Fig. 5 Transformator ekvivalentskjema reflektert til primærsida.]]--> For sinusforma spenningar kan transformatoren representerast i form av ekvivalentskjemaet vist i fig. 5, der {{NumBlk|:|<math> X_p = j\omega L_p </math>|{{EquationRef|21}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> X_s = j\omega L_s, </math>|{{EquationRef|22}}}} er lekkasje[[reaktans]]ane i primær respektivt sekundærviklingane. Motstanden i primær- og sekundærviklinga er representerte som <math>R_p</math> respektivt <math>R_s</math>. === Magnetisering av kjernen === I fylgje [[Faradays induksjonslov]] er primærspenninga {{NumBlk|:|<math> E_p = N_p \frac{d\Phi}{dt}. </math>|{{EquationRef|23}}}} Etter som spenningsfallet over <math>R_p</math> og <math>X_p</math> er lite er <math>E_p\approx V_p</math>. Med sinusforma inngangsspenning er difor <math>E_p</math> med god tilnærming òg sinusforma. Vi kan vi difor uttrykkja spenninga over primærspolen som {{NumBlk|:|<math> E_p = \sqrt{2}E_p\sin(\omega t + \alpha), </math>|{{EquationRef|24}}}} der <math>E_p</math> er [[effektivverdi]]en til primærspenninga og <math>\alpha</math> er eit faseskift. Ved å kombinera ({{EquationNote|23}}) og ({{EquationNote|24}}) kan fluksen gjennom kjernen uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{12} = \frac{1}{N_p}\int \sqrt{2}E_p\sin(\omega t + \alpha)dt = -\frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p}\cos(\omega t + \alpha) + \phi_c. </math>|{{EquationRef|25}}}} <math>\phi_c</math> er ein transientfluks som døyr ut etter nokre få periodar, så ({{EquationNote|25}}) vert redusert til {{NumBlk|:|<math> \Phi_{12} = -\frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p}\cos(\omega t + \alpha). </math>|{{EquationRef|26}}}} Divisonen med <math>\omega</math> i ({{EquationNote|26}}) syner at fluksen ligg <math>90^{\circ}</math> etter spenninga <math>E_p</math>. Maksverdien til fluksen i kjernen {{NumBlk|:|<math> \Phi_{max} = \frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p} = \frac{1}{\sqrt{2}\pi f} \frac{E_p}{N_p}. </math>|{{EquationRef|27}}}} [[Fil:Power_Transformer_Over-Excitation.gif|mini|Fig. 6 Overstyrt kjerne: grøn: fluks, raud: magnetiseringskarakteristikk, blå: magnetiseringsstraum <math>I_{o}</math>.]] Summen av dei [[magnetomotorisk spenning|magnetomotoriske spenningane]] i primær- og sekundærkrinsen {{NumBlk|:|<math> \mathcal{F}_{m,T} = \mathcal{F}_{m,p} + \mathcal{F}_{m,s} = N_pI_p - N_sI_s. </math>|{{EquationRef|28}}}} Om vi dividerer begge sider med <math>N_p</math> får vi {{NumBlk|:|<math> \frac{\mathcal{F}_{m,T}}{N_p} = I_p - \frac{I_s}{N_s/N_p} = I_P - \frac{I_s}{a} \doteq I_{0}, </math>|{{EquationRef|29}}}} I ein ideel transformator er <math>I_{o}=0</math>, men i ein fysisk transformator er ikkje <math>I_{o}</math> null og representerer den ekstra primærstraumen som skal til for å magnetisera den ferromagnetiske kjernen, plus [[hysterese]]- of [[virvelstraum]]stapa i kjernen. Så <math>I_{o}</math> består av to delar {{NumBlk|:|<math> I_{o} = I_{\Phi} + I_{h+v}, </math>|{{EquationRef|30}}}} eller uttrykt som magnetomotoriske spenningar {{NumBlk|:|<math> \mathcal{F}_{o} = N_p I_{M} + N_p I_{C}, </math>|{{EquationRef|31}}}} der den magnetomotoriske spenninga <math>N_p I_{M}</math> magnetiserer kjernen og <math>N_p I_{C}</math> er den magnetomotoriske spenninga som skal til for å driva hysterese- og virvelstraumstapa i kjernen. === Frekvensavhengigheit === Vi ser frå ({{EquationNote|27}}) at med ei sinusforma inngangsspenning er maksverdien til fluksen proporsjonal med tilhøvet <math>E_p/N_p</math> og invers proporsjonal med frekvensen <math>f</math>. Transformatorar som arbeider emd låge frekvensar har difor høgare fluksverdiar enn høgfrekenstransformatorar, så tverrsnittet på kjernen lyt vera større. Dette er grunnen til at transformatorane i svitsja forsyningar, som arbeider med frekvensar på fleire hundre kHz, er mykje mindre enn transformatorar som arbeider med 50 Hz (som i [[elnett]]et). Om ein transformator vert nytta ved lågare frekvens enn han er dimensjonert for vil det føra til at kjernen går i metning, som illustrert i Fig. 6. Den auka magnetiseringstraumen fører til auka tap, både på grunn av større ohmske tap i viklingane og på grunn av større virvelstraumstap i kjernematerialet. Dette fører i sin tur til at kjernetemperaturen aukar. EIn kan difor ikkje utan vidare nytta transformatorar dimensjonerte for å arbeida med ein frekvens på 60 Hz i eit 50 Hz elnett. === Transient straumpuls === [[Fil:Inrush-curr-3 (cropped).png|mini|Fig. 7 Døme på transient straumpuls.]] <!--[[Fil:Prinzipskizze_Netzausfall.svg|mini|Fig. 8 Nettutfall.]]--> Når ein sler på spenninga på inngangsspenninga <math>V_1</math> vil transformatoren trekkja ein ein transient straumpuls, som vist i fig. 7, for å byggja opp transientfluksen <math>\phi_{c}</math> i ({{EquationNote|25}}). Om kjernen har liten reluktans, som i store ringkjernetransformatorar, kan den transiente straumpulsen verta så kraftig at sikringane går. Svitsjing i elnettet kan òg føra til at ein, eller fleire, periodar dett ut. Dette fører òg til ein transient straumpuls. I samband med store [[effektforsterkar]]ar plasserer ein difor ein motstand i serie med tranformatoren i ein kort periode. Slike krinsar vert ofte kalla [[mjukstartkrins]]ar. <!-- == Ulike transformastortypar == xx === Effekttransformatorar === === Signaltransformatorar === --> == Referansar == <references> <ref name="Franco">S. Franco, ''Electric circuits fundamentals'', Saunders College Publishing, 1995.</ref> <ref name="McPHerson">G. McPHerson, ''An introduction to electrical machines and transformers'', John Wiley & Sons, 1981.</ref> </references> == Sjå òg == * [[Induksjonsmotor]] * [[Elnett]] {{Elektrofag}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Elektroteknikk]] [[Kategori:Transformatorar| ]] 2qg05vcu5sglp5hmjd06ujw4wlsub1j 3651087 3651086 2026-04-20T14:48:55Z Ranveig 39 Retta 18 til 19 att. To likningar kan ikkje ha same tal. 3651087 wikitext text/x-wiki [[Fil:Transformers.jpg|mini|250px|høgre|Fig. 1 Døme på små effekttransformatorar.]] '''Transformator''' er ein [[elektromagnetisme|elektomagnetisk]] komponent som vert nytta for impedansetransformasjon, som tilsvarar at spenninga eller straumen vert transformert opp eller ned. Om spenninga vert transformert opp vert straumen transformert ned, eller motsett. == Grunnleggande oppbygging og verkemåte == [[Fil:Transformer3d_col3.svg|mini|300px|høgre|Fig. 2 Transformator.]] Transformatorar er bygd opp med to [[galvanisk isolert]]e krinsar som er kopla saman med ein [[magnetisk fluks]]. Dei to krinsane, som vert kalla primærkrins og sekundærkrins, har kvar sin [[spole]] som er vikla rundt eit materiale med liten [[reluktans]] (kalla transformatorkjernen), som den magnetiske fluksen fylgjer, Fig. 2. Fluksen i den magnetiske krinsen {{NumBlk|:|<math> \Phi = \frac{N_{1}i_1}{\mathfrak R}, </math>|{{EquationRef|1}}}} der ''N₁'' er vinningstalet i primærspolen, <math>i_1</math> er straumen i primærspolen og <math>\mathfrak R</math> er reluktansen til transformatorkjernen. Fluksen fylgjer den magnetiske leiaren (transformatorkjernen), slik at same fluksen går gjennom begge spolane. I primærkrinsen induserer fluksen (i fylgje [[Faradays induksjonslov]]) ei spenning {{NumBlk|:|<math> v_1 = N_1 \frac{d \Phi}{dt}, </math>|{{EquationRef|2}}}} der <math>\frac{\mathrm{d}\Phi}{\mathrm{d}t}</math> er den [[derivasjon|tidsderiverte]] av fluksen, og i sekundærkrinsen vert det indusert ei spenning {{NumBlk|:|<math> v_{2} = N_{2} \frac{\mathrm{d}\Phi}{\mathrm{d}t}, </math>|{{EquationRef|3}}}} der ''N₂'' er vinningstalet i sekundærviklinga. Tilhøvet mellom spenningane i sekundær- og primærkrinsen kan difor uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \frac{v_{2}}{v_{1}} = \frac{N_{2}}{N_{1}} = a. </math>|{{EquationRef|4}}}}''''''Feit tekst'''''' === Ideell transformator === [[Fil:Transformer_under_load_(alternative_version).svg|mini|Fig. 3 Ideell transformator med [[spenningskjelde]] <math>V_P</math> og lastimpedans <math>Z_L</math>.]] Ein ideell transformator er ein forenkla modell av ein transformator som ikkje har tap<ref name="Franco"/>. Fig. 3 syner ein ideell transformator med ein ei spenningskjelde <math>V_P</math> og ein last[[impedans]] <math>Z_{L}</math> i sekundærkrinsen. Straumen i lastmotstanden (<math>I_S</math> i fig. 3) {{NumBlk|:|<math> i_{2} = \frac{V_{2}}{Z_{L}}. </math>|{{EquationRef|5}}}} Ein ideell transformator har ikkje tap, så effekten i sekundærkrinsen må vera lik effekten i primærkrinsen: {{NumBlk|:|<math> P_{1} = P_{2}, </math>|{{EquationRef|6}}}} som er det same som at {{NumBlk|:|<math> v_{1}i_{1} = v_{2}i_{2}. </math>|{{EquationRef|7}}}} Ved å kombinera likningane kjem ein fram til fylgjande samanhengar for ein ideell transformator: {{NumBlk|:|<math> \frac{v_{2}}{v_{1}} = \frac{i_{1}}{i_{2}} = \frac{N_{2}}{N_{1}}. </math>|{{EquationRef|8}}}} Om <math>N_{2} > N_{1}</math> vert spenninga transformert opp (<math>v_{2} > v_{1}</math>) og straumen vert transformert ned (<math>i_{2} > i_{1}</math>), og om <math>N_{2} < N_{1}</math> vert spenninga transformert ned (<math>v_{2} > v_{1}</math>) og straumen vert transformert opp. Lastimpedansen sett frå primærsida kan uttrykkast {{NumBlk|:|<math> Z_{L}{'} = \frac{v_{1}}{i_{1}} = \frac{v_{2}{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)}}{{i_{2}}{\left(\!\frac{N_{2}}{N_{1}}\right)}} = \left(\!\frac{v_{2}}{i_{2}}\right)\!{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)^2} = Z_{L}\!{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)^2}. </math>|{{EquationRef|9}}}} På same måte kan kildeimpedanse <math>Z_{k}</math> sett frå sekundærsida uttrykkast {{NumBlk|:|<math> Z_{k}^{'} = Z_{k}\!{\left(\!\frac{N_{2}}{N_{1}}\right)^2}. </math>|{{EquationRef|10}}}} Ein ser at spenningar og straumar vert transformerte med omsettingsforholdet <math>\frac{N_{2}}{N_{1}}</math>, medan impedansar vert transformerte med kvadratet av omsetningsforholdet. == Praktiske transformatorar == [[Fil:Transformer_Flux.svg|mini|Fig. 4 Lekasjefluks.]] <!--[[Fil:Trafo_vazba.png|800px|Fig. 4 .]]--> <!--[[Fil:Transformer_-_equivalent_circuit_diagram.png|mini|400px|Fig. 6 .]]--> <!--[[Fil:Trafo-ESB-vereinfacht.svg|mini|400px|Fig. 7 .]]--> Praktiske transformatorar avvik noko frå den ideelle transformatoren skildra så langt. Eit slikt avvik er at noko av fluksen ikkje fylgjer kjernematerialet. Storparten av fluksen <math>\Phi_1</math> generert av primærspolen fylgjer kjernematerialet og flyt gjennom sekundærspolen, der han induserer sekundærspenninga <math>v_2</math>. Dette er den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math> i fig. 4. Men ein liten del av fluksen tek vegen utanom kjernematerialet. Denne lekasjefluksen er merka <math>\Phi_{\sigma 1}</math> og <math>\Phi_{\sigma 2}</math> i fig. 4. Lekasjefluksen i primær og sekundærviklingane kan uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \Phi_{1} - \Phi_{12} </math>|{{EquationRef|11}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \Phi_{2} - \Phi_{12}, </math>|{{EquationRef|12}}}} der <math>\Phi_{12}</math> er den mutuelle fluksen, <math>\Phi_{1}</math> er fluksen gjennom primærspolen og <math>\Phi_{2}</math> er fluksen gjennom sekundærspolen. Lekasjefluksane er proporsjonal med straumen i viklingane, men etter som kjernen har mykje større [[permeabilitet]] enn luft er lekasjefluksen berre nokre få prosent av den mutuelle fluksen<ref name="McPHerson"/>. Transformatorar med høg spenning krev tjukkare isolasjon, så avstanden mellom viklingae er større, noko som aukar lekasjefluksane. === Separasjon an mutual- og lekasjefluks === Magnetiseringa av kjernematerialet er både ulineær og [[Magnetisk hysterese|hysterisk]], men lekasjefluksen går gjennom eit ikkje-feromagnetisk materiale og vert ikkje påvirka av at kjernen går i metning. Det er difor nyttig å skilja lekasjefluksen frå den mutuelle fluksen. Det var [[Charles Proteus Steinmetz]] som fyrst hadde denne ideen <ref name="McPHerson"/>. Denne separasjonen vert utført ved å uttrykkje primærspenninga som {{NumBlk|:|<math> V_1 = N_1\frac{d\phi_{\sigma 1}}{dt} + N_1\frac{d\phi_{12}}{dt} </math>|{{EquationRef|13}}}} der leddet <math>N_1\frac{d\phi_{\sigma 1}}{dt}</math> representerer spenninga indusert av lekasjefluksen <math>\Phi_{\sigma 1}</math> og leddet <math> N_1\frac{d\phi_{12}}{dt}</math> representerer spenninga indusert i primærkrinsen på grunn av den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math>. På same vis kan spenninga i sekundærkrinsen separerast i to delar: {{NumBlk|:|<math> V_2 = N_2\frac{d\phi_{\sigma 2}}{dt} + N_2\frac{d\phi_{12}}{dt} </math>|{{EquationRef|14}}}} der leddet <math>N_2\frac{d\phi_{\sigma 2}}{dt}</math> representerer spenninga indusert på grunn av lekasjefluksen <math>\Phi_{\sigma 2}</math> i sekundærspolen og leddet <math>N_2\frac{d\phi_{12}}{dt}</math> representerer spenninga indusert i sekundærkrinsen av den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math>. === Lekasjeinduktans === Lekasjefluksane er ikkje påverka av kjernemetninga, men er proporsjonal med den [[magnetomotorisk spenning]]a <math>\mathcal{F}_{m}=Ni</math>. Dei kan difor uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \mathcal{P}_1\mathcal{F}_{1} = \mathcal{P}_1 N_1 i_1 </math>|{{EquationRef|15}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 2} = \mathcal{P}_2\mathcal{F}_{2} = -\mathcal{P}_2 N_2 i_2, </math>|{{EquationRef|16}}}} der <math>\mathcal{P}=\mathcal{R}^{-1}</math> er [[permeans]]sen. Minusteiknet i ({{EquationNote|16}}) kjem av at sekundærstraumen <math>i_2</math> har retning ut frå sekundærspolen i ekvivalentskjemaet i fig. 4. Vi kan no skriva dei fyrste ledda i ({{EquationNote|13}}) og ({{EquationNote|14}}) som {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 1} = \frac{d}{dt}\left( N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1} i_1 \right) = N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1} \frac{di_1}{dt} </math>|{{EquationRef|17}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 2} = -\frac{d}{dt}\left( N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2} i_2 \right) = -N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2} \frac{di_2}{dt}. </math>|{{EquationRef|18}}}} I ({{EquationNote|17}}) og ({{EquationNote|18}}) har ledda <math>N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1}</math> og <math>N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2}</math> eininga [[Henry]], så dei representerer [[induktans]]ar. Vi kan difor uttrykka ({{EquationNote|17}}) og ({{EquationNote|18}}) ved hjelp av lekasjeinduktansane <math>L_p</math> og <math>L_s</math>, som {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 1} = L_p\frac{di_1}{dt} </math>|{{EquationRef|19}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 2} = -L_s\frac{di_2}{dt}. </math>|{{EquationRef|20}}}} === Ekvivalentskjema === [[Fil:Transformer_equivalent_circuit-2.svg|mini|400px|Fig. 5 Transformator ekvivalentskjema.]] <!--[[Fil:Transformer_equivalent_circuit.svg|mini|400px|Fig. 5 Transformator ekvivalentskjema reflektert til primærsida.]]--> For sinusforma spenningar kan transformatoren representerast i form av ekvivalentskjemaet vist i fig. 5, der {{NumBlk|:|<math> X_p = j\omega L_p </math>|{{EquationRef|21}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> X_s = j\omega L_s, </math>|{{EquationRef|22}}}} er lekkasje[[reaktans]]ane i primær respektivt sekundærviklingane. Motstanden i primær- og sekundærviklinga er representerte som <math>R_p</math> respektivt <math>R_s</math>. === Magnetisering av kjernen === I fylgje [[Faradays induksjonslov]] er primærspenninga {{NumBlk|:|<math> E_p = N_p \frac{d\Phi}{dt}. </math>|{{EquationRef|23}}}} Etter som spenningsfallet over <math>R_p</math> og <math>X_p</math> er lite er <math>E_p\approx V_p</math>. Med sinusforma inngangsspenning er difor <math>E_p</math> med god tilnærming òg sinusforma. Vi kan vi difor uttrykkja spenninga over primærspolen som {{NumBlk|:|<math> E_p = \sqrt{2}E_p\sin(\omega t + \alpha), </math>|{{EquationRef|24}}}} der <math>E_p</math> er [[effektivverdi]]en til primærspenninga og <math>\alpha</math> er eit faseskift. Ved å kombinera ({{EquationNote|23}}) og ({{EquationNote|24}}) kan fluksen gjennom kjernen uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{12} = \frac{1}{N_p}\int \sqrt{2}E_p\sin(\omega t + \alpha)dt = -\frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p}\cos(\omega t + \alpha) + \phi_c. </math>|{{EquationRef|25}}}} <math>\phi_c</math> er ein transientfluks som døyr ut etter nokre få periodar, så ({{EquationNote|25}}) vert redusert til {{NumBlk|:|<math> \Phi_{12} = -\frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p}\cos(\omega t + \alpha). </math>|{{EquationRef|26}}}} Divisonen med <math>\omega</math> i ({{EquationNote|26}}) syner at fluksen ligg <math>90^{\circ}</math> etter spenninga <math>E_p</math>. Maksverdien til fluksen i kjernen {{NumBlk|:|<math> \Phi_{max} = \frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p} = \frac{1}{\sqrt{2}\pi f} \frac{E_p}{N_p}. </math>|{{EquationRef|27}}}} [[Fil:Power_Transformer_Over-Excitation.gif|mini|Fig. 6 Overstyrt kjerne: grøn: fluks, raud: magnetiseringskarakteristikk, blå: magnetiseringsstraum <math>I_{o}</math>.]] Summen av dei [[magnetomotorisk spenning|magnetomotoriske spenningane]] i primær- og sekundærkrinsen {{NumBlk|:|<math> \mathcal{F}_{m,T} = \mathcal{F}_{m,p} + \mathcal{F}_{m,s} = N_pI_p - N_sI_s. </math>|{{EquationRef|28}}}} Om vi dividerer begge sider med <math>N_p</math> får vi {{NumBlk|:|<math> \frac{\mathcal{F}_{m,T}}{N_p} = I_p - \frac{I_s}{N_s/N_p} = I_P - \frac{I_s}{a} \doteq I_{0}, </math>|{{EquationRef|29}}}} I ein ideel transformator er <math>I_{o}=0</math>, men i ein fysisk transformator er ikkje <math>I_{o}</math> null og representerer den ekstra primærstraumen som skal til for å magnetisera den ferromagnetiske kjernen, plus [[hysterese]]- of [[virvelstraum]]stapa i kjernen. Så <math>I_{o}</math> består av to delar {{NumBlk|:|<math> I_{o} = I_{\Phi} + I_{h+v}, </math>|{{EquationRef|30}}}} eller uttrykt som magnetomotoriske spenningar {{NumBlk|:|<math> \mathcal{F}_{o} = N_p I_{M} + N_p I_{C}, </math>|{{EquationRef|31}}}} der den magnetomotoriske spenninga <math>N_p I_{M}</math> magnetiserer kjernen og <math>N_p I_{C}</math> er den magnetomotoriske spenninga som skal til for å driva hysterese- og virvelstraumstapa i kjernen. === Frekvensavhengigheit === Vi ser frå ({{EquationNote|27}}) at med ei sinusforma inngangsspenning er maksverdien til fluksen proporsjonal med tilhøvet <math>E_p/N_p</math> og invers proporsjonal med frekvensen <math>f</math>. Transformatorar som arbeider emd låge frekvensar har difor høgare fluksverdiar enn høgfrekenstransformatorar, så tverrsnittet på kjernen lyt vera større. Dette er grunnen til at transformatorane i svitsja forsyningar, som arbeider med frekvensar på fleire hundre kHz, er mykje mindre enn transformatorar som arbeider med 50 Hz (som i [[elnett]]et). Om ein transformator vert nytta ved lågare frekvens enn han er dimensjonert for vil det føra til at kjernen går i metning, som illustrert i Fig. 6. Den auka magnetiseringstraumen fører til auka tap, både på grunn av større ohmske tap i viklingane og på grunn av større virvelstraumstap i kjernematerialet. Dette fører i sin tur til at kjernetemperaturen aukar. EIn kan difor ikkje utan vidare nytta transformatorar dimensjonerte for å arbeida med ein frekvens på 60 Hz i eit 50 Hz elnett. === Transient straumpuls === [[Fil:Inrush-curr-3 (cropped).png|mini|Fig. 7 Døme på transient straumpuls.]] <!--[[Fil:Prinzipskizze_Netzausfall.svg|mini|Fig. 8 Nettutfall.]]--> Når ein sler på spenninga på inngangsspenninga <math>V_1</math> vil transformatoren trekkja ein ein transient straumpuls, som vist i fig. 7, for å byggja opp transientfluksen <math>\phi_{c}</math> i ({{EquationNote|25}}). Om kjernen har liten reluktans, som i store ringkjernetransformatorar, kan den transiente straumpulsen verta så kraftig at sikringane går. Svitsjing i elnettet kan òg føra til at ein, eller fleire, periodar dett ut. Dette fører òg til ein transient straumpuls. I samband med store [[effektforsterkar]]ar plasserer ein difor ein motstand i serie med tranformatoren i ein kort periode. Slike krinsar vert ofte kalla [[mjukstartkrins]]ar. <!-- == Ulike transformastortypar == xx === Effekttransformatorar === === Signaltransformatorar === --> == Referansar == <references> <ref name="Franco">S. Franco, ''Electric circuits fundamentals'', Saunders College Publishing, 1995.</ref> <ref name="McPHerson">G. McPHerson, ''An introduction to electrical machines and transformers'', John Wiley & Sons, 1981.</ref> </references> == Sjå òg == * [[Induksjonsmotor]] * [[Elnett]] {{Elektrofag}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Elektroteknikk]] [[Kategori:Transformatorar| ]] oli5lsrnezhlwzjhzi26y2906h9iyip 3651092 3651087 2026-04-20T15:10:52Z Sigmundg 835 Flikk 3651092 wikitext text/x-wiki [[Fil:Transformers.jpg|mini|250px|høgre|Fig. 1 Døme på små effekttransformatorar.]] '''Transformator''' er ein [[elektromagnetisme|elektomagnetisk]] komponent som vert nytta for impedansetransformasjon, som tilsvarar at spenninga eller straumen vert transformert opp eller ned. Om spenninga vert transformert opp vert straumen transformert ned, eller motsett. == Grunnleggande oppbygging og verkemåte == [[Fil:Transformer3d_col3.svg|mini|300px|høgre|Fig. 2 Transformator.]] Transformatorar er bygd opp med to [[galvanisk isolert]]e krinsar som er kopla saman med ein [[magnetisk fluks]]. Dei to krinsane, som vert kalla primærkrins og sekundærkrins, har kvar sin [[spole]] som er vikla rundt eit materiale med liten [[reluktans]] (kalla transformatorkjernen), som den magnetiske fluksen fylgjer, Fig. 2. Fluksen i den magnetiske krinsen (eining [[Eininga weber|Weber]]) {{NumBlk|:|<math> \Phi = \frac{N_{1}i_1}{\mathfrak R}, </math>|{{EquationRef|1}}}} der ''N₁'' er vinningstalet i primærspolen, <math>i_1</math> er straumen i primærspolen og <math>\mathfrak R</math> er reluktansen til transformatorkjernen. Fluksen fylgjer den magnetiske leiaren (transformatorkjernen), slik at same fluksen går gjennom begge spolane. I primærkrinsen induserer fluksen (i fylgje [[Faradays induksjonslov]]) ei spenning {{NumBlk|:|<math> v_1 = N_1 \frac{d \Phi}{dt}, </math>|{{EquationRef|2}}}} der <math>\frac{\mathrm{d}\Phi}{\mathrm{d}t}</math> er den [[derivasjon|tidsderiverte]] av fluksen, og i sekundærkrinsen vert det indusert ei spenning {{NumBlk|:|<math> v_{2} = N_{2} \frac{\mathrm{d}\Phi}{\mathrm{d}t}, </math>|{{EquationRef|3}}}} der ''N₂'' er vinningstalet i sekundærviklinga. Tilhøvet mellom spenningane i sekundær- og primærkrinsen kan difor uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \frac{v_{2}}{v_{1}} = \frac{N_{2}}{N_{1}} = a. </math>|{{EquationRef|4}}}}''''''Feit tekst'''''' === Ideell transformator === [[Fil:Transformer_under_load_(alternative_version).svg|mini|Fig. 3 Ideell transformator med [[spenningskjelde]] <math>V_P</math> og lastimpedans <math>Z_L</math>.]] Ein ideell transformator er ein forenkla modell av ein transformator som ikkje har tap<ref name="Franco"/>. Fig. 3 syner ein ideell transformator med ein ei spenningskjelde <math>V_P</math> og ein last[[impedans]] <math>Z_{L}</math> i sekundærkrinsen. Straumen i lastmotstanden (<math>I_S</math> i fig. 3) {{NumBlk|:|<math> i_{2} = \frac{V_{2}}{Z_{L}}. </math>|{{EquationRef|5}}}} Ein ideell transformator har ikkje tap, så effekten i sekundærkrinsen må vera lik effekten i primærkrinsen: {{NumBlk|:|<math> P_{1} = P_{2}, </math>|{{EquationRef|6}}}} som er det same som at {{NumBlk|:|<math> v_{1}i_{1} = v_{2}i_{2}. </math>|{{EquationRef|7}}}} Ved å kombinera likningane kjem ein fram til fylgjande samanhengar for ein ideell transformator: {{NumBlk|:|<math> \frac{v_{2}}{v_{1}} = \frac{i_{1}}{i_{2}} = \frac{N_{2}}{N_{1}}. </math>|{{EquationRef|8}}}} Om <math>N_{2} > N_{1}</math> vert spenninga transformert opp (<math>v_{2} > v_{1}</math>) og straumen vert transformert ned (<math>i_{2} > i_{1}</math>), og om <math>N_{2} < N_{1}</math> vert spenninga transformert ned (<math>v_{2} > v_{1}</math>) og straumen vert transformert opp. Lastimpedansen sett frå primærsida kan uttrykkast {{NumBlk|:|<math> Z_{L}{'} = \frac{v_{1}}{i_{1}} = \frac{v_{2}{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)}}{{i_{2}}{\left(\!\frac{N_{2}}{N_{1}}\right)}} = \left(\!\frac{v_{2}}{i_{2}}\right)\!{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)^2} = Z_{L}\!{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)^2}. </math>|{{EquationRef|9}}}} På same måte kan kildeimpedanse <math>Z_{k}</math> sett frå sekundærsida uttrykkast {{NumBlk|:|<math> Z_{k}^{'} = Z_{k}\!{\left(\!\frac{N_{2}}{N_{1}}\right)^2}. </math>|{{EquationRef|10}}}} Ein ser at spenningar og straumar vert transformerte med omsettingsforholdet <math>\frac{N_{2}}{N_{1}}</math>, medan impedansar vert transformerte med kvadratet av omsetningsforholdet. == Praktiske transformatorar == [[Fil:Transformer_Flux.svg|mini|Fig. 4 Lekasjefluks.]] <!--[[Fil:Trafo_vazba.png|800px|Fig. 4 .]]--> <!--[[Fil:Transformer_-_equivalent_circuit_diagram.png|mini|400px|Fig. 6 .]]--> <!--[[Fil:Trafo-ESB-vereinfacht.svg|mini|400px|Fig. 7 .]]--> Praktiske transformatorar avvik noko frå den ideelle transformatoren skildra så langt. Eit slikt avvik er at noko av fluksen ikkje fylgjer kjernematerialet. Storparten av fluksen <math>\Phi_1</math> generert av primærspolen fylgjer kjernematerialet og flyt gjennom sekundærspolen, der han induserer sekundærspenninga <math>v_2</math>. Dette er den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math> i fig. 4. Men ein liten del av fluksen tek vegen utanom kjernematerialet. Denne lekasjefluksen er merka <math>\Phi_{\sigma 1}</math> og <math>\Phi_{\sigma 2}</math> i fig. 4. Lekasjefluksen i primær og sekundærviklingane kan uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \Phi_{1} - \Phi_{12} </math>|{{EquationRef|11}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \Phi_{2} - \Phi_{12}, </math>|{{EquationRef|12}}}} der <math>\Phi_{12}</math> er den mutuelle fluksen, <math>\Phi_{1}</math> er fluksen gjennom primærspolen og <math>\Phi_{2}</math> er fluksen gjennom sekundærspolen. Lekasjefluksane er proporsjonal med straumen i viklingane, men etter som kjernen har mykje større [[permeabilitet]] enn luft er lekasjefluksen berre nokre få prosent av den mutuelle fluksen<ref name="McPHerson"/>. Transformatorar med høg spenning krev tjukkare isolasjon, så avstanden mellom viklingae er større, noko som aukar lekasjefluksane. === Separasjon an mutual- og lekasjefluks === Magnetiseringa av kjernematerialet er både ulineær og [[Magnetisk hysterese|hysterisk]], men lekasjefluksen går gjennom eit ikkje-feromagnetisk materiale og vert ikkje påvirka av at kjernen går i metning. Det er difor nyttig å skilja lekasjefluksen frå den mutuelle fluksen. Det var [[Charles Proteus Steinmetz]] som fyrst hadde denne ideen <ref name="McPHerson"/>. Denne separasjonen vert utført ved å uttrykkje primærspenninga som {{NumBlk|:|<math> V_1 = N_1\frac{d\phi_{\sigma 1}}{dt} + N_1\frac{d\phi_{12}}{dt} </math>|{{EquationRef|13}}}} der leddet <math>N_1\frac{d\phi_{\sigma 1}}{dt}</math> representerer spenninga indusert av lekasjefluksen <math>\Phi_{\sigma 1}</math> og leddet <math> N_1\frac{d\phi_{12}}{dt}</math> representerer spenninga indusert i primærkrinsen på grunn av den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math>. På same vis kan spenninga i sekundærkrinsen separerast i to delar: {{NumBlk|:|<math> V_2 = N_2\frac{d\phi_{\sigma 2}}{dt} + N_2\frac{d\phi_{12}}{dt} </math>|{{EquationRef|14}}}} der leddet <math>N_2\frac{d\phi_{\sigma 2}}{dt}</math> representerer spenninga indusert på grunn av lekasjefluksen <math>\Phi_{\sigma 2}</math> i sekundærspolen og leddet <math>N_2\frac{d\phi_{12}}{dt}</math> representerer spenninga indusert i sekundærkrinsen av den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math>. === Lekasjeinduktans === Lekasjefluksane er ikkje påverka av kjernemetninga, men er proporsjonal med den [[magnetomotorisk spenning]]a <math>\mathcal{F}_{m}=Ni</math>. Dei kan difor uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \mathcal{P}_1\mathcal{F}_{1} = \mathcal{P}_1 N_1 i_1 </math>|{{EquationRef|15}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 2} = \mathcal{P}_2\mathcal{F}_{2} = -\mathcal{P}_2 N_2 i_2, </math>|{{EquationRef|16}}}} der <math>\mathcal{P}=\mathcal{R}^{-1}</math> er [[permeans]]en. Minusteiknet i ({{EquationNote|16}}) kjem av at sekundærstraumen <math>i_2</math> har retning ut frå sekundærspolen i ekvivalentskjemaet i fig. 4. Vi kan no skriva dei fyrste ledda i ({{EquationNote|13}}) og ({{EquationNote|14}}) som {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 1} = \frac{d}{dt}\left( N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1} i_1 \right) = N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1} \frac{di_1}{dt} </math>|{{EquationRef|17}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 2} = -\frac{d}{dt}\left( N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2} i_2 \right) = -N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2} \frac{di_2}{dt}. </math>|{{EquationRef|18}}}} I ({{EquationNote|17}}) og ({{EquationNote|18}}) har ledda <math>N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1}</math> og <math>N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2}</math> eininga [[Henry]], så dei representerer [[induktans]]ar. Vi kan difor uttrykka ({{EquationNote|17}}) og ({{EquationNote|18}}) ved hjelp av lekasjeinduktansane <math>L_p</math> og <math>L_s</math>, som {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 1} = L_p\frac{di_1}{dt} </math>|{{EquationRef|19}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 2} = -L_s\frac{di_2}{dt}. </math>|{{EquationRef|20}}}} === Ekvivalentskjema === [[Fil:Transformer_equivalent_circuit-2.svg|mini|400px|Fig. 5 Transformator ekvivalentskjema.]] <!--[[Fil:Transformer_equivalent_circuit.svg|mini|400px|Fig. 5 Transformator ekvivalentskjema reflektert til primærsida.]]--> For sinusforma spenningar kan transformatoren representerast i form av ekvivalentskjemaet vist i fig. 5, der {{NumBlk|:|<math> X_p = j\omega L_p </math>|{{EquationRef|21}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> X_s = j\omega L_s, </math>|{{EquationRef|22}}}} er lekkasje[[reaktans]]ane i primær respektivt sekundærviklingane. Motstanden i primær- og sekundærviklinga er representerte som <math>R_p</math> respektivt <math>R_s</math>. === Magnetisering av kjernen === I fylgje [[Faradays induksjonslov]] er primærspenninga {{NumBlk|:|<math> E_p = N_p \frac{d\Phi}{dt}. </math>|{{EquationRef|23}}}} Etter som spenningsfallet over <math>R_p</math> og <math>X_p</math> er lite er <math>E_p\approx V_p</math>. Med sinusforma inngangsspenning er difor <math>E_p</math> med god tilnærming òg sinusforma. Vi kan vi difor uttrykkja spenninga over primærspolen som {{NumBlk|:|<math> E_p = \sqrt{2}E_p\sin(\omega t + \alpha), </math>|{{EquationRef|24}}}} der <math>E_p</math> er [[effektivverdi]]en til primærspenninga og <math>\alpha</math> er eit faseskift. Ved å kombinera ({{EquationNote|23}}) og ({{EquationNote|24}}) kan fluksen gjennom kjernen uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{12} = \frac{1}{N_p}\int \sqrt{2}E_p\sin(\omega t + \alpha)dt = -\frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p}\cos(\omega t + \alpha) + \phi_c. </math>|{{EquationRef|25}}}} <math>\phi_c</math> er ein transientfluks som døyr ut etter nokre få periodar, så ({{EquationNote|25}}) vert redusert til {{NumBlk|:|<math> \Phi_{12} = -\frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p}\cos(\omega t + \alpha). </math>|{{EquationRef|26}}}} Divisonen med <math>\omega</math> i ({{EquationNote|26}}) syner at fluksen ligg <math>90^{\circ}</math> etter spenninga <math>E_p</math>. Maksverdien til fluksen i kjernen {{NumBlk|:|<math> \Phi_{max} = \frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p} = \frac{1}{\sqrt{2}\pi f} \frac{E_p}{N_p}. </math>|{{EquationRef|27}}}} [[Fil:Power_Transformer_Over-Excitation.gif|mini|Fig. 6 Overstyrt kjerne: grøn: fluks, raud: magnetiseringskarakteristikk, blå: magnetiseringsstraum <math>I_{o}</math>.]] Summen av dei [[magnetomotorisk spenning|magnetomotoriske spenningane]] i primær- og sekundærkrinsen {{NumBlk|:|<math> \mathcal{F}_{m,T} = \mathcal{F}_{m,p} + \mathcal{F}_{m,s} = N_pI_p - N_sI_s. </math>|{{EquationRef|28}}}} Om vi dividerer begge sider med <math>N_p</math> får vi {{NumBlk|:|<math> \frac{\mathcal{F}_{m,T}}{N_p} = I_p - \frac{I_s}{N_s/N_p} = I_P - \frac{I_s}{a} \doteq I_{0}, </math>|{{EquationRef|29}}}} I ein ideel transformator er <math>I_{o}=0</math>, men i ein fysisk transformator er ikkje <math>I_{o}</math> null og representerer den ekstra primærstraumen som skal til for å magnetisera den ferromagnetiske kjernen, plus [[hysterese]]- of [[virvelstraum]]stapa i kjernen. Så <math>I_{o}</math> består av to delar {{NumBlk|:|<math> I_{o} = I_{\Phi} + I_{h+v}, </math>|{{EquationRef|30}}}} eller uttrykt som magnetomotoriske spenningar {{NumBlk|:|<math> \mathcal{F}_{o} = N_p I_{M} + N_p I_{C}, </math>|{{EquationRef|31}}}} der den magnetomotoriske spenninga <math>N_p I_{M}</math> magnetiserer kjernen og <math>N_p I_{C}</math> er den magnetomotoriske spenninga som skal til for å driva hysterese- og virvelstraumstapa i kjernen. === EMF-likninga === Vi kan finna [[effektivverdi]]en til primærspenninga <math>E_p^{rms}</math> frå ({{EquationNote|27}}): {{NumBlk|:|<math> E_p^{rms} = \frac{\omega N_p \phi_{max}}{\sqrt{2}} = \sqrt{2}\pi f N_p \phi_{max} \approx 44.4f N_p A B_{max}, </math>|{{EquationRef|32}}}} der <math>A</math> er tverrsnittet til kjernen (i [[meter|m]]<math>^2</math>) og <math>B=\phi/A</math> er [[Magnetisk flukstettleik|flukstettleiken]] (i [[Eininga tesla|T]]). Likning ({{EquationNote|27}}) vert kalla EMF-likninga til transformatoren. === Frekvensavhengigheit === Vi ser frå ({{EquationNote|27}}) at med ei sinusforma inngangsspenning er maksverdien til fluksen proporsjonal med tilhøvet <math>E_p/N_p</math> og invers proporsjonal med frekvensen <math>f</math>. Transformatorar som arbeider emd låge frekvensar har difor høgare fluksverdiar enn høgfrekenstransformatorar, så tverrsnittet på kjernen lyt vera større. Dette er grunnen til at transformatorane i svitsja forsyningar, som arbeider med frekvensar på fleire hundre kHz, er mykje mindre enn transformatorar som arbeider med 50 Hz (som i [[elnett]]et). Om ein transformator vert nytta ved lågare frekvens enn han er dimensjonert for vil det føra til at kjernen går i metning, som illustrert i Fig. 6. Den auka magnetiseringstraumen fører til auka tap, både på grunn av større ohmske tap i viklingane og på grunn av større virvelstraumstap i kjernematerialet. Dette fører i sin tur til at kjernetemperaturen aukar. EIn kan difor ikkje utan vidare nytta transformatorar dimensjonerte for å arbeida med ein frekvens på 60 Hz i eit 50 Hz elnett. === Transient straumpuls === [[Fil:Inrush-curr-3 (cropped).png|mini|Fig. 7 Døme på transient straumpuls.]] <!--[[Fil:Prinzipskizze_Netzausfall.svg|mini|Fig. 8 Nettutfall.]]--> Når ein sler på spenninga på inngangsspenninga <math>V_1</math> vil transformatoren trekkja ein ein transient straumpuls, som vist i fig. 7, for å byggja opp transientfluksen <math>\phi_{c}</math> i ({{EquationNote|25}}). Om kjernen har liten reluktans, som i store ringkjernetransformatorar, kan den transiente straumpulsen verta så kraftig at sikringane går. Svitsjing i elnettet kan òg føra til at ein, eller fleire, periodar dett ut. Dette fører òg til ein transient straumpuls. I samband med store [[effektforsterkar]]ar plasserer ein difor ein motstand i serie med tranformatoren i ein kort periode. Slike krinsar vert ofte kalla [[mjukstartkrins]]ar. <!