Wikipedia nnwiki https://nn.wikipedia.org/wiki/Hovudside MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Filpeikar Spesial Diskusjon Brukar Brukardiskusjon Wikipedia Wikipedia-diskusjon Fil Fildiskusjon MediaWiki MediaWiki-diskusjon Mal Maldiskusjon Hjelp Hjelpdiskusjon Kategori Kategoridiskusjon Tema Temadiskusjon TimedText TimedText talk Modul Moduldiskusjon Arrangement Arrangementsdiskusjon 0 5849 3651279 3607764 2026-04-22T22:45:43Z ~2026-24319-30 154242 Legg til uttala, rettar «vent» til infinitiv liksom ordi etter, legg på {{tr}} på påstandet um at romani høyrer til dei nordlege romanimåli (ein held tidt skandoromani for å vera eit para-romani-mål bygt på nordgermansk, jf. infoboksen) 3651279 wikitext text/x-wiki {{Infoboks_språk|namn=Romani|heimnamn=Romani rakripa |familycolor=indoeuropeisk |land=[[Sverige]], [[Noreg]] |distrikt=[[Austlandet]], [[Trøndelag]], heile [[Sverige]] |talarar=31 000|utbreiing=''Ikkje topp-100'' |familie=[[Indoeuropeiske språk|Indoeuropeisk]]<br>&nbsp;[[Germanske språk|Germansk]]<br>&nbsp;&nbsp;[[Nordgermanske språk|Nordisk]]<br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;Austnordisk<br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Romani rakkripa''' |abc=[[det latinske alfabetet|Latinsk]] |nasjon=[[Romanifolk]] |byrå=&nbsp; |iso1=&nbsp;|iso2=&nbsp;|iso3=rmg|glotto=trav1236}}'''Romani rakkripa''' eller '''romani''' (uttala ''rommani'', med stutt o og lang m), òg kalla '''norsk romani''', '''svensk romani''', '''skandoromani''', '''rodi''', '''rotipa'''<ref>{{Citation|title=Hatprat rammer nasjonale minoriteter: – Visste ikke at jeg er skogfinne|url=https://www.nrk.no/osloogviken/xl/hets-og-hatprat-rammer-nasjonale-minoriteter-1.16152471|website=NRK|date=2022-12-17|accessdate=2022-12-18|language=nb-NO|first=Silje Kathrine|last=Sviggum}}</ref> eller '''reisandespråk''', er eit språk med hovudsakleg skandinavisk grammatikk og [[indoariske språk|indisk]]-basert ordforråd som tradisjonelt blir bruka av [[romanifolk]]et (reisande, taterar, romanoar, romanisæl) i det vestlege [[Sverige]], på [[Austlandet]] og i [[Trøndelag]]. Romani rakkripa er i Noreg definert som eitt av dei [[nasjonale minoritetsspråk]]a.<ref>{{Citation|title=Minoritetsspråkpakten|url=https://www.regjeringen.no/no/tema/urfolk-og-minoriteter/nasjonale-minoriteter/midtspalte/minoritetssprakpakta/id86936/|website=Regjeringen.no|date=2022-07-27|accessdate=2024-05-19|language=nb-NO}}</ref> <!--Etter eit vedtak i den svenske [[Riksdagen]] den [[2. desember]] [[1999]] fekk romani i alle sine variantar (saman med [[samiske språk|samisk]], [[finsk språk|finsk]], [[tornedalsfinsk]] og [[jiddisch språk|jiddisch]]) offisiell status som nasjonalt minoritetsspråk i [[Sverige]]. --> Sett som eit [[romanés|romanispråk]] høyrer romani rakkripa til dei nordlege romanispråka i lag med m.a. [[finsk romani]], [[sintiromani]].{{Treng kjelde}} Dei tre andre greinene er [[valakisk romani]], [[sentralromani]] og [[balkanromani]].<ref>For ei klassifisering, sjå [[romanispråk]] og ev. [https://glottolog.org/resource/languoid/id/roma1329 Glottolog sitt oversyn over romanispråk]</ref> == Ordtilfang == {|align="left" border="1" cellspacing="0" cellpadding="5" style="margin-right:10pt" | |bgcolor="#aaccdd"|'''Norsk''' ||bgcolor="#aaccdd"| '''Romani''' ||bgcolor="#aaccdd"| '''Opphavsspråk''' |- | ein || jikk || ek ([[hindi]]) |- | to || dy || do (hindi) |- | tre || trinn || tīn (hindi) |- | fire || sjtar|| cār (hindi) |- | fem || pansj || pāṃc (hindi) |- | seks || sinkus || ? |- | sju || efta || häft ([[farsi]]) ''el.''<br>epta ([[gresk]]) |- | åtte || åkta || okhto (gresk) |- | ni || enja || ennea (gresk) |- | ti || desj,<br>dypansj || das (hindi)<br>do (hindi)+ pāṃc (hindi) |- || jord || pu || bhūmi 'jord' ([[gamalindisk]]) |- | stor || baro || vaḍrā 'stor' (gamalindisk) |- | fole || kuro || ghoṛā 'hest' (gamalindisk) |- | vatn || pani || pānīya (gamalindisk) |- | mykje || butt || bahut (hindi) |- | Gud || Devel || dev (hindi) |- | Gud || Adonai || Adonáj ([[hebraisk]]) |- | flott, stolt || buno || buono ([[italiensk]]) |- | bok || libri || libre ([[fransk]]) |- | kvit || blank || blanc ([[fransk]]) |- | åleine || alonum || alone ([[engelsk]]) |- | gata || stråtan || straat ([[nederlandsk]]) |- | vegg || vanta || Wand ([[tysk]]) |- | elv || flussa || Fluß (tysk) |- | vente || bidra || bide ([[skandinaviske språk|skandinavisk]]) |} Ordtilfanget i romani ber sterkt preg av historia til [[romanifolk]]et. Kjernen av ordtilfanget kjem frå dei [[indoariske språk]]a kring [[Panjab]] i [[Pakistan]] og det nordvestlege [[India]]. Mange ord liknar på dei tilsvarande orda i [[hindi]] &#8212; slik som tala frå ein til fem. Andre vesentlege kjelder er [[gresk språk|gresk]], [[slaviske språk]], [[romanske språk]] og [[germanske språk]]. Det finst òg enkelte [[hebraisk språk|hebraiske]] og [[finsk språk|finske]] ord i romani. Mange ord som er innlånte frå skandinavisk er omforma med suffiks som -(d)ra, -us, -is og liknande. Ordtilfanget i romani er presentert i [[Ordliste for skandoromani]]. == Grammatikk == Grammatikken står i sterk motsetnad til ordtilfanget i romani rakripa; både [[syntaks]]en (setningsoppbyggjinga) og [[morfologien]] (systemet av bøyingsendingar) er i det store og heile av sentralskandinavisk type. === Morfologi === ==== Substantiv ==== {|align="right" border="1" cellspacing="0" cellpadding="5" style="margin-left:10pt" | |bgcolor="#aaccdd"|'''Ubunde<br>eintal''' ||bgcolor="#aaccdd"| '''Bunde<br>eintal''' ||bgcolor="#aaccdd"| '''Ubunde<br>fleirtal''' ||bgcolor="#aaccdd"| '''Bunde<br>fleirtal''' |- | divus <small>(‘dag’)</small> || divusen || divusar || divusane |- | bakro <small>(‘sau’; ‘bekre, vêr’)</small> || bakroen || bakroar || bakroane |} Substantiva i romani tek vanlegvis ''-(a/e)r'' i ubunde fleirtal, og dei har [[etterhengd bunden artikkel]] som i dei fleste [[nordgermanske språk|nordgermanske språka og målføra]]. Endingsvokalen i ubunden form blir halden i bøygde former. Typiske endingsvokalar er hankjønnsendinga ''-o'' og hokjønnsendinga ''-i''. Avleiingsendingar inkluderer ''-ipa'' (''rakra'' = ‘tala’, ''rakripa'' = ‘språk’, ‘tale’; ''nak'' = nase, ''nakkipa'' = ‘snus’) og ''-ar'' (''tradra'' = ‘reise’, ''tradrar'' = ‘bil’). ==== Verb ==== {|align="right" border="1" cellspacing="0" cellpadding="5" style="margin-left:10pt" | |bgcolor="#aaccdd"|'''Inf.''' ||bgcolor="#aaccdd"| '''Pres.''' ||bgcolor="#aaccdd"| '''Pret.''' ||bgcolor="#aaccdd"| '''Perf.''' |- | dikka <small>(‘sjå’)</small> || dikkar || dikka || kammar dikka |- | jia <small>(‘syngje’)</small> || jiar || jia || kammar gia |- | ja <small>(‘gå’)</small> || jar || jadde || kammar jadd |} Verba har oftast a-infinitiv på romani. Dei fleste verba blir bøygde som nynorsk ''kasta''. Einstavingsverb blir oftast bøygde om lag som nynorsk ''ha''. Perfektum blir oftast danna med hjelpeverbet ''kamma'' (ha). Mange verb, inkludert ord frå [[germanske språk]], har suffikset -(d)ra: ''bidra'' (venta), ''bodra'' (bu), ''dindra'' (tena), ''dragra'' (draga, reise). === Syntaks === Den grunnleggjande setningsbygnaden i romani er stort sett av SVO-type ([[Subjekt]]-[[Verb]]-[[Objekt]]): ''Vårsnus rakrar romani'' (SVO) svarar ordrett til &laquo;Vi talar romani&raquo;. Ved tilføying av [[adverb]] først i setninga får vi, som i all skandinavisk, reverseringa SV > VS: ''Ninna rakrar vårsnus romani'' (AVSO) &laquo;No talar vi romani.&raquo; ==Kjelder== {{fotnoteliste}} == Litteratur == * Hancock, Ian: [http://www.radoc.net/radoc.php?doc=art_c_language_scandoromani&lang=en&articles=true «The Social and Linguistic Development of Scandoromani»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150108141311/http://www.radoc.net/radoc.php?doc=art_c_language_scandoromani&lang=en&articles=true |date=2015-01-08 }}, i ''Language Contact: Theoretical and Empirical Studies.'' Berlin: Mouton de Gruyter, 1992. * Hyltenstam, Kenneth ''(red.)'': ''Sveriges sju inhemska språk : ett minoritetsspråksperspektiv.'' Lund (Studentlitteratur), ca 1999. (366 s. : ill.) ISBN 91-44-00777-9 (hf.) [https://bibsys-almaprimo.hosted.exlibrisgroup.com/permalink/f/1fb9390/BIBSYS_ILS71476540450002201] * Iversen, Ragnvald: ''The Romany language in Norway.'' (Skrifter / utgitt av det Norske videnskapsakademi i Oslo. II. Historisk-filosofisk klasse ; 1944:3 1) 1944. (275 s.) * Karlsen, Hermann: ''Romani-norsk ordbok.'' Fredrikstad (Stiftelsen Roma), 2000. (90 s.; ill.) [https://bibsys-almaprimo.hosted.exlibrisgroup.com/permalink/f/1fb9390/BIBSYS_ILS71511764770002201] * Karlsen, Hermann: ''Vandriar : et enkelt innføringskurs i romani : ved undervisning, skriftlig og på CD.'' Fredriksstad (Stiftelsen Roma), [[2001]]. Hefte (28 s.) + CD. [https://bibsys-almaprimo.hosted.exlibrisgroup.com/permalink/f/1fb9390/BIBSYS_ILS71485405300002201] * Karlsen, Ludvig [...] ''et.al.'': ''Romani-folkets ordbok : Tavringens rakripa = de reisendes språk.'' 1993. ISBN 82-992363-1-2. [https://bibsys-almaprimo.hosted.exlibrisgroup.com/permalink/f/1fb9390/BIBSYS_ILS71472248710002201] * Mac Mathúna, Séamus & Ó Corráin, Ailbhe ''(red.)'': ''Minority languages in Scandinavia, Britain and Ireland.'' (Studia Celtica Upsaliensia ; 3) Uppsala (University of Uppsala); Stockholm (Almqvist & Wiksell International), 1998. (220 s. : ill.) ISBN 91-554-4111-4 (hf.) [https://bibsys-almaprimo.hosted.exlibrisgroup.com/permalink/f/1fb9390/BIBSYS_ILS71489808010002201] * ''Sveriges officiella minoritetsspråk : finska, meänkieli, samiska, romani, jiddisch och teckenspråk : en kort presentation.'' (Skrifter utgivna av Svenska språknämnden ; 86) Stockholm (Norstedt), 2003. (76 s. : ill.) ISBN 91-7297-611-X (hf.) [https://bibsys-almaprimo.hosted.exlibrisgroup.com/permalink/f/1fb9390/BIBSYS_ILS71466809350002201] <references/> == Sjå òg == * [[Romanés]] * [[Rodi]] ==Bakgrunnsstoff== * [http://www.lor.no/lor/spraak.htm Utdrag frå ''Tavringens rakripa : romanifolkets ordbok'' av Ludvig Karlsen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517183211/http://www.lor.no/lor/spraak.htm |date=2008-05-17 }} * [http://buddarn.blogsome.com Norske nyheter på romani rakripa (Pre Drommen te Romani-Manuset)] * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=rmu «Ethnologue Report: Romani, Tavringer : a language of Sweden»] {{Germanske språk}} [[kategori:løynspråk]] [[kategori:romanifolk]] [[kategori:språk i Noreg]] [[kategori:nordgermanske språk]] [[Kategori:Romanispråk]] [[Kategori:Einskildspråk]] [[Kategori:Indoariske språk]] 26j1pihtuozkd9tv1dwgq32espn8vso 3651280 3651279 2026-04-22T22:49:40Z ~2026-24319-30 154242 Same infinitivsending gjenom heile artikkelen; det skifte, men ikkje etter jamvektsregelen, so eg trur kje upphavsmannen nytta kløyvd 3651280 wikitext text/x-wiki {{Infoboks_språk|namn=Romani|heimnamn=Romani rakripa |familycolor=indoeuropeisk |land=[[Sverige]], [[Noreg]] |distrikt=[[Austlandet]], [[Trøndelag]], heile [[Sverige]] |talarar=31 000|utbreiing=''Ikkje topp-100'' |familie=[[Indoeuropeiske språk|Indoeuropeisk]]<br>&nbsp;[[Germanske språk|Germansk]]<br>&nbsp;&nbsp;[[Nordgermanske språk|Nordisk]]<br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;Austnordisk<br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Romani rakkripa''' |abc=[[det latinske alfabetet|Latinsk]] |nasjon=[[Romanifolk]] |byrå=&nbsp; |iso1=&nbsp;|iso2=&nbsp;|iso3=rmg|glotto=trav1236}}'''Romani rakkripa''' eller '''romani''' (uttala ''rommani'', med stutt o og lang m), òg kalla '''norsk romani''', '''svensk romani''', '''skandoromani''', '''rodi''', '''rotipa'''<ref>{{Citation|title=Hatprat rammer nasjonale minoriteter: – Visste ikke at jeg er skogfinne|url=https://www.nrk.no/osloogviken/xl/hets-og-hatprat-rammer-nasjonale-minoriteter-1.16152471|website=NRK|date=2022-12-17|accessdate=2022-12-18|language=nb-NO|first=Silje Kathrine|last=Sviggum}}</ref> eller '''reisandespråk''', er eit språk med hovudsakleg skandinavisk grammatikk og [[indoariske språk|indisk]]-basert ordforråd som tradisjonelt blir bruka av [[romanifolk]]et (reisande, taterar, romanoar, romanisæl) i det vestlege [[Sverige]], på [[Austlandet]] og i [[Trøndelag]]. Romani rakkripa er i Noreg definert som eitt av dei [[nasjonale minoritetsspråk]]a.<ref>{{Citation|title=Minoritetsspråkpakten|url=https://www.regjeringen.no/no/tema/urfolk-og-minoriteter/nasjonale-minoriteter/midtspalte/minoritetssprakpakta/id86936/|website=Regjeringen.no|date=2022-07-27|accessdate=2024-05-19|language=nb-NO}}</ref> <!--Etter eit vedtak i den svenske [[Riksdagen]] den [[2. desember]] [[1999]] fekk romani i alle sine variantar (saman med [[samiske språk|samisk]], [[finsk språk|finsk]], [[tornedalsfinsk]] og [[jiddisch språk|jiddisch]]) offisiell status som nasjonalt minoritetsspråk i [[Sverige]]. --> Sett som eit [[romanés|romanispråk]] høyrer romani rakkripa til dei nordlege romanispråka i lag med m.a. [[finsk romani]], [[sintiromani]].{{Treng kjelde}} Dei tre andre greinene er [[valakisk romani]], [[sentralromani]] og [[balkanromani]].<ref>For ei klassifisering, sjå [[romanispråk]] og ev. [https://glottolog.org/resource/languoid/id/roma1329 Glottolog sitt oversyn over romanispråk]</ref> == Ordtilfang == {|align="left" border="1" cellspacing="0" cellpadding="5" style="margin-right:10pt" | |bgcolor="#aaccdd"|'''Norsk''' ||bgcolor="#aaccdd"| '''Romani''' ||bgcolor="#aaccdd"| '''Opphavsspråk''' |- | ein || jikk || ek ([[hindi]]) |- | to || dy || do (hindi) |- | tre || trinn || tīn (hindi) |- | fire || sjtar|| cār (hindi) |- | fem || pansj || pāṃc (hindi) |- | seks || sinkus || ? |- | sju || efta || häft ([[farsi]]) ''el.''<br>epta ([[gresk]]) |- | åtte || åkta || okhto (gresk) |- | ni || enja || ennea (gresk) |- | ti || desj,<br>dypansj || das (hindi)<br>do (hindi)+ pāṃc (hindi) |- || jord || pu || bhūmi 'jord' ([[gamalindisk]]) |- | stor || baro || vaḍrā 'stor' (gamalindisk) |- | fole || kuro || ghoṛā 'hest' (gamalindisk) |- | vatn || pani || pānīya (gamalindisk) |- | mykje || butt || bahut (hindi) |- | Gud || Devel || dev (hindi) |- | Gud || Adonai || Adonáj ([[hebraisk]]) |- | flott, stolt || buno || buono ([[italiensk]]) |- | bok || libri || libre ([[fransk]]) |- | kvit || blank || blanc ([[fransk]]) |- | åleine || alonum || alone ([[engelsk]]) |- | gata || stråtan || straat ([[nederlandsk]]) |- | vegg || vanta || Wand ([[tysk]]) |- | elv || flussa || Fluß (tysk) |- | vente || bidra || bida ([[skandinaviske språk|skandinavisk]]) |} Ordtilfanget i romani ber sterkt preg av historia til [[romanifolk]]et. Kjernen av ordtilfanget kjem frå dei [[indoariske språk]]a kring [[Panjab]] i [[Pakistan]] og det nordvestlege [[India]]. Mange ord liknar på dei tilsvarande orda i [[hindi]] &#8212; slik som tala frå ein til fem. Andre vesentlege kjelder er [[gresk språk|gresk]], [[slaviske språk]], [[romanske språk]] og [[germanske språk]]. Det finst òg enkelte [[hebraisk språk|hebraiske]] og [[finsk språk|finske]] ord i romani. Mange ord som er innlånte frå skandinavisk er omforma med suffiks som -(d)ra, -us, -is og liknande. Ordtilfanget i romani er presentert i [[Ordliste for skandoromani]]. == Grammatikk == Grammatikken står i sterk motsetnad til ordtilfanget i romani rakripa; både [[syntaks]]en (setningsoppbyggjinga) og [[morfologien]] (systemet av bøyingsendingar) er i det store og heile av sentralskandinavisk type. === Morfologi === ==== Substantiv ==== {|align="right" border="1" cellspacing="0" cellpadding="5" style="margin-left:10pt" | |bgcolor="#aaccdd"|'''Ubunde<br>eintal''' ||bgcolor="#aaccdd"| '''Bunde<br>eintal''' ||bgcolor="#aaccdd"| '''Ubunde<br>fleirtal''' ||bgcolor="#aaccdd"| '''Bunde<br>fleirtal''' |- | divus <small>(‘dag’)</small> || divusen || divusar || divusane |- | bakro <small>(‘sau’; ‘bekre, vêr’)</small> || bakroen || bakroar || bakroane |} Substantiva i romani tek vanlegvis ''-(a/e)r'' i ubunde fleirtal, og dei har [[etterhengd bunden artikkel]] som i dei fleste [[nordgermanske språk|nordgermanske språka og målføra]]. Endingsvokalen i ubunden form blir halden i bøygde former. Typiske endingsvokalar er hankjønnsendinga ''-o'' og hokjønnsendinga ''-i''. Avleiingsendingar inkluderer ''-ipa'' (''rakra'' = ‘tala’, ''rakripa'' = ‘språk’, ‘tale’; ''nak'' = nase, ''nakkipa'' = ‘snus’) og ''-ar'' (''tradra'' = ‘reise’, ''tradrar'' = ‘bil’). ==== Verb ==== {|align="right" border="1" cellspacing="0" cellpadding="5" style="margin-left:10pt" | |bgcolor="#aaccdd"|'''Inf.''' ||bgcolor="#aaccdd"| '''Pres.''' ||bgcolor="#aaccdd"| '''Pret.''' ||bgcolor="#aaccdd"| '''Perf.''' |- | dikka <small>(‘sjå’)</small> || dikkar || dikka || kammar dikka |- | jia <small>(‘syngje’)</small> || jiar || jia || kammar gia |- | ja <small>(‘gå’)</small> || jar || jadde || kammar jadd |} Verba har oftast a-infinitiv på romani. Dei fleste verba blir bøygde som nynorsk ''kasta''. Einstavingsverb blir oftast bøygde om lag som nynorsk ''ha''. Perfektum blir oftast danna med hjelpeverbet ''kamma'' (ha). Mange verb, inkludert ord frå [[germanske språk]], har suffikset -(d)ra: ''bidra'' (venta), ''bodra'' (bu), ''dindra'' (tena), ''dragra'' (draga, reisa). === Syntaks === Den grunnleggjande setningsbygnaden i romani er stort sett av SVO-type ([[Subjekt]]-[[Verb]]-[[Objekt]]): ''Vårsnus rakrar romani'' (SVO) svarar ordrett til &laquo;Vi talar romani&raquo;. Ved tilføying av [[adverb]] først i setninga får vi, som i all skandinavisk, reverseringa SV > VS: ''Ninna rakrar vårsnus romani'' (AVSO) &laquo;No talar vi romani.&raquo; ==Kjelder== {{fotnoteliste}} == Litteratur == * Hancock, Ian: [http://www.radoc.net/radoc.php?doc=art_c_language_scandoromani&lang=en&articles=true «The Social and Linguistic Development of Scandoromani»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150108141311/http://www.radoc.net/radoc.php?doc=art_c_language_scandoromani&lang=en&articles=true |date=2015-01-08 }}, i ''Language Contact: Theoretical and Empirical Studies.'' Berlin: Mouton de Gruyter, 1992. * Hyltenstam, Kenneth ''(red.)'': ''Sveriges sju inhemska språk : ett minoritetsspråksperspektiv.'' Lund (Studentlitteratur), ca 1999. (366 s. : ill.) ISBN 91-44-00777-9 (hf.) [https://bibsys-almaprimo.hosted.exlibrisgroup.com/permalink/f/1fb9390/BIBSYS_ILS71476540450002201] * Iversen, Ragnvald: ''The Romany language in Norway.'' (Skrifter / utgitt av det Norske videnskapsakademi i Oslo. II. Historisk-filosofisk klasse ; 1944:3 1) 1944. (275 s.) * Karlsen, Hermann: ''Romani-norsk ordbok.'' Fredrikstad (Stiftelsen Roma), 2000. (90 s.; ill.) [https://bibsys-almaprimo.hosted.exlibrisgroup.com/permalink/f/1fb9390/BIBSYS_ILS71511764770002201] * Karlsen, Hermann: ''Vandriar : et enkelt innføringskurs i romani : ved undervisning, skriftlig og på CD.'' Fredriksstad (Stiftelsen Roma), [[2001]]. Hefte (28 s.) + CD. [https://bibsys-almaprimo.hosted.exlibrisgroup.com/permalink/f/1fb9390/BIBSYS_ILS71485405300002201] * Karlsen, Ludvig [...] ''et.al.'': ''Romani-folkets ordbok : Tavringens rakripa = de reisendes språk.'' 1993. ISBN 82-992363-1-2. [https://bibsys-almaprimo.hosted.exlibrisgroup.com/permalink/f/1fb9390/BIBSYS_ILS71472248710002201] * Mac Mathúna, Séamus & Ó Corráin, Ailbhe ''(red.)'': ''Minority languages in Scandinavia, Britain and Ireland.'' (Studia Celtica Upsaliensia ; 3) Uppsala (University of Uppsala); Stockholm (Almqvist & Wiksell International), 1998. (220 s. : ill.) ISBN 91-554-4111-4 (hf.) [https://bibsys-almaprimo.hosted.exlibrisgroup.com/permalink/f/1fb9390/BIBSYS_ILS71489808010002201] * ''Sveriges officiella minoritetsspråk : finska, meänkieli, samiska, romani, jiddisch och teckenspråk : en kort presentation.'' (Skrifter utgivna av Svenska språknämnden ; 86) Stockholm (Norstedt), 2003. (76 s. : ill.) ISBN 91-7297-611-X (hf.) [https://bibsys-almaprimo.hosted.exlibrisgroup.com/permalink/f/1fb9390/BIBSYS_ILS71466809350002201] <references/> == Sjå òg == * [[Romanés]] * [[Rodi]] ==Bakgrunnsstoff== * [http://www.lor.no/lor/spraak.htm Utdrag frå ''Tavringens rakripa : romanifolkets ordbok'' av Ludvig Karlsen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517183211/http://www.lor.no/lor/spraak.htm |date=2008-05-17 }} * [http://buddarn.blogsome.com Norske nyheter på romani rakripa (Pre Drommen te Romani-Manuset)] * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=rmu «Ethnologue Report: Romani, Tavringer : a language of Sweden»] {{Germanske språk}} [[kategori:løynspråk]] [[kategori:romanifolk]] [[kategori:språk i Noreg]] [[kategori:nordgermanske språk]] [[Kategori:Romanispråk]] [[Kategori:Einskildspråk]] [[Kategori:Indoariske språk]] twge1yqews4w6a10e629ouzezui3xo1 0 6597 3651270 3651229 2026-04-22T19:13:21Z Ranveig 39 /* Oppdaging */ +Frå actinium til uran, etter en: 3651270 wikitext text/x-wiki [[Fil:Tabla-actínidos.png|mini|Actinoid avmerka i den periodiske tabellen (vid versjon).]] [[Fil:Isotopes and half-life.svg|thumb|upright=1|Actinoid har mellom 89 og 103 proton og vanlegvis 117−159 nøytron]] '''Actinoid''' eller '''aktinoid''' er ein serie [[grunnstoff]] i [[periode 7]] i [[det periodiske systemet]]. Actinoida er 89 [[actinium]] Ac, 90 [[thorium]] Th, 91 [[protactinium]] Pa, 92 [[uran]] U, 93 [[neptunium]] Np, 94 [[plutonium]] Pu, 95 [[americium]] Am, 96 [[curium]] Cm, 97 [[berkelium]] Bk, 98 [[californium]] Cf, 99 [[einsteinium]] Es, 100 [[fermium]] Fm, 101 [[mendelevium]] Md, 102 [[nobelium]] No, 103 [[lawrencium]] Lr. Det uformelle kjemiske symbolet '''An''' blir brukt i generell omtale av actinoidkjemi for å visa til einkvar actinoid.<ref name="Gray">{{cite book|author=Theodore Gray|title=The Elements: A Visual Exploration of Every Known Atom in the Universe|year=2009|publisher=Black Dog & Leventhal Publishers|location=New York|isbn=978-1-57912-814-2|page= 240|url=https://archive.org/details/elementsvisualex0000gray/page/240}}</ref><ref>{{cite web|first1=Lester|last1=Morss|first2=Larned B.|last2=Asprey|url=https://www.britannica.com/science/actinoid-element |title=Actinoid element |publisher=Encyclopædia Britannica|date=1 August 2018|website=britannica.com|access-date=3 September 2020}}</ref><ref>{{cite book|author=Neil G. Connelly|title=Nomenclature of Inorganic Chemistry|publisher=[[Royal Society of Chemistry]]|location=London|year=2005|chapter-url=https://books.google.com/books?id=w1Kf1CakyZIC&pg=PA52|page=52|chapter=Elements|isbn=978-0-85404-438-2|display-authors=etal}}</ref> Heile [[f-blokk]]a består av actinoid og [[lantanoid]]; i tillegg er det eitt actinoid (lawrencium) og eitt lantanoid ([[lutetium]]) i [[d-blokk]]a.<ref>{{cite journal|author1-link=William B. Jensen|last1=Jensen|first1=William B.|date=2015|title=The positions of lanthanum (actinium) and lutetium (lawrencium) in the periodic table: an update|url=https://link.springer.com/article/10.1007/s10698-015-9216-1|journal=Foundations of Chemistry|volume=17|issue= |pages=23–31|doi=10.1007/s10698-015-9216-1|s2cid=98624395 |access-date=28. januar 2021|url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Scerri|first1=Eric|date=18. januar 2021|title=Provisional Report on Discussions on Group 3 of the Periodic Table|journal=Chemistry International|volume=43|issue=1|pages=31–34|doi=10.1515/ci-2021-0115 |s2cid=231694898 |doi-access=free}}</ref> I framstillingar av [[den periodiske tabellen]] blir f-blokka av grunnstoff vanlegvis vist som to ekstra rekkjer under hovudtabellen.<ref name="Gray" /> Dette er berre ein konvensjon knytt til utsjånad og formatering. Ein vidare tabell med 4f og 5f på dei rette plassane finst også, men er mindre vanleg. Actinoid er [[transisjonsmetall]].<ref name=Neve>{{cite journal |last1=Neve |first1=Francesco |date=2022 |title=Chemistry of superheavy transition metals |url= |journal=Journal of Coordination Chemistry |volume=75 |issue=17–18 |pages=2287–2307 |doi=10.1080/00958972.2022.2084394 |s2cid=254097024 |access-date=|doi-access=free }}</ref> Dei er sølvkvite eller sølvgrå på farge, og er uedle, svært reaktive metall.<ref name=SNL>{{snl}}</ref> Alle actinoida er [[radioaktivitet|radioaktive]]. Alle actinoida har stor [[atomradius]] og [[ioneradius]]. Gruppa har ei vid rekkje fysiske eigenskapar. Actinium og actinoid frå curium og vidare har liknande eigenskapar som lantanoid, medan thorium, protactinium og uran er mykje meir like transisjonsmetalla i kjemien, medan neptunium, plutonium og americium ligg imellom desse. På grunn av dei lange [[halveringstid]]ene sine finst berre thorium og uranium i monalege mengder på jorda og astrofysisk. Den radioaktive nedbrytinga av uran dannar flyktige mengder actinium og protactinium, medan atom av neptunium og plutonium av og til blir danna av [[transmutasjon]]sreaksjonar i [[malm|uranmalm]]. Dei andre actinoida er reint [[syntetiske grunnstoff]].<ref name="Gray" /><ref name=g1250>Greenwood, s. 1250</ref> Prøvesprengingar med kjernevåpen har frigjeve minst seks actinoid som er tyngre enn plutonium i naturen; analysar av restar etter [[Ivy Mike|den fyrste prøvesprenginga]] av ei [[hydrogenbombe]] i 1952 fann americium, [[curium]], [[berkelium]], [[californium]] og dei nye stoffa [[einsteinium]] og [[fermium]].<ref name="PR1955">{{cite journal|last1=Fields|first1=P.|last2=Studier|first2=M.|last3=Diamond|first3=H.|last4=Mech|first4=J.|last5=Inghram|first5=M.|last6=Pyle|first6=G.|last7=Stevens|first7=C.|last8=Fried|first8=S.|last9=Manning|first9=W.|last10=N.N.|title=Transplutonium Elements in Thermonuclear Test Debris|journal=Physical Review|volume=102|issue=1|pages=180–182|year=1956|doi=10.1103/PhysRev.102.180|bibcode=1956PhRv..102..180F|display-authors=9}}</ref> Naturleg uran og thorium og syntetisk produsert plutonium er dei mest utbreidde actinoida på jorda. Dei har blitt nytta i [[kjernereaktor]]ar, og uran og plutonium er kritiske delar av [[kjernevåpen]]. Uran og thorium har også hatt fleire andre bruksområde, og americium blir nytta i [[ionisasjonskammer]]a til dei fleste moderne [[røykvarslar]]ar. == Oppdaging== {| class="wikitable" style="float:left; margin-right:1em;" |+Syntese av transuranstoff<ref name=g1252>Greenwood, s. 1252</ref> ! Stoff !År !Metode |- | [[Neptunium]] | align=center| 1940 | Bombardering av ²³⁸U med [[nøytron]] |- | [[Plutonium]] | align=center| 1941 | Bombardering av ²³⁸U med [[deuteron]] |- | [[Americium]] | align=center| 1944 | Bombardering av ²³⁹Pu med nøytron |- | [[Curium]] | align=center| 1944 | Bombardering av ²³⁹Pu med [[Alfapartikkel|α-partiklar]] |- | [[Berkelium]] | align=center| 1949 | Bombardering av ²⁴¹Am med α-partiklar |- | [[Californium]] | align=center| 1950 | Bombardering av ²⁴²Cm med α-partiklar |- | [[Einsteinium]] | align=center| 1952 | Som produkt av ein [[kjernevåpeneksplosjon]] |- | [[Fermium]] | align=center| 1952 | Som produkt av ein kjernevåpeneksplosjon |- | [[Mendelevium]] | align=center| 1955 | Bombardering ²⁵³Es med α-partiklar |- | [[Nobelium]] | align=center| 1965 | Bombardering av ²⁴³Am med [[Nitrogen-15|¹⁵N]] <br />eller av ²³⁸U med [[Neon-22|²²Ne]] |- | [[Lawrencium]] | align=center| 1961<br />–1971 | Bombardering av ²⁵²Cf med [[Boron-10|¹⁰B]] eller [[Boron-11|¹¹B]]<br />og av ²⁴³Am med ¹⁸O |} Fram til 1940 kjende vitskapen berre til actinium, thorium, protactinium og uran. Thorium og uran fanst i større mengder frå naturlege førekomster, medan mindre mengde av actinium og protactinium kunne dannast naturleg ved radioaktiv spalting av uran. Frå 1940 av blei fleire actinoid framtilte kunstig gjennom bestråling med nøyton eller syklotronakselererte ion.<ref name=SNL/> Som [[lantanoid]] dannar actinoid ei gruppe grunnstoff med liknande eigenskapar. Innanfor actinoida finst det to overlappande grupper: [[transuran]]stoff, som kjem etter [[uran]] i den periodiske tabelen, og transplutoniumstoff, som kjem etter plutonium. Samanlikna med lantanoid, som (bortsett frå [[promethium]]) finst i naturen i merkbare mengder, er dei fleste actinoid uvanlege. Dei fleste opptrer ikkje i naturen, og av dei som gjer det, finst berre thorium og uran i meir enn spormengder. Dei mest utbreidde eller lettast syntetiserte actinoida er uran og thorium, følgd av plutonium, americium, actinium, protactinium, neptunium og curium.<ref>Myasoedov, s. 7</ref> Den moglege eksistensen av transuranstoff blei lagt fram i 1934 av [[Enrico Fermi]], basert på eksperimenta hans.<ref>{{cite journal|title=Possible Production of Elements of Atomic Number Higher than 92|journal=Nature|author= E. Fermi|bibcode=1934Natur.133..898F|year=1934|volume=133|pages=898–899|doi=10.1038/133898a0|issue=3372|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book|first1=Jagdish |last1=Mehra |first2=Helmut |last2=Rechenberg |author-link1=Jagdish Mehra|author-link2=Helmut Rechenberg|title=The historical development of quantum theory|url=https://books.google.com/books?id=kn6mb0ltm0UC&pg=PA966|year=2001|publisher=Springer|isbn=978-0-387-95086-0|page=966}}</ref> Sjølv om fire actinoid var kjende på denne tida, forstod ein enno ikkje at dei danna ein familie lik den til lantanoidane. Det utbreidde synet i den tidlege forskinga på transuranstoff var at dei var vanlege grunnstoff i den 7. perioden, medthorium, protactinium og uran tilsvarande [[hafnium]], [[tantal]] og [[wolfram]] i den 6. perioden. Syntese av transuranstoff svekka gradvis dette synspunktet. I 1944 leidde ein observasjon av at curium ikkje synte oksidasjonsnivå over 4 (medan den tenkte homologen til stoffet i 6. periode, [[platina]], kan nå oksidasjonsstatus 6) til at [[Glenn Seaborg]] formulerte ein «actinoidehypotese». Studiar av kjende actinoidar og oppdagingar av fleire transuranstoff gav meir data som støtta dette synspunktet, men omgrepet «actinoidehypotese» (med implikasjonen at ein «[[hypotese]]» er noko som ikkje har blitt tydeleg bevist) blei verane i aktiv bruk av vitskapsfolk til seint på 1950-talet.<ref>{{cite book|title=Handbook on the Physics and Chemistry of Rare Earths|volume=18 – Lanthanides/Actinides: Chemistry|editor1=K.A. Gschneidner Jr., L|editor2=Eyring, G.R. Choppin|editor3=G.H. Landet|year=1994|publisher=Elsevier|chapter=118 – Origin of the actinide concept|author=Seaborg, G. T.|pages=4–6, 10–14}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1021/ed036p340|title=The first isolations of the transuranium elements: A historical survey|year=1959|last1=Wallmann|first1=J. C.|journal=Journal of Chemical Education|volume=36|issue=7|page=340|bibcode = 1959JChEd..36..340W |url=http://www.escholarship.org/uc/item/7jx8p5z6}}</ref> I dag finst det to hovudmetodar til å framstilla [[isotop]]ar av transplutonske stoff: (1) bestråling av lettare stoff [[nøytron]]; (2) bestråling med akselererte ladde partiklar. Den fyrste metoden er viktigare for praktisk bruk, sidan berre nøytronbestråling med kjernereaktorar gjer at ein kan framstilla monaleg store mengder syntetiske actinoidar; men metoden er avgrensa til relativt lette stoff. Fordelen med den andre metoden er at ein kan oppnå stoff som er tyngre enn plutonium, i tillegg til isotopar med færre nøytron, som ikkje blir danna under nøytronbestråling.<ref>Myasoedov, s. 9</ref> === Frå actinium til uran === [[File:Enrico Fermi 1943-49.jpg|thumb|left|Enrico Fermi la fram hypotesen om transuranske grunnstoff i 1934.]] Uran og thorium ver dei fyrste actinoidane som blei oppdaga. Uran blei identifisert i 1789 av den tyske kjemikaren [[Martin Heinrich Klaproth]] i [[bekblende]]malm. Han gav stoffet namn etter [[planeten Uranus]],<ref name=g1250 /> som var blitt oppdaga åtte år tidlegare. Klaproth klarte å skilja ut ei gul sambinding (truleg [[natriumdiuranat]]) gjennom å løysa opp [[bekblende]] i [[salpetersyre]] og nøytralisera løysinga med [[natriumhydroksid]]. Deretter reduserte han det gule pulveret han fekk med trekol, og vann ut eit svart stoff han feilaktig tok for eit metall.<ref>{{cite journal|title=Chemische Untersuchung des Uranits, einer neuentdeckten metallischen Substanz|author-link= Martin Heinrich Klaproth|author=Martin Heinrich Klaproth|url=https://books.google.com/books?id=YxQ_AAAAcAAJ&pg=PA387|journal=Chemische Annalen|volume=2|year=1789|pages=387–403}}</ref> Seksti år seinare identifiserte den franske vitskapsmannen [[Eugène-Melchior Péligot]] det som uranoksid. Han isolerte også den fyrste prøven av uranmetall ved å varma opp [[urantetraklorid]] med metallisk [[kalium]].<ref>{{cite journal| title=Recherches Sur L'Uranium|author=E.-M. Péligot|journal=[[Annales de chimie et de physique]]|volume=5|issue=5|year=1842|pages=5–47|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k34746s/f4.table}}</ref> [[Atommasse]]n til uran blei så kalkulert til 120, men [[Dmitrij Mendelejev]] retta dette til 240 i 1872 med periodelovene sine. Denne verdien blei bekrefta gjennom eksperiment i 1882 av K. Zimmerman.<ref>{{cite book|doi=10.1007/1-4020-3598-5_5|author=Ingmar Grenthe|chapter=Uranium|title=The Chemistry of the Actinide and Transactinide Elements|pages=253–698|year=2006|isbn=978-1-4020-3555-5}}</ref><ref>K. Zimmerman, Ann., 213, 290 (1882); 216, 1 (1883); Ber. 15 (1882) 849</ref> [[Thoriumoksid]] blei oppdaga av [[Friedrich Wöhler]] i mineralet [[thorianitt]], som var blitt funne i Noreg i 1827.<ref>Golub, s. 214</ref> [[Jöns Jacob Berzelius]] karakteriserte materialet i meir detalj i 1828. Gjennom reduksjon av [[thoriumtetraklorid]] med kalium isolerte han metallet og kalla det thorium etter den [[norrøn mytologi|norrøne guden]] for lyn og tore, [[guden Tor|Tor]] eller [[guden Tor|Thor]].<ref>{{cite journal|author=Berzelius, J. J.|year=1829|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k151010.pleinepage.r=Annalen+der+Physic.f395.langFR|title=Untersuchung eines neues Minerals und einer darin erhalten zuvor unbekannten Erde (Investigation of a new mineral and of a previously unknown earth contained therein)|journal=Annalen der Physik und Chemie|volume=16|pages=385–415|doi=10.1002/andp.18290920702|issue=7|bibcode=1829AnP....92..385B}} (modern citation: ''Annalen der Physik'', vol. 92, no. 7, pp. 385–415)</ref><ref>{{cite journal|author=Berzelius, J. J.|year=1829|title=Undersökning af ett nytt mineral (Thorit), som innehåller en förut obekant jord" (Investigation of a new mineral (thorite), as contained in a previously unknown earth)|journal=Kungliga Svenska Vetenskaps Akademiens Handlingar (Transactions of the Royal Swedish Science Academy)|url=http://ia800507.us.archive.org/30/items/kungligasvenska1182kung_2/kungligasvenska1182kung_2.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://ia800507.us.archive.org/30/items/kungligasvenska1182kung_2/kungligasvenska1182kung_2.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|pages=1–30}}</ref> Den same isoleringsmetoden blei seinare nytta av Péligot for uran.<ref name=g1250 /> [[Actinium]] blei oppdaga i 1899 av [[André-Louis Debierne]], ein assistent for [[Marie Curie]], i det som var att av bekblende etter fjerning av radium og polonium. Han skildra stoffet i 1899 som liknande [[Grunnstoffet titan|titan]]<ref>{{cite journal|title=Sur un nouvelle matière radio-active|author=André-Louis Debierne|journal=Comptes Rendus|volume=129|pages=593–595|year=1899|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3085b/f593.table|language=fr}}</ref> og (i 1900) som liknande thorium.<ref>{{cite journal|title=Sur un nouvelle matière radio-actif – l'actinium|author=André-Louis Debierne|journal=Comptes Rendus|volume=130|pages=906–908|year=1900–1901|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3086n/f906.table|language=fr}}</ref> Debierne si oppdaging av actinium blei stilt spørsmålsteikn ved i 1971<ref>{{cite journal|title=The Discovery of Actinium|author=H. W. Kirby|journal=Isis|volume=62|issue=3|pages=290–308|year=1971|doi=10.1086/350760|jstor=229943|s2cid=144651011 }}</ref> og 2000,<ref>{{cite journal|title=The centenary of a controversial discovery: actinium|author=J. P. Adloff|journal=Radiochim. Acta|volume=88|pages=123–128|year=2000|doi=10.1524/ract.2000.88.3-4.123|issue=3–4_2000|s2cid=94016074 }}</ref> med argument om at Debierne sine utgjevingar i 1904 motsa det tidlegare arbeidet hans frå 1899–1900. Dette synet gjev i staden æra til [[Friedrich Oskar Giesel]] i 1902, som oppdaga eit radioaktivt element kalla ''emanium'' som oppførte seg liknande som lantan. Namnet actinium kjem frå gresk {{langx|grc|ακτίς, ακτίνος}} {{transliteration|grc|italic=no|(aktis, aktinos)}}, som tyder stråle. Dette metallet blei oppdaga ikkje gjennom si eiga stråling, men frå strålinga til dei avleidde produkta sine.<ref>Golub, s. 213</ref><ref name="Himiya aktiniya">{{cite book|author1=Z. K. Karalova|author2=B. Myasoedov|title=Actinium|place=Moscow|publisher=Nauka|year=1982|series=Analytical chemistry items}}</ref> På grunn av den sterke likskapen mellom actinium og lanthanum og den vesle mengda kunne ein berre framstilla reint actinium i 1950. Omgrepet «actinide» blei truleg fyrst nytta av [[Victor Goldschmidt]] i 1937.<ref>{{cite journal|doi=10.1021/ed029p581.2|title=Letters|year=1952|last1=Hakala|first1=Reino W.|journal=Journal of Chemical Education|volume=29|issue=11|page=581|bibcode=1952JChEd..29..581H|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1007/s00897970143a|title=Victor Moritz Goldschmidt (1888–1947): A Tribute to the Founder of Modern Geochemistry on the Fiftieth Anniversary of His Death|year=1997|author=George B. Kauffman|author-link= George B. Kauffman|journal=The Chemical Educator|volume=2|issue=5|pages=1–26|s2cid=101664962 }}</ref> [[Protactinium]] kan ha blitt isolert i 1900 av[[William Crookes]].<ref>{{cite book|title=Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements|author=John Emsley|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, England|isbn=978-0-19-850340-8|chapter=Protactinium|pages= 347–349|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Yhi5X7OwuGkC|year=2001|url=https://archive.org/details/naturesbuildingb0000emsl/page/347}}</ref> Det blei fyrst identifisert i 1913, då [[Kasimir Fajans]] og [[Oswald Helmuth Göhring]] oppdaga den kortlivde isotopen ^234mPa (halveringstid 1,17 minutet) under studiane sine av den [[desintegrasjon|radioaktive nedbrytinga]] av ²³⁸U. Dei gav stoffet namnet «brevium» (frå latin ''brevis'', ‘kortvarig’);<ref name=fajans>{{cite journal|author1=K. Fajans|author2=O. Gohring|title=Über die komplexe Natur des Ur X|journal=Naturwissenschaften|year=1913|volume=1|page=339|url=http://www.digizeitschriften.de/no_cache/home/jkdigitools/loader/?tx_jkDigiTools_pi1%5BIDDOC%5D=201162&tx_jkDigiTools_pi1%5Bpp%5D=425 |doi = 10.1007/BF01495360 |issue = 14|bibcode = 1913NW......1..339F |s2cid=40667401 }}</ref><ref>{{cite journal|author1=K. Fajans|author2=O. Gohring|title=Über das Uran X₂-das neue Element der Uranreihe|journal=Physikalische Zeitschrift|year=1913|volume=14|pages=877–84}}</ref> Namnet blei endra til ''protoactinium'' (frå gresk πρῶτος + ἀκτίς, ‘fyrste strålestoff’) i 1918 då to grupper av vitskapsfolk, leidde av austerrikske [[Lise Meitner]] og tyske [[Otto Hahn]] og britiske [[Frederick Soddy]] og [[John Arnold Cranston]], uavhengig av kvarande oppdaga den mykje meir langvarige ²³¹Pa. Namnet blei forkorta til ''protactinium'' i 1949. Stoffet var lite skildra fram til 1960, då [[Alfred Maddock]] og samarbeidarane hans i Storbritannia isolerte 130&nbsp;gram protactinium frå 60 tonn materiale som var att av ein malm etter at ein hadde vunne ut uran frå han.<ref name=g1251>Greenwood, p. 1251</ref> ==Kjelder== <references/> ;Bibliografi * {{cite book|author=Golub, A. M.|title=Общая и неорганическая химия (General and Inorganic Chemistry)|year=1971|volume=2}} * {{Greenwood&Earnshaw2nd}} * {{cite book|author=Myasoedov, B.|title=Analytical chemistry of transplutonium elements|place=Moscow|publisher=Nauka|year=1972|isbn=978-0-470-62715-0|title-link=Transuranium element}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Actinide|Actinide]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 22. april 2026.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == {{commonskat}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Aktinid| {{PAGENAME}}]] [[Kategori:Grunnstoff|*]] [[Kategori:Periodesystemet]] 20n2igi1xykzxc9f2u6lmm3a2hy6bp0 3651307 3651270 2026-04-23T08:31:17Z Ranveig 39 +Neptunium og vidare 3651307 wikitext text/x-wiki [[Fil:Tabla-actínidos.png|mini|Actinoid avmerka i den periodiske tabellen (vid versjon).]] [[Fil:Isotopes and half-life.svg|thumb|upright=1|Actinoid har mellom 89 og 103 proton og vanlegvis 117−159 nøytron]] '''Actinoid''' eller '''aktinoid''' er ein serie [[grunnstoff]] i [[periode 7]] i [[det periodiske systemet]]. Actinoida er 89 [[actinium]] Ac, 90 [[thorium]] Th, 91 [[protactinium]] Pa, 92 [[uran]] U, 93 [[neptunium]] Np, 94 [[plutonium]] Pu, 95 [[americium]] Am, 96 [[curium]] Cm, 97 [[berkelium]] Bk, 98 [[californium]] Cf, 99 [[einsteinium]] Es, 100 [[fermium]] Fm, 101 [[mendelevium]] Md, 102 [[nobelium]] No, 103 [[lawrencium]] Lr. Det uformelle kjemiske symbolet '''An''' blir brukt i generell omtale av actinoidkjemi for å visa til einkvar actinoid.<ref name="Gray">{{cite book|author=Theodore Gray|title=The Elements: A Visual Exploration of Every Known Atom in the Universe|year=2009|publisher=Black Dog & Leventhal Publishers|location=New York|isbn=978-1-57912-814-2|page= 240|url=https://archive.org/details/elementsvisualex0000gray/page/240}}</ref><ref>{{cite web|first1=Lester|last1=Morss|first2=Larned B.|last2=Asprey|url=https://www.britannica.com/science/actinoid-element |title=Actinoid element |publisher=Encyclopædia Britannica|date=1 August 2018|website=britannica.com|access-date=3 September 2020}}</ref><ref>{{cite book|author=Neil G. Connelly|title=Nomenclature of Inorganic Chemistry|publisher=[[Royal Society of Chemistry]]|location=London|year=2005|chapter-url=https://books.google.com/books?id=w1Kf1CakyZIC&pg=PA52|page=52|chapter=Elements|isbn=978-0-85404-438-2|display-authors=etal}}</ref> Heile [[f-blokk]]a består av actinoid og [[lantanoid]]; i tillegg er det eitt actinoid (lawrencium) og eitt lantanoid ([[lutetium]]) i [[d-blokk]]a.<ref>{{cite journal|author1-link=William B. Jensen|last1=Jensen|first1=William B.|date=2015|title=The positions of lanthanum (actinium) and lutetium (lawrencium) in the periodic table: an update|url=https://link.springer.com/article/10.1007/s10698-015-9216-1|journal=Foundations of Chemistry|volume=17|issue= |pages=23–31|doi=10.1007/s10698-015-9216-1|s2cid=98624395 |access-date=28. januar 2021|url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Scerri|first1=Eric|date=18. januar 2021|title=Provisional Report on Discussions on Group 3 of the Periodic Table|journal=Chemistry International|volume=43|issue=1|pages=31–34|doi=10.1515/ci-2021-0115 |s2cid=231694898 |doi-access=free}}</ref> I framstillingar av [[den periodiske tabellen]] blir f-blokka av grunnstoff vanlegvis vist som to ekstra rekkjer under hovudtabellen.<ref name="Gray" /> Dette er berre ein konvensjon knytt til utsjånad og formatering. Ein vidare tabell med 4f og 5f på dei rette plassane finst også, men er mindre vanleg. Actinoid er [[transisjonsmetall]].<ref name=Neve>{{cite journal |last1=Neve |first1=Francesco |date=2022 |title=Chemistry of superheavy transition metals |url= |journal=Journal of Coordination Chemistry |volume=75 |issue=17–18 |pages=2287–2307 |doi=10.1080/00958972.2022.2084394 |s2cid=254097024 |access-date=|doi-access=free }}</ref> Dei er sølvkvite eller sølvgrå på farge, og er uedle, svært reaktive metall.<ref name=SNL>{{snl}}</ref> Alle actinoida er [[radioaktivitet|radioaktive]]. Alle actinoida har stor [[atomradius]] og [[ioneradius]]. Gruppa har ei vid rekkje fysiske eigenskapar. Actinium og actinoid frå curium og vidare har liknande eigenskapar som lantanoid, medan thorium, protactinium og uran er mykje meir like transisjonsmetalla i kjemien, medan neptunium, plutonium og americium ligg imellom desse. På grunn av dei lange [[halveringstid]]ene sine finst berre thorium og uranium i monalege mengder på jorda og astrofysisk. Den radioaktive nedbrytinga av uran dannar flyktige mengder actinium og protactinium, medan atom av neptunium og plutonium av og til blir danna av [[transmutasjon]]sreaksjonar i [[malm|uranmalm]]. Dei andre actinoida er reint [[syntetiske grunnstoff]].<ref name="Gray" /><ref name=g1250>Greenwood, s. 1250</ref> Prøvesprengingar med kjernevåpen har frigjeve minst seks actinoid som er tyngre enn plutonium i naturen; analysar av restar etter [[Ivy Mike|den fyrste prøvesprenginga]] av ei [[hydrogenbombe]] i 1952 fann americium, [[curium]], [[berkelium]], [[californium]] og dei nye stoffa [[einsteinium]] og [[fermium]].<ref name="PR1955">{{cite journal|last1=Fields|first1=P.|last2=Studier|first2=M.|last3=Diamond|first3=H.|last4=Mech|first4=J.|last5=Inghram|first5=M.|last6=Pyle|first6=G.|last7=Stevens|first7=C.|last8=Fried|first8=S.|last9=Manning|first9=W.|last10=N.N.|title=Transplutonium Elements in Thermonuclear Test Debris|journal=Physical Review|volume=102|issue=1|pages=180–182|year=1956|doi=10.1103/PhysRev.102.180|bibcode=1956PhRv..102..180F|display-authors=9}}</ref> Naturleg uran og thorium og syntetisk produsert plutonium er dei mest utbreidde actinoida på jorda. Dei har blitt nytta i [[kjernereaktor]]ar, og uran og plutonium er kritiske delar av [[kjernevåpen]]. Uran og thorium har også hatt fleire andre bruksområde, og americium blir nytta i [[ionisasjonskammer]]a til dei fleste moderne [[røykvarslar]]ar. == Oppdaging== {| class="wikitable" style="float:left; margin-right:1em;" |+Syntese av transuranstoff<ref name=g1252>Greenwood, s. 1252</ref> ! Stoff !År !Metode |- | [[Neptunium]] | align=center| 1940 | Bombardering av ²³⁸U med [[nøytron]] |- | [[Plutonium]] | align=center| 1941 | Bombardering av ²³⁸U med [[deuteron]] |- | [[Americium]] | align=center| 1944 | Bombardering av ²³⁹Pu med nøytron |- | [[Curium]] | align=center| 1944 | Bombardering av ²³⁹Pu med [[Alfapartikkel|α-partiklar]] |- | [[Berkelium]] | align=center| 1949 | Bombardering av ²⁴¹Am med α-partiklar |- | [[Californium]] | align=center| 1950 | Bombardering av ²⁴²Cm med α-partiklar |- | [[Einsteinium]] | align=center| 1952 | Som produkt av ein [[kjernevåpeneksplosjon]] |- | [[Fermium]] | align=center| 1952 | Som produkt av ein kjernevåpeneksplosjon |- | [[Mendelevium]] | align=center| 1955 | Bombardering ²⁵³Es med α-partiklar |- | [[Nobelium]] | align=center| 1965 | Bombardering av ²⁴³Am med [[Nitrogen-15|¹⁵N]] <br />eller av ²³⁸U med [[Neon-22|²²Ne]] |- | [[Lawrencium]] | align=center| 1961<br />–1971 | Bombardering av ²⁵²Cf med [[Boron-10|¹⁰B]] eller [[Boron-11|¹¹B]]<br />og av ²⁴³Am med ¹⁸O |} Fram til 1940 kjende vitskapen berre til actinium, thorium, protactinium og uran. Thorium og uran fanst i større mengder frå naturlege førekomster, medan mindre mengde av actinium og protactinium kunne dannast naturleg ved radioaktiv spalting av uran. Frå 1940 av blei fleire actinoid framtilte kunstig gjennom bestråling med nøyton eller syklotronakselererte ion.<ref name=SNL/> Som [[lantanoid]] dannar actinoid ei gruppe grunnstoff med liknande eigenskapar. Innanfor actinoida finst det to overlappande grupper: [[transuran]]stoff, som kjem etter [[uran]] i den periodiske tabelen, og transplutoniumstoff, som kjem etter plutonium. Samanlikna med lantanoid, som (bortsett frå [[promethium]]) finst i naturen i merkbare mengder, er dei fleste actinoid uvanlege. Dei fleste opptrer ikkje i naturen, og av dei som gjer det, finst berre thorium og uran i meir enn spormengder. Dei mest utbreidde eller lettast syntetiserte actinoida er uran og thorium, følgd av plutonium, americium, actinium, protactinium, neptunium og curium.<ref>Myasoedov, s. 7</ref> Den moglege eksistensen av transuranstoff blei lagt fram i 1934 av [[Enrico Fermi]], basert på eksperimenta hans.<ref>{{cite journal|title=Possible Production of Elements of Atomic Number Higher than 92|journal=Nature|author= E. Fermi|bibcode=1934Natur.133..898F|year=1934|volume=133|pages=898–899|doi=10.1038/133898a0|issue=3372|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book|first1=Jagdish |last1=Mehra |first2=Helmut |last2=Rechenberg |author-link1=Jagdish Mehra|author-link2=Helmut Rechenberg|title=The historical development of quantum theory|url=https://books.google.com/books?id=kn6mb0ltm0UC&pg=PA966|year=2001|publisher=Springer|isbn=978-0-387-95086-0|page=966}}</ref> Sjølv om fire actinoid var kjende på denne tida, forstod ein enno ikkje at dei danna ein familie lik den til lantanoidane. Det utbreidde synet i den tidlege forskinga på transuranstoff var at dei var vanlege grunnstoff i den 7. perioden, medthorium, protactinium og uran tilsvarande [[hafnium]], [[tantal]] og [[wolfram]] i den 6. perioden. Syntese av transuranstoff svekka gradvis dette synspunktet. I 1944 leidde ein observasjon av at curium ikkje synte oksidasjonsnivå over 4 (medan den tenkte homologen til stoffet i 6. periode, [[platina]], kan nå oksidasjonsstatus 6) til at [[Glenn Seaborg]] formulerte ein «actinoidehypotese». Studiar av kjende actinoidar og oppdagingar av fleire transuranstoff gav meir data som støtta dette synspunktet, men omgrepet «actinoidehypotese» (med implikasjonen at ein «[[hypotese]]» er noko som ikkje har blitt tydeleg bevist) blei verane i aktiv bruk av vitskapsfolk til seint på 1950-talet.<ref>{{cite book|title=Handbook on the Physics and Chemistry of Rare Earths|volume=18 – Lanthanides/Actinides: Chemistry|editor1=K.A. Gschneidner Jr., L|editor2=Eyring, G.R. Choppin|editor3=G.H. Landet|year=1994|publisher=Elsevier|chapter=118 – Origin of the actinide concept|author=Seaborg, G. T.|pages=4–6, 10–14}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1021/ed036p340|title=The first isolations of the transuranium elements: A historical survey|year=1959|last1=Wallmann|first1=J. C.|journal=Journal of Chemical Education|volume=36|issue=7|page=340|bibcode = 1959JChEd..36..340W |url=http://www.escholarship.org/uc/item/7jx8p5z6}}</ref> I dag finst det to hovudmetodar til å framstilla [[isotop]]ar av transplutonske stoff: (1) bestråling av lettare stoff [[nøytron]]; (2) bestråling med akselererte ladde partiklar. Den fyrste metoden er viktigare for praktisk bruk, sidan berre nøytronbestråling med kjernereaktorar gjer at ein kan framstilla monaleg store mengder syntetiske actinoidar; men metoden er avgrensa til relativt lette stoff. Fordelen med den andre metoden er at ein kan oppnå stoff som er tyngre enn plutonium, i tillegg til isotopar med færre nøytron, som ikkje blir danna under nøytronbestråling.<ref>Myasoedov, s. 9</ref> === Frå actinium til uran === [[File:Enrico Fermi 1943-49.jpg|thumb|left|Enrico Fermi la fram hypotesen om transuranske grunnstoff i 1934.]] Uran og thorium ver dei fyrste actinoidane som blei oppdaga. Uran blei identifisert i 1789 av den tyske kjemikaren [[Martin Heinrich Klaproth]] i [[bekblende]]malm. Han gav stoffet namn etter [[planeten Uranus]],<ref name=g1250 /> som var blitt oppdaga åtte år tidlegare. Klaproth klarte å skilja ut ei gul sambinding (truleg [[natriumdiuranat]]) gjennom å løysa opp [[bekblende]] i [[salpetersyre]] og nøytralisera løysinga med [[natriumhydroksid]]. Deretter reduserte han det gule pulveret han fekk med trekol, og vann ut eit svart stoff han feilaktig tok for eit metall.<ref>{{cite journal|title=Chemische Untersuchung des Uranits, einer neuentdeckten metallischen Substanz|author-link= Martin Heinrich Klaproth|author=Martin Heinrich Klaproth|url=https://books.google.com/books?id=YxQ_AAAAcAAJ&pg=PA387|journal=Chemische Annalen|volume=2|year=1789|pages=387–403}}</ref> Seksti år seinare identifiserte den franske vitskapsmannen [[Eugène-Melchior Péligot]] det som uranoksid. Han isolerte også den fyrste prøven av uranmetall ved å varma opp [[urantetraklorid]] med metallisk [[kalium]].<ref>{{cite journal| title=Recherches Sur L'Uranium|author=E.-M. Péligot|journal=[[Annales de chimie et de physique]]|volume=5|issue=5|year=1842|pages=5–47|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k34746s/f4.table}}</ref> [[Atommasse]]n til uran blei så kalkulert til 120, men [[Dmitrij Mendelejev]] retta dette til 240 i 1872 med periodelovene sine. Denne verdien blei bekrefta gjennom eksperiment i 1882 av K. Zimmerman.<ref>{{cite book|doi=10.1007/1-4020-3598-5_5|author=Ingmar Grenthe|chapter=Uranium|title=The Chemistry of the Actinide and Transactinide Elements|pages=253–698|year=2006|isbn=978-1-4020-3555-5}}</ref><ref>K. Zimmerman, Ann., 213, 290 (1882); 216, 1 (1883); Ber. 15 (1882) 849</ref> [[Thoriumoksid]] blei oppdaga av [[Friedrich Wöhler]] i mineralet [[thorianitt]], som var blitt funne i Noreg i 1827.<ref>Golub, s. 214</ref> [[Jöns Jacob Berzelius]] karakteriserte materialet i meir detalj i 1828. Gjennom reduksjon av [[thoriumtetraklorid]] med kalium isolerte han metallet og kalla det thorium etter den [[norrøn mytologi|norrøne guden]] for lyn og tore, [[guden Tor|Tor]] eller [[guden Tor|Thor]].<ref>{{cite journal|author=Berzelius, J. J.|year=1829|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k151010.pleinepage.r=Annalen+der+Physic.f395.langFR|title=Untersuchung eines neues Minerals und einer darin erhalten zuvor unbekannten Erde (Investigation of a new mineral and of a previously unknown earth contained therein)|journal=Annalen der Physik und Chemie|volume=16|pages=385–415|doi=10.1002/andp.18290920702|issue=7|bibcode=1829AnP....92..385B}} (modern citation: ''Annalen der Physik'', vol. 92, no. 7, pp. 385–415)</ref><ref>{{cite journal|author=Berzelius, J. J.|year=1829|title=Undersökning af ett nytt mineral (Thorit), som innehåller en förut obekant jord" (Investigation of a new mineral (thorite), as contained in a previously unknown earth)|journal=Kungliga Svenska Vetenskaps Akademiens Handlingar (Transactions of the Royal Swedish Science Academy)|url=http://ia800507.us.archive.org/30/items/kungligasvenska1182kung_2/kungligasvenska1182kung_2.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://ia800507.us.archive.org/30/items/kungligasvenska1182kung_2/kungligasvenska1182kung_2.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|pages=1–30}}</ref> Den same isoleringsmetoden blei seinare nytta av Péligot for uran.<ref name=g1250 /> [[Actinium]] blei oppdaga i 1899 av [[André-Louis Debierne]], ein assistent for [[Marie Curie]], i det som var att av bekblende etter fjerning av radium og polonium. Han skildra stoffet i 1899 som liknande [[Grunnstoffet titan|titan]]<ref>{{cite journal|title=Sur un nouvelle matière radio-active|author=André-Louis Debierne|journal=Comptes Rendus|volume=129|pages=593–595|year=1899|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3085b/f593.table|language=fr}}</ref> og (i 1900) som liknande thorium.<ref>{{cite journal|title=Sur un nouvelle matière radio-actif – l'actinium|author=André-Louis Debierne|journal=Comptes Rendus|volume=130|pages=906–908|year=1900–1901|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3086n/f906.table|language=fr}}</ref> Debierne si oppdaging av actinium blei stilt spørsmålsteikn ved i 1971<ref>{{cite journal|title=The Discovery of Actinium|author=H. W. Kirby|journal=Isis|volume=62|issue=3|pages=290–308|year=1971|doi=10.1086/350760|jstor=229943|s2cid=144651011 }}</ref> og 2000,<ref>{{cite journal|title=The centenary of a controversial discovery: actinium|author=J. P. Adloff|journal=Radiochim. Acta|volume=88|pages=123–128|year=2000|doi=10.1524/ract.2000.88.3-4.123|issue=3–4_2000|s2cid=94016074 }}</ref> med argument om at Debierne sine utgjevingar i 1904 motsa det tidlegare arbeidet hans frå 1899–1900. Dette synet gjev i staden æra til [[Friedrich Oskar Giesel]] i 1902, som oppdaga eit radioaktivt element kalla ''emanium'' som oppførte seg liknande som lantan. Namnet actinium kjem frå gresk {{langx|grc|ακτίς, ακτίνος}} {{transliteration|grc|italic=no|(aktis, aktinos)}}, som tyder stråle. Dette metallet blei oppdaga ikkje gjennom si eiga stråling, men frå strålinga til dei avleidde produkta sine.<ref>Golub, s. 213</ref><ref name="Himiya aktiniya">{{cite book|author1=Z. K. Karalova|author2=B. Myasoedov|title=Actinium|place=Moscow|publisher=Nauka|year=1982|series=Analytical chemistry items}}</ref> På grunn av den sterke likskapen mellom actinium og lanthanum og den vesle mengda kunne ein berre framstilla reint actinium i 1950. Omgrepet «actinide» blei truleg fyrst nytta av [[Victor Goldschmidt]] i 1937.<ref>{{cite journal|doi=10.1021/ed029p581.2|title=Letters|year=1952|last1=Hakala|first1=Reino W.|journal=Journal of Chemical Education|volume=29|issue=11|page=581|bibcode=1952JChEd..29..581H|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1007/s00897970143a|title=Victor Moritz Goldschmidt (1888–1947): A Tribute to the Founder of Modern Geochemistry on the Fiftieth Anniversary of His Death|year=1997|author=George B. Kauffman|author-link= George B. Kauffman|journal=The Chemical Educator|volume=2|issue=5|pages=1–26|s2cid=101664962 }}</ref> [[Protactinium]] kan ha blitt isolert i 1900 av [[William Crookes]].