-- == Ulike transformastortypar == xx === Effekttransformatorar === === Signaltransformatorar === --> == Referansar == <references> <ref name="Franco">S. Franco, ''Electric circuits fundamentals'', Saunders College Publishing, 1995.</ref> <ref name="McPHerson">G. McPHerson, ''An introduction to electrical machines and transformers'', John Wiley & Sons, 1981.</ref> </references> == Sjå òg == * [[Induksjonsmotor]] * [[Elnett]] {{Elektrofag}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Elektroteknikk]] [[Kategori:Transformatorar| ]] 7odh0hi22qw5829e05ycho3a95iu4cp 3651099 3651092 2026-04-20T15:31:17Z Sigmundg 835 3651099 wikitext text/x-wiki [[Fil:Transformers.jpg|mini|250px|høgre|Fig. 1 Døme på små effekttransformatorar.]] '''Transformator''' er ein [[elektromagnetisme|elektomagnetisk]] komponent som vert nytta for impedansetransformasjon, som tilsvarar at spenninga eller straumen vert transformert opp eller ned. Om spenninga vert transformert opp vert straumen transformert ned, eller motsett. == Grunnleggande oppbygging og verkemåte == [[Fil:Transformer3d_col3.svg|mini|300px|høgre|Fig. 2 Transformator.]] Transformatorar er bygd opp med to [[galvanisk isolert]]e krinsar som er kopla saman med ein [[magnetisk fluks]]. Dei to krinsane, som vert kalla primærkrins og sekundærkrins, har kvar sin [[spole]] som er vikla rundt eit materiale med liten [[reluktans]] (kalla transformatorkjernen), som den magnetiske fluksen fylgjer, Fig. 2. Fluksen i den magnetiske krinsen (eining [[Eininga weber|Weber]]) {{NumBlk|:|<math> \Phi = \frac{N_{1}i_1}{\mathfrak R}, </math>|{{EquationRef|1}}}} der ''N₁'' er vinningstalet i primærspolen, <math>i_1</math> er straumen i primærspolen og <math>\mathfrak R</math> er reluktansen til transformatorkjernen. Fluksen fylgjer den magnetiske leiaren (transformatorkjernen), slik at same fluksen går gjennom begge spolane. I primærkrinsen induserer fluksen (i fylgje [[Faradays induksjonslov]]) ei spenning {{NumBlk|:|<math> v_1 = N_1 \frac{d \Phi}{dt}, </math>|{{EquationRef|2}}}} der <math>\frac{\mathrm{d}\Phi}{\mathrm{d}t}</math> er den [[derivasjon|tidsderiverte]] av fluksen, og i sekundærkrinsen vert det indusert ei spenning {{NumBlk|:|<math> v_{2} = N_{2} \frac{\mathrm{d}\Phi}{\mathrm{d}t}, </math>|{{EquationRef|3}}}} der ''N₂'' er vinningstalet i sekundærviklinga. Tilhøvet mellom spenningane i sekundær- og primærkrinsen kan difor uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \frac{v_{2}}{v_{1}} = \frac{N_{2}}{N_{1}} = a. </math>|{{EquationRef|4}}}} === Ideell transformator === [[Fil:Transformer_under_load_(alternative_version).svg|mini|Fig. 3 Ideell transformator med [[spenningskjelde]] <math>V_P</math> og lastimpedans <math>Z_L</math>.]] Ein ideell transformator er ein forenkla modell av ein transformator som ikkje har tap<ref name="Franco"/>. Fig. 3 syner ein ideell transformator med ein ei spenningskjelde <math>V_P</math> og ein last[[impedans]] <math>Z_{L}</math> i sekundærkrinsen. Straumen i lastmotstanden (<math>I_S</math> i fig. 3) {{NumBlk|:|<math> i_{2} = \frac{V_{2}}{Z_{L}}. </math>|{{EquationRef|5}}}} Ein ideell transformator har ikkje tap, så effekten i sekundærkrinsen må vera lik effekten i primærkrinsen: {{NumBlk|:|<math> P_{1} = P_{2}, </math>|{{EquationRef|6}}}} som er det same som at {{NumBlk|:|<math> v_{1}i_{1} = v_{2}i_{2}. </math>|{{EquationRef|7}}}} Ved å kombinera likningane kjem ein fram til fylgjande samanhengar for ein ideell transformator: {{NumBlk|:|<math> \frac{v_{2}}{v_{1}} = \frac{i_{1}}{i_{2}} = \frac{N_{2}}{N_{1}}. </math>|{{EquationRef|8}}}} Om <math>N_{2} > N_{1}</math> vert spenninga transformert opp (<math>v_{2} > v_{1}</math>) og straumen vert transformert ned (<math>i_{2} > i_{1}</math>), og om <math>N_{2} < N_{1}</math> vert spenninga transformert ned (<math>v_{2} > v_{1}</math>) og straumen vert transformert opp. Lastimpedansen sett frå primærsida kan uttrykkast {{NumBlk|:|<math> Z_{L}{'} = \frac{v_{1}}{i_{1}} = \frac{v_{2}{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)}}{{i_{2}}{\left(\!\frac{N_{2}}{N_{1}}\right)}} = \left(\!\frac{v_{2}}{i_{2}}\right)\!{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)^2} = Z_{L}\!{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)^2}. </math>|{{EquationRef|9}}}} På same måte kan kildeimpedanse <math>Z_{k}</math> sett frå sekundærsida uttrykkast {{NumBlk|:|<math> Z_{k}^{'} = Z_{k}\!{\left(\!\frac{N_{2}}{N_{1}}\right)^2}. </math>|{{EquationRef|10}}}} Ein ser at spenningar og straumar vert transformerte med omsettingsforholdet <math>\frac{N_{2}}{N_{1}}</math>, medan impedansar vert transformerte med kvadratet av omsetningsforholdet. == Praktiske transformatorar == [[Fil:Transformer_Flux.svg|mini|Fig. 4 Lekasjefluks.]] <!--[[Fil:Trafo_vazba.png|800px|Fig. 4 .]]--> <!--[[Fil:Transformer_-_equivalent_circuit_diagram.png|mini|400px|Fig. 6 .]]--> <!--[[Fil:Trafo-ESB-vereinfacht.svg|mini|400px|Fig. 7 .]]--> Praktiske transformatorar avvik noko frå den ideelle transformatoren skildra så langt. Eit slikt avvik er at noko av fluksen ikkje fylgjer kjernematerialet. Storparten av fluksen <math>\Phi_1</math> generert av primærspolen fylgjer kjernematerialet og flyt gjennom sekundærspolen, der han induserer sekundærspenninga <math>v_2</math>. Dette er den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math> i fig. 4. Men ein liten del av fluksen tek vegen utanom kjernematerialet. Denne lekasjefluksen er merka <math>\Phi_{\sigma 1}</math> og <math>\Phi_{\sigma 2}</math> i fig. 4. Lekasjefluksen i primær og sekundærviklingane kan uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \Phi_{1} - \Phi_{12} </math>|{{EquationRef|11}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \Phi_{2} - \Phi_{12}, </math>|{{EquationRef|12}}}} der <math>\Phi_{12}</math> er den mutuelle fluksen, <math>\Phi_{1}</math> er fluksen gjennom primærspolen og <math>\Phi_{2}</math> er fluksen gjennom sekundærspolen. Lekasjefluksane er proporsjonal med straumen i viklingane, men etter som kjernen har mykje større [[permeabilitet]] enn luft er lekasjefluksen berre nokre få prosent av den mutuelle fluksen<ref name="McPHerson"/>. Transformatorar med høg spenning krev tjukkare isolasjon, så avstanden mellom viklingae er større, noko som aukar lekasjefluksane. === Separasjon an mutual- og lekasjefluks === Magnetiseringa av kjernematerialet er både ulineær og [[Magnetisk hysterese|hysterisk]], men lekasjefluksen går gjennom eit ikkje-feromagnetisk materiale og vert ikkje påvirka av at kjernen går i metning. Det er difor nyttig å skilja lekasjefluksen frå den mutuelle fluksen. Det var [[Charles Proteus Steinmetz]] som fyrst hadde denne ideen <ref name="McPHerson"/>. Denne separasjonen vert utført ved å uttrykkje primærspenninga som {{NumBlk|:|<math> V_1 = N_1\frac{d\phi_{\sigma 1}}{dt} + N_1\frac{d\phi_{12}}{dt} </math>|{{EquationRef|13}}}} der leddet <math>N_1\frac{d\phi_{\sigma 1}}{dt}</math> representerer spenninga indusert av lekasjefluksen <math>\Phi_{\sigma 1}</math> og leddet <math> N_1\frac{d\phi_{12}}{dt}</math> representerer spenninga indusert i primærkrinsen på grunn av den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math>. På same vis kan spenninga i sekundærkrinsen separerast i to delar: {{NumBlk|:|<math> V_2 = N_2\frac{d\phi_{\sigma 2}}{dt} + N_2\frac{d\phi_{12}}{dt} </math>|{{EquationRef|14}}}} der leddet <math>N_2\frac{d\phi_{\sigma 2}}{dt}</math> representerer spenninga indusert på grunn av lekasjefluksen <math>\Phi_{\sigma 2}</math> i sekundærspolen og leddet <math>N_2\frac{d\phi_{12}}{dt}</math> representerer spenninga indusert i sekundærkrinsen av den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math>. === Lekasjeinduktans === Lekasjefluksane er ikkje påverka av kjernemetninga, men er proporsjonal med den [[magnetomotorisk spenning]]a <math>\mathcal{F}_{m}=Ni</math>. Dei kan difor uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \mathcal{P}_1\mathcal{F}_{1} = \mathcal{P}_1 N_1 i_1 </math>|{{EquationRef|15}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 2} = \mathcal{P}_2\mathcal{F}_{2} = -\mathcal{P}_2 N_2 i_2, </math>|{{EquationRef|16}}}} der <math>\mathcal{P}=\mathcal{R}^{-1}</math> er [[permeans]]en. Minusteiknet i ({{EquationNote|16}}) kjem av at sekundærstraumen <math>i_2</math> har retning ut frå sekundærspolen i ekvivalentskjemaet i fig. 4. Vi kan no skriva dei fyrste ledda i ({{EquationNote|13}}) og ({{EquationNote|14}}) som {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 1} = \frac{d}{dt}\left( N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1} i_1 \right) = N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1} \frac{di_1}{dt} </math>|{{EquationRef|17}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 2} = -\frac{d}{dt}\left( N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2} i_2 \right) = -N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2} \frac{di_2}{dt}. </math>|{{EquationRef|18}}}} I ({{EquationNote|17}}) og ({{EquationNote|18}}) har ledda <math>N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1}</math> og <math>N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2}</math> eininga [[Henry]], så dei representerer [[induktans]]ar. Vi kan difor uttrykka ({{EquationNote|17}}) og ({{EquationNote|18}}) ved hjelp av lekasjeinduktansane <math>L_p</math> og <math>L_s</math>, som {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 1} = L_p\frac{di_1}{dt} </math>|{{EquationRef|19}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 2} = -L_s\frac{di_2}{dt}. </math>|{{EquationRef|20}}}} === Ekvivalentskjema === [[Fil:Transformer_equivalent_circuit-2.svg|mini|400px|Fig. 5 Transformator ekvivalentskjema.]] <!--[[Fil:Transformer_equivalent_circuit.svg|mini|400px|Fig. 5 Transformator ekvivalentskjema reflektert til primærsida.]]--> For sinusforma spenningar kan transformatoren representerast i form av ekvivalentskjemaet vist i fig. 5, der {{NumBlk|:|<math> X_p = j\omega L_p </math>|{{EquationRef|21}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> X_s = j\omega L_s, </math>|{{EquationRef|22}}}} er lekkasje[[reaktans]]ane i primær respektivt sekundærviklingane. Motstanden i primær- og sekundærviklinga er representerte som <math>R_p</math> respektivt <math>R_s</math>. === Magnetisering av kjernen === I fylgje [[Faradays induksjonslov]] er primærspenninga {{NumBlk|:|<math> E_p = N_p \frac{d\Phi}{dt}. </math>|{{EquationRef|23}}}} Etter som spenningsfallet over <math>R_p</math> og <math>X_p</math> er lite er <math>E_p\approx V_p</math>. Med sinusforma inngangsspenning er difor <math>E_p</math> med god tilnærming òg sinusforma. Vi kan vi difor uttrykkja spenninga over primærspolen som {{NumBlk|:|<math> E_p = \sqrt{2}E_p\sin(\omega t + \alpha), </math>|{{EquationRef|24}}}} der <math>E_p</math> er [[effektivverdi]]en til primærspenninga og <math>\alpha</math> er eit faseskift. Ved å kombinera ({{EquationNote|23}}) og ({{EquationNote|24}}) kan fluksen gjennom kjernen uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{12} = \frac{1}{N_p}\int \sqrt{2}E_p\sin(\omega t + \alpha)dt = -\frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p}\cos(\omega t + \alpha) + \phi_c. </math>|{{EquationRef|25}}}} <math>\phi_c</math> er ein transientfluks som døyr ut etter nokre få periodar, så ({{EquationNote|25}}) vert redusert til {{NumBlk|:|<math> \Phi_{12} = -\frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p}\cos(\omega t + \alpha). </math>|{{EquationRef|26}}}} Divisonen med <math>\omega</math> i ({{EquationNote|26}}) syner at fluksen ligg <math>90^{\circ}</math> etter spenninga <math>E_p</math>. Maksverdien til fluksen i kjernen {{NumBlk|:|<math> \Phi_{max} = \frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p} = \frac{1}{\sqrt{2}\pi f} \frac{E_p}{N_p}. </math>|{{EquationRef|27}}}} [[Fil:Power_Transformer_Over-Excitation.gif|mini|Fig. 6 Overstyrt kjerne: grøn: fluks, raud: magnetiseringskarakteristikk, blå: magnetiseringsstraum <math>I_{o}</math>.]] Summen av dei [[magnetomotorisk spenning|magnetomotoriske spenningane]] i primær- og sekundærkrinsen {{NumBlk|:|<math> \mathcal{F}_{m,T} = \mathcal{F}_{m,p} + \mathcal{F}_{m,s} = N_pI_p - N_sI_s. </math>|{{EquationRef|28}}}} Om vi dividerer begge sider med <math>N_p</math> får vi {{NumBlk|:|<math> \frac{\mathcal{F}_{m,T}}{N_p} = I_p - \frac{I_s}{N_s/N_p} = I_P - \frac{I_s}{a} \doteq I_{0}, </math>|{{EquationRef|29}}}} I ein ideel transformator er <math>I_{o}=0</math>, men i ein fysisk transformator er ikkje <math>I_{o}</math> null og representerer den ekstra primærstraumen som skal til for å magnetisera den ferromagnetiske kjernen, plus [[hysterese]]- of [[virvelstraum]]stapa i kjernen. Så <math>I_{o}</math> består av to delar {{NumBlk|:|<math> I_{o} = I_{\Phi} + I_{h+v}, </math>|{{EquationRef|30}}}} eller uttrykt som magnetomotoriske spenningar {{NumBlk|:|<math> \mathcal{F}_{o} = N_p I_{M} + N_p I_{C}, </math>|{{EquationRef|31}}}} der den magnetomotoriske spenninga <math>N_p I_{M}</math> magnetiserer kjernen og <math>N_p I_{C}</math> er den magnetomotoriske spenninga som skal til for å driva hysterese- og virvelstraumstapa i kjernen. === EMF-likninga === Vi kan finna [[effektivverdi]]en til primærspenninga <math>E_p^{rms}</math> frå ({{EquationNote|27}}): {{NumBlk|:|<math> E_p^{rms} = \frac{\omega N_p \phi_{max}}{\sqrt{2}} = \sqrt{2}\pi f N_p \phi_{max} \approx 44.4f N_p A B_{max}, </math>|{{EquationRef|32}}}} der <math>A</math> er tverrsnittet til kjernen (i [[meter|m]]<math>^2</math>) og <math>B=\phi/A</math> er [[Magnetisk flukstettleik|flukstettleiken]] (i [[Eininga tesla|T]]). Likning ({{EquationNote|27}}) vert kalla EMF-likninga til transformatoren. === Frekvensavhengigheit === Vi ser frå ({{EquationNote|27}}) at med ei sinusforma inngangsspenning er maksverdien til fluksen proporsjonal med tilhøvet <math>E_p/N_p</math> og invers proporsjonal med frekvensen <math>f</math>. Transformatorar som arbeider emd låge frekvensar har difor høgare fluksverdiar enn høgfrekenstransformatorar, så tverrsnittet på kjernen lyt vera større. Dette er grunnen til at transformatorane i svitsja forsyningar, som arbeider med frekvensar på fleire hundre kHz, er mykje mindre enn transformatorar som arbeider med 50 Hz (som i [[elnett]]et). Om ein transformator vert nytta ved lågare frekvens enn han er dimensjonert for vil det føra til at kjernen går i metning, som illustrert i Fig. 6. Den auka magnetiseringstraumen fører til auka tap, både på grunn av større ohmske tap i viklingane og på grunn av større virvelstraumstap i kjernematerialet. Dette fører i sin tur til at kjernetemperaturen aukar. EIn kan difor ikkje utan vidare nytta transformatorar dimensjonerte for å arbeida med ein frekvens på 60 Hz i eit 50 Hz elnett. === Transient straumpuls === [[Fil:Inrush-curr-3 (cropped).png|mini|Fig. 7 Døme på transient straumpuls.]] <!--[[Fil:Prinzipskizze_Netzausfall.svg|mini|Fig. 8 Nettutfall.]]--> Når ein sler på spenninga på inngangsspenninga <math>V_1</math> vil transformatoren trekkja ein ein transient straumpuls, som vist i fig. 7, for å byggja opp transientfluksen <math>\phi_{c}</math> i ({{EquationNote|25}}). Om kjernen har liten reluktans, som i store ringkjernetransformatorar, kan den transiente straumpulsen verta så kraftig at sikringane går. Svitsjing i elnettet kan òg føra til at ein, eller fleire, periodar dett ut. Dette fører òg til ein transient straumpuls. I samband med store [[effektforsterkar]]ar plasserer ein difor ein motstand i serie med tranformatoren i ein kort periode. Slike krinsar vert ofte kalla [[mjukstartkrins]]ar. <!-- == Ulike transformastortypar == xx === Effekttransformatorar === === Signaltransformatorar === --> == Referansar == <references> <ref name="Franco">S. Franco, ''Electric circuits fundamentals'', Saunders College Publishing, 1995.</ref> <ref name="McPHerson">G. McPHerson, ''An introduction to electrical machines and transformers'', John Wiley & Sons, 1981.</ref> </references> == Sjå òg == * [[Induksjonsmotor]] * [[Elnett]] {{Elektrofag}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Elektroteknikk]] [[Kategori:Transformatorar| ]] frhznztga7x8k4mbvrhgmk6pwniwdgm 3651109 3651099 2026-04-20T17:41:58Z Sigmundg 835 + Kjernetap 3651109 wikitext text/x-wiki [[Fil:Transformers.jpg|mini|250px|høgre|Fig. 1 Døme på små effekttransformatorar.]] '''Transformator''' er ein [[elektromagnetisme|elektomagnetisk]] komponent som vert nytta for impedansetransformasjon, som tilsvarar at spenninga eller straumen vert transformert opp eller ned. Om spenninga vert transformert opp vert straumen transformert ned, eller motsett. == Grunnleggande oppbygging og verkemåte == [[Fil:Transformer3d_col3.svg|mini|300px|høgre|Fig. 2 Transformator.]] Transformatorar er bygd opp med to [[galvanisk isolert]]e krinsar som er kopla saman med ein [[magnetisk fluks]]. Dei to krinsane, som vert kalla primærkrins og sekundærkrins, har kvar sin [[spole]] som er vikla rundt eit materiale med liten [[reluktans]] (kalla transformatorkjernen), som den magnetiske fluksen fylgjer, Fig. 2. Fluksen i den magnetiske krinsen (eining [[Eininga weber|Weber]]) {{NumBlk|:|<math> \Phi = \frac{N_{1}i_1}{\mathfrak R}, </math>|{{EquationRef|1}}}} der ''N₁'' er vinningstalet i primærspolen, <math>i_1</math> er straumen i primærspolen og <math>\mathfrak R</math> er reluktansen til transformatorkjernen. Fluksen fylgjer den magnetiske leiaren (transformatorkjernen), slik at same fluksen går gjennom begge spolane. I primærkrinsen induserer fluksen (i fylgje [[Faradays induksjonslov]]) ei spenning {{NumBlk|:|<math> v_1 = N_1 \frac{d \Phi}{dt}, </math>|{{EquationRef|2}}}} der <math>\frac{\mathrm{d}\Phi}{\mathrm{d}t}</math> er den [[derivasjon|tidsderiverte]] av fluksen, og i sekundærkrinsen vert det indusert ei spenning {{NumBlk|:|<math> v_{2} = N_{2} \frac{\mathrm{d}\Phi}{\mathrm{d}t}, </math>|{{EquationRef|3}}}} der ''N₂'' er vinningstalet i sekundærviklinga. Tilhøvet mellom spenningane i sekundær- og primærkrinsen kan difor uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \frac{v_{2}}{v_{1}} = \frac{N_{2}}{N_{1}} = a. </math>|{{EquationRef|4}}}} === Ideell transformator === [[Fil:Transformer_under_load_(alternative_version).svg|mini|Fig. 3 Ideell transformator med [[spenningskjelde]] <math>V_P</math> og lastimpedans <math>Z_L</math>.]] Ein ideell transformator er ein forenkla modell av ein transformator som ikkje har tap<ref name="Franco"/>. Fig. 3 syner ein ideell transformator med ein ei spenningskjelde <math>V_P</math> og ein last[[impedans]] <math>Z_{L}</math> i sekundærkrinsen. Straumen i lastmotstanden (<math>I_S</math> i fig. 3) {{NumBlk|:|<math> i_{2} = \frac{V_{2}}{Z_{L}}. </math>|{{EquationRef|5}}}} Ein ideell transformator har ikkje tap, så effekten i sekundærkrinsen må vera lik effekten i primærkrinsen: {{NumBlk|:|<math> P_{1} = P_{2}, </math>|{{EquationRef|6}}}} som er det same som at {{NumBlk|:|<math> v_{1}i_{1} = v_{2}i_{2}. </math>|{{EquationRef|7}}}} Ved å kombinera likningane kjem ein fram til fylgjande samanhengar for ein ideell transformator: {{NumBlk|:|<math> \frac{v_{2}}{v_{1}} = \frac{i_{1}}{i_{2}} = \frac{N_{2}}{N_{1}}. </math>|{{EquationRef|8}}}} Om <math>N_{2} > N_{1}</math> vert spenninga transformert opp (<math>v_{2} > v_{1}</math>) og straumen vert transformert ned (<math>i_{2} > i_{1}</math>), og om <math>N_{2} < N_{1}</math> vert spenninga transformert ned (<math>v_{2} > v_{1}</math>) og straumen vert transformert opp. Lastimpedansen sett frå primærsida kan uttrykkast {{NumBlk|:|<math> Z_{L}{'} = \frac{v_{1}}{i_{1}} = \frac{v_{2}{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)}}{{i_{2}}{\left(\!\frac{N_{2}}{N_{1}}\right)}} = \left(\!\frac{v_{2}}{i_{2}}\right)\!{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)^2} = Z_{L}\!{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)^2}. </math>|{{EquationRef|9}}}} På same måte kan kildeimpedanse <math>Z_{k}</math> sett frå sekundærsida uttrykkast {{NumBlk|:|<math> Z_{k}^{'} = Z_{k}\!{\left(\!\frac{N_{2}}{N_{1}}\right)^2}. </math>|{{EquationRef|10}}}} Ein ser at spenningar og straumar vert transformerte med omsettingsforholdet <math>\frac{N_{2}}{N_{1}}</math>, medan impedansar vert transformerte med kvadratet av omsetningsforholdet. == Praktiske transformatorar == [[Fil:Transformer_Flux.svg|mini|Fig. 4 Lekasjefluks.]] <!--[[Fil:Trafo_vazba.png|800px|Fig. 4 .]]--> <!--[[Fil:Transformer_-_equivalent_circuit_diagram.png|mini|400px|Fig. 6 .]]--> <!--[[Fil:Trafo-ESB-vereinfacht.svg|mini|400px|Fig. 7 .]]--> Praktiske transformatorar avvik noko frå den ideelle transformatoren skildra så langt. Eit slikt avvik er at noko av fluksen ikkje fylgjer kjernematerialet. Storparten av fluksen <math>\Phi_1</math> generert av primærspolen fylgjer kjernematerialet og flyt gjennom sekundærspolen, der han induserer sekundærspenninga <math>v_2</math>. Dette er den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math> i fig. 4. Men ein liten del av fluksen tek vegen utanom kjernematerialet. Denne lekasjefluksen er merka <math>\Phi_{\sigma 1}</math> og <math>\Phi_{\sigma 2}</math> i fig. 4. Lekasjefluksen i primær og sekundærviklingane kan uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \Phi_{1} - \Phi_{12} </math>|{{EquationRef|11}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \Phi_{2} - \Phi_{12}, </math>|{{EquationRef|12}}}} der <math>\Phi_{12}</math> er den mutuelle fluksen, <math>\Phi_{1}</math> er fluksen gjennom primærspolen og <math>\Phi_{2}</math> er fluksen gjennom sekundærspolen. Lekasjefluksane er proporsjonal med straumen i viklingane, men etter som kjernen har mykje større [[permeabilitet]] enn luft er lekasjefluksen berre nokre få prosent av den mutuelle fluksen<ref name="McPHerson"/>. Transformatorar med høg spenning krev tjukkare isolasjon, så avstanden mellom viklingae er større, noko som aukar lekasjefluksane. === Separasjon an mutual- og lekasjefluks === Magnetiseringa av kjernematerialet er både ulineær og [[Magnetisk hysterese|hysterisk]], men lekasjefluksen går gjennom eit ikkje-feromagnetisk materiale og vert ikkje påvirka av at kjernen går i metning. Det er difor nyttig å skilja lekasjefluksen frå den mutuelle fluksen. Det var [[Charles Proteus Steinmetz]] som fyrst hadde denne ideen <ref name="McPHerson"/>. Denne separasjonen vert utført ved å uttrykkje primærspenninga som {{NumBlk|:|<math> V_1 = N_1\frac{d\phi_{\sigma 1}}{dt} + N_1\frac{d\phi_{12}}{dt} </math>|{{EquationRef|13}}}} der leddet <math>N_1\frac{d\phi_{\sigma 1}}{dt}</math> representerer spenninga indusert av lekasjefluksen <math>\Phi_{\sigma 1}</math> og leddet <math> N_1\frac{d\phi_{12}}{dt}</math> representerer spenninga indusert i primærkrinsen på grunn av den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math>. På same vis kan spenninga i sekundærkrinsen separerast i to delar: {{NumBlk|:|<math> V_2 = N_2\frac{d\phi_{\sigma 2}}{dt} + N_2\frac{d\phi_{12}}{dt} </math>|{{EquationRef|14}}}} der leddet <math>N_2\frac{d\phi_{\sigma 2}}{dt}</math> representerer spenninga indusert på grunn av lekasjefluksen <math>\Phi_{\sigma 2}</math> i sekundærspolen og leddet <math>N_2\frac{d\phi_{12}}{dt}</math> representerer spenninga indusert i sekundærkrinsen av den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math>. === Lekasjeinduktans === Lekasjefluksane er ikkje påverka av kjernemetninga, men er proporsjonal med den [[magnetomotorisk spenning]]a <math>\mathcal{F}_{m}=Ni</math>. Dei kan difor uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \mathcal{P}_1\mathcal{F}_{1} = \mathcal{P}_1 N_1 i_1 </math>|{{EquationRef|15}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 2} = \mathcal{P}_2\mathcal{F}_{2} = -\mathcal{P}_2 N_2 i_2, </math>|{{EquationRef|16}}}} der <math>\mathcal{P}=\mathcal{R}^{-1}</math> er [[permeans]]en. Minusteiknet i ({{EquationNote|16}}) kjem av at sekundærstraumen <math>i_2</math> har retning ut frå sekundærspolen i ekvivalentskjemaet i fig. 4. Vi kan no skriva dei fyrste ledda i ({{EquationNote|13}}) og ({{EquationNote|14}}) som {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 1} = \frac{d}{dt}\left( N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1} i_1 \right) = N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1} \frac{di_1}{dt} </math>|{{EquationRef|17}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 2} = -\frac{d}{dt}\left( N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2} i_2 \right) = -N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2} \frac{di_2}{dt}. </math>|{{EquationRef|18}}}} I ({{EquationNote|17}}) og ({{EquationNote|18}}) har ledda <math>N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1}</math> og <math>N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2}</math> eininga [[Henry]], så dei representerer [[induktans]]ar. Vi kan difor uttrykka ({{EquationNote|17}}) og ({{EquationNote|18}}) ved hjelp av lekasjeinduktansane <math>L_p</math> og <math>L_s</math>, som {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 1} = L_p\frac{di_1}{dt} </math>|{{EquationRef|19}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 2} = -L_s\frac{di_2}{dt}. </math>|{{EquationRef|20}}}} === Ekvivalentskjema === [[Fil:Transformer_equivalent_circuit-2.svg|mini|400px|Fig. 5 Transformator ekvivalentskjema.]] <!--[[Fil:Transformer_equivalent_circuit.svg|mini|400px|Fig. 5 Transformator ekvivalentskjema reflektert til primærsida.]]--> For sinusforma spenningar kan transformatoren representerast i form av ekvivalentskjemaet vist i fig. 5, der {{NumBlk|:|<math> X_p = j\omega L_p </math>|{{EquationRef|21}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> X_s = j\omega L_s, </math>|{{EquationRef|22}}}} er lekkasje[[reaktans]]ane i primær respektivt sekundærviklingane. Motstanden i primær- og sekundærviklinga er representerte som <math>R_p</math> respektivt <math>R_s</math>. === Magnetisering av kjernen === I fylgje [[Faradays induksjonslov]] er primærspenninga {{NumBlk|:|<math> E_p = N_p \frac{d\Phi}{dt}. </math>|{{EquationRef|23}}}} Etter som spenningsfallet over <math>R_p</math> og <math>X_p</math> er lite er <math>E_p\approx V_p</math>. Med sinusforma inngangsspenning er difor <math>E_p</math> med god tilnærming òg sinusforma. Vi kan vi difor uttrykkja spenninga over primærspolen som {{NumBlk|:|<math> E_p = \sqrt{2}E_p\sin(\omega t + \alpha), </math>|{{EquationRef|24}}}} der <math>E_p</math> er [[effektivverdi]]en til primærspenninga og <math>\alpha</math> er eit faseskift. Ved å kombinera ({{EquationNote|23}}) og ({{EquationNote|24}}) kan fluksen gjennom kjernen uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{12} = \frac{1}{N_p}\int \sqrt{2}E_p\sin(\omega t + \alpha)dt = -\frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p}\cos(\omega t + \alpha) + \phi_c. </math>|{{EquationRef|25}}}} <math>\phi_c</math> er ein transientfluks som døyr ut etter nokre få periodar, så ({{EquationNote|25}}) vert redusert til {{NumBlk|:|<math> \Phi_{12} = -\frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p}\cos(\omega t + \alpha). </math>|{{EquationRef|26}}}} Divisonen med <math>\omega</math> i ({{EquationNote|26}}) syner at fluksen ligg <math>90^{\circ}</math> etter spenninga <math>E_p</math>. Maksverdien til fluksen i kjernen {{NumBlk|:|<math> \Phi_{max} = \frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p} = \frac{1}{\sqrt{2}\pi f} \frac{E_p}{N_p}. </math>|{{EquationRef|27}}}} [[Fil:Power_Transformer_Over-Excitation.gif|mini|Fig. 6 Overstyrt kjerne: grøn: fluks, raud: magnetiseringskarakteristikk, blå: magnetiseringsstraum <math>I_{o}</math>.]] Summen av dei [[magnetomotorisk spenning|magnetomotoriske spenningane]] i primær- og sekundærkrinsen {{NumBlk|:|<math> \mathcal{F}_{m,T} = \mathcal{F}_{m,p} + \mathcal{F}_{m,s} = N_pI_p - N_sI_s. </math>|{{EquationRef|28}}}} Om vi dividerer begge sider med <math>N_p</math> får vi {{NumBlk|:|<math> \frac{\mathcal{F}_{m,T}}{N_p} = I_p - \frac{I_s}{N_s/N_p} = I_P - \frac{I_s}{a} \doteq I_{0}, </math>|{{EquationRef|29}}}} I ein ideel transformator er <math>I_{o}=0</math>, men i ein fysisk transformator er ikkje <math>I_{o}</math> null og representerer den ekstra primærstraumen som skal til for å magnetisera den ferromagnetiske kjernen, plus [[hysterese]]- of [[virvelstraum]]stapa i kjernen. Så <math>I_{o}</math> består av to delar {{NumBlk|:|<math> I_{o} = I_{\Phi} + I_{h+v}, </math>|{{EquationRef|30}}}} eller uttrykt som magnetomotoriske spenningar {{NumBlk|:|<math> \mathcal{F}_{o} = N_p I_{M} + N_p I_{C}, </math>|{{EquationRef|31}}}} der den magnetomotoriske spenninga <math>N_p I_{M}</math> magnetiserer kjernen og <math>N_p I_{C}</math> er den magnetomotoriske spenninga som skal til for å driva hysterese- og virvelstraumstapa i kjernen. === EMF-likninga === Vi kan finna [[effektivverdi]]en til primærspenninga <math>E_p^{rms}</math> frå ({{EquationNote|27}}): {{NumBlk|:|<math> E_p^{rms} = \frac{\omega N_p \phi_{max}}{\sqrt{2}} = \sqrt{2}\pi f N_p \phi_{max} \approx 44.4f N_p A B_{max}, </math>|{{EquationRef|32}}}} der <math>f</math> er frekvensen, <math>A</math> er tverrsnittet til kjernen (i [[meter|m]]<math>^2</math>) og <math>B=\phi/A</math> er [[Magnetisk flukstettleik|flukstettleiken]] (i [[Eininga tesla|T]]). Likning ({{EquationNote|27}}) vert kalla EMF-likninga til transformatoren. === Frekvensavhengigheit === Vi ser frå ({{EquationNote|27}}) at med ei sinusforma inngangsspenning er maksverdien til fluksen proporsjonal med tilhøvet <math>E_p/N_p</math> og invers proporsjonal med frekvensen <math>f</math>. Transformatorar som arbeider emd låge frekvensar har difor høgare fluksverdiar enn høgfrekenstransformatorar, så tverrsnittet på kjernen lyt vera større. Dette er grunnen til at transformatorane i svitsja forsyningar, som arbeider med frekvensar på fleire hundre kHz, er mykje mindre enn transformatorar som arbeider med 50 Hz (som i [[elnett]]et). Om ein transformator vert nytta ved lågare frekvens enn han er dimensjonert for vil det føra til at kjernen går i metning, som illustrert i Fig. 6. Den auka magnetiseringstraumen fører til auka tap, både på grunn av større ohmske tap i viklingane og på grunn av større virvelstraumstap i kjernematerialet. Dette fører i sin tur til at kjernetemperaturen aukar. EIn kan difor ikkje utan vidare nytta transformatorar dimensjonerte for å arbeida med ein frekvens på 60 Hz i eit 50 Hz elnett. === Kjernetap === [[Fil:Laminated core eddy currents 2.svg|mini|venstre|Fig. 7 I ein ulaminert kjerne, vist til venstre, kan dei induserte virvelstraumane, vist i <span style="color:red;">raudt</span>, sirkulera i heile arealet, og det oppstår ohmske tap. Den laminert kjernen til høgre er bygd opp av fleire tynne parallelle jarnplater, C, som er isolerte frå kvarandre, og parallelle med fluksentettleiken <span style="color:green;">'''B'''</span>.]] <!--[[Fil:Blachy_transformatorowe.jpg|mini|Fig. 16 Transformatorblekk for E-I-laminasjon.]]--> [[Fil:Schnittband-_und_Rundbandkern.jpg|mini|Fig. 8 Øvst: C-kjerne, nedst: ringkjerne.]] Når magnetfeltet i kjernen endrar seg, vert òg magnetiseringa av kjernematerialet endra, ved at dei magnetiske domenane, som er rundt <ref name="Hummel"/> av storleik 1 - 100 [[Mikrometer|<math>\mu\mbox{m}</math>]] utvidar og trekkjer seg saman. Overflatene til domena gnissar da mot kvarandre. Denne gnissinga fører til eit energitap i form av [[termisk energi]], så kjenetemperaturen går opp. For meir om dette sjå [[Ferromagnetisme#Hysteresetap|kjernetap]]. Tapet er proporsjonalt med arealet til hysteresekurva<ref name="McPherson"/>, så det kan reduserast ved å nytta eit kjernemateriale med ei smal hysteresekurve, som mjukt jarn. Om straumen i viklingane har ein likestraumskomponent vil det føra til at kjernen går fortare i metning, og kjernetapet går opp. Når fluksen endrar seg vert det generert [[virvelstraum]]ar i kjernematerialet, som fører til [[Ohmsk tap|ohmske tap]]. Virvelstraumane kan reduserast ved å bygga opp kjernen av tynne metallskiver (transformatorblekk), som er islolerte frå kvarandre, som vist i fig. 7. Rektangulære laminerte kjerner kan produserast relativt enkelt. Men å produsera laminerte runde kjerner er meir komplisert og kostbart, så det er ikkje så vanleg. Summen av hysterese- og virvelstraumstapa vert kalla ''kjernetap''<ref name="McPherson"/>. Ein måte å uttrykkja dette på er ved Legglikninga<ref name="Legg"/> {{NumBlk|:|<math>\frac{R_{ac}}{\mu L}=aB_{max}f+cf+ef^2</math>,|{{EquationRef|32}}}} der <math>R_{ac}</math> er effektiv kjernetapsmotstand, i [[Ogm|<math>\Omega</math>]], <math>a</math> er hysteresetapskoeffisienten, <math>B_{max}</math> er maks flutstettleik, <math>c</math> er resterande tapskoeffisient, <math>f</math> er frekvensen i Hz og <math>e</math> er virvelstraumstapskoeffisenten. Ulike produsenatar gir ikkje alltid opp kjernetapa på same måte, så det kan vera komplisert å samanlikna produkta. === Transient straumpuls === [[Fil:Inrush-curr-3 (cropped).png|mini|Fig. 9 Døme på transient straumpuls.]] <!--[[Fil:Prinzipskizze_Netzausfall.svg|mini|Fig. 8 Nettutfall.]]--> Når ein sler på spenninga på inngangsspenninga <math>V_1</math> vil transformatoren trekkja ein ein transient straumpuls, som vist i fig. 9, for å byggja opp transientfluksen <math>\phi_{c}</math> i ({{EquationNote|25}}). Om kjernen har liten reluktans, som i store ringkjernetransformatorar, kan den transiente straumpulsen verta så kraftig at sikringane går. Svitsjing i elnettet kan òg føra til at ein, eller fleire, periodar dett ut. Dette fører òg til ein transient straumpuls. I samband med store [[effektforsterkar]]ar plasserer ein difor ein motstand i serie med tranformatoren i ein kort periode. Slike krinsar vert ofte kalla [[mjukstartkrins]]ar. <!-- == Ulike transformastortypar == xx === Effekttransformatorar === === Signaltransformatorar === --> == Referansar == <references> <ref name="Franco">S. Franco, ''Electric circuits fundamentals'', Saunders College Publishing, 1995.</ref> <ref name="Hummel">R.E. Hummel, ''Electronic properties of materials'', 4. utg., Springer, 2011.</ref> <ref name="McPHerson">G. McPHerson, ''An introduction to electrical machines and transformers'', John Wiley & Sons, 1981.</ref> <ref name="Legg">V. Legg, ''Magnetic measurements at low flux densities using the alternating current bridge'', Bell Syst. Tech. Jou., vol. 15, nr 1, 1936, ss. 39-62.</ref> <ref name="McPherson">G. McPherson, ''An introduction to electrical machines and transformers'', John Wiley & Sons, 1981.</ref> </references> == Sjå òg == * [[Induksjonsmotor]] * [[Elnett]] {{Elektrofag}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Elektroteknikk]] [[Kategori:Transformatorar| ]] kqrzhlh7k3zlmnd7v21qx6qivapfgya 3651117 3651109 2026-04-20T19:28:23Z Sigmundg 835 Litt til 3651117 wikitext text/x-wiki [[Fil:Philips_N4422_-_power_supply_transformer-2098.jpg|mini|250px|høgre|Fig. 1 Døme på effekttransformator, med C-kjerne.]] '''Transformator''' er ein [[elektromagnetisme|elektomagnetisk]] komponent som vert nytta for impedansetransformasjon, som tilsvarar at spenninga eller straumen vert transformert opp eller ned. Om spenninga vert transformert opp vert straumen transformert ned, eller motsett. == Grunnleggande oppbygging og verkemåte == [[Fil:Transformer3d_col3.svg|mini|300px|høgre|Fig. 2 Transformator.]] Transformatorar er bygd opp med to [[galvanisk isolert]]e krinsar som er kopla saman med ein [[magnetisk fluks]]. Dei to krinsane, som vert kalla primærkrins og sekundærkrins, har kvar sin [[spole]] som er vikla rundt eit materiale med liten [[reluktans]] (kalla transformatorkjernen), som den magnetiske fluksen fylgjer, Fig. 2. Fluksen i den magnetiske krinsen (eining [[Eininga weber|Weber]]) {{NumBlk|:|<math> \Phi = \frac{N_{1}i_1}{\mathfrak R}, </math>|{{EquationRef|1}}}} der ''N₁'' er vinningstalet i primærspolen, <math>i_1</math> er straumen i primærspolen og <math>\mathfrak R</math> er reluktansen til transformatorkjernen. Fluksen fylgjer den magnetiske leiaren (transformatorkjernen), slik at same fluksen går gjennom begge spolane. I primærkrinsen induserer fluksen (i fylgje [[Faradays induksjonslov]]) ei spenning {{NumBlk|:|<math> v_1 = N_1 \frac{d \Phi}{dt}, </math>|{{EquationRef|2}}}} der <math>\frac{\mathrm{d}\Phi}{\mathrm{d}t}</math> er den [[derivasjon|tidsderiverte]] av fluksen, og i sekundærkrinsen vert det indusert ei spenning {{NumBlk|:|<math> v_{2} = N_{2} \frac{\mathrm{d}\Phi}{\mathrm{d}t}, </math>|{{EquationRef|3}}}} der ''N₂'' er vinningstalet i sekundærviklinga. Tilhøvet mellom spenningane i sekundær- og primærkrinsen kan difor uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \frac{v_{2}}{v_{1}} = \frac{N_{2}}{N_{1}} = a. </math>|{{EquationRef|4}}}} === Ideell transformator === [[Fil:Transformer_under_load_(alternative_version).svg|mini|Fig. 3 Ideell transformator med [[spenningskjelde]] <math>V_P</math> og lastimpedans <math>Z_L</math>.]] Ein ideell transformator er ein forenkla modell av ein transformator som ikkje har tap<ref name="Franco"/>. Fig. 3 syner ein ideell transformator med ein ei spenningskjelde <math>V_P</math> og ein last[[impedans]] <math>Z_{L}</math> i sekundærkrinsen. Straumen i lastmotstanden (<math>I_S</math> i fig. 3) {{NumBlk|:|<math> i_{2} = \frac{V_{2}}{Z_{L}}. </math>|{{EquationRef|5}}}} Ein ideell transformator har ikkje tap, så effekten i sekundærkrinsen må vera lik effekten i primærkrinsen: {{NumBlk|:|<math> P_{1} = P_{2}, </math>|{{EquationRef|6}}}} som er det same som at {{NumBlk|:|<math> v_{1}i_{1} = v_{2}i_{2}. </math>|{{EquationRef|7}}}} Ved å kombinera likningane kjem ein fram til fylgjande samanhengar for ein ideell transformator: {{NumBlk|:|<math> \frac{v_{2}}{v_{1}} = \frac{i_{1}}{i_{2}} = \frac{N_{2}}{N_{1}}. </math>|{{EquationRef|8}}}} Om <math>N_{2} > N_{1}</math> vert spenninga transformert opp (<math>v_{2} > v_{1}</math>) og straumen vert transformert ned (<math>i_{2} > i_{1}</math>), og om <math>N_{2} < N_{1}</math> vert spenninga transformert ned (<math>v_{2} > v_{1}</math>) og straumen vert transformert opp. Lastimpedansen sett frå primærsida kan uttrykkast {{NumBlk|:|<math> Z_{L}{'} = \frac{v_{1}}{i_{1}} = \frac{v_{2}{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)}}{{i_{2}}{\left(\!\frac{N_{2}}{N_{1}}\right)}} = \left(\!\frac{v_{2}}{i_{2}}\right)\!{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)^2} = Z_{L}\!{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)^2}. </math>|{{EquationRef|9}}}} På same måte kan kildeimpedanse <math>Z_{k}</math> sett frå sekundærsida uttrykkast {{NumBlk|:|<math> Z_{k}^{'} = Z_{k}\!{\left(\!\frac{N_{2}}{N_{1}}\right)^2}. </math>|{{EquationRef|10}}}} Ein ser at spenningar og straumar vert transformerte med omsettingsforholdet <math>\frac{N_{2}}{N_{1}}</math>, medan impedansar vert transformerte med kvadratet av omsetningsforholdet. == Praktiske transformatorar == [[Fil:Transformer_Flux.svg|mini|Fig. 4 Lekasjefluks.]] <!--[[Fil:Trafo_vazba.png|800px|Fig. 4 .]]--> <!--[[Fil:Transformer_-_equivalent_circuit_diagram.png|mini|400px|Fig. 6 .]]--> <!--[[Fil:Trafo-ESB-vereinfacht.svg|mini|400px|Fig. 7 .]]--> Praktiske transformatorar avvik noko frå den ideelle transformatoren skildra så langt. Eit slikt avvik er at noko av fluksen ikkje fylgjer kjernematerialet. Storparten av fluksen <math>\Phi_1</math> generert av primærspolen fylgjer kjernematerialet og flyt gjennom sekundærspolen, der han induserer sekundærspenninga <math>v_2</math>. Dette er den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math> i fig. 4. Men ein liten del av fluksen tek vegen utanom kjernematerialet. Denne lekasjefluksen er merka <math>\Phi_{\sigma 1}</math> og <math>\Phi_{\sigma 2}</math> i fig. 4. Lekasjefluksen i primær og sekundærviklingane kan uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \Phi_{1} - \Phi_{12} </math>|{{EquationRef|11}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \Phi_{2} - \Phi_{12}, </math>|{{EquationRef|12}}}} der <math>\Phi_{12}</math> er den mutuelle fluksen, <math>\Phi_{1}</math> er fluksen gjennom primærspolen og <math>\Phi_{2}</math> er fluksen gjennom sekundærspolen. Lekasjefluksane er proporsjonal med straumen i viklingane, men etter som kjernen har mykje større [[permeabilitet]] enn luft er lekasjefluksen berre nokre få prosent av den mutuelle fluksen<ref name="McPHerson"/>. Transformatorar med høg spenning krev tjukkare isolasjon, så avstanden mellom viklingae er større, noko som aukar lekasjefluksane. === Separasjon an mutual- og lekasjefluks === Magnetiseringa av kjernematerialet er både ulineær og [[Magnetisk hysterese|hysterisk]], men lekasjefluksen går gjennom eit ikkje-feromagnetisk materiale og vert ikkje påvirka av at kjernen går i metning. Det er difor nyttig å skilja lekasjefluksen frå den mutuelle fluksen. Det var [[Charles Proteus Steinmetz]] som fyrst hadde denne ideen <ref name="McPHerson"/>. Denne separasjonen vert utført ved å uttrykkje primærspenninga som {{NumBlk|:|<math> V_1 = N_1\frac{d\phi_{\sigma 1}}{dt} + N_1\frac{d\phi_{12}}{dt} </math>|{{EquationRef|13}}}} der leddet <math>N_1\frac{d\phi_{\sigma 1}}{dt}</math> representerer spenninga indusert av lekasjefluksen <math>\Phi_{\sigma 1}</math> og leddet <math> N_1\frac{d\phi_{12}}{dt}</math> representerer spenninga indusert i primærkrinsen på grunn av den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math>. På same vis kan spenninga i sekundærkrinsen separerast i to delar: {{NumBlk|:|<math> V_2 = N_2\frac{d\phi_{\sigma 2}}{dt} + N_2\frac{d\phi_{12}}{dt} </math>|{{EquationRef|14}}}} der leddet <math>N_2\frac{d\phi_{\sigma 2}}{dt}</math> representerer spenninga indusert på grunn av lekasjefluksen <math>\Phi_{\sigma 2}</math> i sekundærspolen og leddet <math>N_2\frac{d\phi_{12}}{dt}</math> representerer spenninga indusert i sekundærkrinsen av den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math>. === Lekasjeinduktans === Lekasjefluksane er ikkje påverka av kjernemetninga, men er proporsjonal med den [[magnetomotorisk spenning]]a <math>\mathcal{F}_{m}=Ni</math>. Dei kan difor uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \mathcal{P}_1\mathcal{F}_{1} = \mathcal{P}_1 N_1 i_1 </math>|{{EquationRef|15}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 2} = \mathcal{P}_2\mathcal{F}_{2} = -\mathcal{P}_2 N_2 i_2, </math>|{{EquationRef|16}}}} der <math>\mathcal{P}=\mathcal{R}^{-1}</math> er [[permeans]]en. Minusteiknet i ({{EquationNote|16}}) kjem av at sekundærstraumen <math>i_2</math> har retning ut frå sekundærspolen i ekvivalentskjemaet i fig. 4. Vi kan no skriva dei fyrste ledda i ({{EquationNote|13}}) og ({{EquationNote|14}}) som {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 1} = \frac{d}{dt}\left( N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1} i_1 \right) = N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1} \frac{di_1}{dt} </math>|{{EquationRef|17}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 2} = -\frac{d}{dt}\left( N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2} i_2 \right) = -N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2} \frac{di_2}{dt}. </math>|{{EquationRef|18}}}} I ({{EquationNote|17}}) og ({{EquationNote|18}}) har ledda <math>N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1}</math> og <math>N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2}</math> eininga [[Henry]], så dei representerer [[induktans]]ar. Vi kan difor uttrykka ({{EquationNote|17}}) og ({{EquationNote|18}}) ved hjelp av lekasjeinduktansane <math>L_p</math> og <math>L_s</math>, som {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 1} = L_p\frac{di_1}{dt} </math>|{{EquationRef|19}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 2} = -L_s\frac{di_2}{dt}. </math>|{{EquationRef|20}}}} === Ekvivalentskjema === [[Fil:Transformer_equivalent_circuit-2.svg|mini|400px|Fig. 5 Transformator ekvivalentskjema.]] <!--[[Fil:Transformer_equivalent_circuit.svg|mini|400px|Fig. 5 Transformator ekvivalentskjema reflektert til primærsida.]]--> For sinusforma spenningar kan transformatoren representerast i form av ekvivalentskjemaet vist i fig. 5, der {{NumBlk|:|<math> X_p = j\omega L_p </math>|{{EquationRef|21}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> X_s = j\omega L_s, </math>|{{EquationRef|22}}}} er lekkasje[[reaktans]]ane i primær respektivt sekundærviklingane. Motstanden i primær- og sekundærviklinga er representerte som <math>R_p</math> respektivt <math>R_s</math>. === Magnetisering av kjernen === I fylgje [[Faradays induksjonslov]] er primærspenninga {{NumBlk|:|<math> E_p = N_p \frac{d\Phi}{dt}. </math>|{{EquationRef|23}}}} Etter som spenningsfallet over <math>R_p</math> og <math>X_p</math> er lite er <math>E_p\approx V_p</math>. Med sinusforma inngangsspenning er difor <math>E_p</math> med god tilnærming òg sinusforma. Vi kan vi difor uttrykkja spenninga over primærspolen som {{NumBlk|:|<math> E_p = \sqrt{2}E_p\sin(\omega t + \alpha), </math>|{{EquationRef|24}}}} der <math>E_p</math> er [[effektivverdi]]en til primærspenninga og <math>\alpha</math> er eit faseskift. Ved å kombinera ({{EquationNote|23}}) og ({{EquationNote|24}}) kan fluksen gjennom kjernen uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{12} = \frac{1}{N_p}\int \sqrt{2}E_p\sin(\omega t + \alpha)dt = -\frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p}\cos(\omega t + \alpha) + \phi_c. </math>|{{EquationRef|25}}}} <math>\phi_c</math> er ein transientfluks som døyr ut etter nokre få periodar, så ({{EquationNote|25}}) vert redusert til {{NumBlk|:|<math> \Phi_{12} = -\frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p}\cos(\omega t + \alpha). </math>|{{EquationRef|26}}}} Divisonen med <math>\omega</math> i ({{EquationNote|26}}) syner at fluksen ligg <math>90^{\circ}</math> etter spenninga <math>E_p</math>. Maksverdien til fluksen i kjernen {{NumBlk|:|<math> \Phi_{max} = \frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p} = \frac{1}{\sqrt{2}\pi f} \frac{E_p}{N_p}. </math>|{{EquationRef|27}}}} [[Fil:Power_Transformer_Over-Excitation.gif|mini|Fig. 6 Overstyrt kjerne: grøn: fluks, raud: magnetiseringskarakteristikk, blå: magnetiseringsstraum <math>I_{o}</math>.]] Summen av dei [[magnetomotorisk spenning|magnetomotoriske spenningane]] i primær- og sekundærkrinsen {{NumBlk|:|<math> \mathcal{F}_{m,T} = \mathcal{F}_{m,p} + \mathcal{F}_{m,s} = N_pI_p - N_sI_s. </math>|{{EquationRef|28}}}} Om vi dividerer begge sider med <math>N_p</math> får vi {{NumBlk|:|<math> \frac{\mathcal{F}_{m,T}}{N_p} = I_p - \frac{I_s}{N_s/N_p} = I_P - \frac{I_s}{a} \doteq I_{0}, </math>|{{EquationRef|29}}}} I ein ideel transformator er <math>I_{o}=0</math>, men i ein fysisk transformator er ikkje <math>I_{o}</math> null og representerer den ekstra primærstraumen som skal til for å magnetisera den ferromagnetiske kjernen, plus [[hysterese]]- of [[virvelstraum]]stapa i kjernen. Så <math>I_{o}</math> består av to delar {{NumBlk|:|<math> I_{o} = I_{\Phi} + I_{h+v}, </math>|{{EquationRef|30}}}} eller uttrykt som magnetomotoriske spenningar {{NumBlk|:|<math> \mathcal{F}_{o} = N_p I_{M} + N_p I_{C}, </math>|{{EquationRef|31}}}} der den magnetomotoriske spenninga <math>N_p I_{M}</math> magnetiserer kjernen og <math>N_p I_{C}</math> er den magnetomotoriske spenninga som skal til for å driva hysterese- og virvelstraumstapa i kjernen. === EMF-likninga === Vi kan finna [[effektivverdi]]en til primærspenninga <math>E_p^{rms}</math> frå ({{EquationNote|27}}): {{NumBlk|:|<math> E_p^{rms} = \frac{\omega N_p \phi_{max}}{\sqrt{2}} = \sqrt{2}\pi f N_p \phi_{max} \approx 44.4f N_p A B_{max}, </math>|{{EquationRef|32}}}} der <math>f</math> er frekvensen, <math>A</math> er tverrsnittet til kjernen (i [[meter|m]]<math>^2</math>) og <math>B=\phi/A</math> er [[Magnetisk flukstettleik|flukstettleiken]] (i [[Eininga tesla|T]]). Likning ({{EquationNote|27}}) vert kalla EMF-likninga til transformatoren. === Frekvensavhengigheit === Vi ser frå ({{EquationNote|27}}) at med ei sinusforma inngangsspenning er maksverdien til fluksen proporsjonal med tilhøvet <math>E_p/N_p</math> og invers proporsjonal med frekvensen <math>f</math>. Transformatorar som arbeider emd låge frekvensar har difor høgare fluksverdiar enn høgfrekenstransformatorar, så tverrsnittet på kjernen lyt vera større. Dette er grunnen til at transformatorane i svitsja forsyningar, som arbeider med frekvensar på fleire hundre kHz, er mykje mindre enn transformatorar som arbeider med 50 Hz (som i [[elnett]]et). Om ein transformator vert nytta ved lågare frekvens enn han er dimensjonert for vil det føra til at kjernen går i metning, som illustrert i Fig. 6. Den auka magnetiseringstraumen fører til auka tap, både på grunn av større ohmske tap i viklingane og på grunn av større virvelstraumstap i kjernematerialet. Dette fører i sin tur til at kjernetemperaturen aukar. EIn kan difor ikkje utan vidare nytta transformatorar dimensjonerte for å arbeida med ein frekvens på 60 Hz i eit 50 Hz elnett. === Kjernetap === [[Fil:Laminated core eddy currents 2.svg|mini|venstre|Fig. 7 I ein ulaminert kjerne, vist til venstre, kan dei induserte virvelstraumane, vist i <span style="color:red;">raudt</span>, sirkulera i heile arealet, og det oppstår ohmske tap. Den laminert kjernen til høgre er bygd opp av fleire tynne parallelle jarnplater, C, som er isolerte frå kvarandre, og parallelle med fluksentettleiken <span style="color:green;">'''B'''</span>.]] [[Fil:Schnittband-_und_Rundbandkern.jpg|mini|Fig. 8 Øvst: C-kjerne, nedst: ringkjerne.]] [[Fil:Carcasse_transformateur_monophasé.png|mini|Fig. 9 E/I-kjerne.]] [[Fil:NyNTrafo.PNG|mini|Fig. 10 Virkningsgrad som funksjon av overført effekt.]] Når magnetfeltet i kjernen endrar seg, vert òg magnetiseringa av kjernematerialet endra, ved at dei magnetiske domenane, som er rundt <ref name="Hummel"/> av storleik 1 - 100 [[Mikrometer|<math>\mu\mbox{m}</math>]] utvidar og trekkjer seg saman. Overflatene til domena gnissar da mot kvarandre. Denne gnissinga fører til eit energitap i form av [[termisk energi]], så kjenetemperaturen går opp. For meir om dette sjå [[Ferromagnetisme#Hysteresetap|kjernetap]]. Tapet er proporsjonalt med arealet til hysteresekurva<ref name="McPherson"/>, så det kan reduserast ved å nytta eit kjernemateriale med ei smal hysteresekurve, som mjukt jarn. Om straumen i viklingane har ein likestraumskomponent vil det føra til at kjernen går fortare i metning, og kjernetapet går opp. Når fluksen endrar seg vert det generert [[virvelstraum]]ar i kjernematerialet, som fører til [[Ohmsk tap|ohmske tap]]. Virvelstraumane kan reduserast ved å bygga opp kjernen av tynne metallskiver (transformatorblekk), som er islolerte frå kvarandre, som vist i fig. 7. Rektangulære laminerte kjerner kan produserast relativt enkelt. Men å produsera laminerte runde kjerner er meir komplisert og kostbart, så det er ikkje så vanleg. Summen av hysterese- og virvelstraumstapa vert kalla ''kjernetap''<ref name="McPherson"/>. Ein måte å uttrykkja dette på er ved Legglikninga<ref name="Legg"/> {{NumBlk|:|<math>\frac{R_{ac}}{\mu L}=aB_{max}f+cf+ef^2</math>,|{{EquationRef|33}}}} der <math>R_{ac}</math> er effektiv kjernetapsmotstand, i [[Ogm|<math>\Omega</math>]], <math>a</math> er hysteresetapskoeffisienten, <math>B_{max}</math> er maks flutstettleik, <math>c</math> er resterande tapskoeffisient, <math>f</math> er frekvensen i Hz og <math>e</math> er virvelstraumstapskoeffisenten. Ulike produsenatar gir ikkje alltid opp kjernetapa på same måte, så det kan vera komplisert å samanlikna produkta. Fig. 10 syner eit døme på korleis verkningsgraden til ein effekttransformator varierer med overført effekt. Kjernetapet kjem spm fylgje av magnetiseringa av kjernen og er uavhengig av overført effekt, så tomgansttapet (open utgang) er det same som når det vert henta ut maks effekt på utgangen. Dette er grunnen til at verkningsgraden går mot null nå roverført effekt går mot null. I fig. 10 når verkningsgraden ein maksverdi på 90 \%, for så å avta når overført effekt aukar. At verkingsgraden minkar ved stor effekt kjem av at det ohmske tapet i viklingane aukar proportsjonalt med straumen. Kjernen i ein transformator kan ha mange ulike utformingar. Ei ringkjerne, som vist i fig. 8 fører til svært liten lekasjefluks, noko som er viktig når transformatoren er plassert i same chassis som følsam elekpnikk. På grunn av at ringkjerner gjer det meir komplisert å plassera viklingane very C-kjerner, òg vist i fig. 8, ofte nytta i staden. Fig. 9 syner en sokalla E/I-kjerne, som er billgare å produsera, men som har meir lekasjefluks. På denne typen vert viklingane plasserte på midtstolpen. === Transient straumpuls === [[Fil:Inrush-curr-3 (cropped).png|mini|Fig. 11 Døme på transient straumpuls.]] <!--[[Fil:Prinzipskizze_Netzausfall.svg|mini|Fig. 8 Nettutfall.]]--> Når ein sler på spenninga på inngangsspenninga <math>V_1</math> vil transformatoren trekkja ein ein transient straumpuls, som vist i fig. 11, for å byggja opp transientfluksen <math>\phi_{c}</math> i ({{EquationNote|25}}). Om kjernen har liten reluktans, som i store ringkjernetransformatorar, kan den transiente straumpulsen verta så kraftig at sikringane går. Svitsjing i elnettet kan òg føra til at ein, eller fleire, periodar dett ut. Dette fører òg til ein transient straumpuls. I samband med store [[effektforsterkar]]ar plasserer ein difor ein motstand i serie med tranformatoren i ein kort periode. Slike krinsar vert ofte kalla [[mjukstartkrins]]ar. == Ulike transformastortypar == Transformatorar kjem i mange storleikar og tilpasse ulike oppgåver. === Trefasetransformatorar === :''Hovudartikkel: [[Trefasetransformator]]'' [[Fil:Leistungstransformator_neu.jpg|mini|Fig. 12. Trefasetransformatorar i elnettet.]] I [[elnett]]et vert det nytta transformatorar for å transformera opp spenninga for overføring av elektisk effekt mellom [[kraftstasjon]]ar og forbrukarar, som industri og boligar. Grunnen til at ein trasformerer opp spenninga er at strumen då vert redusert med same faktor. Dette fører til mindre tap i leiarane, etter som effekttapet er proporsjonalt med kvadratet av straumen: {{NumBlk|:|<math>P = I^2 R_w</math>,|{{EquationRef|34}}}} der <math>I</math> er effektivverdien til straumen og <math>R_w</math> er leiarmotstanden. Elnettet nyttar [[trefase]], så transformatorane lyt òg handsama tre fasar. Vindingane kan vera [[stjernekopling|stjerne-]] eller [[deltakopling]]ar, eller ein kombinasjon av desse. Dei høgste spenningave vert nytta for overføring over lange avstanar. Det finst transformatoarar som arbeider med spenningar heilt opp i 765 KV, men i det norske elnettet er dei høgste spenningane 300 og 420 KV. Regionale nett i Noreg arbeider med 45 - 132 kV, og lakale distribusjosnett med 11 kV eller 22 kV. Etter som spenninga til forbrukarane er på 240 V må desse spenningane trasformerat ned før dei går ut til forbrukarane. Det krevst difor ei rad med transformastorar, som arbeider med ulike spenningar of effektar. Medan dei aller største transformatorane er i stand tilå handsama effektar på over ein [[Tera|T]][[Watt|W]], arbeider dei fleste med meir moderat effekt. I distribusjonsnettet er effet i kW og MW-området meir vanleg. === Effekttransformatorar for elektrisk utstyr === [[Fil:Small_toroidal_transformer.jpg|mini|Fig. 13 Ringkjernetransformator]] Det meste av elektisk utstyr, som [[Elektrisk forsterkar|forsterkarar]], [[datamaskin]]er, etc. arbeider med mykje lågare spenningar enn 230 V, så spenning må transformerast ned. Sjølv om det i dag i stort mon vert nytta [[svitsmodeforsyning]]ar er det framleis mykje utstyr som nyttar transformatorar. I billig utstyr vert det ofte nytta transformatorar med E/I-kjerne, medan meir avansert utstyr nyttar C- eller ringkjernetransformatorar. <!-- === Signaltransformatorar === --> == Referansar == <references> <ref name="Franco">S. Franco, ''Electric circuits fundamentals'', Saunders College Publishing, 1995.</ref> <ref name="Hummel">R.E. Hummel, ''Electronic properties of materials'', 4. utg., Springer, 2011.</ref> <ref name="McPHerson">G. McPHerson, ''An introduction to electrical machines and transformers'', John Wiley & Sons, 1981.</ref> <ref name="Legg">V. Legg, ''Magnetic measurements at low flux densities using the alternating current bridge'', Bell Syst. Tech. Jou., vol. 15, nr 1, 1936, ss. 39-62.</ref> <ref name="McPherson">G. McPherson, ''An introduction to electrical machines and transformers'', John Wiley & Sons, 1981.</ref> </references> == Sjå òg == * [[Induksjonsmotor]] * [[Elnett]] {{Elektrofag}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Elektroteknikk]] [[Kategori:Transformatorar| ]] 8aefheou5on1w1whqwko72qlyv5orkp 0 52078 3651084 3649398 2026-04-20T12:38:25Z Sailko 4465 3651084 wikitext text/x-wiki [[fil:Alta,_chiesa_evangelica_cittadina,_esterno_04.jpg|mini|[[Alta kyrkje]] ]] [[fil:Talvik church 2.jpg|mini|[[Talvik kyrkje]]]] [[fil:Church in Alta.JPG|mini|[[Elvebakken kyrkje]]]] [[fil:Kåfjord, chiesa evangelica, 1837, 02.jpg|mini|[[Kåfjord kyrkje i Alta|Kåfjord kyrkje]]]] '''Alta prosti''' er eit tenestedistrikt i [[Nord-Hålogaland bispedømme]] i [[Den norske kyrkja]]. [[Prost]]en har sete i [[Alta]]. Prostiet svarar til kommunane [[Alta kommune|Alta]], [[Hasvik kommune|Hasvik]] og [[Loppa kommune|Loppa]] i geografisk utstrekking. [[Prostiet]] er inndelt i [[sokn]]. Soknet er grunneininga i Den norske kyrkja. Dei som arbeider i kyrkja er anten tilsette av soknet gjennom [[kyrkjeleg fellesråd]], eller dei er tilsette i prostiet. Dei fleste prestane er tilsette i prostiet, og har tenesta si knytt til eit eller fleire sokn. Fram til 2004 var prestetenesta lokalt organisert i [[prestegjeld]]. ==Sokn i Alta prosti== === Alta kommune === *Tidlegare [[Alta prestegjeld]] **[[Alta sokn]] **[[Talvik sokn]] === Loppa kommune === *Tidlegare [[Loppa prestegjeld]] **[[Loppa sokn]] === Hasvik kommune === *Tidlegare [[Hasvik prestegjeld]] **[[Hasvik sokn]] == Sjå òg == *[[Kyrkjer i Noreg etter kommune]] == Bakgrunnsstoff == *[http://www.kyrkja.no/?event=showDeanery&pProstiId=p1105 Nettsida til Den norske kyrkja] {{Kyrkjene i Alta prosti}} {{Prosti i Nord-Hålogaland bispedømme}} [[Kategori:Prosti i Noreg]] [[Kategori:Finnmark fylke]] [[Kategori:Nord-Hålogaland bispedømme]] rlwaay0sbuflx3mppw1spd1l0r8ivfn 0 68223 3651108 2528467 2026-04-20T17:12:57Z Ranveig 39 +Bilde, -lenkjer 3651108 wikitext text/x-wiki [[Fil:Naumburger.Dom.Lesepult.Choralbuch.jpg|mini|Koralbok i [[Naumburger Dom]].]] '''Koralbok''' er i [[germanske språk|germanske]] språkområde ei nemning ei samling firstemt utsette [[evangelisk kristendom|evangeliske]] [[koral]]ar, det vil seie melodiar til bruk ved [[salme]]songen i [[gudsteneste|gudstenesta]]. == Historie == Etter [[reformasjonen]] vart det gjeve ut songbøker og kyrkjesongbøker til hjelp for songen under gudstenesta. Den eldste melodisamlinga som vart trykt under namnet koralbok, var «''Choral-Gesangbuch''», utarbeidd av [[Daniel Speer]] i [[Stuttgart]] i [[1692]]. Boka hadde notar med melodi og generalbass til 316 songar, og ho sette standard for utgjevingane i hundreåra som følgde. Måten salmane var arrangerte på, og måten dei vart sungne på, har skifta gjennom tidene. Opphavleg var songen i tradisjonen etter [[Martin Luther]] rikt rytmisk nyansert. Gjennom hundreåra vart rytmen utjamna, slik at alle noteverdiane vart av same lengd, samstundes med at tempoet i songen vart redusert. Slik vart salmesongen oppfatta som musikalsk «daud». Dette vart i vart forsøkt bøtt på på ulikt vis i [[folkemusikk]]en og ved orgelimprovisasjonar mellom strofane. På midten av 1800-talet kom det ut koralbøker med melodiar i meir opphavleg form, med rikare rytmikk. == Koralbøker i Noreg == I [[1783]] kom den første offisielle ''Choral-Bog'', av [[Niels Schiørring]]. Denne var laga for ''[[Psalme-Bog eller En Samling af gamle og nye Psalmer|Guldbergs salmebok]]'' av [[1778]] og hadde besifra bass til 100 melodiar. I 1801 kom [[H.O.C. Zinck]]s ''Koral-Melodier til den [[Evangelisk-christelig Psalmebog til Brug ved Kirke- og Huus-Andagt|Evangelisk-christelige Psalmebog]]''. Denne omfatta 122 melodiar med besifra bass. Den første norske koralboka var [[Ole Andreas Lindeman]]s ''Coral-Bog inneholdende de i [[Dend Forordnede Ny Kirke-Psalme-Bog|Kingos]], [[Psalme-Bog eller En Samling af gamle og nye Psalmer|Guldbergs]] og [[Evangelisk-christelig Psalmebog til Brug ved Kirke- og Huus-Andagt|den evangelisk christelige Psalmebog]] forekommende melodier '', autorisert ved kongeleg resolusjon 15. juni 1835 til udelukkende Brug ved Gudstjenesten i Rigets Kirker. 15. desember 1877 vart ''[[Koralbog indeholdende de i Landstads Salmebog forekommende melodier]]'' autorisert. Boka var utarbeidd av [[Ludvig Mathias Lindeman]]. Boka inneheldt 142 salmemelodiar. I 1926 kom ''[[Koralbok for den norske Kirke]]'' med 283 melodiar til salmane i ''[[Landstads reviderte salmebok]]'' og ''[[Nynorsk salmebok]]''. I 1985 vart ''[[Norsk koralbok]]'' autorisert, med melodiar til ''[[Norsk salmebok]]''. Mellom desse autoriserte koralbøkene er det gjevne ut fleire private koralbøker. Viktigast av desse var [[Per Steenberg]] si koralbok frå 1947. Denne boka gjekk eit lang steg i retning av å restaurere melodiane til dei opphavlege formene, ei line som vart vidareført i Norsk koralbok av 1985. == Kjelder: == * ''Kristen sang og musikk'' [[Runa forlag]] 1962 [[Kategori:Kyrkjemusikk]] [[Kategori:Salmar]] [[Kategori:Bøker]] gvfvq0wihhzdtqh2e99r83qxzoetg23 0 82631 3651107 2875574 2026-04-20T17:04:32Z Ranveig 39 Flikk 3651107 wikitext text/x-wiki [[Fil:Joebackcover.jpg|mini|Engelskspråkleg vaskesetel med omtalar frå fleire viktige personar.]] Ein '''vaskesetel''', frå [[tysk]] ''Waschzettel'', er bokstavleg ei liste som følgjer klede som blir sende på [[vaskeri]]. Nemninga vert i dag helst nytta i ei overført tyding om førehandsomtale av [[bok|bøker]], trykt på baksida av omslaget til boka som vert omtalt. Det er [[forlag]]et som skriv denne omtalen, gjerne med eit stutt referat av handlinga i boka, slik at interesserte lesarar skal få lyst til å lese vidare. Vaskesetelen plar òg presentere forfattaren og noko av det han har publisert tidlegare. Omgrepet kan òg brukast om tilsvarande førehandsomtale som forlaget sender til bokhandlar og aviser som ledd i [[marknadsføring]]a av ei ny bok, anten teksten er trykt i ei brosjyre eller er lagd ut på forlaget sine [[nettside]]r. Omgrepet vart første gong bruka i denne tydinga i 1873.<ref>«Vaskeseddel» på Kunnskapsforlagets Store Norske leksikon 1981, ISBN 82-573-0036-5</ref> Tilsvarande kan omgrepet vaskesetel òg brukast om filmomtalar, anten dei er trykte på baksida av filmomslaget eller er sende ut til utleige- og salsstader. ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Bøker]] [[Kategori:Marknadsføring]] 6eza9fbpyaotv6x143peqrlqw682bws 0 86700 3651136 3340254 2026-04-21T07:48:25Z Ranveig 39 Malar 3651136 wikitext text/x-wiki {{geoboks|region | namn = Acadia | heimnamn= Acadie | native_name_lang = fr | flagg = Flag of Acadia.svg | kart= Carte administrative de l'Acadie.svg | land = Canada }} '''Acadia''' ([[fransk]] ''l'Acadie'') var ei samling av [[Frankrike|franske]] [[koloni]]ar som vart grunnlagde i Nord-Amerika på [[1600-talet]]. Acadia hadde hovudsakleg sentrum rundt [[Nova Scotia]] i dagens [[Canada]]. Området omfatta [[New Brunswick]], Nova Scotia og [[Prince Edward Island]], [[New England]] og delar av [[Quebec]]. Dei franske innbyggjarane i Acadia skapte sitt eige samfunn uavhengig av Quebec, i nært samarbeid med lokale [[indianarar]]. Under den [[Storbritannia|britiske]] krigen mot indianarane, der Frankrike stod på indianarane si side, vart Acadia formelt avstått til Storbritannia i [[Utrecht-avtalen]] i [[1713]]. Britane tvilte på lojaliteten hjå acadiarane, og freista å tvinga dei til å avgje ein truskapseid. Då dei ikkje gjorde dette, raserte britane om lag 6000 hus og i [[1755]] vart alle innbyggjarane drivne frå heimane sine. Dette tidlege dømet på [[etnisk reinsing]] (''the Grand Expulsion'') vart utropt til høgtidsdag. Fem år seinare, i [[1760]], overtok britiske lojalistar eigedommane til acadiarane. == Kjelder == * [http://www.britannica.com/eb/article-9003456/Acadia Britannica Online Encyclopedia] * [http://www.caplex.no/Web/ArticleView.aspx?id=9335932 caplex.no] {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Acadia|Acadia]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, og «[[:sv:Akadien|Akadien]]» frå {{Wikipedia-utgåve|sv}} den 15. mars 2008.'' {{refslutt}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Acadia|Acadia]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 15. mars 2008.'' {{refslutt}} {{geografispire}} [[Kategori:New England]] [[Kategori:Quebec]] [[Kategori:Kanadisk historie]] c5ksjxq4o6dip4i04e0rds8s2dgf0bl 3651138 3651136 2026-04-21T07:50:02Z Ranveig 39 Mal:Om 3651138 wikitext text/x-wiki {{om|||Acadia nasjonalpark}} {{geoboks|region | namn = Acadia | heimnamn= Acadie | native_name_lang = fr | flagg = Flag of Acadia.svg | kart= Carte administrative de l'Acadie.svg | land = Canada }} '''Acadia''' ([[fransk]] ''l'Acadie'') var ei samling av [[Frankrike|franske]] [[koloni]]ar som vart grunnlagde i Nord-Amerika på [[1600-talet]]. Acadia hadde hovudsakleg sentrum rundt [[Nova Scotia]] i dagens [[Canada]]. Området omfatta [[New Brunswick]], Nova Scotia og [[Prince Edward Island]], [[New England]] og delar av [[Quebec]]. Dei franske innbyggjarane i Acadia skapte sitt eige samfunn uavhengig av Quebec, i nært samarbeid med lokale [[indianarar]]. Under den [[Storbritannia|britiske]] krigen mot indianarane, der Frankrike stod på indianarane si side, vart Acadia formelt avstått til Storbritannia i [[Utrecht-avtalen]] i [[1713]]. Britane tvilte på lojaliteten hjå acadiarane, og freista å tvinga dei til å avgje ein truskapseid. Då dei ikkje gjorde dette, raserte britane om lag 6000 hus og i [[1755]] vart alle innbyggjarane drivne frå heimane sine. Dette tidlege dømet på [[etnisk reinsing]] (''the Grand Expulsion'') vart utropt til høgtidsdag. Fem år seinare, i [[1760]], overtok britiske lojalistar eigedommane til acadiarane. == Kjelder == * [http://www.britannica.com/eb/article-9003456/Acadia Britannica Online Encyclopedia] * [http://www.caplex.no/Web/ArticleView.aspx?id=9335932 caplex.no] {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Acadia|Acadia]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, og «[[:sv:Akadien|Akadien]]» frå {{Wikipedia-utgåve|sv}} den 15. mars 2008.'' {{refslutt}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Acadia|Acadia]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 15. mars 2008.'' {{refslutt}} {{geografispire}} [[Kategori:New England]] [[Kategori:Quebec]] [[Kategori:Kanadisk historie]] if2fg5by60ckq6v1m3yonnw9ecsdoz9 0 98032 3651085 3531629 2026-04-20T12:38:36Z Sailko 4465 3651085 wikitext text/x-wiki {{Infoboks kyrkje | namn = Kåfjord kyrkje | bilete = Kåfjord, chiesa evangelica, 1837, 02.jpg | land = Noreg | fylke = Finnmark | kommune = Alta | kyrkjesamfunn = Den norske kyrkja | bispedøme = [[Nord-Hålogaland bispedømme|Nord-Hålogaland]] | prosti = [[Alta prosti|Alta]] | fellesråd = [[Alta kommune|Alta]] | sokn = [[Alta sokn|Alta]] | innvigd = 10. september 1837 | endringar = | kyrkjegard = Ved kyrkja | type = [[Langkyrkje]] | periode = Engelsk [[nygotikk]] | arkitekt = | teknikk = Tømra | materiale = Tre | mål = | tårn = | takryttar = | kor = | skip = | klokker = | preikestol = | døypefont = | altartavle = | orgel = | sitjeplassar = <nowiki>330</nowiki> | diverse = }} '''Kåfjord kyrkje''' er ei [[langkyrkje]] frå 1837 i [[Alta]] [[sokn]] i [[Alta prosti]] i [[Nord-Hålogaland bispedømme]]. Kyrkja vart vigsla [[17. sundag etter pinse|16. sundag etter treeining]] 1837 av biskop [[Peder Christian Hersleb Kjerschow|Kjerschow]], og er den eldste kyrkja i Alta. Byggverket er i tømmer og har 330 sitjeplassar. Ein kan komme til kyrkja via [[E6]]. Kyrkja ligg på ei høgd aust for vegen. Historia til Kåfjord kyrkje er nær knytt til historia om drifta av [[kopar]]gruvene. Då verket vart innstilt, gjekk òg kyrkja inn i forfall. I 1896 sette svenske interessentar drifta i gang att, og kyrkja vart måla innvendig i blått og gult. I 1909 vart koparverket nedlagd, og det kom framlegg om å flytte kyrkja til [[Elvebakken kyrkje|Elvebakken]]. Etter ein forfallsperiode vart kyrkja pånytt istandsett på slutten av 1930-talet. == Kyrkjegarden == På kyrkjegarden er det ærverdige gravminne over familiemedlemmer til den engelske leiinga i koparverket på 1800-talet. Her er grava til handelsmannen [[Carl Johan Ruth]] som vart drepen under [[Kautokeino-opprøret]] i 1852 og og gravene til [[Aslak Jacobsen Hætta]] og [[Mons Aslaksen Somby]] som vart halshogde for deltakinga i opprøret. I 2003 vart det reist eit minnesmerke over det britiske ubåtmannskapet som fall under angret på [[Tirpitz]], og i 2004 vart det reist eit minnesmerke over [[rallar]]familien. == Bakgrunnsstoff == * [http://www.nordlyskatedralenalta.no/index.jsp?page=6958 Alta sokn]{{Død lenkje|date=oktober 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Kirkesøk}} * {{kulturminne|84878}} {{Kyrkjene i Alta prosti}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Bygningar i Finnmark og Nord-Troms frå før 1944]] [[Kategori:Kyrkjer i Alta]] [[Kategori:Kyrkjer i Alta prosti]] [[Kategori:Norske kyrkjer frå 1837]] [[Kategori:Kulturminne i Alta]] [[Kategori:Langkyrkjer i Nord-Hålogaland bispedømme]] klf9aj7n67c4nsp0wp6uya84rsicwhz 0 125848 3651111 3547039 2026-04-20T18:16:55Z Vinguru 34526 Fellesrådet nyttar nemninga "Rypefjord kirke" 3651111 wikitext text/x-wiki {{Infoboks kyrkje | namn = Indrefjord kapell | bilete = Indrefjord kapell i Rypefjord.jpg | kyrkjesamfunn = Den norske kyrkja | bispedøme = [[Nord-Hålogaland bispedømme|Nord-Hålogaland]] | prosti = [[Hammerfest prosti|Hammerfest]] | fellesråd = [[Hammerfest]] | sokn = [[Hammerfest]] | innvigd = 1956 | kyrkjegard = ved kapellet | sitjeplassar = 150 | kategori = [[kapell]] }} '''Rypefjord kyrkje''', tidlegare '''Indrefjord kapell''', står i [[Rypefjord]] i [[Hammerfest kommune]] i [[Finnmark fylke|Finnmark]] fylke, og er ei tømra [[kyrkje]] frå 1956. Kyrkja har sitjeplassar til 150 personar. == Kjelder == * Hammerfest kyrkjelege fellesråd: [https://www.kirken.hammerfest.no/Artikler/Artikkeldetaljer/ArticleId/95/Rypefjord-kirke Rypefjord kirke] * {{Kjelde bok | redaktør= Alf Henry Rasmussen | utgjeve= 1993 | artikkel= Indrefjord kapell, Rypefjord | tittel= Våre kirker. Norsk kirkeleksikon | stad=Kirkenær | forlag=Vanebo forlag | side=97 | isbn=82-75-27022-7 | url=https://www.nb.no/items/URN:NBN:no-nb_digibok_2014121107543?page=98}} == Bakgrunnsstoff == * {{kulturminne|84719}} {{Kyrkjene i Hammerfest prosti}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Kyrkjer i Hammerfest]] [[Kategori:Kyrkjer i Hammerfest prosti]] [[Kategori:Norske kyrkjer frå 1956]] [[Kategori:Kulturminne i Hammerfest]] axkm1o7cfjzw3m2d3nssacgs0kx66le 3651112 3651111 2026-04-20T18:17:19Z Vinguru 34526 Vinguru flytte sida [[Indrefjord kapell]] til [[Rypefjord kyrkje]]: Nemninga nyttast av fellesrådet 3651111 wikitext text/x-wiki {{Infoboks kyrkje | namn = Indrefjord kapell | bilete = Indrefjord kapell i Rypefjord.jpg | kyrkjesamfunn = Den norske kyrkja | bispedøme = [[Nord-Hålogaland bispedømme|Nord-Hålogaland]] | prosti = [[Hammerfest prosti|Hammerfest]] | fellesråd = [[Hammerfest]] | sokn = [[Hammerfest]] | innvigd = 1956 | kyrkjegard = ved kapellet | sitjeplassar = 150 | kategori = [[kapell]] }} '''Rypefjord kyrkje''', tidlegare '''Indrefjord kapell''', står i [[Rypefjord]] i [[Hammerfest kommune]] i [[Finnmark fylke|Finnmark]] fylke, og er ei tømra [[kyrkje]] frå 1956. Kyrkja har sitjeplassar til 150 personar. == Kjelder == * Hammerfest kyrkjelege fellesråd: [https://www.kirken.hammerfest.no/Artikler/Artikkeldetaljer/ArticleId/95/Rypefjord-kirke Rypefjord kirke] * {{Kjelde bok | redaktør= Alf Henry Rasmussen | utgjeve= 1993 | artikkel= Indrefjord kapell, Rypefjord | tittel= Våre kirker. Norsk kirkeleksikon | stad=Kirkenær | forlag=Vanebo forlag | side=97 | isbn=82-75-27022-7 | url=https://www.nb.no/items/URN:NBN:no-nb_digibok_2014121107543?page=98}} == Bakgrunnsstoff == * {{kulturminne|84719}} {{Kyrkjene i Hammerfest prosti}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Kyrkjer i Hammerfest]] [[Kategori:Kyrkjer i Hammerfest prosti]] [[Kategori:Norske kyrkjer frå 1956]] [[Kategori:Kulturminne i Hammerfest]] axkm1o7cfjzw3m2d3nssacgs0kx66le 10 134437 3651114 3618498 2026-04-20T18:18:39Z Vinguru 34526 Indrefjord kapell -> Rypefjord kyrkje 3651114 wikitext text/x-wiki {{navboks |namn= Kyrkjene i Hammerfest prosti |tittel = Kyrkjene og kapella i [[Hammerfest prosti]] |tittelstil = color:black; background: #fcffca |status = plain |navbar = plain |liste1 = [[Dyfjord kapell|Dyfjord]]{{·}} [[Gamvik kyrkje|Gamvik]]{{·}} [[Gjesvær kapell|Gjesvær]]{{·}} [[Gunnarnes kapell|Gunnarnes]]{{·}} [[Hammerfest kyrkje|Hammerfest]]{{·}} [[Havøysund kyrkje|Havøysund]]{{·}} [[Honningsvåg kyrkje|Honningsvåg]]{{·}} [[Hop kyrkje|Hop]]{{·}} [[Ifjordfjellet kapell|Ifjordfjellet]]{{·}} [[Ingøy kyrkje|Ingøy]]{{·}} [[Kjøllefjord kyrkje|Kjøllefjord]]{{·}} [[Kokelv kyrkje|Kokelv]]{{·}} [[Kunes kapell|Kunes]]{{·}} [[Kvalsund kyrkje|Kvalsund]]{{·}} [[Lebesby kyrkje|Lebesby]]{{·}} [[Mehamn kyrkje|Mehamn]]{{·}} [[Måsøy kyrkje|Måsøy]]{{·}} [[Repvåg kapell|Repvåg]]{{·}} [[Rypefjord kyrkje|Rypefjord]]{{·}} [[Sennalandet kapell|Sennalandet]]{{·}} [[Skarsvåg kyrkje|Skarsvåg]]{{·}} [[Slettnes kapell|Slettnes]]{{·}} [[Slåtten kyrkje|Slåtten]]{{·}} [[Veidnes kapell|Veidnes]]}}<noinclude> [[kategori:Prostimalar|Hammerfest]] </noinclude> cvk8o9ymoznbktyeiq7ng15ap3nn5d0 0 156664 3651115 3422649 2026-04-20T18:53:44Z Johshh 122989 3651115 wikitext text/x-wiki [[Fil:Ulysse bateau.jpg|mini|[[Mosaikk]] av Odyssevs i båten sin.]] '''Odysseen''' er eit [[episk dikt]] frå [[Hellas i antikken]]. I 24 songar fortel det soga om heimreisa og heimkomen til helten [[Odyssevs]] frå [[Troja]] etter den trojanske krigen. Verket blir tillagt Homer. Det er rekna som eit hovudverk i vestleg litteratur og er blitt lese over heile verda. På mange språk er «odyssé» blitt til eit synonym for ei tilsynelatande endelaus reise.