<ref>{{cite book|title=Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements|author=John Emsley|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, England|isbn=978-0-19-850340-8|chapter=Protactinium|pages= 347–349|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Yhi5X7OwuGkC|year=2001|url=https://archive.org/details/naturesbuildingb0000emsl/page/347}}</ref> Det blei fyrst identifisert i 1913, då [[Kasimir Fajans]] og [[Oswald Helmuth Göhring]] oppdaga den kortlivde isotopen ^234mPa (halveringstid 1,17 minutet) under studiane sine av den [[desintegrasjon|radioaktive nedbrytinga]] av ²³⁸U. Dei gav stoffet namnet «brevium» (frå latin ''brevis'', ‘kortvarig’);<ref name=fajans>{{cite journal|author1=K. Fajans|author2=O. Gohring|title=Über die komplexe Natur des Ur X|journal=Naturwissenschaften|year=1913|volume=1|page=339|url=http://www.digizeitschriften.de/no_cache/home/jkdigitools/loader/?tx_jkDigiTools_pi1%5BIDDOC%5D=201162&tx_jkDigiTools_pi1%5Bpp%5D=425 |doi = 10.1007/BF01495360 |issue = 14|bibcode = 1913NW......1..339F |s2cid=40667401 }}</ref><ref>{{cite journal|author1=K. Fajans|author2=O. Gohring|title=Über das Uran X₂-das neue Element der Uranreihe|journal=Physikalische Zeitschrift|year=1913|volume=14|pages=877–84}}</ref> Namnet blei endra til ''protoactinium'' (frå gresk πρῶτος + ἀκτίς, ‘fyrste strålestoff’) i 1918 då to grupper av vitskapsfolk, leidde av austerrikske [[Lise Meitner]] og tyske [[Otto Hahn]] og britiske [[Frederick Soddy]] og [[John Arnold Cranston]], uavhengig av kvarande oppdaga den mykje meir langvarige ²³¹Pa. Namnet blei forkorta til ''protactinium'' i 1949. Stoffet var lite skildra fram til 1960, då [[Alfred Maddock]] og medarbeidarane hans i Storbritannia isolerte 130&nbsp;gram protactinium frå 60 tonn materiale som var att av ein malm etter at ein hadde vunne ut uran frå han.<ref name=g1251>Greenwood, p. 1251</ref> === Neptunium og vidare === Neptunium (med namn etter [[planeten Neptun]], den neste [[planet]]en ut frå Uranus, som uran har namn etter) blei oppdaga av [[Edwin McMillan]] og [[Philip H. Abelson]] i 1940 i [[Berkeley i California]].<ref>{{cite journal|doi=10.1103/PhysRev.57.1185.2|title=Radioactive Element 93|year=1940|author=Edwin McMillan|journal=Physical Review|volume=57|pages=1185–1186|last2=Abelson|first2=Philip|issue=12|bibcode=1940PhRv...57.1185M|doi-access=free}}</ref> Dei produserte isotopen ²³⁹Np (halveringstid 2,4 dagar) ved å bombardera uran med sakte [[nøytron]].<ref name=g1251 /> Dette var det fyrste [[transuran]]stoffet som blei framstilt syntetisk.<ref name="Himiya neptuniya">{{cite book|title=Analytical chemistry of neptunium|editor=V.A. Mikhailov|place=Moscow|publisher=Nauka|year=1971}}</ref> [[Fil:Glenn Seaborg - 1964.jpg|thumb|[[Glenn T. Seaborg]] og gruppa hans ved [[University of California at Berkeley]] syntetiserte Pu, Am, Cm, Bk, Cf, Es, Fm, Md, No og element 106, som seinare blei kalla [[seaborgium]] til ære for han. Dei syntetiserte over hundre actinoideisotopar.]] Transuranstoff opptrer ikkje i større mengder i naturen, og blir vanlegvis syntetiserte gjennom kjernereaksjonar utførte ved hjelp av kjernereaktorar. Til dømes blir [[uran-238]] delvis konvertert til [[plutonium-239]] under bestråling med reaktornøytron: : <math chem>\ce{{^{238}_{92}U} + {}^{1}_{0}n -> {}^{239}_{92}U ->[\beta^-] [23,5\ \ce{min}] {}^{239}_{93}Np ->[\beta^-] [2,3\ \ce{dagar}] {}^{239}_{94}Pu} \left( \ce{->[\alpha] [2,4\cdot 10^4\ \ce{aar}]} \right) \ce{{^{235}_{92}U}}</math> Denne syntesereaksjonen blei fyrst nytta av Fermi og medarbeidarane hans i utforminga deira av reaktorane ved [[Hanford Site]], som produserte betydelege mengder plutonium-239 til kjernevåpena i [[Manhattan-prosjektet]] og kjernevåpenarsenalet til USA etter krigen.<ref>{{cite book|last=Hanford Cultural Resources Program, US Department of Energy|title=Hanford Site Historic District: History of the Plutonium Production Facilities, 1943–1990|publisher=Battelle Press|year=2002|location=Columbus OH|isbn=978-1-57477-133-6|pages=1.22–1.27|url=http://www.osti.gov/scitech/servlets/purl/807939|doi=10.2172/807939 |osti=807939 }}</ref> Actinoidar med dei høgaste massetala blir syntetiserte ved at ein bombarderer urani, plutonium, curium og californium med [[ion]] av nitrogen, oksygen, karbon, neon eller boron i ein [[partikkelakselerator]]. På dette viset blei [[nobelium]] framstilt ved at ein bombarderte uran-238 med [[neon-22]] slik: : <chem>_{92}^{238}U + _{10}^{22}Ne -> _{102}^{256}No + 4_0^1n</chem>. Dei fyrste isotopane av transplutoniumstoff, [[americium-241]] og [[curium-242]], blei syntetiserte i 1944 av [[Glenn T. Seaborg]], [[Ralph A. James]] og [[Albert Ghiorso]].<ref>{{cite book|title=The New Chemistry: A Showcase for Modern Chemistry and Its Applications|author=Nina Hall|publisher=Cambridge University Press|year=2000|pages=8–9|isbn=978-0-521-45224-3|url=https://archive.org/details/newchemistry00hall|url-access=registration}}</ref> Curium-242 blei framstilt ved at ein bombarderte plutonium-239 med 32-MeV α-partiklar: : <chem>_{94}^{239}Pu + _2^4He -> _{96}^{242}Cm + _0^1n</chem>. Americium-241 og curium-242-isotopane blei også framstilte gjennom bestråling av plutonium i ein kjernereaktor. Det sistnemnde grunnstoffet fekk namn etter [[Marie Curie]] og ektemannen hennar [[Pierre Curie|Pierre]], som er kjende for å ha oppdaga [[radium]] og for arbeidet sitt med [[radioaktivitet]].<ref>Myasoedov, s. 8</ref> Bombardering av curium-242 med α-partiklar gav ein isotop av californium [[Californium-245|²⁴⁵Cf]] som resultat i 1950, og ein liknande prosedyre gav [[berkelium-243]] frå americium-241 i 1949.<ref>{{cite journal|first1=S. G.|last1=Thompson|first2=A.|last2=Ghiorso|author-link2=Albert Ghiorso|first3=G. T.|last3=Seaborg|author-link3=Glenn T. Seaborg|title=Element 97|journal=Phys. Rev.|year=1950|volume=77|issue=6|pages=838–839|doi=10.1103/PhysRev.77.838.2|bibcode=1950PhRv...77..838T |doi-access=free}}</ref> Dei nye grunnstoffa fekk namn etter [[Berkeley i California]], gjennom ein analogi med lantanoid-homologen sin [[terbium]], som fekk namne etter [[Ytterby]] i Sverige.<ref>{{cite journal|first1 = S. G.|last1=Thompson|first2=A.|last2=Ghiorso|author-link2=Albert Ghiorso|first3=G. T.|last3=Seaborg|author-link3=Glenn T. Seaborg|title=The New Element Berkelium (Atomic Number 97)|journal=Phys. Rev.|year=1950|volume=80|pages=781–789|doi=10.1103/PhysRev.80.781|issue=5|bibcode=1950PhRv...80..781T|url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc894817/}}</ref> I 1945 oppnådde B.B. Cunningham den fyrste testbare kjemiske sambindinga av eit transplutoniumstoff, [[Americium(III)hydroksid|americiumhydroksid]].<ref>Wallace W. Schulz (1976) [http://www.osti.gov/bridge/purl.cover.jsp;jsessionid=99C379B4BBA56BB186AAD989333D2B5E?purl=/7232133-fyKvqE/ The Chemistry of Americium], U.S. Department of Commerce, p. 1</ref> Dei neste åra blei det samla opp milligram-mengder av americium og mikrogram-mengder av curium som gjorde at ein kunne framstilla isotopar av berkelium<ref>{{cite journal|last1=Thompson|first1=S.|last2=Ghiorso|first2=A.|last3=Seaborg|first3=G.|title=Element 97|journal=Physical Review|volume=77|pages=838–839|year=1950|doi=10.1103/PhysRev.77.838.2|issue=6|bibcode=1950PhRv...77..838T|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Thompson|first1=S.|last2=Ghiorso|first2=A.|last3=Seaborg|first3=G.|title=The New Element Berkelium (Atomic Number 97)|journal=Physical Review|volume=80|pages=781–789|year=1950|doi=10.1103/PhysRev.80.781|issue=5|bibcode=1950PhRv...80..781T|url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc894817/}}</ref> og californium.<ref>{{cite journal|author1=S. G. Thompson|author2=K. Street Jr.|author3=A. Ghiorso|author4=G. T. Seaborg|title=Element 98|journal=[[Physical Review]]|year=1950|volume=78|pages=298–299|doi=10.1103/PhysRev.78.298.2|url=http://repositories.cdlib.org/cgi/viewcontent.cgi?article=7072&context=lbnl|issue=3|bibcode=1950PhRv...78..298T|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|author1=S. G. Thompson|author2=K. Street Jr.|author3=A. Ghiorso|author4=G. T. Seaborg| title=The New Element Californium (Atomic Number 98)|journal=Physical Review|year=1950|volume=80|pages=790–796|doi=10.1103/PhysRev.80.790|url=http://www.osti.gov/accomplishments/documents/fullText/ACC0050.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.osti.gov/accomplishments/documents/fullText/ACC0050.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|issue=5|bibcode=1950PhRv...80..790T}}</ref><ref>{{cite journal|author1=K. Street Jr.|author2=S. G. Thompson|author3=G. T. Seaborg|title=Chemical Properties of Californium|journal=[[J. Am. Chem. Soc.]]|year=1950|volume=72|pages=4832–4835|doi=10.1021/ja01166a528|url=http://handle.dtic.mil/100.2/ADA319899|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515073629/http://handle.dtic.mil/100.2/ADA319899|url-status=dead|archive-date=15 May 2016|issue=10|bibcode=1950JAChS..72R4832S |hdl=2027/mdp.39015086449173|access-date=23 October 2010}}</ref> Monalege mengder av desse stoffa blei framstilte i 1958,<ref>S. G. Thompson and B. B. Cunningham (1958) [https://escholarship.org/uc/item/1wh7c44z "First Macroscopic Observations of the Chemical Properties of Berkelium and Californium"], supplement to Paper P/825 presented at the Second Intl. Conf., Peaceful Uses Atomic Energy, Geneva</ref> og den fyrste californium-sambindinga (0,3&nbsp;μg av CfOCl) blei framstilt i 1960 av B.B. Cunningham og J.C. Wallmann.<ref>Darleane C. Hoffman, Albert Ghiorso, Glenn Theodore Seaborg (2000) ''The transuranium people: the inside story'', Imperial College Press, {{ISBN|1-86094-087-0}}, s. 141–142</ref> Einsteinium og fermium blei identifiserte i 1952–1953 i det [[radioaktivt nedfall|radioaktive nedfallet]] frå prøvesprenginga «[[Ivy Mike]]» (1. november 1952), den fyrste suksessrike sprenginga av ei hydrogenbombe. Uran-238 blei utsett for ein stor nøytronfluks som resultat av eksplosjonen og danna tunge uranisotopar, som gjekk gjennom ein serie [[betadesintegrasjon]]ar til nuklidar som [[einsteinium-253]] og [[fermium-255]]. Oppdaginga av nye grunnstoff og dei nye dataa om nøytronfangst blei opphavleg haldne hemmelege på ordre frå det amerikanske militæret fram til 1955 på grunn av spenningar under [[den kalde krigen]].<ref name="PR1955" /><ref name="PhysRev.99.1048">{{cite journal|title=New Elements Einsteinium and Fermium, Atomic Numbers 99 and 100|author1=A. Ghiorso|author2=S. G. Thompson|author3=G. H. Higgins|author4=G. T. Seaborg|author5=M. H. Studier|author6=P. R. Fields|author7=S. M. Fried|author8=H. Diamond|author9=J. F. Mech|author10=G. L. Pyle|author11=J. R. Huizenga|author12=A. Hirsch|author13=W. M. Manning|author14=C. I. Browne|author15=H. L. Smith|author16=R. W. Spence|journal=Phys. Rev.|volume=99|issue=3|doi=10.1103/PhysRev.99.1048|pages=1048–1049|year=1955|bibcode=1955PhRv...99.1048G|url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc889467/|doi-access=free}}</ref> Berkeley-gruppe klarte likevel å framstilla einsteinium og fermium med sivile metodar, gjennom nøytronbombardering av plutonium-239, og publiserte arbeide sitt i 1954 med ein merknad om at dette ikkje var dei fyrste studia som var blitt gjort av desse grunnstoffa.<ref>{{cite journal|journal=Physical Review|volume=93|year=1954|title=Transcurium Isotopes Produced in the Neutron Irradiation of Plutonium|author1=S. Thompson|author2=A. Ghiorso|author3=B. G. Harvey|author4=G. R. Choppin|doi=10.1103/PhysRev.93.908|page=908|issue=4|bibcode=1954PhRv...93..908T|url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc1016991/|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|author1=G. R. Choppin|author2=S. G. Thompson|author3=A. Ghiorso|author4=B. G. Harvey|title=Nuclear Properties of Some Isotopes of Californium, Elements 99 and 100|journal=Physical Review|volume=94|issue=4|pages=1080–1081|year=1954|doi=10.1103/PhysRev.94.1080|bibcode=1954PhRv...94.1080C|doi-access=free}}</ref> The "Ivy Mike" studies were declassified and published in 1955.<ref name="PhysRev.99.1048" /> Dei fyrste skikkelege (submikrogram) mengdene av einsteinium blei framstilte i 1961 av Cunningham og medarbeidarar, men dette er framleis ikkje blitt gjort for fermium.<ref>{{cite journal|author=Albert Ghiorso|author-link=Albert Ghiorso|year=2003|title=Einsteinium and Fermium|journal=Chemical and Engineering News|url=http://pubs.acs.org/cen/80th/einsteiniumfermium.html|volume=81|issue=36}}</ref> Den fyrste isotopen av mendelevium, [[mendelevium-256|²⁵⁶Md]] (halveringstid 87 min), blei syntetisert av Albert Ghiorso, Glenn T. Seaborg, [[Gregory Robert Choppin]], Bernard G. Harvey og [[Stanley Gerald Thompson]] då dei bombarderte eit mål av ²⁵³Es med alfapartiklar i 60-tommars-[[syklotron]]en til [[Berkeley Radiation Laboratory]]. Dette var den fyrste isotopen av noko grunnstoff som var blitt syntetisert med eit atom om gongen.<ref>{{cite book|doi=10.1103/PhysRev.98.1518|url=https://books.google.com/books?id=e53sNAOXrdMC&pg=PA101|isbn=978-981-02-1440-1|title=New Element Mendelevium, Atomic Number 101|year=1955|author1=A. Ghiorso |author2=B. Harvey |author3=G. Choppin|author4=S. Thompson|author5=G. Seaborg|journal=Physical Review|volume=98|pages=1518–1519|issue=5|bibcode=1955PhRv...98.1518G}}</ref> Det blei gjort fleire forsøk på å oppnå isotopar av nobelium av svenske (1957) og amerikanske (1958) grupper, men det fyrste pålitelege resultat var syntesen av [[Nobelium-256|²⁵⁶No]] av den russiske gruppa til [[Georgij Fljorov]] i 1965, noko [[IUPAC]] anerkjende i 1992. I eksperimenta sin bombarderte Fljorov et al. uran-238 med neon-22.<ref name=g1252 /> I 1961 oppnådde Ghiorso et al. den fyrste isotopen av lawrencium gjennom å bestråla californium (for det meste [[californium-252]]) med [[boron-10]]- og [[boron-11]]-ion.<ref name=g1252 /> [[Massetal]]et til denne isotopen (kanskje 258 eller 259) blei ikkje klart fastslått i samband med forsøket. I 1965 blei [[Lawrencium-256|²⁵⁶Lr]] syntetisert av Fljorov et al. frå [[Americium-243|²⁴³Am]] og [[oksygen-18|¹⁸O]]. IUPAC har anerkjend kjernefysikkgruppene i Dubna og Berkeley som medoppdagarar av lawrencium. ==Kjelder== <references/> ;Bibliografi * {{cite book|author=Golub, A. M.|title=Общая и неорганическая химия (General and Inorganic Chemistry)|year=1971|volume=2}} * {{Greenwood&Earnshaw2nd}} * {{cite book|author=Myasoedov, B.|title=Analytical chemistry of transplutonium elements|place=Moscow|publisher=Nauka|year=1972|isbn=978-0-470-62715-0|title-link=Transuranium element}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Actinide|Actinide]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 22. april 2026.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == {{commonskat}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Aktinid| {{PAGENAME}}]] [[Kategori:Grunnstoff|*]] [[Kategori:Periodesystemet]] hp64wa1l2bs3sw96bs1nb4qdba3ayd1 0 12948 3651248 3651246 2026-04-22T13:51:05Z Ranveig 39 Oppdat. ref. for oppdat. leiar 3651248 wikitext text/x-wiki {{Infoboks politisk parti|partileiar=Alexandra Fredwall|moderparti=[[Raudt]]}} [[Fil:Rod Ungdom likelonn 2010.jpg|thumb|RU demonstrerer for likeløn 1. mai 2010 i Oslo]] '''Raud Ungdom''' er ungdomsfylkinga til [[Raudt]], og er ein [[revolusjon|revolusjonær]], [[feminisme|feministisk]] organisasjon som organiserer ungdom til kamp for sosialisme, med mål om eit klasselaust samfunn: [[kommunisme]]. Fram til 2007 då ''[[Raud Valallianse]] (RV)'' og ''[[Arbeidernes kommunistparti]] (Akp)'' saman danna Raudt hadde Raud Ungdom to moderparti, og har difor tradisjonelt vore meir sjølvstendige og lausrivne enn det som har vore vanleg for andre politiske parti sine [[ungdomsorganisasjon]]ar. Alexandra Joy Messel Øhrn Fredwall er leiar i Raud Ungdom.<ref>{{Kjelde www|url=https://www.rødungdom.no/organisasjonen|tittel=Organisasjonen|forfattar=Raud Ungdom|utgjeve=|språk=Norsk|utgjevar=Raud Ungdom|vitja=22.04.2026}}</ref> == Historie == Raud Ungdom vart stifta i 1963 som ungdomsorganisasjonen til [[Sosialistisk Folkeparti]] (SF), under namnet ''Sosialistisk Ungdomsfylking'' (SUF). I 1969 braut organisasjonen med SF, og endra namnet til SUF (m-l). I 1973 fekk organisasjonen namnet Raud Ungdom, etter at SUF(m-l) og seinare MLG skipa AKP(m-l). I 2001 la Raud Ungdom 13 skulebøker ut på nett i ein politisk aksjon for gratis lærebøker. [[Forleggerforeningen]] meldte organisasjonen for brot på [[opphavsrett]]en, og saka hamna til slutt i [[Høgsterett]] i 2004. RU vart dømt til å betala 125 000 kroner i erstatning, men Forleggerforeningen lét RU sleppa å betala heile summen. Fram mot samanslåinga mellom RV og AKP i 2007, var Raud Ungdom svært aktive i den interne prosessen i særleg RV. På landsmøtet i 2006 var det oppe to ulike forslag om å bryta med Akp, og berre vera RV sin ungdomsorganisasjon. Det eine forslaget gjekk ut på å utsetja brotet med Akp til årsskiftet 2006/07. Dette forslaget fekk fleirtal, men fleirtalet vart ikkje stort nok til å få gjennom vedtektsendringa. Etter dette inntok RU ei meir pragmatisk rolla i samanslåingsprosessen, og bidrog til stiftinga i Raudt på lik lina med moderpartia. == Organisasjon == Raud Ungdom si organisasjonsform er [[demokratisk sentralisme]]. RU har tradisjonelt, til liks med Akp, hatt eit omfattande system av tryggingstiltak for å hindra overvaking frå staten og infiltrasjon frå [[høgreektremisme|høgreekstreme]]. Tryggingsinstruksen vart mjuka opp gjennom 1990- og 2000-talet, og fjerna heilt på landsmøtet i 2006. Dette landsmøtet var soleis det siste som var lukka for ålmenta. Sentralstyret held til i [[Oslo]]. == Politikk og aktivisme == Raud Ungdom er ein meir [[aktivist]]isk organisasjon enn dei fleste andre politiske ungdomsorganisasjonane. RU meiner at sosialismen berre kan oppnåast gjennom at folkefleirtalet gjer opprør mot [[stat]]smakta og [[kapitalist]]ane, og at aktivisme difor er viktigare enn parlamentarisk arbeid. Organisasjonen er basert på lokallag og har aktivitetsplikt, det vil seia at alle medlemer har plikt til å delta på lokallagsmøte og andre aktivitetar. Raud Ungdom sine bøllekurs har vore ein av organisasjonen sine viktigaste aktivitetar og største rekrutteringskanal. Bøllekursa er sjølvtillitskurs for unge jenter, der dei lærer seg å ta ein større plass i det som vert sett på som eit mannsdominert samfunn. Kursa er svært anerkjende og vert tidvis brukte på skular.{{tr}} Studiearbeidet har vore ein viktig grunnstein i Raud Ungdom, og det er eit mål for organisasjonen at alle medlemene blir skolerte i [[marxisme|marxistisk filosofi]]. Dei viktigaste sakene til Raud Ungdom: * [[Sosialisme]] * [[Feminisme]] * [[Antirasisme]] * [[Miljøvern]] * [[Internasjonal solidaritet]] == Tidlegare leiarar i SUF, SUF(m-l) og Raud Ungdom == * 1963-1965: [[Ole Kopreitan]] * 1965-1966: [[Theo Koritzinsky]] * 1966–1967: [[Peder Martin Lysestøl]] * 1967–1968: [[Sigurd Allern]] * 1968–1969: [[Sigmund Grønmo]] * 1969–1971: [[Pål Steigan]] * 1971–1973: [[Sverre Knutsen]] * 1973–1976: [[Helge Øgrim]] * 1976–1979: [[Erling Maartmann Moe]] (offisiell talsperson) * 1976–1979: [[Grete Knudsen II|Grete Knudsen]] (offisiell talsperson) * 1979–1983: [[Bjørgulv Braanen]] * 1983–1985: [[Per Overrein]] * 1985–1987: [[Ann Helen Skaug]] * 1988–1990: [[Claus Jervell]] * 1991–1994: [[Jo Ryste]] * 1994–1996: [[Jorunn Folkvord]] * 1996–1998: [[Marte Michelet]] * 1998–1999: [[Wenche With]] * 1999–2000: [[Espen Løkeland-Stai]] * 2000–2002: [[Eivind Volder Rutle]] * 2002–2004: [[Marijke Berdahl]] * 2004–2006: [[Bjørnar Moxnes]] * 2006–2008: [[Mimir Kristjansson]] * 2008–2010: [[Mari Eifring]] * 2010–2012: [[Iver Aastebøl]] * 2012–2014: [[Seher Aydar]] * 2014–2018: [[Linn-Elise Øhn Mehlen]] * 2018–2020: [[Tobias Drevland Lund]] * 2020–2023: [[Alberte Bekkhus]] * 2023–2024: [[Liv Müller Smith-Sivertsen]] * 2024–2025: [[Amrit Kaur]] * 2025–2026: [[Halvor Bergkvist]] * 2026– : [[Alexandra Fredwall]] == Kjelder == {{fotnoteliste}} == Bakgrunnsstoff == * {{Offisiell nettstad}} {{Mal:Politiske ungdomsparti i Noreg}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Norske politiske ungdomsfylkingar]] [[Kategori:Kommunisme]] [[Kategori:Skipingar i 1963]] p6hlkg4dkm9eickrank402zrcp4cykb 0 38782 3651253 3641949 2026-04-22T14:36:22Z ~2026-24702-51 154229 oppdatert folketal 3651253 wikitext text/x-wiki {{Infoboks norsk stad |namn = Fagernes |bilete = Fagernes.JPG |bilettekst = Fagernes sett frå Ranheimsbygda |kommune = Nord-Aurdal |fylke = Innlandet |tettstadnummer = 1711 |tekstposisjon = |latd=60 |latm=59 |lats=15 |longd=9 |longm=13 |longs=37 |postnummer = 2900 FAGERNES |ferdselsårer = {{riksveg|E16}} {{Fylkesveg|51}} |innbyggjarnemning = |preposisjon = på |folketal=1990 (SSB, 2025)}} '''Fagernes''' er ein tettstad i dalen [[Valdres]], og har eit folketal på omkring 2000. Fagernes er [[kommunesenter]] for [[Nord-Aurdal kommune]] i Innlandet fylke, og er handels- og kommunikasjonssentrum for heile [[Valdres]]. == Geografi og samferdsle == Fagernes er bygd på eit delta ved ei elv som munnar ut i [[Strondafjorden]]. Det går gangbru frå tettstaden ut til Vesleøya. Tettstaden ligg knappe 200 km frå [[Oslo]], og det er vel 300 km til [[Bergen]] via [[Filefjell]]. Det er også vegsamband over [[Golsfjellet]] til [[Gol]] i [[Hallingdal]]. I sommarhalvåret er det veg over [[Valdresflye]] til [[Gudbrandsdalen]]. Fagernes var endestasjon for [[Valdresbanen]] frå 1906 til banen vart nedlagd i 1988.<ref>{{Cite journal|last=Engerengen|first=Lars|date=2024-11-25|title=Valdresbanen|url=https://snl.no/Valdresbanen|journal=Store norske leksikon|language=no}}</ref> [[Fagernes lufthamn]] på Leirin vart opna i 1987, og var i drift fram til 2016.<ref>{{Cite journal|last=Engerengen|first=Lars|date=2024-11-25|title=Fagernes lufthamn, Leirin|url=https://snl.no/Fagernes_lufthamn,_Leirin|journal=Store norske leksikon|language=no}}</ref> == Næringsliv og turisme == Fagernes har besøk av hyttefolk og turistar frå inn- og utland. Det er hotelldrift og andre overnattingstilbod med lange tradisjonar på staden. Friluftsmuseumet [[Valdres Folkemuseum]] har tilhald på halvøya Storeøya ved Fagernes. Avisa ''[[avisa Valdres|Valdres]]'' har hovudkontor på Fagernes. [[Valdres Radio]] har også kontor i utkanten av tettstaden. [[Tingnes kapell|Tingnes kyrkje]] ligg på Fagernes. I 2012 vart det vedteke at nye Valdres Lokalmedisinske Senter (LMS) skulle oppførast.<ref>{{Citation|title=Om VLMS|url=https://www.vlms.no/om-vlms|website=www.vlms.no|accessdate=2025-02-25|language=no}}</ref> Rett ovanfor sentrum ligg idrettsanlegget Blåbærmyra. Valdreshallen som er tilknyttet ungdomsskulen, inneheld handballbane og 25 m symjehall. == Historie == Otto Larsen Stuve fekk det fyrste statlege handelsløyve på staden i 1857, og han starta snart også [[Fagernes hotell|hotelldrift]] her. Folk tok til å kalle staden Stuvenes, men Stuve fann sjølv på namnet Fagernes. Stuve vert rekna som grunnleggjar av Fagernes. Staden fekk eit kraftig oppsving i samband med at [[Valdresbanen]] i 1906 vart bygd ferdig fram til endestasjonen Fagernes. Byggjeakteviteten og veksten har halde fram gjennom heile 1900-talet. Den 8. september 2007 tok Fagernes bystatus samstundes med at 150-årsjubileumet for grunnlegginga av staden vart feira.<ref>{{Citation|title=Fagernes blir by|url=https://www.nrk.no/innlandet/fagernes-blir-by-1.2707608|website=NRK|date=2007-06-15|accessdate=2025-02-25|language=nb-NO|first=Dag|last=Kessel}}</ref> [[Fil:Sculpture Fagernes, Nord-Aurdal.JPG|mini|Skulptur på Skiferplassen, til minne om mennesker og dyr ved [[Valdres Skiferbrudd]], [[Øystre Slidre]] {{foto|John Erling Blad}}]] {{Stolpediagram |breidd = 300px |diagrambreidd = 300px |markør = |tittel = Folketalsutvikling på Fagernes |tittelfarge = #DDD |venstre1 = År |venstre2 = |høgre1 = Innbyggjarar |høgre2 = |stolpar = {{Pixelstolpe |1920|#0099FF|38||379}} {{Pixelstolpe |1930|#0099FF|55||553}} {{Pixelstolpe |1946|#0099FF|89||887}} {{Pixelstolpe |1950|#0099FF|98||982}} {{Pixelstolpe |1960|#0099FF|123||1 234}} {{Pixelstolpe |1970|#0099FF|165||1 646}} {{Pixelstolpe |1980|#0099FF|179||1 787}} {{Pixelstolpe |1990|#0099FF|178||1 783}} {{Pixelstolpe |2000|#0099FF|179||1 788}} {{Pixelstolpe |2009|#0099FF|176||1 762}} {{Pixelstolpe |2012|#0099FF|176||1 762}} |skildring = Kjelder: *[http://www.ssb.no/a/folketellinger/ SSB: Norske folketeljingar] *[https://www.ssb.no/statistikkbanken/selectvarval/Define.asp?subjectcode=&ProductId=&MainTable=ArealBefTett&nvl=&PLanguage=0&nyTmpVar=true&CMSSubjectArea=befolkning&KortNavnWeb=beftett&StatVariant=&checked=true SSB: Folkemengd i tettstader]<br> }} == Kjelder == {{fotnoteliste}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} * [http://www.fagernes.com/ Fagernes handelsstand] * Bilete frå [http://www.youtube.com/watch?v=BZsbA8nhA2w/ Fagernes på Youtube] {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Byar i Innlandet]] [[Kategori:Tettstader i Innlandet]] [[Kategori:Geografi i Nord-Aurdal]] [[Kategori:Valdres]] [[Kategori:Kommunesenter i Innlandet]] gz8n00yvhnoruv1px0gbfa3upf2dldc 3651254 3651253 2026-04-22T14:38:31Z ~2026-24702-51 154229 3651254 wikitext text/x-wiki {{Infoboks norsk stad |namn = Fagernes |folketal=1990 (SSB, 2025) |bilete = Fagernes.JPG |bilettekst = Fagernes sett frå Ranheimsbygda |kommune = Nord-Aurdal |fylke = Innlandet |tettstadnummer = 1711 |tekstposisjon = |latd=60 |latm=59 |lats=15 |longd=9 |longm=13 |longs=37 |postnummer = 2900 FAGERNES |ferdselsårer = {{riksveg|E16}} {{Fylkesveg|51}} |innbyggjarnemning = |preposisjon = på }} '''Fagernes''' er ein tettstad i dalen [[Valdres]], og har eit folketal på omkring 2000. Fagernes er [[kommunesenter]] for [[Nord-Aurdal kommune]] i Innlandet fylke, og er handels- og kommunikasjonssentrum for heile [[Valdres]]. == Geografi og samferdsle == Fagernes er bygd på eit delta ved ei elv som munnar ut i [[Strondafjorden]]. Det går gangbru frå tettstaden ut til Vesleøya. Tettstaden ligg knappe 200 km frå [[Oslo]], og det er vel 300 km til [[Bergen]] via [[Filefjell]]. Det er også vegsamband over [[Golsfjellet]] til [[Gol]] i [[Hallingdal]]. I sommarhalvåret er det veg over [[Valdresflye]] til [[Gudbrandsdalen]]. Fagernes var endestasjon for [[Valdresbanen]] frå 1906 til banen vart nedlagd i 1988.<ref>{{Cite journal|last=Engerengen|first=Lars|date=2024-11-25|title=Valdresbanen|url=https://snl.no/Valdresbanen|journal=Store norske leksikon|language=no}}</ref> [[Fagernes lufthamn]] på Leirin vart opna i 1987, og var i drift fram til 2016.<ref>{{Cite journal|last=Engerengen|first=Lars|date=2024-11-25|title=Fagernes lufthamn, Leirin|url=https://snl.no/Fagernes_lufthamn,_Leirin|journal=Store norske leksikon|language=no}}</ref> == Næringsliv og turisme == Fagernes har besøk av hyttefolk og turistar frå inn- og utland. Det er hotelldrift og andre overnattingstilbod med lange tradisjonar på staden. Friluftsmuseumet [[Valdres Folkemuseum]] har tilhald på halvøya Storeøya ved Fagernes. Avisa ''[[avisa Valdres|Valdres]]'' har hovudkontor på Fagernes. [[Valdres Radio]] har også kontor i utkanten av tettstaden. [[Tingnes kapell|Tingnes kyrkje]] ligg på Fagernes. I 2012 vart det vedteke at nye Valdres Lokalmedisinske Senter (LMS) skulle oppførast.<ref>{{Citation|title=Om VLMS|url=https://www.vlms.no/om-vlms|website=www.vlms.no|accessdate=2025-02-25|language=no}}</ref> Rett ovanfor sentrum ligg idrettsanlegget Blåbærmyra. Valdreshallen som er tilknyttet ungdomsskulen, inneheld handballbane og 25 m symjehall. == Historie == Otto Larsen Stuve fekk det fyrste statlege handelsløyve på staden i 1857, og han starta snart også [[Fagernes hotell|hotelldrift]] her. Folk tok til å kalle staden Stuvenes, men Stuve fann sjølv på namnet Fagernes. Stuve vert rekna som grunnleggjar av Fagernes. Staden fekk eit kraftig oppsving i samband med at [[Valdresbanen]] i 1906 vart bygd ferdig fram til endestasjonen Fagernes. Byggjeakteviteten og veksten har halde fram gjennom heile 1900-talet. Den 8. september 2007 tok Fagernes bystatus samstundes med at 150-årsjubileumet for grunnlegginga av staden vart feira.<ref>{{Citation|title=Fagernes blir by|url=https://www.nrk.no/innlandet/fagernes-blir-by-1.2707608|website=NRK|date=2007-06-15|accessdate=2025-02-25|language=nb-NO|first=Dag|last=Kessel}}</ref> [[Fil:Sculpture Fagernes, Nord-Aurdal.JPG|mini|Skulptur på Skiferplassen, til minne om mennesker og dyr ved [[Valdres Skiferbrudd]], [[Øystre Slidre]] {{foto|John Erling Blad}}]] {{Stolpediagram |breidd = 300px |diagrambreidd = 300px |markør = |tittel = Folketalsutvikling på Fagernes |tittelfarge = #DDD |venstre1 = År |venstre2 = |høgre1 = Innbyggjarar |høgre2 = |stolpar = {{Pixelstolpe |1920|#0099FF|38||379}} {{Pixelstolpe |1930|#0099FF|55||553}} {{Pixelstolpe |1946|#0099FF|89||887}} {{Pixelstolpe |1950|#0099FF|98||982}} {{Pixelstolpe |1960|#0099FF|123||1 234}} {{Pixelstolpe |1970|#0099FF|165||1 646}} {{Pixelstolpe |1980|#0099FF|179||1 787}} {{Pixelstolpe |1990|#0099FF|178||1 783}} {{Pixelstolpe |2000|#0099FF|179||1 788}} {{Pixelstolpe |2009|#0099FF|176||1 762}} {{Pixelstolpe |2012|#0099FF|176||1 762}} |skildring = Kjelder: *[http://www.ssb.no/a/folketellinger/ SSB: Norske folketeljingar] *[https://www.ssb.no/statistikkbanken/selectvarval/Define.asp?subjectcode=&ProductId=&MainTable=ArealBefTett&nvl=&PLanguage=0&nyTmpVar=true&CMSSubjectArea=befolkning&KortNavnWeb=beftett&StatVariant=&checked=true SSB: Folkemengd i tettstader]<br> }} == Kjelder == {{fotnoteliste}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} * [http://www.fagernes.com/ Fagernes handelsstand] * Bilete frå [http://www.youtube.com/watch?v=BZsbA8nhA2w/ Fagernes på Youtube] {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Byar i Innlandet]] [[Kategori:Tettstader i Innlandet]] [[Kategori:Geografi i Nord-Aurdal]] [[Kategori:Valdres]] [[Kategori:Kommunesenter i Innlandet]] 7xene9d71cfev80fsg6rs8gmrmrquew 0 46904 3651255 3650925 2026-04-22T16:56:57Z Roarjo 183 Flikk og fleire bilete 3651255 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua|taksonomi_WD=ja | bilete = Flamingos Laguna Colorada.jpg | bilettekst = [[Punaflamingo]] i [[Laguna Colorada]], [[Potosí-departmentet]], [[Bolivia]] }} Dei seks artane av '''flamingoar''' utgjer [[biologisk familie|familien]] '''Phoenicopteridae''', einaste familien i [[biologisk orden|ordenen]] '''Phoenicopteriformes'''. Dette er selskaplege [[vadefuglar]] i grunne, gjerne i svært salte innsjøar og lagunar der dei nyttar eit spesialisert nebb for å søkje og filtrere plankton. Det finst fire artar i [[Amerika]] og to artar i [[«den gamle verda»]]. == Etymologi == [[Fil:007 Greater flamingos courtship display in the Camargue during mating season Photo by Giles Laurent.jpg|mini|høgre|[[Rosenflamingoar]]. Oppvising i paringssesongen. Camargue, Frankrike, februar 2024.]] <!-- [[Fil:009 Greater flamingos male and female in the Camargue during mating season Photo by Giles Laurent.jpg|mini|høgre|Ein rosenflamingo av kvart kjønn under paringsspel]]--> [[Fil:Flamant rose Thyna009.jpg|mini|høgre|To rosenflamingoar i Thyna, Tunesia]] [[Fil:Alimentación de Phoenicopterus chilensis.jpg|mini|høgre|To [[chileflamingo]]ar beitar på grunt vatn]] Namnet «flamingo» kjem frå portugisisk eller spansk ''flamengo'', som tyder «flammefarga». Ordet har opphav i provençalsk ''flamenc'', ei samansetjing av ''flama'', «flamme», og eit germansk-liknande suffiks ''-ing''. Namnet kan òg vere påverka av det spanske etnonymet ''flamenco'', «flamlendar». Slektsnamnet ''[[Phoenicopterus]]'' kjem frå gammalgresk ''phoinikopteros'' (φοινικόπτερος), «raud- eller purpurfarga fjør».<ref>{{OEtymD|flamingo}}</ref> Andre slektsnamn er ''Phoeniconaias'', «raud vassnymfe»,<ref name=minor/> og ''Phoenicoparrus'', «(krimson)raud fugl».<ref name=andinus/> == Skildring == Flamingoar er store fuglar med særs lange bein, lang hals og kraftig bøyg på nebbet. Hannen er noko større enn hoa hos dei fleste artar, for [[raudflamingo]] (''Phoenicopterus ruber'') er hoer opptil 20 % mindre enn hannar. Den største arten, [[rosenflamingo]] (''Phoenicopterus roseus''), kan bli opptil 1,4 meter høg<ref name=biodict/> og vege opp til 3,5-4,1 kg,<ref name=roseus/> medan [[dvergflamingo]] (''Phoeniconaias minor'') er om lag 0,8 meter høg. Vengespennet varierer frå om lag 100 cm hos dvergflamingo til opptil 187,<ref name=roseus/> vanlegvis 140-170 cm,<ref name=svensson/> hos rosenflamingo. Flamingokyllingar har grå eller brun [[fjørdrakt]], blir etter ei tid nær kvit, medan farga på drakta hos vaksne individ varierer frå lys rosa til lys raud ettersom innhaldet av vassbakteriar og [[karotenoidar]] i dietten varierer. Ein flamingo med god tilgjenge på mat får kraftfulle farger og er ein ettertrakta make. Ein kvit eller bleik flamingo er derimot usunn eller underernært. Flamingoar i fangenskap er eit unnatak, om dei ikkje får fôr med same innhald av karoten som frie fuglar slår dei over i ei bleik rosa farge.<ref name=Grazian/> Flamingoar står ofte på eitt bein, med det andre trekt opp under kroppen. Grunnen til denne åtferda er ikkje fullt ut forstått. Ein hypotese er at dei sparer kroppsvarme, sidan dei ofte står i kaldt vatn. Ei anna forklaring er at det reduserer energibruken ved å halde balansen.<ref name=chang/> Dei har symjeføter som hjelper ved symjing, og når dei vadar vil dei trampe i botnen for å røre opp næring. Flamingoar kan opne nebbet ved å løfte overnebbet så vel som å senke undernebbet.<ref name=Jenkin/> Dei er gode flygarar, og individ i fangenskap får ofte klipte vengfjører for å hindre rømming. === Føde === Flamingoar filtrerer føde i form av vasslevande dyr, saltkreps, [[cyanobakteriar]], [[larvar]], [[insekt]], [[blautdyr]] og [[krepsdyr]] og [[plantemateriale]] i form av [[plankton]] og [[algar]]. Nebbet er tilpassa filtrering av slam og vatn, og blir brukt i opp-ned rørsle. Filtreringa blir hjelpt av lamellar, små børsteliknande strukturar, i nebbet og ei kraftig tunge som «pumpe». Den rosa eller raude farga kjem frå karotenoid i føda. Fuglar som et meir karotenrik føde, får sterkare farge. Flamingoar føretrekkjer [[ferskvatn]], men har saltkjertlar nær auga som fjernar overflødig salt, slik at dei òg kan drikke saltvatn i [[saltsjøar]]. [[Chileflamingo]], [[punaflamingo]] og [[andesflamingo]] kan samlast i fleirartsflokkar, men artane vil segregere under beiting ut frå artsspesifikke preferansar for føde, til dømes etter typar av algar dei føretrekker.<ref name=Mascitti/> === Læte === Flamingoar har lydar som varierer frå grynting og knurring til nasale rop. Lydane er viktige for å kjenne att ungar, for sosiale signal og for å halde flokkane samla.<ref name=libguides/> === Livssyklus === Flamingoar er svært sosiale og lever i koloniar som kan telje tusenvis av individ. Koloniane hjelper til med å verne mot predatorar, utnytte matressursar og finne eigna hekkeplassar. Før hekking utfører hannar og hoer synkroniserte kurtiseritual med hovudrørsler, rop og vengeslag. Hoa legg vanlegvis eitt egg. Begge foreldra rugar i 17–18 dagar. Etter klekking blir ungane mata med [[kromjølk|«kromjølk»]], ei næringsrik væske produsert i fordøyingssystemet. Ungane held seg først i reiret, men samlar seg etter kvart i grupper («barnehagar»). Når dei er rundt tre månader gamle, har dei utvikla flygefjør og kan flyge.<ref name=bow/> == Biletgalleri == <gallery> <!-- fil:Flamingos at Las Vegas Zoo.JPG|[[Chileflamingo]]ar i [[Las Vegas Zoo]] fungerar ikkje --> fil:Flamingo National Zoo.jpg|[[Raudflamingo]] i National Zoo Washington, DC. fil:Lesser-flamingos-flying.jpg|[[Dverglamingo]]ar i flukt fil:Flamingo fg01.jpg|Raudflamingo ein dyrepark i [[Frankfurt am Main|Frankfurt]], som sannsynlegvis søv Fil:Flamingos closeup (4320868636).jpg|[[Andesflamingo]], Nevado Tres Cruces, [[Atacama-regionen]] i [[Chile]]]] Fil:Flamingowatchingegghatch08.jpg| Raudflamingo med egg Fil:Flamingowithchick08.jpg|Raudflamingo med unge </gallery> == Artsoversyn == Seks nolevande flamingoartar er anerkjende av dei fleste kjelder, og vart tidlegare plasserte i éi slekt ut frå felles kjenneteikn – Phoenicopterus. Som eit resultat av ein publikasjon frå 2014,<ref name=torres/> vart familien omklassifisert til to slekter.<ref name=ioc2016/> I 2020 var familien splitta i tre anerkjende slekter, ifølgje [[Cornell Lab of Ornithology]], Birds of the World.<ref name=bow/> Flamingoar i rekkjefølgje etter [[AviList]] v2025:<ref name=avilist25/> med norske namn etter ''Norske navn på verdens fugler'':<ref name=NNKF/> ;Slekt ''Phoeniconaias'' * [[Dvergflamingo]], ''Phoeniconaias minor'', Lesser Flamingo, <small>(Geoffroy Saint-Hilaire, É, 1798), (NT)</small> : Afrika og det indiske subkontinentet.<ref name=minor/> ;Slekt ''[[Phoenicoparrus]]'' * [[Andesflamingo]], ''Phoenicoparrus andinus'', Andean Flamingo, <small>(Philippi, RA, 1854), (VU)</small> : Høgtliggande Andes i Bolivia inn i sørlege Peru, NE Chile og NW Argentina, til over 4000 moh.<ref name=andinus/> * [[Punaflamingo]], ''Phoenicoparrus jamesi'', James's Flamingo, <small>(Sclater, PL, 1886), (NT)</small> : 90-110 cm i kroppslengd. Lever i Puna økoregion, opptil 4900 moh.<ref name=jamesi/> ;Slekt ''[[Phoenicopterus]]'' * [[Chileflamingo]], ''Phoenicopterus chilensis'', Chilean Flamingo, <small>Molina, GI, 1782, (NT)</small> : Sør-Amerika frå Equador til Eldlandet.<ref name=chilensis/> * [[Rosenflamingo]], ''Phoenicopterus roseus'', Greater Flamingo, <small>Pallas, PS, 1811, (LC)</small> : Finst i S-Europa, Afrika, V-Asia til India og Sri Lanka.<ref name=roseus/> * [[Raudflamingo]], ''Phoenicopterus ruber'', American Flamingo, <small>Linnaeus, C, 1758, (LC)</small> : Kariba inkludert sørlegaste Florida og kysten av nordaustlege Colombia til guyanaregionen. Somme er trekkfuglar. Ein isolert populasjon lever på Galapagosøyane.<ref name=ruber/> == Taksonomi og systematikk == Flamingofamilien vart innført med namnet Phoenicopteridae av den franske zoologen Charles Lucien Bonaparte i 1831. ''[[Phoenicopterus]]'' vart peika ut som typeslekt. Tradisjonelt vart flamingoar rekna som nært i slekt med dei langbeinte [[Ciconiiformes|storkane]], ei truleg parafyletisk gruppe, og vart plasserte der. Ofte vart [[ibisar og skeistorkar]] rekna som dei næraste slektningane. Tidlege genetiske studiar, som dei til Charles Sibley, støtta òg dette synet. Samband til [[andefuglar]] har òg vore vurdert, mellom anna fordi flamingoar blir parasitterte av fjørlus i slekta ''Anaticola'', som elles finst hos ender og gjæser. Ein studie frå 2002 konkluderte med at flamingoar er andefuglar,<ref name=Kurochkin/> men ei omfattande undersøking frå 2014 viste at flamingoar og [[dukkarar]] likevel ikkje er andefuglar, men høyrer til i ei gruppe saman med [[duer]], [[sandhøns]] og [[mesittar]].<ref name=Jarvis2014/> Mange molekylære og morfologiske studiar stør eit nært slektskap mellom flamingoar og dukkarar. Dei deler minst 11 morfologiske trekk som ikkje finst hos andre fuglar. Den fossile gruppa Palaelodidae blir rekna som ei mellomform, både evolusjonært og økologisk.<ref name=Gottingen/> == Kjelder == {{refopning}} * ''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Flamingo|Flamingo]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 19. april 2026'' {{refslutt}} {{reflist|refs= <ref name=avilist25>{{kjelde www |forfattar=AviList Core Team. 2025. |tittel=AviList: The Global Avian Checklist, v2025. |doi=10.2173/avilist.v2025 |url=https://doi.org/10.2173/avilist.v2025 |utgjevar=AviList: The Global Avian Checklist © 2025 by AviList Core Team is licensed under CC BY 4.0}}</ref> <ref name=NNKF>{{kjelde www |utgjevar=Norsk navnekomité for fugl (NNKF) |tittel=Norske navn på verdens fugler |url=https://www.birdlife.no/fuglekunnskap/navn/ |dato=26.10.2025}}</ref> <ref name=minor>{{cite BOW|citation=del Hoyo, J., P. F. D. Boesman, E. Garcia, and G. M. Kirwan (2020). Lesser Flamingo (Phoeniconaias minor), version 1.0. In Birds of the World (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, and E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.lesfla1.01 }}</ref> <ref name=andinus>{{cite BOW|citation=Mahmood, Z. A., B. D. Alarcon, K. G. Roberts, J. C. Patton, J. del Hoyo, P. F. D. Boesman, and E. Garcia (2020). Andean Flamingo (Phoenicoparrus andinus), version 2.0. In Birds of the World (T. S. Schulenberg, B. K. Keeney, and S. M. Billerman, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.andfla2.02 }}</ref> <ref name=jamesi>{{cite BOW|citation=Rivas, C. E., V. Pantoja-Maggi, E. Mardones Muñoz, R. Tapia, J. Cabezas, N. Olmos-Moya, and M. Cortés-Norambuena (2024). James's Flamingo (Phoenicoparrus jamesi), version 2.0. In Birds of the World (F. Medrano and G. M. Kirwan, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.jamfla1.02 }}</ref> <ref name=chilensis>{{cite BOW|citation=del Hoyo, J., P. F. D. Boesman, and E. Garcia (2024). Chilean Flamingo (Phoenicopterus chilensis), version 1.1. In Birds of the World (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, and E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.chifla1.01.1 }}</ref> <ref name=roseus>{{cite BOW|citation=Delfino, H. C., C. J. Carlos, P. Pyle, G. M. Kirwan, J. del Hoyo, P. F. D. Boesman, and E. Garcia (2026). American Flamingo (Phoenicopterus ruber), version 1.2. In Birds of the World (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, E. de Juana, and M. G. Smith, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.grefla2.01.2 }}</ref> <ref name=ruber>{{cite BOW|citation=Salvador, A., M. Á. Rendón, J. A. Amat, and M. Rendón-Martos (2024). Greater Flamingo (Phoenicopterus roseus), version 3.0. In Birds of the World (S. M. Billerman and B. K. Keeney, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.grefla3.03 }}</ref> <ref name=Kurochkin>{{cite journal |last1=Kurochkin |first1=E. N. |last2=Dyke |first2=G. J. |last3=Karhu |first3=A. A. |year=2002 |title=A New Presbyornithid Bird (Aves, Anseriformes) from the Late Cretaceous of Southern Mongolia |journal=American Museum Novitates |issue=3386 |hdl=2246/2875 |pages=1–11 |doi=10.1206/0003-0082(2002)386<0001:ANPBAA>2.0.CO;2|s2cid=59147935 |url=http://digitallibrary.amnh.org/bitstream/2246/2875/1//v2/dspace/ingest/pdfSource/nov/N3386.pdf }}</ref> <ref name=Jarvis2014>{{cite journal |last1=Jarvis |first1=E.D. |display-authors=etal |year=2014 |title=Whole-genome analyses resolve early branches in the tree of life of modern birds |journal=Science |volume=346 |issue=6215| pages=1320–1331 |doi=10.1126/science.1253451 |pmid=25504713 |pmc=4405904| bibcode=2014Sci...346.1320J }}</ref> <ref name=Gottingen>{{Cite journal |last=Mayr |first=Gerald |year=2006 |title=The contribution of fossils to the reconstruction of the higher-level phylogeny of birds |url=http://www.senckenberg.de/files/content/forschung/abteilung/terrzool/ornithologie/gottingen.pdf |journal=Species, Phylogeny and Evolution |volume=3 |pages=59–64 |issn=1098-660X |archive-url=https://web.archive.org/web/20120302143030/http://www.senckenberg.de/files/content/forschung/abteilung/terrzool/ornithologie/gottingen.pdf |archive-date=2012-03-02 |access-date=19.04.2026}}</ref> <ref name=svensson>Svensson, Lars et al (2017). ''Gyldendals store fugleguide.'' Gyldendal norsk forlag. ISBN 9788205418820</ref> <ref name=Grazian>{{cite book |title=American Zoo: A Sociological Safari |first=David |last=Grazian |year=2015 |location=Princeton, NJ, US |publisher=Princeton University Press |page=35 |isbn=978-0-691-16435-9 |url=https://books.google.com/books?id=SLpKCAAAQBAJ&pg=PA35}}</ref> <ref name=torres>{{cite journal|doi=10.1186/1471-2148-14-36|pmid= 24580860|pmc= 4016592|title= A multi-locus inference of the evolutionary diversification of extant flamingos (Phoenicopteridae)|journal= BMC Evolutionary Biology|volume= 14|issue= 1|page= 36|year= 2014|last1= Torres|first1= Chris R|last2= Ogawa|first2= Lisa M|last3= Gillingham|first3= Mark AF|last4= Ferrari|first4= Brittney|last5= Van Tuinen|first5= Marcel|doi-access= free|bibcode= 2014BMCEE..14...36T}}</ref> <ref name=Mascitti>{{cite journal |title=Foraging depth of flamingos in single-species and mixed-species flocks at Laguna de Pozuelos, Argentina |author1=Mascitti, Virginia |author2=Castañera, Mónica B |journal=Waterbirds |pages=328--334 |year=2006 |publisher=JSTOR |url=https://www.jstor.org/stable/4132588}}</ref> <ref name=libguides>{{cite web |url=https://ielc.libguides.com/sdzg/factsheets/americanflamingo/behavior |title=American Flamingo (Phoenicopterus ruber) Fact Sheet: Behavior & Ecology |publisher=San Diego Zoo Global |access-date=19.04.2026 }}</ref> <ref name=ioc2016>Gill, F and D Donsker (Eds). (2016). [http://www.worldbirdnames.org/ IOC World Bird List (v 6.3).]</ref> <ref name=bow>{{cite BOW |citation=Winkler, D. W., S. M. Billerman, and I. J. Lovette (2020). Flamingos (Phoenicopteridae), version 1.0. In Birds of the World (S. M. Billerman, B. K. Keeney, P. G. Rodewald, and T. S. Schulenberg, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.phoeni1.01}}</ref> <ref name=chang>{{cite journal|last1=Chang|first1=Young-Hui |last2=Ting |first2=Lena H.|date=24 May 2017 |title=Mechanical evidence that flamingos can support their body on one leg with little active muscular force |journal=Biology Letters |volume=13|issue=5|article-number=20160948|doi=10.1098/rsbl.2016.0948|pmid=28539457|pmc=5454233}}</ref> <ref name=Jenkin>{{Cite journal |last1= Jenkin |first1= Penelope M. |title= The filter-feeding and food of flamingoes (Pheonicopteri) |journal= Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |volume= 240 |issue= 674 |pages= 401–493 |date=1957-05-09 |doi= 10.1098/rstb.1957.0004 |bibcode= 1957RSPTB.240..401J |doi-access= free }}, page 409.</ref> <ref name=biodict>{{kjelde www |tittel=Flamingo |url=https://biologydictionary.net/flamingo/ |vitja=19.04.2026 |etternamn=Whitehouse |førenamn=Lindy |utgjevingsdato=29.10.2020 |utgjevar=Biology Dictionary |arkiv_url=https://web.archive.org/web/20260217151302/https://biologydictionary.net/flamingo/ |arkivdato=17.02-2026}}</ref> }} == Bakgrunnsstoff == {{Commons|Phoenicopterus ruber}} <!-- * What do we know about flamingo behaviors? A systematic review of the ethological research on the Phoenicopteridae (1978–2020). By: Delfino, Henrique Cardoso, Carlos, Caio J., Acta Ethologica, 08739749, Feb2022, Vol. 25, Issue 1--> {{Fuglar}} [[Kategori:Flamingofamilien| ]] [[Kategori:Fuglar etter klassifisering]] qy46untpb1byqd6ia55c9sdz28xf33l 3651268 3651255 2026-04-22T17:42:56Z Roarjo 183 utbreiingskart 3651268 wikitext text/x-wiki {{taksoboksLua|taksonomi_WD=ja | bilete = Flamingos Laguna Colorada.jpg | bilettekst = [[Punaflamingo]] i [[Laguna Colorada]], [[Potosí-departmentet]], [[Bolivia]] | kart= Flamingo range.png | karttekst = Global utbreiing av familien }} Dei seks artane av '''flamingoar''' utgjer [[biologisk familie|familien]] '''Phoenicopteridae''', einaste familien i [[biologisk orden|ordenen]] '''Phoenicopteriformes'''. Dette er selskaplege [[vadefuglar]] i grunne, gjerne i svært salte innsjøar og lagunar der dei nyttar eit spesialisert nebb for å søkje og filtrere plankton. Det finst fire artar i [[Amerika]] og to artar i [[«den gamle verda»]]. == Etymologi == [[Fil:007 Greater flamingos courtship display in the Camargue during mating season Photo by Giles Laurent.jpg|mini|høgre|[[Rosenflamingoar]]. Oppvising i paringssesongen. Camargue, Frankrike, februar 2024.]] <!-- [[Fil:009 Greater flamingos male and female in the Camargue during mating season Photo by Giles Laurent.jpg|mini|høgre|Ein rosenflamingo av kvart kjønn under paringsspel]]--> [[Fil:Flamant rose Thyna009.jpg|mini|høgre|To rosenflamingoar i Thyna, Tunesia]] [[Fil:Alimentación de Phoenicopterus chilensis.jpg|mini|høgre|To [[chileflamingo]]ar beitar på grunt vatn]] Namnet «flamingo» kjem frå portugisisk eller spansk ''flamengo'', som tyder «flammefarga». Ordet har opphav i provençalsk ''flamenc'', ei samansetjing av ''flama'', «flamme», og eit germansk-liknande suffiks ''-ing''. Namnet kan òg vere påverka av det spanske etnonymet ''flamenco'', «flamlendar». Slektsnamnet ''[[Phoenicopterus]]'' kjem frå gammalgresk ''phoinikopteros'' (φοινικόπτερος), «raud- eller purpurfarga fjør».<ref>{{OEtymD|flamingo}}</ref> Andre slektsnamn er ''Phoeniconaias'', «raud vassnymfe»,<ref name=minor/> og ''Phoenicoparrus'', «(krimson)raud fugl».<ref name=andinus/> == Skildring == Flamingoar er store fuglar med særs lange bein, lang hals og kraftig bøyg på nebbet. Hannen er noko større enn hoa hos dei fleste artar, for [[raudflamingo]] (''Phoenicopterus ruber'') er hoer opptil 20 % mindre enn hannar. Den største arten, [[rosenflamingo]] (''Phoenicopterus roseus''), kan bli opptil 1,4 meter høg<ref name=biodict/> og vege opp til 3,5-4,1 kg,<ref name=roseus/> medan [[dvergflamingo]] (''Phoeniconaias minor'') er om lag 0,8 meter høg. Vengespennet varierer frå om lag 100 cm hos dvergflamingo til opptil 187,<ref name=roseus/> vanlegvis 140-170 cm,<ref name=svensson/> hos rosenflamingo. Flamingokyllingar har grå eller brun [[fjørdrakt]], blir etter ei tid nær kvit, medan farga på drakta hos vaksne individ varierer frå lys rosa til lys raud ettersom innhaldet av vassbakteriar og [[karotenoidar]] i dietten varierer. Ein flamingo med god tilgjenge på mat får kraftfulle farger og er ein ettertrakta make. Ein kvit eller bleik flamingo er derimot usunn eller underernært. Flamingoar i fangenskap er eit unnatak, om dei ikkje får fôr med same innhald av karoten som frie fuglar slår dei over i ei bleik rosa farge.<ref name=Grazian/> Flamingoar står ofte på eitt bein, med det andre trekt opp under kroppen. Grunnen til denne åtferda er ikkje fullt ut forstått. Ein hypotese er at dei sparer kroppsvarme, sidan dei ofte står i kaldt vatn. Ei anna forklaring er at det reduserer energibruken ved å halde balansen.<ref name=chang/> Dei har symjeføter som hjelper ved symjing, og når dei vadar vil dei trampe i botnen for å røre opp næring. Flamingoar kan opne nebbet ved å løfte overnebbet så vel som å senke undernebbet.<ref name=Jenkin/> Dei er gode flygarar, og individ i fangenskap får ofte klipte vengfjører for å hindre rømming. === Føde === Flamingoar filtrerer føde i form av vasslevande dyr, saltkreps, [[cyanobakteriar]], [[larvar]], [[insekt]], [[blautdyr]] og [[krepsdyr]] og [[plantemateriale]] i form av [[plankton]] og [[algar]]. Nebbet er tilpassa filtrering av slam og vatn, og blir brukt i opp-ned rørsle. Filtreringa blir hjelpt av lamellar, små børsteliknande strukturar, i nebbet og ei kraftig tunge som «pumpe». Den rosa eller raude farga kjem frå karotenoid i føda. Fuglar som et meir karotenrik føde, får sterkare farge. Flamingoar føretrekkjer [[ferskvatn]], men har saltkjertlar nær auga som fjernar overflødig salt, slik at dei òg kan drikke saltvatn i [[saltsjøar]]. [[Chileflamingo]], [[punaflamingo]] og [[andesflamingo]] kan samlast i fleirartsflokkar, men artane vil segregere under beiting ut frå artsspesifikke preferansar for føde, til dømes etter typar av algar dei føretrekker.<ref name=Mascitti/> === Læte === Flamingoar har lydar som varierer frå grynting og knurring til nasale rop. Lydane er viktige for å kjenne att ungar, for sosiale signal og for å halde flokkane samla.<ref name=libguides/> === Livssyklus === Flamingoar er svært sosiale og lever i koloniar som kan telje tusenvis av individ. Koloniane hjelper til med å verne mot predatorar, utnytte matressursar og finne eigna hekkeplassar. Før hekking utfører hannar og hoer synkroniserte kurtiseritual med hovudrørsler, rop og vengeslag. Hoa legg vanlegvis eitt egg. Begge foreldra rugar i 17–18 dagar. Etter klekking blir ungane mata med [[kromjølk|«kromjølk»]], ei næringsrik væske produsert i fordøyingssystemet. Ungane held seg først i reiret, men samlar seg etter kvart i grupper («barnehagar»). Når dei er rundt tre månader gamle, har dei utvikla flygefjør og kan flyge.<ref name=bow/> == Biletgalleri == <gallery> <!-- fil:Flamingos at Las Vegas Zoo.JPG|[[Chileflamingo]]ar i [[Las Vegas Zoo]] fungerar ikkje --> fil:Flamingo National Zoo.jpg|[[Raudflamingo]] i National Zoo Washington, DC. fil:Lesser-flamingos-flying.jpg|[[Dverglamingo]]ar i flukt fil:Flamingo fg01.jpg|Raudflamingo ein dyrepark i [[Frankfurt am Main|Frankfurt]], som sannsynlegvis søv Fil:Flamingos closeup (4320868636).jpg|[[Andesflamingo]], Nevado Tres Cruces, [[Atacama-regionen]] i [[Chile]]]] Fil:Flamingowatchingegghatch08.jpg| Raudflamingo med egg Fil:Flamingowithchick08.jpg|Raudflamingo med unge </gallery> == Artsoversyn == Seks nolevande flamingoartar er anerkjende av dei fleste kjelder, og vart tidlegare plasserte i éi slekt ut frå felles kjenneteikn – Phoenicopterus. Som eit resultat av ein publikasjon frå 2014,<ref name=torres/> vart familien omklassifisert til to slekter.<ref name=ioc2016/> I 2020 var familien splitta i tre anerkjende slekter, ifølgje [[Cornell Lab of Ornithology]], Birds of the World.<ref name=bow/> Flamingoar i rekkjefølgje etter [[AviList]] v2025:<ref name=avilist25/> med norske namn etter ''Norske navn på verdens fugler'':<ref name=NNKF/> ;Slekt ''Phoeniconaias'' * [[Dvergflamingo]], ''Phoeniconaias minor'', Lesser Flamingo, <small>(Geoffroy Saint-Hilaire, É, 1798), (NT)</small> : Afrika og det indiske subkontinentet.<ref name=minor/> ;Slekt ''[[Phoenicoparrus]]'' * [[Andesflamingo]], ''Phoenicoparrus andinus'', Andean Flamingo, <small>(Philippi, RA, 1854), (VU)</small> : Høgtliggande Andes i Bolivia inn i sørlege Peru, NE Chile og NW Argentina, til over 4000 moh.<ref name=andinus/> * [[Punaflamingo]], ''Phoenicoparrus jamesi'', James's Flamingo, <small>(Sclater, PL, 1886), (NT)</small> : 90-110 cm i kroppslengd. Lever i Puna økoregion, opptil 4900 moh.<ref name=jamesi/> ;Slekt ''[[Phoenicopterus]]'' * [[Chileflamingo]], ''Phoenicopterus chilensis'', Chilean Flamingo, <small>Molina, GI, 1782, (NT)</small> : Sør-Amerika frå Equador til Eldlandet.<ref name=chilensis/> * [[Rosenflamingo]], ''Phoenicopterus roseus'', Greater Flamingo, <small>Pallas, PS, 1811, (LC)</small> : Finst i S-Europa, Afrika, V-Asia til India og Sri Lanka.<ref name=roseus/> * [[Raudflamingo]], ''Phoenicopterus ruber'', American Flamingo, <small>Linnaeus, C, 1758, (LC)</small> : Kariba inkludert sørlegaste Florida og kysten av nordaustlege Colombia til guyanaregionen. Somme er trekkfuglar. Ein isolert populasjon lever på Galapagosøyane.<ref name=ruber/> == Taksonomi og systematikk == Flamingofamilien vart innført med namnet Phoenicopteridae av den franske zoologen Charles Lucien Bonaparte i 1831. ''[[Phoenicopterus]]'' vart peika ut som typeslekt. Tradisjonelt vart flamingoar rekna som nært i slekt med dei langbeinte [[Ciconiiformes|storkane]], ei truleg parafyletisk gruppe, og vart plasserte der. Ofte vart [[ibisar og skeistorkar]] rekna som dei næraste slektningane. Tidlege genetiske studiar, som dei til Charles Sibley, støtta òg dette synet. Samband til [[andefuglar]] har òg vore vurdert, mellom anna fordi flamingoar blir parasitterte av fjørlus i slekta ''Anaticola'', som elles finst hos ender og gjæser. Ein studie frå 2002 konkluderte med at flamingoar er andefuglar,<ref name=Kurochkin/> men ei omfattande undersøking frå 2014 viste at flamingoar og [[dukkarar]] likevel ikkje er andefuglar, men høyrer til i ei gruppe saman med [[duer]], [[sandhøns]] og [[mesittar]].<ref name=Jarvis2014/> Mange molekylære og morfologiske studiar stør eit nært slektskap mellom flamingoar og dukkarar. Dei deler minst 11 morfologiske trekk som ikkje finst hos andre fuglar. Den fossile gruppa Palaelodidae blir rekna som ei mellomform, både evolusjonært og økologisk.<ref name=Gottingen/> == Kjelder == {{refopning}} * ''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Flamingo|Flamingo]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 19. april 2026'' {{refslutt}} {{reflist|refs= <ref name=avilist25>{{kjelde www |forfattar=AviList Core Team. 2025. |tittel=AviList: The Global Avian Checklist, v2025. |doi=10.2173/avilist.v2025 |url=https://doi.org/10.2173/avilist.v2025 |utgjevar=AviList: The Global Avian Checklist © 2025 by AviList Core Team is licensed under CC BY 4.0}}</ref> <ref name=NNKF>{{kjelde www |utgjevar=Norsk navnekomité for fugl (NNKF) |tittel=Norske navn på verdens fugler |url=https://www.birdlife.no/fuglekunnskap/navn/ |dato=26.10.2025}}</ref> <ref name=minor>{{cite BOW|citation=del Hoyo, J., P. F. D. Boesman, E. Garcia, and G. M. Kirwan (2020). Lesser Flamingo (Phoeniconaias minor), version 1.0. In Birds of the World (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, and E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.lesfla1.01 }}</ref> <ref name=andinus>{{cite BOW|citation=Mahmood, Z. A., B. D. Alarcon, K. G. Roberts, J. C. Patton, J. del Hoyo, P. F. D. Boesman, and E. Garcia (2020). Andean Flamingo (Phoenicoparrus andinus), version 2.0. In Birds of the World (T. S. Schulenberg, B. K. Keeney, and S. M. Billerman, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.andfla2.02 }}</ref> <ref name=jamesi>{{cite BOW|citation=Rivas, C. E., V. Pantoja-Maggi, E. Mardones Muñoz, R. Tapia, J. Cabezas, N. Olmos-Moya, and M. Cortés-Norambuena (2024). James's Flamingo (Phoenicoparrus jamesi), version 2.0. In Birds of the World (F. Medrano and G. M. Kirwan, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.jamfla1.02 }}</ref> <ref name=chilensis>{{cite BOW|citation=del Hoyo, J., P. F. D. Boesman, and E. Garcia (2024). Chilean Flamingo (Phoenicopterus chilensis), version 1.1. In Birds of the World (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, and E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.chifla1.01.1 }}</ref> <ref name=roseus>{{cite BOW|citation=Delfino, H. C., C. J. Carlos, P. Pyle, G. M. Kirwan, J. del Hoyo, P. F. D. Boesman, and E. Garcia (2026). American Flamingo (Phoenicopterus ruber), version 1.2. In Birds of the World (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, E. de Juana, and M. G. Smith, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.grefla2.01.2 }}</ref> <ref name=ruber>{{cite BOW|citation=Salvador, A., M. Á. Rendón, J. A. Amat, and M. Rendón-Martos (2024). Greater Flamingo (Phoenicopterus roseus), version 3.0. In Birds of the World (S. M. Billerman and B. K. Keeney, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.grefla3.03 }}</ref> <ref name=Kurochkin>{{cite journal |last1=Kurochkin |first1=E. N. |last2=Dyke |first2=G. J. |last3=Karhu |first3=A. A. |year=2002 |title=A New Presbyornithid Bird (Aves, Anseriformes) from the Late Cretaceous of Southern Mongolia |journal=American Museum Novitates |issue=3386 |hdl=2246/2875 |pages=1–11 |doi=10.1206/0003-0082(2002)386<0001:ANPBAA>2.0.CO;2|s2cid=59147935 |url=http://digitallibrary.amnh.org/bitstream/2246/2875/1//v2/dspace/ingest/pdfSource/nov/N3386.pdf }}</ref> <ref name=Jarvis2014>{{cite journal |last1=Jarvis |first1=E.D. |display-authors=etal |year=2014 |title=Whole-genome analyses resolve early branches in the tree of life of modern birds |journal=Science |volume=346 |issue=6215| pages=1320–1331 |doi=10.1126/science.1253451 |pmid=25504713 |pmc=4405904| bibcode=2014Sci...346.1320J }}</ref> <ref name=Gottingen>{{Cite journal |last=Mayr |first=Gerald |year=2006 |title=The contribution of fossils to the reconstruction of the higher-level phylogeny of birds |url=http://www.senckenberg.de/files/content/forschung/abteilung/terrzool/ornithologie/gottingen.pdf |journal=Species, Phylogeny and Evolution |volume=3 |pages=59–64 |issn=1098-660X |archive-url=https://web.archive.org/web/20120302143030/http://www.senckenberg.de/files/content/forschung/abteilung/terrzool/ornithologie/gottingen.pdf |archive-date=2012-03-02 |access-date=19.04.2026}}</ref> <ref name=svensson>Svensson, Lars et al (2017). ''Gyldendals store fugleguide.'' Gyldendal norsk forlag. ISBN 9788205418820</ref> <ref name=Grazian>{{cite book |title=American Zoo: A Sociological Safari |first=David |last=Grazian |year=2015 |location=Princeton, NJ, US |publisher=Princeton University Press |page=35 |isbn=978-0-691-16435-9 |url=https://books.google.com/books?id=SLpKCAAAQBAJ&pg=PA35}}</ref> <ref name=torres>{{cite journal|doi=10.1186/1471-2148-14-36|pmid= 24580860|pmc= 4016592|title= A multi-locus inference of the evolutionary diversification of extant flamingos (Phoenicopteridae)|journal= BMC Evolutionary Biology|volume= 14|issue= 1|page= 36|year= 2014|last1= Torres|first1= Chris R|last2= Ogawa|first2= Lisa M|last3= Gillingham|first3= Mark AF|last4= Ferrari|first4= Brittney|last5= Van Tuinen|first5= Marcel|doi-access= free|bibcode= 2014BMCEE..14...36T}}</ref> <ref name=Mascitti>{{cite journal |title=Foraging depth of flamingos in single-species and mixed-species flocks at Laguna de Pozuelos, Argentina |author1=Mascitti, Virginia |author2=Castañera, Mónica B |journal=Waterbirds |pages=328--334 |year=2006 |publisher=JSTOR |url=https://www.jstor.org/stable/4132588}}</ref> <ref name=libguides>{{cite web |url=https://ielc.libguides.com/sdzg/factsheets/americanflamingo/behavior |title=American Flamingo (Phoenicopterus ruber) Fact Sheet: Behavior & Ecology |publisher=San Diego Zoo Global |access-date=19.04.2026 }}</ref> <ref name=ioc2016>Gill, F and D Donsker (Eds). (2016). [http://www.worldbirdnames.org/ IOC World Bird List (v 6.3).]