<ref>{{Nynorskordboka|odysse}}</ref><ref>{{Kjelde www|url=https://www.larousse.fr/dictionnaires/francais/odyss%C3%A9e/55627|tittel=odyssée|verk= Dictionnaire de français Larousse|språk=fr|utgjevar=Larousse.fr}}</ref> Helten Odyssevs er også kjend under det latinske namnet sitt, [[Ulysses]]. [[Fil:Mnesterophonia Louvre CA7124.jpg|mini|Drapet av beilarane. Gresk vase frå rundt 300 f.Kr.]] == Handling == Diktet byrjar med ei skildring av den forlatne kongsgarden på [[Itháki|Itaka]], der Odyssevs si kone Penelope prøver å stagga uønskte friarar, og sonen Telemakos legg ut for å leita etter faren. Odyssevs er på ei øy hjå nymfa Kalypso. Han sigler vekk frå henne, forliser, og blir skyld i land på Skheria. Her fortel han om hendingane han har vore ute for i løpet av dei ti år han har vore på heimveg: Han har vore ute for [[kyklop]]ar, monstera [[Skylla og Kharybdis]], trollkona Kirke og vitja dødsriket. Då Odyssevs endeleg vender tilbake til Itaka er han forkledd som [[tiggar]]. Han deltek i ei tevling med alle beilarane der det er om å gjera å utføra eit kunststykke med kongen sin boge. Odyssevs vinn, og tek tilbake kongsmakta. == Omsetjingar == Odysseen blei første gong omsett til norsk av [[Arne Garborg]] i 1918, på nynorsk.<ref>https://no.wikisource.org/wiki/Odyssevskvædet</ref><ref>{{ Kilde bok | utgivelsesår = 1918 | tittel = Odyssevskvædet | utgivelsessted = Kristiania | forlag = Aschehoug | url = https://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2008040804127 | side = }}</ref> P. Østbye laga ein riksmålversjon i 1922. == Kjelder == {{refstart}} * {{snl|Odysseen}} ---- * ''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Odysseen|Odysseen]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 6. mai 2010.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * [http://www.aasentunet.no/iaa/no/litteratur/forfattarar/gi/garborg_arne/Odyssevskv%C3%A6det.+Fyrste+songen.b7C_wBHOZ3.ips Odyssevskvædet. Fyrste songen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161123061801/http://www.aasentunet.no/iaa/no/litteratur/forfattarar/gi/garborg_arne/Odyssevskv%C3%A6det.+Fyrste+songen.b7C_wBHOZ3.ips |date=2016-11-23 }} ved aasentunet.no {{spire|litteratur}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Odysseen| ]] [[Kategori:Gresk litteratur]] [[Kategori:Gresk mytologi]] [[Kategori:Epos]] 8thjzdpewzi9bd132fsilghhps3cese 3651132 3651115 2026-04-21T07:41:16Z Ranveig 39 Flikk 3651132 wikitext text/x-wiki [[Fil:Ulysse bateau.jpg|mini|[[Mosaikk]] av Odyssevs i båten sin.]] '''Odysseen''' er eit [[episk dikt]] frå [[Hellas i antikken]]. I 24 songar fortel det soga om heimreisa og heimkomen til helten [[Odyssevs]] frå [[Troja]] etter den trojanske krigen. Verket blir tillagt Homer. Det er rekna som eit hovudverk i vestleg litteratur og er blitt lese over heile verda. På mange språk er «odyssé» blitt til eit synonym for ei tilsynelatande endelaus reise.<ref>{{Nynorskordboka|odysse}}</ref><ref>{{Kjelde www|url=https://www.larousse.fr/dictionnaires/francais/odyss%C3%A9e/55627|tittel=odyssée|verk= Dictionnaire de français Larousse|språk=fr|utgjevar=Larousse.fr}}</ref> Helten Odyssevs er også kjend under det latinske namnet sitt, [[Ulysses]]. [[Fil:Mnesterophonia Louvre CA7124.jpg|mini|Drapet av friarane. Gresk vase frå rundt 300 f.Kr.]] == Handling == Diktet byrjar med ei skildring av den forlatne kongsgarden på [[Itháki|Itaka]], der Odyssevs si kone Penelope prøver å stagga [[friarane til Penelope|uønskte friarar]], og sonen Telemakos legg ut for å leita etter faren. Odyssevs er på ei øy hjå nymfa Kalypso. Han sigler vekk frå henne, forliser, og blir skyld i land på Skheria. Her fortel han om hendingane han har vore ute for i løpet av dei ti år han har vore på heimveg: Han har vore ute for [[kyklop]]ar, monstera [[Skylla og Kharybdis]], trollkona Kirke og vitja dødsriket. Då Odyssevs endeleg vender tilbake til Itaka er han forkledd som [[tiggar]]. Han deltek i ei tevling med alle friarane der det er om å gjera å utføra eit kunststykke med kongen sin boge. Odyssevs vinn, og tek tilbake kongsmakta. == Omsetjingar == Odysseen blei første gong omsett til norsk av [[Arne Garborg]] i 1918, på nynorsk.<ref>https://no.wikisource.org/wiki/Odyssevskvædet</ref><ref>{{ Kilde bok | utgivelsesår = 1918 | tittel = Odyssevskvædet | utgivelsessted = Kristiania | forlag = Aschehoug | url = https://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2008040804127 }}</ref> P. Østbye laga ein riksmålversjon i 1922. == Kjelder == {{refstart}} * {{snl|Odysseen}} ---- * ''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Odysseen|Odysseen]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 6. mai 2010.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * [http://www.aasentunet.no/iaa/no/litteratur/forfattarar/gi/garborg_arne/Odyssevskv%C3%A6det.+Fyrste+songen.b7C_wBHOZ3.ips Odyssevskvædet. Fyrste songen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161123061801/http://www.aasentunet.no/iaa/no/litteratur/forfattarar/gi/garborg_arne/Odyssevskv%C3%A6det.+Fyrste+songen.b7C_wBHOZ3.ips |date=2016-11-23 }} ved aasentunet.no {{spire|litteratur}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Odysseen| ]] [[Kategori:Gresk litteratur]] [[Kategori:Gresk mytologi]] [[Kategori:Epos]] mhtwzbs5uqgg7u5i2vojd0j99igkxkq 0 209831 3651095 3504994 2026-04-20T15:17:31Z SpinnerLaserzthe2nd 107566 ([[c:GR|GR]]) [[File:CHE Aesch (Luzern) COA.png]] → [[File:CHE Aesch LU COA.svg]] 3651095 wikitext text/x-wiki {{Infoboks kommune Sveits | namn = Aesch | bilete = Aesch 2008.jpg | bilettekst = | kommunevåpen = CHE Aesch LU COA.svg | kanton = kantonen Luzern | distrikt = [[distriktet Hochdorf|Hochdorf]] | språk = tysk | isokode = CH-LU | kommunenummer = 1021 | borgarmeister = | areal = 5.8 | innbyggjarar = {{Sveitsisk folketal NC|CH-LU|1021}} | innbyggjarar_i_år = {{Sveitsisk folketal YM|CH-AG}} | latd= 47|latm=15|longd=8|longm=14 | høgd = 482 | nettside = www.aesch-lu.ch }} ''' Aesch ''' er ein [[kommunar i Sveits|kommune]] i [[distrikt i Sveits|distriktet]] [[distriktet Hochdorf|Hochdorf]] i [[kantonar i Sveits|kantonen]] [[kantonen Luzern]]. Kommunen har {{Sveitsisk folketal| CH-LU | 1021 }} innbyggjarar ({{Sveitsisk folketal Y| CH-LU | 1021}}) og eit areal på {{areal| 5.8 }}. == Kjelder == <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:En: Aesch, Lucerne|En: Aesch, Lucerne]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 12. mars 2012.'' </div> ==Bakgrunnsstoff== * {{HDS|592|Aesch}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Kommunar i Luzern]] tk16lft53de24xackg3yepspkfaakdi 0 218029 3651105 2811563 2026-04-20T16:57:01Z Ranveig 39 Infoboks, ref. 3651105 wikitext text/x-wiki {{infoboks bok}} '''Harry Potter og Føniksordenen''' er den femte boka i ''[[Harry Potter]]''-serien av [[J.K. Rowling]], gjeven ut 21. juni [[2003]]. Fem millionar kopiar vart seld berre det fyrste døgnet.<ref name="July date">{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/arts/4113663.stm|title=July date for Harry Potter book|date=21. desember 2004|publisher=BBC News|access-date=27. september 2008|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229024606/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/arts/4113663.stm|archive-date=29. desember 2008}}</ref> ==Kjelder== <references/> {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Harry Potter and the Order of the Phoenix|Harry Potter and the Order of the Phoenix]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 20. april 2026.'' {{refslutt}} {{spire}} {{Harry Potter}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Bøker frå 2003]] [[Kategori:J.K. Rowling]] [[Kategori:Harry Potter-bøker|F]] [[Kategori:Britiske romanar]] fx2b06rfsyzomjiqqy6u33icikvxljb 0 266856 3651118 3170061 2026-04-20T20:00:19Z ~2026-24403-52 154164 Endret redaktører. 3651118 wikitext text/x-wiki {{Infoboks forskingstidsskrift | title = Teologisk Tidsskrift | cover = | editor = [[Hallgeir Elstad]], [[Gard Granerød]] | ISSN = 1893-0263 (print), 1893-0271 (online) | link2 = http://ask.bibsys.no/ask/action/result?cmd=&kilde=biblio&fid=issn&term=1893-0263 | link2-name = BIBSYS | ITAR_kode = | impact = | impact-year = | website = http://www.idunn.no/ts/tt | discipline = Teologi og religionsvitskap (150) | peer-reviewed = Fagfellevurdert | norsk_vitskapsindeks = Vitskapleg nivå 1 | DBH = http://dbh.nsd.uib.no/kanaler/kanalDetalj.do?produktid=478551&bibsys= | history = 2012- til no | publisher = Norwegian University Press | country = Noreg | RoMEO_fargekode = }} '''Teologisk tidsskrift''' er eit norsk fagtidsskrift som vert utgjeve av [[Det teologiske fakultet]] ved [[Universitetet i Oslo]], [[Det teologiske menighetsfakultet]] og [[Universitetsforlaget]]. Teologisk tidsskrift vart grunnlagt i 2012, gjennom ei samanslåing av ''Norsk teologisk tidsskrift'' (1900-2011) og ''Tidsskrift for teologi og kirke'' (1930-2011). Målgruppa er teologar, prestar og lærarar og lektorar i kristendomskunnskap. Tidsskriftet er klassifisert som forskingstidsskrift. [[Kategori:Vitskaplege tidsskrift]] [[Kategori:Skipingar i 2012]] [[Kategori:Norske tidsskrift]] [[Kategori:Norskspråklege tidsskrift]] g827g0pd3fr7d7akwptn4ftw7akfxhz 0 321121 3651145 3621326 2026-04-21T09:05:56Z Migne 2086 3651145 wikitext text/x-wiki {{infoboks biografi}} '''Dilsjod Nazarov''' ({{fødd|6. mai|1982|Nazarov}}) er ein sleggjekastar frå [[Dusjanbe]] i [[Tadsjikistan]]. Han vart olympisk meister i øvinga under [[Sommar-OL 2016]] i [[Rio de Janeiro]], og tok dermed Tadjikistans fyrste olympiske gullmedalje. Året før vann han sølvmedaljen i sleggjekast ved [[VM i friidrett 2015]] i [[Beijing]]. Nazarov presterte livsbeste 80,62 meter då han vart andremann ved eit stemne i [[Ostrava]] 16. juni 2014. ==Aktiv== I mai 2009 sette Nazarov nasjonal rekord i sleggjekasting då han nådde 79,28 meter i [[Uberlândia]] i [[Brasil]]. Den 10. november same året vart han asiameister i [[Guangzhou]] med eit bestekast som målte 76,92 m. Han forbetra sin eigen landsrekord til 80,11 m i [[Dushanbe]] 18. juni 2010. 13. september 2011 landa sleggja på 80,30 m ved IAAF-finalen i [[Zagreb]], eit sigerskast som seinare vart underkjent, grunna retesta dopingprøver. Nazarrovs lengste godkjende sleggjekast kom i [[Ostrava]] 16. juni 2014, der han fekk notert 80,62 meter. Året før vart han i tyske [[Halle an der Saale]] målt til 80,71 m, ein prestasjon som seinare var stroken. Under verdsmeisterskapen 2015 i [[Beijing]] kneip han sølvmedaljen framom polske [[Wojciech Nowicki]], begge kasa sleggja 78,55 m, men Nazaraov hadde beste nestebestekastet. 19. august 2016 tok han Tadsjikistans fyrste olympiske gullmedalje. Med eit kast på 78,68 meter viste han [[Ivan Tsikhan]] og Wojciech Nowicki til sølv- og bronseplass. Nazarov sigra elles i sleggjekast ved asialeikane 2014 og 2018 og i asiameisterskapen 2015, 2017 og 2019. ===Doping=== Straks før [[VM i friidrett 2019]] vart Nazarov suspendert i to år. I mars 2021 vedtok eit organ oppretta av det internasjonale friidrettsforbundet å stryke Nazarov sine resultat frå 29. august 2011 og to år framover grunna bruk av steroidet turinabol. Dermed strauk ein han frå sigerslista ved asiameisterskapen 2013. ===Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap=== *[[Friidrett under Sommar-OL 2004|OL 2004]] i [[Aten]]: - *[[VM i friidrett 2005|VM 2005]] i [[Helsinki]]: Utslått i kvalifiseringa (73,38 m=nr 15) *[[VM i friidrett 2007|VM 2007]] i [[Osaka]]: Utslått i kvalifiseringa (71,70 m=nr 21) *[[Friidrett under Sommar-OL 2008|OL 2008]] i [[Beijing]]: Nr 11 – 76,54 m *[[VM i friidrett 2009|VM 2009]] i [[Berlin]]: Nr 11 – 71,69 m *[[VM i friidrett 2011|VM 2011]] i [[Daegu]]: Diskvalifisert frå ein 10. plass *[[Friidrett under Sommar-OL 2012|OL 2012]] i [[London]]: Diskvalifisert frå ein 10. plass *[[VM i friidrett 2013|VM 2013]] i [[Moskva]]: Diskvalifisert frå ein 5. plass *[[VM i friidrett 2015|VM 2015]] i [[Beijing]]: Sølvmedalje – 78,55 m, bakom [[Paweł Fajdek]] (80,88 m) *[[Friidrett under Sommar-OL 2016|OL 2016]] i [[Rio de Janeiro]]: Gullmedalje 78,68 m, framom [[Ivan Tsikhan]] (77,79 m) *[[VM i friidrett 2017|VM 2017]] i [[London]]: Nr 7 – 77,22 m ==Kjelder== <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Dilshod Nazarov|Dilshod Nazarov]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 6. september 2016.'' </div> {{IAAF namn|id=134391}} {{Olympiske meistrar i sleggjekast, menn}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Tadsjikiske idrettsutøvarar]] [[Kategori:Sleggekastarar]] [[Kategori:Olympiske meistrar for Tadsjikistan]] [[Kategori:Olympiske meistrar i sleggekast]] [[Kategori:Tadsjikiske deltakarar under sommar-OL 2004]] [[Kategori:Friidrettsutøvarar under sommar-OL 2004]] [[Kategori:Tadsjikiske deltakarar under sommar-OL 2008]] [[Kategori:Friidrettsutøvarar under sommar-OL 2008]] [[Kategori:Tadsjikiske deltakarar under sommar-OL 2012]] [[Kategori:Friidrettsutøvarar under sommar-OL 2012]] [[Kategori:Medaljevinnarar under sommar-OL 2016]] [[Kategori:Tadsjikiske deltakarar under sommar-OL 2016]] [[Kategori:Friidrettsutøvarar under sommar-OL 2016]] qg0lc5d2woheqgf7pk11n5sibavqew8 3651146 3651145 2026-04-21T09:07:56Z Migne 2086 /* Kjelder */ 3651146 wikitext text/x-wiki {{infoboks biografi}} '''Dilsjod Nazarov''' ({{fødd|6. mai|1982|Nazarov}}) er ein sleggjekastar frå [[Dusjanbe]] i [[Tadsjikistan]]. Han vart olympisk meister i øvinga under [[Sommar-OL 2016]] i [[Rio de Janeiro]], og tok dermed Tadjikistans fyrste olympiske gullmedalje. Året før vann han sølvmedaljen i sleggjekast ved [[VM i friidrett 2015]] i [[Beijing]]. Nazarov presterte livsbeste 80,62 meter då han vart andremann ved eit stemne i [[Ostrava]] 16. juni 2014. ==Aktiv== I mai 2009 sette Nazarov nasjonal rekord i sleggjekasting då han nådde 79,28 meter i [[Uberlândia]] i [[Brasil]]. Den 10. november same året vart han asiameister i [[Guangzhou]] med eit bestekast som målte 76,92 m. Han forbetra sin eigen landsrekord til 80,11 m i [[Dushanbe]] 18. juni 2010. 13. september 2011 landa sleggja på 80,30 m ved IAAF-finalen i [[Zagreb]], eit sigerskast som seinare vart underkjent, grunna retesta dopingprøver. Nazarrovs lengste godkjende sleggjekast kom i [[Ostrava]] 16. juni 2014, der han fekk notert 80,62 meter. Året før vart han i tyske [[Halle an der Saale]] målt til 80,71 m, ein prestasjon som seinare var stroken. Under verdsmeisterskapen 2015 i [[Beijing]] kneip han sølvmedaljen framom polske [[Wojciech Nowicki]], begge kasa sleggja 78,55 m, men Nazaraov hadde beste nestebestekastet. 19. august 2016 tok han Tadsjikistans fyrste olympiske gullmedalje. Med eit kast på 78,68 meter viste han [[Ivan Tsikhan]] og Wojciech Nowicki til sølv- og bronseplass. Nazarov sigra elles i sleggjekast ved asialeikane 2014 og 2018 og i asiameisterskapen 2015, 2017 og 2019. ===Doping=== Straks før [[VM i friidrett 2019]] vart Nazarov suspendert i to år. I mars 2021 vedtok eit organ oppretta av det internasjonale friidrettsforbundet å stryke Nazarov sine resultat frå 29. august 2011 og to år framover grunna bruk av steroidet turinabol. Dermed strauk ein han frå sigerslista ved asiameisterskapen 2013. ===Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap=== *[[Friidrett under Sommar-OL 2004|OL 2004]] i [[Aten]]: - *[[VM i friidrett 2005|VM 2005]] i [[Helsinki]]: Utslått i kvalifiseringa (73,38 m=nr 15) *[[VM i friidrett 2007|VM 2007]] i [[Osaka]]: Utslått i kvalifiseringa (71,70 m=nr 21) *[[Friidrett under Sommar-OL 2008|OL 2008]] i [[Beijing]]: Nr 11 – 76,54 m *[[VM i friidrett 2009|VM 2009]] i [[Berlin]]: Nr 11 – 71,69 m *[[VM i friidrett 2011|VM 2011]] i [[Daegu]]: Diskvalifisert frå ein 10. plass *[[Friidrett under Sommar-OL 2012|OL 2012]] i [[London]]: Diskvalifisert frå ein 10. plass *[[VM i friidrett 2013|VM 2013]] i [[Moskva]]: Diskvalifisert frå ein 5. plass *[[VM i friidrett 2015|VM 2015]] i [[Beijing]]: Sølvmedalje – 78,55 m, bakom [[Paweł Fajdek]] (80,88 m) *[[Friidrett under Sommar-OL 2016|OL 2016]] i [[Rio de Janeiro]]: Gullmedalje 78,68 m, framom [[Ivan Tsikhan]] (77,79 m) *[[VM i friidrett 2017|VM 2017]] i [[London]]: Nr 7 – 77,22 m ==Kjelder== <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Dilshod Nazarov|Dilshod Nazarov]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 6. september 2016.'' </div> *[https://worldathletics.org/athletes/tajikistan/dilshod-nazarov-14228612 World Athletics] {{Olympiske meistrar i sleggjekast, menn}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Tadsjikiske idrettsutøvarar]] [[Kategori:Sleggekastarar]] [[Kategori:Olympiske meistrar for Tadsjikistan]] [[Kategori:Olympiske meistrar i sleggekast]] [[Kategori:Tadsjikiske deltakarar under sommar-OL 2004]] [[Kategori:Friidrettsutøvarar under sommar-OL 2004]] [[Kategori:Tadsjikiske deltakarar under sommar-OL 2008]] [[Kategori:Friidrettsutøvarar under sommar-OL 2008]] [[Kategori:Tadsjikiske deltakarar under sommar-OL 2012]] [[Kategori:Friidrettsutøvarar under sommar-OL 2012]] [[Kategori:Medaljevinnarar under sommar-OL 2016]] [[Kategori:Tadsjikiske deltakarar under sommar-OL 2016]] [[Kategori:Friidrettsutøvarar under sommar-OL 2016]] l4fwk18z98g7hcbvb08them5oojha5l 0 331262 3651106 3638705 2026-04-20T16:57:17Z Ranveig 39 fjerna [[Kategori:Bøker]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3651106 wikitext text/x-wiki {{Infoboks bok}} '''''Skjemt og Alvor''''' er ei bok som var trykt og utgitt i [[Trondheim]] i 1758 av ein anonym forfattar. Boka vart gitt ut [[Jens Christensen Winding]], som var den første [[boktrykkar]]en i Trondheim. Boka er lita, på berre 24 sider. Innhaldet er ulike visdomsord og leveregler på rim. Det truleg einaste attverande eksemplaret er å finne på [[Gunnerusbiblioteket]] ved [[NTNU]]. Eksemplaret har tilhørt [[Gerhard Schøning]]. Ei faksimileutgåve vart gitt ut i 1982. {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Bøker frå 1758]] [[Kategori:Norske bøker]] 0irejcwb7x538tp42uguy4p2x5t7rng 0 358677 3651137 3100694 2026-04-21T07:49:28Z Ranveig 39 Malar 3651137 wikitext text/x-wiki {{geoboks|nasjonalpark|kart=Acadia national park map.png|karttekst=Kart over Acadia nasjonalpark i Maine}} '''Acadia nasjonalpark''' er ein 191,78 km² stor [[nasjonalpark]] i delstaten [[Maine]] i [[USA]]. Nasjonalparken vernar ein større del av øya Mount Desert Island, og nokre andre mindre øyar og landtunger langs [[Atlanterhavet|atlanterhavskysten]]. Acadia nasjonalpark vart oppretta [[8. juli]] [[1916]], og er den einaste i det nordaustlege USA. ==Kjelder== <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Acadia National Park|Acadia National Park]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 8. november 2018.'' </div> == Bakgrunnsstoff == {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Nasjonalparkar i USA]] [[Kategori:Maine]] [[Kategori:Skipingar i 1916]] pbtdyuqx4p3n41pizop7j5s6dvkc6oj 0 372262 3651101 3169946 2026-04-20T16:32:13Z ~2026-24373-99 154158 Retta skrivefeil 3651101 wikitext text/x-wiki '''Sørsamisk ortografi''' er ulike system for rettskrivinga til [[sørsamisk]]. Den første teksten på sørsamisk kom i [[1957]], med [[Knut Bergsland]] og [[Gustav Hasselbrink]] si ''Sámien lukkeme-gärjá / Sydsamisk lesebok med grammatikk og ordliste''. Rettskrivinga var laga analogt med [[Bergsland-Ruong-rettskrivinga]] for [[nordsamisk]] ([[1948]] - [[1979]]). I [[1968]] laga Bergsland og [[Ella Holm Bull]] ei ny rettskriving, som først vart brukt i ''Lohkede Saemien'' frå [[1973]]. {{spire}} [[Kategori:Sørsamisk språk]] [[Kategori:Samisk ortografi]] tbr31gljbr21uqgdvn4yk6gp3gwee30 0 390372 3651147 3469455 2026-04-21T09:10:25Z Migne 2086 /* Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap */ 3651147 wikitext text/x-wiki {{Infoboks idrettsutøvar}} '''Harald Norpoth''' ({{fødd|22. august|1942|Norpoth}}) er ein tysk tidlegare mellom- og langdistanseløpar frå [[Münster]] som representerte [[Vest-Tyskland]]. Han var ein spurtsterk utøvar som vann sølvmedaljen på 5&nbsp;000 meter både under [[Sommar-OL 1964]] og Friidretts-EM 1966, og bronsemedaljen på 1500 meter i nemnde europameisterskap, så vel som på 5&nbsp;000 m ved Friidretts-EM 1971. ==Aktiv== Norpoth stega inn i verdseliten på 1500 m i 1962-sesongen. Fire dagar etter han fall i 1500-meterfinalen under EM i friidrett, vann han distansen i eit løp i [[Warszawa]] og sette vesttysk rekord med tida 3.41,2. Frå 1963 byrja han også å tevle på 5&nbsp;000 m. Sommaren 1964 sette han vesttysk rekord med eit løp på 13.48,4. Nokre veker seinare kneip han sølvmedaljen på 5&nbsp;000 meter ved Sommar-OL 1964 i [[Tokyo]], 0,2 sekund framom Bill Dellinger frå USA og franske [[Michel Jazy]]. I juli 1965 flytta Nordpoth den vesttyske 5&nbsp;000-meterrekorden til 13.42,8. Nøyaktig 11 månader seinare sette han europarekord på distansen då han fekk notert 13.24,8 i [[Köln]]. Under europameisterskapen 1966 i [[Budapest]] fekk han bronsemedaljen på 1500 m, slått i spurten av landsmannen [[Bodo Tümmler]] og Jazy. Tre dagar seinare sprang Norpoth inn til sølv på 5&nbsp;000 m, også då vart Michel Jazy for sterk på oppløpssida. Ei veke etter EM presterte Norpoth verdsbestenotering på 2&nbsp;000 meter då han i Hagen vart klokka i mål på 4.57,8. Sju dagar seinare presterte han 3.39,7 og livsbeste på 1500 m. Under [[Sommar-OL 1968]] enda Norpoth på fjerdeplass på 1500 m, langt bakom medaljevinnarane. Han deltok ikkje i [[EM i friidrett 1969|Athen-EM 1969]]. I Friidretts-EM-1971 tok han derimot bronsen på 5&nbsp;000 m, 1,3 sekund bak vinnaren [[Juha Väätäinen]], og to tidels sekund attom franskmannen Jean Wadoux. Ved dei olympiske sommarleikane i [[München]] enda Norpoth på sjetteplass, over 6 sekund etter [[Lasse Virén]], den olympiske meisteren. Den 12. juli 1973, under ein landskamp mot [[Sveits]] og [[USA]] i München, forbetra Norpoth den tyske 5&nbsp;000-meterrekorden til 13.20,5. Han la opp same året. ===Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap=== *[[EM i friidrett 1962|EM 1962]] i [[Beograd]]: Nr 9 på 1500 m (braut løpet etter fall) *[[Friidrett under Sommar-OL 1964|OL 1964]] i [[Tokyo]]: Sølvmedalje på 5&nbsp;000 m – 13.49,6, bakom [[Bob Schul]] (13.48,8) *[[EM i friidrett 1966|EM 1966]] i [[Budapest]]: Sølv på 5&nbsp;000 m – 13.44,0. Bronse på 1500 m – 3.42,4 *[[Friidrett under Sommar-OL 1968|OL 1968]] i [[Mexico-byen]]: Nr 4 på 1500 m 3.42,5. Nr 13 på 5&nbsp;000 m (braut løpet) *[[EM i friidrett 1971|EM 1971]] i [[Helsinki]]: Bronsemedalje på 5&nbsp;000 m – 13.33,7 *[[Friidrett under Sommar-OL 1972|OL 1972]] i [[München]]: Nr 6 på 5&nbsp;000 m – 13.32,6 ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:de:Harald Norpoth|Harald Norpoth]]» frå {{Wikipedia-utgåve|de}}, den 16. mai 2021.'' {{refslutt}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Tyske mellomdistanseløparar]] [[Kategori:Europameistrar i friidrett for Vest-Tyskland]] [[Kategori:Olympiske sølvmedaljevinnarar for Tyskland]] [[Kategori:Medaljevinnarar under sommar-OL 1964]] [[Kategori:Friidrettsutøvarar under sommar-OL 1964]] [[Kategori:Medaljevinnarar under sommar-OL 1968]] [[Kategori:Vesttyske deltakarar under sommar-OL 1968]] [[Kategori:Friidrettsutøvarar under sommar-OL 1968]] [[Kategori:Vesttyske deltakarar under sommar-OL 1972]] [[Kategori:Friidrettsutøvarar under sommar-OL 1972]] ec8eioloo1mf460nkjmo117veu9j61b 0 394943 3651155 3347753 2026-04-21T10:58:01Z ~2026-24597-82 154187 luv 3651155 wikitext text/x-wiki {{Infoboks musikar}} '''Olivia Isabel Rodrigo ei feit idiot.''' Ho er kjend for rollene sina som Paige Olvera frå [[Disney Channel]]-serien ''Bizaardvark'' og Nini Salazar-Roberts frå Disney+-serien ''High School Musical: The Musical: The Series''.<ref>{{Cite web|last=TV|first=Destacados|date=2021-03-05|title=Olivia Rodrigo: +30 datos sobre la cantante de que necesitas saber|url=https://www.destacadostv.com/destacados/olivia-rodrigo-30-datos-sobre-la-cantante-de-que-necesitas-saber/|access-date=2021-06-07|language=es-MX}}</ref> I 2020 skreiv ho kontrakt med [[Geffen Records]] og Interscope, og 8. januar 2021 gav ho ut sin første singel, «Drivers License», som toppa hitlistene i fleire land, blant anna i Noreg, der han toppa den norske singellista i fem veker. Singelen oppnådde større suksess i heimlandet hennar, USA, der han toppa Billboard Hot 100 i åtte veker. 1. april 2021 gav ho ut oppfølgjarsingelen Deja Vu. Denne debuterte på 8. plass på Billboard Hot 100, der ho vart den første artisten som debuterte på topp 10 med dei to første singlane sine. I Noreg nådde singelen ein 17. plass. Ei veke før debutalbumet hennar vart gjeve ut, gav ho ut sin tredje singel derfrå, «Good 4 U». Dette vart den andre singelen hennar til å toppa Billboard Hot 100. I Noreg debuterte han på ein 31. plass i veke 20, og klatra opp 30 plassar derfrå til førsteplass den påfølgjande veka. Den 21. mai 2021 gav ho ut debutalbumet sitt ''Sour'', som debuterte på fyrsteplass i Noreg, Storbritannia og fleire land. Noreg var fyrste land i verda til å motta sertifisering for dette albumet, der det fekk platinaplate allereie fire dagar etter utgjevinga. == Diskografi == === Studioalbum === * ''Sour'' (2021) === Singlar === * «Drivers License» (2021) * «Deja Vu» (2021) * «Good 4 U» (2021) == Kjelder == {{refopning}} <references /> *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Olivia Rodrigo|Olivia Rodrigo]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 18. november 2021.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == {{Commonskat}} * {{Imdb namn}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Tysk-amerikanarar]] [[Kategori:USA-amerikanske låtskrivarar]] [[Kategori:USA-amerikanske skodespelarar]] [[Kategori:USA-amerikanske songarar]] iu7ucin3nk5j3mmjjfsgqdoi99dgdp7 0 407416 3651156 3478271 2026-04-21T11:18:52Z Kurcke 148609 3651156 wikitext text/x-wiki {{infoboks museum}} '''Canadian War Museum''' ({{lang-fr|Musée canadien de la guerre}}) er eit [[Militærhistorie|militærhistorisk]] [[museum]] i [[Ottawa]] i Canada som blir vitja av 500&nbsp;000 årleg og har 3 millionar gjenstandar i samlingane sine. Museet har røter frå 1880, då det hovudsakleg var ei samling av ulike historiske gjenstandar. Sidan 2005 har museet hatt tilhald i ein nybygga bygnging teikna av [[arkitekt]]en [[Raymond Moriyama]], i kvarteret [[LeBreton Flats]].<ref>{{Webbref|titel=About {{!}} Canadian War Museum|url=https://www.warmuseum.ca/about/|hämtdatum=2020-01-28|språk=en-US}}</ref> ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Ottawa|Ottawa]]» frå {{Wikipedia-utgåve|sv}}, den 16. april 2023.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Militærhistoriske museum]] [[Kategori:Museum i Canada]] [[Kategori:Ottawa]] rx8a8y94jco9e1on47hgh3peq68ho75 0 408668 3651089 3491771 2026-04-20T14:51:28Z Ranveig 39 la til [[Kategori:Moglege framsideartiklar]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3651089 wikitext text/x-wiki {{Infoboks musikkalbum | tittel = Back in Black | format = Studioalbum | artist = [[AC/DC]] | utgjeve = 25. juli 1980 | innspelt = April og mai 1980 | studio = [[Compass Point Studios|Compass Point]] (Nassau) | sjanger = {{ubl| * [[Hardrock]] * [[heavy metal]] * [[arena rock]]}} | lengd = 42:11 | selskap = {{ubl| * [[Albert Productions|Albert]] * [[Atlantic Records|Atlantic]]}} | produsent = [[Robert John «Mutt» Lange]] | førre = ''[[Highway to Hell]]'' | førre år = 1979 | neste = ''[[For Those About to Rock We Salute You]]'' | neste år = 1981 | ymse = {{Singlar | namn = Back in Black | format = Studioalbum | singel 1 = [[You Shook Me All Night Long]] | singel 1 dato = 15. august 1980 <ref>{{cite web |title=AC/DC - You Shook Me All Night Long |url=https://Australske-charts.com/showitem.asp?interpret=AC/DC&titel=You+Shook+Me+All+Night+Long&cat=s |website=[[ARIA Charts|ARIA Top 50 Singles]] |access-date=19. august 2022}}</ref> | singel 2 = [[Hells Bells]] | singel 2 dato = 31. oktober 1980 (EU) | singel 3 = [[Rock and Roll Ain't Noise Pollution]] | singel 3 dato = November 1980 (Storbritannia) | singel 4 = [[songen Back in Black|Back in Black]] | singel 4 dato = Desember 1980 (USA) }} }} '''''Back in Black''''' er det sjuande studioalbumet til det australske [[rock]]ebandet [[AC/DC]], gjeve ut av [[Albert Productions]] og [[Atlantic Records]] den 25. juli 1980. Det var det første albumet til bandet med [[Brian Johnson]] som vokalist, etter at den tidlegare vokalisten [[Bon Scott]] døydde. Etter det kommersielle gjennombrotet med albumet ''[[Highway to Hell]]'' i 1979, planla AC/DC å spela inn ein oppfølgjar, men i 1980 døydde Scott av alkoholforgifting etter ei fyllekule. I staden for å oppløysa gruppa, bestemde medlemmene som var att seg for å halda fram og rekrutterte Johnson, som tidlegare hadde vore vokalist i [[musikkgruppa Geordie|Geordie]]. Albumet vart komponert av Johnson og brørne [[Angus Young|Angus]] og [[Malcolm Young]], og spelt inn over sju veker på [[Bahamas]] frå april til mai 1980 med produsenten [[Robert John «Mutt» Lange]], som òg hadde produsert ''[[Highway to Hell]]''. Etter ferdigstillinga miksa gruppa ''Back in Black'' i [[Electric Lady Studios]] i [[New York City]]. Det heilsvarte plateomslaget vart designa som eit «teikn på sorg» etter Scott. ''Back in Black'' vart ein kommersiell og kritisk suksess utan sidestykke. Den har selt om lag 50 millionar eksemplar på verdsbasis,<ref>{{cite magazine|first= Kai |last= Ma |title= Heavy Metal Under the Sea: Haier oppfører seg roligere når de hører på AC/DC |magazine= [[Time (magazine)|Time]]. |date= 6. juni 2011 |access-date= 16. juni 2023 |url= http://newsfeed.time.com/2011/06/06/heavy-metal-under-the-sea-sharks-act-calmer-when-listening-to-acdc/}}</ref><ref>{{cite book|first= Phil |last= Sutcliffe |year= 2010 |title= AC/DC: High-Voltage Rock 'n' Roll: The Ultimate Illustrated History |publisher= [[Quarto Group|Voyageur Press]]}}</ref><ref>{{cite web|first= Gregory |last= McNamee |title= AC/DC, «Back in Black» (Great Moments in Pop Music History) |publisher= [[Encyclopædia Britannica, Inc.]] |date= 24. august 2010 |url= https://www.britannica.com/blogs/2010/08/acdc-back-in-black-great-moments-in-pop-music-history/ |archive-url= https://web.archive.org/web/20140821051008/https://www.britannica.com/blogs/2010/08/acdc-back-in-black-great-moments-in-pop-music-history/ |archive-date= 21. august 2014}}</ref><ref>{{cite magazine|first= Mike |last= Mierendorf |title= Cultural Impact: AC/DC - 'Back in Black' |magazine= Cultural Transmogrifier Magazine |date= 2. august 2012 |url= http://www.ctzine.com/cultural-impact-acdc-back-in-black/ |archive-date= 24. januar 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130124104520/http://www.ctzine.com/cultural-impact-acdc-back-in-black/}}</ref> og gjorde det til eit av dei bestseljande albuma i musikkhistoria. AC/DC følgde opp albumet med ein årelang verdsturné som gjorde dei til ei av dei mest populære musikkgruppene på byrjinga av 1980-talet. Albumet fekk god mottaking av kritikarane då det først vart gitt ut, og har sidan vorte inkludert på ei rekkje listar over «beste» album. Den 9. desember 2019 vart albumet sertifisert som [[RIAA-sertifisering|25× Platina]] av [[Recording Industry Association of America]] (RIAA), noko som gjorde det til det fjerde bestseljande albumet i USA, og det bestseljande albumet som aldri nådde førsteplassen på dei amerikanske hitlistene.<ref>{{cite magazine|title= AC/DC's Back in Black Certified 25x Platinum |magazine= [[Kerrang!]] |date= 9. desember 2019 |access-date= 30. desember 2019 |url= https://www.kerrang.com/the-news/ac-dcs-back-in-black-certified-25x-platinum/}}</ref> ==Bakgrunn== [[Fil:Grenoble79 01.jpg|mini|[[Bon Scott]], den tidlegare vokalisten til bandet, i desember 1979.]] AC/DC vart danna i 1973 og slo først gjennom på den internasjonale marknaden i 1977 med sitt fjerde album, ''[[Let There Be Rock]]'',<ref name="am">{{cite web|title= AC/DC - Artist Biography |publisher= [[AllMusic]]. |access-date= 10. februar 2015 |url= http://www.allmusic.com/artist/ac-dc-mn0000574772/biography}}</ref> og i 1979 var dei klare for større suksess med det sjette studioalbumet sitt, ''[[Highway to Hell]]''. Produsenten [[Robert John «Mutt» Lange]] bidrog til å gjera sounden deira meir fengjande og tilgjengeleg, og ''[[Highway to Hell]]'' vart dei første gullalbumet deira i USA og selde over 500&nbsp;000 eksemplar, samtidig som det nådde 17. plassen på pophitlista og åttandeplassen i Storbritannia.<ref name="am"/> Då det nye tiåret nærma seg, drog gruppa til Storbritannia og Frankrike for den siste etappen av [[Highway to Hell-turneen]],{{sfn|Engleheart|Durieux|2008|p=287}} og planla å byrja innspelinga av sitt neste album kort tid etter desse datoane. Den 19. februar 1980 gjekk vokalist [[Bon Scott]] på ei fyllekule på ein pub i London, noko som førte til at han mista medvitet, så ein ven lét han kvila i baksetet på sin [[Renault 5]] over natta. Neste morgon vart Scott funne medvitslaus og vart køyrd til [[King's College Hospital]], der medisinsk personell erklærte han død ved framkomst. Rettsmedisinaren fastslo at [[lungeaspirasjon]] av oppkast var årsaka til dødsfallet, men den offisielle dødsårsaka vart oppført på dødsattesten som «akutt [[alkoholforgifting]]» og klassifisert som «[[død ved uhell]]». Scott vart kremert, og oska hans vart gravlagd av familien på [[Fremantle Cemetery]] i [[Fremantle|Fremantle i Vest-Australia]].{{sfn|Engleheart|Durieux|2008|p=299}} Tapet knuste bandet, som vurderte å bryta opp, men vener og familie overtalte dei til å halda fram. Etter gravferda til Scott 1. mars byrja bandet omgåande å søkja etter ein ny frontfigur. Etter råd frå Lange henta dei inn [[musikkgruppa Geordie|Geordie]]-songaren [[Brian Johnson]], som imponerte gruppa.{{sfn|Engleheart|Durieux|2008|p=309}} Bandet jobba seg motvillig gjennom resten av søkjarlista dei neste dagane, og henta deretter Johnson tilbake til ei ny øving.{{sfn|Engleheart|Durieux|2008|p=317-18}} Den 29. mars ringde [[Malcolm Young]] til Johnson si overrasking og tilbaud han jobben.{{sfn|Engleheart|Durieux|2008|p=319-20}} ==Innspeling og produksjon== Då AC/DC byrja å skriva nytt materiale til oppfølgjaren til ''Highway to Hell'', spelte vokalisten Bon Scott, som byrja karrieren sin som trommeslagar i [[The Spektors]], trommar på demoinnspelingar av «Let Me Put My Love into You» og «Have a Drink on Me». <ref>{{cite web|first= Martin |last= Kielty |title= Angus Young lider fortsatt av sceneskrekk / 40 fakta om AC/DCs «Back in Black» / Bon Scott spilte trommer på noen av demoene |website= [[Ultimate Classic Rock]]. |date= 21. august 2020 |access-date= 22. august 2020 |url= https://ultimateclassicrock.com/angus-young-stage-fright/}}</ref> I eit intervju i 2021 med ''[[magasinet Paste|Paste]]'' hevda [[Angus Young]] at dette var det fulle omfanget av Scott sine bidrag til ''Back in Black'' (sjølv om han på dette tidspunktet sa at demoane som Scott spelte på, ikkje var med på demoen), han sa at demoane der Scott spelte trommer var på «[[Hells Bells]]» og «Have a Drink on Me»),<ref>{{cite web|first= Matthew |last= Wilkening |title= Angus Young skyter ned Bon Scott 'Back in Black'-rykter |website= [[Ultimate Classic Rock]]. |date= 22. februar 2021 |access-date= 22. februar 2021 |url= https://ultimateclassicrock.com/bon-scott-back-in-black-rumors/}}</ref> men i eit intervju med ''[[Kerrang!]]'' i 1991 sa Angus, som svar på eit spørsmål om Scott hadde nokre lyriske innspel på albumet: «Bon skreiv litt av dei greiene.»<ref>{{cite web|first= Jesse |last= Fink |title= My response to Brian Johnson |website= [[jessefinkbooks.com]]. |date= 26. oktober 2022 |access-date= 26. oktober 2022 |url= https://jessefinkbooks.com/blog/f/my-response-to-brian-johnson}}</ref> Det har òg vorte sagt at ingen av tekstane til Scott vart brukte på albumet, då gruppa meinte det ville få det til å verka som om dei prøvde å tena på hans bortgang. [[Jesse Fink]]-boka ''Bon: The Last Highway'' tek opp spørsmålet om Scott mogelegeins var involvert i tekstskrivinga til albumet. Tre vekers innspeling av ''Back in Black'' var planlagd i Londons E-Zee Hire Studios, men innspelingane vart reduserte til éi veke då det dukka opp ein ledig plass i [[Compass Point Studios]] i [[Nassau på Bahamas|Nassau]] på [[Bahamas]]. Sjølv om bandet hadde ønskt å spela inn si neste plate i Storbritannia, var det ingen ledige studio der, og Bahamas gav ein fin skattefordel, så ''Back in Black'' vart spelt inn i Compass Point frå midten av april til mai 1980 med produsent «Mutt» Lange. Johnson hugsa at «det var knapt noko studio, me var i små betongceller med ei seng og ein stol. Og det var ei stor, gammal, svart dame som styrte heile staden. Ho var skremmande, ho styrte staden med jernhand. Me måtte låsa dørene om natta fordi ho hadde åtvara oss mot haitianarar som kom ned om natta og rana staden. Så ho kjøpte fiskepiggar på to meter som me måtte ha ved døra! Det var litt av ei reise frå Newcastle, det kan eg seia deg.»<ref>{{cite magazine|first= Philip |last= Wilding |title= AC/DCs Back In Black: historien bak albumet |magazine= [[magasinet Classic Rock|Classic Rock]]. |date= 25. juli 2017 |access-date= 19. desember 2019 |url= https://www.loudersound.com/features/the-story-behind-the-album-ac-dc-s-back-in-black}}</ref>. Då bandet kom til Bahamas, vart området ramma av fleire [[tropiske stormar]] som øydela straumen på Compass Point. Johnson refererte til det dårlege vêret i opningslinjene til «Hells Bells»: «I'm rolling thunder, pourin' rain. I'm comin' on like a hurricane. My lightning's flashing across the sky. You're only young but you're gonna die.»<ref name="history"/> I tillegg vart noko av utstyret gruppa hadde til å byrja med oppheldt av tollen, medan anna utstyr vart frakta sakte over frå Storbritannia.{{sfn|Engleheart|Durieux|2008|p=325}} Johnson, som aldri hadde spelt inn med gruppa, kjende seg pressa under prosessen, og han rapporterte òg at han hadde problem med å tilpassa seg miljøet. Lange fokuserte spesielt på vokalen til Johnson og kravde perfeksjon i kvart einaste opptak.{{sfn|Engleheart|Durieux|2008|p=329}} {{Blockquote|text=Det var som: «Igjen, Brian, igjen - vent litt, du song den tonen for lenge, så det er ikkje plass til å puste». Han ville ikkje la noko gå forbi han. Han ville ikkje at folk skulle høyre på albumet seinare og sei at det er umogeleg at nokon kunne synge det, dei har lagt det inn, sjølv pusta måtte vere på rett stad. Og det kan ein ikkje klandre nokon for, men han dreiv meg til vanvit. Eg sat berre der og sa: «Arrggghh!».}} [[Fil:Beaches in Nassau, Bahamas.jpg|thumbnail|left|''Back in Black'' vart spelt inn i [[Nassau i Bahamas|Nassau]], hovudstaden på [[Bahamas]].]] Den generelle haldninga under innspelinga var optimistisk, sjølv om lydteknikaren Tony Platt var forferda over å oppdaga at romma på Compass Point ikkje var lydmessig komplementær til lyden i gruppa, som var designa for å vera veldig tørr og kompakt.{{sfn|Engleheart|Durieux|2008|p=327}} Ein humoristisk anekdote frå innspelingane var at eit opptak vart avbroten av ein krabbe som sjangla over tregolvet i studioet.{{sfn|Engleheart|Durieux|2008|p=330}} Den spesielle gitarlyden til Angus Young på albumet vart delvis oppnådd ved bruk av [[Schaffer-Vega diversity system]], eit trådlaust gitarapparat designa av [[Ken Schaffer]] som gav ei signalforsterkning og vart gjeve ut på ny som ein eigen gitareffekt i 2014.<ref>{{cite magazine|first= Michael |last= Molenda |title= The Schaffer Replica Pedal |date= June 2015 |magazine= [[Vintage Guitar (magazine)|Vintage Guitar]] |page= 124}}</ref><ref>{{cite magazine|first= Michael |last= Molenda |title= Solving the Mystery of Angus Young's Classic ''Back in Black'' Tone |magazine= [[Vintage Guitar (magazine)|Vintage Guitar]] |date= mai 2015 |pages= 50-51}}</ref> Mot slutten av innspelingsprosessen bad bandet manageren Ian Jeffery om å finna ei bjølle til albumet.{{sfn|Engleheart|Durieux|2008|p=331}} Jeffery fann eit støyperi som kunne produsera klokka, men då det allereie hadde gått sju veker, foreslo han at Platt i staden skulle spela inn klokkene i ei kyrkje i nærleiken. Platt gjorde det, men desse opptaka var ikkje tilstrekkelege på grunn av lyden av fuglar som flaug av garde, som akkompagnerte kvart klokkeslag. Støyperiet påskunda produksjonen av klokka, som viste seg å vera perfekt stemt, og ho vart spelt inn med [[Ronnie Lane's Mobile Studio]].{{sfn|Engleheart|Durieux|2008|p=332}} Etter at innspelinga var ferdig, vart ''Back in Black'' mikset i [[Electric Lady Studios]] i [[New York City]].<ref>{{cite AV media notes|title= Back in Black |year= 1980 |others= [[AC/DC]]. |type= liner notes |publisher= [[Atlantic Records]]. |location= [[USA|USA]] |id= SD 16018}}</ref> Ifølgje Angus Young var det heilsvarte omslaget til albumet eit «teikn på sorg» over Scott. [[Atlantic Records]] mislikte omslaget, men aksepterte det på vilkår av at bandet sette ein grå kontur rundt AC/DC-logoen.<ref name="history">{{cite web|title= Back in Black 30th Anniversary |website= Fanclub.acdc.com |url= http://fanclub.acdc.com/backinblack/ |archive-url= https://web.archive.org/web/20150426063555/http://fanclub.acdc.com/backinblack/ |archive-date= 18. mai 2023}}</ref> ==Utgiving og marknadsføring== ''Back in Black'' vart først gitt ut i USA 25. juli 1980. Utgivinga i Storbritannia og resten av Europa følgde 31. juli, og albumet vart gitt ut i Australia 11. august.<ref name="louder"/> Albumet vart ein umiddelbar kommersiell suksess, og debuterte som nummer éin på [[UK Albums Chart|British albums chart]] og nådde fjerdeplass på [[Billboard 200|American chart]], noko ''[[Rolling Stone]]'' kalla «an exceptional showing for a heavy-metal album». <ref>{{cite magazine|title= 26: AC/DC, 'Back in Black' |magazine= Rolling Stone |date= 16. november 1989 |access-date= 29. mai 2012 |url= https://www.rollingstone.com/music/lists/100-best-albums-of-the-eighties-20110418/ac-dc-back-in-black-20110330}}</ref> Det toppa den britiske hitlista i to veker, og heldt seg på topp 10 på den amerikanske lista i meir enn fem månader. I Australia nådde albumet andreplass på [[ARIA Charts]].<ref name="louder"/>. Etter at ''Back in Black'' vart sleppt, gjekk AC/DC sine tidlegare plater ''Highway to Hell'', ''[[If You Want Blood You've Got It]]'' og ''[[Let There Be Rock]]'' alle inn på dei britiske hitlistene, noko som gjorde dei til det første bandet sidan [[The Beatles]] som hadde fire album på den britiske topp 100-lista samtidig.<ref name="maximum">{{cite book|first1= Murray |last1= Engleheart |first2= Arnaud |last2= Durieux |title= AC/DC: Maximum Rock & Roll |year= 2006 |page= 339 |publisher= HarperCollins |isbn= 0-7322-8383-3}}</ref> Den amerikanske suksessen til ''Back in Black'' fekk [[Atlantic Records|Atlantic]], det amerikanske plateselskapet til bandet, til å gi ut 1976-albumet ''[[Dirty Deeds Done Dirt Cheap]]'' for første gong i USA, og i mai 1981 nådde ''Dirty Deeds'' tredjeplassen på den amerikanske hitlista, og overgjekk dermed topplasseringa til ''Back in Black''. <ref name="louder"/> For å marknadsføre albumet vart det spelt inn musikkvideoar til «[[You Shook Me All Night Long]]», «[[Hells Bells]]», [[songen Back in Black|tittelsporet]], «Rock and roll Ain't Noise Pollution», «Let Me Put My Love into You» og «What Do You Do for Money Honey», sjølv om berre dei fire første av desse songane vart gitt ut som singlar.<ref name="louder">{{cite magazine|first= Philip |last= Wilding |title= Historien bak albumet: AC/DCs Back in Black |magazine= [[magasinet Classic Rock|Classic Rock]]. |access-date= 25. juli 2017 |url= https://www.loudersound.com/features/the-story-behind-the-album-ac-dc-s-back-in-black}}</ref> «[[You Shook Me All Night Long]]» vart den første topp 40-hitten til AC/DC i USA, og nådde 35. plassen på [[Billboard Hot 100|''Billboard''' Hot 100]].<ref name="maximum"/> Den 13. desember 2007 vart albumet sertifisert til 22× [[RIAA-sertifisering|multi-platina]] av [[Recording Industry Association of America|RIAA]], noko som svarer til 22 millionar selde eksemplar i USA.<ref>{{cite web|title= RIAA - Gold & Platinum Searchable Database - Back in Black |publisher= [[Recording Industry Association of America]]. |access-date= 16. juni 2023 |url= https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=AC%2FDC&ti=Back+in+Black#search_section}}</ref> Dette plasserte han på sjetteplass på lista over dei mest selde albuma i USA.<ref name="riaa">{{cite web|title= RIAA - Top 100 Albums |publisher= RIAA |access-date= 29. mai 2012 |url= http://riaa.com/goldandplatinum.php?content_selector=top-100-albums}}</ref> På verdsbasis har det selt 50 millionar eksemplar, noko som fekk Mark Beaumont i ''[[NME]]'' til å kalla det «det mest selde hardrockalbumet nokosinne».<ref>{{cite magazine|first= Mark |last= Beaumont |author-link= Mark Beaumont (journalist) |title= 10 Things You Might Not Know About AC/DC's 'Back in Black' |magazine= [[NME]]. |date= 24. juli 2015 |access-date= 16. juni 2023 |url= https://www.nme.com/blogs/nme-blogs/10-things-you-might-not-know-about-acdc-s-back-in-black-766510}}</ref> Rockhistorikeren Brock Helander hadde tidlegare kalla det «tilsynelatande det bestseljande [...] heavy metal-albumet i historia».<ref>{{cite book|first= Brock |last= Helander |year= 1996 |title= The Rock Who's Who |edition= 2nd |publisher= [[Schirmer Books]] |page= [https://archive.org/details/rockwhoswho00hela/page/5 5] |isbn= 0028710312 |url= https://archive.org/details/rockwhoswho00hela/page/5}}</ref> ==Mottaking== {{Platemeldingar |kritikk1 = [[AllMusic]] |kritikk1karakter = {{Rating|5|5}}<ref>{{cite web|first= Stephen Thomas |last= Erlewine |author-link= Stephen Thomas Erlewine |title= AC/DC – Back in Black |website= [[AllMusic]] |access-date= 20. juni 2012 |url= http://www.allmusic.com/album/back-in-black-mw0000188862}}</ref> |kritikk2 = ''[[magasinet Blender|Blender]]'' |kritikk2karakter = {{Rating|5|5}}<ref>{{cite magazine|title= AC/DC – ''Back in Black'' |magazine= [[magasinet Blender|Blender]] |url= http://www.blender.com/guide/reviews.aspx?id=2391 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070409051233/http://www.blender.com/guide/reviews.aspx?id=2391 |archive-date= 9. april 2007}}</ref> |kritikk3 = ''[[Christgau's Record Guide: The '80s|Christgau's Record Guide]]'' |kritikk3karakter = {{Rating-Christgau|B-}}<ref name="RC">{{cite book|first= Robert |last= Christgau |author-link= Robert Christgau |year= 1990 |title= Christgau's Record Guide: The '80s |publisher= [[Pantheon Books]] |chapter= AC/DC |chapter-url= https://www.robertchristgau.com/get_artist.php?name=AC%2FDC |page= [https://archive.org/details/christgausrecord00chri/page/28 28] |isbn= 0-679-73015-X |access-date= 29. juli 2018 |url= https://archive.org/details/christgausrecord00chri/page/28}}</ref> |kritikk4 = ''[[Encyclopedia of Popular Music|The Encyclopedia of Popular Music]]'' |kritikk4karakter = {{rating|4|5}}<ref>{{cite book|editor-first= Colin |editor-last= Larkin |editor-link= Colin Larkin |year= 2007 |title= The Encyclopedia of Popular Music |edition= 5th Concise |publisher= [[Omnibus Press]] |location= Storbritannia |page= 34 |isbn= 978-1-84609-856-7}}</ref> |kritikk5 = ''[[The Great Rock Discography]]'' |kritikk5karakter = 8/10<ref name="AM">{{cite web|title= Back in Black |publisher= [[Acclaimed Music]] |access-date= 29. juli 2018 |url= http://www.acclaimedmusic.net/album/A488.htm}}</ref> |kritikk6 = ''[[MusicHound|MusicHound Rock]]'' |kritikk6karakter = 5/5<ref>{{cite book|editor1-first= Gary |editor1-last= Graff |editor2-first= Daniel |editor2-last= Durchholz |year= 1999 |title= MusicHound Rock: The Essential Album Guide |chapter= AC/DC |publisher= Visible Ink Press |location= Farmington Hills, MI |isbn= 1-57859-061-2 |url= https://archive.org/details/isbn_9781578590612}}</ref> |kritikk7 = ''[[Pitchfork]]'' |kritikk7karakter = 8.8/10<ref>{{cite web|first= Steve |last= Kandell |title= AC/DC: Back in Black |website= [[Pitchfork (website)|Pitchfork]] |date= 16. juni 2019 |access-date= 21. juni 2019 |url= https://pitchfork.com/reviews/albums/acdc-back-in-black}}</ref> |kritikk8 = ''[[Rolling Stone]]'' |kritikk8karakter = {{Rating|5|5}}<ref name="RS 2005"/> |kritikk9 = ''[[The Rolling Stone Album Guide]]'' |kritikk9karakter = {{Rating|5|5}}<ref>{{cite book|first1= Mark |last1= Coleman |last2= Ryan |first2= Chris |editor1-first= Nathan |editor1-last= Brackett |editor2-first= Christian |editor2-last= Hoard |year= 2004 |title= [[The Rolling Stone Album Guide]] |edition= 4th |chapter= AC/DC |page= [https://archive.org/details/newrollingstonea00brac/page/4 4] |publisher= [[Simon & Schuster]] |isbn= 0-7432-0169-8}}</ref> |kritikk10 = ''[[Spin Alternative Record Guide]]'' |kritikk10karakter = 8/10<ref name="AM"/> }} Då han melde albumet for ''[[Rolling Stone]]'' i 1980, rekna [[David Fricke]] det som «ikkje berre det beste av dei seks amerikanske albuma til AC/DC», men «toppen av heavy metal-kunst: den første LP-en sidan ''[[Led Zeppelin II]]'' som fangar opp alt blodet, sveitten og arrogansen i sjangeren».<ref>{{cite magazine|first= David |last= Fricke |title= AC/DC - Back In Black |magazine= [[Rolling Stone]]. |date= 27. november 1980 |access-date= 20. juni 2012 |url= https://www.rollingstone.com/music/albumreviews/back-in-black-19801127}}</ref> Red Starr frå ''[[Smash Hits]]''' var meir kritisk og meinte at låtane ikkje kunne skiljast frå kvarandre og var skjemt av hypermaskuline fantasiar, rockemusikalske standardfrasar, skrikande gitarar og kjedelege rytmar, på «endå ein triumf for lågaste fellesnevner-headbanging - det nye, fullstendig føreseielege og fullstendig forferdelege AC/DC-albumet», og gav ''Back in Black'' karakteren 3 av 10.<ref name=»SH">{{cite magazine|first= Red |last= Starr |title= Albums |magazine= [[Smash Hits]] |issue= 21. august - 3. september 1980 |page= 30 |access-date= 29. juli 2018 |url= https://www.flickr.com/photos/51106326@N00/4617794664/in/album-72157623959727685/}}</ref> I ei retrospektiv melding hylla ''Rolling Stone''-kritikaren Christian Hoard albumet som det største verket til bandet, kanskje «det mest effektive og tøffaste plata gjennom tidene - beinhard [[arenarock]] som pønkarar kan elske.»<ref name="RS 2005">{{cite web|first= Christian |last= Hoard |title= AC/DC - Back In Black |magazine= Rolling Stone |date= 10. februar 2005 |access-date= 20. juni 2012 |url= https://www.rollingstone.com/music/albumreviews/back-in-black-20050210}}</ref> Barry Walters frå ''Rolling Stone'' sa at ''Back in Black'' «framleis høyrest tvers igjennom tidlaus ut, essensen av miskunnlaust enkel, men brutalt utforma hardrock» og kalla albumet «ei feiring av veldig, animalsk sex», sjølv om han observerte «vondskapsfull sexisme» på songar som «What Do You Do for Money Honey» og «Given the Dog a Bone». <ref>{{cite magazine|first= Barry |last= Walters |title= AC/DC - Back In Black |magazine= Rolling Stone |date= 27. september 2002 |access-date= 20. juni 2012 |url= https://www.rollingstone.com/music/albumreviews/back-in-black-20020911}}</ref> [[Robert Christgau]] var mindre entusiastisk og skreiv i ''[[Christgau's Record Guide: The '80s]]'' (1990) at han fann bandet noko for «primitivt» og dei seksuelle biletspråka deira «fantasilause», og at, på albumet, «Angus Young kjem med feite riff, om enn ikkje så konsekvent som ein forfina person som meg sjølv kunne håpe på, og vokalisten Brian Johnson syng som om han har ein kvegstav mot pungen, akkurat det rette for fans som ikkje kan bestemme seg for om deira nyvunne testosteron er smerte eller ekstase.»<ref name="RC"/> I 2011 skreiv [[Kitty Empire]] i ''[[The Observer]]'' at albumet er «ei latterlig, drongoid plate [...]. ] bygd på laussleppt sexisme, augerullande dobbeltbetydningar, ei høgst tvilsam haldning til seksuelt samtykke ('Don't you struggle/ Don't you fight/ Don't you worry/ Cos it's your turn tonight'), ein forkjærleik for skytevåpen og ei krass feiring av den ureflekterte macho-hedonismen som tok livet av den opphavlege vokalisten til bandet», men likevel, var ho samd i Fricke sitt opphavlege syn på albumet som eit heavy metal-mesterverk og utnemnde det til favorittalbumet sitt nokosinne, «det besetjande soundtracket til ungdomstida mi, den heftige middelklasse-thrilleren som talte til meg både som ei gutejente som ville vera ein av gutane, og den stadig meir kvinnelege ingeniøren som trong å finna ut av menns verd. Pluss at tenåringar elskar døden.»<ref>{{cite news|first= Kitty |last= Empire |author-link= Kitty Empire |title= Mitt favorittalbum: Back in Black av AC/DC |newspaper= [[The Observer]] |date= 5. august 2011 |access-date= 16. juni 2023 |url= https://www.theguardian.com/music/2011/aug/05/back-in-black-ac-dc}}</ref> Albumet er med på mange «best of»-lister. ''Rolling Stone'' rangerte det som nummer 26 på lista si over dei «100 beste albuma frå åttitalet» i 1989, og som nummer 73 på lista si over «Dei 500 beste albuma gjennom tidene» i 2003.<ref>{{cite magazine|title= 500 Greatest Albums of All Time : 73 – Back in Black - AC/DC |magazine= Rolling Stone |url= https://www.rollingstone.com/music/lists/500-greatest-albums-of-all-time-20120531/ac-dc-back-in-black-20120524 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110602143241/http://www.rollingstone.com/music/lists/500-greatest-albums-of-all-time-19691231/back-in-black-ac-dc-19691231 |archive-date= 2. juni 2011}}</ref> (det var nummer 77 på den reviderte lista i 2012<ref>{{cite magazine|title= 500 Greatest Albums of All Time |magazine= [[Rolling Stone]] |date= 31. mai 2012 |access-date= 23. september 2019 |url= https://www.rollingstone.com/music/music-lists/500-greatest-albums-of-all-time-156826/ac-dc-back-in-black-4-159820/}}</ref> og 84. plassen på lista i 2020),<ref>{{cite magazine|title= The 500 Greatest Albums of All Time |magazine= Rolling Stone |date= 22. september 2020 |access-date= 9. oktober 2021 |url= https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-albums-of-all-time-1062063/ |language=en-US}}</ref> medan tittelsporet vart rangert på 190. plassen på lista deira over dei 500 beste songane gjennom tidene.<ref>{{cite magazine|title= 500 Greatest Songs of All Time – 190: AC/DC, 'Back in Black' |magazine= Rolling Stone |access-date= 29. mai 2012 |url= https://www.rollingstone.com/music/lists/the-500-greatest-songs-of-all-time-20110407/ac-dc-back-in-black-20110526}}</ref> [[VH1]] rangerte ''Back in Black'' på 82. plassen på si liste frå 2001 over dei 100 beste albuma,<ref>{{cite web|title= The Top 100 Albums by VH1 (2001) |publisher= [[VH1]] |via= Best Ever Albums |access-date= 29. mai 2012 |url= http://www.besteveralbums.com/thechart.php?c=2&sortdir=asc&f=&fv=&page=9}}</ref> og tittelsporet vart rangert på andreplassen på lista deira over «100 beste hardrocksongar». ''[[magasinet Q|Q]]'' rangerte albumet som nummer 9 på 2006-lista si over «dei 40 beste albuma frå 1980-åra»,<ref>{{citation|title= Q |date= August 2006 |issue= 241}}</ref> ''[[magasinet Time|Time]]'' inkluderte det på 2010-lista si over «All-Time 100 Albums»,<ref>{{cite magazine|first= Josh |last= Tyrangiel |title= All-Time 100 Albums: Back in Black |magazine= Time |date= 25. januar 2010 |access-date= 27. mars 2020 |url= https://entertainment.time.com/2006/11/02/the-all-time-100-albums/slide/back-in-black/}}</ref> og [[Rolling Stone Australia]] rangerte det på toppen av lista si frå desember 2021 over «200 beste australske album gjennom tidene».<ref>{{cite magazine|title= Rolling Stone's 200 Greatest Australske album of All Time |magazine= [[Rolling Stone Australia]]. |date= 6. desember 2021 |access-date= 21. februar 2022 |url= https://au.rollingstone.com/rolling-stones-200-greatest-Australske-albums-of-all-time}}</ref> I 2005 vart albumet inkludert i boka ''[[1001 Albums You Must Hear Before You Die]]'',<ref>{{cite web|title= 1001 Albums You Must Hear - 2008 Edition |website= Rocklist.net |access-date= 29. mai 2012 |url= http://www.rocklistmusic.co.uk/1001Albums.htm}}</ref> og ho vart lista som nummer 2 i boka ''100 Best Australian Albums'' frå 2010. <ref name="ODonnell">{{cite book|first1= John |last1= O'Donnell |author-link1= John O'Donnell (musikkjournalist) |first2= Toby |last2= Creswell |author-link2= Toby Creswell |first3= Craig |last3= Mathieson |author-link3= Craig Mathieson |date= oktober 2010 |title= 100 beste australske album |publisher= Hardie Grant Books |location= [[Prahran, Victoria|Prahran, Vic]] |isbn= 978-1-74066-955-9}}</ref> ==Historie og innverknad== ''Back in Black'' er eit innverknadsrikt hardrock- og heavy metal-album.<ref>{{cite book|first= Amber R. |last= Clifford-Napoleone |year= 2015 |title= Queerness in Heavy metal Music: Metal Bent |chapter= Black Leather |publisher= [[Routledge]] |series= Routledge Studies in Popular Music |isbn= 978-1317916543}}</ref> Ifølgje [[Tim Jonze]] i ''[[The Guardian]]'' har det av enkelte vorte hylla som «eit høgdepunkt» for heavy metal-musikken.<ref>{{cite news|first= Tim |last= Jonze |author-link= Tim Jonze |title= A handy guide to heavy metal |newspaper= [[The Guardian]]. |date= 14. april 2009 |access-date= 7. august 2018 |url= https://www.theguardian.com/music/2009/apr/15/heavy-metal-music}}</ref> ''[[NME]]'' rekna det som ei viktig utgiving i 1980-talets metal og heavy rock, og kåra det til eit av dei 20 beste metal-albumene i sitt tiår,<ref>{{cite magazine|title= The 20 Best 80's Metal Albums |magazine= [[NME]]. |date= 15. april 2018 |access-date= 7. august 2018 |url= https://www.nme.com/blogs/nme-blogs/the-20-best-80s-metal-albums-1554942}}</ref> medan ''[[The Daily Telegraph]]'' rangerte det som eit av dei 20 beste heavy metal-albumene gjennom tidene.<ref>{{cite news|title= AC/DC: Back in Black - Top 20 Heavy Metal Albums |newspaper= [[The Daily Telegraph]]. |date= 25. september 2015 |access-date= 16. juni 2023 |url= https://www.telegraph.co.uk/music/what-to-listen-to/top-20-heavy-metal-albums/acdc-back-in-black/ |archive-url= https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/music/what-to-listen-to/top-20-heavy-metal-albums/acdc-back-in-black/ |archive-date= 12. januar 2022 |url-status= live}} {{cbignore}}</ref> Paul Brannigan frå ''[[Metal Hammer]]'' trekte det fram som eit av dei ti albuma som bidrog til å gjenreisa den globale populariteten til sjangeren i 1980, som han kalla «det beste året for heavy metal».<ref>{{cite magazine|first= Paul |last= Brannigan |title= Why 1980 was the greatest year for heavy metal |magazine= [[Metal Hammer]]. |date= 4. februar 2016 |access-date= 7. august 2018 |url= https://www.loudersound.com/features/why-1980-was-the-greatest-year-for-heavy-metal}}</ref> Ifølgje rockejournalisten Joe S. Harrington vart ''Back in Black'' gitt ut på eit tidspunkt då heavy metal var i ei brytningstid mellom tilbakegang og renessanse, då dei fleste banda i sjangeren spelte langsamare tempo og lengre gitarsoloar, medan AC/DC og [[Van Halen]] adopterte «dei høgenergiske implikasjonane til pønkrocken» og «snevra inn låtane sine til meir poporienterte eksplosjonar». Harrington krediterte produsenten Lange for å ha trekt AC/DC lengre bort frå den bluesorienterte rocken på dei tidlegare albuma, og mot eit meir dynamisk åtak som konsentrerte og harmoniserte kvart enkelt element i bandet: «Gitarane vart komprimerte til eit enkeltståande uttrykk for rytmisk effektivitet, rytmeseksjonen sørgde for torehesten sin overdrive, og vokalisten Johnson brølte og brølte som den mest avsindige utøvaren av blues-aktig toppmannsdynamikk sidan god, gammal [[Robert Plant]].» Resultatet, saman med samtidige plater av [[Motörhead]] og [[Ozzy Osbourne]], bidrog til å revitalisera og reintrodusere metal for ein yngre generasjon lyttarar, «noko som til slutt resulterte i punk-metal crossoveren personifisert av [[Metallica]] og andre.»<ref name="Harrington">{{cite book|first= Joe S. |last= Harrington |year= 2003 |title= VH-1's 100 Greatest Albums |chapter= Back in Black |pages= 81-82 |editor-first= Jacob |editor-last= Hoye |publisher= [[Simon & Schuster]] |isbn= 0743448766}}</ref> I ''1,000 Recordings to Hear Before You Die'' (2008) skreiv [[Tom Moon]] at ''Back in Black'' sin «tøffe arenarock» og «den delikate balansen til produksjonen mellom kraft og finesse [...] definerte den kommersielle sida av heavy-musikken i årevis etter utgivinga.»<ref>{{cite book|first= Tom |last= Moon |year= 2008 |title= [[1,000 Recordings to Hear Before You Die|1,000 Recordings to Hear Before You Die: A Listener's Life List]] |publisher= Workman Publishing |page= [https://archive.org/details/1000recordingsto00moon_0/page/5 5] |isbn= 978-0761139638}}</ref> Produksjonen til Lange av albumet har hatt ein varig innverknad på musikkbransjen. Harrington skreiv at «den dag i dag bruker produsentane det framleis som ein [[de facto]] måle-etter-tal-guide for korleis ei hardrockplate skal låta»,<ref name="Harrington"/> og i åra etter utgivinga brukte studio i Nashville det til å sjekka akustikken i eit rom, medan [[Motörhead]] brukte det til å stilla inn lydanlegget sitt.<ref>{{cite book|first1= Murray |last1= Engleheart |first2= Arnaud |last2= Durieux |year= 2006 |title= AC/DC: Maximum Rock & Roll |page= 337 |isbn= 0-7322-8383-3}}</ref> Den amerikanske [[death metal]]-gruppa [[musikkgruppa Six Feet Under|Six Feet Under]] spelte inn ein versjon av heile albumet under tittelen ''[[Graveyard Classics 2]]''.<ref>{{cite web|first= Wade |last= Kergan |title= Six Feet Under - Graveyard Classics, Vol. 2 |website= AllMusic |access-date= 16. juni 2023 |url= http://www.allmusic.com/album/graveyard-classics-vol-2-mw0000139894}}</ref> ==Innhald== {{Sporliste | overskrift = Side A | alle songar = [[Angus Young]], [[Malcolm Young]] og [[Brian Johnson]] | tittel1 = [[Hells Bells]] | lengd1 = 5:10 | tittel2 = [[Shoot to Thrill]] | lengd2 = 5:17 | tittel3 = What Do You Do for Money Honey | lengd3 = 3:33 | tittel4 = Givin the Dog a Bone | lengd4 = 3:30 | tittel5 = Let Me Put My Love into You | lengd5 = 4:16 }} {{Sporliste | overskrift = Side B | tittel6 = [[songen Back in Black|Back in Black]] | lengd6 = 4:15 | tittel7 = [[You Shook Me All Night Long]] | lengd7 = 3:30 | tittel8 = Have a Drink on Me | lengd8 = 3:57 | tittel9 = Shake a Leg | lengd9 = 4:06 | tittel10 = [[Rock and Roll Ain't Noise Pollution]] | lengd10 = 4:15 | total lengd= 42:11 }} Ifølgje AC/DC sin offisielle nettstad og dei fleste verdsomspennande utgivingar er spor fire «Given the Dog a Bone».<ref name="given">{{cite web|title= ''Back in Black'' - Track Listings |website= Acdc.com |url= http://www.acdc.com/uk/music/back-black |archive-date= 31. januar 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130131085924/http://www.acdc.com/uk/music/back-black}}</ref><ref>{{cite web|title= US CD version of ''Back in Black'' |website= Acdc-Diskografi.com |access-date= 30. mai 2012 |url= http://www.acdc-Diskografi.com/d268.html |archive-date= 4. mars 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120304001510/http://www.acdc-Diskografi.com/d268.html |url-status= dead}}</ref> På enkelte album, særleg australske utgåver, og òg i [[iTunes Store]], blir han nokre gonger vist som anten «Giving the Dog a Bone» eller «Givin the Dog a Bone».<ref>{{cite web|title= Australske CD version of ''Back in Black'' |website= Acdc-Diskografi.com |access-date= 3. september 2011 |url= http://www.acdc-Diskografi.com/d111.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20110908032605/http://www.acdc-Diskografi.com/d111.html |archive-date= 8. september 2011 |url-status= dead}}</ref><ref>{{cite web|title= US 2003 CD version of ''Back in Black'' |website= Amazon.com |access-date= 17. september 2018 |url= https://images-na.ssl-images-amazon.com/images/I/71VJNgAzcFL._SL1082_.jpg}}</ref> ==Medverkande== '''AC/DC''' *[[Brian Johnson]] – solovokal *[[Angus Young]] – sologitar *[[Malcolm Young]] – rytmegitar, korvokal *[[Cliff Williams]] – bassgitar, korvokal *[[Phil Rudd]] – trommer '''Produksjon''' *[[Robert John «Mutt» Lange]] – produsent *[[Tony Platt]] – assisterande lydteknikar *Benji Armbrister – assisterande lydteknikar *Jack Newber – assisterande lydteknikar *Brad Samuelsohn – miksing *[[Bob Ludwig]] – [[lydmastering|mastering]] (original LP) *Barry Diament – mastering (original CD-utgåve) *[[Ted Jensen]] – ommastring (EMI/Atco nyutgjeving) *[[George Marino]] – ommastring (Epic nyutgjeving) *Bob Defrin – [[kunstnarisk leiar]] *Robert Ellis – [[fotografi]] ==Salslister== {{col-begin}} {{col-2}} ===Vekeslister=== {|class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" !Liste (1980–2022) !Plassering |- !scope="row"|Australske album ([[Kent Music Report]])<ref>{{cite book|first= David |last= Kent |author-link= David Kent (historian) |year= 1993 |title= Australske Chart Book 1970–1992 |publisher= Australske Chart Book |location= [[St Ives, New South Wales|St Ives, N.S.W.]] |isbn= 0-646-11917-6}}</ref> |1 |- {{album chart|Austria|6|artist=AC/DC|album=Back In Black|rowheader=true|access-date=16. juni 2023|refname=Austria1980}} |- {{album chart|Canada|1|chartid=0298|rowheader=true|access-date=12. mai 2015}} |- {{album chart|Danmark|27|artist=AC/DC|album=Back In Black|rowheader=true|access-date=16. juni 2023}} |- {{album chart|Nederland|27|artist=AC/DC|album=Back In Black|rowheader=true|access-date=16. juni 2023}} |- {{album chart|Finland|9|artist=AC/DC|album=Back In Black|rowheader=true|access-date=16. juni 2023}} |- !scope="row"|Den franske albumlista ([[Institut français d'opinion publique|IFOP]])<ref name="France">{{cite web|title= Les Albums (CD) de 1980 par InfoDisc |website= InfoDisc |url= http://www.infodisc.fr/B-CD_1980.php |archive-url= https://web.archive.org/web/20160109115341/http://www.infodisc.fr/B-CD_1980.php |archive-date= 9. januar 2016}}</ref> |1 |- {{album chart|Tyskland4|3|artist=AC/DC|album=Back In Black|id=4555|rowheader=true|access-date=16. juni 2023}} |- {{album chart|New Zealand|24|artist=AC/DC|album=Back In Black|rowheader=true|access-date=16. juni 2023}} |- {{album chart|Norway|8|artist=AC/DC|album=Back In Black|rowheader=true|access-date=16. juni 2023}} |- {{album chart|Poland|39|id=1458|rowheader=true|access-date=16. juni 2023}} |- {{album chart|Spain|33|artist=AC/DC|album=Back In Black|rowheader=true|access-date=16. juni 2023}} |- {{album chart|Sweden|12|artist=AC/DC|album=Back In Black|rowheader=true|access-date=16. juni 2023}} |- {{album chart|UK2|1|date=19800809|rowheader=true|access-date=16. juni 2023}} |- !scope="row"|US [[Billboard 200|''Billboard'' 200]]<ref name="awards">{{cite web|title= Back in Black – Awards |publisher= [[AllMusic]] |access-date= 16. juni 2023 |url= http://www.allmusic.com/album/back-in-black-mw0000188862/awards |archive-date= 7. mai 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160507090021/http://www.allmusic.com/album/back-in-black-mw0000188862/awards}}</ref> |4 |- {{album chart|BillboardRock|6|artist=AC DC|rowheader=true|access-date=16. juni 2023}} |} {{col-2}} ===Årslister=== {|class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" !Liste (1980) !Plassering |- !scope="row"|Frankrike ([[Institut français d'opinion publique|IFOP]])<ref name="France"/> |2 |- !scope="row"|Tyske album (Offizielle Top 100)<ref>{{cite web|title= Top 100 Album-Jahrescharts: 1980 |publisher= [[GfK Entertainment charts|GfK Entertainment]] |access-date= 8. april 2021 |url= https://www.offiziellecharts.de/charts/album-jahr/for-date-1980 |language= de}}</ref> |37 |} {|class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" !Liste (1981) !Plassering |- !scope="row"|Australia ([[Kent Music Report]])<ref>{{cite book|first= David |last= Kent |author-link= David Kent (historian) |year= 1993 |title= Australske Chart Book 1970–1992 |edition= illustrated |publisher= Australske Chart Book |location= [[St Ives, New South Wales|St Ives, N.S.W.]] |page= 433 |isbn= 0-646-11917-6}}</ref> |3 |- !scope="row"|Canada Top Albums/CDs (''[[magasinet RPM|RPM]]'')<ref>{{cite magazine|title= Top 100 Albums of 1981 |magazine= [[magasinet RPM|RPM]] |volume= 35 |issue= 22 |date= 26. desember 1981 |access-date= 16. juni 2023 |url= http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.4687&URLjpg=http%3a%2f%2fwww.collectionscanada.gc.ca%2fobj%2f028020%2ff4%2fnlc008388.4687.gif&Ecopy=nlc008388.4687}}</ref> |9 |- !scope="row"|Tyske album (Offizielle Top 100)<ref>{{cite web|title= Top 100 Album-Jahrescharts: 1981 |website= Offiziellecharts.de |publisher= GfK Entertainment |url= https://www.offiziellecharts.de/charts/album-jahr/for-date-1981 |archive-date= 9. mai 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150509152323/https://www.offiziellecharts.de/charts/album-jahr/for-date-1981 |language= de}}</ref> |5 |- !scope="row"|US ''Billboard'' 200<ref>{{cite magazine|title= Year-End Charts – Billboard 200 Albums: 1981 |magazine= Billboard |access-date= 8. april 2021 |url= https://www.billboard.com/charts/year-end/1981/top-billboard-200-albums}}</ref> |7 |} {|class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" !Liste (2002) !Plassering |- !scope="row"|Canadian Metal Albums (Nielsen SoundScan)<ref>{{cite web|title= Top 100 Metal Albums of 2002 |publisher= [[Jam!]] |url= http://www.jamshowbiz.com/JamMusicCharts/2002_metal.html |archive-date= 12. august 2004 |archive-url= https://web.archive.org/web/20040812035533/http://www.jamshowbiz.com/JamMusicCharts/2002_metal.html}}</ref> |58 |} {|class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" !Liste (2015) !Plassering |- !scope="row"|US ''Billboard'' 