</ref> <ref name=bow>{{cite BOW |citation=Winkler, D. W., S. M. Billerman, and I. J. Lovette (2020). Flamingos (Phoenicopteridae), version 1.0. In Birds of the World (S. M. Billerman, B. K. Keeney, P. G. Rodewald, and T. S. Schulenberg, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.phoeni1.01}}</ref> <ref name=chang>{{cite journal|last1=Chang|first1=Young-Hui |last2=Ting |first2=Lena H.|date=24 May 2017 |title=Mechanical evidence that flamingos can support their body on one leg with little active muscular force |journal=Biology Letters |volume=13|issue=5|article-number=20160948|doi=10.1098/rsbl.2016.0948|pmid=28539457|pmc=5454233}}</ref> <ref name=Jenkin>{{Cite journal |last1= Jenkin |first1= Penelope M. |title= The filter-feeding and food of flamingoes (Pheonicopteri) |journal= Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |volume= 240 |issue= 674 |pages= 401–493 |date=1957-05-09 |doi= 10.1098/rstb.1957.0004 |bibcode= 1957RSPTB.240..401J |doi-access= free }}, page 409.</ref> <ref name=biodict>{{kjelde www |tittel=Flamingo |url=https://biologydictionary.net/flamingo/ |vitja=19.04.2026 |etternamn=Whitehouse |førenamn=Lindy |utgjevingsdato=29.10.2020 |utgjevar=Biology Dictionary |arkiv_url=https://web.archive.org/web/20260217151302/https://biologydictionary.net/flamingo/ |arkivdato=17.02-2026}}</ref> }} == Bakgrunnsstoff == {{Commons|Phoenicopterus ruber}} <!-- * What do we know about flamingo behaviors? A systematic review of the ethological research on the Phoenicopteridae (1978–2020). By: Delfino, Henrique Cardoso, Carlos, Caio J., Acta Ethologica, 08739749, Feb2022, Vol. 25, Issue 1--> {{Fuglar}} [[Kategori:Flamingofamilien| ]] [[Kategori:Fuglar etter klassifisering]] bgdtelwx91x38awas3awcq6ef3vxiet 0 50233 3651278 3651117 2026-04-22T22:16:45Z Sigmundg 835 Påfyll 3651278 wikitext text/x-wiki [[Fil:Philips_N4422_-_power_supply_transformer-2098.jpg|mini|250px|høgre|Fig. 1 Døme på effekttransformator, med C-kjerne.]] '''Transformator''' er ein [[elektromagnetisme|elektomagnetisk]] komponent som vert nytta for impedansetransformasjon, som tilsvarar at spenninga eller straumen vert transformert opp eller ned. Om spenninga vert transformert opp vert straumen transformert ned, eller motsett. Transformatorar spelar ein sentral rolle i overføring av elektrisk [[energi]] frå [[kraftstasjon]]ar til industri, boligar, veglys, osb. Desse arbeider med ein fast frekvens, som i Eurpa er på 50 [[Hertz|Hz]]. Dei aller fleste transformatorane i [[elnett]]et trefasetransformatorar, medan små transforatorar i elektisk utstyr har berre ein fase. Transforatorar vert òg nytta for å oppnå [[galvanisk skilje]] i samband med overføring av audiofrekvensar i [[lydstudio]], for overføring av [[Binærkode|binær]] data, utstyr for datainnsamling frå [[sensor]]ar, osb. Slike signal har stor [[bandbreidd]], så signaltransformatorar vert ofte kalla breibandstransformatorar. == Grunnleggande oppbygging og verkemåte == [[Fil:Transformer3d_col3.svg|mini|300px|høgre|Fig. 2 Transformator.]] Transformatorar er bygd opp med to [[galvanisk isolert]]e krinsar som er kopla saman med ein [[magnetisk fluks]]. Dei to krinsane, som vert kalla primærkrins og sekundærkrins, har kvar sin [[spole]] som er vikla rundt eit materiale med liten [[reluktans]] (kalla transformatorkjernen), som den magnetiske fluksen fylgjer, Fig. 2. Fluksen i den magnetiske krinsen (eining [[Eininga weber|Weber]]) {{NumBlk|:|<math> \Phi = \frac{N_{1}i_1}{\mathfrak R}, </math>|{{EquationRef|1}}}} der ''N₁'' er vinningstalet i primærspolen, <math>i_1</math> er straumen i primærspolen og <math>\mathfrak R</math> er reluktansen til transformatorkjernen. Fluksen fylgjer den magnetiske leiaren (transformatorkjernen), slik at same fluksen går gjennom begge spolane. I primærkrinsen induserer fluksen (i fylgje [[Faradays induksjonslov]]) ei spenning {{NumBlk|:|<math> v_1 = N_1 \frac{d \Phi}{dt}, </math>|{{EquationRef|2}}}} der <math>\frac{\mathrm{d}\Phi}{\mathrm{d}t}</math> er den [[derivasjon|tidsderiverte]] av fluksen, og i sekundærkrinsen vert det indusert ei spenning {{NumBlk|:|<math> v_{2} = N_{2} \frac{\mathrm{d}\Phi}{\mathrm{d}t}, </math>|{{EquationRef|3}}}} der ''N₂'' er vinningstalet i sekundærviklinga. Tilhøvet mellom spenningane i sekundær- og primærkrinsen kan difor uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \frac{v_{2}}{v_{1}} = \frac{N_{2}}{N_{1}} = a. </math>|{{EquationRef|4}}}} === Ideell transformator === [[Fil:Transformer_under_load_(alternative_version).svg|mini|Fig. 3 Ideell transformator med [[spenningskjelde]] <math>V_P</math> og lastimpedans <math>Z_L</math>.]] Ein ideell transformator er ein forenkla modell av ein transformator som ikkje har tap<ref name="Franco"/>. Fig. 3 syner ein ideell transformator med ein ei spenningskjelde <math>V_P</math> og ein last[[impedans]] <math>Z_{L}</math> i sekundærkrinsen. Straumen i lastmotstanden (<math>I_S</math> i fig. 3) {{NumBlk|:|<math> i_{2} = \frac{V_{2}}{Z_{L}}. </math>|{{EquationRef|5}}}} Ein ideell transformator har ikkje tap, så effekten i sekundærkrinsen må vera lik effekten i primærkrinsen: {{NumBlk|:|<math> P_{1} = P_{2}, </math>|{{EquationRef|6}}}} som er det same som at {{NumBlk|:|<math> v_{1}i_{1} = v_{2}i_{2}. </math>|{{EquationRef|7}}}} Ved å kombinera likningane kjem ein fram til fylgjande samanhengar for ein ideell transformator: {{NumBlk|:|<math> \frac{v_{2}}{v_{1}} = \frac{i_{1}}{i_{2}} = \frac{N_{2}}{N_{1}}. </math>|{{EquationRef|8}}}} Om <math>N_{2} > N_{1}</math> vert spenninga transformert opp (<math>v_{2} > v_{1}</math>) og straumen vert transformert ned (<math>i_{2} > i_{1}</math>), og om <math>N_{2} < N_{1}</math> vert spenninga transformert ned (<math>v_{2} > v_{1}</math>) og straumen vert transformert opp. Lastimpedansen sett frå primærsida kan uttrykkast {{NumBlk|:|<math> Z_{L}{'} = \frac{v_{1}}{i_{1}} = \frac{v_{2}{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)}}{{i_{2}}{\left(\!\frac{N_{2}}{N_{1}}\right)}} = \left(\!\frac{v_{2}}{i_{2}}\right)\!{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)^2} = Z_{L}\!{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)^2}. </math>|{{EquationRef|9}}}} På same måte kan kildeimpedanse <math>Z_{k}</math> sett frå sekundærsida uttrykkast {{NumBlk|:|<math> Z_{k}^{'} = Z_{k}\!{\left(\!\frac{N_{2}}{N_{1}}\right)^2}. </math>|{{EquationRef|10}}}} Ein ser at spenningar og straumar vert transformerte med omsettingsforholdet <math>\frac{N_{2}}{N_{1}}</math>, medan impedansar vert transformerte med kvadratet av omsetningsforholdet. == Praktiske transformatorar == [[Fil:Transformer_Flux.svg|mini|Fig. 4 Lekasjefluks.]] <!--[[Fil:Trafo_vazba.png|800px|Fig. 4 .]]--> <!--[[Fil:Transformer_-_equivalent_circuit_diagram.png|mini|400px|Fig. 6 .]]--> <!--[[Fil:Trafo-ESB-vereinfacht.svg|mini|400px|Fig. 7 .]]--> Praktiske transformatorar avvik noko frå den ideelle transformatoren skildra så langt. Eit slikt avvik er at noko av fluksen ikkje fylgjer kjernematerialet. Storparten av fluksen <math>\Phi_1</math> generert av primærspolen fylgjer kjernematerialet og flyt gjennom sekundærspolen, der han induserer sekundærspenninga <math>v_2</math>. Dette er den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math> i fig. 4. Men ein liten del av fluksen tek vegen utanom kjernematerialet. Denne lekasjefluksen er merka <math>\Phi_{\sigma 1}</math> og <math>\Phi_{\sigma 2}</math> i fig. 4. Lekasjefluksen i primær og sekundærviklingane kan uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \Phi_{1} - \Phi_{12} </math>|{{EquationRef|11}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \Phi_{2} - \Phi_{12}, </math>|{{EquationRef|12}}}} der <math>\Phi_{12}</math> er den mutuelle fluksen, <math>\Phi_{1}</math> er fluksen gjennom primærspolen og <math>\Phi_{2}</math> er fluksen gjennom sekundærspolen. Lekasjefluksane er proporsjonal med straumen i viklingane, men etter som kjernen har mykje større [[permeabilitet]] enn luft er lekasjefluksen berre nokre få prosent av den mutuelle fluksen<ref name="McPHerson"/>. Transformatorar med høg spenning krev tjukkare isolasjon, så avstanden mellom viklingae er større, noko som aukar lekasjefluksane. === Separasjon an mutual- og lekasjefluks === Magnetiseringa av kjernematerialet er både ulineær og [[Magnetisk hysterese|hysterisk]], men lekasjefluksen går gjennom eit ikkje-feromagnetisk materiale og vert ikkje påvirka av at kjernen går i metning. Det er difor nyttig å skilja lekasjefluksen frå den mutuelle fluksen. Det var [[Charles Proteus Steinmetz]] som fyrst hadde denne ideen <ref name="McPHerson"/>. Denne separasjonen vert utført ved å uttrykkje primærspenninga som {{NumBlk|:|<math> V_1 = N_1\frac{d\phi_{\sigma 1}}{dt} + N_1\frac{d\phi_{12}}{dt} </math>|{{EquationRef|13}}}} der leddet <math>N_1\frac{d\phi_{\sigma 1}}{dt}</math> representerer spenninga indusert av lekasjefluksen <math>\Phi_{\sigma 1}</math> og leddet <math> N_1\frac{d\phi_{12}}{dt}</math> representerer spenninga indusert i primærkrinsen på grunn av den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math>. På same vis kan spenninga i sekundærkrinsen separerast i to delar: {{NumBlk|:|<math> V_2 = N_2\frac{d\phi_{\sigma 2}}{dt} + N_2\frac{d\phi_{12}}{dt} </math>|{{EquationRef|14}}}} der leddet <math>N_2\frac{d\phi_{\sigma 2}}{dt}</math> representerer spenninga indusert på grunn av lekasjefluksen <math>\Phi_{\sigma 2}</math> i sekundærspolen og leddet <math>N_2\frac{d\phi_{12}}{dt}</math> representerer spenninga indusert i sekundærkrinsen av den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math>. === Lekasjeinduktans === Lekasjefluksane er ikkje påverka av kjernemetninga, men er proporsjonal med den [[magnetomotorisk spenning]]a <math>\mathcal{F}_{m}=Ni</math>. Dei kan difor uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \mathcal{P}_1\mathcal{F}_{1} = \mathcal{P}_1 N_1 i_1 </math>|{{EquationRef|15}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 2} = \mathcal{P}_2\mathcal{F}_{2} = -\mathcal{P}_2 N_2 i_2, </math>|{{EquationRef|16}}}} der <math>\mathcal{P}=\mathcal{R}^{-1}</math> er [[permeans]]en. Minusteiknet i ({{EquationNote|16}}) kjem av at sekundærstraumen <math>i_2</math> har retning ut frå sekundærspolen i ekvivalentskjemaet i fig. 4. Vi kan no skriva dei fyrste ledda i ({{EquationNote|13}}) og ({{EquationNote|14}}) som {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 1} = \frac{d}{dt}\left( N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1} i_1 \right) = N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1} \frac{di_1}{dt} </math>|{{EquationRef|17}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 2} = -\frac{d}{dt}\left( N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2} i_2 \right) = -N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2} \frac{di_2}{dt}. </math>|{{EquationRef|18}}}} I ({{EquationNote|17}}) og ({{EquationNote|18}}) har ledda <math>N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1}</math> og <math>N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2}</math> eininga [[Henry]], så dei representerer [[induktans]]ar. Vi kan difor uttrykka ({{EquationNote|17}}) og ({{EquationNote|18}}) ved hjelp av lekasjeinduktansane <math>L_p</math> og <math>L_s</math>, som {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 1} = L_p\frac{di_1}{dt} </math>|{{EquationRef|19}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 2} = -L_s\frac{di_2}{dt}. </math>|{{EquationRef|20}}}} === Ekvivalentskjema === [[Fil:Transformer_equivalent_circuit-2.svg|mini|400px|Fig. 5 Transformator ekvivalentskjema.]] <!--[[Fil:Transformer_equivalent_circuit.svg|mini|400px|Fig. 5 Transformator ekvivalentskjema reflektert til primærsida.]]--> For sinusforma spenningar kan transformatoren representerast i form av ekvivalentskjemaet vist i fig. 5, der {{NumBlk|:|<math> X_p = j\omega L_p </math>|{{EquationRef|21}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> X_s = j\omega L_s, </math>|{{EquationRef|22}}}} er lekkasje[[reaktans]]ane i primær respektivt sekundærviklingane. Motstanden i primær- og sekundærviklinga er representerte som <math>R_p</math> respektivt <math>R_s</math>. === Magnetisering av kjernen === I fylgje [[Faradays induksjonslov]] er primærspenninga {{NumBlk|:|<math> E_p = N_p \frac{d\Phi}{dt}. </math>|{{EquationRef|23}}}} Etter som spenningsfallet over <math>R_p</math> og <math>X_p</math> er lite er <math>E_p\approx V_p</math>. Med sinusforma inngangsspenning er difor <math>E_p</math> med god tilnærming òg sinusforma. Vi kan vi difor uttrykkja spenninga over primærspolen som {{NumBlk|:|<math> E_p = \sqrt{2}E_p\sin(\omega t + \alpha), </math>|{{EquationRef|24}}}} der <math>E_p</math> er [[effektivverdi]]en til primærspenninga og <math>\alpha</math> er eit faseskift. Ved å kombinera ({{EquationNote|23}}) og ({{EquationNote|24}}) kan fluksen gjennom kjernen uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{12} = \frac{1}{N_p}\int \sqrt{2}E_p\sin(\omega t + \alpha)dt = -\frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p}\cos(\omega t + \alpha) + \phi_c. </math>|{{EquationRef|25}}}} <math>\phi_c</math> er ein transientfluks som døyr ut etter nokre få periodar, så ({{EquationNote|25}}) vert redusert til {{NumBlk|:|<math> \Phi_{12} = -\frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p}\cos(\omega t + \alpha). </math>|{{EquationRef|26}}}} Divisonen med <math>\omega</math> i ({{EquationNote|26}}) syner at fluksen ligg <math>90^{\circ}</math> etter spenninga <math>E_p</math>. Maksverdien til fluksen i kjernen {{NumBlk|:|<math> \Phi_{max} = \frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p} = \frac{1}{\sqrt{2}\pi f} \frac{E_p}{N_p}. </math>|{{EquationRef|27}}}} [[Fil:Power_Transformer_Over-Excitation.gif|mini|Fig. 6 Overstyrt kjerne: grøn: fluks, raud: magnetiseringskarakteristikk, blå: magnetiseringsstraum <math>I_{o}</math>.]] Summen av dei [[magnetomotorisk spenning|magnetomotoriske spenningane]] i primær- og sekundærkrinsen {{NumBlk|:|<math> \mathcal{F}_{m,T} = \mathcal{F}_{m,p} + \mathcal{F}_{m,s} = N_pI_p - N_sI_s. </math>|{{EquationRef|28}}}} Om vi dividerer begge sider med <math>N_p</math> får vi {{NumBlk|:|<math> \frac{\mathcal{F}_{m,T}}{N_p} = I_p - \frac{I_s}{N_s/N_p} = I_P - \frac{I_s}{a} \doteq I_{0}, </math>|{{EquationRef|29}}}} I ein ideel transformator er <math>I_{o}=0</math>, men i ein fysisk transformator er ikkje <math>I_{o}</math> null og representerer den ekstra primærstraumen som skal til for å magnetisera den ferromagnetiske kjernen, plus [[hysterese]]- of [[virvelstraum]]stapa i kjernen. Så <math>I_{o}</math> består av to delar {{NumBlk|:|<math> I_{o} = I_{\Phi} + I_{h+v}, </math>|{{EquationRef|30}}}} eller uttrykt som magnetomotoriske spenningar {{NumBlk|:|<math> \mathcal{F}_{o} = N_p I_{M} + N_p I_{C}, </math>|{{EquationRef|31}}}} der den magnetomotoriske spenninga <math>N_p I_{M}</math> magnetiserer kjernen og <math>N_p I_{C}</math> er den magnetomotoriske spenninga som skal til for å driva hysterese- og virvelstraumstapa i kjernen. === EMF-likninga === Vi kan finna [[effektivverdi]]en til primærspenninga <math>E_p^{rms}</math> frå ({{EquationNote|27}}): {{NumBlk|:|<math> E_p^{rms} = \frac{\omega N_p \phi_{max}}{\sqrt{2}} = \sqrt{2}\pi f N_p \phi_{max} \approx 44.4f N_p A B_{max}, </math>|{{EquationRef|32}}}} der <math>f</math> er frekvensen, <math>A</math> er tverrsnittet til kjernen (i [[meter|m]]<math>^2</math>) og <math>B=\phi/A</math> er [[Magnetisk flukstettleik|flukstettleiken]] (i [[Eininga tesla|T]]). Likning ({{EquationNote|27}}) vert kalla EMF-likninga til transformatoren. === Frekvensavhengigheit === Vi ser frå ({{EquationNote|27}}) at med ei sinusforma inngangsspenning er maksverdien til fluksen proporsjonal med tilhøvet <math>E_p/N_p</math> og invers proporsjonal med frekvensen <math>f</math>. Transformatorar som arbeider emd låge frekvensar har difor høgare fluksverdiar enn høgfrekenstransformatorar, så tverrsnittet på kjernen lyt vera større. Dette er grunnen til at transformatorane i svitsja forsyningar, som arbeider med frekvensar på fleire hundre kHz, er mykje mindre enn transformatorar som arbeider med 50 Hz (som i [[elnett]]et). Om ein transformator vert nytta ved lågare frekvens enn han er dimensjonert for vil det føra til at kjernen går i metning, som illustrert i Fig. 6. Den auka magnetiseringstraumen fører til auka tap, både på grunn av større ohmske tap i viklingane og på grunn av større virvelstraumstap i kjernematerialet. Dette fører i sin tur til at kjernetemperaturen aukar. EIn kan difor ikkje utan vidare nytta transformatorar dimensjonerte for å arbeida med ein frekvens på 60 Hz i eit 50 Hz elnett. === Kjernetap === [[Fil:Laminated core eddy currents 2.svg|mini|venstre|Fig. 7 I ein ulaminert kjerne, vist til venstre, kan dei induserte virvelstraumane, vist i <span style="color:red;">raudt</span>, sirkulera i heile arealet, og det oppstår ohmske tap. Den laminert kjernen til høgre er bygd opp av fleire tynne parallelle jarnplater, C, som er isolerte frå kvarandre, og parallelle med fluksentettleiken <span style="color:green;">'''B'''</span>.]] [[Fil:Schnittband-_und_Rundbandkern.jpg|mini|Fig. 8 Øvst: C-kjerne, nedst: ringkjerne.]] [[Fil:Carcasse_transformateur_monophasé.png|mini|Fig. 9 EI-kjerne.]] [[Fil:NyNTrafo.PNG|mini|Fig. 10 Virkningsgrad som funksjon av overført effekt.]] Når magnetfeltet i kjernen endrar seg, vert òg magnetiseringa av kjernematerialet endra, ved at dei magnetiske domenane, som er rundt <ref name="Hummel"/> av storleik 1 - 100 [[Mikrometer|<math>\mu\mbox{m}</math>]] utvidar og trekkjer seg saman. Overflatene til domena gnissar da mot kvarandre. Denne gnissinga fører til eit energitap i form av [[termisk energi]], så kjenetemperaturen går opp. For meir om dette sjå [[Ferromagnetisme#Hysteresetap|kjernetap]]. Tapet er proporsjonalt med arealet til hysteresekurva<ref name="McPherson"/>, så det kan reduserast ved å nytta eit kjernemateriale med ei smal hysteresekurve, som mjukt jarn. Om straumen i viklingane har ein likestraumskomponent vil det føra til at kjernen går fortare i metning, og kjernetapet går opp. Når fluksen endrar seg vert det generert [[virvelstraum]]ar i kjernematerialet, som fører til [[Ohmsk tap|ohmske tap]]. Virvelstraumane kan reduserast ved å bygga opp kjernen av tynne metallskiver (transformatorblekk), som er islolerte frå kvarandre, som vist i fig. 7. Rektangulære laminerte kjerner kan produserast relativt enkelt. Men å produsera laminerte runde kjerner er meir komplisert og kostbart, så det er ikkje så vanleg. Summen av hysterese- og virvelstraumstapa vert kalla ''kjernetap''<ref name="McPherson"/>. Ein måte å uttrykkja dette på er ved Legglikninga<ref name="Legg"/> {{NumBlk|:|<math>\frac{R_{ac}}{\mu L}=aB_{max}f+cf+ef^2</math>,|{{EquationRef|33}}}} der <math>R_{ac}</math> er effektiv kjernetapsmotstand, i [[Ogm|<math>\Omega</math>]], <math>a</math> er hysteresetapskoeffisienten, <math>B_{max}</math> er maks flutstettleik, <math>c</math> er resterande tapskoeffisient, <math>f</math> er frekvensen i Hz og <math>e</math> er virvelstraumstapskoeffisenten. Ulike produsenatar gir ikkje alltid opp kjernetapa på same måte, så det kan vera komplisert å samanlikna produkta. Kjernen i ein transformator kan ha mange ulike utformingar. Ei ringkjerne, som vist i fig. 8 fører til svært liten lekasjefluks, noko som er viktig når transformatoren er plassert i same chassis som følsam elekpnikk. På grunn av at ringkjerner gjer det meir komplisert å plassera viklingane very C-kjerner, òg vist i fig. 8, ofte nytta i staden. Fig. 9 syner en sokalla EI-kjerne, som er billgare å produsera, men som har meir lekasjefluks. På denne typen vert viklingane plasserte på midtstolpen. === Virkningsgrad === Store transformatorar nytta i elnettet, har ofte virkningsgrad på over 90 %, medan mindre transformatorar har lågare virkingsgrad. Transformatorar på 100 KV har typisk verkingsgrad på 80 til 90 %, medan småtransformatorar på rundt 1 [[Kompleks effekt |VA]] kan ha verkningsgrad på berre 50 %. Fig. 10 syner eit døme på korleis verkningsgraden til ein 100 VA effekttransformator varierer med overført effekt. Kjernetapet kjem som fylgje av magnetiseringa av kjernen og er uavhengig av overført effekt, så tomgansttapet (open utgang) er det same som når det vert henta ut maks effekt på utgangen. Dette er grunnen til at verkningsgraden går mot null nå roverført effekt går mot null. I fig. 10 når verkningsgraden ein maksverdi på 90 %, for så å avta når overført effekt aukar. At verkingsgraden minkar ved stort effektuttak kjem av at det ohmske tapet i viklingane aukar proportsjonalt med straumen. === Spenningsregulering === På grunn av motstanden i leiarane i spolane oppstår det eit spenningstap, som er proporsjonal med laststraumen. Ein definerer difor ein faktor kalla spenningsregulering, som syner tilhøver mellom utgangsspenninga ved nominal last og ved open utgang. Denne faktoren vert definert som<ref name="Wildi"/> {{NumBlk|:|<math>\Gamma = \frac{V_{O}-V_{L}}{V_L}</math>,|{{EquationRef|34}}}} der <math>V_L</math> er utgangsspenninga ved nominal belastnong og <math>V_L</math> er utgangsspenninga med open utgang. === Transient straumpuls === [[Fil:Inrush-curr-3 (cropped).png|mini|Fig. 11 Døme på transient straumpuls.]] <!--[[Fil:Prinzipskizze_Netzausfall.svg|mini|Fig. 8 Nettutfall.]]--> Når ein sler på spenninga på inngangsspenninga <math>V_1</math> vil transformatoren trekkja ein ein transient straumpuls, som vist i fig. 11, for å byggja opp transientfluksen <math>\phi_{c}</math> i ({{EquationNote|25}}). Om kjernen har liten reluktans, som i store ringkjernetransformatorar, kan den transiente straumpulsen verta så kraftig at sikringane går. Svitsjing i elnettet kan òg føra til at ein, eller fleire, periodar dett ut. Dette fører òg til ein transient straumpuls. I samband med store [[effektforsterkar]]ar plasserer ein difor ein motstand i serie med tranformatoren i ein kort periode. Slike krinsar vert ofte kalla [[mjukstartkrins]]ar. == Ulike transformastortypar == Transformatorar kjem i mange storleikar og tilpasse ulike oppgåver. === Trefasetransformatorar === :''Hovudartikkel: [[Trefasetransformator]]'' [[Fil:Leistungstransformator_neu.jpg|mini|Fig. 12. Trefasetransformatorar i elnettet.]] I [[elnett]]et vert det nytta transformatorar for å transformera opp spenninga for overføring av elektisk effekt mellom [[kraftstasjon]]ar og forbrukarar, som industri og boligar. Grunnen til at ein trasformerer opp spenninga er at strumen då vert redusert med same faktor. Dette fører til mindre tap i leiarane, etter som effekttapet er proporsjonalt med kvadratet av straumen: {{NumBlk|:|<math>P = I^2 R_w</math>,|{{EquationRef|35}}}} der <math>I</math> er effektivverdien til straumen og <math>R_w</math> er leiarmotstanden. Elnettet nyttar [[trefase]], så transformatorane lyt òg handsama tre fasar. Vindingane kan vera [[stjernekopling|stjerne-]] eller [[deltakopling]]ar, eller ein kombinasjon av desse. Dei høgste spenningave vert nytta for overføring over lange avstanar. Det finst transformatoarar som arbeider med spenningar heilt opp i 765 KV, men i det norske elnettet er dei høgste spenningane 300 og 420 KV. Regionale nett i Noreg arbeider med 45 - 132 kV, og lakale distribusjosnett med 11 kV eller 22 kV. Etter som spenninga til forbrukarane er på 240 V må desse spenningane trasformerat ned før dei går ut til forbrukarane. Det krevst difor ei rad med transformastorar, som arbeider med ulike spenningar of effektar. Medan dei aller største transformatorane er i stand tilå handsama effektar på over ein [[Tera|T]][[Watt|W]], arbeider dei fleste med meir moderat effekt. I distribusjonsnettet er effet i kW og MW-området meir vanleg. === Effekttransformatorar for elektrisk utstyr === [[Fil:Small_toroidal_transformer.jpg|mini|Fig. 13 Ringkjernetransformator.]] Det meste av elektisk utstyr, som [[Elektrisk forsterkar|forsterkarar]], [[datamaskin]]er, etc. arbeider med mykje lågare spenningar enn 230 V, så spenning må transformerast ned. Sjølv om det i dag i stort mon vert nytta [[svitsmodeforsyning]]ar er det framleis mykje utstyr som nyttar transformatorar. I billig utstyr vert det ofte nytta transformatorar med EI-kjerne, medan meir avansert utstyr nyttar C- eller ringkjernetransformatorar. I ein perfekt ringkjernetransformator er det ikkje noko lekkasje av magnetiske feltet<ref name="Sears"/>, noko som er ein viktig eigenskap når ein transformator er plassert tett på fælsam elektronikk. I praktiske ringkjernetransformatoarar er ikkje viklingane heilt symmetriske, så det er litt lekasjefelt. Men det er mykje mindre enn frå andre transformatortypar, med til dæmes EI-kjerne. Mykje elektrisk utstyr treng både positive og megative spenningar. Det vert difor produsert transformatorar med to sekundærviklingar. Mange transformatorar har fleire enn to sekundærviklingar, ofte med ulike spenningar. === Signaltransformatorar === Signaltransformatorar vert nytta for å skapa eit [[galvanisk skilja]] mellom ulike krinsar. Bandbreidda til transformatorane lyt vera minst like stor som bandbreidda til signala som skal overførast. Men [[likespenning]] og svært låge frekvensar vert blokkert, slik at lågfrekvent støy ikkje vert overført. ==== Audiotransformatorar ==== [[Fil:RCATubeAmp_B002.jpg|mini|RCA RS177J mono røyreffektforsterkar frå 1965. Den svarte klumpen i øtre høgre hjørne er utgangstransformatoren.]] Audiotransformatorar for [[signalnivå]] vart tidlegare mykje nytta i [[lydstudio]] når audiosignal vart overførte over lange kablar. Etter som [[jordpotensial]]et kunne vera litt forskjellig i ulige rom var det viktig med galvanisk skilje mellom sendar og mottakar. Samstundes fekk ein [[balansert overføring]], slik at [[common-mode]]-komponentar vart kansellerte. I dag vert signala for det meste overførte på [[Binærkode|binær form]], men transformatorane er ikkje heilt borte. På grunn av at [[Mikrofon#Svingspolemikrofonar|svingspolemikrofonar]] har svært låg utgangsspenning har mange av dei ein innebygd signaltransformator. [[MC-pickup]]ar for [[platespelar]]ar har svært svake utgangssignal, så det finst spesialtilpassa signaltransformatorar (MC-trafoar) som transformerer opp spenninga. Ein annan type audiotransformator er utgangstransformatorar for røyr[[effektforsterkar]]ar, som tidlegare var vanlege. Desse er naudsynte på grunn av at rørforsterkarar har for stor [[utgangsimpedans]] for å driva [[høgtalar]]ar direkte. Spenninga vert difor transformert ned og straumen opp, med ein faktor <math>N_2/N_1</math>. Det fylgjer frå ({{EquationNote|10}}) at utgangsimpedanen frå transformatoren blir då <math>Z'_k= Z_k(N_2/N_1)^2</math>. Når vindigstalet <math>N_2</math> i sekundærviklingane er mindre enn vindigstalet <math>N_1</math> i primærviklingane vert impedansen redusert med kvadratet av tiløvet <math>N_2/N_1</math>. [[Høgtalar#Elektrostatisk_høgtalar|Elektrostatiske høgtalarar]] har stor inngangsimpedans og må drivast med høg spenning. Effektforsterkarar bygd med [[transistor]]ar har for låg utgangsspenninga for å driva desse direkte, så det vert nytta transformatorar mellom forsterkarane og høgtalarane. Denne transformatortypen lyt dimensjonerast for å handsama etter måten stor effekt, og bandbreidda lyt dekkja heile det hørbare frekvensområdet. På grunn av hysterese i kjernematerialet innfører transformatorar forvrengning av signalt. FOr at ikkje forvrengninga skal verta for stor lyt tverrsnittet på kjeren vera storre enn i ein netttrasformator med same effekt. Effekttransformatorar for audiosignal er ofte kostbare om dei er av god kvalitet. ==== Transformatorar for datainnsampling ==== I samband med måling av ulike fysiske parametrar nyttar ein signaltransformatorar både for å tilpassa spenningsnivët og for å oppnå galvanisk skilje mellom målepunkta og datainnsamlingsutstyret, som arbeider med låge spenningar. Eit typisk døme er måling av straum og spenning på [[Elektrisk motor|elektriske motorar]], der spenningane kan vera fleire kV, medan [[Analog til digital-omformar|AD-omformarane]] i måleutstyret ikkje kan overstiga nokre få volt. ==== Pulstransformatorar ==== [[Fil:Impulstransformatoren_TG110_TopBottom_C.jpg|mini|Signaltransformatorar for [[Ethernet]].]] Pulstransformatorar vert nytta for å overføra pulsforma spenningar, som til dømes binære sekvensar. I tillegg til å skapa galvanisk skilje kan transformatorane tilpassa ut- og inngangsimpedansane til den [[Karakteristisk impedans|karateristiske impedanssen]] til kabeln. Slike transformatorar treng ikkje å dinensjonerast for stor effekt, men dei lyt ha stor bandbreidd for at pulsane ikkje skal verta forvrengte. I svitsja spenningsregulatorar vert det nytta pulstransformatorar dimensjonerte for større effkt og spenningar. Pulstransformatorar vert òg nytta for å isolera styreelektronikk frå effekttransistorar og [[thyristor]]ar i til dømes motorstyringar. Eit anna bruksområde er for elektronikk i [[radar]], [[sona]], etc. <!-- === Straumtransformatorar === [[Fil:Stromwandler_wickel_Zeichnung.svg|mini|Strumtransformator.]] --> == Referansar == <references> <ref name="Franco">S. Franco, ''Electric circuits fundamentals'', Saunders College Publishing, 1995.</ref> <ref name="Hummel">R.E. Hummel, ''Electronic properties of materials'', 4. utg., Springer, 2011.</ref> <ref name="McPHerson">G. McPHerson, ''An introduction to electrical machines and transformers'', John Wiley & Sons, 1981.</ref> <ref name="Legg">V. Legg, ''Magnetic measurements at low flux densities using the alternating current bridge'', Bell Syst. Tech. Jou., vol. 15, nr 1, 1936, ss. 39-62.</ref> <ref name="McPherson">G. McPherson, ''An introduction to electrical machines and transformers'', John Wiley & Sons, 1981.</ref> <ref name="Sears">F.W. Sears, M.W. Zemansky og H.D. Young, ''University physics'', Addison-Wesley Pubk. Comp., 5. utg. 1978.</ref> <ref name="Wildi">T. Wildi, ''Electrical machines, drives, and power systems'', 5. utg., Prentice Hall, 2002.</ref> </references> == Sjå òg == * [[Induksjonsmotor]] * [[Elnett]] {{Elektrofag}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Elektroteknikk]] [[Kategori:Transformatorar| ]] thfueyf7jjrkwij7nppq3nzwh6gvj97 3651281 3651278 2026-04-22T22:57:20Z Sigmundg 835 + Straumtransformatorar 3651281 wikitext text/x-wiki [[Fil:Philips_N4422_-_power_supply_transformer-2098.jpg|mini|250px|høgre|Fig. 1 Døme på effekttransformator, med C-kjerne.]] '''Transformator''' er ein [[elektromagnetisme|elektomagnetisk]] komponent som vert nytta for impedansetransformasjon, som tilsvarar at spenninga eller straumen vert transformert opp eller ned. Om spenninga vert transformert opp vert straumen transformert ned, eller motsett. Transformatorar spelar ein sentral rolle i overføring av elektrisk [[energi]] frå [[kraftstasjon]]ar til industri, boligar, veglys, osb. Desse arbeider med ein fast frekvens, som i Eurpa er på 50 [[Hertz|Hz]]. Dei aller fleste transformatorane i [[elnett]]et trefasetransformatorar, medan små transforatorar i elektisk utstyr har berre ein fase. Transforatorar vert òg nytta for å oppnå [[galvanisk skilje]] i samband med overføring av audiofrekvensar i [[lydstudio]], for overføring av [[Binærkode|binær]] data, utstyr for datainnsamling frå [[sensor]]ar, osb. Slike signal har stor [[bandbreidd]], så signaltransformatorar vert ofte kalla breibandstransformatorar. == Grunnleggande oppbygging og verkemåte == [[Fil:Transformer3d_col3.svg|mini|300px|høgre|Fig. 2 Transformator.]] Transformatorar er bygd opp med to [[galvanisk isolert]]e krinsar som er kopla saman med ein [[magnetisk fluks]]. Dei to krinsane, som vert kalla primærkrins og sekundærkrins, har kvar sin [[spole]] som er vikla rundt eit materiale med liten [[reluktans]] (kalla transformatorkjernen), som den magnetiske fluksen fylgjer, Fig. 2. Fluksen i den magnetiske krinsen (eining [[Eininga weber|Weber]]) {{NumBlk|:|<math> \Phi = \frac{N_{1}i_1}{\mathfrak R}, </math>|{{EquationRef|1}}}} der ''N₁'' er viklingstalet i primærspolen, <math>i_1</math> er straumen i primærspolen og <math>\mathfrak R</math> er reluktansen til transformatorkjernen. Fluksen fylgjer den magnetiske leiaren (transformatorkjernen), slik at same fluksen går gjennom begge spolane. I primærkrinsen induserer fluksen (i fylgje [[Faradays induksjonslov]]) ei spenning {{NumBlk|:|<math> v_1 = N_1 \frac{d \Phi}{dt}, </math>|{{EquationRef|2}}}} der <math>\frac{\mathrm{d}\Phi}{\mathrm{d}t}</math> er den [[derivasjon|tidsderiverte]] av fluksen, og i sekundærkrinsen vert det indusert ei spenning {{NumBlk|:|<math> v_{2} = N_{2} \frac{\mathrm{d}\Phi}{\mathrm{d}t}, </math>|{{EquationRef|3}}}} der ''N₂'' er viklingstalet i sekundærviklinga. Tilhøvet mellom spenningane i sekundær- og primærkrinsen kan difor uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \frac{v_{2}}{v_{1}} = \frac{N_{2}}{N_{1}} = a. </math>|{{EquationRef|4}}}} === Ideell transformator === [[Fil:Transformer_under_load_(alternative_version).svg|mini|Fig. 3 Ideell transformator med [[spenningskjelde]] <math>V_P</math> og lastimpedans <math>Z_L</math>.]] Ein ideell transformator er ein forenkla modell av ein transformator som ikkje har tap<ref name="Franco"/>. Fig. 3 syner ein ideell transformator med ein ei spenningskjelde <math>V_P</math> og ein last[[impedans]] <math>Z_{L}</math> i sekundærkrinsen. Straumen i lastmotstanden (<math>I_S</math> i fig. 3) {{NumBlk|:|<math> i_{2} = \frac{V_{2}}{Z_{L}}. </math>|{{EquationRef|5}}}} Ein ideell transformator har ikkje tap, så effekten i sekundærkrinsen må vera lik effekten i primærkrinsen: {{NumBlk|:|<math> P_{1} = P_{2}, </math>|{{EquationRef|6}}}} som er det same som at {{NumBlk|:|<math> v_{1}i_{1} = v_{2}i_{2}. </math>|{{EquationRef|7}}}} Ved å kombinera likningane kjem ein fram til fylgjande samanhengar for ein ideell transformator: {{NumBlk|:|<math> \frac{v_{2}}{v_{1}} = \frac{i_{1}}{i_{2}} = \frac{N_{2}}{N_{1}}. </math>|{{EquationRef|8}}}} Om <math>N_{2} > N_{1}</math> vert spenninga transformert opp (<math>v_{2} > v_{1}</math>) og straumen vert transformert ned (<math>i_{2} > i_{1}</math>), og om <math>N_{2} < N_{1}</math> vert spenninga transformert ned (<math>v_{2} > v_{1}</math>) og straumen vert transformert opp. Lastimpedansen sett frå primærsida kan uttrykkast {{NumBlk|:|<math> Z_{L}{'} = \frac{v_{1}}{i_{1}} = \frac{v_{2}{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)}}{{i_{2}}{\left(\!\frac{N_{2}}{N_{1}}\right)}} = \left(\!\frac{v_{2}}{i_{2}}\right)\!{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)^2} = Z_{L}\!{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)^2}. </math>|{{EquationRef|9}}}} På same måte kan kildeimpedanse <math>Z_{k}</math> sett frå sekundærsida uttrykkast {{NumBlk|:|<math> Z_{k}^{'} = Z_{k}\!{\left(\!\frac{N_{2}}{N_{1}}\right)^2}. </math>|{{EquationRef|10}}}} Ein ser at spenningar og straumar vert transformerte med omsettingsforholdet <math>\frac{N_{2}}{N_{1}}</math>, medan impedansar vert transformerte med kvadratet av omsetningsforholdet. == Praktiske transformatorar == [[Fil:Transformer_Flux.svg|mini|Fig. 4 Lekasjefluks.]] <!--[[Fil:Trafo_vazba.png|800px|Fig. 4 .]]--> <!--[[Fil:Transformer_-_equivalent_circuit_diagram.png|mini|400px|Fig. 6 .]]--> <!--[[Fil:Trafo-ESB-vereinfacht.svg|mini|400px|Fig. 7 .]]--> Praktiske transformatorar avvik noko frå den ideelle transformatoren skildra så langt. Eit slikt avvik er at noko av fluksen ikkje fylgjer kjernematerialet. Storparten av fluksen <math>\Phi_1</math> generert av primærspolen fylgjer kjernematerialet og flyt gjennom sekundærspolen, der han induserer sekundærspenninga <math>v_2</math>. Dette er den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math> i fig. 4. Men ein liten del av fluksen tek vegen utanom kjernematerialet. Denne lekasjefluksen er merka <math>\Phi_{\sigma 1}</math> og <math>\Phi_{\sigma 2}</math> i fig. 4. Lekasjefluksen i primær og sekundærviklingane kan uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \Phi_{1} - \Phi_{12} </math>|{{EquationRef|11}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \Phi_{2} - \Phi_{12}, </math>|{{EquationRef|12}}}} der <math>\Phi_{12}</math> er den mutuelle fluksen, <math>\Phi_{1}</math> er fluksen gjennom primærspolen og <math>\Phi_{2}</math> er fluksen gjennom sekundærspolen. Lekasjefluksane er proporsjonal med straumen i viklingane, men etter som kjernen har mykje større [[permeabilitet]] enn luft er lekasjefluksen berre nokre få prosent av den mutuelle fluksen<ref name="McPHerson"/>. Transformatorar med høg spenning krev tjukkare isolasjon, så avstanden mellom viklingae er større, noko som aukar lekasjefluksane. === Separasjon an mutual- og lekasjefluks === Magnetiseringa av kjernematerialet er både ulineær og [[Magnetisk hysterese|hysterisk]], men lekasjefluksen går gjennom eit ikkje-feromagnetisk materiale og vert ikkje påvirka av at kjernen går i metning. Det er difor nyttig å skilja lekasjefluksen frå den mutuelle fluksen. Det var [[Charles Proteus Steinmetz]] som fyrst hadde denne ideen <ref name="McPHerson"/>. Denne separasjonen vert utført ved å uttrykkje primærspenninga som {{NumBlk|:|<math> V_1 = N_1\frac{d\phi_{\sigma 1}}{dt} + N_1\frac{d\phi_{12}}{dt} </math>|{{EquationRef|13}}}} der leddet <math>N_1\frac{d\phi_{\sigma 1}}{dt}</math> representerer spenninga indusert av lekasjefluksen <math>\Phi_{\sigma 1}</math> og leddet <math> N_1\frac{d\phi_{12}}{dt}</math> representerer spenninga indusert i primærkrinsen på grunn av den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math>. På same vis kan spenninga i sekundærkrinsen separerast i to delar: {{NumBlk|:|<math> V_2 = N_2\frac{d\phi_{\sigma 2}}{dt} + N_2\frac{d\phi_{12}}{dt} </math>|{{EquationRef|14}}}} der leddet <math>N_2\frac{d\phi_{\sigma 2}}{dt}</math> representerer spenninga indusert på grunn av lekasjefluksen <math>\Phi_{\sigma 2}</math> i sekundærspolen og leddet <math>N_2\frac{d\phi_{12}}{dt}</math> representerer spenninga indusert i sekundærkrinsen av den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math>. === Lekasjeinduktans === Lekasjefluksane er ikkje påverka av kjernemetninga, men er proporsjonal med den [[magnetomotorisk spenning]]a <math>\mathcal{F}_{m}=Ni</math>. Dei kan difor uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \mathcal{P}_1\mathcal{F}_{1} = \mathcal{P}_1 N_1 i_1 </math>|{{EquationRef|15}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 2} = \mathcal{P}_2\mathcal{F}_{2} = -\mathcal{P}_2 N_2 i_2, </math>|{{EquationRef|16}}}} der <math>\mathcal{P}=\mathcal{R}^{-1}</math> er [[permeans]]en. Minusteiknet i ({{EquationNote|16}}) kjem av at sekundærstraumen <math>i_2</math> har retning ut frå sekundærspolen i ekvivalentskjemaet i fig. 4. Vi kan no skriva dei fyrste ledda i ({{EquationNote|13}}) og ({{EquationNote|14}}) som {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 1} = \frac{d}{dt}\left( N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1} i_1 \right) = N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1} \frac{di_1}{dt} </math>|{{EquationRef|17}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 2} = -\frac{d}{dt}\left( N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2} i_2 \right) = -N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2} \frac{di_2}{dt}. </math>|{{EquationRef|18}}}} I ({{EquationNote|17}}) og ({{EquationNote|18}}) har ledda <math>N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1}</math> og <math>N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2}</math> eininga [[Henry]], så dei representerer [[induktans]]ar. Vi kan difor uttrykka ({{EquationNote|17}}) og ({{EquationNote|18}}) ved hjelp av lekasjeinduktansane <math>L_p</math> og <math>L_s</math>, som {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 1} = L_p\frac{di_1}{dt} </math>|{{EquationRef|19}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 2} = -L_s\frac{di_2}{dt}. </math>|{{EquationRef|20}}}} === Ekvivalentskjema === [[Fil:Transformer_equivalent_circuit-2.svg|mini|400px|Fig. 5 Transformator ekvivalentskjema.]] <!--[[Fil:Transformer_equivalent_circuit.svg|mini|400px|Fig. 5 Transformator ekvivalentskjema reflektert til primærsida.]]--> For sinusforma spenningar kan transformatoren representerast i form av ekvivalentskjemaet vist i fig. 5, der {{NumBlk|:|<math> X_p = j\omega L_p </math>|{{EquationRef|21}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> X_s = j\omega L_s, </math>|{{EquationRef|22}}}} er lekkasje[[reaktans]]ane i primær respektivt sekundærviklingane. Motstanden i primær- og sekundærviklinga er representerte som <math>R_p</math> respektivt <math>R_s</math>. === Magnetisering av kjernen === I fylgje [[Faradays induksjonslov]] er primærspenninga {{NumBlk|:|<math> E_p = N_p \frac{d\Phi}{dt}. </math>|{{EquationRef|23}}}} Etter som spenningsfallet over <math>R_p</math> og <math>X_p</math> er lite er <math>E_p\approx V_p</math>. Med sinusforma inngangsspenning er difor <math>E_p</math> med god tilnærming òg sinusforma. Vi kan vi difor uttrykkja spenninga over primærspolen som {{NumBlk|:|<math> E_p = \sqrt{2}E_p\sin(\omega t + \alpha), </math>|{{EquationRef|24}}}} der <math>E_p</math> er [[effektivverdi]]en til primærspenninga og <math>\alpha</math> er eit faseskift. Ved å kombinera ({{EquationNote|23}}) og ({{EquationNote|24}}) kan fluksen gjennom kjernen uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{12} = \frac{1}{N_p}\int \sqrt{2}E_p\sin(\omega t + \alpha)dt = -\frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p}\cos(\omega t + \alpha) + \phi_c. </math>|{{EquationRef|25}}}} <math>\phi_c</math> er ein transientfluks som døyr ut etter nokre få periodar, så ({{EquationNote|25}}) vert redusert til {{NumBlk|:|<math> \Phi_{12} = -\frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p}\cos(\omega t + \alpha). </math>|{{EquationRef|26}}}} Divisonen med <math>\omega</math> i ({{EquationNote|26}}) syner at fluksen ligg <math>90^{\circ}</math> etter spenninga <math>E_p</math>. Maksverdien til fluksen i kjernen {{NumBlk|:|<math> \Phi_{max} = \frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p} = \frac{1}{\sqrt{2}\pi f} \frac{E_p}{N_p}. </math>|{{EquationRef|27}}}} [[Fil:Power_Transformer_Over-Excitation.gif|mini|Fig. 6 Overstyrt kjerne: grøn: fluks, raud: magnetiseringskarakteristikk, blå: magnetiseringsstraum <math>I_{o}</math>.]] Summen av dei [[magnetomotorisk spenning|magnetomotoriske spenningane]] i primær- og sekundærkrinsen {{NumBlk|:|<math> \mathcal{F}_{m,T} = \mathcal{F}_{m,p} + \mathcal{F}_{m,s} = N_pI_p - N_sI_s. </math>|{{EquationRef|28}}}} Om vi dividerer begge sider med <math>N_p</math> får vi {{NumBlk|:|<math> \frac{\mathcal{F}_{m,T}}{N_p} = I_p - \frac{I_s}{N_s/N_p} = I_P - \frac{I_s}{a} \doteq I_{0}, </math>|{{EquationRef|29}}}} I ein ideel transformator er <math>I_{o}=0</math>, men i ein fysisk transformator er ikkje <math>I_{o}</math> null og representerer den ekstra primærstraumen som skal til for å magnetisera den ferromagnetiske kjernen, plus [[hysterese]]- of [[virvelstraum]]stapa i kjernen. Så <math>I_{o}</math> består av to delar {{NumBlk|:|<math> I_{o} = I_{\Phi} + I_{h+v}, </math>|{{EquationRef|30}}}} eller uttrykt som magnetomotoriske spenningar {{NumBlk|:|<math> \mathcal{F}_{o} = N_p I_{M} + N_p I_{C}, </math>|{{EquationRef|31}}}} der den magnetomotoriske spenninga <math>N_p I_{M}</math> magnetiserer kjernen og <math>N_p I_{C}</math> er den magnetomotoriske spenninga som skal til for å driva hysterese- og virvelstraumstapa i kjernen. === EMF-likninga === Vi kan finna [[effektivverdi]]en til primærspenninga <math>E_p^{rms}</math> frå ({{EquationNote|27}}): {{NumBlk|:|<math> E_p^{rms} = \frac{\omega N_p \phi_{max}}{\sqrt{2}} = \sqrt{2}\pi f N_p \phi_{max} \approx 44.4f N_p A B_{max}, </math>|{{EquationRef|32}}}} der <math>f</math> er frekvensen, <math>A</math> er tverrsnittet til kjernen (i [[meter|m]]<math>^2</math>) og <math>B=\phi/A</math> er [[Magnetisk flukstettleik|flukstettleiken]] (i [[Eininga tesla|T]]). Likning ({{EquationNote|27}}) vert kalla EMF-likninga til transformatoren. === Frekvensavhengigheit === Vi ser frå ({{EquationNote|27}}) at med ei sinusforma inngangsspenning er maksverdien til fluksen proporsjonal med tilhøvet <math>E_p/N_p</math> og invers proporsjonal med frekvensen <math>f</math>. Transformatorar som arbeider emd låge frekvensar har difor høgare fluksverdiar enn høgfrekenstransformatorar, så tverrsnittet på kjernen lyt vera større. Dette er grunnen til at transformatorane i svitsja forsyningar, som arbeider med frekvensar på fleire hundre kHz, er mykje mindre enn transformatorar som arbeider med 50 Hz (som i [[elnett]]et). Om ein transformator vert nytta ved lågare frekvens enn han er dimensjonert for vil det føra til at kjernen går i metning, som illustrert i Fig. 6. Den auka magnetiseringstraumen fører til auka tap, både på grunn av større ohmske tap i viklingane og på grunn av større virvelstraumstap i kjernematerialet. Dette fører i sin tur til at kjernetemperaturen aukar. EIn kan difor ikkje utan vidare nytta transformatorar dimensjonerte for å arbeida med ein frekvens på 60 Hz i eit 50 Hz elnett. === Kjernetap === [[Fil:Laminated core eddy currents 2.svg|mini|venstre|Fig. 7 I ein ulaminert kjerne, vist til venstre, kan dei induserte virvelstraumane, vist i <span style="color:red;">raudt</span>, sirkulera i heile arealet, og det oppstår ohmske tap. Den laminert kjernen til høgre er bygd opp av fleire tynne parallelle jarnplater, C, som er isolerte frå kvarandre, og parallelle med fluksentettleiken <span style="color:green;">'''B'''</span>.]] [[Fil:Schnittband-_und_Rundbandkern.jpg|mini|Fig. 8 Øvst: C-kjerne, nedst: ringkjerne.]] [[Fil:Carcasse_transformateur_monophasé.png|mini|Fig. 9 EI-kjerne.]] [[Fil:NyNTrafo.PNG|mini|Fig. 10 Virkningsgrad som funksjon av overført effekt.]] Når magnetfeltet i kjernen endrar seg, vert òg magnetiseringa av kjernematerialet endra, ved at dei magnetiske domenane, som er rundt <ref name="Hummel"/> av storleik 1 - 100 [[Mikrometer|<math>\mu\mbox{m}</math>]] utvidar og trekkjer seg saman. Overflatene til domena gnissar da mot kvarandre. Denne gnissinga fører til eit energitap i form av [[termisk energi]], så kjenetemperaturen går opp. For meir om dette sjå [[Ferromagnetisme#Hysteresetap|kjernetap]]. Tapet er proporsjonalt med arealet til hysteresekurva<ref name="McPherson"/>, så det kan reduserast ved å nytta eit kjernemateriale med ei smal hysteresekurve, som mjukt jarn. Om straumen i viklingane har ein likestraumskomponent vil det føra til at kjernen går fortare i metning, og kjernetapet går opp. Når fluksen endrar seg vert det generert [[virvelstraum]]ar i kjernematerialet, som fører til [[Ohmsk tap|ohmske tap]]. Virvelstraumane kan reduserast ved å bygga opp kjernen av tynne metallskiver (transformatorblekk), som er islolerte frå kvarandre, som vist i fig. 7. Rektangulære laminerte kjerner kan produserast relativt enkelt. Men å produsera laminerte runde kjerner er meir komplisert og kostbart, så det er ikkje så vanleg. Summen av hysterese- og virvelstraumstapa vert kalla ''kjernetap''<ref name="McPherson"/>. Ein måte å uttrykkja dette på er ved Legglikninga<ref name="Legg"/> {{NumBlk|:|<math>\frac{R_{ac}}{\mu L}=aB_{max}f+cf+ef^2</math>,|{{EquationRef|33}}}} der <math>R_{ac}</math> er effektiv kjernetapsmotstand, i [[Ogm|<math>\Omega</math>]], <math>a</math> er hysteresetapskoeffisienten, <math>B_{max}</math> er maks flutstettleik, <math>c</math> er resterande tapskoeffisient, <math>f</math> er frekvensen i Hz og <math>e</math> er virvelstraumstapskoeffisenten. Ulike produsenatar gir ikkje alltid opp kjernetapa på same måte, så det kan vera komplisert å samanlikna produkta. Kjernen i ein transformator kan ha mange ulike utformingar. Ei ringkjerne, som vist i fig. 8 fører til svært liten lekasjefluks, noko som er viktig når transformatoren er plassert i same chassis som følsam elekpnikk. På grunn av at ringkjerner gjer det meir komplisert å plassera viklingane very C-kjerner, òg vist i fig. 8, ofte nytta i staden. Fig. 9 syner en sokalla EI-kjerne, som er billgare å produsera, men som har meir lekasjefluks. På denne typen vert viklingane plasserte på midtstolpen. === Virkningsgrad === Store transformatorar nytta i elnettet, har ofte virkningsgrad på over 90 %, medan mindre transformatorar har lågare virkingsgrad. Transformatorar på 100 KV har typisk verkingsgrad på 80 til 90 %, medan småtransformatorar på rundt 1 [[Kompleks effekt |VA]] kan ha verkningsgrad på berre 50 %. Fig. 10 syner eit døme på korleis verkningsgraden til ein 100 VA effekttransformator varierer med overført effekt. Kjernetapet kjem som fylgje av magnetiseringa av kjernen og er uavhengig av overført effekt, så tomgansttapet (open utgang) er det same som når det vert henta ut maks effekt på utgangen. Dette er grunnen til at verkningsgraden går mot null nå roverført effekt går mot null. I fig. 10 når verkningsgraden ein maksverdi på 90 %, for så å avta når overført effekt aukar. At verkingsgraden minkar ved stort effektuttak kjem av at det ohmske tapet i viklingane aukar proportsjonalt med straumen. === Spenningsregulering === På grunn av motstanden i leiarane i spolane oppstår det eit spenningstap, som er proporsjonal med laststraumen. Ein definerer difor ein faktor kalla spenningsregulering, som syner tilhøver mellom utgangsspenninga ved nominal last og ved open utgang. Denne faktoren vert definert som<ref name="Wildi"/> {{NumBlk|:|<math>\Gamma = \frac{V_{O}-V_{L}}{V_L}</math>,|{{EquationRef|34}}}} der <math>V_L</math> er utgangsspenninga ved nominal belastnong og <math>V_L</math> er utgangsspenninga med open utgang. === Transient straumpuls === [[Fil:Inrush-curr-3 (cropped).png|mini|Fig. 11 Døme på transient straumpuls.]] <!--[[Fil:Prinzipskizze_Netzausfall.svg|mini|Fig. 8 Nettutfall.]]--> Når ein sler på spenninga på inngangsspenninga <math>V_1</math> vil transformatoren trekkja ein ein transient straumpuls, som vist i fig. 11, for å byggja opp transientfluksen <math>\phi_{c}</math> i ({{EquationNote|25}}). Om kjernen har liten reluktans, som i store ringkjernetransformatorar, kan den transiente straumpulsen verta så kraftig at sikringane går. Svitsjing i elnettet kan òg føra til at ein, eller fleire, periodar dett ut. Dette fører òg til ein transient straumpuls. I samband med store [[effektforsterkar]]ar plasserer ein difor ein motstand i serie med tranformatoren i ein kort periode. Slike krinsar vert ofte kalla [[mjukstartkrins]]ar. == Ulike transformastortypar == Transformatorar kjem i mange storleikar og tilpasse ulike oppgåver. === Trefasetransformatorar === :''Hovudartikkel: [[Trefasetransformator]]'' [[Fil:Leistungstransformator_neu.jpg|mini|Fig. 12. Trefasetransformatorar i elnettet.]] I [[elnett]]et vert det nytta transformatorar for å transformera opp spenninga for overføring av elektisk effekt mellom [[kraftstasjon]]ar og forbrukarar, som industri og boligar. Grunnen til at ein trasformerer opp spenninga er at strumen då vert redusert med same faktor. Dette fører til mindre tap i leiarane, etter som effekttapet er proporsjonalt med kvadratet av straumen: {{NumBlk|:|<math>P = I^2 R_w</math>,|{{EquationRef|35}}}} der <math>I</math> er effektivverdien til straumen og <math>R_w</math> er leiarmotstanden. Elnettet nyttar [[trefase]], så transformatorane lyt òg handsama tre fasar. Vindingane kan vera [[stjernekopling|stjerne-]] eller [[deltakopling]]ar, eller ein kombinasjon av desse. Dei høgste spenningave vert nytta for overføring over lange avstanar. Det finst transformatoarar som arbeider med spenningar heilt opp i 765 KV, men i det norske elnettet er dei høgste spenningane 300 og 420 KV. Regionale nett i Noreg arbeider med 45 - 132 kV, og lakale distribusjosnett med 11 kV eller 22 kV. Etter som spenninga til forbrukarane er på 240 V må desse spenningane trasformerat ned før dei går ut til forbrukarane. Det krevst difor ei rad med transformastorar, som arbeider med ulike spenningar of effektar. Medan dei aller største transformatorane er i stand tilå handsama effektar på over ein [[Tera|T]][[Watt|W]], arbeider dei fleste med meir moderat effekt. I distribusjonsnettet er effet i kW og MW-området meir vanleg. === Effekttransformatorar for elektrisk utstyr === [[Fil:Small_toroidal_transformer.jpg|mini|Fig. 13 Ringkjernetransformator.]] Det meste av elektisk utstyr, som [[Elektrisk forsterkar|forsterkarar]], [[datamaskin]]er, etc. arbeider med mykje lågare spenningar enn 230 V, så spenning må transformerast ned. Sjølv om det i dag i stort mon vert nytta [[svitsmodeforsyning]]ar er det framleis mykje utstyr som nyttar transformatorar. I billig utstyr vert det ofte nytta transformatorar med EI-kjerne, medan meir avansert utstyr nyttar C- eller ringkjernetransformatorar. I ein perfekt ringkjernetransformator er det ikkje noko lekkasje av magnetiske feltet<ref name="Sears"/>, noko som er ein viktig eigenskap når ein transformator er plassert tett på fælsam elektronikk. I praktiske ringkjernetransformatoarar er ikkje viklingane heilt symmetriske, så det er litt lekasjefelt. Men det er mykje mindre enn frå andre transformatortypar, med til dæmes EI-kjerne. Mykje elektrisk utstyr treng både positive og megative spenningar. Det vert difor produsert transformatorar med to sekundærviklingar. Mange transformatorar har fleire enn to sekundærviklingar, ofte med ulike spenningar. === Signaltransformatorar === Signaltransformatorar vert nytta for å skapa eit [[galvanisk skilja]] mellom ulike krinsar. Bandbreidda til transformatorane lyt vera minst like stor som bandbreidda til signala som skal overførast. Men [[likespenning]] og svært låge frekvensar vert blokkert, slik at lågfrekvent støy ikkje vert overført. ==== Audiotransformatorar ==== [[Fil:RCATubeAmp_B002.jpg|mini|RCA RS177J mono røyreffektforsterkar frå 1965. Den svarte klumpen i øtre høgre hjørne er utgangstransformatoren.]] Audiotransformatorar for [[signalnivå]] vart tidlegare mykje nytta i [[lydstudio]] når audiosignal vart overførte over lange kablar. Etter som [[jordpotensial]]et kunne vera litt forskjellig i ulige rom var det viktig med galvanisk skilje mellom sendar og mottakar. Samstundes fekk ein [[balansert overføring]], slik at [[common-mode]]-komponentar vart kansellerte. I dag vert signala for det meste overførte på [[Binærkode|binær form]], men transformatorane er ikkje heilt borte. På grunn av at [[Mikrofon#Svingspolemikrofonar|svingspolemikrofonar]] har svært låg utgangsspenning har mange av dei ein innebygd signaltransformator. [[MC-pickup]]ar for [[platespelar]]ar har svært svake utgangssignal, så det finst spesialtilpassa signaltransformatorar (MC-trafoar) som transformerer opp spenninga. Ein annan type audiotransformator er utgangstransformatorar for røyr[[effektforsterkar]]ar, som tidlegare var vanlege. Desse er naudsynte på grunn av at rørforsterkarar har for stor [[utgangsimpedans]] for å driva [[høgtalar]]ar direkte. Spenninga vert difor transformert ned og straumen opp, med ein faktor <math>N_2/N_1</math>. Det fylgjer frå ({{EquationNote|10}}) at utgangsimpedanen frå transformatoren blir då <math>Z'_k= Z_k(N_2/N_1)^2</math>. Når vindigstalet <math>N_2</math> i sekundærviklingane er mindre enn vindigstalet <math>N_1</math> i primærviklingane vert impedansen redusert med kvadratet av tiløvet <math>N_2/N_1</math>. [[Høgtalar#Elektrostatisk_høgtalar|Elektrostatiske høgtalarar]] har stor inngangsimpedans og må drivast med høg spenning. Effektforsterkarar bygd med [[transistor]]ar har for låg utgangsspenninga for å driva desse direkte, så det vert nytta transformatorar mellom forsterkarane og høgtalarane. Denne transformatortypen lyt dimensjonerast for å handsama etter måten stor effekt, og bandbreidda lyt dekkja heile det hørbare frekvensområdet. På grunn av hysterese i kjernematerialet innfører transformatorar forvrengning av signalt. FOr at ikkje forvrengninga skal verta for stor lyt tverrsnittet på kjeren vera storre enn i ein netttrasformator med same effekt. Effekttransformatorar for audiosignal er ofte kostbare om dei er av god kvalitet. ==== Transformatorar for datainnsampling ==== I samband med måling av ulike fysiske parametrar nyttar ein signaltransformatorar både for å tilpassa spenningsnivët og for å oppnå galvanisk skilje mellom målepunkta og datainnsamlingsutstyret, som arbeider med låge spenningar. Eit typisk døme er måling av straum og spenning på [[Elektrisk motor|elektriske motorar]], der spenningane kan vera fleire kV, medan [[Analog til digital-omformar|AD-omformarane]] i måleutstyret ikkje kan overstiga nokre få volt. ==== Pulstransformatorar ==== [[Fil:Impulstransformatoren_TG110_TopBottom_C.jpg|mini|Signaltransformatorar for [[Ethernet]].]] Pulstransformatorar vert nytta for å overføra pulsforma spenningar, som til dømes binære sekvensar. I tillegg til å skapa galvanisk skilje kan transformatorane tilpassa ut- og inngangsimpedansane til den [[Karakteristisk impedans|karateristiske impedanssen]] til kabeln. Slike transformatorar treng ikkje å dinensjonerast for stor effekt, men dei lyt ha stor bandbreidd for at pulsane ikkje skal verta forvrengte. I svitsja spenningsregulatorar vert det nytta pulstransformatorar dimensjonerte for større effkt og spenningar. Pulstransformatorar vert òg nytta for å isolera styreelektronikk frå effekttransistorar og [[thyristor]]ar i til dømes motorstyringar. Eit anna bruksområde er for elektronikk i [[radar]], [[sonar]], etc. === Straumtransformatorar === [[Fil:Stromwandler_wickel_Zeichnung.svg|mini|venstre|Strumtransformator.]] [[Fil:Clampmeter.jpg|mini|150px|Straumtong. Den gule kjevane vert opna ved å trykkja inn den gule knappen på venstre side.]] Straumtransformatorar vert nytta for å måla straumen i ein leiar utan at ein treng å nytta seriemotstand. Transformatoren gir galvanisk skilje mellom den straumførande leiaren og sekundærviklinga. Primærviklinga kan ha frå eit til nokre få omdreiningar, medan viklingstalet i sekundærviklinga er større. Ved å tilpassa tilhøvet <math>N_1/N_2</math> kan ein måla store straumar utan at straumen i sekundærviklinga vert for stor. I sokalla [[Straumtong|straumtegner]] består kjernen av to kjevar som kan lukkast rundt ein straumførande kabel, som utgjer primærviklinga. Sekundærviklinga er plassert innvendig i instraumentet. Straumtenger gjer det mogleg å måla straumen i ein kabel utan at han treng å kappast som ved bruk av eit tradisjonelt [[ampermeter]]. == Referansar == <references> <ref name="Franco">S. Franco, ''Electric circuits fundamentals'', Saunders College Publishing, 1995.