200<ref>{{cite magazine|title= Year-End Charts: Billboard 200 Albums |magazine= Billboard |access-date= 6. mars 2020 |url= https://www.billboard.com/charts/year-end/2015/top-billboard-200-albums}}</ref> |114 |} {|class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" !Liste (2016) !Plassering |- !scope="row"|US ''Billboard'' 200<ref>{{cite magazine|title= Year-End Charts – Billboard 200 Albums: 2016 |magazine= Billboard |access-date= 8. april 2021 |url= https://www.billboard.com/charts/year-end/2016/top-billboard-200-albums}}</ref> |160 |} {|class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" !Liste (2017) !Plassering |- !scope="row"|US Top Rock Albums (''Billboard'')<ref>{{cite magazine|title= Year-End Charts – Top Rock Albums: 2017 |magazine= Billboard |access-date= 8. april 2021 |url= https://www.billboard.com/charts/year-end/2017/top-rock-albums}}</ref> |39 |} {|class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" !Liste (2018) !Plassering |- !scope="row"|US ''Billboard'' 200<ref>{{cite magazine|title= Year-End Charts – Billboard 200 Albums: 2018 |magazine= Billboard |access-date= 8. april 2021 |url= https://www.billboard.com/charts/year-end/2018/top-billboard-200-albums}}</ref> |189 |- !scope="row"|US Top Rock Albums (''Billboard'')<ref>{{cite magazine|title= Year-End Charts – Top Rock Albums: 2018 |magazine= Billboard |access-date= 8. april 2021 |url= https://www.billboard.com/charts/year-end/2018/top-rock-albums}}</ref> |20 |} {|class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" !Liste (2019) !Plassering |- !scope="row"|US ''Billboard'' 200<ref>{{cite magazine|title= Year-End Charts – Billboard 200 Albums: 2019 |magazine= Billboard |access-date= 8. april 2021 |url= https://www.billboard.com/charts/year-end/2019/top-billboard-200-albums}}</ref> |125 |- !scope="row"|US Top Rock Albums (''Billboard'')<ref>{{cite magazine|title= Year-End Charts – Top Rock Albums: 2019 |magazine= Billboard |access-date= 8. april 2021 |url= https://www.billboard.com/charts/year-end/2019/top-rock-albums}}</ref> |21 |} {|class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" !Liste (2020) !Plassering |- !scope="row"|Svenske album (Sverigetopplistan)<ref>{{cite web|title= Årslista Album, 2020 |publisher= Sverigetopplistan |access-date= 20. januar 2021 |url= https://www.sverigetopplistan.se/chart/83?dspy=2020&dspp=1 |language= sv}}</ref> |84 |- !scope="row"|US ''Billboard'' 200<ref>{{cite magazine|title= Year-End Charts: Billboard 200 Albums |magazine= Billboard |access-date= 7. desember 2020 |url= https://www.billboard.com/charts/year-end/2020/top-billboard-200-albums}}</ref> |89 |- !scope="row"|US Top Rock Albums (''Billboard'')<ref>{{cite magazine|title= Year-End Charts – Top Rock Albums: 2020 |magazine= Billboard |access-date= 8. april 2021 |url= https://www.billboard.com/charts/year-end/2020/top-rock-albums}}</ref> |9 |} {|class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" !Liste (2021) !Plassering |- !scope="row"|Svenske album (Sverigetopplistan)<ref>{{cite web|title= Årslista Album, 2021 |publisher= [[Sverigetopplistan]] |access-date= 14. januar 2022 |url= https://www.sverigetopplistan.se/chart/83?dspy=2021&dspp=1}}</ref> |75 |- !scope="row"|US ''Billboard'' 200<ref>{{cite magazine|title= Year-End Charts: Billboard 200 Albums – 2021 |magazine= Billboard |access-date= 3. desember 2021 |url= https://www.billboard.com/charts/year-end/2021/top-billboard-200-albums}}</ref> |68 |- !scope="row"|US Top Rock Albums (''Billboard'')<ref>{{cite magazine|title= Year-End Charts: Top Rock Albums – 2021 |magazine= Billboard |access-date= 3. desember 2021 |url= https://www.billboard.com/charts/year-end/2021/top-rock-albums}}</ref> |7 |} {|class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" !Liste (2022) !Plassering |- !scope="row"|US ''Billboard'' 200<ref>{{cite magazine|title= Year-End Charts: Billboard 200 Albums – 2022 |magazine= Billboard |access-date= 3. desember 2022 |url= https://www.billboard.com/charts/year-end/2022/top-billboard-200-albums/}}</ref> |84 |- !scope="row"|US Top Rock Albums (''Billboard'')<ref>{{cite magazine|title= Year-End Charts: Top Rock Albums – 2022 |magazine= Billboard |access-date= 3. desember 2022 |url= https://www.billboard.com/charts/year-end/2022/top-rock-albums/}}</ref> |10 |} {{col-end}} ==Salstrofé== {{Certification Table Top}} {{Certification Table Entry|region=Argentina|type=album|title=Back In Black|artist=AC/DC|award=Platina|number=3|relyear=1980|certyear=2003|certref=<ref>{{cite web|title= Discos de Oro y Platino |publisher= [[Argentine Chamber of Phonograms and Videograms Produsents|Cámara Argentina de Productores de Fonogramas y Videogramas]] |access-date= 7. desember 2019 |url-status= dead |url= http://www.capif.org.ar/Default.asp?PerDesde_MM=0&PerDesde_AA=0&PerHasta_MM=0&PerHasta_AA=0&interprete=&album=&LanDesde_MM=1&LanDesde_AA=1980&LanHasta_MM=12&LanHasta_AA=2010&Galardon=O&Tipo=1&ACCION2=+Buscar+&ACCION=Buscar&CO=5&CODOP=ESOP |archive-date= 31. mai 2011 |archive-url= https://archive.today/20110531185849/http://www.capif.org.ar/Default.asp?PerDesde_MM=0&PerDesde_AA=0&PerHasta_MM=0&PerHasta_AA=0&interprete=&album=&LanDesde_MM=0&LanDesde_AA=0&LanHasta_MM=0&LanHasta_AA=0&Galardon=P&Tipo=0&ACCION2=+Buscar+&ACCION=Buscar&CO=5&CODOP=ESOP |language= es}}</ref>}} {{Certification Table Entry|region=Australia|type=album|artist=AC/DC|title=Back in Black|award=Platina|number=12|relyear=1980|certyear=2013|salesamount=920,000|salesref=<ref>{{cite news|first= David |last= Dale |title= The Tribal Mind Archive: The music Australia loved |newspaper= [[The Sydney Morning Herald]] |date= 10. januar 2013 |access-date= 28. november 2021 |url= http://www.smh.com.au/it-pro/the-tribal-mind-archive-the-music-australia-loved-20130110-2cilw |archive-url= https://web.archive.org/web/20151019095939/http://www.smh.com.au/it-pro/the-tribal-mind-archive-the-music-australia-loved-20130110-2cilw |archive-date= 19. oktober 2015}}</ref>}} {{Certification Table Entry|region=Austria|type=album|artist=AC/DC|title=Back in Black|award=Platina|relyear=1980|certyear=1991}} {{Certification Table Entry|region=Canada|type=album|artist=AC/DC|title=Back in Black|award=Diamant|relyear=1980}} {{Certification Table Entry|region=Denmark|type=album|artist=AC/DC|title=Back in Black|award=Platina|number=2|certyear=2018|relyear=1980}} {{Certification Table Entry|region=France|type=album|title=Back in Black|artist=AC/DC|award=Platina|number=2|certyear=2001|accessdate=9. november 2021}} {{Certification Table Entry|region=Germany|type=album|artist=AC/DC|title=Back in Black|award=Platina|number=2|relyear=1980}} {{Certification Table Entry|region=Italy|type=album|artist=AC/DC|title=Back in Black|award=Platina|relyear=1980|certyear=2021|number=3|access-date=1. mars 2021|note=sales since 2009}} {{Certification Table Entry|region=New Zealand|type=album|artist=AC/DC|title=Back in Black|award=Platina|id=3470|relyear=1980|access-date=16. juni 2023}} {{Certification Table Entry|region=Poland|artist=AC/DC|title=Back in Black|award=Gull|type=album|relyear=1980|certyear=2021|certmonth=9|accessdate=9. september 2021}} {{Certification Table Entry|region=Spain|type=album|artist=AC/DC|title=Back in Black|award=Gull|relyear=1980|certyear=1981|certref=<ref>{{cite book|first= Fernando |last= Salaverri |title= Sólo éxitos: año a año, 1959–2002 |edition= 1st |date= September 2005 |publisher= Fundación Autor-SGAE |location= Spain |isbn= 84-8048-639-2 |url= http://www.mediafire.com/view/x263f6daopkswo8}}</ref>}} {{Certification Table Entry|region=Switzerland|type=album|artist=AC/DC|title=Back in Black|award=Platina|number=2|relyear=1980}} {{Certification Table Entry|region=United Kingdom|type=album|artist=AC/DC|title=Back in Black|award=Platina|number=2|relyear=1980|certyear=2018|id=654-1825-2}} {{Certification Table Entry|region=United States|type=album|artist=AC/DC|title=Back in Black|award=Platina|number=25|relyear=1980|certyear=2019|access-date=7. desember 2019}} {{Certification Table Bottom|streaming=true}} ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Back in Black|Back in Black]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 16. juni 2023.'' **''{{Wikipedia-utgåve|en}} oppgav desse kjeldene:'' &nbsp; {{refslutt}} {{fotnoteliste}} {{RS500|77 | album = Back in Black | artist = Ac/Dc | førre album = [[Otis Blue]] | førre artist = [[ Otis Redding]] | neste album = [[Purple Rain]] | neste artist = [[Prince]] }} {{RS500-2020|84 | album = Back in Black | artist = AC/DC | førre album = [[ Plastic Ono Band ]] | førre artist = [[ John Lennon ]] | neste album = [[ Dusty in Memphis ]] | neste artist = [[ Dusty Springfield ]] }} {{AC/DC}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Musikkalbum frå 1980]] [[Kategori:AC/DC-album]] [[Kategori:Albert Productions-album]] [[Kategori:Album produserte av Robert John «Mutt» Lange]] [[Kategori:Album spelte inn i Electric Lady Studios]] [[Kategori:Atlantic Records-album]] [[Kategori:Album til minne om avdøde personar]] [[Kategori:Beste album gjennom tidene hos Rolling Stone 2012| 077]] [[Kategori:Beste album gjennom tidene hos Rolling Stone 2020| 084]] [[Kategori:Nummer-ein-album i Australia]] [[Kategori:Nummer-ein-album i Frankrike]] [[Kategori:Nummer-ein-album i Storbritannia]] [[Kategori:Moglege framsideartiklar]] pe5kl4ufuqtd5preomqddf0s6xwpx23 0 412819 3651139 3520175 2026-04-21T07:56:03Z Jdsteakley 9994 changed photo 3651139 wikitext text/x-wiki [[Fil:God2-Sistine_Chapel.png|mini|portrett=1.5|[[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]] sitt [[freskomåleri]] «Gud skaper Adam» (1508-1512) frå [[Det sixtinske kapellet]].]] '''Skapingsmytar''' eller [[Kosmogoni|kosmogoniske]] [[Myte|mytar]] er [[Overnaturleg|overnaturlege]], mytisk-religiøse forteljingar eller forklaringar som tek for seg opphavet til [[Menneske|menneskja]], [[jorda]], [[livet]] og [[universet]], som regel forklart som ei bevisst handling utført av ein eller fleire [[Skapargud|guddommar]]. Dei fleste religionar har skapingsmytar som omfattar konsept som forklarer korleis alt er som det er, og dette dannar ofte sjølve kjernen i trua. Mange skapingsmytar deler i hovudsak tilsvarande eller same tema. Fellesmotiv omfattar oppstykkinga av tinga i verda frå eit opphavleg, opphavleg [[kaos]]; åtskiljing av farguden og morguden; landområde som oppstår frå eit uendeleg og tidlaust urhav; eller skaping ''ex nihilo'' (ut av inkje). == Den sumeriske skapingsmyten == [[Fil:Sumerian Cosmogonic Myth - Louvre, Near Eastern Antiquities in the Louvre, Room 3, Case 15 - AO 6715.jpg|mini|Leirtavle med ein del av den sumerske skapingsmyten.]] [[Sumer]] var eit oldtidsrike i [[Mesopotamia]] som låg mellom elvene [[Tigris]] og [[Eufrat]], og er ein av dei eldste kjende [[Sivilisasjon|sivilisasjonane]] på jorda. [[Mesopotamisk mytologi|Den sumeriske skapingsmyten]] er den eldste kjente. Ein har funne henne på ei fragmentert leirtavle, kjent som ''[[Eriduskapinga]]'', datert til 1700-talet f.Kr. Denne omfattar også ein [[Syndflod|syndflodsmyte]]. Der [[Kileskrift|leirtavla]] byrjar har gudane An, Enlil, [[Enki]] og [[Ninhursag]] skapt sumerarane og dyra. Deretter stig kongane ned frå himmelen og dei fyrste byene blir grunnlagt – [[Eridu]], Bad-tibira, Larsa, Sippar og [[Shuruppak]]. Etter eit tapt stykke i leirtavlene blir det fortalt at gudane har vedteke å fløyma over jorda med ei [[syndflod]] for å straffa menneskja. [[Zi-ud-sura]], som er konge og prest, lærer om dette. I ei seinare [[akkadisk]] utgåve er det guden over vatnet Ea, eller Enki på sumersk, som åtvarar helten (Atra-hasis i dette tilfellet) og gjev han instruksar for å byggja ein [[Noahs ark|ark]]. Dette er tapt i det sumerske fragmentet, men ein omtale av Enki som har ei rådføring med han antydar at dette er rolla til Enki også i den sumeriske versjonen. Når leirtavla held fram skildrar ho flaumen. Ein forferdeleg storm voggar den store båten i sju dagar og sju netter. Deretter dukkar [[Utu]], solguden opp og Zi-ud-sura skaper ei opning i båten, kneler til jorda og ofrar deretter ein [[okse]] og [[sauer]] i takksemd. Etter endå eit avbrot held teksten fram, syndfloda er tilsynelatande over og dyra blir sette i land frå båten. Zi-ud-sura kneler for An, himmelguden, og Enlil, den øvste av alle gudane, og desse gjev han evig liv og lèt han slå seg ned i [[Dilmun]] for «ta vare på dyra og avkommet til menneskja». Resten av diktet er gått tapt.<ref>University of Oxford, The ETCSL project, [http://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.1.7.4# ''The Flood story'']</ref> == Den babylonske skapingsmyten == [[Fil:Marduk_and_pet.jpg|portrett|mini|Marduk og draken hans, frå eit babylonsk sylindersegl.]] [[Babylonia]] var eit oldtidsrike i [[Mesopotamia]] (det moderne [[Irak]]). Det omfatta områda til dei tidlegare rika [[Sumer]] og [[Akkad]]. Den babylonske skapingsmyten er gjenfortald i ''Enuma Elish'', eit [[Episk dikt|epos]] om byrjinga i verda. Det er blitt datert til slutten av det andre tusenåret f.Kr. I eposet er guden [[Marduk]] (eller Assur i dei assyriske utgåvene av diktet) blitt skapt for å forsvara dei guddommelege skikkelsane frå eit angrep av sjøgudinna [[Tiamat]]. Marduk tilbyr seg å berga gudane berre om han blir utpeika som den høgaste, udiskutable leiaren deira, og bli verande i denne posisjonen sjølv etter at trusselen er nedkjempa. Gudane går med på kravet hans. Marduk utfordra Tiamat til tvikamp og drap henne. Deretter reiv han liket hennar i to halve delar som han deretter skapte jorda og himmelen med. Så skapte han [[Kalender|kalenderen]], organiserte [[Planet|planetane]] og [[Stjerne|stjernene]] og regulerte [[månen]], [[sola]] og [[Vêr|vêret]]. Gudane underkasta seg han og svor lydnad, og skapte deretter den babylonske hovudstaden [[Babylon]] som den jordiske motparten til gudsriket. Marduk drap så maken til Tiamat, [[Kingu]]. Av hans [[blod]] skapte han menneskja slik at dei kunne gjera arbeidet til gudane. == Egyptiske skapingsmytar == [[Fil:Dendera Deckenrelief 03.JPG|mini|Framstilling av [[Ra sitt auge]] og egyptiske gudar som Hathor, Nefthys, Isis, Osiris, Nut, Geb, Shu og Atum. Frå [[Dendera]]-tempelet.]] [[Egypt i oldtida]] var ei statsdanning i det fruktbare området langs [[Nilen]] som varte varte i to tusen år frå rundt 3300 f.Kr. Det er minst tre ulike skapingsmytar i [[egyptisk mytologi]] som samsvarer med minst tre ulike grupper tilbedarar. * I forteljinga ''[[Ennead]]'' («dei ni») stig [[Atum]] opp frå det opphavlege urhavet [[Neith]] og [[Onani|masturberer]] for å dulma einsemda si. Av sæden og pusten hans blir [[Tefnut]] (fukt) og [[Shu]] (tørrheit) til. Frå Shu og Tefnut blir [[Geb]] (jorda) og [[Nut]] (himmelen) fødde i ein tilstand av evig samleie eller samansmelting til Shu skil dei frå kvarandre. Barna deira er Ausare ([[Osiris]]; død), [[Set]] (ørken), Aset ([[Isis]]; liv), og Nebet Het ([[Nefthys]]; fruktbart land). Osiris og Isis er eit par, det same er Nefthys og Set. * I forteljinga ''[[Ogdoaden]]'' («dei åtte») stig [[Guden Ra|Ra]], anten frå eit egg eller frå ein [[blå lotus]], som eit resultat av den kreative samhandlinga mellom urkreftene til Nu/Naunet ([[vatn]]), Amun/Amaunet ([[luft]]), Kek/Kauket (mørkre) og Heh/Hauhet (æve). Ra skaper deretter [[Hathor]], kona si, som han får sonen Hor eller [[Horus]] med (i denne forma kjend som Horus den eldre), som så giftar seg med Isis. Denne skapingsmyten omfatta også Anupu ([[Anubis]]) som herre over dei døde. * I den tredje gruppa er [[Ptah]] evig, endelaus og evinneleg, og han kallar liv i verda og alle gudane fram til eksistens på tilsvarande vis som den jødisk-kristne trua forstår konseptet sitt for Gud. Over tid blei dei rivaliserande gruppene gradvis samanfletta. Ra og Atum blei identifisert som den same guden, og Atums mystiske skaping blei den i ''Ogdoaden''. Ra fekk såleis barna Shu og Tefnut, og vidare. Som konsekvens blei Anubis identifisert som ein son av Osiris, tilsvarande skjedde med Horus. Rolla til Amun blei seinare etter kvart stadig større, og i ei tid var han den øvste guden, men blei til slutt vurdert som ein manifestasjon av Ra. Ei tid var Ra og Horus identifisert som kvarandre, og då [[Aton]]-monoteismen blei introdusert utan hell var det Ra-Horus som var tenkt som Aton, og følgjande ein opphavsmyte inspirert av denne. Seinare blei kulten til Osiris meir populær og han var hovudguden, identifisert som ei form av Ptah. Til slutt blei alle gudane tenkte som aspekt av Osiris, Isis, Horus eller Seth (som no blei rekna som ein tvitydig og eventuell vond guddom). Faktisk hadde både Horus og Osiris byrja å bli rekna som den same guden, men Ptah blei til slutt identifisert som Osiris. Ein seinare versjon av forteljinga har betraktninga at det øvste vesenet (Gud) var Atum-Raa og at han uttalte orda for skaping som skapte urvatnet Naunet frå Nu (det himmelske havet). Naunet inneheldt alt i uutvikla tilstand, som i [[Embryo|embryonisk]] form. Dette livet tok forma av eit [[Verdsegget|egg]], og frå dette egget kom [[Guden Ra|Ra]], gudslyset som blei årsaka til at alt liv oppstod. Ra var representert av den egyptiske soldisken (også symbolisert [[Germanarar|germansk]], [[Norrøn gudelære|norrøn]], [[Hellas i antikken|gresk]] og [[Veda|vedisk]] tradisjon av ei [[solvogn]], også referert til i bibelske tekstar ved [[Profet|profeten]] [[Profeten Elia|Elia]]). Ra, gudslyset i naturen, blei seinare manifestert på jorda gjennom soldisken (''eten'') og verka i form av ''dosher'' – soloppgangen som byrjinga av livet på jorda. == Skapingsmytar frå gresk antikk == [[Fil:Kronos e Rhea.jpg|mini|Kronos og Rhea avbilda på ein gresk vase. Rhea gjev Kronos ein stein å sluka i staden for eit av barna sine.]] [[Hellas i antikken|Det antikke Hellas]] er rekna som den viktigaste grunnleggjaren av kulturen til den vestlege sivilisasjonen. [[Gresk mytologi]] omfattar fleire mytologiske forteljingar som handlar om gudane og [[Helt|heltane]] til dei antikke grekarane. Gresk religion er [[Polyteisme|polyteistisk]] i vesen, og dette pregar også førestillingane ein finn her om opphavet til verda. [[Filosofi|Filosofen]] [[Platon]] skildrar ein skapingsmyte som involverer eit vesen kalla ''demiurg'' («verdsskaparen») i dialogen sin ''[[Timaios]]''. Diktaren [[Hesiod]] fortel i diktverket ''[[Theogonien]]'' ('Gudefødselen') at i byrjinga eksisterte kaos i form av ''[[Khaos]]'' som deretter fødde [[Gaia]] (jorda), [[Tartaros]] (underverda), [[Eros]] (begjær), [[Nyx]] (nattemørket) og [[Erebos]] (mørket i underverda). Gaia fekk fram [[Uranos]], himmelen, hennar like, som dekte henne, fjella og dei ufruktbare djupnene i havet, [[Pontos i mytologi|Pontos]] ut av seg sjølv. Men etterpå, fortel Hesiod, låg ho med Uranos og blei svanger med [[Okeanos]] (urstraumen eller hava som dekte jorda), Koios og Krios, og [[Titanar|titanane]] [[Hyperion i mytologi|Hyperion]] og [[Iapetos]], [[Theia]] og [[Rhea i mytologi|Rhea]], [[Themis]] og [[Mnemosyne]] og [[Foibe i gresk mytologi|Foibe]] og havgudinna [[Tethys i mytologi|Tethys]]. På tilråding frå Gaia kastrerte [[Kronos]] far sin, [[guden Uranus|Uranus]], og gifta seg med Rhea, som fødde den andre generasjon av gudar; [[Hestia]], [[Demeter]], [[Hera]], [[Hades]], [[Poseidon]], og [[Zevs]]. Zevs og brørne hans velta Kronos og dei andre titanane, og trekte deretter lodd om kva område kvar av dei skulle vera herskar over. Zevs trekte himmelen, Poseidon havet og Hades [[Dødsrike|underverda]]. == Den jødisk-kristne skapingsmyten == [[Fil:Vittskövle-fresco-Gud skaber Eva.jpg|mini|Gud skaper Eva frå sida til Adam. Freske frå Vittskövle kyrkje i Skåne.]] [[Fil:Cornelis Cornelisz van Haarlem - The Fall of Man.jpg|mini|''Fallet til menneskas'', måleri av Cornelis van Haarlem, 1592]] [[Jødedommen]] er den eldste av dei tre store [[Monoteisme|monoteistiske]] verdsreligionane, og moderreligion for [[kristendommen]]. Den jødisk-kristne forklaringa for skapinga har grunnlaget sitt i [[Fyrste mosebok|Fyrste Mosebok]], også kalla Genesis ([[hebraisk]] בראשית ''Bereshit'' «I byrjinga», [[gresk]] Γένεσις Génesis, «Byrjing»), den fyrste boka i [[Bibelen]]. Trosførestillingar om skapinga skil seg ein del frå kvarandre blant jødisk-kristne grupper, både i dag og i fortida. Ordlyden i opningsverset i Fyrste Mosebok var tvitydig i den opphavleg teksten, og den norske omsetjinga lyder: «I byrjinga skapte Gud himmelen og jorda. Jorden var øyden og tom, og mørke låg over havdjupet. Men Guds Ånd sveva over vatnet».<ref>Bibelen.no: [http://www.bibelen.no/chapter.aspx?book=GEN&chapter=1 ''Første Mosebok''] {{Wayback|url=http://www.bibelen.no/chapter.aspx?book=GEN&chapter=1}}</ref> I ein lesnad eller tolking kan ein rekna med eit allereie eksisterande [[kosmos]] som Gud nyttar som råmateriale for arbeidet sitt, ei tolking som blir føretrekt av dei fleste forskarar. At Gud skapte «himmelen og jorda» blir vanlegvis assosiert med å forma noko frå noko som allereie eksisterande. Faktisk er det to skapingssoger i Bibelen. I den fyrste (''Fyrste Mosebok'' 1:1-2:3) skaper Gud fasettar av verda kvar dag i løpet av sju dagar. Skapinga skjer ved guddommeleg kommando: «Då sa Gud: «Det bli lys!» Og det vart lys.''»'' Menneskja i form av [[mann]] og [[kvinne]] blei skapt samtidig både i [[Den hebraiske bibelen|den hebraiske Bibelen]] som i den norske standardomsetjinga (noko som opnar for moglegheita for meir enn eit par), og menneska blei skapte etter at heile verda er førebudd for dei. Dei blei skapte i Guds bilete, noko som sannsynlegvis ber meininga om at menneskja var Guds representantar på jorda og overherre over alle andre vesen. Den siste dagen markerer heilaggjeringa av [[Sjabbát|sabbaten]] som heilag for Gud. Den andre forteljinga (''Fyrste Mosebok'' 2:4-25<ref>{{bibel.no|1 Mos|2:4-25}}</ref>) er i ei meining ein [[etiologi]] av opphavet til sedelegheit og moral. Ho byrjar med skapinga av mann og kvinne som blir skapt kvar for seg, i motsetnad til den fyrste forteljinga. Eit tema i den andre forteljinga er opphavet til [[Ekteskap|ekteskapet]] og overherredømmet til hankjønnet over hokjønnet i [[Hagen i Eden|Edens hage]]. [[Adam og Eva]] lever i harmoni med Gud fram til dei får «kunnskap om godt og vondt». I den hebraiske Bibelen er det en annen frase enn «godt og vondt» som ikke indikerer ein moralsk kunnskap: «kunnskapen om alt». Etter denne kunnskapen blir dei utvist frå nærværet til Gud og [[Paradis|paradiset]]. Ei stor nyvinning innan kristendommen var læra om ''skaping ex nihilo'', skaping «ut av inkje». I dei fyrste hundreår skreiv og tenkte den katolske kyrkja i [[Gresk|greske]] banar heller enn [[Hebraisk|hebraiske]], og henta forståinga si frå gresk filosofi som fremja av [[Filon frå Alexandria|Filon]] frå [[Alexandria]] (død ca. år 50), ein jødisk tenkjar som prøvde å forlika jødedommen med [[Platonisme|platonismen]]. Kyrkja tapte tvitydinga i den hebraiske teksten og erstatta henne med gresk klarheit. «I byrjinga skapte Gud himmelen og jorda» som blei den aksepterte tolkinga av ''Fyrste Mosebok'' for både kristne og jødar. Kyrkja var likevel ikkje bokstaveleg, og bibelske kommentatorar har gjennom åra diskutert i kva grad forklaringane for skapinga burde lesast bokstaveleg eller [[Allegori|allegorisk]]. [[Maimonides]]<ref>''Guide to the Perplexed'' 2:17</ref> og [[Gersonides]]<ref>''Milchamot Hashem'' 6:8</ref> kommenterte spesielt at forklaringane om skapinga ikkje burde takast bokstaveleg. I nyare tid har lærde innan [[Torá|Tora]], som rabbinaren [[Eliyahu Eliezer Dessler]], også støtta ei tilnærming til opningskapitla av ''Fyrste Mosebok'' som ikkje er bokstaveleg.<ref>''Strive for Truth'', V.II p 151</ref> == Den muslimske skapingsmyten == [[Fil:Adam et Eve adorés par les anges (Paris, BnF, Persan 54 f.6).jpg|mini|portrett|Englane underkastar seg Adam og Eva. Iblis, oppe til venstre, nektar.]] [[Islam]] er ein [[Monoteisme|monoteistisk]] religion, og den yngste blant dei store [[Religion|verdsreligionane]]. Islam baserer seg på læra til profeten [[Muhammed]], som han forkynte på [[Den arabiske halvøya]] frå rundt 610. Skapingsforteljinga i islam er splitta over fleire vers i [[Koranen]], men er tilsvarande den jødisk-kristne forklaringa. Ifølgje Koranen blei himlane og jorda føydde saman som ei «skapingseining» og deretter «kløyvde frå kvarandre».<ref name="atarmw">Koranen 21:30</ref> Etter at begge var skilde frå kvarandre fekk dei samtidig den noverande forma si etter å ha gått gjennom ein fase der begge var røykliknande.<ref>Koranen 41:11</ref> Koranen slår fast at skapingsprosessen skjedde i løpet av seks dagar, eller avhengig av tolkinga, epokar. Koranen hevdar at Gud ([[Allah]]) skapte verda og kosmos, og gjorde alle skapningar som gjekk, sumde, kravla, og flaug på overflata av jorda frå vatn.<ref name="atarmw"/> Han skapte [[Engel|englane]], og sola og stjernene som fekk bustad i universet. Han tømde ned regnet i fossar, og braut opp jorda for å fram [[Korn|kornet]], [[Drue|druene]] og andre vekstar, [[oliven]] og [[Palmefamilien|palmane]], frukttrea og graset. Gud forma leirar, jord, sand og vatn til ein modell av ein mann. Han pusta liv og kraft i modellen, som straks kom til liv. Denne fyrste mannen blei kalla for Adam. Gud tok med Adam til paradiset, og skapte der Eva (eller Hawa) frå sida til Adam. Gud lærte Adam namna på alle vesen og kommanderte alle englane til å bøya seg for Adam. [[Iblis]], ein av [[Djinn|djinnane]], nekta å gjera dette, og var såleis ulydig mot Gud. == Den norrøne skapingsmyten == [[Fil:Ymir_gets_killed_by_Froelich.jpg|mini|Yme blir drepen av Odin og brørne hans. Av [[Lorenz Frølich]].]] I [[Norrøn gudelære|norrøn mytologi]] er det dei mannlege gudane som opptrer i skapinga av verda, fyrst og fremst [[Odin]], men skaper ikkje ut av ingenting, ''ex nihilo'', og heller ikkje åleine. Han har dei to brørne sine med seg, [[Ve og Vilje]] (som betyr «heilagdom» og «vilje»), men dei blir kalla for [[Guden Høne|Høne]] og [[Lodur]] i det storslåtte diktet ''[[Voluspå]]''. Kvinneleg fødsel speler ei underordna rolle, men eit kvinneleg vesen, [[Gjevjon]], har òg vore ein skapar. I tillegg blei guden [[Heimdall]] fødd av ni [[Jotnar|jotunkvinner]] i fellesskap utan at ein mannleg gud var involvert. Ifølgje [[Snorre Sturlason]] var urjotnen [[Yme]] det fyrste vesenet i [[kosmos]], og oppstod ein gong i urtida i [[Ginnungagap]], det store kaotiske inkjet. I sør oppstod verda [[Muspelheim]], som er lys og varm, deretter [[Nivlheim]] i nord, ei kuldeverd somdet strøymer tolv elvar ut frå i Ginnungagap. Då heiten frå Muspelheim møtte kulda frå Nivlheim oppstod det ei kraft som var Yme. Yme skapte liv på eiga hand. Frå den eine armen voks det ut eit barn og frå beina eit anna barn, som igjen avla nye vesen med kvarandre, rimtussar eller [[Jotnar|jotnevesen]]. Saman med Yme oppstod det ei ku, [[Audhumbla]], «den mjølkerike kua», som Yme kunne næra seg frå. Samtidig slikka kua [[Natriumklorid|salt]] av steinar, og ein dag slikka ho fram eit hovud. Dette var [[Bura|Bure]], som betyr «son». Bure avla Bor, som også betyr «son». Bure og Bor var av ei anna ætt ein Yme. Bor avla avkom med [[Bestla]] frå avkommet til Yme, men då dei to ættene blanda seg oppstod det ein ny ætt, gudane. Derfor blei Odin og brørne hans kalla for «Bors søner».<ref>Steinsland, Gro: ''Norrøn mytologi. Myter, riter, samfunn''. Oslo 2005. Side 111-112</ref> [[Fil:Ask_and_Embla_by_Robert_Engels.jpg|mini|''Ask og Embla'', illustrasjon av Robert Engels, 1919.]] Som i andre mytologiar gjorde andre generasjon opprør mot den fyrste. Sønene drap faren og omskapte deretter verda slik dei ville ha henne. Odin og brørne hans drap Yme, og frå den parterte kroppen hans skapte dei verda. Beina blei til fjell, kjøtet til jord og blodet til hav, sjøar og elvar. Hovudskallen blei løfta opp og blei til himmelkvelvinga, og augebryna til skyer. Verda blei skapt på grunnlag av eit drap, og denne spenninga ligg i botnen av den norrøne mytologien og fram til avslutninga i verda i [[Ragnarok]]. [[Snorre Sturlason]] gjenfortalde og systematiserte skapingsmytane i ''[[Den yngre Edda]]'', men forteljinga er også gjeven att i ''[[Voluspå]]''. Her blir det fortalt om dei andre vesena som oppstod. Urkvinnene, jotunkvinnene, kom og forstyrra den fyrste gullalderen til gudane. Kvinnene kunne føda, og var såleis skaparar uavhengig av gudane. Som ein reaksjon skapte gudane [[Dverg i mytologi|dvergar]] og menneske. Menneska blei skapte av jord, ifølgje ''Voluspå'', medan ''Den yngre Edda'' seier at dei blei forma av to trestammar. Ifølgje sistnemnde blei det laga ein mann av ei [[ask]] og ei kvinne av ein [[Alm|almetre]]: [[Ask og Embla]]. Odin pusta liv i dei, Høne gav dei forstand og evne til å røra seg, og Lodur gav dei blod og ytre likskap med gudane. Til sist gav gudane menneska ein [[lagnad]] gjennom skapinga av tre kvinnelege vesen, [[Norner|nornerne]]. Den norrøne mytologien har ingen fallmyte. Det finst ingen spor av at menneska sette seg imot gudane, og heller ikkje at dei er underordna. I tillegg blei dei to kjønna skapte samtidig, og dei blir likt utstyrte og ikkje underordna kvarandre, men er likestilte.<ref>Steinsland, Gro: ''Norrøn mytologi. Myter, riter, samfunn''. Oslo 2005. Side 119</ref> ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:no:Skapelsesmyte|Skapelsesmyte]]» frå {{Wikipedia-utgåve|no}}, den 12. desember 2023.'' {{refslutt}} == Litteratur == * Foster, B.R.: ''From Distant Days : Myths, Tales, and Poetry of Ancient Mesopotamia''. 1995, Bethesda, Md.: CDL Press. vi, side 438 * Bottéro, J.: ''Religion in Ancient Mesopotamia''. 2004, Chicago: University of Chicago Press. x, side 246. * Eliade, Mircea (1963): ''Patterns in comparative religion''. The New American Library-Meridian Books. ISBN 9780529019158. * Kimball, Charles (2008): «Creation Myths and Sacred Stories» i: ''Comparative Religion''. The Teaching Company. ISBN 1598034529. * Honko, Lauri (1984): «The Problem of Defining Myth» i: Dundes, Alan: ''Sacred Narrative: Readings in the Theory of Myth''. University of California Press. ISBN 978-0520051928. * Jacobsen, T.: ''The Treasures of Darkness : A History of Mesopotamian Religion''. 1976, New Haven: Yale University Press. Side 273. * Johnston, Susan A. (2009): ''Religion, Myth, and Magic: The Anthropology of Religion-a Course Guide''. Recorded Books, LLC. ISBN 978-1-4407-2603-3. * Leeming, David Adams; Leeming, Margaret Adams (2009): ''A Dictionary of Creation Myths'' (Oxford Reference Online ed.). Oxford University Press. ISBN 0195102754. * Womack, Mari (2005): ''Symbols and Meaning: A Concise Introduction''. AltaMira Press. ISBN 978-0759103221. {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Kosmologi]] [[Kategori:Mytologi]] [[Kategori:Sider utan gjennomgåtte omsetjingar]] qez8j4k52ekl8znnvgz31oaqpv03h92 0 421166 3651123 3649052 2026-04-21T06:20:48Z Ranveig 39 fjerna [[Kategori:Moglege framsideartiklar]]; la til [[Kategori:Utvalde artiklar 2026]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3651123 wikitext text/x-wiki {{geoboks|region|kategori=økoregion | namn = Den peruanske kystørkenen | viskart = nei | land =Chile | land1 = Peru | bilete = Huacachina Ica Peru.jpg | bilettekst = Sanddyner ved Huacachina i [[Ica-regionen]] | kart=Peru sat.png | karttekst=Satelittbilete, Peru }} '''Den peruanske kystørkenen''' strekkjer seg langs den peruanske kysten, frå [[Piura-regionen|Piura]] i nord til grensa mot [[Chile]] i sør. Dette er eit [[ørken]]belte med subtropisk, svært tørt ørkenklima, høg atmosfærisk fukt og svært sparsam vegetasjon. Unntaka er våtare område langs elvar som renn ned frå [[Andesfjella]] og kryssar ørkenen, og dei særeigne [[biologiske samfunna]] [[lomas]], skapt av kystskodda ''garúa''. Austgrensa av ørkenen inne i landet er ikkje vel definert, men er rekna å ligge i området 20 til 100 km frå kysten. Geografane gjev ørkenen eit mål på arealet varierande frå 80&nbsp;000 til 144&nbsp;000 km² avhengig av definisjon av ørkenområde. Den peruanske kystørkenen er ein del av ein samanhengande [[økoregion]], den andre delen er [[Atacamaørkenen]] i Chile. Som einskapleg ørken er denne kystørkenen nokre gongar kalla ''stillehavsørkenen'' som i sør grensar mot [[matorral i Chile]]. Den totale lengda langs kysten av ''stillehavsørkenen'' er ca. 3&nbsp;500&nbsp;km. == Avgrensing == [[Fil:Golden coast of Paracas, Peru.jpg|mini|venstre|Ei kyststripe av [[Paracas-halvøya]]]] [[Fil:Vertical Desert. - panoramio.jpg|mini|venstre|Bratt dalside i Caravelí-provinsen i [[Arequipa-regionen]]]] [[Fil:Sandboarders subiendo la Duna Toro Mata.jpg|mini|venstre|Frå Caravelí-provinsen i Arequipa-regionen]] Regionen er eit smalt belte med økosystem, som strekkjer seg frå ekstrem ørken til [[Xerofyttar|xerofil]] [[busk]]vegetasjon, og ligg mellom [[Stillehavet]] og [[Andesfjella]]. Den peruanske kystørkenen strekkjer seg frå kysten og inn i den vestlege skråninga av Andesfjella, til ei høgd på ca. 1000 moh. Tusenmetersgrensa svarar til grensa for kystskodda som ikkje hever seg over denne høgda. Breidda på ørkenregionen varierer frå ca. 20 kilometer til opptil 100 km, særleg i departementa Piura og [[Ica-regionen|Ica]]. Nordgrensa for ørkenregionen er naturleg rundt 4 °S, og nær grensa mot [[Ecuador]]. Nedbørsmengda som gjev overgang til subtropisk krattvegetasjon er aukande på nordsida. Sørgrensa for ørkenregionen (Atacamaørkenen) er definert som like nord for byen [[La Serena]] (~30 °S) der meir matoraltypisk vegetasjon tar over i sør. [[Sechura-ørkenen]] er ein kystørken i lågt og flatt landskap i Piura og [[Lambayeque-regionen|Lambayeque]] lengst nord i Peru. Han strekkjer seg ca. 100 km inn frå kysten og 150 km i nord-sør retning. <!--Sechura-ørkenen har namn etter kystbyen Sechura.--> == Terreng == Ørkenen består av kupert terreng forma av utløparar frå Andesfjella eller kystfjella, etterfølgd av flate sletter, sanddyner og platå. Han blir avbroten av sesongbaserte elvar gjennom dalføre frå Andes. Somme av desse elvane er vasskjelder for ein industriell landsbrukskultur med [[bomull]], [[ris]], [[sukkerrøyr]], [[vinranker]] og [[oliven]]tre. Kystlinja består av sandstrender eller bratte klippar, med for det meste rette linjer og få bukter. Dei største buktene er Sechura og Paita i nord, Chimbote, [[Callao]] og ved [[Paracas]] sentralt. ;Geomorfologi og jord i stillehavsørkenen Den [[geomorfologi]]ske utviklinga av kystørkenen inkludert Atacama er nært knytt til subduksjonen av [[Nazca-plata]] under [[den søramerikanske plata]]. Dette har ført til store endringar i landskapet, inkludert varierande hevingstaktar langs kysten i sein [[kenozoikum]]. Unntaket er nord-sentralkysten av Peru (6–14°S), som har vore stabil eller sokke sidan [[pliocen]]. Hevingstakten varierer frå 100–240 mm per 1 000 år i Nord-Chile til 740 mm per 1 000 år i Sør-Peru. ;Nordvest-Peru Kysten består av ei brei, lågtliggjande slette som strekkjer seg frå byen Casma i [[Ancash-regionen|Ancash]] (9°28'S) mot Ecuador (3°20'S). Sechura-ørkenen, som dekkjer dette området, består av tørre sandsletter og aktive sanddyner og strekkjer seg over 100 km inn i landet. Sør for Chiclayo i Lambayeque (6°50'S) smalnar kystsletta til 20–50 km og blir prega av store [[alluvial]]e vifter og elvedalar med djupe [[Fluviale prosessar|fluviale]] jordsmonn, som blir svært produktive med [[kunstig vatning]]. ;Sentral-Peru Frå [[Lima]] (12°S) til [[byen Pisco]] (13°50'S) forsvinn kystsletta, og den vestlege fjellkjeda av Andes dominerer landskapet. Elvar som [[Rímac]] og Chillón fell bratt frå Andes til kysten, og kystklippane rundt Lima når over 80 meter i høgd. Vidare sør held bratte kystrygger med marine terrassar fram til nær Pisco. ;Sør-Peru Frå den frodige sletta ved utløpet av elva Ocoña i [[Arequipa-regionen]] (16°30'S) til den chilenske grensa (18°24'S) blir kysten kjenneteikna av ei 20–30 km brei slette, avbrote av bratte ryggar som strekkjer seg frå Andesfjella til kysten. Her tillèt låg topografi at kysttåka treng langt inn i landet og bidreg til å spreie fukt. == Klima == Kystørkenen mellom ~4 °S og ~30 °S har i hovudsak tre klimatiske kjenneteikn: *Ekstrem hyperariditet – Dette er ein av dei tørraste regionane i verda, med årleg nedbør som varierer frå under 2 mm til 15 mm, og enkelte område kan gå tiår utan målbar regn. *Sterk påverknad frå [[El Niño]] – Ekstreme vêrhendingar som El Niño kan føre til kraftig nedbør i nord, til dømes fekk byen Chicama i [[La Libertad-regionen|La Libertad]] 394 mm regn under hendinga i 1925–1926, samanlikna med eit normalt snitt på 4 mm. *Stabile temperaturar – Temperaturen langs den 3&nbsp;500 km lange kysten varierer lite. Maksimumstemperaturen i januar ligg mellom 28 °C i nord og 24 °C i sør, medan minimumstemperaturen i juli varierer frå 14 °C til 9 °C. Temperaturen langs den peruanske kysten er lågare enn det som er vanleg for breiddegrada, den gjennomsnittlege temperaturen i [[Callao]] er 19,2 °C. Den peruanske kystørkenen er prega av ekstrem tørke, som danna av ein kombinasjon av Perustraumen og Andesfjella. Perustraumen fører kaldt vatn nordover, noko som reduserer fukta i lufta før ho når land. Samtidig fungerer Andesfjella som ein barriere mot fuktige luftmassar frå Amazonas. I tillegg skaper ein stabil [[antisyklon]] over Sør-Stillehavet ein [[temperaturinversjon]] langs kysten, noko som resulterer i eit mildt og stabilt klima. Om vinteren blir det danna tjukke [[stratus]]skyer som kan nå opp til 1 000 meters høgd. Dei tørre forholda har vore til stades i millionar av år, men opphavet er omdiskutert. Enkelte studiar daterer hyperariditeten tilbake til midtre miocen for 13–15 millionar år sidan, medan andre antydar ei seinare utvikling for rundt 3 millionar år sidan. Den gradvise oppbygginga av Andesfjella har saman med sørvestlege vindar bidrege ytterlegare til tørken. Fukta frå kystskodde, kjent som ''garúa'', gjev liv til unike økosystem kalla [[lomas]]. Desse tåkesonene er spesielt framståande der kystterrenget er bratt. Sjølv om det nesten ikkje reknar, er himmelen ikkje alltid klår; frå juni til november blir kystsona ofte dekt av eit tjukt skoddelag, eit anna av kjenneteikna til denne regionen. == Flora == [[Fil:Ocoña, Région d'Arequipa, Pérou (1).jpg|mini|høgre|Landbruksareal skapt av vatning nær utløpet av elva Ocoña]] [[Fil:Paisaje de Lachay.jpg|mini|høgre|Frå Lachay reservatet]] [[Fil:Reserva Nacional Lomas de Lachay, Huaral, Lima, Perú 04.jpg|mini|høgre|Frå Lachay lomas i vintermånaden august med typisk kystskodda som gjer vegetasjonen frodig og grøn]] Vegetasjonen i den peruanske kystørkenen består hovudsakleg av to typar plantesamfunn: elvenære biologiske samfunn og [[Lomas|lomas-samfunn]]. Langs kysten finst også område med grunnvatn, særleg nær elvemunningar, som blir påverka av sjøvatn. Desse salte områda dannar våtmarker med typiske plantar som saltsiv. Eit døme er [[Pantanos de Villa]] i Lima. I sanddyner med grunnvatn{{tr}} i Piura og Lambayeque veks treslaget ''Prosopis pallida'' i [[erteblomfamilien]] som gjev treverk med høg brennverdi. === Elvenære økosystem === Elvenær (''riparisk'') vegetasjon finst langs elvedalar som drenerer frå Andesfjella ned til kysten. Desse områda, som gav grunnlag for tidlege [[sivilisasjon]]ar, har no vorte sterkt påverka av menneskeleg aktivitet, intensivt landbruk og innførte artar. === Lomas === Lomas er [[Oase|oasar]] som er avhengig av skodde og finst i høgder mellom 200 og 1 500 moh. Desse biologiske samfunna (økosystema) blir stødd av kondens frå kystskodda og har ein rik flora, og mange er [[endemisk]]e. Fleire treslag er registrerte. Om vinteren oppstår det spontan vegetasjon med urter som vill tobakk og artar i [[vendelrotslekta]].<ref name=fajardo/> Artsdiversiteten er også varierande over periodar av år og totalt sett lite skildra. Eit estimat frå 2011 for alle lomas totalt er på ca. 850 artar i 385 planteslekter og 83 familiar.<ref name=dillon/> Nordlege lomas: Den nordlegaste førekomsten finst ved Cerro Reque (6°52'S), men desse utviklar seg berre i fuktige år. Velutvikla lomas finnes ved Cerro Campana og Cerro Cabezón nær Trujillo. Her varierer vegetasjonen med høgda, frå ''[[Tillandsia]]''-soner til buskar og fleirårige urter. Lomas ved Lima: [[Lachay nasjonalreservat]], 60 km nord for Lima, er den mest kjente lomas, kjent for artsrikdommen. Plantesamfunna varierer frå ''Nostoc'' cyanobakterier med lavartar under 300 moh. til buskar og skog i fuktige skråningar i høgare høgd. I tørre skråninga veks [[bromeliadar|ananasplantar]]. Sør for Lima: Intensiteten til skodda minkar, og artsrikdommen søkk. Lomas de Atiquipa (15°48'S) og Chala (15°53'S) har rik flora med over 120 artar. Lengre sør blir lomasane mindre utvikla og meir avgrensa til ''Tillandsia''-samfunn og spreidde kaktusar. Langs kysten finst fire lokasjonar med [[mangroveskog]],<ref>Rundel et al, side 168</ref> medan buskar og søylekaktusar dominerer i halvtørre område ved foten av Andesfjella. Store ''Tillandsia''-koloniar finst i tørre tåkesoner som ikkje stør rotfesta plantar. Vegetasjonen i mange lomas har vorte påverka av menneskeleg aktivitet, og i nokre område har floraen vorte reduserte eller omdanna til landbruksareal. Likevel er lomas-samfunna framleis viktige for det biologiske mangfaldet til regionen. == Fauna == [[Fil:Zorro costero.jpg|mini|venstre|Sechurarev (''Lycalopex sechurae'')]] [[Fil:Lechuza de los arenales Athene cunicularia en Islay.jpg|mini|høgre|[[Graveugle]] (''Athene cunicularia'') har leveområde gjennom heile kystørkenen,<ref name=athene/> her i kystprovinsen Islay lengst sør i Arequipa-regionen]] [[Gnagarar]] er den mest varierte pattedyrgruppa i kystørkenen. Store [[pattedyr]] er [[sechurarev]] (''Lycalopex sechurae'') avgrensa til nordlegaste delen av ørkenen, [[culpeo]] (''Lycalopex culpaeus'') og [[puma]], som sporadisk kan jakte etter marine pattedyr eller søkje etter åtsel i strandsona. [[Kvithalehjort]] har forsvunne, og om [[guanako]] framleis eksisterer i eit lomas i sør, er bestanden berre eit relikt.<ref name=jones/> To [[Øyreselar|øyreselartar]] lever langs kysten, [[søramerikansk sjøløve]] (''Otaria flavescens'') og [[søramerikansk pelssel]] (''Arctocephalus australis'').<ref name=Alayza/> Spesielt sjøløver blir funne som stranda [[kadaver]], andre stranda pattedyr som blir føde for åtseletarar er [[Phocoena|nisearten]] ''Phocoena spinipinnis'', [[tumler]] (''Tursiops truncatus''), og [[kval]]artar som [[knølkval]] (''Megaptera novaeangliae'') og [[spermkval]] (''Physeter macrocephalus''). Det finst også fleire artar av [[havskjelpadder]] i farvatna utanfor nordlege Peru,<ref name=caller/> undersøkingar tyder på at eit aukande tal vel yngleplassar på kysten av Peru, og spreier seg frå nord.<ref name=kelez/> Den sterkt truga og sjeldne [[sjøoter]] (''Lontra felina'') har sitt einaste leveområde på kysten av Peru og Chile.<ref name=molina/><ref name=PN/> Det finst eit rikt fugleliv av pelagiske artar ved kysten og på verna øyar slik som [[San Gallán-øya]] og dei tidlegare [[guano]]rike [[Chincha-øyane]]. Sjøfuglane ved kysten nyt godt av [[oppvelling]] i den næringsrike Perustraumen. [[Kalkunkondor]]ar søkjer typisk etter åtslar av marine pattedyr.<ref name=Pennycuick/> Kysten av Peru med [[våtmarker]] og [[lagunar]] er viktige beiteområde for ein stor artsrikdom og mengde av [[Scolopacidae|sniper og spovar]] som er trekkfuglar langs kysten eller overvintrar der. Dei fleste er hekkefuglar i [[Nord-Amerika]] som trekker sørover, og nokre av dei er [[Sirkumpolar utbreiing|sirkumpolare]] hekkefuglar også kjent frå trekk langs norskekysten, slik som [[sandløpar]] (''Calidris alba''), [[steinvendar]] (''Arenaria interpres'') og [[småspove]] (''Numenius phaeopus'').<ref name=pulido/> Døme på [[sporvefuglar]] som lever heilt i strandsona er [[brottbergkall]] (''Cinclodes taczanowskii'').<ref name=cinclodes/> Han er endemisk for kyststripa i Peru. Ein annan sporvefugl, [[kysttunnelfugl]] (''Geositta peruviana''),<ref name=geositta/> er endemisk for ørkenbeltet frå grensa mot Ecuador sør til inn i Arequipa. Begge artane er medlemmer av [[omnfuglfamilien]]. Per år 2000 var det registrert 71 fugleartar innanfor lomas-økosystema.<ref>Rundel et al, side 167</ref> == Kjelder == {{refopning}} *{{Kjelde bok | tittel=The Physical Geography of South America, Oxford Regional Environments | redaktør=Veblen, T.T. | redaktør2=Young, K.R. | redaktør3=Orme, A.R. | isbn=9780190286057 | url=https://books.google.no/books?id=QxtREAAAQBAJ | år=2015 | forlag=Oxford University Press | forfattar=P.W. Rundel | forfattar2=P.E. Villagra | forfattar3=M.O. Dillon | forfattar4=S. Roig-Juñent | forfattar5=G. Debandi | artikkel=10 Arid and Semi-Arid Ecosystems | side=158-169 }} {{refslutt}} {{Reflist|2|refs= <ref name=fajardo>{{cite journal| title=Palynological characterization of a diverse desertic ecosystem: The Peruvian Lomas| author=Tejada-Fajardo, Axel | author2=Montenegro, Juan-Felipe| author3= La Torre, María-Isabel| author4= Orosco, Brenda | author5= Ochoa, Diana| journal=Palynology| pages=2396003| year=2024| publisher=Taylor & Francis |doi=10.1080/01916122.2024.2396003 }}</ref> <ref name=dillon>{{cite journal| title=Floristic checklist of the Peruvian Lomas formations-Catálogo florístico de las Lomas peruanas| author=Dillon, Michael O | author2= Leiva, S | author3= Zapata, GM | author4= Lezama, P| author5= Quipuscoa, V| journal=Arnaldoa| volume=18| number=1| pages=7--32| year=2011 |url=https://plants.sdsu.edu/chile/pdfs/Dillon_etal2011-Lomas-Checklist-Peru-Arnaldoa.pdf }}</ref> <ref name=cinclodes>Schulenberg, T. S. (2020). ''Surf Cinclodes (Cinclodes taczanowskii)'', version 1.0. In Birds of the World (T. S. Schulenberg, Editor). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.surcin1.01</ref> <ref name=geositta>Schulenberg, T. S. (2020). ''Coastal Miner (Geositta peruviana)'', version 1.0. In Birds of the World (T. S. Schulenberg, Editor). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.coamin1.01</ref> <ref name=athene>Poulin, R. G., L. D. Todd, E. A. Haug, B. A. Millsap, and M. S. Martell (2020). ''Burrowing Owl (Athene cunicularia)'', version 1.0. In Birds of the World (A. F. Poole, Editor). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.burowl.01</ref> <ref name=jones>{{cite journal |title=Re-evaluating the resource potential of lomas fog oasis environments for Preceramic hunter--gatherers under past ENSO modes on the south coast of Peru |author=Beresford-Jones, David |author2=Alexander G. Pullen |author3= Oliver Q. Whaley |author4= Justin Moat |author5= George Chauca |author6= Lauren Cadwallader |author7= Susana Arce |author8= Alfonso Orellana |author9= Carmela Alarcón |author10= Manuel Gorriti |author11= Patricia K. Maita |author12= Fraser Sturt |author13= Agathe Dupeyron |author14= Oliver Huaman |author15= Kevin J. Lane |author16= Charles French |journal=Quaternary Science Reviews |volume=129 |pages=196--215 |year=2015 |publisher=Elsevier |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379115301463 |doi=10.1016/j.quascirev.2015.10.025}}</ref> <ref name=caller>{{cite journal |title=Analysis of sea turtle and marine mammal strandings along the northern coast of Peru between 2003 and 2016: Patterns and underlying causes |author=Bachmann Caller, Vanessa María |year=2018 |publisher=Universidad Andres Bello-Chile |url=https://web.archive.org/web/20220907163715/https://repositorio.imarpe.gob.pe/bitstream/20.500.12958/3424/1/Bachmann%20Caller.pdf }}</ref> <ref name=Alayza>{{cite book |title=South American fur seal: Arctocephalus australis |author=Cárdenas-Alayza, Susana |booktitle=Encyclopedia of marine mammals |pages=905--907 |year=2018 |publisher=Elsevier |doi=10.1016/B978-0-12-804327-1.00237-5 |url=https://www.researchgate.net/profile/Susana-Cardenas/publication/334769929_Cardenas-Alayza_S_2018_South_American_Fur_Seal_In_Encyclopedia_of_Marine_Mammals_Academic_Press_p_905-907/links/5d403d434585153e592d5fc4/Cardenas-Alayza-S-2018-South-American-Fur-Seal-In-Encyclopedia-of-Marine-Mammals-Academic-Press-p-905-907.pdf}}</ref> <ref name=Pennycuick>{{cite journal |title=Flight behavior of andean condors Vultur gryphys and turkey vultures Cathartes aura around the Paracas Peninsula, Peru |author=Pennycuick, CJ | author2= Scholey, KD |journal=Ibis |volume=126 |number=2 |pages=253--256 |year=1984 |publisher=Wiley Online Library}}</ref> <ref name=kelez>{{cite journal| title=Sea turtle nesting expansion into Peru brings new management challenges| author=Kelez, S| author2= Velez-Zuazo, Ximena| journal=SWOT report| volume=9| pages=20--21| year=2014 |url=https://www.researchgate.net/profile/Shaleyla-Kelez/publication/343110802_Sea_Turtle_Nesting_expansion_into_Peru_brings_new_management_challenges/links/5f1727bd45851515ef3c0ff8/Sea-Turtle-Nesting-expansion-into-Peru-brings-new-management-challenges.pdf}}</ref> <ref name=molina>{{cite journal |title=The marine otter Lontra felina (Molina, 1782): A review of its present status and implications for future conservation| author=Valqui, Juan| journal=Mammalian Biology| volume=77| number=2| pages=75--83| year=2012| publisher=Springer |doi=10.1016/j.mambio.2011.08.004 |url=http://corbidi.org/Investigacion/Publicaciones/Juan_Valqui_2011_lontra_felina_mambiol.pdf}}</ref> <ref name=PN>{{cite journal |title=Mortality of the marine otter (Lontra felina) in southern Peru| author=Pizarro-Neyra, José}| journal=IUCN Otter Specialist Group Bulletin| volume=25| number=2| pages=94--99| year=2008 |url=https://www.iucnosgbull.org/Volume25/Pizarro_2008.pdf}}</ref> <ref name=pulido>{{kjelde www | tittel=Conservation of Charadriiformes on the Peruvian | forfattar=Pulido, Victor | forfattar2=Jahncke, Jaime | forfattar3=Makamatsu, Patricia | forfattar4=Flores, Cecilia | url=https://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/iws/n008/p00055-p00061.pdf }}</ref> }} {{refopning}} * ''Denne artikkelen bygger på «[[:es:Desierto costero del Perú|Desierto costero del Perú]]» frå {{Wikipedia-utgåve|es}}, den 15. desember 2024.'' Artikkelen gav følgjande referanse: :*Pulgar Vidal, Javier: Geografía del Perú; Las Ocho Regiones Naturales del Perú. Edit. Universo S.A., Lima 1979. Første utgåve (avhandling frå 1940): ''Las ocho regiones naturales del Perú'', Boletín del Museo de historia natural „Javier Prado“, n° especial, Lima, 1941, 17, pp. 145-161. {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == {{Commonskat}} {{Autoritetsdata}} [[kategori:Økoregionar i Sør-Amerika]] [[Kategori:Peruansk geografi]] [[Kategori:Utvalde artiklar 2026]] 2gjssswrvdqum3aut4sh2r9tel6y8m9 0 421316 3651088 3584463 2026-04-20T14:51:07Z Christian47 15267 /* Skodespelarar */ 3651088 wikitext text/x-wiki {{VISTITTEL:Filmen ''Kjærlighet''}} {{Infoboks film}} '''''Kjærlighet''''' er ein [[Noreg|norsk]] spelefilm frå [[2024]], skriven og regissert av {{ikkerød|Dag Johan Haugerud}}. Filmen er den tredje i filmtrilogien hans ''Sex Drømmer Kjærlighet'', som saman med dei to fyrste filmane, ''[[Filmen Sex|Sex]]'' og ''[[Filmen Drømmer|Drømmer]]'', hadde kinopremiere i 2024.<ref>{{kilde www|url=https://www.nfi.no/aktuelt/2024/filmhosten-2024|tittel=Filmhøsten 2024|verk=nfi.no|dato=2024-08-09|besøksdato=2024-08-21}}</ref>. {{ikkerød|Andrea Bræin Hovig}} og {{ikkerød|Tayo Citadella Jacobsen}} spelar hovudrollene i filmen.<ref>{{kilde www|url=https://www.dagsavisen.no/kultur/2024/07/23/skriver-norsk-filmhistorie-i-venezia/|tittel=Skriver norsk filmhistorie i Venezia|verk=Dagsavisen|dato=2024-07-23|besøksdato=2024-07-23}}</ref> ''Kjærlighet'' hadde verdspremiere under [[Filmfestivalen i Venezia]] i september 2024.<ref name="NFI">{{kilde www|url=https://www.nfi.no/aktuelt/2024/historisk-norsk-spillefilm-i-hovedkonkurransen-pa-filmfestivalen-i-venezia|tittel=Historisk: Norsk spillefilm i hovedkonkurransen på filmfestivalen i Venezia|verk=nfi.no|dato=2024-07-23|besøksdato=2024-07-23}}</ref> Filmen hadde norsk kinopremiere 25. desember 2024. == Handling == ''Kjærlighet'' presenterer legen Marianne og sjukepleiaren Tor. På ferjeturen heim frå ein date møter Marianne Tor, som avslørar at han brukar nettene på ferja for å finne tilfeldige mannlege sexpartnarar. Ifølgje Tor kan det oppstå nære samtalar i samband med slik {{ikkerød|cruising}}, og Marianne byrjar å vurdere om dette også kan vere aktuelt for ho.<ref name="NFI"/> == Skodespelarar == * {{ikkerød|Andrea Bræin Hovig}} * {{ikkerød|Tayo Cittadella Jacobsen}} * {{ikkerød|Marte Engebrigtsen}} * {{ikkerød|Thomas Gullestad}} * {{ikkerød|Lars Jacob Holm}} * {{ikkerød|Morten Svartveit}} == Prisar og nominasjonar == {| class="wikitable" |- ! Pris !! Kategori !! Nominert/vinnar !! Resultat |- | {{ikkerød|Bisato d'Oro}}<ref>{{kilde www|url=https://www.nrk.no/nyheter/pris-til-norsk-film-i-venezia-1.17034499|tittel=Pris til norsk film i Venezia|verk=nrk.no|dato=2024-09-06|besøksdato=2024-09-06}}</ref> || || {{N/a}} || {{Vann}} |- | {{ikkerød|Gulløven}}<ref name="NFI"/> || || {{N/a}} || {{nom}} |} == Kjelder == {{reflist}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kjærlighet (film)|Kjærlighet (film)]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 25. desember 2024.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * [https://wikidata-externalid-url.toolforge.org/?p=345&url_prefix=https://www.imdb.com/&id=tt30810792 ''Kjærlighet''] hos [[The Internet Movie Database]]. {{autoritetsdata}} {{spire}} [[Kategori:Norske filmar]] [[Kategori:Filmar frå 2024]] [[Kategori:Norskspråklege filmar]] qoaa4lu6ck18rfzuwafpl638a6lwyg4 3651093 3651088 2026-04-20T15:11:59Z 90sveped 53941 3651093 wikitext text/x-wiki {{VISTITTEL:Filmen ''Kjærlighet''}} {{Infoboks film}} '''''Kjærlighet''''' er ein [[Noreg|norsk]] spelefilm frå [[2024]], skriven og regissert av {{ikkerød|Dag Johan Haugerud}}. Filmen er den tredje i filmtrilogien hans ''Sex Drømmer Kjærlighet'', som saman med dei to fyrste filmane, ''[[Filmen Sex|Sex]]'' og ''[[Filmen Drømmer|Drømmer]]'', hadde kinopremiere i 2024.<ref>{{kilde www|url=https://www.nfi.no/aktuelt/2024/filmhosten-2024|tittel=Filmhøsten 2024|verk=nfi.no|dato=2024-08-09|besøksdato=2024-08-21}}</ref>. {{ikkerød|Andrea Bræin Hovig}} og {{ikkerød|Tayo Cittadella Jacobsen}} spelar hovudrollene i filmen.<ref>{{kilde www|url=https://www.dagsavisen.no/kultur/2024/07/23/skriver-norsk-filmhistorie-i-venezia/|tittel=Skriver norsk filmhistorie i Venezia|verk=Dagsavisen|dato=2024-07-23|besøksdato=2024-07-23}}</ref> ''Kjærlighet'' hadde verdspremiere under [[Filmfestivalen i Venezia]] i september 2024.<ref name="NFI">{{kilde www|url=https://www.nfi.no/aktuelt/2024/historisk-norsk-spillefilm-i-hovedkonkurransen-pa-filmfestivalen-i-venezia|tittel=Historisk: Norsk spillefilm i hovedkonkurransen på filmfestivalen i Venezia|verk=nfi.no|dato=2024-07-23|besøksdato=2024-07-23}}</ref> Filmen hadde norsk kinopremiere 25. desember 2024. == Handling == ''Kjærlighet'' presenterer legen Marianne og sjukepleiaren Tor. På ferjeturen heim frå ein date møter Marianne Tor, som avslørar at han brukar nettene på ferja for å finne tilfeldige mannlege sexpartnarar. Ifølgje Tor kan det oppstå nære samtalar i samband med slik {{ikkerød|cruising}}, og Marianne byrjar å vurdere om dette også kan vere aktuelt for ho.<ref name="NFI"/> == Skodespelarar == * {{ikkerød|Andrea Bræin Hovig}} * {{ikkerød|Tayo Cittadella Jacobsen}} * {{ikkerød|Marte Engebrigtsen}} * {{ikkerød|Thomas Gullestad}} * {{ikkerød|Lars Jacob Holm}} * {{ikkerød|Morten Svartveit}} == Prisar og nominasjonar == {| class="wikitable" |- ! Pris !! Kategori !! Nominert/vinnar !! Resultat |- | {{ikkerød|Bisato d'Oro}}<ref>{{kilde www|url=https://www.nrk.no/nyheter/pris-til-norsk-film-i-venezia-1.17034499|tittel=Pris til norsk film i Venezia|verk=nrk.no|dato=2024-09-06|besøksdato=2024-09-06}}</ref> || || {{N/a}} || {{Vann}} |- | {{ikkerød|Gulløven}}<ref name="NFI"/> || || {{N/a}} || {{nom}} |} == Kjelder == {{reflist}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kjærlighet (film)|Kjærlighet (film)]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 25. desember 2024.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * [https://wikidata-externalid-url.toolforge.org/?p=345&url_prefix=https://www.imdb.com/&id=tt30810792 ''Kjærlighet''] hos [[The Internet Movie Database]]. {{autoritetsdata}} {{spire}} [[Kategori:Norske filmar]] [[Kategori:Filmar frå 2024]] [[Kategori:Norskspråklege filmar]] 491dly03o5xvdusdffqp0w1fc6fbnpq 3651094 3651093 2026-04-20T15:15:41Z 90sveped 53941 /* Prisar og nominasjonar */ 3651094 wikitext text/x-wiki {{VISTITTEL:Filmen ''Kjærlighet''}} {{Infoboks film}} '''''Kjærlighet''''' er ein [[Noreg|norsk]] spelefilm frå [[2024]], skriven og regissert av {{ikkerød|Dag Johan Haugerud}}. Filmen er den tredje i filmtrilogien hans ''Sex Drømmer Kjærlighet'', som saman med dei to fyrste filmane, ''[[Filmen Sex|Sex]]'' og ''[[Filmen Drømmer|Drømmer]]'', hadde kinopremiere i 2024.<ref>{{kilde www|url=https://www.nfi.no/aktuelt/2024/filmhosten-2024|tittel=Filmhøsten 2024|verk=nfi.no|dato=2024-08-09|besøksdato=2024-08-21}}</ref>. {{ikkerød|Andrea Bræin Hovig}} og {{ikkerød|Tayo Cittadella Jacobsen}} spelar hovudrollene i filmen.<ref>{{kilde www|url=https://www.dagsavisen.no/kultur/2024/07/23/skriver-norsk-filmhistorie-i-venezia/|tittel=Skriver norsk filmhistorie i Venezia|verk=Dagsavisen|dato=2024-07-23|besøksdato=2024-07-23}}</ref> ''Kjærlighet'' hadde verdspremiere under [[Filmfestivalen i Venezia]] i september 2024.<ref name="NFI">{{kilde www|url=https://www.nfi.no/aktuelt/2024/historisk-norsk-spillefilm-i-hovedkonkurransen-pa-filmfestivalen-i-venezia|tittel=Historisk: Norsk spillefilm i hovedkonkurransen på filmfestivalen i Venezia|verk=nfi.no|dato=2024-07-23|besøksdato=2024-07-23}}</ref> Filmen hadde norsk kinopremiere 25. desember 2024. == Handling == ''Kjærlighet'' presenterer legen Marianne og sjukepleiaren Tor. På ferjeturen heim frå ein date møter Marianne Tor, som avslørar at han brukar nettene på ferja for å finne tilfeldige mannlege sexpartnarar. Ifølgje Tor kan det oppstå nære samtalar i samband med slik {{ikkerød|cruising}}, og Marianne byrjar å vurdere om dette også kan vere aktuelt for ho.<ref name="NFI"/> == Skodespelarar == * {{ikkerød|Andrea Bræin Hovig}} * {{ikkerød|Tayo Cittadella Jacobsen}} * {{ikkerød|Marte Engebrigtsen}} * {{ikkerød|Thomas Gullestad}} * {{ikkerød|Lars Jacob Holm}} * {{ikkerød|Morten Svartveit}} == Prisar og nominasjonar == {| class="wikitable" |- ! Pris !! Kategori !! Nominert/vinnar !! Resultat |- | {{ikkerød|Bisato d'Oro}}<ref>{{kilde www|url=https://www.nrk.no/nyheter/pris-til-norsk-film-i-venezia-1.17034499|tittel=Pris til norsk film i Venezia|verk=nrk.no|dato=2024-09-06|besøksdato=2024-09-06}}</ref> || || {{N/a}} || {{Vann}} |- | {{ikkerød|Gulløven}}<ref name="NFI"/> || || {{N/a}} || {{nom}} |- | {{ikkerød|Tromsø Internasjonale Filmfestival}} 2025<ref>{{kilde www|url=https://www.nrk.no/1.17212955|tittel=Sju priser delt ut på TIFF|verk=nrk.no|dato=2025-01-18|besøksdato=2025-06-20}}</ref> || {{ikkerød|FIPRESCI}}-prisen || {{N/a}} || {{Vann}} |- | rowspan=2 | {{ikkerød|Göteborg Film Festival}} 2025<ref>{{kilde www|url=https://rushprint.no/2025/02/priser-til-for-morket-og-braein-hovig-i-goteborg/|tittel=Priser til «Før mørket» og Bræin Hovig i Gøteborg.|verk=rushprint.no|dato=2025-02-02|besøksdato=2025-06-20}}</ref> || | {{ikkerød|Dragon Awards|Dragon Award for beste nordiske film}} || {{N/a}} || {{Nom}} |- | {{ikkerød|Dragon Awards|Dragon Award}} for beste skodespel || {{ikkerød|Andrea Bræin Hovig}} || {{Vann}} |- | rowspan=3 | {{ikkerød|Amandaprisen 2025}}<ref>{{kilde www|url=https://www.nrk.no/1.17460078|tittel=Dette er de nominerte til Amandaprisen|verk=nrk.no|dato=2025-06-18|besøksdato=2025-06-20}}</ref> || Beste skodespelar i ei hovudrolle || {{ikkerød|Andrea Bræin Hovig}} || {{Nom}} |- | Beste skodespelar i ei birolle || {{ikkerød|Tayo Cittadella Jacobsen}} || {{Nom}} |- | Beste filmmanus || {{ikkerød|Dag Johan Haugerud}} || {{Nom}} |} == Kjelder == {{reflist}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Kjærlighet (film)|Kjærlighet (film)]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 25. desember 2024.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * [https://wikidata-externalid-url.toolforge.org/?p=345&url_prefix=https://www.imdb.com/&id=tt30810792 ''Kjærlighet''] hos [[The Internet Movie Database]]. {{autoritetsdata}} {{spire}} [[Kategori:Norske filmar]] [[Kategori:Filmar frå 2024]] [[Kategori:Norskspråklege filmar]] l7lpkuwcyqtd6sk3x4nr0xaww1xdtvu 0 429290 3651103 3645587 2026-04-20T16:49:10Z Ranveig 39 Flikk, kat. 3651103 wikitext text/x-wiki '''Vigdis Bollerud''' er ein norsk politietterforskar og podkastar. Bollerud har jobba med mange ulike saker, med 35 års erfaring i politiet. Ho oppdaga økonomisk kriminalitet og varsla om eks-mannen sin og tidlegare politileiar i [[Sør-Aust politidistrikt]]. Ho er kjend frå media og den eigenproduserte podkasten sin, ''[[Rottereiret]]''. Ifølgje ein artikkel på nettsida til [[Foreningen Rettsikkerhet for alle]], der Bollerud er styreleiar, utløyste meldingane ein kaskade av represaliar. Saka resulterte til slutt i oppseiing. == Kjelder == * {{kjelde www|url=https://www.youtube.com/watch?v=B5XyKMZCoV4|tittel=SmS #74 Vigdis Bollerud om kriminalitet og maktmisbruk i politiet og offentlige instanser i Norge}} * {{kjelde www|url=https://open.spotify.com/show/3A3APB8vi8rIUr5ssdApga|tittel=Rottereiret podcast på Spotify|utgiver=Vigdis Bollerud/Spotify}} {{SORTERINGSNYKEL:Bollerud, Vigdis}} [[Kategori:Norske politifolk]] [[Kategori:Norske podkastarar]] d819nhspm4h60vca4bifq6auqk2bge7 0 429468 3651102 3646938 2026-04-20T16:42:49Z Ranveig 39 Flikk 3651102 wikitext text/x-wiki {{infoboks politikar|bilete=Maria das Neves (cropped).jpg}} '''Maria das Neves Ceita Baptista de Sousa''' ({{datoar}}) er ein [[politikar]] og [[økonom]] frå [[São Tomé og Príncipe]] som var statsminister i landet frå 2002 til 2004. Ho vart utnemnd som medlem av MLSTP–PSD og vart den første kvinna som fungerte som regjeringssjef i São Tomé og Príncipe. Das Neves var statsminister under det mislukka kuppforsøket i 2003 og vart arrestert av dei som stod bak kuppet. Ho leverte avskjed etter at kuppet var over, men vart overtala av president [[Fradique de Menezes]] til å halde fram i stillinga. I september 2004 oppløyste De Menezes regjeringa hennar etter skuldingar om [[korrupsjon]]. Ho heldt fram som medlem av nasjonalforsamlinga og stilte utan hell som presidentkandidat i 2011, 2016 og 2021. I 2024 vart ho utnemnd til rektor ved Lusíada-universitetet i São Tomé og Príncipe. == Tidleg liv og yrkeskarriere == Maria das Neves Ceita Baptista de Sousa vart fødd 11. juli 1958 i [[São Tomé]].<ref name="Seibert 2011">{{Cite book |last=Seibert |first=Gerhard |title=Dictionary of African Biography |date=2011 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=9780199857258 |chapter=Neves, Maria das (1958–) |editor-last=Gates |editor-first=Henry Louis |editor-link=Henry Louis Gates Jr. |editor-last2=Akyeampong |editor-first2=Emmanuel |editor-link2=Emmanuel K. Akyeampong |editor-last3=Niven |editor-first3=Steven J.}}</ref> Ho studerte finans og kreditt ved Universitetet i [[Santiago de Cuba]] frå 1980 til 1987.<ref name="Seibert 2019">{{Cite book |last=Seibert |first=Gerhard |title=Oxford Research Encyclopedia of African History |date=29 July 2019 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-027773-4 |chapter=Women in São Tomé and Príncipe}}</ref> Ho arbeidde ved finansdepartementet i [[São Tomé og Príncipe]],<ref name="Skard 2014">{{Cite book |last=Skard |first=Torild |author-link=Torild Skard |url=https://archive.org/details/womenofpowerhalf0000skar/ |title=Women of Power: Half a Century of Female Presidents and Prime Ministers Worldwide |date=2014 |publisher=Policy Press |isbn=978-1-4473-1580-3 |pages=298–301 |chapter=Political squeeze in São Tomé and Príncipe: Maria das Neves and Maria do Carmo Silveira |orig-date=2012 |url-access=registration}}</ref> der ho leia statistikkbyrået{{Sfn|Seibert|2006|p=250}} og var involvert i arbeid knytt til Den afrikanske utviklingsbanken.<ref name="Johri 2010">{{Cite book |last=Johri |first=Meera |url=https://archive.org/details/womeninpowerprof0000johr/ |title=Women in Power: Profiles of Women Presidents and Prime Ministers of the World |date=2010 |publisher=Rajpal & Sons |isbn=978-81-7028-891-6 |pages=166–167 |chapter=Maria Das Neves |url-access=registration}}</ref> I juli 1993 vart ho utnemnd til medlem av kontoret for etablering og utvikling av frihandelssona.{{Sfn|Seibert|2006|p=250}} Ho arbeidde òg for [[Verdsbanken]] og [[UNICEF]].<ref name="Skard 2014" /> Das Neves gifta seg med Carlos Quaresma, og dei fekk to døtrer.<ref name="Seibert 2011" /> Das Neves vart økonomiminister under statsminister [[Guilherme Posser da Costa]] i 1999, og tok over stillinga som tidlegare hadde vore halden av ektemannen hennar. Same året vart mannen hennar involvert i ein skandale då han vart fjerna som sentralbanksjef i São Tomé og Príncipe etter skuldingar om forsøk på banksvindel i [[Brussel]], og det vart utferda ein internasjonal arrestordre mot han.<ref name="Seibert 2011" /> I 2001 vart Das Neves utnemnd til finansminister.<ref name="Skard 2014" /> Das Neves vart vald inn som representant for MLSTP–PSD i nasjonalforsamlinga ved parlamentsvalet i 2002. Ho tok sete i mars, og månaden etter vart ho utnemnd til industri-, handels- og turismeminister under statsminister [[Gabriel Costa]].<ref name="Seibert 2011" /> Ingen parti hadde fleirtal i nasjonalforsamlinga, og koalisjonen til Costa var sårbar.<ref name="Skard 2014" /> Koalisjonen vart oppløyst i september 2002,<ref name="Seibert 2011" /> og dei tre største partia valde Das Neves som ein kompromisskandidat til å etterfølgje Costa som statsminister i São Tomé og Príncipe.<ref name="Jalalzai 2013">{{Cite book |last=Jalalzai |first=Farida |title=Shattered, Cracked or Firmly Intact? Women and the Executive Glass Ceiling Worldwide |url=https://archive.org/details/shatteredcracked0000jala/ |url-access=registration |date=2013 |publisher=Oxford University Press |page=189 |isbn=978-0-19-994353-1}}</ref> == Statsminister i São Tomé og Príncipe == Das Neves vart statsminister 3. oktober 2002 og var den første kvinna som hadde dette embetet i São Tomé og Príncipe.<ref name="Johri 2010" /><ref name="Seibert 2011" /> Ho heldt på dei fleste av ministrane frå Costa-regjeringa.{{Sfn|Seibert|2006|p=277}} Ho inkluderte òg fleire kvinner i regjeringa si, som utgjorde fire av dei elleve medlemmene.<ref name="Skard 2014" /> I desember 2002 utnemnde ho ektemannen sin, den tidlegare sentralbanksjefen, til økonomisk rådgjevar.<ref name="Seibert 2011" />{{Sfn|Seibert|2006|pp=296–297}} Das Neves meinte at utanlandsgjelda var det viktigaste politiske spørsmålet å ta tak i under statsministerperioden hennar.<ref name="Skard 2014" /> Ho arbeidde for å utvikle industrien i São Tomé og Príncipe, med særleg vekt på olje.<ref name="Jalalzai 2013" /> Ho var uroa for at økonomien skulle bli for avhengig av olje, men fekk ikkje tilstrekkeleg støtte frå presidenten eller nasjonalforsamlinga til å setje i verk tiltak for å diversifisere økonomien.<ref name="Skard 2014" /> Ho la òg vekt på å utvikle turistnæringa i landet.<ref name="Jalalzai 2013" /> President Menezes oppløyste nasjonalforsamlinga 21. januar 2003 etter ein konflikt om grunnlovsreform, og Das Neves samarbeidde med høgsterettsjustitiarius Alice Vera Cruz for å overtale han til ikkje å skrive ut nyval.{{Sfn|Seibert|2006|p=278}} Eit kuppforsøk fann stad 16. juli 2003, og Das Neves vart arrestert medan ho sov heime.<ref>{{Cite web |last=Veiga |first=Abel |date=2010-02-23 |title=Maria das Neves Ceita Batista de Sousa, é décima oitava mulher mais influente do mundo |trans-title=Maria das Neves Ceita Batista de Sousa, is the eighteenth most influential woman in the world |url=https://www.telanon.info/politica/2010/02/23/2674/maria-das-neves-ceita-batista-de-sousa-e-decima-oitava-mulher-mais-infleunte-do-mundo/ |access-date=2025-05-06 |website=Téla Nón |language=pt}}</ref> Ho hadde avslutta støtta til leiarane av den kristendemokratiske fronten i juni 2003, og desse hjelpte til med å organisere kuppet.{{Sfn|Seibert|2006|p=280}} Kuppleiarane truga med å deportere ektemannen hennar, som framleis var etterlyst internasjonalt.{{Sfn|Seibert|2006|p=297}} Ho fekk [[hjarteattakk]] under kuppet og vart frakta til sjukehus.<ref name="Seibert 2011" /> Ei avtale førte til at kuppet tok slutt ei veke seinare.<ref name="Skard 2014" /> Das Neves trekte seg som statsminister 1. august 2003, men vart overtala av president Fradique de Menezes til å halde fram.<ref name="Johri 2010" /> Ho vart på nytt utnemnd til statsminister 9. august.<ref name="Seibert 2011" /> Ho danna ei ny regjering med MLSTP–PSD, MDFM og Independent Democratic Action.{{Sfn|Seibert|2006|p=281}} I mars 2004 gav Das Neves ordre om å avsetje naturressursminister {{ikkjeraud|Tomé Vera Cruz}} og utanriksminister {{ikkjeraud|Mateus Meira Rita etter at det vart kjent at dei kvar for seg hadde forhandla fram avtalar med høvesvis Energem Petroleum og styresmaktene i [[Angola]] utan godkjenning frå henne. Begge var medlemer av MDFM, som braut ut av regjeringa hennar og gjekk i opposisjon. Dette førte til konflikt mellom Das Neves og president de Menezes.{{Sfn|Seibert|2006|p=281}} Das Neves vart avsett av de Menezes i september 2004 etter at ho vart knytt til ein korrupsjonsskandale.{{Sfn|Seibert|2006|pp=281, 292}}<ref name="Seibert 2011" /><ref name="Johri 2010" /> Ho var ein av fleire politiske leiarar som vart skulda for å ha teke imot betalingar frå matvareorganet Gabinete de Gestão de Ajudas.<ref name="Seibert 2011" /> Ho hevda at ho vart avsett fordi ho hadde avvist ein avtale mellom naturressursdepartementet og Energem Petroleum,{{Sfn|Seibert|2006|pp=281–282}} og meinte at skuldingane var ein konspirasjon mot henne, og at de Menezes sjølv var korrupt.<ref name="Skard 2014" /> Das Neves vart etterfølgd som statsminister av [[Damião Vaz d’Almeida]].{{Sfn|Seibert|2006|p=282}} == Tida etter statsministerperioden == Das Neves vart kalla inn som vitne saman med andre tidlegare regjeringsmedlemer 25. oktober. Nasjonalforsamlinga oppheva den parlamentariske immuniteten hennar i 2005, og ho vart tiltalt for underslag av offentlege midlar i mai same året.{{Sfn|Seibert|2006|p=293}} Dommen mot ektemannen hennar for svindel i [[Brussel]] vart omgjord til vilkårleg dom i 2006.<ref name="Seibert 2011" /> Das Neves vart attvald til nasjonalforsamlinga ved parlamentsvalet i 2006. Ho vart leiar for komiteen for [[menneskerettar]] og kjønnsspørsmål, der ho medverka til å få vald mot kvinner kriminalisert.<ref name="Skard 2014" /> Tiltalen om underslag vart sett på pause i april 2007 grunna manglande prov, og ein anke frå påtalemakta om å opne saka på nytt vart avvist i januar 2008. I april 2009 vart ho den første leiaren for nettverket av kvinnelege parlamentsmedlemer i [[Samveldet av portugisiskspråklege land]].<ref name="Seibert 2011" /> Das Neves stilte som uavhengig kandidat ved presidentvalet i 2011 og kom på fjerdeplass, med 15 prosent av røystene. Ho stilte som kandidat for MLSTP–PSD ved presidentvalet i 2016 og kom på tredjeplass med 24 prosent.<ref name="Seibert 2019" /> Ved presidentvalet i 2021 stilte ho igjen som uavhengig kandidat og kom på femteplass med 3 prosent.<ref>{{Cite World Factbook|country=Sao Tome and Principe|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/sao-tome-and-principe/|year=2021}}</ref> I 2024 vart Das Neves utnemnd til rektor ved Lusíada-universitetet i São Tomé og Príncipe.