</ref> <ref name="Hummel">R.E. Hummel, ''Electronic properties of materials'', 4. utg., Springer, 2011.</ref> <ref name="McPHerson">G. McPHerson, ''An introduction to electrical machines and transformers'', John Wiley & Sons, 1981.</ref> <ref name="Legg">V. Legg, ''Magnetic measurements at low flux densities using the alternating current bridge'', Bell Syst. Tech. Jou., vol. 15, nr 1, 1936, ss. 39-62.</ref> <ref name="McPherson">G. McPherson, ''An introduction to electrical machines and transformers'', John Wiley & Sons, 1981.</ref> <ref name="Sears">F.W. Sears, M.W. Zemansky og H.D. Young, ''University physics'', Addison-Wesley Pubk. Comp., 5. utg. 1978.</ref> <ref name="Wildi">T. Wildi, ''Electrical machines, drives, and power systems'', 5. utg., Prentice Hall, 2002.</ref> </references> == Sjå òg == * [[Induksjonsmotor]] * [[Elnett]] {{Elektrofag}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Elektroteknikk]] [[Kategori:Transformatorar| ]] bacn4y2vnfy5hyxcz6odj7jxfnwyq04 3651282 3651281 2026-04-22T23:07:47Z Sigmundg 835 + fig 3651282 wikitext text/x-wiki [[Fil:Philips_N4422_-_power_supply_transformer-2098.jpg|mini|250px|høgre|Fig. 1 Døme på effekttransformator, med C-kjerne.]] '''Transformator''' er ein [[elektromagnetisme|elektomagnetisk]] komponent som vert nytta for impedansetransformasjon, som tilsvarar at spenninga eller straumen vert transformert opp eller ned. Om spenninga vert transformert opp vert straumen transformert ned, eller motsett. Transformatorar spelar ein sentral rolle i overføring av elektrisk [[energi]] frå [[kraftstasjon]]ar til industri, boligar, veglys, osb. Desse arbeider med ein fast frekvens, som i Eurpa er på 50 [[Hertz|Hz]]. Dei aller fleste transformatorane i [[elnett]]et trefasetransformatorar, medan små transforatorar i elektisk utstyr har berre ein fase. Transforatorar vert òg nytta for å oppnå [[galvanisk skilje]] i samband med overføring av audiofrekvensar i [[lydstudio]], for overføring av [[Binærkode|binær]] data, utstyr for datainnsamling frå [[sensor]]ar, osb. Slike signal har stor [[bandbreidd]], så signaltransformatorar vert ofte kalla breibandstransformatorar. == Grunnleggande oppbygging og verkemåte == [[Fil:Transformer3d_col3.svg|mini|300px|høgre|Fig. 2 Transformator.]] Transformatorar er bygd opp med to [[galvanisk isolert]]e krinsar som er kopla saman med ein [[magnetisk fluks]]. Dei to krinsane, som vert kalla primærkrins og sekundærkrins, har kvar sin [[spole]] som er vikla rundt eit materiale med liten [[reluktans]] (kalla transformatorkjernen), som den magnetiske fluksen fylgjer, Fig. 2. Fluksen i den magnetiske krinsen (eining [[Eininga weber|Weber]]) {{NumBlk|:|<math> \Phi = \frac{N_{1}i_1}{\mathfrak R}, </math>|{{EquationRef|1}}}} der ''N₁'' er viklingstalet i primærspolen, <math>i_1</math> er straumen i primærspolen og <math>\mathfrak R</math> er reluktansen til transformatorkjernen. Fluksen fylgjer den magnetiske leiaren (transformatorkjernen), slik at same fluksen går gjennom begge spolane. I primærkrinsen induserer fluksen (i fylgje [[Faradays induksjonslov]]) ei spenning {{NumBlk|:|<math> v_1 = N_1 \frac{d \Phi}{dt}, </math>|{{EquationRef|2}}}} der <math>\frac{\mathrm{d}\Phi}{\mathrm{d}t}</math> er den [[derivasjon|tidsderiverte]] av fluksen, og i sekundærkrinsen vert det indusert ei spenning {{NumBlk|:|<math> v_{2} = N_{2} \frac{\mathrm{d}\Phi}{\mathrm{d}t}, </math>|{{EquationRef|3}}}} der ''N₂'' er viklingstalet i sekundærviklinga. Tilhøvet mellom spenningane i sekundær- og primærkrinsen kan difor uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \frac{v_{2}}{v_{1}} = \frac{N_{2}}{N_{1}} = a. </math>|{{EquationRef|4}}}} === Ideell transformator === [[Fil:Transformer_under_load_(alternative_version).svg|mini|Fig. 3 Ideell transformator med [[spenningskjelde]] <math>V_P</math> og lastimpedans <math>Z_L</math>.]] Ein ideell transformator er ein forenkla modell av ein transformator som ikkje har tap<ref name="Franco"/>. Fig. 3 syner ein ideell transformator med ein ei spenningskjelde <math>V_P</math> og ein last[[impedans]] <math>Z_{L}</math> i sekundærkrinsen. Straumen i lastmotstanden (<math>I_S</math> i fig. 3) {{NumBlk|:|<math> i_{2} = \frac{V_{2}}{Z_{L}}. </math>|{{EquationRef|5}}}} Ein ideell transformator har ikkje tap, så effekten i sekundærkrinsen må vera lik effekten i primærkrinsen: {{NumBlk|:|<math> P_{1} = P_{2}, </math>|{{EquationRef|6}}}} som er det same som at {{NumBlk|:|<math> v_{1}i_{1} = v_{2}i_{2}. </math>|{{EquationRef|7}}}} Ved å kombinera likningane kjem ein fram til fylgjande samanhengar for ein ideell transformator: {{NumBlk|:|<math> \frac{v_{2}}{v_{1}} = \frac{i_{1}}{i_{2}} = \frac{N_{2}}{N_{1}}. </math>|{{EquationRef|8}}}} Om <math>N_{2} > N_{1}</math> vert spenninga transformert opp (<math>v_{2} > v_{1}</math>) og straumen vert transformert ned (<math>i_{2} > i_{1}</math>), og om <math>N_{2} < N_{1}</math> vert spenninga transformert ned (<math>v_{2} > v_{1}</math>) og straumen vert transformert opp. Lastimpedansen sett frå primærsida kan uttrykkast {{NumBlk|:|<math> Z_{L}{'} = \frac{v_{1}}{i_{1}} = \frac{v_{2}{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)}}{{i_{2}}{\left(\!\frac{N_{2}}{N_{1}}\right)}} = \left(\!\frac{v_{2}}{i_{2}}\right)\!{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)^2} = Z_{L}\!{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)^2}. </math>|{{EquationRef|9}}}} På same måte kan kildeimpedanse <math>Z_{k}</math> sett frå sekundærsida uttrykkast {{NumBlk|:|<math> Z_{k}^{'} = Z_{k}\!{\left(\!\frac{N_{2}}{N_{1}}\right)^2}. </math>|{{EquationRef|10}}}} Ein ser at spenningar og straumar vert transformerte med omsettingsforholdet <math>\frac{N_{2}}{N_{1}}</math>, medan impedansar vert transformerte med kvadratet av omsetningsforholdet. == Praktiske transformatorar == [[Fil:Transformer_Flux.svg|mini|Fig. 4 Lekasjefluks.]] <!--[[Fil:Trafo_vazba.png|800px|Fig. 4 .]]--> <!--[[Fil:Transformer_-_equivalent_circuit_diagram.png|mini|400px|Fig. 6 .]]--> <!--[[Fil:Trafo-ESB-vereinfacht.svg|mini|400px|Fig. 7 .]]--> Praktiske transformatorar avvik noko frå den ideelle transformatoren skildra så langt. Eit slikt avvik er at noko av fluksen ikkje fylgjer kjernematerialet. Storparten av fluksen <math>\Phi_1</math> generert av primærspolen fylgjer kjernematerialet og flyt gjennom sekundærspolen, der han induserer sekundærspenninga <math>v_2</math>. Dette er den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math> i fig. 4. Men ein liten del av fluksen tek vegen utanom kjernematerialet. Denne lekasjefluksen er merka <math>\Phi_{\sigma 1}</math> og <math>\Phi_{\sigma 2}</math> i fig. 4. Lekasjefluksen i primær og sekundærviklingane kan uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \Phi_{1} - \Phi_{12} </math>|{{EquationRef|11}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \Phi_{2} - \Phi_{12}, </math>|{{EquationRef|12}}}} der <math>\Phi_{12}</math> er den mutuelle fluksen, <math>\Phi_{1}</math> er fluksen gjennom primærspolen og <math>\Phi_{2}</math> er fluksen gjennom sekundærspolen. Lekasjefluksane er proporsjonal med straumen i viklingane, men etter som kjernen har mykje større [[permeabilitet]] enn luft er lekasjefluksen berre nokre få prosent av den mutuelle fluksen<ref name="McPHerson"/>. Transformatorar med høg spenning krev tjukkare isolasjon, så avstanden mellom viklingae er større, noko som aukar lekasjefluksane. === Separasjon an mutual- og lekasjefluks === Magnetiseringa av kjernematerialet er både ulineær og [[Magnetisk hysterese|hysterisk]], men lekasjefluksen går gjennom eit ikkje-feromagnetisk materiale og vert ikkje påvirka av at kjernen går i metning. Det er difor nyttig å skilja lekasjefluksen frå den mutuelle fluksen. Det var [[Charles Proteus Steinmetz]] som fyrst hadde denne ideen <ref name="McPHerson"/>. Denne separasjonen vert utført ved å uttrykkje primærspenninga som {{NumBlk|:|<math> V_1 = N_1\frac{d\phi_{\sigma 1}}{dt} + N_1\frac{d\phi_{12}}{dt} </math>|{{EquationRef|13}}}} der leddet <math>N_1\frac{d\phi_{\sigma 1}}{dt}</math> representerer spenninga indusert av lekasjefluksen <math>\Phi_{\sigma 1}</math> og leddet <math> N_1\frac{d\phi_{12}}{dt}</math> representerer spenninga indusert i primærkrinsen på grunn av den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math>. På same vis kan spenninga i sekundærkrinsen separerast i to delar: {{NumBlk|:|<math> V_2 = N_2\frac{d\phi_{\sigma 2}}{dt} + N_2\frac{d\phi_{12}}{dt} </math>|{{EquationRef|14}}}} der leddet <math>N_2\frac{d\phi_{\sigma 2}}{dt}</math> representerer spenninga indusert på grunn av lekasjefluksen <math>\Phi_{\sigma 2}</math> i sekundærspolen og leddet <math>N_2\frac{d\phi_{12}}{dt}</math> representerer spenninga indusert i sekundærkrinsen av den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math>. === Lekasjeinduktans === Lekasjefluksane er ikkje påverka av kjernemetninga, men er proporsjonal med den [[magnetomotorisk spenning]]a <math>\mathcal{F}_{m}=Ni</math>. Dei kan difor uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \mathcal{P}_1\mathcal{F}_{1} = \mathcal{P}_1 N_1 i_1 </math>|{{EquationRef|15}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 2} = \mathcal{P}_2\mathcal{F}_{2} = -\mathcal{P}_2 N_2 i_2, </math>|{{EquationRef|16}}}} der <math>\mathcal{P}=\mathcal{R}^{-1}</math> er [[permeans]]en. Minusteiknet i ({{EquationNote|16}}) kjem av at sekundærstraumen <math>i_2</math> har retning ut frå sekundærspolen i ekvivalentskjemaet i fig. 4. Vi kan no skriva dei fyrste ledda i ({{EquationNote|13}}) og ({{EquationNote|14}}) som {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 1} = \frac{d}{dt}\left( N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1} i_1 \right) = N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1} \frac{di_1}{dt} </math>|{{EquationRef|17}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 2} = -\frac{d}{dt}\left( N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2} i_2 \right) = -N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2} \frac{di_2}{dt}. </math>|{{EquationRef|18}}}} I ({{EquationNote|17}}) og ({{EquationNote|18}}) har ledda <math>N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1}</math> og <math>N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2}</math> eininga [[Henry]], så dei representerer [[induktans]]ar. Vi kan difor uttrykka ({{EquationNote|17}}) og ({{EquationNote|18}}) ved hjelp av lekasjeinduktansane <math>L_p</math> og <math>L_s</math>, som {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 1} = L_p\frac{di_1}{dt} </math>|{{EquationRef|19}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 2} = -L_s\frac{di_2}{dt}. </math>|{{EquationRef|20}}}} === Ekvivalentskjema === [[Fil:Transformer_equivalent_circuit-2.svg|mini|400px|Fig. 5 Transformator ekvivalentskjema.]] <!--[[Fil:Transformer_equivalent_circuit.svg|mini|400px|Fig. 5 Transformator ekvivalentskjema reflektert til primærsida.]]--> For sinusforma spenningar kan transformatoren representerast i form av ekvivalentskjemaet vist i fig. 5, der {{NumBlk|:|<math> X_p = j\omega L_p </math>|{{EquationRef|21}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> X_s = j\omega L_s, </math>|{{EquationRef|22}}}} er lekkasje[[reaktans]]ane i primær respektivt sekundærviklingane. Motstanden i primær- og sekundærviklinga er representerte som <math>R_p</math> respektivt <math>R_s</math>. === Magnetisering av kjernen === I fylgje [[Faradays induksjonslov]] er primærspenninga {{NumBlk|:|<math> E_p = N_p \frac{d\Phi}{dt}. </math>|{{EquationRef|23}}}} Etter som spenningsfallet over <math>R_p</math> og <math>X_p</math> er lite er <math>E_p\approx V_p</math>. Med sinusforma inngangsspenning er difor <math>E_p</math> med god tilnærming òg sinusforma. Vi kan vi difor uttrykkja spenninga over primærspolen som {{NumBlk|:|<math> E_p = \sqrt{2}E_p\sin(\omega t + \alpha), </math>|{{EquationRef|24}}}} der <math>E_p</math> er [[effektivverdi]]en til primærspenninga og <math>\alpha</math> er eit faseskift. Ved å kombinera ({{EquationNote|23}}) og ({{EquationNote|24}}) kan fluksen gjennom kjernen uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{12} = \frac{1}{N_p}\int \sqrt{2}E_p\sin(\omega t + \alpha)dt = -\frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p}\cos(\omega t + \alpha) + \phi_c. </math>|{{EquationRef|25}}}} <math>\phi_c</math> er ein transientfluks som døyr ut etter nokre få periodar, så ({{EquationNote|25}}) vert redusert til {{NumBlk|:|<math> \Phi_{12} = -\frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p}\cos(\omega t + \alpha). </math>|{{EquationRef|26}}}} Divisonen med <math>\omega</math> i ({{EquationNote|26}}) syner at fluksen ligg <math>90^{\circ}</math> etter spenninga <math>E_p</math>. Maksverdien til fluksen i kjernen {{NumBlk|:|<math> \Phi_{max} = \frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p} = \frac{1}{\sqrt{2}\pi f} \frac{E_p}{N_p}. </math>|{{EquationRef|27}}}} [[Fil:Power_Transformer_Over-Excitation.gif|mini|Fig. 6 Overstyrt kjerne: grøn: fluks, raud: magnetiseringskarakteristikk, blå: magnetiseringsstraum <math>I_{o}</math>.]] Summen av dei [[magnetomotorisk spenning|magnetomotoriske spenningane]] i primær- og sekundærkrinsen {{NumBlk|:|<math> \mathcal{F}_{m,T} = \mathcal{F}_{m,p} + \mathcal{F}_{m,s} = N_pI_p - N_sI_s. </math>|{{EquationRef|28}}}} Om vi dividerer begge sider med <math>N_p</math> får vi {{NumBlk|:|<math> \frac{\mathcal{F}_{m,T}}{N_p} = I_p - \frac{I_s}{N_s/N_p} = I_P - \frac{I_s}{a} \doteq I_{0}, </math>|{{EquationRef|29}}}} I ein ideel transformator er <math>I_{o}=0</math>, men i ein fysisk transformator er ikkje <math>I_{o}</math> null og representerer den ekstra primærstraumen som skal til for å magnetisera den ferromagnetiske kjernen, plus [[hysterese]]- of [[virvelstraum]]stapa i kjernen. Så <math>I_{o}</math> består av to delar {{NumBlk|:|<math> I_{o} = I_{\Phi} + I_{h+v}, </math>|{{EquationRef|30}}}} eller uttrykt som magnetomotoriske spenningar {{NumBlk|:|<math> \mathcal{F}_{o} = N_p I_{M} + N_p I_{C}, </math>|{{EquationRef|31}}}} der den magnetomotoriske spenninga <math>N_p I_{M}</math> magnetiserer kjernen og <math>N_p I_{C}</math> er den magnetomotoriske spenninga som skal til for å driva hysterese- og virvelstraumstapa i kjernen. === EMF-likninga === Vi kan finna [[effektivverdi]]en til primærspenninga <math>E_p^{rms}</math> frå ({{EquationNote|27}}): {{NumBlk|:|<math> E_p^{rms} = \frac{\omega N_p \phi_{max}}{\sqrt{2}} = \sqrt{2}\pi f N_p \phi_{max} \approx 44.4f N_p A B_{max}, </math>|{{EquationRef|32}}}} der <math>f</math> er frekvensen, <math>A</math> er tverrsnittet til kjernen (i [[meter|m]]<math>^2</math>) og <math>B=\phi/A</math> er [[Magnetisk flukstettleik|flukstettleiken]] (i [[Eininga tesla|T]]). Likning ({{EquationNote|27}}) vert kalla EMF-likninga til transformatoren. === Frekvensavhengigheit === Vi ser frå ({{EquationNote|27}}) at med ei sinusforma inngangsspenning er maksverdien til fluksen proporsjonal med tilhøvet <math>E_p/N_p</math> og invers proporsjonal med frekvensen <math>f</math>. Transformatorar som arbeider emd låge frekvensar har difor høgare fluksverdiar enn høgfrekenstransformatorar, så tverrsnittet på kjernen lyt vera større. Dette er grunnen til at transformatorane i svitsja forsyningar, som arbeider med frekvensar på fleire hundre kHz, er mykje mindre enn transformatorar som arbeider med 50 Hz (som i [[elnett]]et). Om ein transformator vert nytta ved lågare frekvens enn han er dimensjonert for vil det føra til at kjernen går i metning, som illustrert i Fig. 6. Den auka magnetiseringstraumen fører til auka tap, både på grunn av større ohmske tap i viklingane og på grunn av større virvelstraumstap i kjernematerialet. Dette fører i sin tur til at kjernetemperaturen aukar. EIn kan difor ikkje utan vidare nytta transformatorar dimensjonerte for å arbeida med ein frekvens på 60 Hz i eit 50 Hz elnett. === Kjernetap === [[Fil:Laminated core eddy currents 2.svg|mini|venstre|Fig. 7 I ein ulaminert kjerne, vist til venstre, kan dei induserte virvelstraumane, vist i <span style="color:red;">raudt</span>, sirkulera i heile arealet, og det oppstår ohmske tap. Den laminert kjernen til høgre er bygd opp av fleire tynne parallelle jarnplater, C, som er isolerte frå kvarandre, og parallelle med fluksentettleiken <span style="color:green;">'''B'''</span>.]] [[Fil:Schnittband-_und_Rundbandkern.jpg|mini|Fig. 8 Øvst: C-kjerne, nedst: ringkjerne.]] [[Fil:Carcasse_transformateur_monophasé.png|mini|Fig. 9 EI-kjerne.]] [[Fil:NyNTrafo.PNG|mini|Fig. 10 Virkningsgrad som funksjon av overført effekt.]] Når magnetfeltet i kjernen endrar seg, vert òg magnetiseringa av kjernematerialet endra, ved at dei magnetiske domenane, som er rundt <ref name="Hummel"/> av storleik 1 - 100 [[Mikrometer|<math>\mu\mbox{m}</math>]] utvidar og trekkjer seg saman. Overflatene til domena gnissar da mot kvarandre. Denne gnissinga fører til eit energitap i form av [[termisk energi]], så kjenetemperaturen går opp. For meir om dette sjå [[Ferromagnetisme#Hysteresetap|kjernetap]]. Tapet er proporsjonalt med arealet til hysteresekurva<ref name="McPherson"/>, så det kan reduserast ved å nytta eit kjernemateriale med ei smal hysteresekurve, som mjukt jarn. Om straumen i viklingane har ein likestraumskomponent vil det føra til at kjernen går fortare i metning, og kjernetapet går opp. Når fluksen endrar seg vert det generert [[virvelstraum]]ar i kjernematerialet, som fører til [[Ohmsk tap|ohmske tap]]. Virvelstraumane kan reduserast ved å bygga opp kjernen av tynne metallskiver (transformatorblekk), som er islolerte frå kvarandre, som vist i fig. 7. Rektangulære laminerte kjerner kan produserast relativt enkelt. Men å produsera laminerte runde kjerner er meir komplisert og kostbart, så det er ikkje så vanleg. Summen av hysterese- og virvelstraumstapa vert kalla ''kjernetap''<ref name="McPherson"/>. Ein måte å uttrykkja dette på er ved Legglikninga<ref name="Legg"/> {{NumBlk|:|<math>\frac{R_{ac}}{\mu L}=aB_{max}f+cf+ef^2</math>,|{{EquationRef|33}}}} der <math>R_{ac}</math> er effektiv kjernetapsmotstand, i [[Ogm|<math>\Omega</math>]], <math>a</math> er hysteresetapskoeffisienten, <math>B_{max}</math> er maks flutstettleik, <math>c</math> er resterande tapskoeffisient, <math>f</math> er frekvensen i Hz og <math>e</math> er virvelstraumstapskoeffisenten. Ulike produsenatar gir ikkje alltid opp kjernetapa på same måte, så det kan vera komplisert å samanlikna produkta. Kjernen i ein transformator kan ha mange ulike utformingar. Ei ringkjerne, som vist i fig. 8 fører til svært liten lekasjefluks, noko som er viktig når transformatoren er plassert i same chassis som følsam elekpnikk. På grunn av at ringkjerner gjer det meir komplisert å plassera viklingane very C-kjerner, òg vist i fig. 8, ofte nytta i staden. Fig. 9 syner en sokalla EI-kjerne, som er billgare å produsera, men som har meir lekasjefluks. På denne typen vert viklingane plasserte på midtstolpen. === Virkningsgrad === Store transformatorar nytta i elnettet, har ofte virkningsgrad på over 90 %, medan mindre transformatorar har lågare virkingsgrad. Transformatorar på 100 KV har typisk verkingsgrad på 80 til 90 %, medan småtransformatorar på rundt 1 [[Kompleks effekt |VA]] kan ha verkningsgrad på berre 50 %. Fig. 10 syner eit døme på korleis verkningsgraden til ein 100 VA effekttransformator varierer med overført effekt. Kjernetapet kjem som fylgje av magnetiseringa av kjernen og er uavhengig av overført effekt, så tomgansttapet (open utgang) er det same som når det vert henta ut maks effekt på utgangen. Dette er grunnen til at verkningsgraden går mot null nå roverført effekt går mot null. I fig. 10 når verkningsgraden ein maksverdi på 90 %, for så å avta når overført effekt aukar. At verkingsgraden minkar ved stort effektuttak kjem av at det ohmske tapet i viklingane aukar proportsjonalt med straumen. === Spenningsregulering === På grunn av motstanden i leiarane i spolane oppstår det eit spenningstap, som er proporsjonal med laststraumen. Ein definerer difor ein faktor kalla spenningsregulering, som syner tilhøver mellom utgangsspenninga ved nominal last og ved open utgang. Denne faktoren vert definert som<ref name="Wildi"/> {{NumBlk|:|<math>\Gamma = \frac{V_{O}-V_{L}}{V_L}</math>,|{{EquationRef|34}}}} der <math>V_L</math> er utgangsspenninga ved nominal belastnong og <math>V_L</math> er utgangsspenninga med open utgang. === Transient straumpuls === [[Fil:Inrush-curr-3 (cropped).png|mini|Fig. 11 Døme på transient straumpuls.]] <!--[[Fil:Prinzipskizze_Netzausfall.svg|mini|Fig. 8 Nettutfall.]]--> Når ein sler på spenninga på inngangsspenninga <math>V_1</math> vil transformatoren trekkja ein ein transient straumpuls, som vist i fig. 11, for å byggja opp transientfluksen <math>\phi_{c}</math> i ({{EquationNote|25}}). Om kjernen har liten reluktans, som i store ringkjernetransformatorar, kan den transiente straumpulsen verta så kraftig at sikringane går. Svitsjing i elnettet kan òg føra til at ein, eller fleire, periodar dett ut. Dette fører òg til ein transient straumpuls. I samband med store [[effektforsterkar]]ar plasserer ein difor ein motstand i serie med tranformatoren i ein kort periode. Slike krinsar vert ofte kalla [[mjukstartkrins]]ar. == Ulike transformastortypar == Transformatorar kjem i mange storleikar og tilpasse ulike oppgåver. === Trefasetransformatorar === :''Hovudartikkel: [[Trefasetransformator]]'' [[Fil:Leistungstransformator_neu.jpg|mini|Fig. 12. Trefasetransformatorar i elnettet.]] I [[elnett]]et vert det nytta transformatorar for å transformera opp spenninga for overføring av elektisk effekt mellom [[kraftstasjon]]ar og forbrukarar, som industri og boligar. Grunnen til at ein trasformerer opp spenninga er at strumen då vert redusert med same faktor. Dette fører til mindre tap i leiarane, etter som effekttapet er proporsjonalt med kvadratet av straumen: {{NumBlk|:|<math>P = I^2 R_w</math>,|{{EquationRef|35}}}} der <math>I</math> er effektivverdien til straumen og <math>R_w</math> er leiarmotstanden. Elnettet nyttar [[trefase]], så transformatorane lyt òg handsama tre fasar. Vindingane kan vera [[stjernekopling|stjerne-]] eller [[deltakopling]]ar, eller ein kombinasjon av desse. Dei høgste spenningave vert nytta for overføring over lange avstanar. Det finst transformatoarar som arbeider med spenningar heilt opp i 765 KV, men i det norske elnettet er dei høgste spenningane 300 og 420 KV. Regionale nett i Noreg arbeider med 45 - 132 kV, og lakale distribusjosnett med 11 kV eller 22 kV. Etter som spenninga til forbrukarane er på 240 V må desse spenningane trasformerat ned før dei går ut til forbrukarane. Det krevst difor ei rad med transformastorar, som arbeider med ulike spenningar of effektar. Medan dei aller største transformatorane er i stand tilå handsama effektar på over ein [[Tera|T]][[Watt|W]], arbeider dei fleste med meir moderat effekt. I distribusjonsnettet er effet i kW og MW-området meir vanleg. === Effekttransformatorar for elektrisk utstyr === [[Fil:Small_toroidal_transformer.jpg|mini|Fig. 13 Ringkjernetransformator.]] Det meste av elektisk utstyr, som [[Elektrisk forsterkar|forsterkarar]], [[datamaskin]]er, etc. arbeider med mykje lågare spenningar enn 230 V, så spenning må transformerast ned. Sjølv om det i dag i stort mon vert nytta [[svitsmodeforsyning]]ar er det framleis mykje utstyr som nyttar transformatorar. I billig utstyr vert det ofte nytta transformatorar med EI-kjerne, medan meir avansert utstyr nyttar C- eller ringkjernetransformatorar. I ein perfekt ringkjernetransformator er det ikkje noko lekkasje av magnetiske feltet<ref name="Sears"/>, noko som er ein viktig eigenskap når ein transformator er plassert tett på fælsam elektronikk. I praktiske ringkjernetransformatoarar er ikkje viklingane heilt symmetriske, så det er litt lekasjefelt. Men det er mykje mindre enn frå andre transformatortypar, med til dæmes EI-kjerne. Mykje elektrisk utstyr treng både positive og megative spenningar. Det vert difor produsert transformatorar med to sekundærviklingar. Mange transformatorar har fleire enn to sekundærviklingar, ofte med ulike spenningar. === Signaltransformatorar === Signaltransformatorar vert nytta for å skapa eit [[galvanisk skilja]] mellom ulike krinsar. Bandbreidda til transformatorane lyt vera minst like stor som bandbreidda til signala som skal overførast. Men [[likespenning]] og svært låge frekvensar vert blokkert, slik at lågfrekvent støy ikkje vert overført. ==== Audiotransformatorar ==== [[Fil:RCATubeAmp_B002.jpg|mini|Fig. 14 RCA RS177J mono røyreffektforsterkar frå 1965. Den svarte klumpen i øtre høgre hjørne er utgangstransformatoren.]] Audiotransformatorar for [[signalnivå]] vart tidlegare mykje nytta i [[lydstudio]] når audiosignal vart overførte over lange kablar. Etter som [[jordpotensial]]et kunne vera litt forskjellig i ulige rom var det viktig med galvanisk skilje mellom sendar og mottakar. Samstundes fekk ein [[balansert overføring]], slik at [[common-mode]]-komponentar vart kansellerte. I dag vert signala for det meste overførte på [[Binærkode|binær form]], men transformatorane er ikkje heilt borte. På grunn av at [[Mikrofon#Svingspolemikrofonar|svingspolemikrofonar]] har svært låg utgangsspenning har mange av dei ein innebygd signaltransformator. [[MC-pickup]]ar for [[platespelar]]ar har svært svake utgangssignal, så det finst spesialtilpassa signaltransformatorar (MC-trafoar) som transformerer opp spenninga. Ein annan type audiotransformator er utgangstransformatorar for røyr[[effektforsterkar]]ar, som tidlegare var vanlege. Desse er naudsynte på grunn av at rørforsterkarar har for stor [[utgangsimpedans]] for å driva [[høgtalar]]ar direkte. Spenninga vert difor transformert ned og straumen opp, med ein faktor <math>N_2/N_1</math>. Det fylgjer frå ({{EquationNote|10}}) at utgangsimpedanen frå transformatoren blir då <math>Z'_k= Z_k(N_2/N_1)^2</math>. Når vindigstalet <math>N_2</math> i sekundærviklingane er mindre enn vindigstalet <math>N_1</math> i primærviklingane vert impedansen redusert med kvadratet av tiløvet <math>N_2/N_1</math>. [[Høgtalar#Elektrostatisk_høgtalar|Elektrostatiske høgtalarar]] har stor inngangsimpedans og må drivast med høg spenning. Effektforsterkarar bygd med [[transistor]]ar har for låg utgangsspenninga for å driva desse direkte, så det vert nytta transformatorar mellom forsterkarane og høgtalarane. Denne transformatortypen lyt dimensjonerast for å handsama etter måten stor effekt, og bandbreidda lyt dekkja heile det hørbare frekvensområdet. På grunn av hysterese i kjernematerialet innfører transformatorar forvrengning av signalt. FOr at ikkje forvrengninga skal verta for stor lyt tverrsnittet på kjeren vera storre enn i ein netttrasformator med same effekt. Effekttransformatorar for audiosignal er ofte kostbare om dei er av god kvalitet. ==== Måletransformatorar ==== [[Fil:Magnetic-Coupling-Principle2.png|mini|Fig. 15 Isolasjonsforsterkar med induktiv kopling.]] I samband med måling av ulike fysiske parametrar nyttar ein signaltransformatorar både for å tilpassa spenningsnivet og for å oppnå galvanisk skilje mellom målepunkta og datainnsamlingsutstyret, som arbeider med låge spenningar. Eit typisk døme er måling av straum og spenning på [[Elektrisk motor|elektriske motorar]], der spenningane kan vera fleire kV, medan [[Analog til digital-omformar|AD-omformarane]] i måleutstyret ikkje kan overstiga nokre få volt. Sume [[isolasjonsforsterkar]]ar har innebygd induktivt skille, i form at ein liten transformator, for å oppnå galvanisk skille mellom inngangen og utgangen. ==== Pulstransformatorar ==== [[Fil:Impulstransformatoren_TG110_TopBottom_C.jpg|mini|Fig. 16 Signaltransformatorar for [[Ethernet]].]] Pulstransformatorar vert nytta for å overføra pulsforma spenningar, som til dømes binære sekvensar. I tillegg til å skapa galvanisk skilje kan transformatorane tilpassa ut- og inngangsimpedansane til den [[Karakteristisk impedans|karateristiske impedanssen]] til kabeln. Slike transformatorar treng ikkje å dinensjonerast for stor effekt, men dei lyt ha stor bandbreidd for at pulsane ikkje skal verta forvrengte. I svitsja spenningsregulatorar vert det nytta pulstransformatorar dimensjonerte for større effkt og spenningar. Pulstransformatorar vert òg nytta for å isolera styreelektronikk frå effekttransistorar og [[thyristor]]ar i til dømes motorstyringar. Eit anna bruksområde er for elektronikk i [[radar]], [[sonar]], etc. === Straumtransformatorar === [[Fil:Stromwandler_wickel_Zeichnung.svg|mini|venstre|Fig. 17 Strumtransformator.]] [[Fil:Clampmeter.jpg|mini|150px|Fig. 18 Straumtong. Den gule kjevane vert opna ved å trykkja inn den gule knappen på venstre side.]] Straumtransformatorar vert nytta for å måla straumen i ein leiar utan at ein treng å nytta seriemotstand. Transformatoren gir galvanisk skilje mellom den straumførande leiaren og sekundærviklinga. Primærviklinga kan ha frå eit til nokre få omdreiningar, medan viklingstalet i sekundærviklinga er større. Ved å tilpassa tilhøvet <math>N_1/N_2</math> kan ein måla store straumar utan at straumen i sekundærviklinga vert for stor. I sokalla [[Straumtong|straumtegner]] består kjernen av to kjevar som kan lukkast rundt ein straumførande kabel, som utgjer primærviklinga. Sekundærviklinga er plassert innvendig i instraumentet. Straumtenger gjer det mogleg å måla straumen i ein kabel utan at han treng å kappast som ved bruk av eit tradisjonelt [[ampermeter]]. == Referansar == <references> <ref name="Franco">S. Franco, ''Electric circuits fundamentals'', Saunders College Publishing, 1995.</ref> <ref name="Hummel">R.E. Hummel, ''Electronic properties of materials'', 4. utg., Springer, 2011.</ref> <ref name="McPHerson">G. McPHerson, ''An introduction to electrical machines and transformers'', John Wiley & Sons, 1981.</ref> <ref name="Legg">V. Legg, ''Magnetic measurements at low flux densities using the alternating current bridge'', Bell Syst. Tech. Jou., vol. 15, nr 1, 1936, ss. 39-62.</ref> <ref name="McPherson">G. McPherson, ''An introduction to electrical machines and transformers'', John Wiley & Sons, 1981.</ref> <ref name="Sears">F.W. Sears, M.W. Zemansky og H.D. Young, ''University physics'', Addison-Wesley Pubk. Comp., 5. utg. 1978.</ref> <ref name="Wildi">T. Wildi, ''Electrical machines, drives, and power systems'', 5. utg., Prentice Hall, 2002.</ref> </references> == Sjå òg == * [[Induksjonsmotor]] * [[Elnett]] {{Elektrofag}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Elektroteknikk]] [[Kategori:Transformatorar| ]] 8s21d7x2jq4x0v4px1fxwuuql2unb6x 3651284 3651282 2026-04-22T23:58:04Z Sigmundg 835 + autotrafo 3651284 wikitext text/x-wiki [[Fil:Philips_N4422_-_power_supply_transformer-2098.jpg|mini|250px|høgre|Fig. 1 Døme på effekttransformator, med C-kjerne.]] '''Transformator''' er ein [[elektromagnetisme|elektomagnetisk]] komponent som vert nytta for impedansetransformasjon, som tilsvarar at spenninga eller straumen vert transformert opp eller ned. Om spenninga vert transformert opp vert straumen transformert ned, eller motsett. Transformatorar spelar ein sentral rolle i overføring av elektrisk [[energi]] frå [[kraftstasjon]]ar til industri, boligar, veglys, osb. Desse arbeider med ein fast frekvens, som i Eurpa er på 50 [[Hertz|Hz]]. Dei aller fleste transformatorane i [[elnett]]et trefasetransformatorar, medan små transforatorar i elektisk utstyr har berre ein fase. Transforatorar vert òg nytta for å oppnå [[galvanisk skilje]] i samband med overføring av audiofrekvensar i [[lydstudio]], for overføring av [[Binærkode|binær]] data, utstyr for datainnsamling frå [[sensor]]ar, osb. Slike signal har stor [[bandbreidd]], så signaltransformatorar vert ofte kalla breibandstransformatorar. == Grunnleggande oppbygging og verkemåte == [[Fil:Transformer3d_col3.svg|mini|300px|høgre|Fig. 2 Transformator.]] Transformatorar er bygd opp med to [[galvanisk isolert]]e krinsar som er kopla saman med ein [[magnetisk fluks]]. Dei to krinsane, som vert kalla primærkrins og sekundærkrins, har kvar sin [[spole]] som er vikla rundt eit materiale med liten [[reluktans]] (kalla transformatorkjernen), som den magnetiske fluksen fylgjer, Fig. 2. Fluksen i den magnetiske krinsen (eining [[Eininga weber|Weber]]) {{NumBlk|:|<math> \Phi = \frac{N_{1}i_1}{\mathfrak R}, </math>|{{EquationRef|1}}}} der ''N₁'' er viklingstalet i primærspolen, <math>i_1</math> er straumen i primærspolen og <math>\mathfrak R</math> er reluktansen til transformatorkjernen. Fluksen fylgjer den magnetiske leiaren (transformatorkjernen), slik at same fluksen går gjennom begge spolane. I primærkrinsen induserer fluksen (i fylgje [[Faradays induksjonslov]]) ei spenning {{NumBlk|:|<math> v_1 = N_1 \frac{d \Phi}{dt}, </math>|{{EquationRef|2}}}} der <math>\frac{\mathrm{d}\Phi}{\mathrm{d}t}</math> er den [[derivasjon|tidsderiverte]] av fluksen, og i sekundærkrinsen vert det indusert ei spenning {{NumBlk|:|<math> v_{2} = N_{2} \frac{\mathrm{d}\Phi}{\mathrm{d}t}, </math>|{{EquationRef|3}}}} der ''N₂'' er viklingstalet i sekundærviklinga. Tilhøvet mellom spenningane i sekundær- og primærkrinsen kan difor uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \frac{v_{2}}{v_{1}} = \frac{N_{2}}{N_{1}} = a. </math>|{{EquationRef|4}}}} === Ideell transformator === [[Fil:Transformer_under_load_(alternative_version).svg|mini|Fig. 3 Ideell transformator med [[spenningskjelde]] <math>V_P</math> og lastimpedans <math>Z_L</math>.]] Ein ideell transformator er ein forenkla modell av ein transformator som ikkje har tap<ref name="Franco"/>. Fig. 3 syner ein ideell transformator med ein ei spenningskjelde <math>V_P</math> og ein last[[impedans]] <math>Z_{L}</math> i sekundærkrinsen. Straumen i lastmotstanden (<math>I_S</math> i fig. 3) {{NumBlk|:|<math> i_{2} = \frac{V_{2}}{Z_{L}}. </math>|{{EquationRef|5}}}} Ein ideell transformator har ikkje tap, så effekten i sekundærkrinsen må vera lik effekten i primærkrinsen: {{NumBlk|:|<math> P_{1} = P_{2}, </math>|{{EquationRef|6}}}} som er det same som at {{NumBlk|:|<math> v_{1}i_{1} = v_{2}i_{2}. </math>|{{EquationRef|7}}}} Ved å kombinera likningane kjem ein fram til fylgjande samanhengar for ein ideell transformator: {{NumBlk|:|<math> \frac{v_{2}}{v_{1}} = \frac{i_{1}}{i_{2}} = \frac{N_{2}}{N_{1}}. </math>|{{EquationRef|8}}}} Om <math>N_{2} > N_{1}</math> vert spenninga transformert opp (<math>v_{2} > v_{1}</math>) og straumen vert transformert ned (<math>i_{2} > i_{1}</math>), og om <math>N_{2} < N_{1}</math> vert spenninga transformert ned (<math>v_{2} > v_{1}</math>) og straumen vert transformert opp. Lastimpedansen sett frå primærsida kan uttrykkast {{NumBlk|:|<math> Z_{L}{'} = \frac{v_{1}}{i_{1}} = \frac{v_{2}{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)}}{{i_{2}}{\left(\!\frac{N_{2}}{N_{1}}\right)}} = \left(\!\frac{v_{2}}{i_{2}}\right)\!{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)^2} = Z_{L}\!{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)^2}. </math>|{{EquationRef|9}}}} På same måte kan kildeimpedanse <math>Z_{k}</math> sett frå sekundærsida uttrykkast {{NumBlk|:|<math> Z_{k}^{'} = Z_{k}\!{\left(\!\frac{N_{2}}{N_{1}}\right)^2}. </math>|{{EquationRef|10}}}} Ein ser at spenningar og straumar vert transformerte med omsettingsforholdet <math>\frac{N_{2}}{N_{1}}</math>, medan impedansar vert transformerte med kvadratet av omsetningsforholdet. == Praktiske transformatorar == [[Fil:Transformer_Flux.svg|mini|Fig. 4 Lekasjefluks.]] <!--[[Fil:Trafo_vazba.png|800px|Fig. 4 .]]--> <!--[[Fil:Transformer_-_equivalent_circuit_diagram.png|mini|400px|Fig. 6 .]]--> <!--[[Fil:Trafo-ESB-vereinfacht.svg|mini|400px|Fig. 7 .]]--> Praktiske transformatorar avvik noko frå den ideelle transformatoren skildra så langt. Eit slikt avvik er at noko av fluksen ikkje fylgjer kjernematerialet. Storparten av fluksen <math>\Phi_1</math> generert av primærspolen fylgjer kjernematerialet og flyt gjennom sekundærspolen, der han induserer sekundærspenninga <math>v_2</math>. Dette er den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math> i fig. 4. Men ein liten del av fluksen tek vegen utanom kjernematerialet. Denne lekasjefluksen er merka <math>\Phi_{\sigma 1}</math> og <math>\Phi_{\sigma 2}</math> i fig. 4. Lekasjefluksen i primær og sekundærviklingane kan uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \Phi_{1} - \Phi_{12} </math>|{{EquationRef|11}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \Phi_{2} - \Phi_{12}, </math>|{{EquationRef|12}}}} der <math>\Phi_{12}</math> er den mutuelle fluksen, <math>\Phi_{1}</math> er fluksen gjennom primærspolen og <math>\Phi_{2}</math> er fluksen gjennom sekundærspolen. Lekasjefluksane er proporsjonal med straumen i viklingane, men etter som kjernen har mykje større [[permeabilitet]] enn luft er lekasjefluksen berre nokre få prosent av den mutuelle fluksen<ref name="McPHerson"/>. Transformatorar med høg spenning krev tjukkare isolasjon, så avstanden mellom viklingae er større, noko som aukar lekasjefluksane. === Separasjon an mutual- og lekasjefluks === Magnetiseringa av kjernematerialet er både ulineær og [[Magnetisk hysterese|hysterisk]], men lekasjefluksen går gjennom eit ikkje-feromagnetisk materiale og vert ikkje påvirka av at kjernen går i metning. Det er difor nyttig å skilja lekasjefluksen frå den mutuelle fluksen. Det var [[Charles Proteus Steinmetz]] som fyrst hadde denne ideen <ref name="McPHerson"/>. Denne separasjonen vert utført ved å uttrykkje primærspenninga som {{NumBlk|:|<math> V_1 = N_1\frac{d\phi_{\sigma 1}}{dt} + N_1\frac{d\phi_{12}}{dt} </math>|{{EquationRef|13}}}} der leddet <math>N_1\frac{d\phi_{\sigma 1}}{dt}</math> representerer spenninga indusert av lekasjefluksen <math>\Phi_{\sigma 1}</math> og leddet <math> N_1\frac{d\phi_{12}}{dt}</math> representerer spenninga indusert i primærkrinsen på grunn av den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math>. På same vis kan spenninga i sekundærkrinsen separerast i to delar: {{NumBlk|:|<math> V_2 = N_2\frac{d\phi_{\sigma 2}}{dt} + N_2\frac{d\phi_{12}}{dt} </math>|{{EquationRef|14}}}} der leddet <math>N_2\frac{d\phi_{\sigma 2}}{dt}</math> representerer spenninga indusert på grunn av lekasjefluksen <math>\Phi_{\sigma 2}</math> i sekundærspolen og leddet <math>N_2\frac{d\phi_{12}}{dt}</math> representerer spenninga indusert i sekundærkrinsen av den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math>. === Lekasjeinduktans === Lekasjefluksane er ikkje påverka av kjernemetninga, men er proporsjonal med den [[magnetomotorisk spenning]]a <math>\mathcal{F}_{m}=Ni</math>. Dei kan difor uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \mathcal{P}_1\mathcal{F}_{1} = \mathcal{P}_1 N_1 i_1 </math>|{{EquationRef|15}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 2} = \mathcal{P}_2\mathcal{F}_{2} = -\mathcal{P}_2 N_2 i_2, </math>|{{EquationRef|16}}}} der <math>\mathcal{P}=\mathcal{R}^{-1}</math> er [[permeans]]en. Minusteiknet i ({{EquationNote|16}}) kjem av at sekundærstraumen <math>i_2</math> har retning ut frå sekundærspolen i ekvivalentskjemaet i fig. 4. Vi kan no skriva dei fyrste ledda i ({{EquationNote|13}}) og ({{EquationNote|14}}) som {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 1} = \frac{d}{dt}\left( N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1} i_1 \right) = N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1} \frac{di_1}{dt} </math>|{{EquationRef|17}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 2} = -\frac{d}{dt}\left( N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2} i_2 \right) = -N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2} \frac{di_2}{dt}. </math>|{{EquationRef|18}}}} I ({{EquationNote|17}}) og ({{EquationNote|18}}) har ledda <math>N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1}</math> og <math>N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2}</math> eininga [[Henry]], så dei representerer [[induktans]]ar. Vi kan difor uttrykka ({{EquationNote|17}}) og ({{EquationNote|18}}) ved hjelp av lekasjeinduktansane <math>L_p</math> og <math>L_s</math>, som {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 1} = L_p\frac{di_1}{dt} </math>|{{EquationRef|19}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 2} = -L_s\frac{di_2}{dt}. </math>|{{EquationRef|20}}}} === Ekvivalentskjema === [[Fil:Transformer_equivalent_circuit-2.svg|mini|400px|Fig. 5 Transformator ekvivalentskjema.]] <!--[[Fil:Transformer_equivalent_circuit.svg|mini|400px|Fig. 5 Transformator ekvivalentskjema reflektert til primærsida.]]--> For sinusforma spenningar kan transformatoren representerast i form av ekvivalentskjemaet vist i fig. 5, der {{NumBlk|:|<math> X_p = j\omega L_p </math>|{{EquationRef|21}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> X_s = j\omega L_s, </math>|{{EquationRef|22}}}} er lekkasje[[reaktans]]ane i primær respektivt sekundærviklingane. Motstanden i primær- og sekundærviklinga er representerte som <math>R_p</math> respektivt <math>R_s</math>. === Magnetisering av kjernen === I fylgje [[Faradays induksjonslov]] er primærspenninga {{NumBlk|:|<math> E_p = N_p \frac{d\Phi}{dt}. </math>|{{EquationRef|23}}}} Etter som spenningsfallet over <math>R_p</math> og <math>X_p</math> er lite er <math>E_p\approx V_p</math>. Med sinusforma inngangsspenning er difor <math>E_p</math> med god tilnærming òg sinusforma. Vi kan vi difor uttrykkja spenninga over primærspolen som {{NumBlk|:|<math> E_p = \sqrt{2}E_p\sin(\omega t + \alpha), </math>|{{EquationRef|24}}}} der <math>E_p</math> er [[effektivverdi]]en til primærspenninga og <math>\alpha</math> er eit faseskift. Ved å kombinera ({{EquationNote|23}}) og ({{EquationNote|24}}) kan fluksen gjennom kjernen uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{12} = \frac{1}{N_p}\int \sqrt{2}E_p\sin(\omega t + \alpha)dt = -\frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p}\cos(\omega t + \alpha) + \phi_c. </math>|{{EquationRef|25}}}} <math>\phi_c</math> er ein transientfluks som døyr ut etter nokre få periodar, så ({{EquationNote|25}}) vert redusert til {{NumBlk|:|<math> \Phi_{12} = -\frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p}\cos(\omega t + \alpha). </math>|{{EquationRef|26}}}} Divisonen med <math>\omega</math> i ({{EquationNote|26}}) syner at fluksen ligg <math>90^{\circ}</math> etter spenninga <math>E_p</math>. Maksverdien til fluksen i kjernen {{NumBlk|:|<math> \Phi_{max} = \frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p} = \frac{1}{\sqrt{2}\pi f} \frac{E_p}{N_p}. </math>|{{EquationRef|27}}}} [[Fil:Power_Transformer_Over-Excitation.gif|mini|Fig. 6 Overstyrt kjerne: grøn: fluks, raud: magnetiseringskarakteristikk, blå: magnetiseringsstraum <math>I_{o}</math>.]] Summen av dei [[magnetomotorisk spenning|magnetomotoriske spenningane]] i primær- og sekundærkrinsen {{NumBlk|:|<math> \mathcal{F}_{m,T} = \mathcal{F}_{m,p} + \mathcal{F}_{m,s} = N_pI_p - N_sI_s. </math>|{{EquationRef|28}}}} Om vi dividerer begge sider med <math>N_p</math> får vi {{NumBlk|:|<math> \frac{\mathcal{F}_{m,T}}{N_p} = I_p - \frac{I_s}{N_s/N_p} = I_P - \frac{I_s}{a} \doteq I_{0}, </math>|{{EquationRef|29}}}} I ein ideel transformator er <math>I_{o}=0</math>, men i ein fysisk transformator er ikkje <math>I_{o}</math> null og representerer den ekstra primærstraumen som skal til for å magnetisera den ferromagnetiske kjernen, plus [[hysterese]]- of [[virvelstraum]]stapa i kjernen. Så <math>I_{o}</math> består av to delar {{NumBlk|:|<math> I_{o} = I_{\Phi} + I_{h+v}, </math>|{{EquationRef|30}}}} eller uttrykt som magnetomotoriske spenningar {{NumBlk|:|<math> \mathcal{F}_{o} = N_p I_{M} + N_p I_{C}, </math>|{{EquationRef|31}}}} der den magnetomotoriske spenninga <math>N_p I_{M}</math> magnetiserer kjernen og <math>N_p I_{C}</math> er den magnetomotoriske spenninga som skal til for å driva hysterese- og virvelstraumstapa i kjernen. === EMF-likninga === Vi kan finna [[effektivverdi]]en til primærspenninga <math>E_p^{rms}</math> frå ({{EquationNote|27}}): {{NumBlk|:|<math> E_p^{rms} = \frac{\omega N_p \phi_{max}}{\sqrt{2}} = \sqrt{2}\pi f N_p \phi_{max} \approx 44.4f N_p A B_{max}, </math>|{{EquationRef|32}}}} der <math>f</math> er frekvensen, <math>A</math> er tverrsnittet til kjernen (i [[meter|m]]<math>^2</math>) og <math>B=\phi/A</math> er [[Magnetisk flukstettleik|flukstettleiken]] (i [[Eininga tesla|T]]). Likning ({{EquationNote|27}}) vert kalla EMF-likninga til transformatoren. === Frekvensavhengigheit === Vi ser frå ({{EquationNote|27}}) at med ei sinusforma inngangsspenning er maksverdien til fluksen proporsjonal med tilhøvet <math>E_p/N_p</math> og invers proporsjonal med frekvensen <math>f</math>. Transformatorar som arbeider emd låge frekvensar har difor høgare fluksverdiar enn høgfrekenstransformatorar, så tverrsnittet på kjernen lyt vera større. Dette er grunnen til at transformatorane i svitsja forsyningar, som arbeider med frekvensar på fleire hundre kHz, er mykje mindre enn transformatorar som arbeider med 50 Hz (som i [[elnett]]et). Om ein transformator vert nytta ved lågare frekvens enn han er dimensjonert for vil det føra til at kjernen går i metning, som illustrert i Fig. 6. Den auka magnetiseringstraumen fører til auka tap, både på grunn av større ohmske tap i viklingane og på grunn av større virvelstraumstap i kjernematerialet. Dette fører i sin tur til at kjernetemperaturen aukar. EIn kan difor ikkje utan vidare nytta transformatorar dimensjonerte for å arbeida med ein frekvens på 60 Hz i eit 50 Hz elnett. === Kjernetap === [[Fil:Laminated core eddy currents 2.svg|mini|venstre|Fig. 7 I ein ulaminert kjerne, vist til venstre, kan dei induserte virvelstraumane, vist i <span style="color:red;">raudt</span>, sirkulera i heile arealet, og det oppstår ohmske tap. Den laminert kjernen til høgre er bygd opp av fleire tynne parallelle jarnplater, C, som er isolerte frå kvarandre, og parallelle med fluksentettleiken <span style="color:green;">'''B'''</span>.]] [[Fil:Schnittband-_und_Rundbandkern.jpg|mini|Fig. 8 Øvst: C-kjerne, nedst: ringkjerne.]] [[Fil:Carcasse_transformateur_monophasé.png|mini|Fig. 9 EI-kjerne.]] [[Fil:NyNTrafo.PNG|mini|Fig. 10 Virkningsgrad som funksjon av overført effekt.]] Når magnetfeltet i kjernen endrar seg, vert òg magnetiseringa av kjernematerialet endra, ved at dei magnetiske domenane, som er rundt <ref name="Hummel"/> av storleik 1 - 100 [[Mikrometer|<math>\mu\mbox{m}</math>]] utvidar og trekkjer seg saman. Overflatene til domena gnissar da mot kvarandre. Denne gnissinga fører til eit energitap i form av [[termisk energi]], så kjenetemperaturen går opp. For meir om dette sjå [[Ferromagnetisme#Hysteresetap|kjernetap]]. Tapet er proporsjonalt med arealet til hysteresekurva<ref name="McPherson"/>, så det kan reduserast ved å nytta eit kjernemateriale med ei smal hysteresekurve, som mjukt jarn. Om straumen i viklingane har ein likestraumskomponent vil det føra til at kjernen går fortare i metning, og kjernetapet går opp. Når fluksen endrar seg vert det generert [[virvelstraum]]ar i kjernematerialet, som fører til [[Ohmsk tap|ohmske tap]]. Virvelstraumane kan reduserast ved å bygga opp kjernen av tynne metallskiver (transformatorblekk), som er islolerte frå kvarandre, som vist i fig. 7. Rektangulære laminerte kjerner kan produserast relativt enkelt. Men å produsera laminerte runde kjerner er meir komplisert og kostbart, så det er ikkje så vanleg. Summen av hysterese- og virvelstraumstapa vert kalla ''kjernetap''<ref name="McPherson"/>. Ein måte å uttrykkja dette på er ved Legglikninga<ref name="Legg"/> {{NumBlk|:|<math>\frac{R_{ac}}{\mu L}=aB_{max}f+cf+ef^2</math>,|{{EquationRef|33}}}} der <math>R_{ac}</math> er effektiv kjernetapsmotstand, i [[Ogm|<math>\Omega</math>]], <math>a</math> er hysteresetapskoeffisienten, <math>B_{max}</math> er maks flutstettleik, <math>c</math> er resterande tapskoeffisient, <math>f</math> er frekvensen i Hz og <math>e</math> er virvelstraumstapskoeffisenten. Ulike produsenatar gir ikkje alltid opp kjernetapa på same måte, så det kan vera komplisert å samanlikna produkta. Kjernen i ein transformator kan ha mange ulike utformingar. Ei ringkjerne, som vist i fig. 8 fører til svært liten lekasjefluks, noko som er viktig når transformatoren er plassert i same chassis som følsam elekpnikk. På grunn av at ringkjerner gjer det meir komplisert å plassera viklingane very C-kjerner, òg vist i fig. 8, ofte nytta i staden. Fig. 9 syner en sokalla EI-kjerne, som er billgare å produsera, men som har meir lekasjefluks. På denne typen vert viklingane plasserte på midtstolpen. === Virkningsgrad === Store transformatorar nytta i elnettet, har ofte virkningsgrad på over 90 %, medan mindre transformatorar har lågare virkingsgrad. Transformatorar på 100 KV har typisk verkingsgrad på 80 til 90 %, medan småtransformatorar på rundt 1 [[Kompleks effekt |VA]] kan ha verkningsgrad på berre 50 %. Fig. 10 syner eit døme på korleis verkningsgraden til ein 100 VA effekttransformator varierer med overført effekt. Kjernetapet kjem som fylgje av magnetiseringa av kjernen og er uavhengig av overført effekt, så tomgansttapet (open utgang) er det same som når det vert henta ut maks effekt på utgangen. Dette er grunnen til at verkningsgraden går mot null nå roverført effekt går mot null. I fig. 10 når verkningsgraden ein maksverdi på 90 %, for så å avta når overført effekt aukar. At verkingsgraden minkar ved stort effektuttak kjem av at det ohmske tapet i viklingane aukar proportsjonalt med straumen. === Spenningsregulering === På grunn av motstanden i leiarane i spolane oppstår det eit spenningstap, som er proporsjonal med laststraumen. Ein definerer difor ein faktor kalla spenningsregulering, som syner tilhøver mellom utgangsspenninga ved nominal last og ved open utgang. Denne faktoren vert definert som<ref name="Wildi"/> {{NumBlk|:|<math>\Gamma = \frac{V_{O}-V_{L}}{V_L}</math>,|{{EquationRef|34}}}} der <math>V_L</math> er utgangsspenninga ved nominal belastnong og <math>V_L</math> er utgangsspenninga med open utgang. === Transient straumpuls === [[Fil:Inrush-curr-3 (cropped).png|mini|Fig. 11 Døme på transient straumpuls.]] <!--[[Fil:Prinzipskizze_Netzausfall.svg|mini|Fig. 8 Nettutfall.]]--> Når ein sler på spenninga på inngangsspenninga <math>V_1</math> vil transformatoren trekkja ein ein transient straumpuls, som vist i fig. 11, for å byggja opp transientfluksen <math>\phi_{c}</math> i ({{EquationNote|25}}). Om kjernen har liten reluktans, som i store ringkjernetransformatorar, kan den transiente straumpulsen verta så kraftig at sikringane går. Svitsjing i elnettet kan òg føra til at ein, eller fleire, periodar dett ut. Dette fører òg til ein transient straumpuls. I samband med store [[effektforsterkar]]ar plasserer ein difor ein motstand i serie med tranformatoren i ein kort periode. Slike krinsar vert ofte kalla [[mjukstartkrins]]ar. == Ulike transformastortypar == Transformatorar kjem i mange storleikar og tilpasse ulike oppgåver. === Trefasetransformatorar === :''Hovudartikkel: [[Trefasetransformator]]'' [[Fil:Leistungstransformator_neu.jpg|mini|Fig. 12. Trefasetransformatorar i elnettet.]] I [[elnett]]et vert det nytta transformatorar for å transformera opp spenninga for overføring av elektisk effekt mellom [[kraftstasjon]]ar og forbrukarar, som industri og boligar. Grunnen til at ein trasformerer opp spenninga er at strumen då vert redusert med same faktor. Dette fører til mindre tap i leiarane, etter som effekttapet er proporsjonalt med kvadratet av straumen: {{NumBlk|:|<math>P = I^2 R_w</math>,|{{EquationRef|35}}}} der <math>I</math> er effektivverdien til straumen og <math>R_w</math> er leiarmotstanden. Elnettet nyttar [[trefase]], så transformatorane lyt òg handsama tre fasar. Vindingane kan vera [[stjernekopling|stjerne-]] eller [[deltakopling]]ar, eller ein kombinasjon av desse. Dei høgste spenningave vert nytta for overføring over lange avstanar. Det finst transformatoarar som arbeider med spenningar heilt opp i 765 KV, men i det norske elnettet er dei høgste spenningane 300 og 420 KV. Regionale nett i Noreg arbeider med 45 - 132 kV, og lokale distribusjosnett med 11 kV eller 22 kV. Etter som spenninga til forbrukarane er på 240 V må desse spenningane trasformerat ned før dei går ut til forbrukarane. Det krevst difor ei rad med transformastorar, som arbeider med ulike spenning og effeknivå. Medan dei aller største transformatorane er i stand til å handsama effektar på over ein [[Tera|T]][[Watt|W]], arbeider dei fleste med meir moderat effekt. I distribusjonsnettet er effet i kW og MW-området meir vanleg. === Effekttransformatorar for elektrisk utstyr === [[Fil:Small_toroidal_transformer.jpg|mini|Fig. 13 Ringkjernetransformator.]] Det meste av elektisk utstyr, som [[Elektrisk forsterkar|forsterkarar]], [[datamaskin]]er, etc. arbeider med mykje lågare spenningar enn 230 V, så spenning må transformerast ned. Sjølv om det i dag i stort mon vert nytta [[svitsmodeforsyning]]ar er det framleis mykje utstyr som nyttar transformatorar. I billig utstyr vert det ofte nytta transformatorar med EI-kjerne, medan meir avansert utstyr nyttar C- eller ringkjernetransformatorar. I ein perfekt ringkjernetransformator er det ikkje noko lekkasje av magnetfeltet<ref name="Sears"/>, noko som er ein viktig eigenskap når ein transformator er plassert tett på fælsam elektronikk. I praktiske ringkjernetransformatoarar er ikkje viklingane heilt symmetriske, så det er litt lekasjefelt. Men det er mykje mindre enn frå andre transformatortypar, med til dæmes EI-kjerne. Mykje elektrisk utstyr treng både positive og megative spenningar. Det vert difor produsert transformatorar med to sekundærviklingar. Mange transformatorar har fleire enn to sekundærviklingar, ofte med ulike spenningar. === Autotransformator === [[Fil:Tapped_autotransformer.svg|mini|venstre|Fig. 14 Variabel autotransformator.]] [[Fil:Variable Transformer 01.jpg|mini|Fig. 15 Ein variabel autotransformator for laboratoriebruk.]] Autotransformatorar har berre ei vikling, som fungerer både som promær- og sekundærvikling. Den eine enden av viklinga har forbindelse både til inn- og utgangen, så autotransformatorar har berre tre terminalar. Viklinga har ofte fleire utgangstappar og utgangsterminalen kan flyttast mellom desse for å variera utgangsspenninga. Autotransformatorar er billigare enn transformatorar med separate primær- og sekundærviklingar, men dei har den ulempa at det ikkje er galvanisk isolasjon mellom inn- og utgangsterminalane, så dei bør nyttast med omtanke. Dei vert ofte nytta som laboratorieutstyr når ein treng å variera spenninga på ein enkel måte. === Signaltransformatorar === Signaltransformatorar vert nytta for å skapa eit [[galvanisk skilja]] mellom ulike krinsar. Bandbreidda til transformatorane lyt vera minst like stor som bandbreidda til signala som skal overførast. Men [[likespenning]] og svært låge frekvensar vert blokkert, slik at lågfrekvent støy ikkje vert overført. ==== Audiotransformatorar ==== [[Fil:RCATubeAmp_B002.jpg|mini|Fig. 16 RCA RS177J mono røyreffektforsterkar frå 1965. Den svarte klumpen i øtre høgre hjørne er utgangstransformatoren.]] Tidlegare vart det i stor grad nytta transformatorar for å overføra analoge signal gjennom lange kablar i [[lydstudio]]. Etter som [[jordpotensial]]et kunne vera litt forskjellig i ulige rom var det viktig med galvanisk skilje mellom sendar og mottakar. Samstundes fekk ein [[balansert overføring]], slik at [[common-mode]]-komponentar vart kansellerte. I dag vert signala for det meste overførte på [[Binærkode|binær form]], men transformatorane er ikkje heilt borte. På grunn av at [[Mikrofon#Svingspolemikrofonar|svingspolemikrofonar]] har svært låg utgangsspenning har mange av dei ein innebygd signaltransformator. [[MC-pickup]]ar for [[platespelar]]ar har svært svake utgangssignal, så det finst spesialtilpassa signaltransformatorar (MC-trafoar) som transformerer opp spenninga. Ein annan type audiotransformator er utgangstransformatorar for røyr[[effektforsterkar]]ar, som tidlegare var vanlege. Desse er naudsynte på grunn av at rørforsterkarar har for stor [[utgangsimpedans]] for å driva [[høgtalar]]ar direkte. Spenninga vert difor transformert ned og straumen opp, med ein faktor <math>N_2/N_1</math>. Det fylgjer frå ({{EquationNote|10}}) at utgangsimpedansen frå transformatoren blir då <math>Z'_k= Z_k(N_2/N_1)^2</math>. Når vindigstalet <math>N_2</math> i sekundærviklingane er mindre enn vindigstalet <math>N_1</math> i primærviklingane vert impedansen redusert med kvadratet av tilhøvet <math>N_2/N_1</math>. [[Høgtalar#Elektrostatisk_høgtalar|Elektrostatiske høgtalarar]] har stor inngangsimpedans og må drivast med høg spenning. Effektforsterkarar bygd med [[transistor]]ar har for låg utgangsspenninga for å driva desse direkte, så det vert nytta transformatorar mellom forsterkarane og høgtalarane. Denne transformatortypen lyt dimensjonerast for å handsama etter måten stor effekt, og bandbreidda lyt dekkja heile det hørbare frekvensområdet. På grunn av hysterese i kjernematerialet innfører transformatorar forvrengning av signalt. For at ikkje forvrengninga skal verta for stor lyt tverrsnittet på kjeren vera større enn i ein nettrasformatorar med same effekt. Effekttransformatorar for audiosignal er ofte kostbare om dei er av god kvalitet. ==== Måletransformatorar ==== [[Fil:Magnetic-Coupling-Principle2.png|mini|Fig. 17 Isolasjonsforsterkar med induktiv kopling.]] I samband med måling av ulike fysiske parametrar nyttar ein signaltransformatorar både for å tilpassa spenningsnivet og for å oppnå galvanisk skilje mellom målepunkta og datainnsamlingsutstyret, som arbeider med låge spenningar. Eit typisk døme er måling av straum og spenning på [[Elektrisk motor|elektriske motorar]], der spenningane kan vera fleire kV, medan inngangsspenningane til [[Analog til digital-omformar|AD-omformarane]] i måleutstyret ikkje kan overstiga nokre få volt. Sume [[isolasjonsforsterkar]]ar har innebygd induktivt skille, i form at ein liten transformator, for å oppnå galvanisk skille mellom inngangen og utgangen. ==== Pulstransformatorar ==== [[Fil:Impulstransformatoren_TG110_TopBottom_C.jpg|mini|Fig. 18 Signaltransformatorar for [[Ethernet]].]] Pulstransformatorar vert nytta for å overføra pulsforma spenningar, som til dømes binære sekvensar. I tillegg til å skapa galvanisk skilje kan transformatorane tilpassa ut- og inngangsimpedansane til den [[Karakteristisk impedans|karateristiske impedanssen]] til kabelen. Slike transformatorar treng ikkje å dinensjonerast for stor effekt, men dei lyt ha stor bandbreidd for at pulsane ikkje skal verta forvrengte. I svitsja spenningsregulatorar vert det nytta pulstransformatorar dimensjonerte for større effkt og spenningar. Pulstransformatorar vert òg nytta for å isolera styreelektronikk frå effekttransistorar og [[thyristor]]ar i til dømes motorstyringar. Eit anna bruksområde er for elektronikk i [[radar]], [[sonar]], etc. === Straumtransformatorar === [[Fil:Stromwandler_wickel_Zeichnung.svg|mini|venstre|Fig. 19 Strumtransformator.]] [[Fil:Clampmeter.jpg|mini|150px|Fig. 20 Straumtong. Den gule kjevane vert opna ved å trykkja inn den gule knappen på venstre side.]] Straumtransformatorar vert nytta for å måla straumen i ein leiar utan at ein treng å nytta seriemotstand. Transformatoren gir galvanisk skilje mellom den straumførande leiaren og sekundærviklinga. Primærviklinga kan ha frå eit til nokre få omdreiningar, medan viklingstalet i sekundærviklinga er større. Ved å tilpassa tilhøvet <math>N_1/N_2</math> kan ein måla store straumar utan at straumen i sekundærviklinga vert for stor. I sokalla [[Straumtong|straumtegner]] består kjernen av to kjevar som kan lukkast rundt ein straumførande kabel, som utgjer primærviklinga. Sekundærviklinga er plassert innvendig i instraumentet. Straumtenger gjer det mogleg å måla straumen i ein kabel utan at han treng å kappast som ved bruk av eit tradisjonelt [[ampermeter]]. == Referansar == <references> <ref name="Franco">S. Franco, ''Electric circuits fundamentals'', Saunders College Publishing, 1995.</ref> <ref name="Hummel">R.E. Hummel, ''Electronic properties of materials'', 4. utg., Springer, 2011.</ref> <ref name="McPHerson">G. McPHerson, ''An introduction to electrical machines and transformers'', John Wiley & Sons, 1981.</ref> <ref name="Legg">V. Legg, ''Magnetic measurements at low flux densities using the alternating current bridge'', Bell Syst. Tech. Jou., vol. 15, nr 1, 1936, ss. 39-62.</ref> <ref name="McPherson">G. McPherson, ''An introduction to electrical machines and transformers'', John Wiley & Sons, 1981.</ref> <ref name="Sears">F.W. Sears, M.W. Zemansky og H.D. Young, ''University physics'', Addison-Wesley Pubk. Comp., 5. utg. 1978.</ref> <ref name="Wildi">T. Wildi, ''Electrical machines, drives, and power systems'', 5. utg., Prentice Hall, 2002.</ref> </references> == Sjå òg == * [[Induksjonsmotor]] * [[Elnett]] {{Elektrofag}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Elektroteknikk]] [[Kategori:Transformatorar| ]] 28v53a2bcdn8iouizi4315wcq3o7ld6 3651286 3651284 2026-04-23T04:27:52Z Sigmundg 835 3651286 wikitext text/x-wiki [[Fil:Philips_N4422_-_power_supply_transformer-2098.jpg|mini|250px|høgre|Fig. 1 Døme på effekttransformator, med C-kjerne.]] '''Transformator''' er ein [[elektromagnetisme|elektomagnetisk]] komponent som vert nytta for impedansetransformasjon, som tilsvarar at spenninga eller straumen vert transformert opp eller ned. Om spenninga vert transformert opp vert straumen transformert ned, eller motsett. Transformatorar spelar ein sentral rolle i overføring av elektrisk [[energi]] frå [[kraftstasjon]]ar til industri, boligar, veglys, osb. Desse arbeider med ein fast frekvens, som i Eurpa er på 50 [[Hertz|Hz]]. Dei aller fleste transformatorane i [[elnett]]et trefasetransformatorar, medan små transforatorar i elektisk utstyr har berre ein fase. Transforatorar vert òg nytta for å oppnå [[galvanisk skilje]] i samband med overføring av audiofrekvensar i [[lydstudio]], for overføring av [[Binærkode|binær]] data, utstyr for datainnsamling frå [[sensor]]ar, osb. Slike signal har stor [[bandbreidd]], så signaltransformatorar vert ofte kalla breibandstransformatorar. == Grunnleggande oppbygging og verkemåte == [[Fil:Transformer3d_col3.svg|mini|300px|høgre|Fig. 2 Transformator.]] Transformatorar er bygd opp med to [[galvanisk isolert]]e krinsar som er kopla saman med ein [[magnetisk fluks]]. Dei to krinsane, som vert kalla primærkrins og sekundærkrins, har kvar sin [[spole]] som er vikla rundt eit materiale med liten [[reluktans]] (kalla transformatorkjernen), som den magnetiske fluksen fylgjer, Fig. 2. Fluksen i den magnetiske krinsen (eining [[Eininga weber|Weber]]) {{NumBlk|:|<math> \Phi = \frac{N_{1}i_1}{\mathfrak R}, </math>|{{EquationRef|1}}}} der ''N₁'' er viklingstalet i primærspolen, <math>i_1</math> er straumen i primærspolen og <math>\mathfrak R</math> er reluktansen til transformatorkjernen. Fluksen fylgjer den magnetiske leiaren (transformatorkjernen), slik at same fluksen går gjennom begge spolane. I primærkrinsen induserer fluksen (i fylgje [[Faradays induksjonslov]]) ei spenning {{NumBlk|:|<math> v_1 = N_1 \frac{d \Phi}{dt}, </math>|{{EquationRef|2}}}} der <math>\frac{\mathrm{d}\Phi}{\mathrm{d}t}</math> er den [[derivasjon|tidsderiverte]] av fluksen, og i sekundærkrinsen vert det indusert ei spenning {{NumBlk|:|<math> v_{2} = N_{2} \frac{\mathrm{d}\Phi}{\mathrm{d}t}, </math>|{{EquationRef|3}}}} der ''N₂'' er viklingstalet i sekundærviklinga. Tilhøvet mellom spenningane i sekundær- og primærkrinsen kan difor uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \frac{v_{2}}{v_{1}} = \frac{N_{2}}{N_{1}} = a. </math>|{{EquationRef|4}}}} === Ideell transformator === [[Fil:Transformer_under_load_(alternative_version).svg|mini|Fig. 3 Ideell transformator med [[spenningskjelde]] <math>V_P</math> og lastimpedans <math>Z_L</math>.]] Ein ideell transformator er ein forenkla modell av ein transformator som ikkje har tap<ref name="Franco"/>. Fig. 3 syner ein ideell transformator med ein ei spenningskjelde <math>V_P</math> og ein last[[impedans]] <math>Z_{L}</math> i sekundærkrinsen. Straumen i lastmotstanden (<math>I_S</math> i fig. 3) {{NumBlk|:|<math> i_{2} = \frac{V_{2}}{Z_{L}}. </math>|{{EquationRef|5}}}} Ein ideell transformator har ikkje tap, så effekten i sekundærkrinsen må vera lik effekten i primærkrinsen: {{NumBlk|:|<math> P_{1} = P_{2}, </math>|{{EquationRef|6}}}} som er det same som at {{NumBlk|:|<math> v_{1}i_{1} = v_{2}i_{2}. </math>|{{EquationRef|7}}}} Ved å kombinera likningane kjem ein fram til fylgjande samanhengar for ein ideell transformator: {{NumBlk|:|<math> \frac{v_{2}}{v_{1}} = \frac{i_{1}}{i_{2}} = \frac{N_{2}}{N_{1}}. </math>|{{EquationRef|8}}}} Om <math>N_{2} > N_{1}</math> vert spenninga transformert opp (<math>v_{2} > v_{1}</math>) og straumen vert transformert ned (<math>i_{2} > i_{1}</math>), og om <math>N_{2} < N_{1}</math> vert spenninga transformert ned (<math>v_{2} > v_{1}</math>) og straumen vert transformert opp. Lastimpedansen sett frå primærsida kan uttrykkast {{NumBlk|:|<math> Z_{L}{'} = \frac{v_{1}}{i_{1}} = \frac{v_{2}{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)}}{{i_{2}}{\left(\!\frac{N_{2}}{N_{1}}\right)}} = \left(\!\frac{v_{2}}{i_{2}}\right)\!{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)^2} = Z_{L}\!{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)^2}. </math>|{{EquationRef|9}}}} På same måte kan kildeimpedanse <math>Z_{k}</math> sett frå sekundærsida uttrykkast {{NumBlk|:|<math> Z_{k}^{'} = Z_{k}\!{\left(\!\frac{N_{2}}{N_{1}}\right)^2}. </math>|{{EquationRef|10}}}} Ein ser at spenningar og straumar vert transformerte med omsettingsforholdet <math>\frac{N_{2}}{N_{1}}</math>, medan impedansar vert transformerte med kvadratet av omsetningsforholdet. == Praktiske transformatorar == [[Fil:Transformer_Flux.svg|mini|Fig. 4 Lekasjefluks.]] <!--[[Fil:Trafo_vazba.png|800px|Fig. 4 .]]--> <!--[[Fil:Transformer_-_equivalent_circuit_diagram.png|mini|400px|Fig. 6 .]]--> <!--[[Fil:Trafo-ESB-vereinfacht.svg|mini|400px|Fig. 7 .]]--> Praktiske transformatorar avvik noko frå den ideelle transformatoren skildra så langt. Eit slikt avvik er at noko av fluksen ikkje fylgjer kjernematerialet. Storparten av fluksen <math>\Phi_1</math> generert av primærspolen fylgjer kjernematerialet og flyt gjennom sekundærspolen, der han induserer sekundærspenninga <math>v_2</math>. Dette er den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math> i fig. 4. Men ein liten del av fluksen tek vegen utanom kjernematerialet. Denne lekasjefluksen er merka <math>\Phi_{\sigma 1}</math> og <math>\Phi_{\sigma 2}</math> i fig. 4. Lekasjefluksen i primær og sekundærviklingane kan uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \Phi_{1} - \Phi_{12} </math>|{{EquationRef|11}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \Phi_{2} - \Phi_{12}, </math>|{{EquationRef|12}}}} der <math>\Phi_{12}</math> er den mutuelle fluksen, <math>\Phi_{1}</math> er fluksen gjennom primærspolen og <math>\Phi_{2}</math> er fluksen gjennom sekundærspolen. Lekasjefluksane er proporsjonal med straumen i viklingane, men etter som kjernen har mykje større [[permeabilitet]] enn luft er lekasjefluksen berre nokre få prosent av den mutuelle fluksen<ref name="McPHerson"/>. Transformatorar med høg spenning krev tjukkare isolasjon, så avstanden mellom viklingae er større, noko som aukar lekasjefluksane. === Separasjon an mutual- og lekasjefluks === Magnetiseringa av kjernematerialet er både ulineær og [[Magnetisk hysterese|hysterisk]], men lekasjefluksen går gjennom eit ikkje-feromagnetisk materiale og vert ikkje påvirka av at kjernen går i metning. Det er difor nyttig å skilja lekasjefluksen frå den mutuelle fluksen. Det var [[Charles Proteus Steinmetz]] som fyrst hadde denne ideen <ref name="McPHerson"/>. Denne separasjonen vert utført ved å uttrykkje primærspenninga som {{NumBlk|:|<math> V_1 = N_1\frac{d\phi_{\sigma 1}}{dt} + N_1\frac{d\phi_{12}}{dt} </math>|{{EquationRef|13}}}} der leddet <math>N_1\frac{d\phi_{\sigma 1}}{dt}</math> representerer spenninga indusert av lekasjefluksen <math>\Phi_{\sigma 1}</math> og leddet <math> N_1\frac{d\phi_{12}}{dt}</math> representerer spenninga indusert i primærkrinsen på grunn av den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math>. På same vis kan spenninga i sekundærkrinsen separerast i to delar: {{NumBlk|:|<math> V_2 = N_2\frac{d\phi_{\sigma 2}}{dt} + N_2\frac{d\phi_{12}}{dt} </math>|{{EquationRef|14}}}} der leddet <math>N_2\frac{d\phi_{\sigma 2}}{dt}</math> representerer spenninga indusert på grunn av lekasjefluksen <math>\Phi_{\sigma 2}</math> i sekundærspolen og leddet <math>N_2\frac{d\phi_{12}}{dt}</math> representerer spenninga indusert i sekundærkrinsen av den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math>. === Lekasjeinduktans === Lekasjefluksane er ikkje påverka av kjernemetninga, men er proporsjonal med den [[magnetomotorisk spenning]]a <math>\mathcal{F}_{m}=Ni</math>. Dei kan difor uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \mathcal{P}_1\mathcal{F}_{1} = \mathcal{P}_1 N_1 i_1 </math>|{{EquationRef|15}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 2} = \mathcal{P}_2\mathcal{F}_{2} = -\mathcal{P}_2 N_2 i_2, </math>|{{EquationRef|16}}}} der <math>\mathcal{P}=\mathcal{R}^{-1}</math> er [[permeans]]en. Minusteiknet i ({{EquationNote|16}}) kjem av at sekundærstraumen <math>i_2</math> har retning ut frå sekundærspolen i ekvivalentskjemaet i fig. 4. Vi kan no skriva dei fyrste ledda i ({{EquationNote|13}}) og ({{EquationNote|14}}) som {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 1} = \frac{d}{dt}\left( N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1} i_1 \right) = N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1} \frac{di_1}{dt} </math>|{{EquationRef|17}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 2} = -\frac{d}{dt}\left( N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2} i_2 \right) = -N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2} \frac{di_2}{dt}. </math>|{{EquationRef|18}}}} I ({{EquationNote|17}}) og ({{EquationNote|18}}) har ledda <math>N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1}</math> og <math>N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2}</math> eininga [[Henry]], så dei representerer [[induktans]]ar. Vi kan difor uttrykka ({{EquationNote|17}}) og ({{EquationNote|18}}) ved hjelp av lekasjeinduktansane <math>L_p</math> og <math>L_s</math>, som {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 1} = L_p\frac{di_1}{dt} </math>|{{EquationRef|19}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 2} = -L_s\frac{di_2}{dt}. </math>|{{EquationRef|20}}}} === Ekvivalentskjema === [[Fil:Transformer_equivalent_circuit-2.svg|mini|400px|Fig. 5 Transformator ekvivalentskjema.]] <!--[[Fil:Transformer_equivalent_circuit.svg|mini|400px|Fig. 5 Transformator ekvivalentskjema reflektert til primærsida.]]--> For sinusforma spenningar kan transformatoren representerast i form av ekvivalentskjemaet vist i fig. 5, der {{NumBlk|:|<math> X_p = j\omega L_p </math>|{{EquationRef|21}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> X_s = j\omega L_s, </math>|{{EquationRef|22}}}} er lekkasje[[reaktans]]ane i primær respektivt sekundærviklingane. Motstanden i primær- og sekundærviklinga er representerte som <math>R_p</math> respektivt <math>R_s</math>. === Magnetisering av kjernen === I fylgje [[Faradays induksjonslov]] er primærspenninga {{NumBlk|:|<math> E_p = N_p \frac{d\Phi}{dt}. </math>|{{EquationRef|23}}}} Etter som spenningsfallet over <math>R_p</math> og <math>X_p</math> er lite er <math>E_p\approx V_p</math>. Med sinusforma inngangsspenning er difor <math>E_p</math> med god tilnærming òg sinusforma. Vi kan vi difor uttrykkja spenninga over primærspolen som {{NumBlk|:|<math> E_p = \sqrt{2}E_p\sin(\omega t + \alpha), </math>|{{EquationRef|24}}}} der <math>E_p</math> er [[effektivverdi]]en til primærspenninga og <math>\alpha</math> er eit faseskift. Ved å kombinera ({{EquationNote|23}}) og ({{EquationNote|24}}) kan fluksen gjennom kjernen uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{12} = \frac{1}{N_p}\int \sqrt{2}E_p\sin(\omega t + \alpha)dt = -\frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p}\cos(\omega t + \alpha) + \phi_c. </math>|{{EquationRef|25}}}} <math>\phi_c</math> er ein transientfluks som døyr ut etter nokre få periodar, så ({{EquationNote|25}}) vert redusert til {{NumBlk|:|<math> \Phi_{12} = -\frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p}\cos(\omega t + \alpha). </math>|{{EquationRef|26}}}} Divisonen med <math>\omega</math> i ({{EquationNote|26}}) syner at fluksen ligg <math>90^{\circ}</math> etter spenninga <math>E_p</math>. Maksverdien til fluksen i kjernen {{NumBlk|:|<math> \Phi_{max} = \frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p} = \frac{1}{\sqrt{2}\pi f} \frac{E_p}{N_p}. </math>|{{EquationRef|27}}}} [[Fil:Power_Transformer_Over-Excitation.gif|mini|Fig. 6 Overstyrt kjerne: grøn: fluks, raud: magnetiseringskarakteristikk, blå: magnetiseringsstraum <math>I_{o}</math>.]] Summen av dei [[magnetomotorisk spenning|magnetomotoriske spenningane]] i primær- og sekundærkrinsen {{NumBlk|:|<math> \mathcal{F}_{m,T} = \mathcal{F}_{m,p} + \mathcal{F}_{m,s} = N_pI_p - N_sI_s. </math>|{{EquationRef|28}}}} Om vi dividerer begge sider med <math>N_p</math> får vi {{NumBlk|:|<math> \frac{\mathcal{F}_{m,T}}{N_p} = I_p - \frac{I_s}{N_s/N_p} = I_P - \frac{I_s}{a} \doteq I_{0}, </math>|{{EquationRef|29}}}} I ein ideel transformator er <math>I_{o}=0</math>, men i ein fysisk transformator er ikkje <math>I_{o}</math> null og representerer den ekstra primærstraumen som skal til for å magnetisera den ferromagnetiske kjernen, plus [[hysterese]]- of [[virvelstraum]]stapa i kjernen. Så <math>I_{o}</math> består av to delar {{NumBlk|:|<math> I_{o} = I_{\Phi} + I_{h+v}, </math>|{{EquationRef|30}}}} eller uttrykt som magnetomotoriske spenningar {{NumBlk|:|<math> \mathcal{F}_{o} = N_p I_{M} + N_p I_{C}, </math>|{{EquationRef|31}}}} der den magnetomotoriske spenninga <math>N_p I_{M}</math> magnetiserer kjernen og <math>N_p I_{C}</math> er den magnetomotoriske spenninga som skal til for å driva hysterese- og virvelstraumstapa i kjernen. === EMF-likninga === Vi kan finna [[effektivverdi]]en til primærspenninga <math>E_p^{rms}</math> frå ({{EquationNote|27}}): {{NumBlk|:|<math> E_p^{rms} = \frac{\omega N_p \phi_{max}}{\sqrt{2}} = \sqrt{2}\pi f N_p \phi_{max} \approx 44.4f N_p A B_{max}, </math>|{{EquationRef|32}}}} der <math>f</math> er frekvensen, <math>A</math> er tverrsnittet til kjernen (i [[meter|m]]<math>^2</math>) og <math>B=\phi/A</math> er [[Magnetisk flukstettleik|flukstettleiken]] (i [[Eininga tesla|T]]). Likning ({{EquationNote|27}}) vert kalla EMF-likninga til transformatoren. === Frekvensavhengigheit === Vi ser frå ({{EquationNote|27}}) at med ei sinusforma inngangsspenning er maksverdien til fluksen proporsjonal med tilhøvet <math>E_p/N_p</math> og invers proporsjonal med frekvensen <math>f</math>. Transformatorar som arbeider emd låge frekvensar har difor høgare fluksverdiar enn høgfrekenstransformatorar, så tverrsnittet på kjernen lyt vera større. Dette er grunnen til at transformatorane i svitsja forsyningar, som arbeider med frekvensar på fleire hundre kHz, er mykje mindre enn transformatorar som arbeider med 50 Hz (som i [[elnett]]et). Om ein transformator vert nytta ved lågare frekvens enn han er dimensjonert for vil det føra til at kjernen går i metning, som illustrert i Fig. 6. Den auka magnetiseringstraumen fører til auka tap, både på grunn av større ohmske tap i viklingane og på grunn av større virvelstraumstap i kjernematerialet. Dette fører i sin tur til at kjernetemperaturen aukar. EIn kan difor ikkje utan vidare nytta transformatorar dimensjonerte for å arbeida med ein frekvens på 60 Hz i eit 50 Hz elnett. === Kjernetap === [[Fil:Laminated core eddy currents 2.svg|mini|venstre|Fig. 7 I ein ulaminert kjerne, vist til venstre, kan dei induserte virvelstraumane, vist i <span style="color:red;">raudt</span>, sirkulera i heile arealet, og det oppstår ohmske tap. Den laminert kjernen til høgre er bygd opp av fleire tynne parallelle jarnplater, C, som er isolerte frå kvarandre, og parallelle med fluksentettleiken <span style="color:green;">'''B'''</span>.]] [[Fil:Schnittband-_und_Rundbandkern.jpg|mini|Fig. 8 Øvst: C-kjerne, nedst: ringkjerne.]] [[Fil:Carcasse_transformateur_monophasé.png|mini|Fig. 9 EI-kjerne.]] [[Fil:NyNTrafo.PNG|mini|Fig. 10 Virkningsgrad som funksjon av overført effekt.]] Når magnetfeltet i kjernen endrar seg, vert òg magnetiseringa av kjernematerialet endra, ved at dei magnetiske domenane, som er rundt <ref name="Hummel"/> av storleik 1 - 100 [[Mikrometer|<math>\mu\mbox{m}</math>]] utvidar og trekkjer seg saman. Overflatene til domena gnissar da mot kvarandre. Denne gnissinga fører til eit energitap i form av [[termisk energi]], så kjenetemperaturen går opp. For meir om dette sjå [[Ferromagnetisme#Hysteresetap|kjernetap]]. Tapet er proporsjonalt med arealet til hysteresekurva<ref name="McPherson"/>, så det kan reduserast ved å nytta eit kjernemateriale med ei smal hysteresekurve, som mjukt jarn. Om straumen i viklingane har ein likestraumskomponent vil det føra til at kjernen går fortare i metning, og kjernetapet går opp. Når fluksen endrar seg vert det generert [[virvelstraum]]ar i kjernematerialet, som fører til [[Ohmsk tap|ohmske tap]]. Virvelstraumane kan reduserast ved å bygga opp kjernen av tynne metallskiver (transformatorblekk), som er islolerte frå kvarandre, som vist i fig. 7. Rektangulære laminerte kjerner kan produserast relativt enkelt. Men å produsera laminerte runde kjerner er meir komplisert og kostbart, så det er ikkje så vanleg. Summen av hysterese- og virvelstraumstapa vert kalla ''kjernetap''<ref name="McPherson"/>. Ein måte å uttrykkja dette på er ved Legglikninga<ref name="Legg"/> {{NumBlk|:|<math>\frac{R_{ac}}{\mu L}=aB_{max}f+cf+ef^2</math>,|{{EquationRef|33}}}} der <math>R_{ac}</math> er effektiv kjernetapsmotstand, i [[Ogm|<math>\Omega</math>]], <math>a</math> er hysteresetapskoeffisienten, <math>B_{max}</math> er maks flutstettleik, <math>c</math> er resterande tapskoeffisient, <math>f</math> er frekvensen i Hz og <math>e</math> er virvelstraumstapskoeffisenten. Ulike produsenatar gir ikkje alltid opp kjernetapa på same måte, så det kan vera komplisert å samanlikna produkta. Kjernen i ein transformator kan ha mange ulike utformingar. Ei ringkjerne, som vist i fig. 8 fører til svært liten lekasjefluks, noko som er viktig når transformatoren er plassert i same chassis som følsam elekpnikk. På grunn av at ringkjerner gjer det meir komplisert å plassera viklingane very C-kjerner, òg vist i fig. 8, ofte nytta i staden. Fig. 9 syner en sokalla EI-kjerne, som er billgare å produsera, men som har meir lekasjefluks. På denne typen vert viklingane plasserte på midtstolpen. === Virkningsgrad === Store transformatorar nytta i elnettet, har ofte virkningsgrad på over 90 %, medan mindre transformatorar har lågare virkingsgrad. Transformatorar på 100 KV har typisk verkingsgrad på 80 til 90 %, medan småtransformatorar på rundt 1 [[Kompleks effekt |VA]] kan ha verkningsgrad på berre 50 %. Fig. 10 syner eit døme på korleis verkningsgraden til ein 100 VA effekttransformator varierer med overført effekt. Kjernetapet kjem som fylgje av magnetiseringa av kjernen og er uavhengig av overført effekt, så tomgansttapet (open utgang) er det same som når det vert henta ut maks effekt på utgangen. Dette er grunnen til at verkningsgraden går mot null nå roverført effekt går mot null. I fig. 10 når verkningsgraden ein maksverdi på 90 %, for så å avta når overført effekt aukar. At verkingsgraden minkar ved stort effektuttak kjem av at det ohmske tapet i viklingane aukar proportsjonalt med straumen. === Spenningsregulering === På grunn av motstanden i leiarane i spolane oppstår det eit spenningstap, som er proporsjonal med laststraumen. Ein definerer difor ein faktor kalla spenningsregulering, som syner tilhøver mellom utgangsspenninga ved nominal last og ved open utgang. Denne faktoren vert definert som<ref name="Wildi"/> {{NumBlk|:|<math>\Gamma = \frac{V_{o}-V_{L}}{V_L}</math>,|{{EquationRef|34}}}} oder <math>V_L</math> er utgangsspenninga ved nominal belastning og <math>V_o</math> er utgangsspenninga med open utgang. === Transient straumpuls === [[Fil:Inrush-curr-3 (cropped).png|mini|Fig. 11 Døme på transient straumpuls.]] <!--[[Fil:Prinzipskizze_Netzausfall.svg|mini|Fig. 8 Nettutfall.]]--> Når ein sler på spenninga på inngangsspenninga <math>V_1</math> vil transformatoren trekkja ein ein transient straumpuls, som vist i fig. 11, for å byggja opp transientfluksen <math>\phi_{c}</math> i ({{EquationNote|25}}). Om kjernen har liten reluktans, som i store ringkjernetransformatorar, kan den transiente straumpulsen verta så kraftig at sikringane går. Svitsjing i elnettet kan òg føra til at ein, eller fleire, periodar dett ut. Dette fører òg til ein transient straumpuls. I samband med store [[effektforsterkar]]ar plasserer ein difor ein motstand i serie med tranformatoren i ein kort periode. Slike krinsar vert ofte kalla [[mjukstartkrins]]ar. == Ulike transformastortypar == Transformatorar kjem i mange storleikar og tilpasse ulike oppgåver. === Trefasetransformatorar === :''Hovudartikkel: [[Trefasetransformator]]'' [[Fil:Leistungstransformator_neu.jpg|mini|Fig. 12. Trefasetransformatorar i elnettet.]] I [[elnett]]et vert det nytta transformatorar for å transformera opp spenninga for overføring av elektisk effekt mellom [[kraftstasjon]]ar og forbrukarar, som industri og boligar. Grunnen til at ein trasformerer opp spenninga er at strumen då vert redusert med same faktor. Dette fører til mindre tap i leiarane, etter som effekttapet er proporsjonalt med kvadratet av straumen: {{NumBlk|:|<math>P = I^2 R_w</math>,|{{EquationRef|35}}}} der <math>I</math> er effektivverdien til straumen og <math>R_w</math> er leiarmotstanden. Elnettet nyttar [[trefase]], så transformatorane lyt òg handsama tre fasar. Vindingane kan vera [[stjernekopling|stjerne-]] eller [[deltakopling]]ar, eller ein kombinasjon av desse. Dei høgste spenningave vert nytta for overføring over lange avstanar. Det finst transformatoarar som arbeider med spenningar heilt opp i 765 KV, men i det norske elnettet er dei høgste spenningane 300 og 420 KV. Regionale nett i Noreg arbeider med 45 - 132 kV, og lokale distribusjosnett med 11 kV eller 22 kV. Etter som spenninga til forbrukarane er på 240 V må desse spenningane trasformerat ned før dei går ut til forbrukarane. Det krevst difor ei rad med transformastorar, som arbeider med ulike spenning og effeknivå. Medan dei aller største transformatorane er i stand til å handsama effektar på over ein [[Tera|T]][[Watt|W]], arbeider dei fleste med meir moderat effekt. I distribusjonsnettet er effet i kW og MW-området meir vanleg. === Effekttransformatorar for elektrisk utstyr === [[Fil:Small_toroidal_transformer.jpg|mini|Fig. 13 Ringkjernetransformator.]] Det meste av elektisk utstyr, som [[Elektrisk forsterkar|forsterkarar]], [[datamaskin]]er, etc. arbeider med mykje lågare spenningar enn 230 V, så spenning må transformerast ned. Sjølv om det i dag i stort mon vert nytta [[svitsmodeforsyning]]ar er det framleis mykje utstyr som nyttar transformatorar. I billig utstyr vert det ofte nytta transformatorar med EI-kjerne, medan meir avansert utstyr nyttar C- eller ringkjernetransformatorar. I ein perfekt ringkjernetransformator er det ikkje noko lekkasje av magnetfeltet<ref name="Sears"/>, noko som er ein viktig eigenskap når ein transformator er plassert tett på fælsam elektronikk. I praktiske ringkjernetransformatoarar er ikkje viklingane heilt symmetriske, så det er litt lekasjefelt. Men det er mykje mindre enn frå andre transformatortypar, med til dæmes EI-kjerne. Mykje elektrisk utstyr treng både positive og megative spenningar. Det vert difor produsert transformatorar med to sekundærviklingar. Mange transformatorar har fleire enn to sekundærviklingar, ofte med ulike spenningar. === Autotransformator === [[Fil:Tapped_autotransformer.svg|mini|venstre|Fig. 14 Variabel autotransformator.]] [[Fil:Variable Transformer 01.jpg|mini|Fig. 15 Ein variabel autotransformator for laboratoriebruk.]] Autotransformatorar har berre ei vikling, som fungerer både som promær- og sekundærvikling. Den eine enden av viklinga har forbindelse både til inn- og utgangen, så autotransformatorar har berre tre terminalar. Viklinga har ofte fleire utgangstappar og utgangsterminalen kan flyttast mellom desse for å variera utgangsspenninga. Autotransformatorar er billigare enn transformatorar med separate primær- og sekundærviklingar, men dei har den ulempa at det ikkje er galvanisk isolasjon mellom inn- og utgangsterminalane, så dei bør nyttast med omtanke. Dei vert ofte nytta som laboratorieutstyr når ein treng å variera spenninga på ein enkel måte. === Signaltransformatorar === Signaltransformatorar vert nytta for å skapa eit [[galvanisk skilja]] mellom ulike krinsar. Bandbreidda til transformatorane lyt vera minst like stor som bandbreidda til signala som skal overførast. Men [[likespenning]] og svært låge frekvensar vert blokkert, slik at lågfrekvent støy ikkje vert overført. ==== Audiotransformatorar ==== [[Fil:RCATubeAmp_B002.jpg|mini|Fig. 16 RCA RS177J mono røyreffektforsterkar frå 1965. Den svarte klumpen i øtre høgre hjørne er utgangstransformatoren.]] Tidlegare vart det i stor grad nytta transformatorar for å overføra analoge signal gjennom lange kablar i [[lydstudio]]. Etter som [[jordpotensial]]et kunne vera litt forskjellig i ulige rom var det viktig med galvanisk skilje mellom sendar og mottakar. Samstundes fekk ein [[balansert overføring]], slik at [[common-mode]]-komponentar vart kansellerte. I dag vert signala for det meste overførte på [[Binærkode|binær form]], men transformatorane er ikkje heilt borte. På grunn av at [[Mikrofon#Svingspolemikrofonar|svingspolemikrofonar]] har svært låg utgangsspenning har mange av dei ein innebygd signaltransformator. [[MC-pickup]]ar for [[platespelar]]ar har svært svake utgangssignal, så det finst spesialtilpassa signaltransformatorar (MC-trafoar) som transformerer opp spenninga. Ein annan type audiotransformator er utgangstransformatorar for røyr[[effektforsterkar]]ar, som tidlegare var vanlege. Desse er naudsynte på grunn av at rørforsterkarar har for stor [[utgangsimpedans]] for å driva [[høgtalar]]ar direkte. Spenninga vert difor transformert ned og straumen opp, med ein faktor <math>N_2/N_1</math>. Det fylgjer frå ({{EquationNote|10}}) at utgangsimpedansen frå transformatoren blir då <math>Z'_k= Z_k(N_2/N_1)^2</math>. Når vindigstalet <math>N_2</math> i sekundærviklingane er mindre enn vindigstalet <math>N_1</math> i primærviklingane vert impedansen redusert med kvadratet av tilhøvet <math>N_2/N_1</math>. [[Høgtalar#Elektrostatisk_høgtalar|Elektrostatiske høgtalarar]] har stor inngangsimpedans og må drivast med høg spenning. Effektforsterkarar bygd med [[transistor]]ar har for låg utgangsspenninga for å driva desse direkte, så det vert nytta transformatorar mellom forsterkarane og høgtalarane. Denne transformatortypen lyt dimensjonerast for å handsama etter måten stor effekt, og bandbreidda lyt dekkja heile det hørbare frekvensområdet. På grunn av hysterese i kjernematerialet innfører transformatorar forvrengning av signalt. For at ikkje forvrengninga skal verta for stor lyt tverrsnittet på kjeren vera større enn i ein nettrasformatorar med same effekt. Effekttransformatorar for audiosignal er ofte kostbare om dei er av god kvalitet. ==== Måletransformatorar ==== [[Fil:Magnetic-Coupling-Principle2.png|mini|Fig. 17 Isolasjonsforsterkar med induktiv kopling.]] I samband med måling av ulike fysiske parametrar nyttar ein signaltransformatorar både for å tilpassa spenningsnivet og for å oppnå galvanisk skilje mellom målepunkta og datainnsamlingsutstyret, som arbeider med låge spenningar. Eit typisk døme er måling av straum og spenning på [[Elektrisk motor|elektriske motorar]], der spenningane kan vera fleire kV, medan inngangsspenningane til [[Analog til digital-omformar|AD-omformarane]] i måleutstyret ikkje kan overstiga nokre få volt. Sume [[isolasjonsforsterkar]]ar har innebygd induktivt skille, i form at ein liten transformator, for å oppnå galvanisk skille mellom inngangen og utgangen. ==== Pulstransformatorar ==== [[Fil:Impulstransformatoren_TG110_TopBottom_C.jpg|mini|Fig. 18 Signaltransformatorar for [[Ethernet]].]] Pulstransformatorar vert nytta for å overføra pulsforma spenningar, som til dømes binære sekvensar. I tillegg til å skapa galvanisk skilje kan transformatorane tilpassa ut- og inngangsimpedansane til den [[Karakteristisk impedans|karateristiske impedanssen]] til kabelen. Slike transformatorar treng ikkje å dinensjonerast for stor effekt, men dei lyt ha stor bandbreidd for at pulsane ikkje skal verta forvrengte. I svitsja spenningsregulatorar vert det nytta pulstransformatorar dimensjonerte for større effkt og spenningar. Pulstransformatorar vert òg nytta for å isolera styreelektronikk frå effekttransistorar og [[thyristor]]ar i til dømes motorstyringar. Eit anna bruksområde er for elektronikk i [[radar]], [[sonar]], etc. === Straumtransformatorar === [[Fil:Stromwandler_wickel_Zeichnung.svg|mini|venstre|Fig. 19 Strumtransformator.]] [[Fil:Clampmeter.jpg|mini|150px|Fig. 20 Straumtong. Den gule kjevane vert opna ved å trykkja inn den gule knappen på venstre side.]] Straumtransformatorar vert nytta for å måla straumen i ein leiar utan at ein treng å nytta seriemotstand. Transformatoren gir galvanisk skilje mellom den straumførande leiaren og sekundærviklinga. Primærviklinga kan ha frå eit til nokre få omdreiningar, medan viklingstalet i sekundærviklinga er større. Ved å tilpassa tilhøvet <math>N_1/N_2</math> kan ein måla store straumar utan at straumen i sekundærviklinga vert for stor. I sokalla [[Straumtong|straumtegner]] består kjernen av to kjevar som kan lukkast rundt ein straumførande kabel, som utgjer primærviklinga. Sekundærviklinga er plassert innvendig i instraumentet. Straumtenger gjer det mogleg å måla straumen i ein kabel utan at han treng å kappast som ved bruk av eit tradisjonelt [[ampermeter]]. == Referansar == <references> <ref name="Franco">S. Franco, ''Electric circuits fundamentals'', Saunders College Publishing, 1995.</ref> <ref name="Hummel">R.E. Hummel, ''Electronic properties of materials'', 4. utg., Springer, 2011.</ref> <ref name="McPHerson">G. McPHerson, ''An introduction to electrical machines and transformers'', John Wiley & Sons, 1981.</ref> <ref name="Legg">V. Legg, ''Magnetic measurements at low flux densities using the alternating current bridge'', Bell Syst. Tech. Jou., vol. 15, nr 1, 1936, ss. 39-62.</ref> <ref name="McPherson">G. McPherson, ''An introduction to electrical machines and transformers'', John Wiley & Sons, 1981.</ref> <ref name="Sears">F.W. Sears, M.W. Zemansky og H.D. Young, ''University physics'', Addison-Wesley Pubk. Comp., 5. utg. 1978.</ref> <ref name="Wildi">T. Wildi, ''Electrical machines, drives, and power systems'', 5. utg., Prentice Hall, 2002.</ref> </references> == Sjå òg == * [[Induksjonsmotor]] * [[Elnett]] {{Elektrofag}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Elektroteknikk]] [[Kategori:Transformatorar| ]] 6bap7rino76j1pg8mmayfse7314vbc5 3651322 3651286 2026-04-23T09:20:12Z Ranveig 39 Retta nokre tastefeil. 3651322 wikitext text/x-wiki [[Fil:Philips_N4422_-_power_supply_transformer-2098.jpg|mini|250px|høgre|Fig. 1 Døme på effekttransformator, med C-kjerne.]] '''Transformator''' er ein [[elektromagnetisme|elektomagnetisk]] komponent som vert nytta for impedansetransformasjon, som tilsvarar at spenninga eller straumen vert transformert opp eller ned. Om spenninga vert transformert opp vert straumen transformert ned, eller motsett. Transformatorar spelar ein sentral rolle i overføring av elektrisk [[energi]] frå [[kraftstasjon]]ar til industri, bustader, veglys, osb. Desse arbeider med ein fast frekvens, som i Europa er på 50 [[Hertz|Hz]]. Dei aller fleste transformatorane i [[elnett]]et er trefasetransformatorar, medan små transforatorar i elektrisk utstyr har berre ein fase. Transformatorar vert òg nytta for å oppnå [[galvanisk skilje]] i samband med overføring av audiofrekvensar i [[lydstudio]], for overføring av [[Binærkode|binær]] data, utstyr for datainnsamling frå [[sensor]]ar, osb. Slike signal har stor [[bandbreidd]], så signaltransformatorar vert ofte kalla breibandstransformatorar. == Grunnleggande oppbygging og verkemåte == [[Fil:Transformer3d_col3.svg|mini|300px|høgre|Fig. 2 Transformator.]] Transformatorar er bygd opp med to [[galvanisk isolert]]e krinsar som er kopla saman med ein [[magnetisk fluks]]. Dei to krinsane, som vert kalla primærkrins og sekundærkrins, har kvar sin [[spole]] som er vikla rundt eit materiale med liten [[reluktans]] (kalla transformatorkjernen), som den magnetiske fluksen fylgjer, Fig. 2. Fluksen i den magnetiske krinsen (eining [[Eininga weber|Weber]]) {{NumBlk|:|<math> \Phi = \frac{N_{1}i_1}{\mathfrak R}, </math>|{{EquationRef|1}}}} der ''N₁'' er viklingstalet i primærspolen, <math>i_1</math> er straumen i primærspolen og <math>\mathfrak R</math> er reluktansen til transformatorkjernen. Fluksen fylgjer den magnetiske leiaren (transformatorkjernen), slik at same fluksen går gjennom begge spolane. I primærkrinsen induserer fluksen (i fylgje [[Faradays induksjonslov]]) ei spenning {{NumBlk|:|<math> v_1 = N_1 \frac{d \Phi}{dt}, </math>|{{EquationRef|2}}}} der <math>\frac{\mathrm{d}\Phi}{\mathrm{d}t}</math> er den [[derivasjon|tidsderiverte]] av fluksen, og i sekundærkrinsen vert det indusert ei spenning {{NumBlk|:|<math> v_{2} = N_{2} \frac{\mathrm{d}\Phi}{\mathrm{d}t}, </math>|{{EquationRef|3}}}} der ''N₂'' er viklingstalet i sekundærviklinga. Tilhøvet mellom spenningane i sekundær- og primærkrinsen kan difor uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \frac{v_{2}}{v_{1}} = \frac{N_{2}}{N_{1}} = a. </math>|{{EquationRef|4}}}} === Ideell transformator === [[Fil:Transformer_under_load_(alternative_version).svg|mini|Fig. 3 Ideell transformator med [[spenningskjelde]] <math>V_P</math> og lastimpedans <math>Z_L</math>.]] Ein ideell transformator er ein forenkla modell av ein transformator som ikkje har tap<ref name="Franco"/>. Fig. 3 syner ein ideell transformator med ein ei spenningskjelde <math>V_P</math> og ein last[[impedans]] <math>Z_{L}</math> i sekundærkrinsen. Straumen i lastmotstanden (<math>I_S</math> i fig. 3) {{NumBlk|:|<math> i_{2} = \frac{V_{2}}{Z_{L}}. </math>|{{EquationRef|5}}}} Ein ideell transformator har ikkje tap, så effekten i sekundærkrinsen må vera lik effekten i primærkrinsen: {{NumBlk|:|<math> P_{1} = P_{2}, </math>|{{EquationRef|6}}}} som er det same som at {{NumBlk|:|<math> v_{1}i_{1} = v_{2}i_{2}. </math>|{{EquationRef|7}}}} Ved å kombinera likningane kjem ein fram til fylgjande samanhengar for ein ideell transformator: {{NumBlk|:|<math> \frac{v_{2}}{v_{1}} = \frac{i_{1}}{i_{2}} = \frac{N_{2}}{N_{1}}. </math>|{{EquationRef|8}}}} Om <math>N_{2} > N_{1}</math> vert spenninga transformert opp (<math>v_{2} > v_{1}</math>) og straumen vert transformert ned (<math>i_{2} > i_{1}</math>), og om <math>N_{2} < N_{1}</math> vert spenninga transformert ned (<math>v_{2} > v_{1}</math>) og straumen vert transformert opp. Lastimpedansen sett frå primærsida kan uttrykkast {{NumBlk|:|<math> Z_{L}{'} = \frac{v_{1}}{i_{1}} = \frac{v_{2}{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)}}{{i_{2}}{\left(\!\frac{N_{2}}{N_{1}}\right)}} = \left(\!\frac{v_{2}}{i_{2}}\right)\!{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)^2} = Z_{L}\!{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)^2}. </math>|{{EquationRef|9}}}} På same måte kan kildeimpedanse <math>Z_{k}</math> sett frå sekundærsida uttrykkast {{NumBlk|:|<math> Z_{k}^{'} = Z_{k}\!{\left(\!\frac{N_{2}}{N_{1}}\right)^2}. </math>|{{EquationRef|10}}}} Ein ser at spenningar og straumar vert transformerte med omsettingsforholdet <math>\frac{N_{2}}{N_{1}}</math>, medan impedansar vert transformerte med kvadratet av omsetningsforholdet. == Praktiske transformatorar == [[Fil:Transformer_Flux.svg|mini|Fig. 4 Lekasjefluks.]] <!--[[Fil:Trafo_vazba.png|800px|Fig. 4 .]]--> <!--[[Fil:Transformer_-_equivalent_circuit_diagram.png|mini|400px|Fig. 6 .]]--> <!--[[Fil:Trafo-ESB-vereinfacht.svg|mini|400px|Fig. 7 .]]--> Praktiske transformatorar avvik noko frå den ideelle transformatoren skildra så langt. Eit slikt avvik er at noko av fluksen ikkje fylgjer kjernematerialet. Storparten av fluksen <math>\Phi_1</math> generert av primærspolen fylgjer kjernematerialet og flyt gjennom sekundærspolen, der han induserer sekundærspenninga <math>v_2</math>. Dette er den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math> i fig. 4. Men ein liten del av fluksen tek vegen utanom kjernematerialet. Denne lekasjefluksen er merka <math>\Phi_{\sigma 1}</math> og <math>\Phi_{\sigma 2}</math> i fig. 4. Lekasjefluksen i primær og sekundærviklingane kan uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \Phi_{1} - \Phi_{12} </math>|{{EquationRef|11}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \Phi_{2} - \Phi_{12}, </math>|{{EquationRef|12}}}} der <math>\Phi_{12}</math> er den mutuelle fluksen, <math>\Phi_{1}</math> er fluksen gjennom primærspolen og <math>\Phi_{2}</math> er fluksen gjennom sekundærspolen. Lekasjefluksane er proporsjonal med straumen i viklingane, men etter som kjernen har mykje større [[permeabilitet]] enn luft er lekasjefluksen berre nokre få prosent av den mutuelle fluksen<ref name="McPHerson"/>. Transformatorar med høg spenning krev tjukkare isolasjon, så avstanden mellom viklingane er større, noko som aukar lekasjefluksane. === Separasjon an mutual- og lekasjefluks === Magnetiseringa av kjernematerialet er både ulineær og [[Magnetisk hysterese|hysterisk]], men lekasjefluksen går gjennom eit ikkje-feromagnetisk materiale og vert ikkje påverka av at kjernen går i metning. Det er difor nyttig å skilja lekasjefluksen frå den mutuelle fluksen. Det var [[Charles Proteus Steinmetz]] som fyrst hadde denne ideen<ref name="McPHerson"/>. Denne separasjonen vert utført ved å uttrykkje primærspenninga som {{NumBlk|:|<math> V_1 = N_1\frac{d\phi_{\sigma 1}}{dt} + N_1\frac{d\phi_{12}}{dt} </math>|{{EquationRef|13}}}} der leddet <math>N_1\frac{d\phi_{\sigma 1}}{dt}</math> representerer spenninga indusert av lekasjefluksen <math>\Phi_{\sigma 1}</math> og leddet <math> N_1\frac{d\phi_{12}}{dt}</math> representerer spenninga indusert i primærkrinsen på grunn av den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math>. På same vis kan spenninga i sekundærkrinsen separerast i to delar: {{NumBlk|:|<math> V_2 = N_2\frac{d\phi_{\sigma 2}}{dt} + N_2\frac{d\phi_{12}}{dt} </math>|{{EquationRef|14}}}} der leddet <math>N_2\frac{d\phi_{\sigma 2}}{dt}</math> representerer spenninga indusert på grunn av lekasjefluksen <math>\Phi_{\sigma 2}</math> i sekundærspolen og leddet <math>N_2\frac{d\phi_{12}}{dt}</math> representerer spenninga indusert i sekundærkrinsen av den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math>. === Lekasjeinduktans === Lekasjefluksane er ikkje påverka av kjernemetninga, men er proporsjonal med den [[magnetomotorisk spenning]]a <math>\mathcal{F}_{m}=Ni</math>. Dei kan difor uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \mathcal{P}_1\mathcal{F}_{1} = \mathcal{P}_1 N_1 i_1 </math>|{{EquationRef|15}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 2} = \mathcal{P}_2\mathcal{F}_{2} = -\mathcal{P}_2 N_2 i_2, </math>|{{EquationRef|16}}}} der <math>\mathcal{P}=\mathcal{R}^{-1}</math> er [[permeans]]en. Minusteiknet i ({{EquationNote|16}}) kjem av at sekundærstraumen <math>i_2</math> har retning ut frå sekundærspolen i ekvivalentskjemaet i fig. 4. Vi kan no skriva dei fyrste ledda i ({{EquationNote|13}}) og ({{EquationNote|14}}) som {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 1} = \frac{d}{dt}\left( N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1} i_1 \right) = N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1} \frac{di_1}{dt} </math>|{{EquationRef|17}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 2} = -\frac{d}{dt}\left( N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2} i_2 \right) = -N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2} \frac{di_2}{dt}. </math>|{{EquationRef|18}}}} I ({{EquationNote|17}}) og ({{EquationNote|18}}) har ledda <math>N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1}</math> og <math>N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2}</math> eininga [[Henry]], så dei representerer [[induktans]]ar. Vi kan difor uttrykka ({{EquationNote|17}}) og ({{EquationNote|18}}) ved hjelp av lekasjeinduktansane <math>L_p</math> og <math>L_s</math>, som {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 1} = L_p\frac{di_1}{dt} </math>|{{EquationRef|19}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 2} = -L_s\frac{di_2}{dt}. </math>|{{EquationRef|20}}}} === Ekvivalentskjema === [[Fil:Transformer_equivalent_circuit-2.svg|mini|400px|Fig. 5 Transformator ekvivalentskjema.]] <!--[[Fil:Transformer_equivalent_circuit.svg|mini|400px|Fig. 5 Transformator ekvivalentskjema reflektert til primærsida.]]--> For sinusforma spenningar kan transformatoren representerast i form av ekvivalentskjemaet vist i fig. 5, der {{NumBlk|:|<math> X_p = j\omega L_p </math>|{{EquationRef|21}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> X_s = j\omega L_s, </math>|{{EquationRef|22}}}} er lekkasje[[reaktans]]ane i primær respektivt sekundærviklingane. Motstanden i primær- og sekundærviklinga er representerte som <math>R_p</math> respektivt <math>R_s</math>. === Magnetisering av kjernen === I fylgje [[Faradays induksjonslov]] er primærspenninga {{NumBlk|:|<math> E_p = N_p \frac{d\Phi}{dt}. </math>|{{EquationRef|23}}}} Etter som spenningsfallet over <math>R_p</math> og <math>X_p</math> er lite er <math>E_p\approx V_p</math>. Med sinusforma inngangsspenning er difor <math>E_p</math> med god tilnærming òg sinusforma. Vi kan vi difor uttrykkja spenninga over primærspolen som {{NumBlk|:|<math> E_p = \sqrt{2}E_p\sin(\omega t + \alpha), </math>|{{EquationRef|24}}}} der <math>E_p</math> er [[effektivverdi]]en til primærspenninga og <math>\alpha</math> er eit faseskift. Ved å kombinera ({{EquationNote|23}}) og ({{EquationNote|24}}) kan fluksen gjennom kjernen uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{12} = \frac{1}{N_p}\int \sqrt{2}E_p\sin(\omega t + \alpha)dt = -\frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p}\cos(\omega t + \alpha) + \phi_c. </math>|{{EquationRef|25}}}} <math>\phi_c</math> er ein transientfluks som døyr ut etter nokre få periodar, så ({{EquationNote|25}}) vert redusert til {{NumBlk|:|<math> \Phi_{12} = -\frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p}\cos(\omega t + \alpha). </math>|{{EquationRef|26}}}} Divisonen med <math>\omega</math> i ({{EquationNote|26}}) syner at fluksen ligg <math>90^{\circ}</math> etter spenninga <math>E_p</math>. Maksverdien til fluksen i kjernen {{NumBlk|:|<math> \Phi_{max} = \frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p} = \frac{1}{\sqrt{2}\pi f} \frac{E_p}{N_p}. </math>|{{EquationRef|27}}}} [[Fil:Power_Transformer_Over-Excitation.gif|mini|Fig. 6 Overstyrt kjerne: grøn: fluks, raud: magnetiseringskarakteristikk, blå: magnetiseringsstraum <math>I_{o}</math>.]] Summen av dei [[magnetomotorisk spenning|magnetomotoriske spenningane]] i primær- og sekundærkrinsen {{NumBlk|:|<math> \mathcal{F}_{m,T} = \mathcal{F}_{m,p} + \mathcal{F}_{m,s} = N_pI_p - N_sI_s. </math>|{{EquationRef|28}}}} Om vi dividerer begge sider med <math>N_p</math> får vi {{NumBlk|:|<math> \frac{\mathcal{F}_{m,T}}{N_p} = I_p - \frac{I_s}{N_s/N_p} = I_P - \frac{I_s}{a} \doteq I_{0}, </math>|{{EquationRef|29}}}} I ein ideell transformator er <math>I_{o}=0</math>, men i ein fysisk transformator er ikkje <math>I_{o}</math> null og representerer den ekstra primærstraumen som skal til for å magnetisera den ferromagnetiske kjernen, pluss [[hysterese]]- of [[virvelstraum]]stapa i kjernen. Så <math>I_{o}</math> består av to delar {{NumBlk|:|<math> I_{o} = I_{\Phi} + I_{h+v}, </math>|{{EquationRef|30}}}} eller uttrykt som magnetomotoriske spenningar {{NumBlk|:|<math> \mathcal{F}_{o} = N_p I_{M} + N_p I_{C}, </math>|{{EquationRef|31}}}} der den magnetomotoriske spenninga <math>N_p I_{M}</math> magnetiserer kjernen og <math>N_p I_{C}</math> er den magnetomotoriske spenninga som skal til for å driva hysterese- og virvelstraumstapa i kjernen. === EMF-likninga === Vi kan finna [[effektivverdi]]en til primærspenninga <math>E_p^{rms}</math> frå ({{EquationNote|27}}): {{NumBlk|:|<math> E_p^{rms} = \frac{\omega N_p \phi_{max}}{\sqrt{2}} = \sqrt{2}\pi f N_p \phi_{max} \approx 44.4f N_p A B_{max}, </math>|{{EquationRef|32}}}} der <math>f</math> er frekvensen, <math>A</math> er tverrsnittet til kjernen (i [[meter|m]]<math>^2</math>) og <math>B=\phi/A</math> er [[Magnetisk flukstettleik|flukstettleiken]] (i [[Eininga tesla|T]]). Likning ({{EquationNote|27}}) vert kalla EMF-likninga til transformatoren. === Frekvensavhengigheit === Vi ser frå ({{EquationNote|27}}) at med ei sinusforma inngangsspenning er maksverdien til fluksen proporsjonal med tilhøvet <math>E_p/N_p</math> og invers proporsjonal med frekvensen <math>f</math>. Transformatorar som arbeider emd låge frekvensar har difor høgare fluksverdiar enn høgfrekenstransformatorar, så tverrsnittet på kjernen lyt vera større. Dette er grunnen til at transformatorane i svitsja forsyningar, som arbeider med frekvensar på fleire hundre kHz, er mykje mindre enn transformatorar som arbeider med 50 Hz (som i [[elnett]]et). Om ein transformator vert nytta ved lågare frekvens enn han er dimensjonert for vil det føra til at kjernen går i metning, som illustrert i Fig. 6. Den auka magnetiseringstraumen fører til auka tap, både på grunn av større ohmske tap i viklingane og på grunn av større virvelstraumstap i kjernematerialet. Dette fører i sin tur til at kjernetemperaturen aukar. EIn kan difor ikkje utan vidare nytta transformatorar dimensjonerte for å arbeida med ein frekvens på 60 Hz i eit 50 Hz elnett. === Kjernetap === [[Fil:Laminated core eddy currents 2.svg|mini|venstre|Fig. 7 I ein ulaminert kjerne, vist til venstre, kan dei induserte virvelstraumane, vist i <span style="color:red;">raudt</span>, sirkulera i heile arealet, og det oppstår ohmske tap. Den laminert kjernen til høgre er bygd opp av fleire tynne parallelle jarnplater, C, som er isolerte frå kvarandre, og parallelle med fluksentettleiken <span style="color:green;">'''B'''</span>.]] [[Fil:Schnittband-_und_Rundbandkern.jpg|mini|Fig. 8 Øvst: C-kjerne, nedst: ringkjerne.]] [[Fil:Carcasse_transformateur_monophasé.png|mini|Fig. 9 EI-kjerne.]] [[Fil:NyNTrafo.PNG|mini|Fig. 10 Virkningsgrad som funksjon av overført effekt.]] Når magnetfeltet i kjernen endrar seg, vert òg magnetiseringa av kjernematerialet endra, ved at dei magnetiske domena, som er rundt<ref name="Hummel"/> av storleik 1-100 [[Mikrometer|<math>\mu\mbox{m}</math>]] utvidar og trekkjer seg saman. Overflatene til domena gnissar da mot kvarandre. Denne gnissinga fører til eit energitap i form av [[termisk energi]], så kjenetemperaturen går opp. For meir om dette sjå [[Ferromagnetisme#Hysteresetap|kjernetap]]. Tapet er proporsjonalt med arealet til hysteresekurva<ref name="McPherson"/>, så det kan reduserast ved å nytta eit kjernemateriale med ei smal hysteresekurve, som mjukt jarn. Om straumen i viklingane har ein likestraumskomponent vil det føra til at kjernen går fortare i metning, og kjernetapet går opp. Når fluksen endrar seg vert det generert [[virvelstraum]]ar i kjernematerialet, som fører til [[Ohmsk tap|ohmske tap]]. Virvelstraumane kan reduserast ved å bygga opp kjernen av tynne metallskiver (transformatorblekk), som er isolerte frå kvarandre, som vist i fig. 7. Rektangulære laminerte kjerner kan produserast relativt enkelt. Men å produsera laminerte runde kjerner er meir komplisert og kostbart, så det er ikkje så vanleg. Summen av hysterese- og virvelstraumstapa vert kalla ''kjernetap''<ref name="McPherson"/>. Ein måte å uttrykkja dette på er ved Legglikninga<ref name="Legg"/> {{NumBlk|:|<math>\frac{R_{ac}}{\mu L}=aB_{max}f+cf+ef^2</math>,|{{EquationRef|33}}}} der <math>R_{ac}</math> er effektiv kjernetapsmotstand, i [[Ogm|<math>\Omega</math>]], <math>a</math> er hysteresetapskoeffisienten, <math>B_{max}</math> er maks flutstettleik, <math>c</math> er resterande tapskoeffisient, <math>f</math> er frekvensen i Hz og <math>e</math> er virvelstraumstapskoeffisenten. Ulike produsenatar gir ikkje alltid opp kjernetapa på same måte, så det kan vera komplisert å samanlikna produkta. Kjernen i ein transformator kan ha mange ulike utformingar. Ei ringkjerne, som vist i fig. 8 fører til svært liten lekasjefluks, noko som er viktig når transformatoren er plassert i same chassis som følsam elekpnikk. På grunn av at ringkjerner gjer det meir komplisert å plassera viklingane very C-kjerner, òg vist i fig. 8, ofte nytta i staden. Fig. 9 syner en sokalla EI-kjerne, som er billgare å produsera, men som har meir lekasjefluks. På denne typen vert viklingane plasserte på midtstolpen. === Virkningsgrad === Store transformatorar nytta i elnettet, har ofte virkningsgrad på over 90 %, medan mindre transformatorar har lågare virkingsgrad. Transformatorar på 100 KV har typisk verkingsgrad på 80 til 90 %, medan småtransformatorar på rundt 1 [[Kompleks effekt |VA]] kan ha verkningsgrad på berre 50 %. Fig. 10 syner eit døme på korleis verkningsgraden til ein 100 VA effekttransformator varierer med overført effekt. Kjernetapet kjem som fylgje av magnetiseringa av kjernen og er uavhengig av overført effekt, så tomgansttapet (open utgang) er det same som når det vert henta ut maks effekt på utgangen. Dette er grunnen til at verkningsgraden går mot null nå roverført effekt går mot null. I fig. 10 når verkningsgraden ein maksverdi på 90 %, for så å avta når overført effekt aukar. At verkingsgraden minkar ved stort effektuttak kjem av at det ohmske tapet i viklingane aukar proportsjonalt med straumen. === Spenningsregulering === På grunn av motstanden i leiarane i spolane oppstår det eit spenningstap, som er proporsjonal med laststraumen. Ein definerer difor ein faktor kalla spenningsregulering, som syner tilhøver mellom utgangsspenninga ved nominal last og ved open utgang. Denne faktoren vert definert som<ref name="Wildi"/> {{NumBlk|:|<math>\Gamma = \frac{V_{o}-V_{L}}{V_L}</math>,|{{EquationRef|34}}}} oder <math>V_L</math> er utgangsspenninga ved nominal belastning og <math>V_o</math> er utgangsspenninga med open utgang. === Transient straumpuls === [[Fil:Inrush-curr-3 (cropped).png|mini|Fig. 11 Døme på transient straumpuls.]] <!--[[Fil:Prinzipskizze_Netzausfall.svg|mini|Fig. 8 Nettutfall.]]