<ref>{{Cite web |last=Veiga |first=Abel |date=2024-08-20 |title=Maria das Neves é a nova Reitora da Universidade Lusíada de São Tomé e Príncipe |trans-title=Maria das Neves is the new Rector of the Lusíada University of São Tomé and Príncipe |url=https://www.telanon.info/sociedade/2024/08/20/45463/maria-das-neves-e-a-nova-reitora-da-universidade-lusiada-de-sao-tome-e-principe/ |access-date=2025-05-06 |website=Téla Nón |language=pt}}</ref> == Kjelder == {{reflist}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Maria das Neves|Maria das Neves]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 27. januar 2026.'' {{refslutt}} == Litteratur == * {{Cite book |last=Seibert |first=Gerhard |title=Comrades, Clients and Cousins Colonialism, Socialism and Democratization in São Tomé and Príncipe |date=2006 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-14736-2}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Saotomesiske politikarar]] [[Kategori:Saotomesiske statsministrar]] [[Kategori:Første kvinnelege stats- og regjeringsleiarar]] slsqk8yjr2jdygjwxnil2f2eskkjftm 0 430017 3651113 2026-04-20T18:17:20Z Vinguru 34526 Vinguru flytte sida [[Indrefjord kapell]] til [[Rypefjord kyrkje]]: Nemninga nyttast av fellesrådet 3651113 wikitext text/x-wiki #OMDIRIGER [[Rypefjord kyrkje]] ampkhew4tq8f0180ud3izivu9kxrvzt 10 430018 3651116 2026-04-20T18:56:47Z Johshh 122989 Oppretta sida med «<includeonly>{{#if:{{{firsticon|}}}{{{iconfirst|}}}|[[File:wikisource-logo.svg|12px|class=noviewer|alt=Wikisource reference]]&nbsp;}}<!-- optional verbatim message, not included by default -->{{if empty|{{if first display both|{{{prescript|}}}|&nbsp;}}|{{#if:{{{vb|}}}|This article incorporates text from a publication now in the [[public domain]]:&nbsp;}}}}<!-- end of optional message, begin standard citation code: -->{{#invoke:template wrapper|{{#if:{{{_debug|}}}|list…» 3651116 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#if:{{{firsticon|}}}{{{iconfirst|}}}|[[File:wikisource-logo.svg|12px|class=noviewer|alt=Wikisource reference]]&nbsp;}}<!-- optional verbatim message, not included by default -->{{if empty|{{if first display both|{{{prescript|}}}|&nbsp;}}|{{#if:{{{vb|}}}|This article incorporates text from a publication now in the [[public domain]]:&nbsp;}}}}<!-- end of optional message, begin standard citation code: -->{{#invoke:template wrapper|{{#if:{{{_debug|}}}|list|wrap}}|_template=citation |_exclude=anchor, class, contribution, firsticon, iconfirst, noicon, nolink, plainchapter, plaintitle, prescript, scan, wslanguage, wslink, wsat, wspage, wspages, vb, _debug |_alias-map=1:title, 2:author, 3:language, accessdate:access-date, authorlink:author-link, origyear:orig-date, nopp:no-pp |_reuse=chapter, title, page, pages, at, language <!-- these are reused --> |title = {{ #if:{{{plaintitle|}}} | {{{plaintitle}}}<!-- just text, no linking --> |{{cite wikisource/make link |language={{{wslanguage|{{{3|}}}}}} |link={{{wslink|{{{title|{{{1|}}}}}}}}} |anchor={{{anchor|}}} |label={{{title|{{{1|}}}}}} |noicon={{{noicon|}}} }} }}<!-- end #if plaintitle --> |at = {{ #if:{{{wsat|}}} |{{cite wikisource/make link |language={{{wslanguage|{{{3|}}}}}} |link={{{wslink|{{{title|{{{1|}}}}}}}}} |chapter={{{chapter|{{{contribution|}}}}}} |anchor={{{wsat|}}} |label={{{at|{{{wsat|}}}}}} |noicon={{{noicon|}}} }}|{{{at|}}}}} |page = {{ #if:{{{wspage|}}} |{{cite wikisource/make link |language={{{wslanguage|{{{3|}}}}}} |link={{{wslink|{{{title|{{{1|}}}}}}}}} |chapter={{{chapter|{{{contribution|}}}}}} |anchor={{{wspage|}}} |label={{{page|{{{wspage|}}}}}} |noicon={{{noicon|}}} }}|{{{page|}}}}} |pages = {{ #if:{{{wspages|}}} |{{cite wikisource/make link |language={{{wslanguage|{{{3|}}}}}} |link={{{wslink|{{{title|{{{1|}}}}}}}}} |chapter={{{chapter|{{{contribution|}}}}}} |anchor={{{wspages|}}} |label={{{pages|{{{wspages|}}}}}} |noicon={{{noicon|}}} }}|{{{pages|}}}}} |chapter = {{ #if:{{{chapter|}}}{{{contribution|}}}{{{plainchapter|}}} |{{ #if:{{{plainchapter|}}} |{{{plainchapter}}}<!-- just text --> |{{<!-- else #if NOT plainchapter --> #if:{{{wslink|}}}{{{title|}}}{{{plaintitle|}}}{{{1|}}} |{{cite wikisource/make link |language={{{wslanguage|{{{3|}}}}}} |link={{{wslink|{{{title|{{{plaintitle|{{{1|}}}}}}}}}}}} |chapter={{{chapter|{{{contribution|}}}}}} |anchor={{{anchor|}}} |label={{{chapter|{{{contribution|}}}}}} |noicon={{{noicon|}}} }} |<!-- else #if NOT wslink, title, plaintitle OR parameter #1 -->{{{chapter|{{{contribution|}}}}}}<!-- cs1|2 will emit a missing title error message here because no title --> }}<!-- end #if wslink, title, plaintitle OR parameter #1 --> }}<!-- end #if plainchapter --> }}<!-- end #if chapter OR contribution --> |via = {{#if:{{{nolink|}}}|Wikisource|[[Wikisource]]}} |mode = {{#invoke:Citation mode|main|cs1}} |language = {{#if:{{{wslanguage|{{{3|}}}}}}|{{{wslanguage|{{{3|}}}}}}|{{{language|{{{lang|}}}}}}}} }}{{#if:{{{scan|}}}|&nbsp;[{{smaller|[[wikisource:{{#if:{{{wslanguage|{{{3|}}}}}}|{{{wslanguage|{{{3|}}}}}}:}}{{{scan|}}}{{!}}scan]]}}{{#if:{{{noicon|}}}||&nbsp;[[File:Wikisource-logo.svg|12px|class=noviewer|alt=Wikisource link]]}}]}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} <!-- Add categories to the /doc subpage, interwikis to Wikidata, not here --> </noinclude> l2kk1e5h8hq8ti4y71yod38twi8wt56 10 430021 3651127 2026-04-21T07:34:35Z Ranveig 39 Frå en: 3651127 wikitext text/x-wiki {{cite book |last1=Greenwood |first1=Norman N. |author-link1=Norman Greenwood |last2=Earnshaw |first2=Alan |year=1997 |title=Chemistry of the Elements |edition=2nd |page={{{page|}}}{{{p|}}} |pages={{{pages|}}} |name-list-style={{{name-list-style|{{{name-list-format|}}}}}} |publisher=Butterworth-Heinemann |isbn=978-0-08-037941-8 |doi=10.1016/C2009-0-30414-6 |ref= }}<noinclude> {{documentation}} <!-- PLEASE ADD CATEGORIES AND INTERWIKIS TO THE /doc SUBPAGE, THANKS --> </noinclude> ecpu88e5mybl80zperl4bm3g4vmxnxq 0 430022 3651128 2026-04-21T07:37:09Z Migne 2086 Oppretta sida med «'''Even Bernhardt Stenersen''' ({{levde|30. november|1780|9. januar|1852|Stenersen, E}}) var ein kjøpmann, fødd i [[Nannestad]] og busett i [[Christiania]]. Stenersen var kjøpmann i Christiania, frå 1842 elles skips- og vekselmeklar. I 1821 møtte han i [[stortinget]] som 4. representant frå hovudstaden, medlem i 13 ulike komitear. Han møtte òg i omframtstortinget 1822. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914'…» 3651128 wikitext text/x-wiki '''Even Bernhardt Stenersen''' ({{levde|30. november|1780|9. januar|1852|Stenersen, E}}) var ein kjøpmann, fødd i [[Nannestad]] og busett i [[Christiania]]. Stenersen var kjøpmann i Christiania, frå 1842 elles skips- og vekselmeklar. I 1821 møtte han i [[stortinget]] som 4. representant frå hovudstaden, medlem i 13 ulike komitear. Han møtte òg i omframtstortinget 1822. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1821-1823]] 2m3uvwzo06mwdgoxhkpzjs3a3f2xu4m 3651129 3651128 2026-04-21T07:37:19Z Migne 2086 la til [[Kategori:Norske kjøpmenn]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3651129 wikitext text/x-wiki '''Even Bernhardt Stenersen''' ({{levde|30. november|1780|9. januar|1852|Stenersen, E}}) var ein kjøpmann, fødd i [[Nannestad]] og busett i [[Christiania]]. Stenersen var kjøpmann i Christiania, frå 1842 elles skips- og vekselmeklar. I 1821 møtte han i [[stortinget]] som 4. representant frå hovudstaden, medlem i 13 ulike komitear. Han møtte òg i omframtstortinget 1822. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1821-1823]] [[Kategori:Norske kjøpmenn]] kv2e9fvq85lgswkhschk3540omvhmry 3651133 3651129 2026-04-21T07:41:50Z Ranveig 39 Flikk 3651133 wikitext text/x-wiki {{infoboks politikar}} '''Even Bernhardt Stenersen''' ({{levde|30. november|1780|9. januar|1852|Stenersen, Even}}) var ein norsk kjøpmann, fødd i [[Nannestad]] og busett i [[Christiania]]. Stenersen var kjøpmann i Christiania, frå 1842 elles skips- og vekselmeklar. I 1821 møtte han i [[Stortinget]] som 4. representant frå hovudstaden, medlem i 13 ulike komitear. Han møtte òg i omframtstortinget 1822. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. {{autoritetsdata}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1821-1823]] [[Kategori:Norske kjøpmenn]] tnuahxszhaxd7p1aaasard44zazzxgh 0 430023 3651130 2026-04-21T07:40:34Z Migne 2086 Oppretta sida med «'''Andreas Martin Seip''' ({{levde|26. desember|1790|10. september|1850|Seip, Andreas}}) var ein militær offiser frå [[Fredrikstad]]. Seip var son til ein lege. Sjølv var han offiser frå 1807, [[premierløytnant]] 1808 i nordenfjeldske [[infanteri]]regiment. 1817-43 kaptein i 1. [[akershus]]iske [[brigade]] og 1843-48 [[oberstløytnant]] i 2. akershusiske brigade. Seip var då i fleire år veginspektør i [[Østfold|Smaalenene]]. Seip var ikkje fylt 30 år på va…» 3651130 wikitext text/x-wiki '''Andreas Martin Seip''' ({{levde|26. desember|1790|10. september|1850|Seip, Andreas}}) var ein militær offiser frå [[Fredrikstad]]. Seip var son til ein lege. Sjølv var han offiser frå 1807, [[premierløytnant]] 1808 i nordenfjeldske [[infanteri]]regiment. 1817-43 kaptein i 1. [[akershus]]iske [[brigade]] og 1843-48 [[oberstløytnant]] i 2. akershusiske brigade. Seip var då i fleire år veginspektør i [[Østfold|Smaalenene]]. Seip var ikkje fylt 30 år på valdagen 9. oktober 1820, så valet av han vart forkasta med 55 mot 16 røyster. Ved omvalet hadde han fylt 30 så då han vart attvald, vart valet også godkjent. Dermed kunne han møte i [[stortinget]] der han var med i 9 komitear. I fire av desse var han sekretær, mellom dei komiteen om [[verneplikt]]slova. Han var medlem i komiteen om uekte born og fråskilde kvinner, og i komiteen om snøbrøyting. Seip døydde på [[Ringerike]]. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1821-1823]] jc1fuz72ks23c6ttmzs9kilo7whxbwj 3651131 3651130 2026-04-21T07:40:47Z Migne 2086 la til [[Kategori:Norske militære]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3651131 wikitext text/x-wiki '''Andreas Martin Seip''' ({{levde|26. desember|1790|10. september|1850|Seip, Andreas}}) var ein militær offiser frå [[Fredrikstad]]. Seip var son til ein lege. Sjølv var han offiser frå 1807, [[premierløytnant]] 1808 i nordenfjeldske [[infanteri]]regiment. 1817-43 kaptein i 1. [[akershus]]iske [[brigade]] og 1843-48 [[oberstløytnant]] i 2. akershusiske brigade. Seip var då i fleire år veginspektør i [[Østfold|Smaalenene]]. Seip var ikkje fylt 30 år på valdagen 9. oktober 1820, så valet av han vart forkasta med 55 mot 16 røyster. Ved omvalet hadde han fylt 30 så då han vart attvald, vart valet også godkjent. Dermed kunne han møte i [[stortinget]] der han var med i 9 komitear. I fire av desse var han sekretær, mellom dei komiteen om [[verneplikt]]slova. Han var medlem i komiteen om uekte born og fråskilde kvinner, og i komiteen om snøbrøyting. Seip døydde på [[Ringerike]]. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1821-1823]] [[Kategori:Norske militære]] 10czvlonmcvhkfsd6oa3vycbuu19is3 3651141 3651131 2026-04-21T08:04:41Z Ranveig 39 Flikk 3651141 wikitext text/x-wiki {{infoboks politikar}} '''Andreas Martin Seip''' ({{levde|26. desember|1790|10. september|1850|Seip, Andreas}}) var ein norsk militær offiser frå [[Fredrikstad]]. Seip var son til ein lege. Sjølv var han offiser frå 1807, [[premierløytnant]] 1808 i nordenfjeldske [[infanteri]]regiment. 1817-43 var han kaptein i 1. [[akershus]]iske [[brigade]] og 1843-48 [[oberstløytnant]] i 2. akershusiske brigade. Seip var då i fleire år veginspektør i [[Østfold|Smaalenene]]. Seip var ikkje fylt 30 år på valdagen 9. oktober 1820, så valet av han vart forkasta med 55 mot 16 røyster. Ved omvalet hadde han fylt 30 så då han vart attvald, vart valet også godkjent. Dermed kunne han møte i [[Stortinget]] der han var med i 9 komitear. I fire av desse var han sekretær, mellom dei komiteen om [[verneplikt]]slova. Han var medlem i komiteen om uekte born og fråskilde kvinner, og i komiteen om snøbrøyting. Seip døydde på [[Ringerike]]. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1821-1823]] [[Kategori:Norske militære]] k5e82b3qgzry79bmx66n9bnbbtxehha 0 430024 3651134 2026-04-21T07:46:04Z Migne 2086 Oppretta sida med «'''Hans Jørgen Wetlesen''' ({{levde|29. august|1775|9. november|1844|Wetlesen, H}}) var ein militær offiser fødd i [[Skjeberg]]. Wetlesen var son til ein tollar. Sjølv var han offiser frå [[1795]]. 1816-25 [[major]] i ingeniør[[brigade]]n. Etter ein sjuårsbolk som [[oberstløytnant]] i hæren, tok han til att i ingeniørbrigaden i 1832. Sjef i same frå 1833, deretter generaladjutant 1834 og [[generalmajor]] 1837. Wetlesen representerte [[Bergen]] i storting…» 3651134 wikitext text/x-wiki '''Hans Jørgen Wetlesen''' ({{levde|29. august|1775|9. november|1844|Wetlesen, H}}) var ein militær offiser fødd i [[Skjeberg]]. Wetlesen var son til ein tollar. Sjølv var han offiser frå [[1795]]. 1816-25 [[major]] i ingeniør[[brigade]]n. Etter ein sjuårsbolk som [[oberstløytnant]] i hæren, tok han til att i ingeniørbrigaden i 1832. Sjef i same frå 1833, deretter generaladjutant 1834 og [[generalmajor]] 1837. Wetlesen representerte [[Bergen]] i [[stortinget]] 1815-16. Han var med i 4 komitear, formann i komitéen om militære saker. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1815-1817]] gncx02n04x0wui1e9xx6z40lfol00lc 3651135 3651134 2026-04-21T07:46:16Z Migne 2086 la til [[Kategori:Norske militære]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3651135 wikitext text/x-wiki '''Hans Jørgen Wetlesen''' ({{levde|29. august|1775|9. november|1844|Wetlesen, H}}) var ein militær offiser fødd i [[Skjeberg]]. Wetlesen var son til ein tollar. Sjølv var han offiser frå [[1795]]. 1816-25 [[major]] i ingeniør[[brigade]]n. Etter ein sjuårsbolk som [[oberstløytnant]] i hæren, tok han til att i ingeniørbrigaden i 1832. Sjef i same frå 1833, deretter generaladjutant 1834 og [[generalmajor]] 1837. Wetlesen representerte [[Bergen]] i [[stortinget]] 1815-16. Han var med i 4 komitear, formann i komitéen om militære saker. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1815-1817]] [[Kategori:Norske militære]] 6k48hz732zv4tl523r4qe182n5kscjh 3651140 3651135 2026-04-21T08:04:04Z Ranveig 39 Malar 3651140 wikitext text/x-wiki {{infoboks politikar}} '''Hans Jørgen Wetlesen''' ({{levde|29. august|1775|9. november|1844|Wetlesen, Hans}}) var ein norsk militær offiser fødd i [[Skjeberg]]. Wetlesen var son til ein tollar. Sjølv var han offiser frå [[1795]]. 1816-25 var han[[major]] i ingeniør[[brigade]]n. Etter ein sjuårsbolk som [[oberstløytnant]] i hæren, tok han til att i ingeniørbrigaden i 1832. Sjef i same frå 1833, deretter generaladjutant 1834 og [[generalmajor]] 1837. Wetlesen representerte [[Bergen]] i [[Stortinget]] 1815-16. Han var med i 4 komitear, og var formann i komitéen om militære saker. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. {{autoritetsdata}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1815-1817]] [[Kategori:Norske militære]] de9pkf5eyj7vjww2bn3fejfhl48hwk3 0 430025 3651142 2026-04-21T08:24:45Z Migne 2086 Oppretta sida med «'''Åse Arna Klundelien''' ({{fødd|8. januar|1946|Klundelien}}) er ein norsk politikar frå [[Kongsberg]] som 1984–87 var [[fylke]]s[[ordførar]] i [[Buskerud]] og 1989–93 stortingsrepresentant frå same fylket. Ho er medlem i [[Arbeidarpartiet]]. Klundelien utdanna seg til lærar, tok eksamen i 1967. Ho arbeidde i skulen fram til 1981, mellom anna som rådgjevar. 1968-75 var ho medlem i Kongsberg bystyre, frå 1976 medlem i fylkestinget i Buskerud. Etter fylk…» 3651142 wikitext text/x-wiki '''Åse Arna Klundelien''' ({{fødd|8. januar|1946|Klundelien}}) er ein norsk politikar frå [[Kongsberg]] som 1984–87 var [[fylke]]s[[ordførar]] i [[Buskerud]] og 1989–93 stortingsrepresentant frå same fylket. Ho er medlem i [[Arbeidarpartiet]]. Klundelien utdanna seg til lærar, tok eksamen i 1967. Ho arbeidde i skulen fram til 1981, mellom anna som rådgjevar. 1968-75 var ho medlem i Kongsberg bystyre, frå 1976 medlem i fylkestinget i Buskerud. Etter fylkestingsvalet hausten 1983 vart ho vald til fylkesordførar for Buskerud, eit ombod ho hadde dei neste fire åra. Samstundes var ho styreformann for sentralsjukehuset i Buskerud. Frå 1. oktober 1989 og i fire år framover representerte ho Buskerud og Arbeidarpartiet i [[stortinget]]. Ho var medlem i Samferdslekomiteen til 8. november 1990, då [[Gro Harlem Brundtland]] danna regjering for tredje gong, sidan medlem i Finanskomiteen resten av valperioden. Frå 1989 til 1997 leia ho det statlege Likestillingsrådet. 1995 – 96 nestleiar i styret for Garanti-Instituttet for Eksportkreditt. I 1988 fekk Klundelien jobben som fylkeskultursjef i Buskerud, ein posisjon ho hadde til 2009-10. Til sist spesialrådgjevar i fylkeskommunen til 2013. ==Kjelder== *[https://www.stortinget.no/no/Representanter-og-komiteer/Representantene/Representant/?perid=%c3%85K&tab=Biography Stortinget.no] *[https://www.nb.no/items/8482d424fd7597f94332ac63c703bdfb?page=49&searchText=%22%C3%A5se%20klundelien%22 Drammens Tidende, søndag 8. januar 2006] [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1989-1993]] 89dxbgg7kt61nsv4etboigxuul6ep07 3651143 3651142 2026-04-21T08:24:58Z Migne 2086 la til [[Kategori:Folk frå Kongsberg]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3651143 wikitext text/x-wiki '''Åse Arna Klundelien''' ({{fødd|8. januar|1946|Klundelien}}) er ein norsk politikar frå [[Kongsberg]] som 1984–87 var [[fylke]]s[[ordførar]] i [[Buskerud]] og 1989–93 stortingsrepresentant frå same fylket. Ho er medlem i [[Arbeidarpartiet]]. Klundelien utdanna seg til lærar, tok eksamen i 1967. Ho arbeidde i skulen fram til 1981, mellom anna som rådgjevar. 1968-75 var ho medlem i Kongsberg bystyre, frå 1976 medlem i fylkestinget i Buskerud. Etter fylkestingsvalet hausten 1983 vart ho vald til fylkesordførar for Buskerud, eit ombod ho hadde dei neste fire åra. Samstundes var ho styreformann for sentralsjukehuset i Buskerud. Frå 1. oktober 1989 og i fire år framover representerte ho Buskerud og Arbeidarpartiet i [[stortinget]]. Ho var medlem i Samferdslekomiteen til 8. november 1990, då [[Gro Harlem Brundtland]] danna regjering for tredje gong, sidan medlem i Finanskomiteen resten av valperioden. Frå 1989 til 1997 leia ho det statlege Likestillingsrådet. 1995 – 96 nestleiar i styret for Garanti-Instituttet for Eksportkreditt. I 1988 fekk Klundelien jobben som fylkeskultursjef i Buskerud, ein posisjon ho hadde til 2009-10. Til sist spesialrådgjevar i fylkeskommunen til 2013. ==Kjelder== *[https://www.stortinget.no/no/Representanter-og-komiteer/Representantene/Representant/?perid=%c3%85K&tab=Biography Stortinget.no] *[https://www.nb.no/items/8482d424fd7597f94332ac63c703bdfb?page=49&searchText=%22%C3%A5se%20klundelien%22 Drammens Tidende, søndag 8. januar 2006] [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1989-1993]] [[Kategori:Folk frå Kongsberg]] qwei6mwrhrpbjryzvrrzd95vnud2r9k 3651144 3651143 2026-04-21T08:25:13Z Migne 2086 la til [[Kategori:Fylkesordførarar i Buskerud]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3651144 wikitext text/x-wiki '''Åse Arna Klundelien''' ({{fødd|8. januar|1946|Klundelien}}) er ein norsk politikar frå [[Kongsberg]] som 1984–87 var [[fylke]]s[[ordførar]] i [[Buskerud]] og 1989–93 stortingsrepresentant frå same fylket. Ho er medlem i [[Arbeidarpartiet]]. Klundelien utdanna seg til lærar, tok eksamen i 1967. Ho arbeidde i skulen fram til 1981, mellom anna som rådgjevar. 1968-75 var ho medlem i Kongsberg bystyre, frå 1976 medlem i fylkestinget i Buskerud. Etter fylkestingsvalet hausten 1983 vart ho vald til fylkesordførar for Buskerud, eit ombod ho hadde dei neste fire åra. Samstundes var ho styreformann for sentralsjukehuset i Buskerud. Frå 1. oktober 1989 og i fire år framover representerte ho Buskerud og Arbeidarpartiet i [[stortinget]]. Ho var medlem i Samferdslekomiteen til 8. november 1990, då [[Gro Harlem Brundtland]] danna regjering for tredje gong, sidan medlem i Finanskomiteen resten av valperioden. Frå 1989 til 1997 leia ho det statlege Likestillingsrådet. 1995 – 96 nestleiar i styret for Garanti-Instituttet for Eksportkreditt. I 1988 fekk Klundelien jobben som fylkeskultursjef i Buskerud, ein posisjon ho hadde til 2009-10. Til sist spesialrådgjevar i fylkeskommunen til 2013. ==Kjelder== *[https://www.stortinget.no/no/Representanter-og-komiteer/Representantene/Representant/?perid=%c3%85K&tab=Biography Stortinget.no] *[https://www.nb.no/items/8482d424fd7597f94332ac63c703bdfb?page=49&searchText=%22%C3%A5se%20klundelien%22 Drammens Tidende, søndag 8. januar 2006] [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1989-1993]] [[Kategori:Folk frå Kongsberg]] [[Kategori:Fylkesordførarar i Buskerud]] 877gqhngih6i8tt5b0j3qgf4iusldyt 3651154 3651144 2026-04-21T10:36:58Z Ranveig 39 Flikk 3651154 wikitext text/x-wiki {{infoboks politikar}} '''Åse Arna Klundelien''' ({{datoar}}) er ein norsk politikar frå [[Kongsberg]] som 1984–87 var [[fylke]]s[[ordførar]] i [[Buskerud]] og 1989–93 stortingsrepresentant frå same fylket. Ho er medlem i [[Arbeidarpartiet]]. Klundelien utdanna seg til lærar, tok eksamen i 1967. Ho arbeidde i skulen fram til 1981, mellom anna som rådgjevar. 1968-75 var ho medlem i Kongsberg bystyre, frå 1976 medlem i fylkestinget i Buskerud. Etter fylkestingsvalet hausten 1983 vart ho vald til fylkesordførar for Buskerud, eit ombod ho hadde dei neste fire åra. Samstundes var ho styreformann for sentralsjukehuset i Buskerud. Frå 1. oktober 1989 og i fire år framover representerte ho Buskerud og Arbeidarpartiet i [[stortinget]]. Ho var medlem i Samferdslekomiteen til 8. november 1990, då [[Gro Harlem Brundtland]] danna regjering for tredje gong, sidan medlem i Finanskomiteen resten av valperioden. Frå 1989 til 1997 leia ho det statlege Likestillingsrådet. 1995–96 var ho nestleiar i styret for Garanti-Instituttet for Eksportkreditt. I 1988 fekk Klundelien jobben som fylkeskultursjef i Buskerud, ein posisjon ho hadde til 2009-10. Til sist spesialrådgjevar i fylkeskommunen til 2013. ==Kjelder== *[https://www.stortinget.no/no/Representanter-og-komiteer/Representantene/Representant/?perid=%c3%85K&tab=Biography Stortinget.no] *[https://www.nb.no/items/8482d424fd7597f94332ac63c703bdfb?page=49&searchText=%22%C3%A5se%20klundelien%22 Drammens Tidende, søndag 8. januar 2006] {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1989-1993]] [[Kategori:Folk frå Kongsberg]] [[Kategori:Fylkesordførarar i Buskerud]] k7jc1sw0sfsn7cwt1jdd8o6a2anwgud 0 430026 3651148 2026-04-21T09:14:03Z Migne 2086 Oppretta sida med «[[Fil:Harald Norpoth, Bob Schul, Bill Dellinger 1964.jpg|mini|]] '''Bob Schul''', fullt namn '''Robert Keyser Schul''', ({{levde|28. september|1937|16. juni|2024|Schul}}) var ein langdistanseløpar frå [[USA]] som vart olympisk meister på 5&nbsp;000 meter under [[Friidrett under Sommar-OL 1964|Sommar-OL 1964]]. I 1963 vart Schul tredjemann på 5&nbsp;000 meter ved dei panamerikanske leikane i [[São Paulo]]. 5. juni 1964 fekk han notert 13.38,0 då han sigra p…» 3651148 wikitext text/x-wiki [[Fil:Harald Norpoth, Bob Schul, Bill Dellinger 1964.jpg|mini|]] '''Bob Schul''', fullt namn '''Robert Keyser Schul''', ({{levde|28. september|1937|16. juni|2024|Schul}}) var ein langdistanseløpar frå [[USA]] som vart olympisk meister på 5&nbsp;000 meter under [[Friidrett under Sommar-OL 1964|Sommar-OL 1964]]. I 1963 vart Schul tredjemann på 5&nbsp;000 meter ved dei panamerikanske leikane i [[São Paulo]]. 5. juni 1964 fekk han notert 13.38,0 då han sigra på distansen i Compton, einast tre sekund etter verdsrekorden til [[Vladimir Kuts]]. Året etter reiste Schul til dei olympiske sommarleikane i [[Tokyo]] som vinnar av det US-amerikanske uttaket. I leikane vann han 5&mnsp;000-meteren på tida 13.48,8, åtte tidels sekund føre Tysklands [[Harald Norpoth]]. I 1964 og 1965 vart Schul nasjonal meister på høvesvis 5&nbsp;000 meter og 3 miles. I sitt forsøk på å kvalifisere seg til [[Sommar-OL 1968]], enda han på sjetteplass i det US-amerikanske uttaksløpet. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bob Schul|Bob Schul]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 21. april 2026.'' {{refslutt}} *[https://www.nb.no/items/9b343d8d7b4df4501224468e79e7d7cb?page=9&searchText=%22bob%20schul%22 Arbeiderbladet 8. juni 1964] 9xofb8z19t4eqi1d3bqzqvlptkdeuw8 3651149 3651148 2026-04-21T09:14:15Z Migne 2086 la til [[Kategori:Langdistanseløparar frå USA]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3651149 wikitext text/x-wiki [[Fil:Harald Norpoth, Bob Schul, Bill Dellinger 1964.jpg|mini|]] '''Bob Schul''', fullt namn '''Robert Keyser Schul''', ({{levde|28. september|1937|16. juni|2024|Schul}}) var ein langdistanseløpar frå [[USA]] som vart olympisk meister på 5&nbsp;000 meter under [[Friidrett under Sommar-OL 1964|Sommar-OL 1964]]. I 1963 vart Schul tredjemann på 5&nbsp;000 meter ved dei panamerikanske leikane i [[São Paulo]]. 5. juni 1964 fekk han notert 13.38,0 då han sigra på distansen i Compton, einast tre sekund etter verdsrekorden til [[Vladimir Kuts]]. Året etter reiste Schul til dei olympiske sommarleikane i [[Tokyo]] som vinnar av det US-amerikanske uttaket. I leikane vann han 5&mnsp;000-meteren på tida 13.48,8, åtte tidels sekund føre Tysklands [[Harald Norpoth]]. I 1964 og 1965 vart Schul nasjonal meister på høvesvis 5&nbsp;000 meter og 3 miles. I sitt forsøk på å kvalifisere seg til [[Sommar-OL 1968]], enda han på sjetteplass i det US-amerikanske uttaksløpet. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bob Schul|Bob Schul]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 21. april 2026.'' {{refslutt}} *[https://www.nb.no/items/9b343d8d7b4df4501224468e79e7d7cb?page=9&searchText=%22bob%20schul%22 Arbeiderbladet 8. juni 1964] [[Kategori:Langdistanseløparar frå USA]] 0izha5fg8ozdnj3uix735hupkx9aeeo 3651150 3651149 2026-04-21T09:14:36Z Migne 2086 la til [[Kategori:Olympiske meistrar for USA]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3651150 wikitext text/x-wiki [[Fil:Harald Norpoth, Bob Schul, Bill Dellinger 1964.jpg|mini|]] '''Bob Schul''', fullt namn '''Robert Keyser Schul''', ({{levde|28. september|1937|16. juni|2024|Schul}}) var ein langdistanseløpar frå [[USA]] som vart olympisk meister på 5&nbsp;000 meter under [[Friidrett under Sommar-OL 1964|Sommar-OL 1964]]. I 1963 vart Schul tredjemann på 5&nbsp;000 meter ved dei panamerikanske leikane i [[São Paulo]]. 5. juni 1964 fekk han notert 13.38,0 då han sigra på distansen i Compton, einast tre sekund etter verdsrekorden til [[Vladimir Kuts]]. Året etter reiste Schul til dei olympiske sommarleikane i [[Tokyo]] som vinnar av det US-amerikanske uttaket. I leikane vann han 5&mnsp;000-meteren på tida 13.48,8, åtte tidels sekund føre Tysklands [[Harald Norpoth]]. I 1964 og 1965 vart Schul nasjonal meister på høvesvis 5&nbsp;000 meter og 3 miles. I sitt forsøk på å kvalifisere seg til [[Sommar-OL 1968]], enda han på sjetteplass i det US-amerikanske uttaksløpet. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Bob Schul|Bob Schul]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 21. april 2026.'' {{refslutt}} *[https://www.nb.no/items/9b343d8d7b4df4501224468e79e7d7cb?page=9&searchText=%22bob%20schul%22 Arbeiderbladet 8. juni 1964] [[Kategori:Langdistanseløparar frå USA]] [[Kategori:Olympiske meistrar for USA]] su03z5wu0mithykbuovwgo6r3sovv4e 0 430027 3651157 2026-04-21T11:52:39Z HerVal7752 105842 Laga gjennom omsetjing av sida «[[:no:Special:Redirect/revision/25598203|Ingrid Olina Hovland]]» 3651157 wikitext text/x-wiki '''Ingrid Olina Hovland''' ({{Datoar}}) er ein norsk [[Kristeleg Folkeparti|KrF]]-politikar frå [[Stavanger kommune|Stavanger]]. Ho har vore leiar i [[Kristeleg Folkepartis Ungdom]] sidan oktober 2025.<ref>{{Kjelde www|url=https://www.vl.no/nyheter/ingrid-olina-hovland-20-er-valgt-til-ny-krfu-leder/10025819|tittel=Ingrid Olina Hovland (20) er valgt til ny KrFU-leder|etternamn=Frantzen|førenamn=Herman|dato=2025-10-25|språk=no|verk=[[Vårt Land]]|vitja=2025-11-01|sitat=Ingrid Olina Hovland (20) valgt til ny leder for KrFU på landsmøtet på Thon Hotel Vettre i Asker}}</ref> Hovland er medlem av Hillevåg og Tjensvoll bydelsutval i Stavanger kommune.<ref>{{Kjelde www|url=https://www.stavanger.kommune.no/politikk/finn-politiker/hovland-ingrid-olina/|tittel=Hovland, Ingrid Olina|dato=2025-06-24|språk=no|verk=Stavanger kommune|vitja=2026-01-28|sitat=Medlem av: Hillevåg og Tjensvoll bydelsutvalg}}</ref><ref>{{Kjelde www|url=https://www.altinget.no/artikkel/9102-hun-er-innstilt-som-ny-leder-for-krfu|tittel=Hun er innstilt som ny leder for KrFU|etternamn=Skiphamn|førenamn=Silje Sjursen|dato=2025-09-22|språk=no|verk=Altinget|vitja=2026-01-28|sitat=Hovland er nå generalsekretær i KrFU og var tidligere nestleder i ungdomspartiets fylkeslag i Rogaland. Hun sitter som medlem i Hillevåg og Tjensvoll bydelsutvalg i Stavanger.}}</ref> == Bakgrunn == Ingrid Olina Hovland fullførte vidaregåande opplæring ved [[St. Olav videregående skole i Stavanger|St. Olav vidaregåande skule]] i 2023, og gjekk dinest eitt år ved Bildøy bibelskule.<ref>{{Cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=N_N1IFTSTmI|title=Hovland varsler gjennomgang av KrFUs abort-politikk|date=2025-11-7|last=Dagen}}</ref><ref>{{Kjelde www|url=https://htavis.no/jeg-hoppet-i-det-med-hele-meg|tittel=Jeg hoppet i det med hele meg|etternamn=Benjaminsen|førenamn=Anne-Trine|dato=2025-12-03|språk=no|verk=Hillevåg og Tjensvoll avis|vitja=2026-01-28|sitat=Ingrid bestemte seg tidlig for å studere juss og målet er å bli politijurist. Hun tok allikevel et opphold på Bildøy bibelskole etter videregående, og nok en omvei før studiestart: Høsten 2024 gikk turen til Oslo for å jobbe som Generalsekretær i KrFU. Da måtte hun legge det politiske arbeidet litt bort og konsentrere seg om det organisatoriske, som daglig drift, planlegge og lede store arrangement, regnskap og rapporter. – Ja, det var i perioder overveldende, innrømmer hun, men en utrolig verdifull erfaring.}}</ref> I 2025 byrja Hovland å studere [[Juss|rettsvitskap]] ved [[Universitetet i Oslo]].<ref>{{Kjelde www|url=https://framtida.no/2025/10/02/leiarkamp-i-krfu-bra-a-utfordre-ei-innstilling-som-blir-sett-pa-som-heilag|tittel=Leiarkamp i KrFU: – Bra å utfordre ei innstilling som blir sett på som heilag|etternamn=Slåen|førenamn=Åshild|dato=2025-10-02|språk=nn-NO|verk=[[Framtida.no|Framtida]]|vitja=2025-11-08|sitat=Hovland er den innstilte leiarkandidaten, og var fram til september generalsekretær i ungdomspartiet. Ho har vore nestleiar i Rogaland KrFU, lokallagsleiar i Stavanger KrFU, og vore i bydelsutvalet i Hillevåg i Stavanger. I tillegg studerer ho rettsvitskap ved Universitetet i Oslo.}}</ref> == Abortfråsegn og Subjektprisen == Kort tid etter at Hovland vart vald til KrFU-leiar, uttala ho i Jenny Huse sin podkast ''Brutalt ærlig'' at ho meinte kvinner bør fullføre [[Svangerskap|svangerskapet]], sjølv om graviditeten var som følgje av [[valdtekt]].<ref>{{Kjelde www|url=https://www.nrk.no/rogaland/krfu-leder-ingrid-olina-hovland-far-kritikk-etter-abort-uttalelse-i-podkast-1.17628765|tittel=KrFU-leder Ingrid Olina Hovland får kritikk etter abort-uttalelse i podkast|forfattar=Årthun, Adrian Fosse; Ellingsen, Øystein; Kalstad, Lise Marit|dato=2025-10-27|språk=no|utgjevar=[[NRK]]|vitja=2025-10-28|sitat=Kvinner bør bære fram barn selv om graviditeten er resultat av voldtekt, mener KrFUs nyvalgte leder Ingrid Olina Hovland (20).}}</ref><ref>{{Kjelde www|url=https://www.vg.no/nyheter/i/jQ8ne0/ingrid-olina-hovland-faar-kritikk-etter-abort-uttalelse-et-nytt-bunnpunkt|tittel=Får kritikk etter abort-uttalelse: – Et nytt bunnpunkt|etternamn=Loe|førenamn=Isak Løve Pilskog|dato=2025-10-27|språk=no|verk=[[VG]]|vitja=2025-10-28|sitat=KrFU-leder Ingrid Olina Hovland sier kvinner som blir gravide etter voldtekt bør fullføre svangerskapet. Uttalelsen kom i podkasten Brutalt ærlig, der hun ble intervjuet av influencer Jenny Huse.}}</ref> Fråsegna førte til sterke reaksjonar og det vart blant anna sett igang ein underskriftskampanje av samfunnsdebattant Anine Olsen, som mottok over 40 000 signaturar, med krav om at Hovland burde trekke seg som leiar i KrFU.<ref>{{Kjelde www|url=https://www.nrk.no/rogaland/krfu-leder-ingrid-olina-hovland-etter-mediestorm_-_-krevende-a-sta-i-1.17629343|tittel=KrFU-leder Ingrid Olina Hovland etter mediestorm: – Krevende å stå i|forfattar=Norheim, Håkon Jonassen; Barka, Even Hye Tytlandsvik; Årthun, Adrian Fosse; Kvindesland, Per Øystein|dato=2025-10-28|språk=no|utgjevar=NRK|vitja=2025-10-29|sitat=Over 25.000 har i skrivende stund signert på en underskriftskampanje for å få Hovland til å trekke seg som KrFU-leder.}}</ref><ref>{{Kjelde www|url=https://www.tv2.no/underholdning/opprop-etter-abortutsagn/18232372/|tittel=Opprop etter abortutsagn|forfattar=Myklebostad, Marie; Jensen, Hanne Drange; Røyne, Henrik Hokaasen|dato=2025-10-28|språk=no|utgjevar=TV 2|vitja=2025-10-29|sitat=Mandag opprettet Olsen en underskriftskampanje som krever at Hovland går av som leder.}}</ref><ref>{{Kjelde www|url=https://www.rastavanger.no/5-165-171020|tittel=Over 40.000 krever at Ingrid Olina Hovland går av etter abortuttalelse|etternamn=Lunde|førenamn=Ingvild Østbø|dato=2025-10-30|språk=no|verk=RA Stavanger|vitja=2025-11-02|sitat=– Den nyvalgte KrFU-lederen har uttalt at kvinner bør bære fram barn etter voldtekt. Et slikt syn hører ikke hjemme i norsk politikk i 2025, skriver Olsen i kampanjen, som i skrivende stund har samlet over 40.000 signaturer og blitt bredt delt i sosiale medier.}}</ref> Hovland presiserte seinare at dette var eit personleg standpunkt og at KrFU står for ei abortgrense på 12 veker.<ref>{{Kjelde www|url=https://www.dagbladet.no/nyheter/mener-kvinner-bor-baere-fram-barn-etter-voldtekt/83775298|tittel=Mener kvinner bør bære fram barn etter voldtekt|etternamn=Johansen|førenamn=Anders Holth|dato=2025-10-27|språk=no|verk=Dagbladet|vitja=2025-12-27|sitat=Hovland understreker at KrFUs holdning er at de ønsker en abortgrense i uke 12 i svangerskapet. […] – Dette er meg som person som uttaler meg, ikke meg som KrFU-leder, sier Hovland.}}</ref><ref name=":0">{{Kjelde www|url=https://www.nettavisen.no/5-95-2783163|tittel=KrFU-lederen er årets subjekt|forfattar=Eikeland, Kari Anne; Johansen, Sebastian Melsom|dato=2025-12-16|språk=no|utgjevar=Nettavisen|vitja=2025-12-27|sitat=Hovland har i etterkant understrekt at uttalelsen ikke gjenspeiler KrF eller KrFU sin politikk, men var også klokkeklar på at hun «absolutt ikke» skal trekke seg, og at hun ikke vil la seg diktere av «woke influensere på venstresiden».}}</ref> Saka bidrog til at Hovland vart tildelt Subjektprisen av kulturavisen ''[[Avisa Subjekt|Subjekt]]'' den 16. desember 2025.<ref name=":0">{{Kjelde www|url=https://www.nettavisen.no/5-95-2783163|tittel=KrFU-lederen er årets subjekt|etternamn=Eikeland|førenamn=Kari Anne|dato=2025-12-16|språk=no|verk=Nettavisen|vitja=2025-12-27|sitat=Hovland har i etterkant understrekt at uttalelsen ikke gjenspeiler KrF eller KrFU sin politikk, men var også klokkeklar på at hun «absolutt ikke» skal trekke seg, og at hun ikke vil la seg diktere av «woke influensere på venstresiden».}}</ref> I grunngjevinga til juryen stod det blant anna at ho «står for meningene sine, forsvarer dem prinsipielt og går i dialog».<ref>{{Kjelde www|url=https://subjekt.no/subjektprisen/ingrid-olina-hovland-er-arets-subjekt/|tittel=Ingrid Olina Hovland er Årets subjekt|etternamn=Hegg|førenamn=Peter-André|dato=2025-12-16|språk=no|verk=Subjekt|vitja=2025-12-27|sitat=Kampanjen kom fra influensere som mislikte hennes syn på abort. Hun sto imot på forbilledlig vis og slo fast at «vi skal ikke la influensere styre politikken». Hun stilte opp i avis etter avis og forsvarte sitt konservative abortsyn. Synet er i utakt med norsk konsensus, men henger logisk sammen. Hun står for meningene sine, forsvarer dem prinsipielt og går i dialog.}}</ref> == Kjelder == [[Kategori:Folk frå Stavanger]] [[Kategori:Abortmotstandarar]] [[Kategori:Lokalpolitikarar i Stavanger]] [[Kategori:KrF-politikarar i Rogaland]] [[Kategori:KrFU-leiarar]] qfaxgnq9w1i8xrspqlz58zn1i6yrxoo