--> Når ein sler på spenninga på inngangsspenninga <math>V_1</math> vil transformatoren trekkja ein ein transient straumpuls, som vist i fig. 11, for å byggja opp transientfluksen <math>\phi_{c}</math> i ({{EquationNote|25}}). Om kjernen har liten reluktans, som i store ringkjernetransformatorar, kan den transiente straumpulsen verta så kraftig at sikringane går. Svitsjing i elnettet kan òg føra til at ein, eller fleire, periodar dett ut. Dette fører òg til ein transient straumpuls. I samband med store [[effektforsterkar]]ar plasserer ein difor ein motstand i serie med tranformatoren i ein kort periode. Slike krinsar vert ofte kalla [[mjukstartkrins]]ar. == Ulike transformastortypar == Transformatorar kjem i mange storleikar og tilpasse ulike oppgåver. === Trefasetransformatorar === :''Hovudartikkel: [[Trefasetransformator]]'' [[Fil:Leistungstransformator_neu.jpg|mini|Fig. 12. Trefasetransformatorar i elnettet.]] I [[elnett]]et vert det nytta transformatorar for å transformera opp spenninga for overføring av elektisk effekt mellom [[kraftstasjon]]ar og forbrukarar, som industri og boligar. Grunnen til at ein trasformerer opp spenninga er at strumen då vert redusert med same faktor. Dette fører til mindre tap i leiarane, etter som effekttapet er proporsjonalt med kvadratet av straumen: {{NumBlk|:|<math>P = I^2 R_w</math>,|{{EquationRef|35}}}} der <math>I</math> er effektivverdien til straumen og <math>R_w</math> er leiarmotstanden. Elnettet nyttar [[trefase]], så transformatorane lyt òg handsama tre fasar. Vindingane kan vera [[stjernekopling|stjerne-]] eller [[deltakopling]]ar, eller ein kombinasjon av desse. Dei høgste spenningave vert nytta for overføring over lange avstanar. Det finst transformatoarar som arbeider med spenningar heilt opp i 765 KV, men i det norske elnettet er dei høgste spenningane 300 og 420 KV. Regionale nett i Noreg arbeider med 45 - 132 kV, og lokale distribusjosnett med 11 kV eller 22 kV. Etter som spenninga til forbrukarane er på 240 V må desse spenningane transformerast ned før dei går ut til forbrukarane. Det krevst difor ei rad med transformastorar, som arbeider med ulike spenning og effektnivå. Medan dei aller største transformatorane er i stand til å handsama effektar på over ein [[Tera|T]][[Watt|W]], arbeider dei fleste med meir moderat effekt. I distribusjonsnettet er effekt i kW og MW-området meir vanleg. === Effekttransformatorar for elektrisk utstyr === [[Fil:Small_toroidal_transformer.jpg|mini|Fig. 13 Ringkjernetransformator.]] Det meste av elektisk utstyr, som [[Elektrisk forsterkar|forsterkarar]], [[datamaskin]]er, etc. arbeider med mykje lågare spenningar enn 230 V, så spenning må transformerast ned. Sjølv om det i dag i stort mon vert nytta [[svitsmodeforsyning]]ar er det framleis mykje utstyr som nyttar transformatorar. I billig utstyr vert det ofte nytta transformatorar med EI-kjerne, medan meir avansert utstyr nyttar C- eller ringkjernetransformatorar. I ein perfekt ringkjernetransformator er det ikkje noko lekkasje av magnetfeltet<ref name="Sears"/>, noko som er ein viktig eigenskap når ein transformator er plassert tett på fælsam elektronikk. I praktiske ringkjernetransformatoarar er ikkje viklingane heilt symmetriske, så det er litt lekasjefelt. Men det er mykje mindre enn frå andre transformatortypar, med til dømes EI-kjerne. Mykje elektrisk utstyr treng både positive og megative spenningar. Det vert difor produsert transformatorar med to sekundærviklingar. Mange transformatorar har fleire enn to sekundærviklingar, ofte med ulike spenningar. === Autotransformator === [[Fil:Tapped_autotransformer.svg|mini|venstre|Fig. 14 Variabel autotransformator.]] [[Fil:Variable Transformer 01.jpg|mini|Fig. 15 Ein variabel autotransformator for laboratoriebruk.]] Autotransformatorar har berre ei vikling, som fungerer både som promær- og sekundærvikling. Den eine enden av viklinga har forbindelse både til inn- og utgangen, så autotransformatorar har berre tre terminalar. Viklinga har ofte fleire utgangstappar og utgangsterminalen kan flyttast mellom desse for å variera utgangsspenninga. Autotransformatorar er billigare enn transformatorar med separate primær- og sekundærviklingar, men dei har den ulempa at det ikkje er galvanisk isolasjon mellom inn- og utgangsterminalane, så dei bør nyttast med omtanke. Dei vert ofte nytta som laboratorieutstyr når ein treng å variera spenninga på ein enkel måte. === Signaltransformatorar === Signaltransformatorar vert nytta for å skapa eit [[galvanisk skilje]] mellom ulike krinsar. Bandbreidda til transformatorane lyt vera minst like stor som bandbreidda til signala som skal overførast. Men [[likespenning]] og svært låge frekvensar vert blokkert, slik at lågfrekvent støy ikkje vert overført. ==== Audiotransformatorar ==== [[Fil:RCATubeAmp_B002.jpg|mini|Fig. 16 RCA RS177J mono røyreffektforsterkar frå 1965. Den svarte klumpen i øtre høgre hjørne er utgangstransformatoren.]] Tidlegare vart det i stor grad nytta transformatorar for å overføra analoge signal gjennom lange kablar i [[lydstudio]]. Etter som [[jordpotensial]]et kunne vera litt forskjellig i ulige rom var det viktig med galvanisk skilje mellom sendar og mottakar. Samstundes fekk ein [[balansert overføring]], slik at [[common-mode]]-komponentar vart kansellerte. I dag vert signala for det meste overførte på [[Binærkode|binær form]], men transformatorane er ikkje heilt borte. På grunn av at [[Mikrofon#Svingspolemikrofonar|svingspolemikrofonar]] har svært låg utgangsspenning har mange av dei ein innebygd signaltransformator. [[MC-pickup]]ar for [[platespelar]]ar har svært svake utgangssignal, så det finst spesialtilpassa signaltransformatorar (MC-trafoar) som transformerer opp spenninga. Ein annan type audiotransformator er utgangstransformatorar for røyr[[effektforsterkar]]ar, som tidlegare var vanlege. Desse er naudsynte på grunn av at rørforsterkarar har for stor [[utgangsimpedans]] for å driva [[høgtalar]]ar direkte. Spenninga vert difor transformert ned og straumen opp, med ein faktor <math>N_2/N_1</math>. Det fylgjer frå ({{EquationNote|10}}) at utgangsimpedansen frå transformatoren blir då <math>Z'_k= Z_k(N_2/N_1)^2</math>. Når vindigstalet <math>N_2</math> i sekundærviklingane er mindre enn vindigstalet <math>N_1</math> i primærviklingane vert impedansen redusert med kvadratet av tilhøvet <math>N_2/N_1</math>. [[Høgtalar#Elektrostatisk_høgtalar|Elektrostatiske høgtalarar]] har stor inngangsimpedans og må drivast med høg spenning. Effektforsterkarar bygd med [[transistor]]ar har for låg utgangsspenninga for å driva desse direkte, så det vert nytta transformatorar mellom forsterkarane og høgtalarane. Denne transformatortypen lyt dimensjonerast for å handsama etter måten stor effekt, og bandbreidda lyt dekkja heile det høyrbare frekvensområdet. På grunn av hysterese i kjernematerialet innfører transformatorar forvrengning av signalt. For at ikkje forvrengninga skal verta for stor lyt tverrsnittet på kjernen vera større enn i ein nettransformatorar med same effekt. Effekttransformatorar for audiosignal er ofte kostbare om dei er av god kvalitet. ==== Måletransformatorar ==== [[Fil:Magnetic-Coupling-Principle2.png|mini|Fig. 17 Isolasjonsforsterkar med induktiv kopling.]] I samband med måling av ulike fysiske parametrar nyttar ein signaltransformatorar både for å tilpassa spenningsnivet og for å oppnå galvanisk skilje mellom målepunkta og datainnsamlingsutstyret, som arbeider med låge spenningar. Eit typisk døme er måling av straum og spenning på [[Elektrisk motor|elektriske motorar]], der spenningane kan vera fleire kV, medan inngangsspenningane til [[Analog til digital-omformar|AD-omformarane]] i måleutstyret ikkje kan overstiga nokre få volt. Sume [[isolasjonsforsterkar]]ar har innebygd induktivt skille, i form at ein liten transformator, for å oppnå galvanisk skille mellom inngangen og utgangen. ==== Pulstransformatorar ==== [[Fil:Impulstransformatoren_TG110_TopBottom_C.jpg|mini|Fig. 18 Signaltransformatorar for [[Ethernet]].]] Pulstransformatorar vert nytta for å overføra pulsforma spenningar, som til dømes binære sekvensar. I tillegg til å skapa galvanisk skilje kan transformatorane tilpassa ut- og inngangsimpedansane til den [[Karakteristisk impedans|karateristiske impedanssen]] til kabelen. Slike transformatorar treng ikkje å dimensjonerast for stor effekt, men dei lyt ha stor bandbreidd for at pulsane ikkje skal verta forvrengte. I svitsja spenningsregulatorar vert det nytta pulstransformatorar dimensjonerte for større effekt og spenningar. Pulstransformatorar vert òg nytta for å isolera styreelektronikk frå effekttransistorar og [[thyristor]]ar i til dømes motorstyringar. Eit anna bruksområde er for elektronikk i [[radar]], [[sonar]], etc. === Straumtransformatorar === [[Fil:Stromwandler_wickel_Zeichnung.svg|mini|venstre|Fig. 19 Strumtransformator.]] [[Fil:Clampmeter.jpg|mini|150px|Fig. 20 Straumtong. Den gule kjevane vert opna ved å trykkja inn den gule knappen på venstre side.]] Straumtransformatorar vert nytta for å måla straumen i ein leiar utan at ein treng å nytta seriemotstand. Transformatoren gir galvanisk skilje mellom den straumførande leiaren og sekundærviklinga. Primærviklinga kan ha frå eit til nokre få omdreiningar, medan viklingstalet i sekundærviklinga er større. Ved å tilpassa tilhøvet <math>N_1/N_2</math> kan ein måla store straumar utan at straumen i sekundærviklinga vert for stor. I sokalla [[Straumtong|straumtegner]] består kjernen av to kjevar som kan lukkast rundt ein straumførande kabel, som utgjer primærviklinga. Sekundærviklinga er plassert innvendig i instraumentet. Straumtenger gjer det mogleg å måla straumen i ein kabel utan at han treng å kappast som ved bruk av eit tradisjonelt [[ampermeter]]. == Referansar == <references> <ref name="Franco">S. Franco, ''Electric circuits fundamentals'', Saunders College Publishing, 1995.</ref> <ref name="Hummel">R.E. Hummel, ''Electronic properties of materials'', 4. utg., Springer, 2011.</ref> <ref name="McPHerson">G. McPHerson, ''An introduction to electrical machines and transformers'', John Wiley & Sons, 1981.</ref> <ref name="Legg">V. Legg, ''Magnetic measurements at low flux densities using the alternating current bridge'', Bell Syst. Tech. Jou., vol. 15, nr 1, 1936, ss. 39-62.</ref> <ref name="McPherson">G. McPherson, ''An introduction to electrical machines and transformers'', John Wiley & Sons, 1981.</ref> <ref name="Sears">F.W. Sears, M.W. Zemansky og H.D. Young, ''University physics'', Addison-Wesley Pubk. Comp., 5. utg. 1978.</ref> <ref name="Wildi">T. Wildi, ''Electrical machines, drives, and power systems'', 5. utg., Prentice Hall, 2002.</ref> </references> == Sjå òg == * [[Induksjonsmotor]] * [[Elnett]] {{Elektrofag}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Elektroteknikk]] [[Kategori:Transformatorar| ]] 5ulywujw0hqg6jsortug35cdny6fh05 0 64492 3651283 2813166 2026-04-22T23:17:47Z Zap648 120967 Sette in peikarar til relevante wikisider 3651283 wikitext text/x-wiki '''Dei lange knivars natt''' (tysk: Nacht der langen Messer), var utreinsking av dei potensielle politiske rivalane til [[Adolf Hitler]] i den halvmilitære organisasjonen [[Sturmabteilung]] (SA) SA fungerte som ein [[Paramilitær|paramilitær organisasjon]] for [[NSDAP]], det tyske nazipartiet, og var viktig i samband med at Adolf Hitler kom til makta i 1933. Natt til 30. juni vart SA-leiarar og medlemer som var meir assosiert med sosialisme enn med nasjonalisme, og difor sett på som ein trussel, avretta. [[Gestapo]] hadde òg konservative rivalar og element innanfor og utanfor regimet som mål. Offisielle dokument viser at 82 vart avretta. Det omfatta nesten alle SA-leiarane. Likevel meiner ein at om lag 200 påståtte motstandarar av [[Nazi-Tyskland|naziregimet]] var drepne. {{Spire}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Andre verdskrigen]] [[Kategori:Det tredje riket]] [[Kategori:Hendingar i 1933]] 4m0r2jd1g5zfdyu1x01uzcsj43tddii 3651289 3651283 2026-04-23T07:12:28Z Ranveig 39 Ein ref. 3651289 wikitext text/x-wiki '''Dei lange knivars natt'''»{{efn|[[tysk]] ''Nacht der langen Messer'' eller ''Röhm-Putsch'', «Röhmkuppet»}} var ei utreinsking av dei potensielle politiske rivalane til [[Adolf Hitler]] i den halvmilitære organisasjonen [[Sturmabteilung]] (SA) leia av [[Ernst Röhm]].<ref>{{snl|2= De lange knivers natt}}</ref> SA fungerte som ein [[Paramilitær|paramilitær organisasjon]] for [[NSDAP]], det tyske nazipartiet, og var viktig i samband med at Adolf Hitler kom til makta i 1933. Natt til 30. juni vart SA-leiarar og medlemer som var meir assosiert med sosialisme enn med nasjonalisme, og difor sett på som ein trussel, avretta. [[Gestapo]] hadde òg konservative rivalar og element innanfor og utanfor regimet som mål. Offisielle dokument viser at 82 vart avretta. Det omfatta nesten alle SA-leiarane. Likevel meiner ein at om lag 200 påståtte motstandarar av [[Nazi-Tyskland|naziregimet]] var drepne. == Merknadar== {{merknadar}} == Kjelder == <references /> {{Spire}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Andre verdskrigen]] [[Kategori:Det tredje riket]] [[Kategori:Hendingar i 1933]] 0yocrpd9x5agl6gcld0u1c1bil91v2h 0 86191 3651334 3221452 2026-04-23T10:11:01Z ~2026-24761-06 154253 lagde mer riktig 3651334 wikitext text/x-wiki {{infoboks idrettsutøvar}} '''David Hammer''' ({{fødd|12. mai|1976|Hammer, David}}) er ein [[Noreg|norsk pornostjerne]]. Han er dømt til fengsel i 368 år for å leke med teodor hammer. teodor hammer er en ubrukelig person som jobber på sintif i trondheim der han lager silikon pupper [[Kategori:Norske basketballspelarar|Hammer, David]] m9gv7w0dsdoool17hvs76hknu7twj95 3651337 3651334 2026-04-23T10:21:03Z ~2026-24761-06 154253 3651337 wikitext text/x-wiki {{infoboks idrettsutøvar}} [[Kategori:Norske basketballspelarar|Hammer, David]] o4qoqvoorfme1gwf5kl9w52or04vagl 0 94528 3651251 2639997 2026-04-22T13:53:07Z Ranveig 39 Sort. 3651251 wikitext text/x-wiki [[Fil:Carom_billiards_table.jpg|275px|thumb|Carambolebord på [[Mundal Hotel]] i [[Fjærland]].]] '''Carambole''' er ein type [[biljard]] som blir spelt på eit biljardbord utan hol. Den mest spelte varianten er ''trevallars carambole (3-Cushion)'', der spelaren skal støte ei kule og treffe begge dei andre kulene og støte innom tre vant – kantane på biljardbordet – før spelkula treffer den siste kula. Rekkefølgja er ikkje viktig. Spelet har fått namn etter frukta carambole (stjernefrukt), som òg er namnet på den raude kula. == Reglar == Ein får eitt poeng for kvart korrekt støt og får då halde fram spelet; ved feil tek motspelar over. Minuspoeng finst ikkje. Det finst reglar for hopp- og massestøt. Ein vinn ein kamp gjennom å nå eit avtalt tal med poeng, ofte rundt 40. Settspel til 15 er òg vanleg. == Materiale == Carambole vert spela på eit bord utan hol. Bordet er oftast 10×5 [[Eininga fot|fot]] stort. Større og mindre bord finst, men proporsjonane skal alltid vere to til éin. Borda blir ofte varma opp for å minske friksjonen mellom kule og filt. Det blir spela med spesielle kuler som er litt større og tyngre en vanlege biljardkuler. Ein bruker tre kuler: Ei kvit og ei gul kule – som dei to spelarane har som sine spelkuler – og den nøytrale raude kula. == Kjelder == <div class="references-small"> * ''Denne artikkelen bygger på «[[:sv:Carambole (biljard)|Carambole (biljard)]]» frå {{Wikipedia-utgåve|sv}}, den 2. mai 2008.'' </div> {{SORTERINGSNYKEL:Carambole}} [[Kategori:Biljard]] fapdq354l8xps6o2qjvkxmb8xesj7ol 0 156664 3651257 3651132 2026-04-22T17:01:27Z Johshh 122989 3651257 wikitext text/x-wiki [[Fil:Ulysse bateau.jpg|mini|[[Mosaikk]] av Odyssevs i båten sin.]] '''Odysseen''' er eit [[episk dikt]] frå [[Hellas i antikken]]. I 24 songar fortel det soga om heimreisa og heimkomen til helten [[Odyssevs]] frå [[Troja]] etter den trojanske krigen. Verket blir tillagt Homer. Det er rekna som eit hovudverk i vestleg litteratur og er blitt lese over heile verda. På mange språk er «odyssé» blitt til eit synonym for ei tilsynelatande endelaus reise.<ref>{{Nynorskordboka|odysse}}</ref><ref>{{Kjelde www|url=https://www.larousse.fr/dictionnaires/francais/odyss%C3%A9e/55627|tittel=odyssée|verk= Dictionnaire de français Larousse|språk=fr|utgjevar=Larousse.fr}}</ref> Helten Odyssevs er også kjend under det latinske namnet sitt, [[Ulysses]]. [[Fil:Mnesterophonia Louvre CA7124.jpg|mini|Drapet av friarane. Gresk vase frå rundt 300 f.Kr.]] == Handling == Diktet byrjar med ei skildring av den forlatne kongsgarden på [[Itháki|Itaka]], der Odyssevs si kone Penelope prøver å stagga [[friarane til Penelope|uønskte friarar]], og sonen Telemakos legg ut for å leita etter faren. Odyssevs er på ei øy hjå nymfa Kalypso. Han sigler vekk frå henne, forliser, og blir skyld i land på Skheria. Her fortel han om hendingane han har vore ute for i løpet av dei ti år han har vore på heimveg: Han har vore ute for [[kyklop]]ar, monstera [[Skylla og Kharybdis]], trollkona Kirke og vitja dødsriket. Då Odyssevs endeleg vender tilbake til Itaka er han forkledd som [[tiggar]]. Han deltek i ei tevling med alle friarane der det er om å gjera å utføra eit kunststykke med kongen sin boge. Odyssevs vinn, og tek tilbake kongsmakta. == Omsetjingar == Odysseen blei første gong omsett til norsk av [[Arne Garborg]] i 1918, på nynorsk.<ref>{{Kjelde wikikilden|Odyssevskvædet}}</ref><ref>{{ Kilde bok | utgivelsesår = 1918 | tittel = Odyssevskvædet | utgivelsessted = Kristiania | forlag = Aschehoug | url = https://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2008040804127 }}</ref> P. Østbye laga ein riksmålversjon i 1922. == Kjelder == {{refstart}} * {{snl|Odysseen}} ---- * ''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:nb:Odysseen|Odysseen]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 6. mai 2010.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == * [http://www.aasentunet.no/iaa/no/litteratur/forfattarar/gi/garborg_arne/Odyssevskv%C3%A6det.+Fyrste+songen.b7C_wBHOZ3.ips Odyssevskvædet. Fyrste songen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161123061801/http://www.aasentunet.no/iaa/no/litteratur/forfattarar/gi/garborg_arne/Odyssevskv%C3%A6det.+Fyrste+songen.b7C_wBHOZ3.ips |date=2016-11-23 }} ved aasentunet.no {{spire|litteratur}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Odysseen| ]] [[Kategori:Gresk litteratur]] [[Kategori:Gresk mytologi]] [[Kategori:Epos]] 6ht10wqs5riy7vxiu9iqn0x8gjju5ud 0 176855 3651271 3130731 2026-04-22T19:51:31Z Ranveig 39 Rett. 3651271 wikitext text/x-wiki {{elektromagnetisme|emneNo=Elektrostatikk}} [[Fil:Static on the playground (48616367).jpg|mini|Kontakt med skila har gjort håret til jenta til venstre positivt ladd, slik at hårstrå reiser seg. Håret kan òg vere trekt mot den negativt ladde overflata av sklia.]] '''Statisk elektrisitet''' er [[elektrisk lading]] i eller på på overflata av ein lekam<ref>Giancoli, D.C., ''Physics for scientists and engineers'', 2. utg., Prentice-Hall, 1988.</ref>. Ladninga kan vera positiv eller negativ. Det oppstår då ei [[elektrisk spenning]] mellom den ladda lekamen og lekamar utan, eller med ei anna lading. == Opplading == Grunnen til at ein lekam får ei overskotslading er ofte fysisk kontakt mellom isolerande materialar, som fører til at elektronar vert overførte frå ein lekam til eit annan. Dett kan til døme skje når person med ullestar går over eit golv med isolerande belegg, som til dømes [[vinyl]]. == Utlading == Om det ikkje finst ein konduktans som kan leia bort overskotsladninga på den lada lekamen vert han verande der. Vakuum kunne fungera som ein ideell [[elektrisk isolator]], men i praksis finst det eit fysisk materiale mellom den lada lekamen og andre lekamar, og sjølv dei beste isolatorane har ein viss [[konduktivitet]], så over lang tid vil den statiske elektrisiteten verta fjerna frå den lada lekamen. Om den lada lekamen kjem i kontakt med ein lekam som ikkje er lada, eller som har ei anna lading, vil det skje ei ladingsutveksling, slik at begge lekamane ender opp med same lading. Spenninga mellom ein lada og ein ulada lekam kan koma opp i fleire [[Kilovolt|kV]]. Om ein lekam med stor lading kjemi nærleiken av ein nøytral lekam kan det føra til utlading via ein [[gneist]], som kan vera både synleg og høyrbar. Ein kan og føla utlaidnga om spenninga overstig 3 kV {{treng kjelde}}. Spenningar opp til 10–12 kV er vanlege. Dette er likevel ikkje farleg. på grunn av at [[energi]]en i utladinga er svært liten. Det er slike utladingar ein opplever som «støyt». Gneisten som oppstår kan medføre at brannfarlege væsker eller gassar vert tende om energien i utladinga overstig 0.2 [[Joule|mJ]]. == Referansar == {{Kjeldeliste}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Elektrostatikk]] [[Kategori:Elektrisitet]] [[pl:Elektrostatyka#Elektryczność statyczna]] 513amptsjtjnkyrnzakv9uakzn73nnu 0 247499 3651272 2844750 2026-04-22T20:34:56Z Ranveig 39 Flikk 3651272 wikitext text/x-wiki {{geoboks|fjell | land = Antarktis | stad = [[Marie Byrd Land]] | fjellkjede = | høgdenivå = | kartlokasjon = Antarktis |fritype=Administrert under|fri=[[Antarktistraktaten]] |lat_d=86|lat_m=21|lat_NS=S |long_d=148|long_m=28|long_EW=W }} '''Acarospora Peak''' er ein fjelltopp i Antarktis som ligg 1,5&nbsp;km nordaust for, og like nedanfor [[Mount Czegka]], ved sørvestenden av [[Watson Escarpment]]. Han vart kartlagd av [[US Geological Survey]] (USGS) frå landmålingar og flyfoto tekne av [[U.S. Navy]] mellom 1960–64. Fjellet vart namngjeve av [[New Zealand Antarctic Place-Names Committee]] (NZ-APC) etter forslag frå gruppa frå [[New Zealand Geological Survey Antarctic Expedition]] (NZGSAE) til [[Scottbreen]], 1969–70, fordi [[lav]]arten ''[[Acarospora emergens]]'' vart funnen på toppen. ==Kjelder== {{usgs-gazetteer|id=38}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Fjell i Marie Byrd Land]] jcc9tj4cps5wwycmq491fh28r8ch81o 0 268083 3651287 3550459 2026-04-23T06:06:21Z MGA73 8497 /* Borgarmeistrar */ Andreas Karlsen 3651287 wikitext text/x-wiki {{koord|55|26|34.933|N|11|47|22.931|E|type:landmark|vising=tittel}} {{Infoboks dansk kommune |kart = Map DK Ringsted.PNG |våpen=Coat of arms of Ringsted.svg |senter = [[Ringsted]] |region = Sjælland | areal = 294.70 | folketal = 36356 | folketal_dato = 2024<ref name="nøgletal"/> | ordførar = {{#statements:P6}} |kommunenummer = 329 |url = http://ringsted.dk/ }} '''Ringsted kommune''' er ein dansk kommune på [[Sjælland]] i [[Region Sjælland]]. Kommunen vart oppretta ved [[kommunereforma i 1970]] ved samanslåing av fleire små kommunar og ikkje endra ved [[Kommunalreforma i Danmark i 2007|reforma i 2007]].<ref name="retsinformation1970-BEK62"/><ref name="lex.dk-Ringsted"/> Kommunen har 36&nbsp;356 innbyggjarar (2024). [[Administrasjonssenter]]et ligg i [[Ringsted]]. == Borgarmeistrar == * Andreas Karlsen ([[Det Konservative Folkeparti|C]]) 2026– * Klaus Hansen ([[Venstre i Danmark|V]]) 2024–2025<ref name="tv2east.dk-Hansen"/> * Henrik Hvidesten ([[Venstre i Danmark|V]]) 2014–2024<ref name="tv2east.dk-Hvidesten"/> * Niels Ulrich Hermansen ([[Venstre i Danmark|V]]) 2006–2013 * Benny Christensen ([[Socialdemokratiet|S]]) 2002–2005 * Rasmus Kristensen ([[Venstre i Danmark|V]]) 1998–2001 * Ole Mølgaard ([[Socialdemokratiet|S]]) 1994–1997 * Tove Frederiksen ([[Socialdemokratiet|S]]) 1986–1989 * Gunnar Møller Rasmussen ([[Venstre i Danmark|V]]) 1974–1985 * Poul Thisted Knudsen ([[Venstre i Danmark|V]]) 1970–1974<ref name="Q-Kjær"/> == Kjelder == {{reflist|refs= <ref name="nøgletal"> {{Kjelde www |url = https://www.noegletal.dk/ |tittel = De Kommunale Nøgletal |vitja = 2024-05-18 |utgjevar = Indenrigs- og Sundhedsministeriet |språk = dansk }} </ref> <ref name="retsinformation1970-BEK62"> {{Kjelde www |url = https://www.retsinformation.dk/eli/lta/1970/62 |tittel = BEK nr 62 af 27/02/1970: Bekendtgørelse om landets inddeling i amtskommuner og kommuner. |vitja = 2024-05-19 |dato = 1970-02-27 |utgjevar = Indenrigsministeriet / Retsinformation.dk |språk = dansk |sitat = RINGSTED KOMMUNE. En sammenlægning af Ringsted, Benløse, Haraldsted-Allindemagle, Jystrup-Valsølille, Kværkeby, Nordrupøster-Farendløse, Sneslev, Vetterslev-Høm, Vigersted og Ørslev kommuner samt Bringstrup, Gyrstinge og Sigersted sogne af Fjenneslev kommune, alle i det hidtidige Sorø amt. }} </ref> <ref name="lex.dk-Ringsted"> {{Kjelde www |url = https://denstoredanske.lex.dk/Ringsted_Kommune |tittel = Ringsted Kommune |vitja = 2024-05-19 |forfattar = Christiansen, Eigil |forfattar2 = Frandsen, Ege Lau |verk = Den Store Danske |utgjevar = lex.dk |språk = dansk }} </ref> <ref name="tv2east.dk-Hansen"> {{Kjelde www |url = https://www.tv2east.dk/ringsted/ny-borgmester-udpeget |tittel =Ny borgmester udpeget |vitja = 2024-05-19 |forfattar = Thomsen, Caroline |dato =2024-02-05 |utgjevar = TV2 ØST |språk = dansk |arkiv_url = https://web.archive.org/web/20240329141806/https://www.tv2east.dk/ringsted/ny-borgmester-udpeget |arkivdato = 2024-03-29 |sitat = Venstremanden Klaus Hansen (V) er nu officielt Ringsteds nye borgmester. }} </ref> <ref name="tv2east.dk-Hvidesten"> {{Kjelde www |url = https://www.tv2east.dk/ringsted/ringsted-borgmester-traekker-sig-efter-anklager |tittel =Ringsted-borgmester trækker sig efter anklager |vitja = 2024-05-19 |forfattar = Kraft, Mathias Svane |dato = 2024-01-28 |utgjevar = TV2 ØST |språk = dansk |arkiv_url = https://web.archive.org/web/20240329141208/https://www.tv2east.dk/ringsted/ringsted-borgmester-traekker-sig-efter-anklager |arkivdato = 2024-03-29 }} </ref> <ref name="Q-Kjær"> {{Cite Q|Q111669101}} </ref> }} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Danmark}} {{Region Sjælland}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Ringsted kommune| ]] [[Kategori:Kommunar i Region Sjælland]] 8dujf6vlwcw6ya6rzdd7ycesv47oqb3 0 277953 3651304 3649028 2026-04-23T08:28:38Z Migne 2086 /* Laurvig Grevskab */ 3651304 wikitext text/x-wiki '''Stortingsrepresentantar 1818-1820''' er ei oversikt over stortingsrepresentantane til Stortinget 1818-1820. Lista syner alle som vart valt til [[Stortinget]]. Totalt var det 78 representantar frå 34 valkrinsar; 51 representantar frå 18 landkrinsar (amt) og 27 representantar frå 16 bykrinsar. Det seinare [[Vestfold|Jarlsberg og Larviks Amt]] bestod av to valkrinsar, det same gjorde [[Aust-Agder|Nedenæs Amt]]. {{TOC right}} == Landkrinsar == ===[[Smaalenenes Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Amtmand [[Valentin Christian Wilhelm Sibbern]] |[[Fil:Valentin Sibbern 2.jpg|92x92pk]] | |- |Tidl. statsraad og formand for regjeringen [[Marcus Gjøe Rosenkrantz]] |[[Fil:Christian August Lorentzen - Portrett av Marcus Gjøe Rosenkrantz - Oslo Museum - OB.00015.jpg|94x94pk]] | |- |Provst [[Poul Schnitler]] | | |} ===[[Akershus amt|Agershus Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Prokurator [[Knud Carl Krogh]] | |- |Gaardbruker [[Ole Jakobsen Nordby]] | |- |Sorenskriver [[Laurentius Borchsenius]] |Borchsenius møtte ikkje på grunn av sjukdom.<ref>[[Tallak Lindstøl]]: ''Stortinget og Statsraadet'', 1814-1914. B. 1 D. 1 : Biografier A-K, Laurentius Borchsenius [http://www.nb.no/nbsok/nb/804354515f0fbc5c51be0a5f34d0d0d8?index=2#119 digital utgåve side 115-116]</ref> |- |Gaardbruker [[Anders Halvorsen Haneborg]] |Suppleant, møtte for Borchsenius |} ===[[Hedemarkens Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Premierløitnat [[Jacob Hoel]] |[[det Flor-Hoelske parti]] |- |Gaardbruker [[Mikkel Anderssen Saxlund]] | |- |Overretssakfører [[Johan von Aphelm Jarmann]] | |} ===[[Christians Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Ole Paulssøn Haagenstad]] |[[Fil:M Stoltenberg-Ole Haagenstad.jpg|99x99pk]] | |- |Overretsprokurator [[Johan Ernst Mejdell]] | | |- |Proprietær og landhandler [[Christian Syvertsen Hilstad]] | | |} ===[[Buskeruds Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Jens Jensen Gram]] | | |- |Overretsprokurator [[Erik Otto Knoph]] | | |- |Amtmand [[Johan Collett]] |[[Fil:Amtmann Johan Collett.png|90x90pk]] | |} ===[[Jarlsberg Grevskab]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kst. overbirkedommer, overinspektør, auktionsforva [[Nils Christian Nilsen]] | |- |Proprietær [[Frederich Johannes Grønvold]] | |} ===[[Laurvig Grevskab]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Amtmand [[Fredrik Wilhelm Wedel-Jarlsberg]] |[[Fil:FredrikWilhelmWedelJarlsberg.jpg|106x106pk]] |Valet forkasta med 64 mot 6 stemmer<ref group=note>Fredrik Wilhelm Wedel-Jarlsberg hadde ikkje vore i Noreg på 5 år. Dette blei tatt opp av han sjølv og valet forkasta 4. februar med 64 mot 6 stemmer. 1. suppleant Joseph Albert Moss kalt inn, møtte frå 12. februar. (Frå Lindstøl side 56)</ref> Proprietær [[Joseph Albert Moss]], suppleant, møtte for Wedel-Jarlsberg frå 12. februar. |} ===[[Bratsberg Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand og skibsreder, vicekonsul [[Bent Blehr]] | | |- |Gaardbruker, lærer, prestens medhjelper [[Talleiv Olavsson Huvestad]] |[[Fil:Talleiv Olsson Huvestad 2.jpg|87x87pk]] | |- |Sorenskriver [[Ole Juell]] | | |} ===[[Nedenæs Amt|Nedenæs og Robygdelagets amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sogneprest [[Søren Georg Abel]] |[[Fil:Søren Georg Abel.png|107x107pk]] | |- |Gaardbruker [[Ole Halvorsson Ribe]] | | |- |Gaardbruker og postaapner [[Ole Toresson Rød]] | | |} ===[[Lister og Mandals amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Isaach Isaachsen]] | | |- |Gaardbruker og postaapner [[Samuel Simonsson Fede]] | | |- |Foged [[Jens Erichstrup]] |[[Fil:Jens erichstrup.jpg|134x134pk]] | |} ===[[Stavanger Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Johannes Eriksson Malmeim]] | |- |Gaardbruker [[Gabriel Jonassen]] | |- |Gaardbruker, guldsmed og smed [[Svenn Ingebretsson Mossige]] | |} ===[[Søndre Bergenhus Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Christopher Benedict Bøgh]] | |Valet forkasta med 52 mot 19 stemmer<ref group=note>Som ved forrige val budde Christopher Benedict Bøgh i Bergen og ikkje i Søndre Bergenhus Amt. Denne gong vart valet forkasta 1. februar 1818 med 52 mot 19 stemmer. Johan Andreas Budtz, som var 1. suppleant blei dermed kalla inn og møtte frå 31. mars. (Frå Lindstøl side 53)</ref> |- |Gaardbruker og forlikskommisær [[Johannes Pedersen Aga]] | | |- |Sorenskriver, birkedommer [[Arnoldus von Westen Sylow Koren]] |[[Fil:Arnoldus von Westen Sylow Koren, Eidsvoll 1814, EM.01356 (cropped).jpg|88x88pk]] | |- |Fuldmægtig [[Johan Andreas Budtz]] | |Suppleant. Møtte for Ch. B. Bøgh frå 31. mars da Bøghs val blei forkasta. |} ===[[Nordre Bergenhus Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Major [[Ole Elias Holck]] |[[Fil:Ole Elias Holck av Ole Peter Hansen Balling, 1896, Eidsvoll 1814, EM.03088 (cropped).jpg|89x89pk]] | |- |Gaardbruker og landhandler [[Lars Jacobsen Thingnæsset]] | | |- |Amtmand [[Christian Magnus Falsen]] |[[Fil:Christian Magnus Falsen EM.01457 crop.jpg|90x90pk]] |Valet av Falsen forkasta med 37 mot 32 stemmer.<ref group=note>Som ved forrige val budde Christian Magnus Falsen i Bergen og ikkje i Nordre Bergenhus Amt. Denne gong vart valet forkasta 4. februar 1818 med 37 mot 32 stemmer. Suppleant blei dermed kalla inn og møtte frå 13. april. (Frå Lindstøl side 52)</ref> |- |Gaardbruker [[Absalon Olsen Wereide]] | |Suppleant |} ===[[Romsdals Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Jakob Persson Bjørkedal]] | |- |Sogneprest [[Peter Thams Buschmann]] | |- |Sorenskriver [[Augustinius Lossius]] | |} ===[[Søndre Throndhjems Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !'''Bilete''' !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Anders Rambech]] |[[Fil:Anders Rambech.jpg|94x94pk]] | |- |Gaardbruker [[Ole Olsson Teslien]] | | |- |Foged [[Peter Bull]] | | |} ===[[Nordre Throndhjems Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Peder Ottesen]] | | |- |Ritmester [[Frederik Hartvig Johan Heidmann]] |[[Fil:Frederik Heidmann 2.jpg|92x92pk]] | |- |Provst [[Michael Luytkis]] | | |} ===[[Nordlands amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Peder Klykken]] |[[Fil:Peder Klykken (1772 - 1861) (2747157794).jpg|98x98pk]] | |- |Sorenskriver [[Alexander Holst]] | | |- |Lensmand [[Ole Ivar Evjenth]] |[[Fil:Ole Iver Evjenth.jpg|107x107pk]] | |} ===[[Finmarkens Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Tolder [[Harriet Heiberg Mejer]] | |- |Handelsmand og gaardbruker [[Nicolai Olsen Normann]] | |- |Provst [[Gunner Berg]] | Berg melde sjukdomsfråfall og møtte ikkje, suppleanten Klæboe møtte.<ref name=Lindstoel55>Lindstøl side 55</ref> |- |Handelsmand [[Hans Christoffer Klæboe]] |Suppleant |} ==Bykrinsar== ===[[Fredrikshald]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Byfoged, sorenskriver [[Carl Adolph Dahl]] |[[Fil:Carl Adolph Dahl malt av Christopher Pritzier Meidell - Eidsvoll 1814 - EM.01541 - crop.jpg|94x94pk]] |Dahl melde forfall på grunn av sjukdom og Faye møtte i staden<ref name=Lindstoel55/> |- |Kjøbmand [[David Faye]] | |Suppleant |} ===[[Fredriksstad]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kaptein [[Hans Jacob Arnold Jensen]] | |} ===[[Moss]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmabnd og gaardbruker [[Henrik Gerner]] | |} ===[[Christiania]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Vinhandler, vicekonsul [[Henrich Jørgen Resch]] | | |- |Cand.jur. [[Andreas Arntzen]] |[[Fil:Andreas arntzen 1777 1837.jpg|118x118pk]] | |- |Eigar av Borregaard [[Paul Olsen Thrane]] |[[Fil:Heinrich Christian Friedrich Hosenfelder - Paul Thrane - Oslo Museum - OB.00275.jpg|100x100pk]] |Thrane melde forfall på grunn av sjukdom og Nicolai Andresen møtte i staden frå 10. februar<ref>Lindstøl side 53</ref> |- |Professor [[Georg Sverdrup]] |[[Fil:Georg Sverdrup.jpg|93x93pk]] | |- |Grosserer og bankmann [[Nicolai Andresen]] |[[Fil:Nicolai Andresen (1781 - 1861) (2719656018).jpg|106x106pk]] |Suppleant, møtte for Thrane frå 10. februar |} ===[[Drammen]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Landmand [[Pierre Poumeau Flor]] |[[Fil:Stoltenberg-PP Flor.jpg|95x95pk]] | |- |Kommisionær [[Nikolai Scheitlie]] |[[Fil:Nicolai Schejtli.jpg|97x97pk]] | |} ===[[Kongsberg]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Auktionsforvalter [[Olav Olavsen]] |[[Fil:Arkitekt Olav Olavsen.jpg|88x88pk]] | |} ===[[Tønsberg]] og [[Holmestrand]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand, vicekonsul [[Nils Otto Bull]] | |} ===[[Laurvig]] og [[Sandefjord]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Brukseier og skibsreder [[Edvard Greisel Herlofsen]] | |} ===[[Skien]] og [[Porsgrund]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |[[Ole Cudrio]] |Cudrio melde forfall på grunn av sjukdom, Taraldsen møtte frå 23. februar<ref>Lindstøl side 57</ref> |- |Kateket og lærer [[Tønnes Taralsen]] |Avløysar, møtte for Cudrio |} ===[[Kragerø]] og [[Risør|Østerrisøer]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand [[Cæsar Boeck]] | |} ===[[Arendal]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Dispachør [[Adam Gottleb Ferdinand Jæger]] | |} ===[[Christianssand]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Wincents Sebbelow]] | |- |Overretsprokurator [[Thor Rogstad]] | |} ===[[Stavanger]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Amtskonduktør, forlikskommisær [[Michael Smith (stortingsmann)|Michael Smith]] | |} ===[[Bergen]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand [[Michael Prahl]] | | |- |Stiftamtmand [[Wilhelm Frimann Koren Christie]] |[[Fil:Wilhelm Frimann Koren Christie malt av Jacob Munch - Eidsvoll 1814 - EM.01456 - crop.jpg|85x85pk]] | |- |Overfirskeveier [[Abraham Normann]] | | |- |Gaardbruker og skibsreder [[Christopher Hanssen Sødring]] | | |} ===[[Christianssund]] og [[Molde]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver og byfoged [[Ingelbrecht Knudssøn]] |[[Fil:IngelbrechtKnudssøn.png|94x94pk]] | |} ===[[Throndhjem]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Handelsmand [[Johan Mølmann Lysholm]] |[[Fil:Johan Mølmann Lysholm (1763 - 1839) (2746360361).jpg|91x91pk]] | |- |Grosserer [[Lorentz Johannsen]] |[[Fil:Lorentz Johannsen (1769 - 1837) (2742392522).jpg|107x107pk]] | |- |Resid. kapellan [[Niels Stockfleth Schultz]] |[[Fil:Res.kap. Niels Schultz (1780–1832).JPG|95x95pk]] | |- |By- og raadstuskriver [[Carl Valentin Falsen]] |[[Fil:Carl Valentin Falsen (1787 - 1852) (2739862934).jpg|113x113pk]] | |} == Fotnotar == {{referanser|group=note|refs= }} {{fotnoteliste}} ==Kjelder== *[http://www.nsd.uib.no/polsys/index.cfm?urlname=storting&lan=&MenuItem=N1_1&ChildItem=&State=collapse&UttakNr=104&periodetekst=2 Norsk samfunnsvitenskapelig datatjeneste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120609203501/http://www.nsd.uib.no/polsys/index.cfm?urlname=storting&lan=&MenuItem=N1_1&ChildItem=&State=collapse&UttakNr=104&periodetekst=2 |date=2012-06-09 }} *{{ Kjelde bok | forfattar = [[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]] | utgjeve = 1914| tittel = Stortinget og statsraadet: 1814-1914. De enkelte storting og statsraader 1814-1885 | stad = Kristiania | forlag = Steen'ske bogtrykkeri | side = |url = http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2006120500013}} <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:no:Liste over stortingsrepresentanter 1818–1820|Liste over stortingsrepresentanter 1818–1820]]» frå {{Wikipedia-utgåve|no}}, den 18. april 2014 [http://no.wikipedia.org/w/index.php?title=Liste_over_stortingsrepresentanter_1818%E2%80%931820&direction=prev&oldid=13181536 revisjon 13181536]'' </div> {{Stortingsrepresentantar}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1818-1820| ]] [[Kategori:Lister over Stortingsrepresentantar etter periode|Stortingsrepresentantar 1818-1820]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar etter periode|Stortingsrepresentantar 1818-1820]] eh3796ycsceft00dvy5vuliqbnkyngs 3651305 3651304 2026-04-23T08:30:35Z Migne 2086 /* Finmarkens Amt */ 3651305 wikitext text/x-wiki '''Stortingsrepresentantar 1818-1820''' er ei oversikt over stortingsrepresentantane til Stortinget 1818-1820. Lista syner alle som vart valt til [[Stortinget]]. Totalt var det 78 representantar frå 34 valkrinsar; 51 representantar frå 18 landkrinsar (amt) og 27 representantar frå 16 bykrinsar. Det seinare [[Vestfold|Jarlsberg og Larviks Amt]] bestod av to valkrinsar, det same gjorde [[Aust-Agder|Nedenæs Amt]]. {{TOC right}} == Landkrinsar == ===[[Smaalenenes Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Amtmand [[Valentin Christian Wilhelm Sibbern]] |[[Fil:Valentin Sibbern 2.jpg|92x92pk]] | |- |Tidl. statsraad og formand for regjeringen [[Marcus Gjøe Rosenkrantz]] |[[Fil:Christian August Lorentzen - Portrett av Marcus Gjøe Rosenkrantz - Oslo Museum - OB.00015.jpg|94x94pk]] | |- |Provst [[Poul Schnitler]] | | |} ===[[Akershus amt|Agershus Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Prokurator [[Knud Carl Krogh]] | |- |Gaardbruker [[Ole Jakobsen Nordby]] | |- |Sorenskriver [[Laurentius Borchsenius]] |Borchsenius møtte ikkje på grunn av sjukdom.<ref>[[Tallak Lindstøl]]: ''Stortinget og Statsraadet'', 1814-1914. B. 1 D. 1 : Biografier A-K, Laurentius Borchsenius [http://www.nb.no/nbsok/nb/804354515f0fbc5c51be0a5f34d0d0d8?index=2#119 digital utgåve side 115-116]</ref> |- |Gaardbruker [[Anders Halvorsen Haneborg]] |Suppleant, møtte for Borchsenius |} ===[[Hedemarkens Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Premierløitnat [[Jacob Hoel]] |[[det Flor-Hoelske parti]] |- |Gaardbruker [[Mikkel Anderssen Saxlund]] | |- |Overretssakfører [[Johan von Aphelm Jarmann]] | |} ===[[Christians Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Ole Paulssøn Haagenstad]] |[[Fil:M Stoltenberg-Ole Haagenstad.jpg|99x99pk]] | |- |Overretsprokurator [[Johan Ernst Mejdell]] | | |- |Proprietær og landhandler [[Christian Syvertsen Hilstad]] | | |} ===[[Buskeruds Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Jens Jensen Gram]] | | |- |Overretsprokurator [[Erik Otto Knoph]] | | |- |Amtmand [[Johan Collett]] |[[Fil:Amtmann Johan Collett.png|90x90pk]] | |} ===[[Jarlsberg Grevskab]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kst. overbirkedommer, overinspektør, auktionsforva [[Nils Christian Nilsen]] | |- |Proprietær [[Frederich Johannes Grønvold]] | |} ===[[Laurvig Grevskab]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Amtmand [[Fredrik Wilhelm Wedel-Jarlsberg]] |[[Fil:FredrikWilhelmWedelJarlsberg.jpg|106x106pk]] |Valet forkasta med 64 mot 6 stemmer<ref group=note>Fredrik Wilhelm Wedel-Jarlsberg hadde ikkje vore i Noreg på 5 år. Dette blei tatt opp av han sjølv og valet forkasta 4. februar med 64 mot 6 stemmer. 1. suppleant Joseph Albert Moss kalt inn, møtte frå 12. februar. (Frå Lindstøl side 56)</ref> Proprietær [[Joseph Albert Moss]], suppleant, møtte for Wedel-Jarlsberg frå 12. februar. |} ===[[Bratsberg Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand og skibsreder, vicekonsul [[Bent Blehr]] | | |- |Gaardbruker, lærer, prestens medhjelper [[Talleiv Olavsson Huvestad]] |[[Fil:Talleiv Olsson Huvestad 2.jpg|87x87pk]] | |- |Sorenskriver [[Ole Juell]] | | |} ===[[Nedenæs Amt|Nedenæs og Robygdelagets amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sogneprest [[Søren Georg Abel]] |[[Fil:Søren Georg Abel.png|107x107pk]] | |- |Gaardbruker [[Ole Halvorsson Ribe]] | | |- |Gaardbruker og postaapner [[Ole Toresson Rød]] | | |} ===[[Lister og Mandals amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Isaach Isaachsen]] | | |- |Gaardbruker og postaapner [[Samuel Simonsson Fede]] | | |- |Foged [[Jens Erichstrup]] |[[Fil:Jens erichstrup.jpg|134x134pk]] | |} ===[[Stavanger Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Johannes Eriksson Malmeim]] | |- |Gaardbruker [[Gabriel Jonassen]] | |- |Gaardbruker, guldsmed og smed [[Svenn Ingebretsson Mossige]] | |} ===[[Søndre Bergenhus Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Christopher Benedict Bøgh]] | |Valet forkasta med 52 mot 19 stemmer<ref group=note>Som ved forrige val budde Christopher Benedict Bøgh i Bergen og ikkje i Søndre Bergenhus Amt. Denne gong vart valet forkasta 1. februar 1818 med 52 mot 19 stemmer. Johan Andreas Budtz, som var 1. suppleant blei dermed kalla inn og møtte frå 31. mars. (Frå Lindstøl side 53)</ref> |- |Gaardbruker og forlikskommisær [[Johannes Pedersen Aga]] | | |- |Sorenskriver, birkedommer [[Arnoldus von Westen Sylow Koren]] |[[Fil:Arnoldus von Westen Sylow Koren, Eidsvoll 1814, EM.01356 (cropped).jpg|88x88pk]] | |- |Fuldmægtig [[Johan Andreas Budtz]] | |Suppleant. Møtte for Ch. B. Bøgh frå 31. mars da Bøghs val blei forkasta. |} ===[[Nordre Bergenhus Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Major [[Ole Elias Holck]] |[[Fil:Ole Elias Holck av Ole Peter Hansen Balling, 1896, Eidsvoll 1814, EM.03088 (cropped).jpg|89x89pk]] | |- |Gaardbruker og landhandler [[Lars Jacobsen Thingnæsset]] | | |- |Amtmand [[Christian Magnus Falsen]] |[[Fil:Christian Magnus Falsen EM.01457 crop.jpg|90x90pk]] |Valet av Falsen forkasta med 37 mot 32 stemmer.<ref group=note>Som ved forrige val budde Christian Magnus Falsen i Bergen og ikkje i Nordre Bergenhus Amt. Denne gong vart valet forkasta 4. februar 1818 med 37 mot 32 stemmer. Suppleant blei dermed kalla inn og møtte frå 13. april. (Frå Lindstøl side 52)</ref> |- |Gaardbruker [[Absalon Olsen Wereide]] | |Suppleant |} ===[[Romsdals Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Jakob Persson Bjørkedal]] | |- |Sogneprest [[Peter Thams Buschmann]] | |- |Sorenskriver [[Augustinius Lossius]] | |} ===[[Søndre Throndhjems Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !'''Bilete''' !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Anders Rambech]] |[[Fil:Anders Rambech.jpg|94x94pk]] | |- |Gaardbruker [[Ole Olsson Teslien]] | | |- |Foged [[Peter Bull]] | | |} ===[[Nordre Throndhjems Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Peder Ottesen]] | | |- |Ritmester [[Frederik Hartvig Johan Heidmann]] |[[Fil:Frederik Heidmann 2.jpg|92x92pk]] | |- |Provst [[Michael Luytkis]] | | |} ===[[Nordlands amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Peder Klykken]] |[[Fil:Peder Klykken (1772 - 1861) (2747157794).jpg|98x98pk]] | |- |Sorenskriver [[Alexander Holst]] | | |- |Lensmand [[Ole Ivar Evjenth]] |[[Fil:Ole Iver Evjenth.jpg|107x107pk]] | |} ===[[Finmarkens Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Tolder [[Harriet Heiberg Mejer]] | |- |Handelsmand og gaardbruker [[Nicolai Olsen Normann]] | |- |Provst [[Gunner Berg]] | Berg melde sjukdomsfråfall. Suppleanten, handelsmand [[Hans Christoffer Klæboe]] møtte.<ref name=Lindstoel55>Lindstøl side 55</ref> |} ==Bykrinsar== ===[[Fredrikshald]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Byfoged, sorenskriver [[Carl Adolph Dahl]] |[[Fil:Carl Adolph Dahl malt av Christopher Pritzier Meidell - Eidsvoll 1814 - EM.01541 - crop.jpg|94x94pk]] |Dahl melde forfall på grunn av sjukdom og Faye møtte i staden<ref name=Lindstoel55/> |- |Kjøbmand [[David Faye]] | |Suppleant |} ===[[Fredriksstad]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kaptein [[Hans Jacob Arnold Jensen]] | |} ===[[Moss]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmabnd og gaardbruker [[Henrik Gerner]] | |} ===[[Christiania]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Vinhandler, vicekonsul [[Henrich Jørgen Resch]] | | |- |Cand.jur. [[Andreas Arntzen]] |[[Fil:Andreas arntzen 1777 1837.jpg|118x118pk]] | |- |Eigar av Borregaard [[Paul Olsen Thrane]] |[[Fil:Heinrich Christian Friedrich Hosenfelder - Paul Thrane - Oslo Museum - OB.00275.jpg|100x100pk]] |Thrane melde forfall på grunn av sjukdom og Nicolai Andresen møtte i staden frå 10. februar<ref>Lindstøl side 53</ref> |- |Professor [[Georg Sverdrup]] |[[Fil:Georg Sverdrup.jpg|93x93pk]] | |- |Grosserer og bankmann [[Nicolai Andresen]] |[[Fil:Nicolai Andresen (1781 - 1861) (2719656018).jpg|106x106pk]] |Suppleant, møtte for Thrane frå 10. februar |} ===[[Drammen]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Landmand [[Pierre Poumeau Flor]] |[[Fil:Stoltenberg-PP Flor.jpg|95x95pk]] | |- |Kommisionær [[Nikolai Scheitlie]] |[[Fil:Nicolai Schejtli.jpg|97x97pk]] | |} ===[[Kongsberg]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Auktionsforvalter [[Olav Olavsen]] |[[Fil:Arkitekt Olav Olavsen.jpg|88x88pk]] | |} ===[[Tønsberg]] og [[Holmestrand]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand, vicekonsul [[Nils Otto Bull]] | |} ===[[Laurvig]] og [[Sandefjord]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Brukseier og skibsreder [[Edvard Greisel Herlofsen]] | |} ===[[Skien]] og [[Porsgrund]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |[[Ole Cudrio]] |Cudrio melde forfall på grunn av sjukdom, Taraldsen møtte frå 23. februar<ref>Lindstøl side 57</ref> |- |Kateket og lærer [[Tønnes Taralsen]] |Avløysar, møtte for Cudrio |} ===[[Kragerø]] og [[Risør|Østerrisøer]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand [[Cæsar Boeck]] | |} ===[[Arendal]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Dispachør [[Adam Gottleb Ferdinand Jæger]] | |} ===[[Christianssand]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Wincents Sebbelow]] | |- |Overretsprokurator [[Thor Rogstad]] | |} ===[[Stavanger]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Amtskonduktør, forlikskommisær [[Michael Smith (stortingsmann)|Michael Smith]] | |} ===[[Bergen]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand [[Michael Prahl]] | | |- |Stiftamtmand [[Wilhelm Frimann Koren Christie]] |[[Fil:Wilhelm Frimann Koren Christie malt av Jacob Munch - Eidsvoll 1814 - EM.01456 - crop.jpg|85x85pk]] | |- |Overfirskeveier [[Abraham Normann]] | | |- |Gaardbruker og skibsreder [[Christopher Hanssen Sødring]] | | |} ===[[Christianssund]] og [[Molde]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver og byfoged [[Ingelbrecht Knudssøn]] |[[Fil:IngelbrechtKnudssøn.png|94x94pk]] | |} ===[[Throndhjem]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Handelsmand [[Johan Mølmann Lysholm]] |[[Fil:Johan Mølmann Lysholm (1763 - 1839) (2746360361).jpg|91x91pk]] | |- |Grosserer [[Lorentz Johannsen]] |[[Fil:Lorentz Johannsen (1769 - 1837) (2742392522).jpg|107x107pk]] | |- |Resid. kapellan [[Niels Stockfleth Schultz]] |[[Fil:Res.kap. Niels Schultz (1780–1832).JPG|95x95pk]] | |- |By- og raadstuskriver [[Carl Valentin Falsen]] |[[Fil:Carl Valentin Falsen (1787 - 1852) (2739862934).jpg|113x113pk]] | |} == Fotnotar == {{referanser|group=note|refs= }} {{fotnoteliste}} ==Kjelder== *[http://www.nsd.uib.no/polsys/index.cfm?urlname=storting&lan=&MenuItem=N1_1&ChildItem=&State=collapse&UttakNr=104&periodetekst=2 Norsk samfunnsvitenskapelig datatjeneste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120609203501/http://www.nsd.uib.no/polsys/index.cfm?urlname=storting&lan=&MenuItem=N1_1&ChildItem=&State=collapse&UttakNr=104&periodetekst=2 |date=2012-06-09 }} *{{ Kjelde bok | forfattar = [[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]] | utgjeve = 1914| tittel = Stortinget og statsraadet: 1814-1914. De enkelte storting og statsraader 1814-1885 | stad = Kristiania | forlag = Steen'ske bogtrykkeri | side = |url = http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2006120500013}} <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:no:Liste over stortingsrepresentanter 1818–1820|Liste over stortingsrepresentanter 1818–1820]]» frå {{Wikipedia-utgåve|no}}, den 18. april 2014 [http://no.wikipedia.org/w/index.php?title=Liste_over_stortingsrepresentanter_1818%E2%80%931820&direction=prev&oldid=13181536 revisjon 13181536]'' </div> {{Stortingsrepresentantar}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1818-1820| ]] [[Kategori:Lister over Stortingsrepresentantar etter periode|Stortingsrepresentantar 1818-1820]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar etter periode|Stortingsrepresentantar 1818-1820]] gsdnuc4tm80tqftcfq0fxkx5ie36t4o 3651306 3651305 2026-04-23T08:30:56Z Migne 2086 /* Fredriksstad */ 3651306 wikitext text/x-wiki '''Stortingsrepresentantar 1818-1820''' er ei oversikt over stortingsrepresentantane til Stortinget 1818-1820. Lista syner alle som vart valt til [[Stortinget]]. Totalt var det 78 representantar frå 34 valkrinsar; 51 representantar frå 18 landkrinsar (amt) og 27 representantar frå 16 bykrinsar. Det seinare [[Vestfold|Jarlsberg og Larviks Amt]] bestod av to valkrinsar, det same gjorde [[Aust-Agder|Nedenæs Amt]]. {{TOC right}} == Landkrinsar == ===[[Smaalenenes Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Amtmand [[Valentin Christian Wilhelm Sibbern]] |[[Fil:Valentin Sibbern 2.jpg|92x92pk]] | |- |Tidl. statsraad og formand for regjeringen [[Marcus Gjøe Rosenkrantz]] |[[Fil:Christian August Lorentzen - Portrett av Marcus Gjøe Rosenkrantz - Oslo Museum - OB.00015.jpg|94x94pk]] | |- |Provst [[Poul Schnitler]] | | |} ===[[Akershus amt|Agershus Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Prokurator [[Knud Carl Krogh]] | |- |Gaardbruker [[Ole Jakobsen Nordby]] | |- |Sorenskriver [[Laurentius Borchsenius]] |Borchsenius møtte ikkje på grunn av sjukdom.<ref>[[Tallak Lindstøl]]: ''Stortinget og Statsraadet'', 1814-1914. B. 1 D. 1 : Biografier A-K, Laurentius Borchsenius [http://www.nb.no/nbsok/nb/804354515f0fbc5c51be0a5f34d0d0d8?index=2#119 digital utgåve side 115-116]</ref> |- |Gaardbruker [[Anders Halvorsen Haneborg]] |Suppleant, møtte for Borchsenius |} ===[[Hedemarkens Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Premierløitnat [[Jacob Hoel]] |[[det Flor-Hoelske parti]] |- |Gaardbruker [[Mikkel Anderssen Saxlund]] | |- |Overretssakfører [[Johan von Aphelm Jarmann]] | |} ===[[Christians Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Ole Paulssøn Haagenstad]] |[[Fil:M Stoltenberg-Ole Haagenstad.jpg|99x99pk]] | |- |Overretsprokurator [[Johan Ernst Mejdell]] | | |- |Proprietær og landhandler [[Christian Syvertsen Hilstad]] | | |} ===[[Buskeruds Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Jens Jensen Gram]] | | |- |Overretsprokurator [[Erik Otto Knoph]] | | |- |Amtmand [[Johan Collett]] |[[Fil:Amtmann Johan Collett.png|90x90pk]] | |} ===[[Jarlsberg Grevskab]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kst. overbirkedommer, overinspektør, auktionsforva [[Nils Christian Nilsen]] | |- |Proprietær [[Frederich Johannes Grønvold]] | |} ===[[Laurvig Grevskab]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Amtmand [[Fredrik Wilhelm Wedel-Jarlsberg]] |[[Fil:FredrikWilhelmWedelJarlsberg.jpg|106x106pk]] |Valet forkasta med 64 mot 6 stemmer<ref group=note>Fredrik Wilhelm Wedel-Jarlsberg hadde ikkje vore i Noreg på 5 år. Dette blei tatt opp av han sjølv og valet forkasta 4. februar med 64 mot 6 stemmer. 1. suppleant Joseph Albert Moss kalt inn, møtte frå 12. februar. (Frå Lindstøl side 56)</ref> Proprietær [[Joseph Albert Moss]], suppleant, møtte for Wedel-Jarlsberg frå 12. februar. |} ===[[Bratsberg Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand og skibsreder, vicekonsul [[Bent Blehr]] | | |- |Gaardbruker, lærer, prestens medhjelper [[Talleiv Olavsson Huvestad]] |[[Fil:Talleiv Olsson Huvestad 2.jpg|87x87pk]] | |- |Sorenskriver [[Ole Juell]] | | |} ===[[Nedenæs Amt|Nedenæs og Robygdelagets amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sogneprest [[Søren Georg Abel]] |[[Fil:Søren Georg Abel.png|107x107pk]] | |- |Gaardbruker [[Ole Halvorsson Ribe]] | | |- |Gaardbruker og postaapner [[Ole Toresson Rød]] | | |} ===[[Lister og Mandals amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Isaach Isaachsen]] | | |- |Gaardbruker og postaapner [[Samuel Simonsson Fede]] | | |- |Foged [[Jens Erichstrup]] |[[Fil:Jens erichstrup.jpg|134x134pk]] | |} ===[[Stavanger Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Johannes Eriksson Malmeim]] | |- |Gaardbruker [[Gabriel Jonassen]] | |- |Gaardbruker, guldsmed og smed [[Svenn Ingebretsson Mossige]] | |} ===[[Søndre Bergenhus Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Christopher Benedict Bøgh]] | |Valet forkasta med 52 mot 19 stemmer<ref group=note>Som ved forrige val budde Christopher Benedict Bøgh i Bergen og ikkje i Søndre Bergenhus Amt. Denne gong vart valet forkasta 1. februar 1818 med 52 mot 19 stemmer. Johan Andreas Budtz, som var 1. suppleant blei dermed kalla inn og møtte frå 31. mars. (Frå Lindstøl side 53)</ref> |- |Gaardbruker og forlikskommisær [[Johannes Pedersen Aga]] | | |- |Sorenskriver, birkedommer [[Arnoldus von Westen Sylow Koren]] |[[Fil:Arnoldus von Westen Sylow Koren, Eidsvoll 1814, EM.01356 (cropped).jpg|88x88pk]] | |- |Fuldmægtig [[Johan Andreas Budtz]] | |Suppleant. Møtte for Ch. B. Bøgh frå 31. mars da Bøghs val blei forkasta. |} ===[[Nordre Bergenhus Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Major [[Ole Elias Holck]] |[[Fil:Ole Elias Holck av Ole Peter Hansen Balling, 1896, Eidsvoll 1814, EM.03088 (cropped).jpg|89x89pk]] | |- |Gaardbruker og landhandler [[Lars Jacobsen Thingnæsset]] | | |- |Amtmand [[Christian Magnus Falsen]] |[[Fil:Christian Magnus Falsen EM.01457 crop.jpg|90x90pk]] |Valet av Falsen forkasta med 37 mot 32 stemmer.<ref group=note>Som ved forrige val budde Christian Magnus Falsen i Bergen og ikkje i Nordre Bergenhus Amt. Denne gong vart valet forkasta 4. februar 1818 med 37 mot 32 stemmer. Suppleant blei dermed kalla inn og møtte frå 13. april. (Frå Lindstøl side 52)</ref> |- |Gaardbruker [[Absalon Olsen Wereide]] | |Suppleant |} ===[[Romsdals Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Jakob Persson Bjørkedal]] | |- |Sogneprest [[Peter Thams Buschmann]] | |- |Sorenskriver [[Augustinius Lossius]] | |} ===[[Søndre Throndhjems Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !'''Bilete''' !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Anders Rambech]] |[[Fil:Anders Rambech.jpg|94x94pk]] | |- |Gaardbruker [[Ole Olsson Teslien]] | | |- |Foged [[Peter Bull]] | | |} ===[[Nordre Throndhjems Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Peder Ottesen]] | | |- |Ritmester [[Frederik Hartvig Johan Heidmann]] |[[Fil:Frederik Heidmann 2.jpg|92x92pk]] | |- |Provst [[Michael Luytkis]] | | |} ===[[Nordlands amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Peder Klykken]] |[[Fil:Peder Klykken (1772 - 1861) (2747157794).jpg|98x98pk]] | |- |Sorenskriver [[Alexander Holst]] | | |- |Lensmand [[Ole Ivar Evjenth]] |[[Fil:Ole Iver Evjenth.jpg|107x107pk]] | |} ===[[Finmarkens Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Tolder [[Harriet Heiberg Mejer]] | |- |Handelsmand og gaardbruker [[Nicolai Olsen Normann]] | |- |Provst [[Gunner Berg]] | Berg melde sjukdomsfråfall. Suppleanten, handelsmand [[Hans Christoffer Klæboe]] møtte.<ref name=Lindstoel55>Lindstøl side 55</ref> |} ==Bykrinsar== ===[[Fredrikshald]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Byfoged, sorenskriver [[Carl Adolph Dahl]] |[[Fil:Carl Adolph Dahl malt av Christopher Pritzier Meidell - Eidsvoll 1814 - EM.01541 - crop.jpg|94x94pk]] |Dahl melde forfall på grunn av sjukdom og Faye møtte i staden<ref name=Lindstoel55/> |- |Kjøbmand [[David Faye]] | |Suppleant |} ===[[Fredrikstad|Fredriksstad]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kaptein [[Hans Jacob Arnold Jensen]] | |} ===[[Moss]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmabnd og gaardbruker [[Henrik Gerner]] | |} ===[[Christiania]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Vinhandler, vicekonsul [[Henrich Jørgen Resch]] | | |- |Cand.jur. [[Andreas Arntzen]] |[[Fil:Andreas arntzen 1777 1837.jpg|118x118pk]] | |- |Eigar av Borregaard [[Paul Olsen Thrane]] |[[Fil:Heinrich Christian Friedrich Hosenfelder - Paul Thrane - Oslo Museum - OB.00275.jpg|100x100pk]] |Thrane melde forfall på grunn av sjukdom og Nicolai Andresen møtte i staden frå 10. februar<ref>Lindstøl side 53</ref> |- |Professor [[Georg Sverdrup]] |[[Fil:Georg Sverdrup.jpg|93x93pk]] | |- |Grosserer og bankmann [[Nicolai Andresen]] |[[Fil:Nicolai Andresen (1781 - 1861) (2719656018).jpg|106x106pk]] |Suppleant, møtte for Thrane frå 10. februar |} ===[[Drammen]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Landmand [[Pierre Poumeau Flor]] |[[Fil:Stoltenberg-PP Flor.jpg|95x95pk]] | |- |Kommisionær [[Nikolai Scheitlie]] |[[Fil:Nicolai Schejtli.jpg|97x97pk]] | |} ===[[Kongsberg]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Auktionsforvalter [[Olav Olavsen]] |[[Fil:Arkitekt Olav Olavsen.jpg|88x88pk]] | |} ===[[Tønsberg]] og [[Holmestrand]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand, vicekonsul [[Nils Otto Bull]] | |} ===[[Laurvig]] og [[Sandefjord]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Brukseier og skibsreder [[Edvard Greisel Herlofsen]] | |} ===[[Skien]] og [[Porsgrund]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |[[Ole Cudrio]] |Cudrio melde forfall på grunn av sjukdom, Taraldsen møtte frå 23. februar<ref>Lindstøl side 57</ref> |- |Kateket og lærer [[Tønnes Taralsen]] |Avløysar, møtte for Cudrio |} ===[[Kragerø]] og [[Risør|Østerrisøer]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand [[Cæsar Boeck]] | |} ===[[Arendal]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Dispachør [[Adam Gottleb Ferdinand Jæger]] | |} ===[[Christianssand]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Wincents Sebbelow]] | |- |Overretsprokurator [[Thor Rogstad]] | |} ===[[Stavanger]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Amtskonduktør, forlikskommisær [[Michael Smith (stortingsmann)|Michael Smith]] | |} ===[[Bergen]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand [[Michael Prahl]] | | |- |Stiftamtmand [[Wilhelm Frimann Koren Christie]] |[[Fil:Wilhelm Frimann Koren Christie malt av Jacob Munch - Eidsvoll 1814 - EM.01456 - crop.jpg|85x85pk]] | |- |Overfirskeveier [[Abraham Normann]] | | |- |Gaardbruker og skibsreder [[Christopher Hanssen Sødring]] | | |} ===[[Christianssund]] og [[Molde]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver og byfoged [[Ingelbrecht Knudssøn]] |[[Fil:IngelbrechtKnudssøn.png|94x94pk]] | |} ===[[Throndhjem]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Handelsmand [[Johan Mølmann Lysholm]] |[[Fil:Johan Mølmann Lysholm (1763 - 1839) (2746360361).jpg|91x91pk]] | |- |Grosserer [[Lorentz Johannsen]] |[[Fil:Lorentz Johannsen (1769 - 1837) (2742392522).jpg|107x107pk]] | |- |Resid. kapellan [[Niels Stockfleth Schultz]] |[[Fil:Res.kap. Niels Schultz (1780–1832).JPG|95x95pk]] | |- |By- og raadstuskriver [[Carl Valentin Falsen]] |[[Fil:Carl Valentin Falsen (1787 - 1852) (2739862934).jpg|113x113pk]] | |} == Fotnotar == {{referanser|group=note|refs= }} {{fotnoteliste}} ==Kjelder== *[http://www.nsd.uib.no/polsys/index.cfm?urlname=storting&lan=&MenuItem=N1_1&ChildItem=&State=collapse&UttakNr=104&periodetekst=2 Norsk samfunnsvitenskapelig datatjeneste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120609203501/http://www.nsd.uib.no/polsys/index.cfm?urlname=storting&lan=&MenuItem=N1_1&ChildItem=&State=collapse&UttakNr=104&periodetekst=2 |date=2012-06-09 }} *{{ Kjelde bok | forfattar = [[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]] | utgjeve = 1914| tittel = Stortinget og statsraadet: 1814-1914. De enkelte storting og statsraader 1814-1885 | stad = Kristiania | forlag = Steen'ske bogtrykkeri | side = |url = http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2006120500013}} <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:no:Liste over stortingsrepresentanter 1818–1820|Liste over stortingsrepresentanter 1818–1820]]» frå {{Wikipedia-utgåve|no}}, den 18. april 2014 [http://no.wikipedia.org/w/index.php?title=Liste_over_stortingsrepresentanter_1818%E2%80%931820&direction=prev&oldid=13181536 revisjon 13181536]'' </div> {{Stortingsrepresentantar}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1818-1820| ]] [[Kategori:Lister over Stortingsrepresentantar etter periode|Stortingsrepresentantar 1818-1820]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar etter periode|Stortingsrepresentantar 1818-1820]] h3rd4zveaodcf61uhk8ufv6v2onkjxy 3651308 3651306 2026-04-23T08:38:40Z Migne 2086 /* Christiania */ 3651308 wikitext text/x-wiki '''Stortingsrepresentantar 1818-1820''' er ei oversikt over stortingsrepresentantane til Stortinget 1818-1820. Lista syner alle som vart valt til [[Stortinget]]. Totalt var det 78 representantar frå 34 valkrinsar; 51 representantar frå 18 landkrinsar (amt) og 27 representantar frå 16 bykrinsar. Det seinare [[Vestfold|Jarlsberg og Larviks Amt]] bestod av to valkrinsar, det same gjorde [[Aust-Agder|Nedenæs Amt]]. {{TOC right}} == Landkrinsar == ===[[Smaalenenes Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Amtmand [[Valentin Christian Wilhelm Sibbern]] |[[Fil:Valentin Sibbern 2.jpg|92x92pk]] | |- |Tidl. statsraad og formand for regjeringen [[Marcus Gjøe Rosenkrantz]] |[[Fil:Christian August Lorentzen - Portrett av Marcus Gjøe Rosenkrantz - Oslo Museum - OB.00015.jpg|94x94pk]] | |- |Provst [[Poul Schnitler]] | | |} ===[[Akershus amt|Agershus Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Prokurator [[Knud Carl Krogh]] | |- |Gaardbruker [[Ole Jakobsen Nordby]] | |- |Sorenskriver [[Laurentius Borchsenius]] |Borchsenius møtte ikkje på grunn av sjukdom.<ref>[[Tallak Lindstøl]]: ''Stortinget og Statsraadet'', 1814-1914. B. 1 D. 1 : Biografier A-K, Laurentius Borchsenius [http://www.nb.no/nbsok/nb/804354515f0fbc5c51be0a5f34d0d0d8?index=2#119 digital utgåve side 115-116]</ref> |- |Gaardbruker [[Anders Halvorsen Haneborg]] |Suppleant, møtte for Borchsenius |} ===[[Hedemarkens Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Premierløitnat [[Jacob Hoel]] |[[det Flor-Hoelske parti]] |- |Gaardbruker [[Mikkel Anderssen Saxlund]] | |- |Overretssakfører [[Johan von Aphelm Jarmann]] | |} ===[[Christians Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Ole Paulssøn Haagenstad]] |[[Fil:M Stoltenberg-Ole Haagenstad.jpg|99x99pk]] | |- |Overretsprokurator [[Johan Ernst Mejdell]] | | |- |Proprietær og landhandler [[Christian Syvertsen Hilstad]] | | |} ===[[Buskeruds Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Jens Jensen Gram]] | | |- |Overretsprokurator [[Erik Otto Knoph]] | | |- |Amtmand [[Johan Collett]] |[[Fil:Amtmann Johan Collett.png|90x90pk]] | |} ===[[Jarlsberg Grevskab]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kst. overbirkedommer, overinspektør, auktionsforva [[Nils Christian Nilsen]] | |- |Proprietær [[Frederich Johannes Grønvold]] | |} ===[[Laurvig Grevskab]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Amtmand [[Fredrik Wilhelm Wedel-Jarlsberg]] |[[Fil:FredrikWilhelmWedelJarlsberg.jpg|106x106pk]] |Valet forkasta med 64 mot 6 stemmer<ref group=note>Fredrik Wilhelm Wedel-Jarlsberg hadde ikkje vore i Noreg på 5 år. Dette blei tatt opp av han sjølv og valet forkasta 4. februar med 64 mot 6 stemmer. 1. suppleant Joseph Albert Moss kalt inn, møtte frå 12. februar. (Frå Lindstøl side 56)</ref> Proprietær [[Joseph Albert Moss]], suppleant, møtte for Wedel-Jarlsberg frå 12. februar. |} ===[[Bratsberg Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand og skibsreder, vicekonsul [[Bent Blehr]] | | |- |Gaardbruker, lærer, prestens medhjelper [[Talleiv Olavsson Huvestad]] |[[Fil:Talleiv Olsson Huvestad 2.jpg|87x87pk]] | |- |Sorenskriver [[Ole Juell]] | | |} ===[[Nedenæs Amt|Nedenæs og Robygdelagets amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sogneprest [[Søren Georg Abel]] |[[Fil:Søren Georg Abel.png|107x107pk]] | |- |Gaardbruker [[Ole Halvorsson Ribe]] | | |- |Gaardbruker og postaapner [[Ole Toresson Rød]] | | |} ===[[Lister og Mandals amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Isaach Isaachsen]] | | |- |Gaardbruker og postaapner [[Samuel Simonsson Fede]] | | |- |Foged [[Jens Erichstrup]] |[[Fil:Jens erichstrup.jpg|134x134pk]] | |} ===[[Stavanger Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Johannes Eriksson Malmeim]] | |- |Gaardbruker [[Gabriel Jonassen]] | |- |Gaardbruker, guldsmed og smed [[Svenn Ingebretsson Mossige]] | |} ===[[Søndre Bergenhus Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Christopher Benedict Bøgh]] | |Valet forkasta med 52 mot 19 stemmer<ref group=note>Som ved forrige val budde Christopher Benedict Bøgh i Bergen og ikkje i Søndre Bergenhus Amt. Denne gong vart valet forkasta 1. februar 1818 med 52 mot 19 stemmer. Johan Andreas Budtz, som var 1. suppleant blei dermed kalla inn og møtte frå 31. mars. (Frå Lindstøl side 53)</ref> |- |Gaardbruker og forlikskommisær [[Johannes Pedersen Aga]] | | |- |Sorenskriver, birkedommer [[Arnoldus von Westen Sylow Koren]] |[[Fil:Arnoldus von Westen Sylow Koren, Eidsvoll 1814, EM.01356 (cropped).jpg|88x88pk]] | |- |Fuldmægtig [[Johan Andreas Budtz]] | |Suppleant. Møtte for Ch. B. Bøgh frå 31. mars da Bøghs val blei forkasta. |} ===[[Nordre Bergenhus Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Major [[Ole Elias Holck]] |[[Fil:Ole Elias Holck av Ole Peter Hansen Balling, 1896, Eidsvoll 1814, EM.03088 (cropped).jpg|89x89pk]] | |- |Gaardbruker og landhandler [[Lars Jacobsen Thingnæsset]] | | |- |Amtmand [[Christian Magnus Falsen]] |[[Fil:Christian Magnus Falsen EM.01457 crop.jpg|90x90pk]] |Valet av Falsen forkasta med 37 mot 32 stemmer.<ref group=note>Som ved forrige val budde Christian Magnus Falsen i Bergen og ikkje i Nordre Bergenhus Amt. Denne gong vart valet forkasta 4. februar 1818 med 37 mot 32 stemmer. Suppleant blei dermed kalla inn og møtte frå 13. april. (Frå Lindstøl side 52)</ref> |- |Gaardbruker [[Absalon Olsen Wereide]] | |Suppleant |} ===[[Romsdals Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Jakob Persson Bjørkedal]] | |- |Sogneprest [[Peter Thams Buschmann]] | |- |Sorenskriver [[Augustinius Lossius]] | |} ===[[Søndre Throndhjems Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !'''Bilete''' !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Anders Rambech]] |[[Fil:Anders Rambech.jpg|94x94pk]] | |- |Gaardbruker [[Ole Olsson Teslien]] | | |- |Foged [[Peter Bull]] | | |} ===[[Nordre Throndhjems Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Peder Ottesen]] | | |- |Ritmester [[Frederik Hartvig Johan Heidmann]] |[[Fil:Frederik Heidmann 2.jpg|92x92pk]] | |- |Provst [[Michael Luytkis]] | | |} ===[[Nordlands amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Peder Klykken]] |[[Fil:Peder Klykken (1772 - 1861) (2747157794).jpg|98x98pk]] | |- |Sorenskriver [[Alexander Holst]] | | |- |Lensmand [[Ole Ivar Evjenth]] |[[Fil:Ole Iver Evjenth.jpg|107x107pk]] | |} ===[[Finmarkens Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Tolder [[Harriet Heiberg Mejer]] | |- |Handelsmand og gaardbruker [[Nicolai Olsen Normann]] | |- |Provst [[Gunner Berg]] | Berg melde sjukdomsfråfall. Suppleanten, handelsmand [[Hans Christoffer Klæboe]] møtte.<ref name=Lindstoel55>Lindstøl side 55</ref> |} ==Bykrinsar== ===[[Fredrikshald]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Byfoged, sorenskriver [[Carl Adolph Dahl]] |[[Fil:Carl Adolph Dahl malt av Christopher Pritzier Meidell - Eidsvoll 1814 - EM.01541 - crop.jpg|94x94pk]] |Dahl melde forfall på grunn av sjukdom og Faye møtte i staden<ref name=Lindstoel55/> |- |Kjøbmand [[David Faye]] | |Suppleant |} ===[[Fredrikstad|Fredriksstad]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kaptein [[Hans Jacob Arnold Jensen]] | |} ===[[Moss]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmabnd og gaardbruker [[Henrik Gerner]] | |} ===[[Christiania]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Vinhandler, vicekonsul [[Henrich Jørgen Resch]] | | |- |Cand.jur. [[Andreas Arntzen]] |[[Fil:Andreas arntzen 1777 1837.jpg|118x118pk]] | |- |Eigar av Borregaard [[Paul Olsen Thrane]] |[[Fil:Heinrich Christian Friedrich Hosenfelder - Paul Thrane - Oslo Museum - OB.00275.jpg|100x100pk]] |Melde forfall. [[Fil:Nicolai Andresen (1781 - 1861) (2719656018).jpg|106x106pk]] Suppleanten [[Nicolai Andresen]] møtte i staden frå 10. februar <ref>Lindstøl side 53</ref> |- |Professor [[Georg Sverdrup]] |[[Fil:Georg Sverdrup.jpg|93x93pk]] | |} ===[[Drammen]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Landmand [[Pierre Poumeau Flor]] |[[Fil:Stoltenberg-PP Flor.jpg|95x95pk]] | |- |Kommisionær [[Nikolai Scheitlie]] |[[Fil:Nicolai Schejtli.jpg|97x97pk]] | |} ===[[Kongsberg]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Auktionsforvalter [[Olav Olavsen]] |[[Fil:Arkitekt Olav Olavsen.jpg|88x88pk]] | |} ===[[Tønsberg]] og [[Holmestrand]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand, vicekonsul [[Nils Otto Bull]] | |} ===[[Laurvig]] og [[Sandefjord]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Brukseier og skibsreder [[Edvard Greisel Herlofsen]] | |} ===[[Skien]] og [[Porsgrund]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |[[Ole Cudrio]] |Cudrio melde forfall på grunn av sjukdom, Taraldsen møtte frå 23. februar<ref>Lindstøl side 57</ref> |- |Kateket og lærer [[Tønnes Taralsen]] |Avløysar, møtte for Cudrio |} ===[[Kragerø]] og [[Risør|Østerrisøer]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand [[Cæsar Boeck]] | |} ===[[Arendal]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Dispachør [[Adam Gottleb Ferdinand Jæger]] | |} ===[[Christianssand]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Wincents Sebbelow]] | |- |Overretsprokurator [[Thor Rogstad]] | |} ===[[Stavanger]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Amtskonduktør, forlikskommisær [[Michael Smith (stortingsmann)|Michael Smith]] | |} ===[[Bergen]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand [[Michael Prahl]] | | |- |Stiftamtmand [[Wilhelm Frimann Koren Christie]] |[[Fil:Wilhelm Frimann Koren Christie malt av Jacob Munch - Eidsvoll 1814 - EM.01456 - crop.jpg|85x85pk]] | |- |Overfirskeveier [[Abraham Normann]] | | |- |Gaardbruker og skibsreder [[Christopher Hanssen Sødring]] | | |} ===[[Christianssund]] og [[Molde]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver og byfoged [[Ingelbrecht Knudssøn]] |[[Fil:IngelbrechtKnudssøn.png|94x94pk]] | |} ===[[Throndhjem]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Handelsmand [[Johan Mølmann Lysholm]] |[[Fil:Johan Mølmann Lysholm (1763 - 1839) (2746360361).jpg|91x91pk]] | |- |Grosserer [[Lorentz Johannsen]] |[[Fil:Lorentz Johannsen (1769 - 1837) (2742392522).jpg|107x107pk]] | |- |Resid. kapellan [[Niels Stockfleth Schultz]] |[[Fil:Res.kap. Niels Schultz (1780–1832).JPG|95x95pk]] | |- |By- og raadstuskriver [[Carl Valentin Falsen]] |[[Fil:Carl Valentin Falsen (1787 - 1852) (2739862934).jpg|113x113pk]] | |} == Fotnotar == {{referanser|group=note|refs= }} {{fotnoteliste}} ==Kjelder== *[http://www.nsd.uib.no/polsys/index.cfm?urlname=storting&lan=&MenuItem=N1_1&ChildItem=&State=collapse&UttakNr=104&periodetekst=2 Norsk samfunnsvitenskapelig datatjeneste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120609203501/http://www.nsd.uib.no/polsys/index.cfm?urlname=storting&lan=&MenuItem=N1_1&ChildItem=&State=collapse&UttakNr=104&periodetekst=2 |date=2012-06-09 }} *{{ Kjelde bok | forfattar = [[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]] | utgjeve = 1914| tittel = Stortinget og statsraadet: 1814-1914. De enkelte storting og statsraader 1814-1885 | stad = Kristiania | forlag = Steen'ske bogtrykkeri | side = |url = http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2006120500013}} <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:no:Liste over stortingsrepresentanter 1818–1820|Liste over stortingsrepresentanter 1818–1820]]» frå {{Wikipedia-utgåve|no}}, den 18. april 2014 [http://no.wikipedia.org/w/index.php?title=Liste_over_stortingsrepresentanter_1818%E2%80%931820&direction=prev&oldid=13181536 revisjon 13181536]'' </div> {{Stortingsrepresentantar}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1818-1820| ]] [[Kategori:Lister over Stortingsrepresentantar etter periode|Stortingsrepresentantar 1818-1820]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar etter periode|Stortingsrepresentantar 1818-1820]] jf7mu2qabzx6epu1ahxmx4tk45m1cf9 3651309 3651308 2026-04-23T08:38:56Z Migne 2086 /* Laurvig og Sandefjord */ 3651309 wikitext text/x-wiki '''Stortingsrepresentantar 1818-1820''' er ei oversikt over stortingsrepresentantane til Stortinget 1818-1820. Lista syner alle som vart valt til [[Stortinget]]. Totalt var det 78 representantar frå 34 valkrinsar; 51 representantar frå 18 landkrinsar (amt) og 27 representantar frå 16 bykrinsar. Det seinare [[Vestfold|Jarlsberg og Larviks Amt]] bestod av to valkrinsar, det same gjorde [[Aust-Agder|Nedenæs Amt]]. {{TOC right}} == Landkrinsar == ===[[Smaalenenes Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Amtmand [[Valentin Christian Wilhelm Sibbern]] |[[Fil:Valentin Sibbern 2.jpg|92x92pk]] | |- |Tidl. statsraad og formand for regjeringen [[Marcus Gjøe Rosenkrantz]] |[[Fil:Christian August Lorentzen - Portrett av Marcus Gjøe Rosenkrantz - Oslo Museum - OB.00015.jpg|94x94pk]] | |- |Provst [[Poul Schnitler]] | | |} ===[[Akershus amt|Agershus Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Prokurator [[Knud Carl Krogh]] | |- |Gaardbruker [[Ole Jakobsen Nordby]] | |- |Sorenskriver [[Laurentius Borchsenius]] |Borchsenius møtte ikkje på grunn av sjukdom.<ref>[[Tallak Lindstøl]]: ''Stortinget og Statsraadet'', 1814-1914. B. 1 D. 1 : Biografier A-K, Laurentius Borchsenius [http://www.nb.no/nbsok/nb/804354515f0fbc5c51be0a5f34d0d0d8?index=2#119 digital utgåve side 115-116]</ref> |- |Gaardbruker [[Anders Halvorsen Haneborg]] |Suppleant, møtte for Borchsenius |} ===[[Hedemarkens Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Premierløitnat [[Jacob Hoel]] |[[det Flor-Hoelske parti]] |- |Gaardbruker [[Mikkel Anderssen Saxlund]] | |- |Overretssakfører [[Johan von Aphelm Jarmann]] | |} ===[[Christians Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Ole Paulssøn Haagenstad]] |[[Fil:M Stoltenberg-Ole Haagenstad.jpg|99x99pk]] | |- |Overretsprokurator [[Johan Ernst Mejdell]] | | |- |Proprietær og landhandler [[Christian Syvertsen Hilstad]] | | |} ===[[Buskeruds Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Jens Jensen Gram]] | | |- |Overretsprokurator [[Erik Otto Knoph]] | | |- |Amtmand [[Johan Collett]] |[[Fil:Amtmann Johan Collett.png|90x90pk]] | |} ===[[Jarlsberg Grevskab]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kst. overbirkedommer, overinspektør, auktionsforva [[Nils Christian Nilsen]] | |- |Proprietær [[Frederich Johannes Grønvold]] | |} ===[[Laurvig Grevskab]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Amtmand [[Fredrik Wilhelm Wedel-Jarlsberg]] |[[Fil:FredrikWilhelmWedelJarlsberg.jpg|106x106pk]] |Valet forkasta med 64 mot 6 stemmer<ref group=note>Fredrik Wilhelm Wedel-Jarlsberg hadde ikkje vore i Noreg på 5 år. Dette blei tatt opp av han sjølv og valet forkasta 4. februar med 64 mot 6 stemmer. 1. suppleant Joseph Albert Moss kalt inn, møtte frå 12. februar. (Frå Lindstøl side 56)</ref> Proprietær [[Joseph Albert Moss]], suppleant, møtte for Wedel-Jarlsberg frå 12. februar. |} ===[[Bratsberg Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand og skibsreder, vicekonsul [[Bent Blehr]] | | |- |Gaardbruker, lærer, prestens medhjelper [[Talleiv Olavsson Huvestad]] |[[Fil:Talleiv Olsson Huvestad 2.jpg|87x87pk]] | |- |Sorenskriver [[Ole Juell]] | | |} ===[[Nedenæs Amt|Nedenæs og Robygdelagets amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sogneprest [[Søren Georg Abel]] |[[Fil:Søren Georg Abel.png|107x107pk]] | |- |Gaardbruker [[Ole Halvorsson Ribe]] | | |- |Gaardbruker og postaapner [[Ole Toresson Rød]] | | |} ===[[Lister og Mandals amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Isaach Isaachsen]] | | |- |Gaardbruker og postaapner [[Samuel Simonsson Fede]] | | |- |Foged [[Jens Erichstrup]] |[[Fil:Jens erichstrup.jpg|134x134pk]] | |} ===[[Stavanger Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Johannes Eriksson Malmeim]] | |- |Gaardbruker [[Gabriel Jonassen]] | |- |Gaardbruker, guldsmed og smed [[Svenn Ingebretsson Mossige]] | |} ===[[Søndre Bergenhus Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Christopher Benedict Bøgh]] | |Valet forkasta med 52 mot 19 stemmer<ref group=note>Som ved forrige val budde Christopher Benedict Bøgh i Bergen og ikkje i Søndre Bergenhus Amt. Denne gong vart valet forkasta 1. februar 1818 med 52 mot 19 stemmer. Johan Andreas Budtz, som var 1. suppleant blei dermed kalla inn og møtte frå 31. mars. (Frå Lindstøl side 53)</ref> |- |Gaardbruker og forlikskommisær [[Johannes Pedersen Aga]] | | |- |Sorenskriver, birkedommer [[Arnoldus von Westen Sylow Koren]] |[[Fil:Arnoldus von Westen Sylow Koren, Eidsvoll 1814, EM.01356 (cropped).jpg|88x88pk]] | |- |Fuldmægtig [[Johan Andreas Budtz]] | |Suppleant. Møtte for Ch. B. Bøgh frå 31. mars da Bøghs val blei forkasta. |} ===[[Nordre Bergenhus Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Major [[Ole Elias Holck]] |[[Fil:Ole Elias Holck av Ole Peter Hansen Balling, 1896, Eidsvoll 1814, EM.03088 (cropped).jpg|89x89pk]] | |- |Gaardbruker og landhandler [[Lars Jacobsen Thingnæsset]] | | |- |Amtmand [[Christian Magnus Falsen]] |[[Fil:Christian Magnus Falsen EM.01457 crop.jpg|90x90pk]] |Valet av Falsen forkasta med 37 mot 32 stemmer.<ref group=note>Som ved forrige val budde Christian Magnus Falsen i Bergen og ikkje i Nordre Bergenhus Amt. Denne gong vart valet forkasta 4. februar 1818 med 37 mot 32 stemmer. Suppleant blei dermed kalla inn og møtte frå 13. april. (Frå Lindstøl side 52)</ref> |- |Gaardbruker [[Absalon Olsen Wereide]] | |Suppleant |} ===[[Romsdals Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Jakob Persson Bjørkedal]] | |- |Sogneprest [[Peter Thams Buschmann]] | |- |Sorenskriver [[Augustinius Lossius]] | |} ===[[Søndre Throndhjems Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !'''Bilete''' !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Anders Rambech]] |[[Fil:Anders Rambech.jpg|94x94pk]] | |- |Gaardbruker [[Ole Olsson Teslien]] | | |- |Foged [[Peter Bull]] | | |} ===[[Nordre Throndhjems Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Peder Ottesen]] | | |- |Ritmester [[Frederik Hartvig Johan Heidmann]] |[[Fil:Frederik Heidmann 2.jpg|92x92pk]] | |- |Provst [[Michael Luytkis]] | | |} ===[[Nordlands amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Peder Klykken]] |[[Fil:Peder Klykken (1772 - 1861) (2747157794).jpg|98x98pk]] | |- |Sorenskriver [[Alexander Holst]] | | |- |Lensmand [[Ole Ivar Evjenth]] |[[Fil:Ole Iver Evjenth.jpg|107x107pk]] | |} ===[[Finmarkens Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Tolder [[Harriet Heiberg Mejer]] | |- |Handelsmand og gaardbruker [[Nicolai Olsen Normann]] | |- |Provst [[Gunner Berg]] | Berg melde sjukdomsfråfall. Suppleanten, handelsmand [[Hans Christoffer Klæboe]] møtte.<ref name=Lindstoel55>Lindstøl side 55</ref> |} ==Bykrinsar== ===[[Fredrikshald]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Byfoged, sorenskriver [[Carl Adolph Dahl]] |[[Fil:Carl Adolph Dahl malt av Christopher Pritzier Meidell - Eidsvoll 1814 - EM.01541 - crop.jpg|94x94pk]] |Dahl melde forfall på grunn av sjukdom og Faye møtte i staden<ref name=Lindstoel55/> |- |Kjøbmand [[David Faye]] | |Suppleant |} ===[[Fredrikstad|Fredriksstad]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kaptein [[Hans Jacob Arnold Jensen]] | |} ===[[Moss]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmabnd og gaardbruker [[Henrik Gerner]] | |} ===[[Christiania]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Vinhandler, vicekonsul [[Henrich Jørgen Resch]] | | |- |Cand.jur. [[Andreas Arntzen]] |[[Fil:Andreas arntzen 1777 1837.jpg|118x118pk]] | |- |Eigar av Borregaard [[Paul Olsen Thrane]] |[[Fil:Heinrich Christian Friedrich Hosenfelder - Paul Thrane - Oslo Museum - OB.00275.jpg|100x100pk]] |Melde forfall. [[Fil:Nicolai Andresen (1781 - 1861) (2719656018).jpg|106x106pk]] Suppleanten [[Nicolai Andresen]] møtte i staden frå 10. februar <ref>Lindstøl side 53</ref> |- |Professor [[Georg Sverdrup]] |[[Fil:Georg Sverdrup.jpg|93x93pk]] | |} ===[[Drammen]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Landmand [[Pierre Poumeau Flor]] |[[Fil:Stoltenberg-PP Flor.jpg|95x95pk]] | |- |Kommisionær [[Nikolai Scheitlie]] |[[Fil:Nicolai Schejtli.jpg|97x97pk]] | |} ===[[Kongsberg]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Auktionsforvalter [[Olav Olavsen]] |[[Fil:Arkitekt Olav Olavsen.jpg|88x88pk]] | |} ===[[Tønsberg]] og [[Holmestrand]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand, vicekonsul [[Nils Otto Bull]] | |} ===[[Larvik|Laurvig]] og [[Sandefjord]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Brukseier og skibsreder [[Edvard Greisel Herlofsen]] | |} ===[[Skien]] og [[Porsgrund]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |[[Ole Cudrio]] |Cudrio melde forfall på grunn av sjukdom, Taraldsen møtte frå 23. februar<ref>Lindstøl side 57</ref> |- |Kateket og lærer [[Tønnes Taralsen]] |Avløysar, møtte for Cudrio |} ===[[Kragerø]] og [[Risør|Østerrisøer]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand [[Cæsar Boeck]] | |} ===[[Arendal]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Dispachør [[Adam Gottleb Ferdinand Jæger]] | |} ===[[Christianssand]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Wincents Sebbelow]] | |- |Overretsprokurator [[Thor Rogstad]] | |} ===[[Stavanger]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Amtskonduktør, forlikskommisær [[Michael Smith (stortingsmann)|Michael Smith]] | |} ===[[Bergen]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand [[Michael Prahl]] | | |- |Stiftamtmand [[Wilhelm Frimann Koren Christie]] |[[Fil:Wilhelm Frimann Koren Christie malt av Jacob Munch - Eidsvoll 1814 - EM.01456 - crop.jpg|85x85pk]] | |- |Overfirskeveier [[Abraham Normann]] | | |- |Gaardbruker og skibsreder [[Christopher Hanssen Sødring]] | | |} ===[[Christianssund]] og [[Molde]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver og byfoged [[Ingelbrecht Knudssøn]] |[[Fil:IngelbrechtKnudssøn.png|94x94pk]] | |} ===[[Throndhjem]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Handelsmand [[Johan Mølmann Lysholm]] |[[Fil:Johan Mølmann Lysholm (1763 - 1839) (2746360361).jpg|91x91pk]] | |- |Grosserer [[Lorentz Johannsen]] |[[Fil:Lorentz Johannsen (1769 - 1837) (2742392522).jpg|107x107pk]] | |- |Resid. kapellan [[Niels Stockfleth Schultz]] |[[Fil:Res.kap. Niels Schultz (1780–1832).JPG|95x95pk]] | |- |By- og raadstuskriver [[Carl Valentin Falsen]] |[[Fil:Carl Valentin Falsen (1787 - 1852) (2739862934).jpg|113x113pk]] | |} == Fotnotar == {{referanser|group=note|refs= }} {{fotnoteliste}} ==Kjelder== *[http://www.nsd.uib.no/polsys/index.cfm?urlname=storting&lan=&MenuItem=N1_1&ChildItem=&State=collapse&UttakNr=104&periodetekst=2 Norsk samfunnsvitenskapelig datatjeneste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120609203501/http://www.nsd.uib.no/polsys/index.cfm?urlname=storting&lan=&MenuItem=N1_1&ChildItem=&State=collapse&UttakNr=104&periodetekst=2 |date=2012-06-09 }} *{{ Kjelde bok | forfattar = [[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]] | utgjeve = 1914| tittel = Stortinget og statsraadet: 1814-1914. De enkelte storting og statsraader 1814-1885 | stad = Kristiania | forlag = Steen'ske bogtrykkeri | side = |url = http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2006120500013}} <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:no:Liste over stortingsrepresentanter 1818–1820|Liste over stortingsrepresentanter 1818–1820]]» frå {{Wikipedia-utgåve|no}}, den 18. april 2014 [http://no.wikipedia.org/w/index.php?title=Liste_over_stortingsrepresentanter_1818%E2%80%931820&direction=prev&oldid=13181536 revisjon 13181536]'' </div> {{Stortingsrepresentantar}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1818-1820| ]] [[Kategori:Lister over Stortingsrepresentantar etter periode|Stortingsrepresentantar 1818-1820]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar etter periode|Stortingsrepresentantar 1818-1820]] 87xqt7mvtrzu1oc1r9vzberdo7sif0k 3651310 3651309 2026-04-23T08:39:08Z Migne 2086 /* Skien og Porsgrund */ 3651310 wikitext text/x-wiki '''Stortingsrepresentantar 1818-1820''' er ei oversikt over stortingsrepresentantane til Stortinget 1818-1820. Lista syner alle som vart valt til [[Stortinget]]. Totalt var det 78 representantar frå 34 valkrinsar; 51 representantar frå 18 landkrinsar (amt) og 27 representantar frå 16 bykrinsar. Det seinare [[Vestfold|Jarlsberg og Larviks Amt]] bestod av to valkrinsar, det same gjorde [[Aust-Agder|Nedenæs Amt]]. {{TOC right}} == Landkrinsar == ===[[Smaalenenes Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Amtmand [[Valentin Christian Wilhelm Sibbern]] |[[Fil:Valentin Sibbern 2.jpg|92x92pk]] | |- |Tidl. statsraad og formand for regjeringen [[Marcus Gjøe Rosenkrantz]] |[[Fil:Christian August Lorentzen - Portrett av Marcus Gjøe Rosenkrantz - Oslo Museum - OB.00015.jpg|94x94pk]] | |- |Provst [[Poul Schnitler]] | | |} ===[[Akershus amt|Agershus Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Prokurator [[Knud Carl Krogh]] | |- |Gaardbruker [[Ole Jakobsen Nordby]] | |- |Sorenskriver [[Laurentius Borchsenius]] |Borchsenius møtte ikkje på grunn av sjukdom.<ref>[[Tallak Lindstøl]]: ''Stortinget og Statsraadet'', 1814-1914. B. 1 D. 1 : Biografier A-K, Laurentius Borchsenius [http://www.nb.no/nbsok/nb/804354515f0fbc5c51be0a5f34d0d0d8?index=2#119 digital utgåve side 115-116]</ref> |- |Gaardbruker [[Anders Halvorsen Haneborg]] |Suppleant, møtte for Borchsenius |} ===[[Hedemarkens Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Premierløitnat [[Jacob Hoel]] |[[det Flor-Hoelske parti]] |- |Gaardbruker [[Mikkel Anderssen Saxlund]] | |- |Overretssakfører [[Johan von Aphelm Jarmann]] | |} ===[[Christians Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Ole Paulssøn Haagenstad]] |[[Fil:M Stoltenberg-Ole Haagenstad.jpg|99x99pk]] | |- |Overretsprokurator [[Johan Ernst Mejdell]] | | |- |Proprietær og landhandler [[Christian Syvertsen Hilstad]] | | |} ===[[Buskeruds Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Jens Jensen Gram]] | | |- |Overretsprokurator [[Erik Otto Knoph]] | | |- |Amtmand [[Johan Collett]] |[[Fil:Amtmann Johan Collett.png|90x90pk]] | |} ===[[Jarlsberg Grevskab]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kst. overbirkedommer, overinspektør, auktionsforva [[Nils Christian Nilsen]] | |- |Proprietær [[Frederich Johannes Grønvold]] | |} ===[[Laurvig Grevskab]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Amtmand [[Fredrik Wilhelm Wedel-Jarlsberg]] |[[Fil:FredrikWilhelmWedelJarlsberg.jpg|106x106pk]] |Valet forkasta med 64 mot 6 stemmer<ref group=note>Fredrik Wilhelm Wedel-Jarlsberg hadde ikkje vore i Noreg på 5 år. Dette blei tatt opp av han sjølv og valet forkasta 4. februar med 64 mot 6 stemmer. 1. suppleant Joseph Albert Moss kalt inn, møtte frå 12. februar. (Frå Lindstøl side 56)</ref> Proprietær [[Joseph Albert Moss]], suppleant, møtte for Wedel-Jarlsberg frå 12. februar. |} ===[[Bratsberg Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand og skibsreder, vicekonsul [[Bent Blehr]] | | |- |Gaardbruker, lærer, prestens medhjelper [[Talleiv Olavsson Huvestad]] |[[Fil:Talleiv Olsson Huvestad 2.jpg|87x87pk]] | |- |Sorenskriver [[Ole Juell]] | | |} ===[[Nedenæs Amt|Nedenæs og Robygdelagets amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sogneprest [[Søren Georg Abel]] |[[Fil:Søren Georg Abel.png|107x107pk]] | |- |Gaardbruker [[Ole Halvorsson Ribe]] | | |- |Gaardbruker og postaapner [[Ole Toresson Rød]] | | |} ===[[Lister og Mandals amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Isaach Isaachsen]] | | |- |Gaardbruker og postaapner [[Samuel Simonsson Fede]] | | |- |Foged [[Jens Erichstrup]] |[[Fil:Jens erichstrup.jpg|134x134pk]] | |} ===[[Stavanger Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Johannes Eriksson Malmeim]] | |- |Gaardbruker [[Gabriel Jonassen]] | |- |Gaardbruker, guldsmed og smed [[Svenn Ingebretsson Mossige]] | |} ===[[Søndre Bergenhus Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Christopher Benedict Bøgh]] | |Valet forkasta med 52 mot 19 stemmer<ref group=note>Som ved forrige val budde Christopher Benedict Bøgh i Bergen og ikkje i Søndre Bergenhus Amt. Denne gong vart valet forkasta 1. februar 1818 med 52 mot 19 stemmer. Johan Andreas Budtz, som var 1. suppleant blei dermed kalla inn og møtte frå 31. mars. (Frå Lindstøl side 53)</ref> |- |Gaardbruker og forlikskommisær [[Johannes Pedersen Aga]] | | |- |Sorenskriver, birkedommer [[Arnoldus von Westen Sylow Koren]] |[[Fil:Arnoldus von Westen Sylow Koren, Eidsvoll 1814, EM.01356 (cropped).jpg|88x88pk]] | |- |Fuldmægtig [[Johan Andreas Budtz]] | |Suppleant. Møtte for Ch. B. Bøgh frå 31. mars da Bøghs val blei forkasta. |} ===[[Nordre Bergenhus Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Major [[Ole Elias Holck]] |[[Fil:Ole Elias Holck av Ole Peter Hansen Balling, 1896, Eidsvoll 1814, EM.03088 (cropped).jpg|89x89pk]] | |- |Gaardbruker og landhandler [[Lars Jacobsen Thingnæsset]] | | |- |Amtmand [[Christian Magnus Falsen]] |[[Fil:Christian Magnus Falsen EM.01457 crop.jpg|90x90pk]] |Valet av Falsen forkasta med 37 mot 32 stemmer.<ref group=note>Som ved forrige val budde Christian Magnus Falsen i Bergen og ikkje i Nordre Bergenhus Amt. Denne gong vart valet forkasta 4. februar 1818 med 37 mot 32 stemmer. Suppleant blei dermed kalla inn og møtte frå 13. april. (Frå Lindstøl side 52)</ref> |- |Gaardbruker [[Absalon Olsen Wereide]] | |Suppleant |} ===[[Romsdals Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Jakob Persson Bjørkedal]] | |- |Sogneprest [[Peter Thams Buschmann]] | |- |Sorenskriver [[Augustinius Lossius]] | |} ===[[Søndre Throndhjems Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !'''Bilete''' !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Anders Rambech]] |[[Fil:Anders Rambech.jpg|94x94pk]] | |- |Gaardbruker [[Ole Olsson Teslien]] | | |- |Foged [[Peter Bull]] | | |} ===[[Nordre Throndhjems Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Peder Ottesen]] | | |- |Ritmester [[Frederik Hartvig Johan Heidmann]] |[[Fil:Frederik Heidmann 2.jpg|92x92pk]] | |- |Provst [[Michael Luytkis]] | | |} ===[[Nordlands amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Peder Klykken]] |[[Fil:Peder Klykken (1772 - 1861) (2747157794).jpg|98x98pk]] | |- |Sorenskriver [[Alexander Holst]] | | |- |Lensmand [[Ole Ivar Evjenth]] |[[Fil:Ole Iver Evjenth.jpg|107x107pk]] | |} ===[[Finmarkens Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Tolder [[Harriet Heiberg Mejer]] | |- |Handelsmand og gaardbruker [[Nicolai Olsen Normann]] | |- |Provst [[Gunner Berg]] | Berg melde sjukdomsfråfall. Suppleanten, handelsmand [[Hans Christoffer Klæboe]] møtte.<ref name=Lindstoel55>Lindstøl side 55</ref> |} ==Bykrinsar== ===[[Fredrikshald]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Byfoged, sorenskriver [[Carl Adolph Dahl]] |[[Fil:Carl Adolph Dahl malt av Christopher Pritzier Meidell - Eidsvoll 1814 - EM.01541 - crop.jpg|94x94pk]] |Dahl melde forfall på grunn av sjukdom og Faye møtte i staden<ref name=Lindstoel55/> |- |Kjøbmand [[David Faye]] | |Suppleant |} ===[[Fredrikstad|Fredriksstad]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kaptein [[Hans Jacob Arnold Jensen]] | |} ===[[Moss]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmabnd og gaardbruker [[Henrik Gerner]] | |} ===[[Christiania]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Vinhandler, vicekonsul [[Henrich Jørgen Resch]] | | |- |Cand.jur. [[Andreas Arntzen]] |[[Fil:Andreas arntzen 1777 1837.jpg|118x118pk]] | |- |Eigar av Borregaard [[Paul Olsen Thrane]] |[[Fil:Heinrich Christian Friedrich Hosenfelder - Paul Thrane - Oslo Museum - OB.00275.jpg|100x100pk]] |Melde forfall. [[Fil:Nicolai Andresen (1781 - 1861) (2719656018).jpg|106x106pk]] Suppleanten [[Nicolai Andresen]] møtte i staden frå 10. februar <ref>Lindstøl side 53</ref> |- |Professor [[Georg Sverdrup]] |[[Fil:Georg Sverdrup.jpg|93x93pk]] | |} ===[[Drammen]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Landmand [[Pierre Poumeau Flor]] |[[Fil:Stoltenberg-PP Flor.jpg|95x95pk]] | |- |Kommisionær [[Nikolai Scheitlie]] |[[Fil:Nicolai Schejtli.jpg|97x97pk]] | |} ===[[Kongsberg]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Auktionsforvalter [[Olav Olavsen]] |[[Fil:Arkitekt Olav Olavsen.jpg|88x88pk]] | |} ===[[Tønsberg]] og [[Holmestrand]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand, vicekonsul [[Nils Otto Bull]] | |} ===[[Larvik|Laurvig]] og [[Sandefjord]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Brukseier og skibsreder [[Edvard Greisel Herlofsen]] | |} ===[[Skien]] og [[Porsgrunn|Porsgrund]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |[[Ole Cudrio]] |Cudrio melde forfall på grunn av sjukdom, Taraldsen møtte frå 23. februar<ref>Lindstøl side 57</ref> |- |Kateket og lærer [[Tønnes Taralsen]] |Avløysar, møtte for Cudrio |} ===[[Kragerø]] og [[Risør|Østerrisøer]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand [[Cæsar Boeck]] | |} ===[[Arendal]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Dispachør [[Adam Gottleb Ferdinand Jæger]] | |} ===[[Christianssand]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Wincents Sebbelow]] | |- |Overretsprokurator [[Thor Rogstad]] | |} ===[[Stavanger]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Amtskonduktør, forlikskommisær [[Michael Smith (stortingsmann)|Michael Smith]] | |} ===[[Bergen]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand [[Michael Prahl]] | | |- |Stiftamtmand [[Wilhelm Frimann Koren Christie]] |[[Fil:Wilhelm Frimann Koren Christie malt av Jacob Munch - Eidsvoll 1814 - EM.01456 - crop.jpg|85x85pk]] | |- |Overfirskeveier [[Abraham Normann]] | | |- |Gaardbruker og skibsreder [[Christopher Hanssen Sødring]] | | |} ===[[Christianssund]] og [[Molde]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver og byfoged [[Ingelbrecht Knudssøn]] |[[Fil:IngelbrechtKnudssøn.png|94x94pk]] | |} ===[[Throndhjem]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Handelsmand [[Johan Mølmann Lysholm]] |[[Fil:Johan Mølmann Lysholm (1763 - 1839) (2746360361).jpg|91x91pk]] | |- |Grosserer [[Lorentz Johannsen]] |[[Fil:Lorentz Johannsen (1769 - 1837) (2742392522).jpg|107x107pk]] | |- |Resid. kapellan [[Niels Stockfleth Schultz]] |[[Fil:Res.kap. Niels Schultz (1780–1832).JPG|95x95pk]] | |- |By- og raadstuskriver [[Carl Valentin Falsen]] |[[Fil:Carl Valentin Falsen (1787 - 1852) (2739862934).jpg|113x113pk]] | |} == Fotnotar == {{referanser|group=note|refs= }} {{fotnoteliste}} ==Kjelder== *[http://www.nsd.uib.no/polsys/index.cfm?urlname=storting&lan=&MenuItem=N1_1&ChildItem=&State=collapse&UttakNr=104&periodetekst=2 Norsk samfunnsvitenskapelig datatjeneste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120609203501/http://www.nsd.uib.no/polsys/index.cfm?urlname=storting&lan=&MenuItem=N1_1&ChildItem=&State=collapse&UttakNr=104&periodetekst=2 |date=2012-06-09 }} *{{ Kjelde bok | forfattar = [[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]] | utgjeve = 1914| tittel = Stortinget og statsraadet: 1814-1914. De enkelte storting og statsraader 1814-1885 | stad = Kristiania | forlag = Steen'ske bogtrykkeri | side = |url = http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2006120500013}} <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:no:Liste over stortingsrepresentanter 1818–1820|Liste over stortingsrepresentanter 1818–1820]]» frå {{Wikipedia-utgåve|no}}, den 18. april 2014 [http://no.wikipedia.org/w/index.php?title=Liste_over_stortingsrepresentanter_1818%E2%80%931820&direction=prev&oldid=13181536 revisjon 13181536]'' </div> {{Stortingsrepresentantar}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1818-1820| ]] [[Kategori:Lister over Stortingsrepresentantar etter periode|Stortingsrepresentantar 1818-1820]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar etter periode|Stortingsrepresentantar 1818-1820]] k5f1xezinsyt7vy5g5azbgiizzqg9nx 3651311 3651310 2026-04-23T08:39:22Z Migne 2086 /* Christianssand */ 3651311 wikitext text/x-wiki '''Stortingsrepresentantar 1818-1820''' er ei oversikt over stortingsrepresentantane til Stortinget 1818-1820. Lista syner alle som vart valt til [[Stortinget]]. Totalt var det 78 representantar frå 34 valkrinsar; 51 representantar frå 18 landkrinsar (amt) og 27 representantar frå 16 bykrinsar. Det seinare [[Vestfold|Jarlsberg og Larviks Amt]] bestod av to valkrinsar, det same gjorde [[Aust-Agder|Nedenæs Amt]]. {{TOC right}} == Landkrinsar == ===[[Smaalenenes Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Amtmand [[Valentin Christian Wilhelm Sibbern]] |[[Fil:Valentin Sibbern 2.jpg|92x92pk]] | |- |Tidl. statsraad og formand for regjeringen [[Marcus Gjøe Rosenkrantz]] |[[Fil:Christian August Lorentzen - Portrett av Marcus Gjøe Rosenkrantz - Oslo Museum - OB.00015.jpg|94x94pk]] | |- |Provst [[Poul Schnitler]] | | |} ===[[Akershus amt|Agershus Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Prokurator [[Knud Carl Krogh]] | |- |Gaardbruker [[Ole Jakobsen Nordby]] | |- |Sorenskriver [[Laurentius Borchsenius]] |Borchsenius møtte ikkje på grunn av sjukdom.<ref>[[Tallak Lindstøl]]: ''Stortinget og Statsraadet'', 1814-1914. B. 1 D. 1 : Biografier A-K, Laurentius Borchsenius [http://www.nb.no/nbsok/nb/804354515f0fbc5c51be0a5f34d0d0d8?index=2#119 digital utgåve side 115-116]</ref> |- |Gaardbruker [[Anders Halvorsen Haneborg]] |Suppleant, møtte for Borchsenius |} ===[[Hedemarkens Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Premierløitnat [[Jacob Hoel]] |[[det Flor-Hoelske parti]] |- |Gaardbruker [[Mikkel Anderssen Saxlund]] | |- |Overretssakfører [[Johan von Aphelm Jarmann]] | |} ===[[Christians Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Ole Paulssøn Haagenstad]] |[[Fil:M Stoltenberg-Ole Haagenstad.jpg|99x99pk]] | |- |Overretsprokurator [[Johan Ernst Mejdell]] | | |- |Proprietær og landhandler [[Christian Syvertsen Hilstad]] | | |} ===[[Buskeruds Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Jens Jensen Gram]] | | |- |Overretsprokurator [[Erik Otto Knoph]] | | |- |Amtmand [[Johan Collett]] |[[Fil:Amtmann Johan Collett.png|90x90pk]] | |} ===[[Jarlsberg Grevskab]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kst. overbirkedommer, overinspektør, auktionsforva [[Nils Christian Nilsen]] | |- |Proprietær [[Frederich Johannes Grønvold]] | |} ===[[Laurvig Grevskab]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Amtmand [[Fredrik Wilhelm Wedel-Jarlsberg]] |[[Fil:FredrikWilhelmWedelJarlsberg.jpg|106x106pk]] |Valet forkasta med 64 mot 6 stemmer<ref group=note>Fredrik Wilhelm Wedel-Jarlsberg hadde ikkje vore i Noreg på 5 år. Dette blei tatt opp av han sjølv og valet forkasta 4. februar med 64 mot 6 stemmer. 1. suppleant Joseph Albert Moss kalt inn, møtte frå 12. februar. (Frå Lindstøl side 56)</ref> Proprietær [[Joseph Albert Moss]], suppleant, møtte for Wedel-Jarlsberg frå 12. februar. |} ===[[Bratsberg Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand og skibsreder, vicekonsul [[Bent Blehr]] | | |- |Gaardbruker, lærer, prestens medhjelper [[Talleiv Olavsson Huvestad]] |[[Fil:Talleiv Olsson Huvestad 2.jpg|87x87pk]] | |- |Sorenskriver [[Ole Juell]] | | |} ===[[Nedenæs Amt|Nedenæs og Robygdelagets amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sogneprest [[Søren Georg Abel]] |[[Fil:Søren Georg Abel.png|107x107pk]] | |- |Gaardbruker [[Ole Halvorsson Ribe]] | | |- |Gaardbruker og postaapner [[Ole Toresson Rød]] | | |} ===[[Lister og Mandals amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Isaach Isaachsen]] | | |- |Gaardbruker og postaapner [[Samuel Simonsson Fede]] | | |- |Foged [[Jens Erichstrup]] |[[Fil:Jens erichstrup.jpg|134x134pk]] | |} ===[[Stavanger Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Johannes Eriksson Malmeim]] | |- |Gaardbruker [[Gabriel Jonassen]] | |- |Gaardbruker, guldsmed og smed [[Svenn Ingebretsson Mossige]] | |} ===[[Søndre Bergenhus Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Christopher Benedict Bøgh]] | |Valet forkasta med 52 mot 19 stemmer<ref group=note>Som ved forrige val budde Christopher Benedict Bøgh i Bergen og ikkje i Søndre Bergenhus Amt. Denne gong vart valet forkasta 1. februar 1818 med 52 mot 19 stemmer. Johan Andreas Budtz, som var 1. suppleant blei dermed kalla inn og møtte frå 31. mars. (Frå Lindstøl side 53)</ref> |- |Gaardbruker og forlikskommisær [[Johannes Pedersen Aga]] | | |- |Sorenskriver, birkedommer [[Arnoldus von Westen Sylow Koren]] |[[Fil:Arnoldus von Westen Sylow Koren, Eidsvoll 1814, EM.01356 (cropped).jpg|88x88pk]] | |- |Fuldmægtig [[Johan Andreas Budtz]] | |Suppleant. Møtte for Ch. B. Bøgh frå 31. mars da Bøghs val blei forkasta. |} ===[[Nordre Bergenhus Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Major [[Ole Elias Holck]] |[[Fil:Ole Elias Holck av Ole Peter Hansen Balling, 1896, Eidsvoll 1814, EM.03088 (cropped).jpg|89x89pk]] | |- |Gaardbruker og landhandler [[Lars Jacobsen Thingnæsset]] | | |- |Amtmand [[Christian Magnus Falsen]] |[[Fil:Christian Magnus Falsen EM.01457 crop.jpg|90x90pk]] |Valet av Falsen forkasta med 37 mot 32 stemmer.<ref group=note>Som ved forrige val budde Christian Magnus Falsen i Bergen og ikkje i Nordre Bergenhus Amt. Denne gong vart valet forkasta 4. februar 1818 med 37 mot 32 stemmer. Suppleant blei dermed kalla inn og møtte frå 13. april. (Frå Lindstøl side 52)</ref> |- |Gaardbruker [[Absalon Olsen Wereide]] | |Suppleant |} ===[[Romsdals Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Jakob Persson Bjørkedal]] | |- |Sogneprest [[Peter Thams Buschmann]] | |- |Sorenskriver [[Augustinius Lossius]] | |} ===[[Søndre Throndhjems Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !'''Bilete''' !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Anders Rambech]] |[[Fil:Anders Rambech.jpg|94x94pk]] | |- |Gaardbruker [[Ole Olsson Teslien]] | | |- |Foged [[Peter Bull]] | | |} ===[[Nordre Throndhjems Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Peder Ottesen]] | | |- |Ritmester [[Frederik Hartvig Johan Heidmann]] |[[Fil:Frederik Heidmann 2.jpg|92x92pk]] | |- |Provst [[Michael Luytkis]] | | |} ===[[Nordlands amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Peder Klykken]] |[[Fil:Peder Klykken (1772 - 1861) (2747157794).jpg|98x98pk]] | |- |Sorenskriver [[Alexander Holst]] | | |- |Lensmand [[Ole Ivar Evjenth]] |[[Fil:Ole Iver Evjenth.jpg|107x107pk]] | |} ===[[Finmarkens Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Tolder [[Harriet Heiberg Mejer]] | |- |Handelsmand og gaardbruker [[Nicolai Olsen Normann]] | |- |Provst [[Gunner Berg]] | Berg melde sjukdomsfråfall. Suppleanten, handelsmand [[Hans Christoffer Klæboe]] møtte.<ref name=Lindstoel55>Lindstøl side 55</ref> |} ==Bykrinsar== ===[[Fredrikshald]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Byfoged, sorenskriver [[Carl Adolph Dahl]] |[[Fil:Carl Adolph Dahl malt av Christopher Pritzier Meidell - Eidsvoll 1814 - EM.01541 - crop.jpg|94x94pk]] |Dahl melde forfall på grunn av sjukdom og Faye møtte i staden<ref name=Lindstoel55/> |- |Kjøbmand [[David Faye]] | |Suppleant |} ===[[Fredrikstad|Fredriksstad]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kaptein [[Hans Jacob Arnold Jensen]] | |} ===[[Moss]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmabnd og gaardbruker [[Henrik Gerner]] | |} ===[[Christiania]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Vinhandler, vicekonsul [[Henrich Jørgen Resch]] | | |- |Cand.jur. [[Andreas Arntzen]] |[[Fil:Andreas arntzen 1777 1837.jpg|118x118pk]] | |- |Eigar av Borregaard [[Paul Olsen Thrane]] |[[Fil:Heinrich Christian Friedrich Hosenfelder - Paul Thrane - Oslo Museum - OB.00275.jpg|100x100pk]] |Melde forfall. [[Fil:Nicolai Andresen (1781 - 1861) (2719656018).jpg|106x106pk]] Suppleanten [[Nicolai Andresen]] møtte i staden frå 10. februar <ref>Lindstøl side 53</ref> |- |Professor [[Georg Sverdrup]] |[[Fil:Georg Sverdrup.jpg|93x93pk]] | |} ===[[Drammen]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Landmand [[Pierre Poumeau Flor]] |[[Fil:Stoltenberg-PP Flor.jpg|95x95pk]] | |- |Kommisionær [[Nikolai Scheitlie]] |[[Fil:Nicolai Schejtli.jpg|97x97pk]] | |} ===[[Kongsberg]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Auktionsforvalter [[Olav Olavsen]] |[[Fil:Arkitekt Olav Olavsen.jpg|88x88pk]] | |} ===[[Tønsberg]] og [[Holmestrand]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand, vicekonsul [[Nils Otto Bull]] | |} ===[[Larvik|Laurvig]] og [[Sandefjord]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Brukseier og skibsreder [[Edvard Greisel Herlofsen]] | |} ===[[Skien]] og [[Porsgrunn|Porsgrund]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |[[Ole Cudrio]] |Cudrio melde forfall på grunn av sjukdom, Taraldsen møtte frå 23. februar<ref>Lindstøl side 57</ref> |- |Kateket og lærer [[Tønnes Taralsen]] |Avløysar, møtte for Cudrio |} ===[[Kragerø]] og [[Risør|Østerrisøer]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand [[Cæsar Boeck]] | |} ===[[Arendal]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Dispachør [[Adam Gottleb Ferdinand Jæger]] | |} ===[[Kristiansand|Christianssand]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Wincents Sebbelow]] | |- |Overretsprokurator [[Thor Rogstad]] | |} ===[[Stavanger]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Amtskonduktør, forlikskommisær [[Michael Smith (stortingsmann)|Michael Smith]] | |} ===[[Bergen]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand [[Michael Prahl]] | | |- |Stiftamtmand [[Wilhelm Frimann Koren Christie]] |[[Fil:Wilhelm Frimann Koren Christie malt av Jacob Munch - Eidsvoll 1814 - EM.01456 - crop.jpg|85x85pk]] | |- |Overfirskeveier [[Abraham Normann]] | | |- |Gaardbruker og skibsreder [[Christopher Hanssen Sødring]] | | |} ===[[Christianssund]] og [[Molde]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver og byfoged [[Ingelbrecht Knudssøn]] |[[Fil:IngelbrechtKnudssøn.png|94x94pk]] | |} ===[[Throndhjem]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Handelsmand [[Johan Mølmann Lysholm]] |[[Fil:Johan Mølmann Lysholm (1763 - 1839) (2746360361).jpg|91x91pk]] | |- |Grosserer [[Lorentz Johannsen]] |[[Fil:Lorentz Johannsen (1769 - 1837) (2742392522).jpg|107x107pk]] | |- |Resid. kapellan [[Niels Stockfleth Schultz]] |[[Fil:Res.kap. Niels Schultz (1780–1832).JPG|95x95pk]] | |- |By- og raadstuskriver [[Carl Valentin Falsen]] |[[Fil:Carl Valentin Falsen (1787 - 1852) (2739862934).jpg|113x113pk]] | |} == Fotnotar == {{referanser|group=note|refs= }} {{fotnoteliste}} ==Kjelder== *[http://www.nsd.uib.no/polsys/index.cfm?urlname=storting&lan=&MenuItem=N1_1&ChildItem=&State=collapse&UttakNr=104&periodetekst=2 Norsk samfunnsvitenskapelig datatjeneste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120609203501/http://www.nsd.uib.no/polsys/index.cfm?urlname=storting&lan=&MenuItem=N1_1&ChildItem=&State=collapse&UttakNr=104&periodetekst=2 |date=2012-06-09 }} *{{ Kjelde bok | forfattar = [[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]] | utgjeve = 1914| tittel = Stortinget og statsraadet: 1814-1914. De enkelte storting og statsraader 1814-1885 | stad = Kristiania | forlag = Steen'ske bogtrykkeri | side = |url = http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2006120500013}} <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:no:Liste over stortingsrepresentanter 1818–1820|Liste over stortingsrepresentanter 1818–1820]]» frå {{Wikipedia-utgåve|no}}, den 18. april 2014 [http://no.wikipedia.org/w/index.php?title=Liste_over_stortingsrepresentanter_1818%E2%80%931820&direction=prev&oldid=13181536 revisjon 13181536]'' </div> {{Stortingsrepresentantar}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1818-1820| ]] [[Kategori:Lister over Stortingsrepresentantar etter periode|Stortingsrepresentantar 1818-1820]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar etter periode|Stortingsrepresentantar 1818-1820]] 6ha5dmv8neryyievl9a0xu2ilf9jwaf 3651312 3651311 2026-04-23T08:39:36Z Migne 2086 /* Throndhjem */ 3651312 wikitext text/x-wiki '''Stortingsrepresentantar 1818-1820''' er ei oversikt over stortingsrepresentantane til Stortinget 1818-1820. Lista syner alle som vart valt til [[Stortinget]]. Totalt var det 78 representantar frå 34 valkrinsar; 51 representantar frå 18 landkrinsar (amt) og 27 representantar frå 16 bykrinsar. Det seinare [[Vestfold|Jarlsberg og Larviks Amt]] bestod av to valkrinsar, det same gjorde [[Aust-Agder|Nedenæs Amt]]. {{TOC right}} == Landkrinsar == ===[[Smaalenenes Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Amtmand [[Valentin Christian Wilhelm Sibbern]] |[[Fil:Valentin Sibbern 2.jpg|92x92pk]] | |- |Tidl. statsraad og formand for regjeringen [[Marcus Gjøe Rosenkrantz]] |[[Fil:Christian August Lorentzen - Portrett av Marcus Gjøe Rosenkrantz - Oslo Museum - OB.00015.jpg|94x94pk]] | |- |Provst [[Poul Schnitler]] | | |} ===[[Akershus amt|Agershus Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Prokurator [[Knud Carl Krogh]] | |- |Gaardbruker [[Ole Jakobsen Nordby]] | |- |Sorenskriver [[Laurentius Borchsenius]] |Borchsenius møtte ikkje på grunn av sjukdom.<ref>[[Tallak Lindstøl]]: ''Stortinget og Statsraadet'', 1814-1914. B. 1 D. 1 : Biografier A-K, Laurentius Borchsenius [http://www.nb.no/nbsok/nb/804354515f0fbc5c51be0a5f34d0d0d8?index=2#119 digital utgåve side 115-116]</ref> |- |Gaardbruker [[Anders Halvorsen Haneborg]] |Suppleant, møtte for Borchsenius |} ===[[Hedemarkens Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Premierløitnat [[Jacob Hoel]] |[[det Flor-Hoelske parti]] |- |Gaardbruker [[Mikkel Anderssen Saxlund]] | |- |Overretssakfører [[Johan von Aphelm Jarmann]] | |} ===[[Christians Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Ole Paulssøn Haagenstad]] |[[Fil:M Stoltenberg-Ole Haagenstad.jpg|99x99pk]] | |- |Overretsprokurator [[Johan Ernst Mejdell]] | | |- |Proprietær og landhandler [[Christian Syvertsen Hilstad]] | | |} ===[[Buskeruds Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Jens Jensen Gram]] | | |- |Overretsprokurator [[Erik Otto Knoph]] | | |- |Amtmand [[Johan Collett]] |[[Fil:Amtmann Johan Collett.png|90x90pk]] | |} ===[[Jarlsberg Grevskab]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kst. overbirkedommer, overinspektør, auktionsforva [[Nils Christian Nilsen]] | |- |Proprietær [[Frederich Johannes Grønvold]] | |} ===[[Laurvig Grevskab]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Amtmand [[Fredrik Wilhelm Wedel-Jarlsberg]] |[[Fil:FredrikWilhelmWedelJarlsberg.jpg|106x106pk]] |Valet forkasta med 64 mot 6 stemmer<ref group=note>Fredrik Wilhelm Wedel-Jarlsberg hadde ikkje vore i Noreg på 5 år. Dette blei tatt opp av han sjølv og valet forkasta 4. februar med 64 mot 6 stemmer. 1. suppleant Joseph Albert Moss kalt inn, møtte frå 12. februar. (Frå Lindstøl side 56)</ref> Proprietær [[Joseph Albert Moss]], suppleant, møtte for Wedel-Jarlsberg frå 12. februar. |} ===[[Bratsberg Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand og skibsreder, vicekonsul [[Bent Blehr]] | | |- |Gaardbruker, lærer, prestens medhjelper [[Talleiv Olavsson Huvestad]] |[[Fil:Talleiv Olsson Huvestad 2.jpg|87x87pk]] | |- |Sorenskriver [[Ole Juell]] | | |} ===[[Nedenæs Amt|Nedenæs og Robygdelagets amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sogneprest [[Søren Georg Abel]] |[[Fil:Søren Georg Abel.png|107x107pk]] | |- |Gaardbruker [[Ole Halvorsson Ribe]] | | |- |Gaardbruker og postaapner [[Ole Toresson Rød]] | | |} ===[[Lister og Mandals amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Isaach Isaachsen]] | | |- |Gaardbruker og postaapner [[Samuel Simonsson Fede]] | | |- |Foged [[Jens Erichstrup]] |[[Fil:Jens erichstrup.jpg|134x134pk]] | |} ===[[Stavanger Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Johannes Eriksson Malmeim]] | |- |Gaardbruker [[Gabriel Jonassen]] | |- |Gaardbruker, guldsmed og smed [[Svenn Ingebretsson Mossige]] | |} ===[[Søndre Bergenhus Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Christopher Benedict Bøgh]] | |Valet forkasta med 52 mot 19 stemmer<ref group=note>Som ved forrige val budde Christopher Benedict Bøgh i Bergen og ikkje i Søndre Bergenhus Amt. Denne gong vart valet forkasta 1. februar 1818 med 52 mot 19 stemmer. Johan Andreas Budtz, som var 1. suppleant blei dermed kalla inn og møtte frå 31. mars. (Frå Lindstøl side 53)</ref> |- |Gaardbruker og forlikskommisær [[Johannes Pedersen Aga]] | | |- |Sorenskriver, birkedommer [[Arnoldus von Westen Sylow Koren]] |[[Fil:Arnoldus von Westen Sylow Koren, Eidsvoll 1814, EM.01356 (cropped).jpg|88x88pk]] | |- |Fuldmægtig [[Johan Andreas Budtz]] | |Suppleant. Møtte for Ch. B. Bøgh frå 31. mars da Bøghs val blei forkasta. |} ===[[Nordre Bergenhus Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Major [[Ole Elias Holck]] |[[Fil:Ole Elias Holck av Ole Peter Hansen Balling, 1896, Eidsvoll 1814, EM.03088 (cropped).jpg|89x89pk]] | |- |Gaardbruker og landhandler [[Lars Jacobsen Thingnæsset]] | | |- |Amtmand [[Christian Magnus Falsen]] |[[Fil:Christian Magnus Falsen EM.01457 crop.jpg|90x90pk]] |Valet av Falsen forkasta med 37 mot 32 stemmer.<ref group=note>Som ved forrige val budde Christian Magnus Falsen i Bergen og ikkje i Nordre Bergenhus Amt. Denne gong vart valet forkasta 4. februar 1818 med 37 mot 32 stemmer. Suppleant blei dermed kalla inn og møtte frå 13. april. (Frå Lindstøl side 52)</ref> |- |Gaardbruker [[Absalon Olsen Wereide]] | |Suppleant |} ===[[Romsdals Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Jakob Persson Bjørkedal]] | |- |Sogneprest [[Peter Thams Buschmann]] | |- |Sorenskriver [[Augustinius Lossius]] | |} ===[[Søndre Throndhjems Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !'''Bilete''' !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Anders Rambech]] |[[Fil:Anders Rambech.jpg|94x94pk]] | |- |Gaardbruker [[Ole Olsson Teslien]] | | |- |Foged [[Peter Bull]] | | |} ===[[Nordre Throndhjems Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Peder Ottesen]] | | |- |Ritmester [[Frederik Hartvig Johan Heidmann]] |[[Fil:Frederik Heidmann 2.jpg|92x92pk]] | |- |Provst [[Michael Luytkis]] | | |} ===[[Nordlands amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Peder Klykken]] |[[Fil:Peder Klykken (1772 - 1861) (2747157794).jpg|98x98pk]] | |- |Sorenskriver [[Alexander Holst]] | | |- |Lensmand [[Ole Ivar Evjenth]] |[[Fil:Ole Iver Evjenth.jpg|107x107pk]] | |} ===[[Finmarkens Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Tolder [[Harriet Heiberg Mejer]] | |- |Handelsmand og gaardbruker [[Nicolai Olsen Normann]] | |- |Provst [[Gunner Berg]] | Berg melde sjukdomsfråfall. Suppleanten, handelsmand [[Hans Christoffer Klæboe]] møtte.<ref name=Lindstoel55>Lindstøl side 55</ref> |} ==Bykrinsar== ===[[Fredrikshald]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Byfoged, sorenskriver [[Carl Adolph Dahl]] |[[Fil:Carl Adolph Dahl malt av Christopher Pritzier Meidell - Eidsvoll 1814 - EM.01541 - crop.jpg|94x94pk]] |Dahl melde forfall på grunn av sjukdom og Faye møtte i staden<ref name=Lindstoel55/> |- |Kjøbmand [[David Faye]] | |Suppleant |} ===[[Fredrikstad|Fredriksstad]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kaptein [[Hans Jacob Arnold Jensen]] | |} ===[[Moss]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmabnd og gaardbruker [[Henrik Gerner]] | |} ===[[Christiania]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Vinhandler, vicekonsul [[Henrich Jørgen Resch]] | | |- |Cand.jur. [[Andreas Arntzen]] |[[Fil:Andreas arntzen 1777 1837.jpg|118x118pk]] | |- |Eigar av Borregaard [[Paul Olsen Thrane]] |[[Fil:Heinrich Christian Friedrich Hosenfelder - Paul Thrane - Oslo Museum - OB.00275.jpg|100x100pk]] |Melde forfall. [[Fil:Nicolai Andresen (1781 - 1861) (2719656018).jpg|106x106pk]] Suppleanten [[Nicolai Andresen]] møtte i staden frå 10. februar <ref>Lindstøl side 53</ref> |- |Professor [[Georg Sverdrup]] |[[Fil:Georg Sverdrup.jpg|93x93pk]] | |} ===[[Drammen]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Landmand [[Pierre Poumeau Flor]] |[[Fil:Stoltenberg-PP Flor.jpg|95x95pk]] | |- |Kommisionær [[Nikolai Scheitlie]] |[[Fil:Nicolai Schejtli.jpg|97x97pk]] | |} ===[[Kongsberg]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Auktionsforvalter [[Olav Olavsen]] |[[Fil:Arkitekt Olav Olavsen.jpg|88x88pk]] | |} ===[[Tønsberg]] og [[Holmestrand]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand, vicekonsul [[Nils Otto Bull]] | |} ===[[Larvik|Laurvig]] og [[Sandefjord]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Brukseier og skibsreder [[Edvard Greisel Herlofsen]] | |} ===[[Skien]] og [[Porsgrunn|Porsgrund]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |[[Ole Cudrio]] |Cudrio melde forfall på grunn av sjukdom, Taraldsen møtte frå 23. februar<ref>Lindstøl side 57</ref> |- |Kateket og lærer [[Tønnes Taralsen]] |Avløysar, møtte for Cudrio |} ===[[Kragerø]] og [[Risør|Østerrisøer]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand [[Cæsar Boeck]] | |} ===[[Arendal]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Dispachør [[Adam Gottleb Ferdinand Jæger]] | |} ===[[Kristiansand|Christianssand]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Wincents Sebbelow]] | |- |Overretsprokurator [[Thor Rogstad]] | |} ===[[Stavanger]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Amtskonduktør, forlikskommisær [[Michael Smith (stortingsmann)|Michael Smith]] | |} ===[[Bergen]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand [[Michael Prahl]] | | |- |Stiftamtmand [[Wilhelm Frimann Koren Christie]] |[[Fil:Wilhelm Frimann Koren Christie malt av Jacob Munch - Eidsvoll 1814 - EM.01456 - crop.jpg|85x85pk]] | |- |Overfirskeveier [[Abraham Normann]] | | |- |Gaardbruker og skibsreder [[Christopher Hanssen Sødring]] | | |} ===[[Christianssund]] og [[Molde]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver og byfoged [[Ingelbrecht Knudssøn]] |[[Fil:IngelbrechtKnudssøn.png|94x94pk]] | |} ===[[Trondheim|Throndhjem]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Handelsmand [[Johan Mølmann Lysholm]] |[[Fil:Johan Mølmann Lysholm (1763 - 1839) (2746360361).jpg|91x91pk]] | |- |Grosserer [[Lorentz Johannsen]] |[[Fil:Lorentz Johannsen (1769 - 1837) (2742392522).jpg|107x107pk]] | |- |Resid. kapellan [[Niels Stockfleth Schultz]] |[[Fil:Res.kap. Niels Schultz (1780–1832).JPG|95x95pk]] | |- |By- og raadstuskriver [[Carl Valentin Falsen]] |[[Fil:Carl Valentin Falsen (1787 - 1852) (2739862934).jpg|113x113pk]] | |} == Fotnotar == {{referanser|group=note|refs= }} {{fotnoteliste}} ==Kjelder== *[http://www.nsd.uib.no/polsys/index.cfm?urlname=storting&lan=&MenuItem=N1_1&ChildItem=&State=collapse&UttakNr=104&periodetekst=2 Norsk samfunnsvitenskapelig datatjeneste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120609203501/http://www.nsd.uib.no/polsys/index.cfm?urlname=storting&lan=&MenuItem=N1_1&ChildItem=&State=collapse&UttakNr=104&periodetekst=2 |date=2012-06-09 }} *{{ Kjelde bok | forfattar = [[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]] | utgjeve = 1914| tittel = Stortinget og statsraadet: 1814-1914. De enkelte storting og statsraader 1814-1885 | stad = Kristiania | forlag = Steen'ske bogtrykkeri | side = |url = http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2006120500013}} <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:no:Liste over stortingsrepresentanter 1818–1820|Liste over stortingsrepresentanter 1818–1820]]» frå {{Wikipedia-utgåve|no}}, den 18. april 2014 [http://no.wikipedia.org/w/index.php?title=Liste_over_stortingsrepresentanter_1818%E2%80%931820&direction=prev&oldid=13181536 revisjon 13181536]'' </div> {{Stortingsrepresentantar}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1818-1820| ]] [[Kategori:Lister over Stortingsrepresentantar etter periode|Stortingsrepresentantar 1818-1820]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar etter periode|Stortingsrepresentantar 1818-1820]] 7bvoi74tz48wr17wfra3ocqmps3t1s7 3651313 3651312 2026-04-23T08:40:00Z Migne 2086 /* Nordlands amt */ 3651313 wikitext text/x-wiki '''Stortingsrepresentantar 1818-1820''' er ei oversikt over stortingsrepresentantane til Stortinget 1818-1820. Lista syner alle som vart valt til [[Stortinget]]. Totalt var det 78 representantar frå 34 valkrinsar; 51 representantar frå 18 landkrinsar (amt) og 27 representantar frå 16 bykrinsar. Det seinare [[Vestfold|Jarlsberg og Larviks Amt]] bestod av to valkrinsar, det same gjorde [[Aust-Agder|Nedenæs Amt]]. {{TOC right}} == Landkrinsar == ===[[Smaalenenes Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Amtmand [[Valentin Christian Wilhelm Sibbern]] |[[Fil:Valentin Sibbern 2.jpg|92x92pk]] | |- |Tidl. statsraad og formand for regjeringen [[Marcus Gjøe Rosenkrantz]] |[[Fil:Christian August Lorentzen - Portrett av Marcus Gjøe Rosenkrantz - Oslo Museum - OB.00015.jpg|94x94pk]] | |- |Provst [[Poul Schnitler]] | | |} ===[[Akershus amt|Agershus Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Prokurator [[Knud Carl Krogh]] | |- |Gaardbruker [[Ole Jakobsen Nordby]] | |- |Sorenskriver [[Laurentius Borchsenius]] |Borchsenius møtte ikkje på grunn av sjukdom.<ref>[[Tallak Lindstøl]]: ''Stortinget og Statsraadet'', 1814-1914. B. 1 D. 1 : Biografier A-K, Laurentius Borchsenius [http://www.nb.no/nbsok/nb/804354515f0fbc5c51be0a5f34d0d0d8?index=2#119 digital utgåve side 115-116]</ref> |- |Gaardbruker [[Anders Halvorsen Haneborg]] |Suppleant, møtte for Borchsenius |} ===[[Hedemarkens Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Premierløitnat [[Jacob Hoel]] |[[det Flor-Hoelske parti]] |- |Gaardbruker [[Mikkel Anderssen Saxlund]] | |- |Overretssakfører [[Johan von Aphelm Jarmann]] | |} ===[[Christians Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Ole Paulssøn Haagenstad]] |[[Fil:M Stoltenberg-Ole Haagenstad.jpg|99x99pk]] | |- |Overretsprokurator [[Johan Ernst Mejdell]] | | |- |Proprietær og landhandler [[Christian Syvertsen Hilstad]] | | |} ===[[Buskeruds Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Jens Jensen Gram]] | | |- |Overretsprokurator [[Erik Otto Knoph]] | | |- |Amtmand [[Johan Collett]] |[[Fil:Amtmann Johan Collett.png|90x90pk]] | |} ===[[Jarlsberg Grevskab]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kst. overbirkedommer, overinspektør, auktionsforva [[Nils Christian Nilsen]] | |- |Proprietær [[Frederich Johannes Grønvold]] | |} ===[[Laurvig Grevskab]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Amtmand [[Fredrik Wilhelm Wedel-Jarlsberg]] |[[Fil:FredrikWilhelmWedelJarlsberg.jpg|106x106pk]] |Valet forkasta med 64 mot 6 stemmer<ref group=note>Fredrik Wilhelm Wedel-Jarlsberg hadde ikkje vore i Noreg på 5 år. Dette blei tatt opp av han sjølv og valet forkasta 4. februar med 64 mot 6 stemmer. 1. suppleant Joseph Albert Moss kalt inn, møtte frå 12. februar. (Frå Lindstøl side 56)</ref> Proprietær [[Joseph Albert Moss]], suppleant, møtte for Wedel-Jarlsberg frå 12. februar. |} ===[[Bratsberg Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand og skibsreder, vicekonsul [[Bent Blehr]] | | |- |Gaardbruker, lærer, prestens medhjelper [[Talleiv Olavsson Huvestad]] |[[Fil:Talleiv Olsson Huvestad 2.jpg|87x87pk]] | |- |Sorenskriver [[Ole Juell]] | | |} ===[[Nedenæs Amt|Nedenæs og Robygdelagets amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sogneprest [[Søren Georg Abel]] |[[Fil:Søren Georg Abel.png|107x107pk]] | |- |Gaardbruker [[Ole Halvorsson Ribe]] | | |- |Gaardbruker og postaapner [[Ole Toresson Rød]] | | |} ===[[Lister og Mandals amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Isaach Isaachsen]] | | |- |Gaardbruker og postaapner [[Samuel Simonsson Fede]] | | |- |Foged [[Jens Erichstrup]] |[[Fil:Jens erichstrup.jpg|134x134pk]] | |} ===[[Stavanger Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Johannes Eriksson Malmeim]] | |- |Gaardbruker [[Gabriel Jonassen]] | |- |Gaardbruker, guldsmed og smed [[Svenn Ingebretsson Mossige]] | |} ===[[Søndre Bergenhus Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Christopher Benedict Bøgh]] | |Valet forkasta med 52 mot 19 stemmer<ref group=note>Som ved forrige val budde Christopher Benedict Bøgh i Bergen og ikkje i Søndre Bergenhus Amt. Denne gong vart valet forkasta 1. februar 1818 med 52 mot 19 stemmer. Johan Andreas Budtz, som var 1. suppleant blei dermed kalla inn og møtte frå 31. mars. (Frå Lindstøl side 53)</ref> |- |Gaardbruker og forlikskommisær [[Johannes Pedersen Aga]] | | |- |Sorenskriver, birkedommer [[Arnoldus von Westen Sylow Koren]] |[[Fil:Arnoldus von Westen Sylow Koren, Eidsvoll 1814, EM.01356 (cropped).jpg|88x88pk]] | |- |Fuldmægtig [[Johan Andreas Budtz]] | |Suppleant. Møtte for Ch. B. Bøgh frå 31. mars da Bøghs val blei forkasta. |} ===[[Nordre Bergenhus Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Major [[Ole Elias Holck]] |[[Fil:Ole Elias Holck av Ole Peter Hansen Balling, 1896, Eidsvoll 1814, EM.03088 (cropped).jpg|89x89pk]] | |- |Gaardbruker og landhandler [[Lars Jacobsen Thingnæsset]] | | |- |Amtmand [[Christian Magnus Falsen]] |[[Fil:Christian Magnus Falsen EM.01457 crop.jpg|90x90pk]] |Valet av Falsen forkasta med 37 mot 32 stemmer.<ref group=note>Som ved forrige val budde Christian Magnus Falsen i Bergen og ikkje i Nordre Bergenhus Amt. Denne gong vart valet forkasta 4. februar 1818 med 37 mot 32 stemmer. Suppleant blei dermed kalla inn og møtte frå 13. april. (Frå Lindstøl side 52)</ref> |- |Gaardbruker [[Absalon Olsen Wereide]] | |Suppleant |} ===[[Romsdals Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Jakob Persson Bjørkedal]] | |- |Sogneprest [[Peter Thams Buschmann]] | |- |Sorenskriver [[Augustinius Lossius]] | |} ===[[Søndre Throndhjems Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !'''Bilete''' !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Anders Rambech]] |[[Fil:Anders Rambech.jpg|94x94pk]] | |- |Gaardbruker [[Ole Olsson Teslien]] | | |- |Foged [[Peter Bull]] | | |} ===[[Nordre Throndhjems Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Peder Ottesen]] | | |- |Ritmester [[Frederik Hartvig Johan Heidmann]] |[[Fil:Frederik Heidmann 2.jpg|92x92pk]] | |- |Provst [[Michael Luytkis]] | | |} ===[[Nordland fylke|Nordlands amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver [[Peder Klykken]] |[[Fil:Peder Klykken (1772 - 1861) (2747157794).jpg|98x98pk]] | |- |Sorenskriver [[Alexander Holst]] | | |- |Lensmand [[Ole Ivar Evjenth]] |[[Fil:Ole Iver Evjenth.jpg|107x107pk]] | |} ===[[Finmarkens Amt]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Tolder [[Harriet Heiberg Mejer]] | |- |Handelsmand og gaardbruker [[Nicolai Olsen Normann]] | |- |Provst [[Gunner Berg]] | Berg melde sjukdomsfråfall. Suppleanten, handelsmand [[Hans Christoffer Klæboe]] møtte.<ref name=Lindstoel55>Lindstøl side 55</ref> |} ==Bykrinsar== ===[[Fredrikshald]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Byfoged, sorenskriver [[Carl Adolph Dahl]] |[[Fil:Carl Adolph Dahl malt av Christopher Pritzier Meidell - Eidsvoll 1814 - EM.01541 - crop.jpg|94x94pk]] |Dahl melde forfall på grunn av sjukdom og Faye møtte i staden<ref name=Lindstoel55/> |- |Kjøbmand [[David Faye]] | |Suppleant |} ===[[Fredrikstad|Fredriksstad]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kaptein [[Hans Jacob Arnold Jensen]] | |} ===[[Moss]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmabnd og gaardbruker [[Henrik Gerner]] | |} ===[[Christiania]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Vinhandler, vicekonsul [[Henrich Jørgen Resch]] | | |- |Cand.jur. [[Andreas Arntzen]] |[[Fil:Andreas arntzen 1777 1837.jpg|118x118pk]] | |- |Eigar av Borregaard [[Paul Olsen Thrane]] |[[Fil:Heinrich Christian Friedrich Hosenfelder - Paul Thrane - Oslo Museum - OB.00275.jpg|100x100pk]] |Melde forfall. [[Fil:Nicolai Andresen (1781 - 1861) (2719656018).jpg|106x106pk]] Suppleanten [[Nicolai Andresen]] møtte i staden frå 10. februar <ref>Lindstøl side 53</ref> |- |Professor [[Georg Sverdrup]] |[[Fil:Georg Sverdrup.jpg|93x93pk]] | |} ===[[Drammen]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Landmand [[Pierre Poumeau Flor]] |[[Fil:Stoltenberg-PP Flor.jpg|95x95pk]] | |- |Kommisionær [[Nikolai Scheitlie]] |[[Fil:Nicolai Schejtli.jpg|97x97pk]] | |} ===[[Kongsberg]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Auktionsforvalter [[Olav Olavsen]] |[[Fil:Arkitekt Olav Olavsen.jpg|88x88pk]] | |} ===[[Tønsberg]] og [[Holmestrand]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand, vicekonsul [[Nils Otto Bull]] | |} ===[[Larvik|Laurvig]] og [[Sandefjord]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Brukseier og skibsreder [[Edvard Greisel Herlofsen]] | |} ===[[Skien]] og [[Porsgrunn|Porsgrund]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |[[Ole Cudrio]] |Cudrio melde forfall på grunn av sjukdom, Taraldsen møtte frå 23. februar<ref>Lindstøl side 57</ref> |- |Kateket og lærer [[Tønnes Taralsen]] |Avløysar, møtte for Cudrio |} ===[[Kragerø]] og [[Risør|Østerrisøer]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand [[Cæsar Boeck]] | |} ===[[Arendal]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Dispachør [[Adam Gottleb Ferdinand Jæger]] | |} ===[[Kristiansand|Christianssand]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Gaardbruker [[Wincents Sebbelow]] | |- |Overretsprokurator [[Thor Rogstad]] | |} ===[[Stavanger]]=== {| class="wikitable" !Namn !Kommentarar/Avløysarar |- |Amtskonduktør, forlikskommisær [[Michael Smith (stortingsmann)|Michael Smith]] | |} ===[[Bergen]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Kjøbmand [[Michael Prahl]] | | |- |Stiftamtmand [[Wilhelm Frimann Koren Christie]] |[[Fil:Wilhelm Frimann Koren Christie malt av Jacob Munch - Eidsvoll 1814 - EM.01456 - crop.jpg|85x85pk]] | |- |Overfirskeveier [[Abraham Normann]] | | |- |Gaardbruker og skibsreder [[Christopher Hanssen Sødring]] | | |} ===[[Christianssund]] og [[Molde]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Sorenskriver og byfoged [[Ingelbrecht Knudssøn]] |[[Fil:IngelbrechtKnudssøn.png|94x94pk]] | |} ===[[Trondheim|Throndhjem]]=== {| class="wikitable" !Namn !Bilete !Kommentarar/Avløysarar |- |Handelsmand [[Johan Mølmann Lysholm]] |[[Fil:Johan Mølmann Lysholm (1763 - 1839) (2746360361).jpg|91x91pk]] | |- |Grosserer [[Lorentz Johannsen]] |[[Fil:Lorentz Johannsen (1769 - 1837) (2742392522).jpg|107x107pk]] | |- |Resid. kapellan [[Niels Stockfleth Schultz]] |[[Fil:Res.kap. Niels Schultz (1780–1832).JPG|95x95pk]] | |- |By- og raadstuskriver [[Carl Valentin Falsen]] |[[Fil:Carl Valentin Falsen (1787 - 1852) (2739862934).jpg|113x113pk]] | |} == Fotnotar == {{referanser|group=note|refs= }} {{fotnoteliste}} ==Kjelder== *[http://www.nsd.uib.no/polsys/index.cfm?urlname=storting&lan=&MenuItem=N1_1&ChildItem=&State=collapse&UttakNr=104&periodetekst=2 Norsk samfunnsvitenskapelig datatjeneste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120609203501/http://www.nsd.uib.no/polsys/index.cfm?urlname=storting&lan=&MenuItem=N1_1&ChildItem=&State=collapse&UttakNr=104&periodetekst=2 |date=2012-06-09 }} *{{ Kjelde bok | forfattar = [[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]] | utgjeve = 1914| tittel = Stortinget og statsraadet: 1814-1914. De enkelte storting og statsraader 1814-1885 | stad = Kristiania | forlag = Steen'ske bogtrykkeri | side = |url = http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2006120500013}} <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:no:Liste over stortingsrepresentanter 1818–1820|Liste over stortingsrepresentanter 1818–1820]]» frå {{Wikipedia-utgåve|no}}, den 18. april 2014 [http://no.wikipedia.org/w/index.php?title=Liste_over_stortingsrepresentanter_1818%E2%80%931820&direction=prev&oldid=13181536 revisjon 13181536]'' </div> {{Stortingsrepresentantar}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1818-1820| ]] [[Kategori:Lister over Stortingsrepresentantar etter periode|Stortingsrepresentantar 1818-1820]] [[Kategori:Stortingsrepresentantar etter periode|Stortingsrepresentantar 1818-1820]] m4xgafziyfyj3i41zmrldlqptmudhuz 0 312315 3651339 3428959 2026-04-23T11:18:41Z ~2026-24995-78 154259 /* Bruk */ KSJHDBENJHFDNEMKJRBFD 3651339 wikitext text/x-wiki [[Fil:Rivertree_thirds_md.gif|right|frame|Dette biletet viser prinsippet med tredjedelsregelen]] '''Tredjedelsregelen''', eller '''tredelsregelen''', er ein tommelfingerregel eller ei retningslinje for komposisjon av [[Biletkunst|bilete]] i [[Formgjeving|design]], [[film]], [[Målarkunst|måleri]] og [[fotografi]].<ref>{{Mal:Cite book|title=Contemporary Quilts: Design, Surface and Stitch|author=Sandra Meech|publisher=Sterling Publishing|isbn=0-7134-8987-1|year=2007|url={{Google books|_AIqGzgg6osC|page=27|plainurl=yes}}}}</ref> Regelen seier at du bør sjå på eit bilete som delt opp i ni like delar, av to vassrette linjer med lik avstand, og to loddrette linjer med lik avstand, og at du bør ha viktige delar av komposisjonen langs desse linjene eller der linjene kryssar.<ref>{{Mal:Cite book|title=Learning to see creatively|author=Bryan F. Peterson|publisher=Amphoto Press|isbn=0-8174-4181-6|year=2003|url={{Google books|gpvZgl13d5MC|page=93|plainurl=yes}}}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;"></sup> Fotografiet til høgre demonstrerer teknikken. Horisonten er langs den vassrette linja som deler nedre tredjedel av bilete frå dei to øvre. Treet er i snittet av to linjer. Interessante punkt treng ikkje alltid røra ved desse linjene for å tena på tredjedelsregelen; til dømes er den lysaste delen av himmelen nær horisonten ikkje rett på snittet, men likevel ganske nær.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;"></sup> == Bruk == [[Fil:Dry_Etosha_Pan.jpg|mini|Typisk døme på bruk av tredjedelsregelen]] For å følgja regelen bør du ha motivet langs linjene eller nær punktet der dei kryssar, med horisonten os skriv i boka ''An Introduction to Film Analysis: Technique and Meaning in Narrative Film'' (side 40) at tredjedelsregelen er ein favoritt blant filmskaparar som vil utforma balanserte og einskaplege bilete.<ref>{{Mal:Cite book|title=The Art of Composition|author=Bert P. Krages|publisher=Allworth Communications, Inc.|isbn=1-58115-409-7|year=2005|url={{Google books|2R88tIUXBS4C|plainurl=yes}}}}</ref> Ved filming eller fotografering av menneske, er det vanleg å ha kroppen langs ei loddrett linje, og augene langs ei vassrett linje. Når motivet flyttar se i ein film, vil hovudbolken av tomrom oftast vera føre personen (i retninga dei rører seg).<ref>{{Citation |title=leadroom |url=http://www.mapacourse.com/DVpages/leadroom.htm |accessdate=2016-04-07 |archive-date=2007-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929025752/http://www.mapacourse.com/DVpages/leadroom.htm |url-status=yes }}</ref> På same måte er det ofte mest rom ''føre'' ein fotografert person som ikkje ser rett på kamera, med den loddrette linja gjennom midten av personen. [[Fil:RuleOfThirds-SideBySide.gif|mini|none|650x650px|Eit bilete som er skore til med og utan tredjedelsregelen]] == Sjå òg == * [[Det gylne snittet]] (i estetikk) == Kjelder == {{Reflist}} <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Rule of thirds|Rule of thirds]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 7. april 2016.'' </div> [[Kategori:Fototeknikk]] cke7a2wtrp71qvhr4h25ybt7wkgij21 0 351965 3651247 3647571 2026-04-22T13:46:24Z Artanisen 93857 /* Avgrensing */ Gulf of Thailand in its region.svg 3651247 wikitext text/x-wiki {{geoboks|bukt|land=Thailand|land1=Kambodsja|land3=Vietnam|land4=Malaysia|kart=Gulf of Thailand.svg|karttekst=Kart over Thailandbukta}} '''Thailandbukta''' (også kalla ''Siambukta'') er ei vid havbukt som dannar den nordvestlege delen av [[Sørkinahavet]] i [[Stillehavet]]. Ho er omgjeven av [[Thailand]] i nord, vest og sørvest og av [[Kambodsja]] og [[Vietnam]] i nordaust. Bukta dekkjer kring 320&nbsp;000 km².<ref>{{cite web |url=http://www.marineregions.org/gazetteer.php?p=details&id=4334 |title=Marine Gazetteer Placedetails - Gulf of Thailand |publisher=Marineregions org |date= |accessdate=6. juni 2016}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.deepseawaters.com/Gulf_of_Thailand.htm |title=Gulf of Thailand |publisher=Deepseawaters.com |date= |accessdate=7. juni 2016}}</ref> ==Avgrensing== [[Fil:Gulf of Thailand in its region.svg|mini|venstre|Plasseringa av Thailandbukta.]] Thailandbukta ligg mellom 6° N og 13°30' N og mellom 99°E og 104° E.<ref name=Worldfish>{{cite web |last1=Khongchai |first1=Narongsak |last2=Vibunpant |first2=Somchai |last3=Eiamsa-ard |first3=Monton |last4=Supongpan |first4=Mala |title=Preliminary Analysis of Demersal Fish Assemblages in Coastal Waters of the Gulf of Thailand |url=http://pubs.worldfishcenter.org/resource_centre/AMF_Chapter-12-FA.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150219173027/http://pubs.worldfishcenter.org/resource_centre/AMF_Chapter-12-FA.pdf |dead-url=yes |archivedate=19. februar 2015 |website=Worldfish |accessdate=19. februar 2015 }}</ref>{{rp|250}} Den nordlege delen av bukta er [[Bangkokbukta]] ved munningen av [[Chao Phraya]]-elva nær [[Bangkok]]. Det er vanleg å definera bukta med ei linje over havet frå Bai Bung-neset sør i Vietnam (sørvest for utløpet til [[Mekong]]) til den malaysiske byen [[Kota Bahru]] på [[Malakkahalvøya]]. ==Skildring== Thailandbukta er relativt grunn, med ei gjennomsnittleg djupne på 45 meter og maksimal djupne på berre 85 meter.<ref name=Worldfish />{{rp|250}} Dermed går vassgjennomstrøyming og -utveksling sakte og den sterke tilførselen av ferskvatn frå mange store elver fører til lågt saltinnhald (3,05-3,25&nbsp;%) og til høg sedimentering. Berre ved større djupne flyt vatn med større saltinnhald (3,4&nbsp;%) vidare inn i Sørkinahavet. Dei viktigste elvene som munnar ut i Thailandbukta er Chao Phraya (og med den også den store sideelva Ta Chin) og Meklong-elven ved Bangkokbukta, og Tapi-elva i Bandonbukta i sørvest. ==Natur og næringsliv== [[Fil:Bryde's whale (9547580674).jpg|mini|venstre|[[Brydekval]] i Thailandbukta.]] Bukta har mykje fisk og skaldyr. Fiske er ein viktig industri.<ref>{{kjelde www|etternamn=Thuesen|fornamn=Nils Petter|dato=12. desember 2016|tittel=Thailand|verk=Store norske leksikon|henta=15. mai 2018 |url=https://snl.no/Thailand}}</ref> Bukta har også [[oljefelt]] og i mindre grad [[naturgass]]. Thailandbukta har mange korallrev, og med dei følgjer dykkarturisme. Blant dei mest populære turistmålene i eller ved bukta er øyane [[Ko Samui]] og [[Ko Tao]]. ==Grensetvistar== Det finst ei rekkje sovande territoriale tvistemål mellom Malaysia, Thailand, Kambodsja og Vietnam om grensedraginga mellom landa. Malaysia og Thailand har vald å utvikla dei omstridde områda i fellesskap, slik som øyene [[Ko Kra]] og [[Ko Losin]]. Ein gammal tvist mellom Kambodsja og Vietnam gjeld hovudsakleg øya [[Phú Quốc]] (eller Koh Tral på [[khmer]]), som ligg tett opp mot den kambodsjanske kysten.<ref>John Robert Victor Prescott: ''Boundaries and frontiers''</ref> Kambodsja gjer også krav på ein [[kontinentalsokkel]] på 48&nbsp;000&nbsp;km².<ref>Paul Ganster & David E. Lorey: ''Borders and border politics in a globalizing world.''</ref> ==Kjelder== <references/> <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Siambukten|Siambukten]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 16. mai 2018.'' </div> {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Bukter i Asia]] [[Kategori:Sørkinahavet]] l24siszg21n940hgy8zkygc4caon7uo 0 373612 3651252 3651241 2026-04-22T14:06:00Z Britarojahn 69271 3651252 wikitext text/x-wiki {{Koord|59|53|N|10|51|E|type:city_scale:30000|vising=tittel}} {{Infoboks geografi | bilete = Bølerlia, nedre Bøler (10. mars 2018).jpg | bilettekst = Nedre del av Bølerlia, mars 2018. | namn = Bøler | del_av = [[Bydel Østensjø]] | kommune = Oslo }} '''Bøler''' er ein [[drabantby]] og eit bustadstrøk i [[Oslo]] med 10-15 000 innbyggjarar. Han ligg søraust i Oslo med grense til [[Østmarka]]. Grovt sett går området frå [[Østensjøvannet]] til [[Nøklevann]]. == Tidleg historie == [[Fil:Bøler_gård.jpg|høgre|mini|Bøler gard{{foto|Kjetil Ree}}]] Namnet kjem frå Bøler gard, som har fått namnet sitt frå [[norrønt]] ''bæl'', 'gard'. Før [[reformasjonen]] i 1536 var dei fleste gardane i området [[kyrkjegods]]. Bøler hadde sidan 1453 tilhøyrt fransiskanerklosteret. Etter reformasjonen tok [[Kristian III av Danmark-Noreg|kong Christian III]] beslag i eigedomane som den katolske kyrkja hadde, inkludert Bøler gard. I 1550 gav kongen garden til Oslo Hospital som ei inntektskjelde. Det var først i 1827 at garden kom i private hender. I 1879 vart garden overteken av Anton Johannesen, men då utbygginga av Bøler starta på 50-talet var det sønnesønnen som dreiv garden. Bøler gard ligg enno godt verna, ikkje langt frå Bøler T-banestasjon. == Utbygging etter andre verdskrig == [[Fil:Bøler_skole.JPG|mini|Bøler skule frå 1957.{{foto|Kjetil Ree}}]] Utbygginga av Bøler tok til etter [[andre verdskrigen]], hovudsakleg frå midten av 1950- til byrjinga av 1960-talet. Utbygginga starta opp i 1954. I 1957 vart dei karakteristiske tre høgblokkene i Bølerlia bygde etter teikningar av arkitektane Preben Krag og Jens Selmer. Dei to vann Sundts premie for arkitektur for prosjektet i 1956-57. I 1957 var Bøler skule bygd ferdig. Med babyboomen rundt innflyttinga av nyetablerte familiar starta 300 førsteklassingar på skulen i 1962, fordelte på 10 klasser. Bøler skule var no ein av landet sine største skular, men frå hausten 1963 stod Nøklevann skule klar til å motta dei første elevkulla. Fleire klasser vart flytta over frå Bøler skule, mellom anna fire av dei 10 klassene som hadde starta på Bøler hausten 1962. [[Fil:Bøler_senter.jpg|mini|Bøler senter.{{foto|Kjetil Ree}}]] Første del av forretningssenteret til drabantbyen vart teken i bruk i 1961, med eit mindre tilbygg mot aust i 1965. Begge delar vart bygde etter teikningar av arkitekt Thomas Tostrup. Bøler filial av [[Deichmanske bibliotek]] og Bøler samfunnshus kunne i 1972 flytte inn i nye bygningar sør for Bøler senter. Dei nye bygningane vart bygde etter teikningar av arkitekt [[Sverre Fehn]]. Bøler senter vart fullt rehabilitert og bygt ut i 2004. [[Fil:Bøler_kirke_-_2014-04-13_at_19-09-24_(1).jpg|mini|[[Bøler kyrkje]].{{foto|Kjetil Ree}}]] Nye Bøler kyrkje vart vigsla 28. august 2011. Kyrkja som er teikna av Hansen&Bjørndal Arkiteter har vorte eit nytt landemerke på Bøler. Gamle Bøler kyrkje stod først på landbruksutstillinga på [[Ekeberg]] i Oslo i 1959. Ho var konstruert som ein monterbar arbeidkirke i tre, teikna av arkitektane Harald Hille og Odd Kjeld Østby. Etter at utstillinga vart stengd, vart kyrkja flytta til Bøler som ei mellombels løysing, men vart ståande fram til 2009. Bøler kom for ein dag i søkelyset i verda då [[Nikita Khrusjtsjov]] under norgesbesøket i 1964 stakk av frå det offisielle programmet og gjorde eit spontanbesøk i bydelen. Forfølgd av ulande sirener gjekk ferda i Rolls-Royce frå Østensjøveien og Eterveien, opp Bølerlia og ned Utmarkveien, for deretter å returnera attende til Oslo sentrum. Bøler er ofte omtalt i forfattarskapen til [[Tove Nilsen|Tova Nilsen]], som voks opp i ei av dei tre høgblokkene i Bølerlia på 1960-talet. På Bøler ligg òg kunstnarkolonien Trolltun Borettslag, eit borettslag for billetkunstnarar, kunsthandverkarar og fotografar. [[Fil:Bøler_stasjon_-_2014-04-13_at_19-14-14.jpg|mini|Bøler T-bane.{{Byline|Kjetil Ree}}]] På slutten av 1990-talet fekk Bøler lite hyggeleg merksemd i media på grunn av framvoksteren av eit miljø med [[Nasjonalisme|nasjonalistar]], med gruppa [[Boot Boys]] som sentral aktør. Dette miljøet er borte. På Bøler ligg den eldste produsenten i verda av [[Eterar|eter]], Den Norske Eterfabrikken. Skulpturen [[Don Quijote]] er plassert nær Bøler T-banestasjon. Han vart bygd i stål og akryl og laga av billedhugger [[Fritz Røed]]. Rytteren i kamp med vindmøller etter [[Miguel de Cervantes Saavedra|Miguel dei Cervantes Saavedras]] romanfigur har vorte Bølers emblem. [[Tagging|Taggen]] Sædfuck vart laga av Paul Vidar Sævarang og Ol Kristian Stavnsborg sensommeren eller hausten [[1986]]. == Kjende personar med tilknyting til Bøler (alfabetisk) == * '''A – E''' * Malaren og læraren Olav Johan Andreassen var busett i kunstnarkolonien på Bøler. * Forfattar [[Tor Åge Bringsværd]], stadfesta for spøk etterordet i ''Den svarte Bogen ocksaa kaldet'' ''[[Svarteboka]]'' (1969) til «Bøler, 6. mai 1569.» * Songar og komikar Reidar Bø, kjend for samarbeidet sitt med Kurt Foss. * Forfattar og kåsør [[Odd Børretzen]], skreiv songen «Morgenstemning frå Bøler» om rushtrafikken inn til Oslo sentrum. * Museumsleiar Erik Henning Edvardsen, ved Ibsenmuseet i Oslo vart intervjua om oppveksten sin på Bøler i «Mitt Østensjøvann» (s. 44-46). ''Sothøna''. Østensjøvannets venner, nr. 27 – Juni 2004. * Advokat Kai Ekanger, var statssekretær i Arbeidarpartiregjeringa 1973-76 og første formann i Bøler vel. * Skøyteløpar (sprintdistansar) [[Kai Arne Engelstad|Kai Åre Engelstad]], sidan gutteåra kjend ved klengenavnet «Kaka» * '''F – K''' * Songar Kurt Foss, kjend for samarbeidet med Reidar Bø. * Skodespelar Marit Grønhaug, dotter av kunstmalar Olav Johan Andreassen. * Langrennløparane [[Anders Gløersen]] og Øyvind Gløersen. * Fabrikkeigar [[Thomas Heftye (1822–1886)|Thomas Johannessen Heftye]], bygde vegknuten «Korketrekkeren» til feriestaden sin Sarabråten og skaffa hjulbåten «Sara» for lystturar på Nøklevann. Han er òg grunnleggjar av [[Den Norske Turistforening|Den Norske Turistsamskipnaden]]. * Heavyrockar Egil Hegerberg i Black Debbath, Gartnerlosjen, Bare Egil Band, m.fl.. * Byoriginal Advokat Hermansen, eigenleg Peder Gunvold Hermansen, omtalte seg gjerne sjølv som «Baronen av Bøler». * Skøytekonge [[Knut Johannesen]] med kallenamnet «Kupper'n» bygde seg hus i Ulsrudveien midt på 1960-talet. * Fotballspelar i VIF Egil Johansen med karriere på landslaget, kjend som «Snapper'n». * Musikkforskar [[Geir Johnson]], skapte oppstyr med boka si om [[Melodi Grand Prix]]. * Kjendisadvokat Morten Kjensli med eige advokatkontor. * Fotograf Morten Krogvold vakse opp på Lille Langerud, busett i kunstnarbustadane på Bøler. * '''L – S''' * Dramatikar og filmregissør Torun Lian, òg med kritikarroste produksjonar for [[Norsk rikskringkasting]] Fjernsynet. * Sokneprest, og seinare prost Leif Martinsen, som var den første til å inneha presteembetet i [[Bøler kyrkje]]. * Komiker Tom Mathisen, kjend frå visegruppa «Snu» og trioen «Prima Vera», med [[Jahn Teigen]] og Herodes Falsk. * Forfattar [[Tove Nilsen]], skreiv trilogien ''Skyskraper-englar'' (1982), ''Skyskrapersommer'' (1996) og ''G for Georg'' (1997) med motiv frå eigen oppvekst på Bøler. * Fotograf og forfattar [[Jørn Areklett Omre]]. Har utgjeve boka "Østensjøvannet". * AP-politikar Libe Rieber-Mohn, varaordfører i Oslo, tidlegare statssekretær med ansvar for m.a. asyl og innvandringspolitikk i [[Arbeids- og sosialdepartementet|til Arbeids- og inkluderingsdepartementet]] i regjeringa Stoltenberg 2 * Musikar og plateprodusent Jørund Fluge Samuelsen, tidlegare medlem i popgruppen Trong Fødsel. * Komiker [[Kristopher Schau]] vert sagd å vera frå Bøler, men er faktisk oppvaksen på [[Abildsø]]. * Politikar og ambassadør [[Reiulf Steen]], formann i Arbeidarpartiet 1975-81. * Songar [[Anne-Karine Strøm]], blant anna representert Noreg i Melodi Grand Prix. * '''T – Å''' * Spiondømde [[Arne Treholt]] var vikarlærar på Bøler skule midt på 1960-talet. * Ishockeyspelarane Mat sin Trygg, Marius Trygg og Mathias Trygg. * Barnebokforfattar [[Anne-Cath. Vestly|Anne-Cath]]. [[Anne-Cath. Vestly|Vestly]], spelte òg tittelfiguren «Kanutten» i NRKs barnefjernsyn med [[Alf Prøysen]] i rollen som «Romeo Clive». * Billetkunstnar, bokillustratør og filmskapar [[Johan Vestly]], blant anna serien «Kanutten» og «Henrik Ibsens år som målar» i to episodar for NRK Fjernsynet. * Produsent og regissør Jo Vestly, son av Anne-Cath. og Johan Vestly. * Soloklarinettist Håkon Vestly, son av Anne-Cath. og Johan Vestly. * Utanriksminister og ambassadør Knut Vollebæk, er son av ovannemnde sokneprest Leif Martinsen. * Gitarist Knut Værnes, tilsett ved Universitetet i Oslo. * Professor i kunsthistorie Marit Werenskiold, tilsett ved Universitetet i Oslo. Dotter av [[Werner Werenskiold]] og barnebarn av [[Erik Werenskiold]] var i 1990-åra busett i Ulsrudveien. == Sjå òg == * [[Bøler Idrettsforening|Bøler Idrettssamskipnad]] == Litteratur == * Kai Ekanger, Amund Kveim, Gunnar Selgård og Egil Hella: ''Bøler er staden''. Bydel Bøler: Bøler, ''Bogerud'', ''Rustad'', ''[[Skullerud]]'', ''Langerud'', ''Ulsrud''. Oslo 2000. ISBN 82-995666-0-6 [[Kategori:Oslo]] [[Kategori:Sider utan gjennomgåtte omsetjingar]] ha4oh8h2rx0jfu3gbgxkkhfxmljsbuf 3651269 3651252 2026-04-22T19:12:45Z Ranveig 39 Litt flikk. 3651269 wikitext text/x-wiki {{geoboks|bydel|kategori=bystrøk | bilete = Bølerlia, nedre Bøler (10. mars 2018).jpg | bilettekst = Nedre del av Bølerlia, mars 2018. | namn = Bøler | del_av = [[Bydel Østensjø]] | kommune = Oslo }} '''Bøler''' er ein [[drabantby]] og eit bustadstrøk i [[Oslo]] med 10-15 000 innbyggjarar. Han ligg søraust i Oslo med grense til [[Østmarka]]. Grovt sett går området frå [[Østensjøvannet]] til [[Nøklevann]]. == Tidleg historie == [[Fil:Bøler_gård.jpg|høgre|mini|Bøler gard. {{foto|Kjetil Ree}}]] Namnet kjem frå Bøler gard, som har fått namnet sitt frå [[norrønt]] ''bæl'', ‘gard’. Før [[reformasjonen i Noreg|reformasjonen]] i 1536 var dei fleste gardane i området [[kyrkjegods]]. Bøler hadde sidan 1453 tilhøyrt fransiskanarklosteret. Etter reformasjonen tok [[Kristian III av Danmark-Noreg|kong Christian III]] beslag i eigedomane som den katolske kyrkja hadde, inkludert Bøler gard. I 1550 gav kongen garden til Oslo Hospital som ei inntektskjelde. Det var først i 1827 at garden kom i private hender. I 1879 vart garden overteken av Anton Johannesen, men då utbygginga av Bøler starta på 50-talet var det sonesonen som dreiv garden. Bøler gard ligg enno godt verna, ikkje langt frå Bøler T-banestasjon. == Utbygging etter andre verdskrig == [[Fil:Bøler_skole.JPG|mini|Bøler skule frå 1957. {{foto|Kjetil Ree}}]] Utbygginga av Bøler tok til etter [[andre verdskrigen]], hovudsakleg frå midten av 1950- til byrjinga av 1960-talet. Utbygginga starta opp i 1954. I 1957 vart dei karakteristiske tre høgblokkene i Bølerlia bygde etter teikningar av arkitektane Preben Krag og Jens Selmer. Dei to vann Sundts premie for arkitektur for prosjektet i 1956-57. I 1957 var Bøler skule bygd ferdig. Med babyboomen rundt innflyttinga av nyetablerte familiar starta 300 førsteklassingar på skulen i 1962, fordelte på 10 klasser. Bøler skule var no ein av landet sine største skular, men frå hausten 1963 stod Nøklevann skule klar til å motta dei første elevkulla. Fleire klasser vart flytta over frå Bøler skule, mellom anna fire av dei 10 klassene som hadde starta på Bøler hausten 1962. [[Fil:Bøler_senter.jpg|mini|Bøler senter. {{foto|Kjetil Ree}}]] Første del av forretningssenteret til drabantbyen vart teken i bruk i 1961, med eit mindre tilbygg mot aust i 1965. Begge delar vart bygde etter teikningar av arkitekt Thomas Tostrup. Bøler filial av [[Deichmanske bibliotek]] og Bøler samfunnshus kunne i 1972 flytte inn i nye bygningar sør for Bøler senter. Dei nye bygningane vart bygde etter teikningar av arkitekt [[Sverre Fehn]]. Bøler senter vart fullt rehabilitert og bygt ut i 2004. [[Fil:Bøler_kirke_-_2014-04-13_at_19-09-24_(1).jpg|mini|[[Bøler kyrkje]]. {{foto|Kjetil Ree}}]] Nye Bøler kyrkje vart vigsla 28. august 2011. Kyrkja som er teikna av Hansen&Bjørndal Arkiteter har vorte eit nytt landemerke på Bøler. Gamle Bøler kyrkje stod først på landbruksutstillinga på [[Ekeberg]] i Oslo i 1959. Ho var konstruert som ein monterbar arbeidkirke i tre, teikna av arkitektane Harald Hille og Odd Kjeld Østby. Etter at utstillinga vart stengd, vart kyrkja flytta til Bøler som ei mellombels løysing, men vart ståande fram til 2009. Bøler kom for ein dag i søkelyset i verda då [[Nikita Khrusjtsjov]] under noregsbesøket sitt i 1964 stakk av frå det offisielle programmet og gjorde eit spontanbesøk i bydelen. Forfølgd av ulande sirener gjekk ferda i Rolls-Royce frå Østensjøveien og Eterveien, opp Bølerlia og ned Utmarkveien, for deretter å venda attende til Oslo sentrum. Bøler er ofte omtalt i forfattarskapen til [[Tove Nilsen]], som voks opp i ei av dei tre høgblokkene i Bølerlia på 1960-talet. På Bøler ligg òg kunstnarkolonien Trolltun Borettslag, eit burettslag for biletkunstnarar, kunsthandverkarar og fotografar. [[Fil:Bøler_stasjon_-_2014-04-13_at_19-14-14.jpg|mini|Bøler T-bane. {{foto|Kjetil Ree}}]] På slutten av 1990-talet fekk Bøler lite hyggeleg merksemd i media på grunn av framvoksteren av eit miljø med [[Nasjonalisme|nasjonalistar]], med gruppa [[Boot Boys]] som sentral aktør. Dette miljøet er borte. På Bøler ligg den eldste produsenten i verda av [[Eterar|eter]], Den Norske Eterfabrikken. Skulpturen [[Don Quijote]] er plassert nær Bøler T-banestasjon. Han vart bygd i stål og akryl og laga av billedhugger [[Fritz Røed]]. Rytteren i kamp med vindmøller etter [[Miguel de Cervantes Saavedra|Miguel dei Cervantes Saavedras]] romanfigur har vorte Bølers emblem. [[Tagging|Taggen]] «Sædfuck» vart laga av Paul Vidar Sævarang og Ole Kristian Stavnsborg seinsommeren eller hausten 1986. == Kjende personar med tilknyting til Bøler (alfabetisk) == * '''A–E''' * Malaren og læraren Olav Johan Andreassen var busett i kunstnarkolonien på Bøler. * Forfattar [[Tor Åge Bringsværd]], stadfesta for spøk etterordet i ''Den svarte Bogen ocksaa kaldet'' ''[[Svarteboka]]'' (1969) til «Bøler, 6. mai 1569.» * Songar og komikar Reidar Bø, kjend for samarbeidet sitt med Kurt Foss. * Forfattar og kåsør [[Odd Børretzen]], skreiv songen «Morgenstemning frå Bøler» om rushtrafikken inn til Oslo sentrum. * Museumsleiar Erik Henning Edvardsen, ved Ibsenmuseet i Oslo vart intervjua om oppveksten sin på Bøler i «Mitt Østensjøvann» (s. 44-46). ''Sothøna''. Østensjøvannets venner, nr. 27 – Juni 2004. * Advokat Kai Ekanger, var statssekretær i Arbeidarpartiregjeringa 1973-76 og første formann i Bøler vel. * Skøyteløpar (sprintdistansar) [[Kai Arne Engelstad|Kai Åre Engelstad]], sidan gutteåra kjend ved klengenavnet «Kaka» * '''F–K''' * Songaren Kurt Foss, kjend for samarbeidet med Reidar Bø. * Skodespelaren Marit Grønhaug, dotter av kunstmalar Olav Johan Andreassen. * Langrennsløparane [[Anders Gløersen]] og Øyvind Gløersen. * Fabrikkeigaren [[Thomas Heftye (1822–1886)|Thomas Johannessen Heftye]], bygde vegknuten «Korketrekkeren» til feriestaden sin Sarabråten og skaffa hjulbåten «Sara» for lystturar på Nøklevann. Han er òg grunnleggjar av [[Den Norske Turistforening|Den Norske Turistsamskipnaden]]. * Heavyrockaren Egil Hegerberg i Black Debbath, Gartnerlosjen, Bare Egil Band, m.fl.. * Byoriginal Advokat Hermansen, eigenleg Peder Gunvold Hermansen, omtalte seg gjerne sjølv som «Baronen av Bøler». * Skøytekonge [[Knut Johannesen]] med kallenamnet «Kupper'n» bygde seg hus i Ulsrudveien midt på 1960-talet. * Fotballspelar i VIF Egil Johansen med karriere på landslaget, kjend som «Snapper'n». * Musikkforskar [[Geir Johnson]], skapte oppstyr med boka si om [[Melodi Grand Prix]]. * Kjendisadvokat Morten Kjensli med eige advokatkontor. * Fotograf Morten Krogvold vakse opp på Lille Langerud, busett i kunstnarbustadane på Bøler. * '''L–S''' * Dramatikar og filmregissør Torun Lian, òg med kritikarroste produksjonar for [[Norsk rikskringkasting]] Fjernsynet. * Sokneprest, og seinare prost Leif Martinsen, som var den første til å inneha presteembetet i [[Bøler kyrkje]]. * Komiker Tom Mathisen, kjend frå visegruppa «Snu» og trioen «Prima Vera», med [[Jahn Teigen]] og Herodes Falsk. * Forfattar [[Tove Nilsen]], skreiv trilogien ''Skyskraper-englar'' (1982), ''Skyskrapersommer'' (1996) og ''G for Georg'' (1997) med motiv frå eigen oppvekst på Bøler. * Fotograf og forfattar [[Jørn Areklett Omre]]. Har utgjeve boka "Østensjøvannet". * AP-politikar Libe Rieber-Mohn, varaordfører i Oslo, tidlegare statssekretær med ansvar for m.a. asyl og innvandringspolitikk i [[Arbeids- og sosialdepartementet|til Arbeids- og inkluderingsdepartementet]] i regjeringa Stoltenberg 2 * Musikar og plateprodusent Jørund Fluge Samuelsen, tidlegare medlem i popgruppen Trong Fødsel. * Komiker [[Kristopher Schau]] vert sagd å vera frå Bøler, men er faktisk oppvaksen på [[Abildsø]]. * Politikar og ambassadør [[Reiulf Steen]], formann i Arbeidarpartiet 1975-81. * Songar [[Anne-Karine Strøm]], blant anna representert Noreg i Melodi Grand Prix. * '''T–Å''' * Spiondømde [[Arne Treholt]] var vikarlærar på Bøler skule midt på 1960-talet. * Ishockeyspelarane Mat sin Trygg, Marius Trygg og Mathias Trygg. * Barnebokforfattar [[Anne-Cath. Vestly|Anne-Cath]]. [[Anne-Cath. Vestly|Vestly]], spelte òg tittelfiguren «Kanutten» i NRKs barnefjernsyn med [[Alf Prøysen]] i rollen som «Romeo Clive». * Billetkunstnar, bokillustratør og filmskapar [[Johan Vestly]], blant anna serien «Kanutten» og «Henrik Ibsens år som målar» i to episodar for NRK Fjernsynet. * Produsent og regissør Jo Vestly, son av Anne-Cath. og Johan Vestly. * Soloklarinettist Håkon Vestly, son av Anne-Cath. og Johan Vestly. * Utanriksminister og ambassadør Knut Vollebæk, er son av ovannemnde sokneprest Leif Martinsen. * Gitarist Knut Værnes, tilsett ved Universitetet i Oslo. * Professor i kunsthistorie Marit Werenskiold, tilsett ved Universitetet i Oslo. Dotter av [[Werner Werenskiold]] og barnebarn av [[Erik Werenskiold]] var i 1990-åra busett i Ulsrudveien. == Sjå òg == * [[Bøler Idrettsforening|Bøler Idrettssamskipnad]] ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Bøler|Bøler]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 22. november 2019.'' {{refslutt}} == Litteratur == * Kai Ekanger, Amund Kveim, Gunnar Selgård og Egil Hella: ''Bøler er staden''. Bydel Bøler: Bøler, ''Bogerud'', ''Rustad'', ''Skullerud'', ''Langerud'', ''Ulsrud''. Oslo 2000. ISBN 82-995666-0-6 [[Kategori:Oslo]] [[Kategori:Sider utan gjennomgåtte omsetjingar]] ektipa03crh8k2f0gjsy2ox6ndohi8z 0 391157 3651324 3317560 2026-04-23T09:31:29Z Icodense 69864 Uruguy → Uruguay 3651324 wikitext text/x-wiki {{Infoboks kunstnar}} '''Carmen Garayalde Zubizarreta''' ({{Datoar}}) var ein uruguayansk lærar, kunstnar og politisk aktivist.<ref>{{Cite web|title=Garayalde, Carmen|url=http://autores.uy/autor/1525|access-date=March 28, 2017|website=autores.uy|publisher=Autores|language=es}}</ref> == Liv == Carmen Garayalde blei fødd 8. august 1913 i [[Montevideo]] i [[Uruguay]] i ein økonomisk solid familie av basksike innvandrarar. Som ungdom studerte ho song og fiolin, og blei med i kammerorkesteret José Pedro Massera, skipa av vennene og familien til Massera Lerena, som songar.<ref>{{Cite journal|last=García Ferreira|first=Roberto|date=2011|title=La fiebre que llega desde el Norte: la correspondencia privada de un matrimonio comunista en los orígenes de la Guerra Fría (1947–1948)|url=https://www.scribd.com/document/300711193/La-Correspondencia-Privada-de-Un-Matrimonio-Comunista|journal=SudHistoria|language=es|access-date=November 30, 2017}}</ref> Garayalde studerte måling ved Círculo de Bellas Artes, der ho haddde Domingo Bazurro og Guillermo Laborde som lærarar. Garayalde kom til å studera under sistnemnde igjen ved Universidad del Trabajo del Uruguay for å læra om komposisjon og dekorasjon. Ho tok også timar i måling og gravering hjå Cecilia Marcovich, Demetrio Urruchúa og María Carmen Portela. Under rettleiing frå Portela byra Garayalde å utvikla den grafiske teknikken koldnålsradering.<ref>{{cite book|last1=Di Maggio|first1=Nelson|title=Artes visuales en Uruguay: diccionario crítico|date=2013|publisher=Zonalibro|isbn=978-9974991569|page=271|language=es}}</ref> Garayalde hadde ein nær vennskap med [[Amalia Polleri]], og dei to laga ein plakat i lag som einstemmig vann ei tevling halden av Comisión de Damas for å senda naudhjelp til Spania i 1937. To år seinare deltok dei to kvinnene ved ei utstilling skipa av Demetrio Urruchúa ved Plaza de Cagancha i Montevideo.<ref>{{Cite web|title=Amalia Polleri|url=https://issuu.com/antoniopenabiblioteca/docs/ana_polleripdf.fr11|access-date=March 28, 2017|website=issuu.com|publisher=ISSUU|language=es}}</ref> I 1938 gifta ho seg med José Luis Massera, og dei fekk to barn. Paret gjekk med i kommunistpartiet under andre verdskrigen.<ref name=":0">{{Citation|title=Museo Nacional de Artes Visuales|url=http://mnav.gub.uy/cms.php?a=215|website=mnav.gub.uy|accessdate=2021-06-27|language=es}}</ref> På 1970-talet drog Gayalde i eksil på grunn av den politiske forfølginga under militærdiktaturet i Uruguay. Ho budde i Barcelona og var aktiv i eksilrørsla Frente Amplio en el Exterior.<ref name=":0" /> I 1991 var ho tilbake i Montevideo og heldt for første gong ei retrospektiv separatutstilling av nokre av verka sine. I 2013 blei det halde ei retrospektiv utstilling av teikningane og graveringane hennar ved Museo de Arte Contemporáneo de El País.<ref>{{citation|year=2014|title=Revista Dossier|volume=8|number=42|issn=1688368-3}}</ref> ==Kjelder== {{referansar}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Carmen Garayalde|Carmen Garayalde]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, og «[[:es:|Carmen Garayalde]]» frå {{Wikipedia-utgåve|es}} den 27. juni 2021.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== * [http://mnav.gub.uy/cms.php?o=2205 El Cerro] ved Museo Nacional de Artes Visuales [[Kategori:Folk frå Montevideo]] [[Kategori:Uruguayanske kunstnarar]] [[Kategori:Kunstnarar frå 1900-talet]] tsfn1kts8jw1p79jt9vkf370x4q9ded 0 401837 3651288 3552013 2026-04-23T06:19:11Z MGA73 8497 /* Leiing */ Mona Juul 3651288 wikitext text/x-wiki {{Infoboks politisk parti}} '''Det Konservative Folkeparti''' er eit [[Danmark|dansk]] politisk parti. Partiet har bokstaven C på røystesetlane, og vert vanleg omrødd som ''De Konservative''. == Soge == Det Konservative Folkeparti vart oppretta i 1915 etter at Højre, De Frikonservative og Moderate Venstre gjekk saman for å danna eitt parti. I 1915 var partiet Højre det dominerande partiet i Danmark, men fleire av dei unge i Højre meinte at ein trengte eit parti med ein nymoderne og sosialkonservativ profil. Dette var ein strategi for å styrkja partiet, ved å kunne representera og henta fleire røyster frå middelklassen.<ref name=":0">{{Cite journal|date=2022-11-03|title=Det Konservative Folkeparti|url=http://snl.no/Det_Konservative_Folkeparti|journal=Store norske leksikon|language=no}}</ref> Formelt vart ikkje partiet stifta før januar 1916.<ref>{{Citation|title=Det Konservative Folkeparti {{!}} lex.dk|url=http://denstoredanske.lex.dk/Det_Konservative_Folkeparti|website=Den Store Danske|accessdate=2022-11-06|language=da}}</ref> Partiet har vore eit av dei største partia i Danmark, dei fekk t.d. 23,4&nbsp;% av røystene etter folketingsvalet i 1984.<ref>{{Citation|title=Folketingsvalget 1984|url=https://danmarkshistorien.dk/vis/materiale/folketingsvalget-1984|website=danmarkshistorien.dk|accessdate=2022-11-06|language=da}}</ref> Likevel har oppslutninga til partiet i nyare tider vore lågare. Ved folketingsvalet i 2011 fekk partiet berre 4,9&nbsp;% av røystene, og fekk dermed berre åtte medlemer til [[folketinget]].<ref name=":0" /> == Leiing == [[Fil:Søren Pape Poulsen in Croatia, November 2019 (cropped).jpg|mini|Søren Pape Poulsen var partileiar frå 2014 til 2024.]] {| |+'''Politiske leiarar''' |John Christmas Møller |1928–1947 |- |Ole Bjørn Kraft |1947–1955 |- |Aksel Møller |1955–1958 |- |Poul Sørensen |1958–1969 |- |Poul Møller |1969–1971 |- |Erik Ninn-Hansen |1971–1974 |- |[[Poul Schlüter]] |1974–1993 |- |Henning Dyremose |1993 |- |Hans Engell |1993–1997 |- |Per Stig Møller |1997–1998 |- |Pia Christmas-Møller |1998–1999 |- |Bendt Bendtsen |1999–2008 |- |Lene Espersen |2008–2011 |- |Lars Barfoed |2011–2014 |- |Søren Pape Poulsen |2014–2024 |- |[[Politikaren Mona Juul|Mona Juul]] |2026– |} {| |+'''Partiformenn''' |Emil Piper |1916–1928 |- |Charles Tvede |1928–1932 |- |John Christmas Møller |1932–1939 |- |Vilhelm Fibiger |1939–1948 |- |Halfdan Hendriksen |1948–1957 |- |Einar Foss |1957–1965 |- |Knud Thestrup |1965–1972 |- |Erik Haunstrup Clemmensen |1972–1974 |- |[[Poul Schlüter]] |1974–1977 |- |Ib Stetter |1977–1981 |- |[[Poul Schlüter]] |1981–1993 |- |Torben Rechendorff |1993–1995 |- |Hans Engell |1995–1997 |- |Per Stig Møller |1997–1998 |- |Poul Andreassen |1998–2000 |- |Bendt Bendtsen |2000–2008 |- |Lene Espersen |2008–2011 |- |Lars Barfoed |2011–2014 |- |Søren Pape Poulsen |2014–2024 |- |Mona Juul |2026– |} == Kjelder == {{Fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:fo:Det Konservative Folkeparti|Det Konservative Folkeparti]]» frå {{Wikipedia-utgåve|fo}}, den 6. november 2022.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Danske politiske parti]] h41gv1ldcu2sarlzy3p58vlkyzgxo25 0 403878 3651258 3507842 2026-04-22T17:18:07Z HerVal7752 105842 Geoboks 3651258 wikitext text/x-wiki {{geoboks|kommune |fylke = [[Caraș-Severin fylke|Caraș-Severin]] |bilete = Mehadia.jpg |bilettekst = Historisk bilete frå Mehadia |borgarmeister = Grigore-Petru Bardac |høgd = 102 }} '''Mehadia'''{{mrk|[[ungarsk]] ''Mehádia'', [[tysk]] ''Mehadia'', [[tyrkisk]] ''Mehadiye''}} er ein kommune i [[Caraș-Severin fylke]] i [[Romania]]. == Busetnader == [[Fil:Mehadia jud Caras-Severin.svg|mini|Kommunen Mehadia innanfor Caraș-Severin fylke]] Mehadia er ein ''[[comună]]'' (landkommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Mehadia || 2 325 || 2 093 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Globurău}} || 253 || 234 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Plugova}} || 805 || 640 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Valea Bolvașnița}} || 745 || 545 |} ==Merknader== {{merknadar}} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ('Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar') |vitja = 14. februar 2023 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ('Det nasjonale instituttet for statistikk') |sitat = }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Comuna Mehadia, Caraș-Severin|Comuna Mehadia, Caraș-Severin]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 14. februar 2023.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Comună i Caraș-Severin fylke|Mehadia]] 483ajtnil73udj35hul2ahdcs15vo5l 0 403885 3651259 3507865 2026-04-22T17:19:06Z HerVal7752 105842 Geoboks 3651259 wikitext text/x-wiki {{geoboks|by |bilete = Câmpia Turzii-Parcul Central-IMG 6685.jpg |bilettekst = Park sentralt i Câmpia Turzii |våpen = ROU CJ Campia Turzii CoA.png |fylke = [[Cluj fylke|Cluj]] |borgarmeister = Dorin-Nicolae Lojigan |høgd = 300 |postnummer = 401100 }} '''Câmpia Turzii'''{{mrk|[[ungarsk]] ''Aranyosgyéres'', [[tysk]] ''Jerischmarkt''}} er ein by i [[Cluj fylke]] i [[Romania]]. == Busetnader == [[Fil:Campia Turzii jud Cluj.svg|mini|Kommunen Câmpia Turzii innanfor Cluj fylke]] Câmpia Turzii er ein ''[[municipiu]]'' (større bykommune) med den eine busetnaden: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Câmpia Turzii || 22 223 || 20 590 |} ==Merknader== {{merknadar}} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ('Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar') |vitja = 15. februar 2023 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ('Det nasjonale instituttet for statistikk') }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Câmpia Turzii|Câmpia Turzii]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 15. februar 2023.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Municipiu i Cluj fylke|Campia Turzii]] njgght0ac8yogxtipan3afv83k48qpd 0 403886 3651260 3507866 2026-04-22T17:20:20Z HerVal7752 105842 Geoboks 3651260 wikitext text/x-wiki {{geoboks|by |bilete = Bis ref Dej night.jpg |bilettekst = Kalvinistkyrkje i Dej |våpen = ROU CJ Dej CoA.png |fylke = [[Cluj fylke|Cluj]] |borgarmeister = Costan Morar |høgd = 285 |postnummer = 405200 }} '''Dej'''{{mrk|[[ungarsk]] ''Dés'', [[tysk]] ''Desch'', [[jiddisk]] דעעש, ''Desh''}} er ein by i [[Cluj fylke]] i [[Romania]]. == Busetnader == [[Fil:Dej jud Cluj.svg|mini|Kommunen Dej innanfor Cluj fylke]] Dej er ein ''[[municipiu]]'' (større bykommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Dej || 30 322 || 28 689 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Ocna Dejului}} || 2 372 || 2 064 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Pintic}} || 244 || 181 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Șomcutu Mic}} || 559 || 541 |} ==Merknader== {{merknadar}} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ('Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar') |vitja = 15. februar 2023 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ('Det nasjonale instituttet for statistikk') |sitat = }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Dej|Dej]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 15. februar 2023.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Municipiu i Cluj fylke|Dej]] 337g0m7ka3xqnxibpwm2unzdt1q3050 0 403887 3651261 3507867 2026-04-22T17:21:27Z HerVal7752 105842 Geoboks 3651261 wikitext text/x-wiki {{geoboks|by |bilete = Vedere generala a municipiului Gherla.jpg |bilettekst = Utsyn over Gherla |våpen = ROU CJ Gherla CoA1.png |fylke = [[Cluj fylke|Cluj]] |borgarmeister = Ionel-Ovidiu Drăgan |høgd = 250 |postnummer = 405300 }} '''Gherla'''{{mrk|[[ungarsk]] ''Szamosújvár'', [[tysk]] ''Neuschloss''}} er ein by i [[Cluj fylke]] i [[Romania]]. Byen var tidlegare kalla ''Armenopolis'' ([[ungarsk]] ''Örményváros'', [[tysk]] ''Armenierstadt'', [[armensk]] Հայաքաղաք, ''Hayakaghak''), ettersom han var busett med [[armenarar]].<ref name="bradt"/> == Busetnader == [[Fil:Dej jud Cluj.svg|mini|Kommunen Gherla innanfor Cluj fylke]] Gherla er ein ''[[municipiu]]'' (større bykommune) med den eine busetnaden: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Gherla || 20 092 || 18 995 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Băița}} || 381 || 378 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Hășdate}} || 325 || 300 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Silivaș}} || 184 || 200 |} ==Merknader== {{merknadar}} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ('Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar') |vitja = 15. februar 2023 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ('Det nasjonale instituttet for statistikk') |sitat = }}</ref> <ref name="bradt">{{Kjelde bok |forfattar=Lucy Mallows |tittel=Transylvania |år=2008 |forlag=Bradt Travel Guides |stad=Chalfont St. Peter |isbn=9781841622309 |side=256 }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Gherla|Gherla]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 15. februar 2023.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Municipiu i Cluj fylke|Gherla]] f8vi040didfd5kj0tp7e69ngm18oz3b 0 403893 3651262 3507868 2026-04-22T17:22:33Z HerVal7752 105842 Geoboks 3651262 wikitext text/x-wiki {{geoboks|by |bilete = 2010-IMG 1840.jpg |bilettekst = Utsyn over Turda |våpen = ROU CJ Turda CoA.png |fylke = [[Cluj fylke|Cluj]] |borgarmeister = Cristian-Octavian Matei |høgd = 315 |postnummer = 401001–401189 }} '''Turda'''{{mrk|[[ungarsk]] ''Torda'', [[tysk]] ''Thorenburg'', [[latin]] ''Potaissa''}} er ein by i [[Cluj fylke]] i [[Romania]]. == Busetnader == [[Fil:Turda jud Cluj.svg|mini|Kommunen Turda innanfor Cluj fylke]] Turda er ein ''[[municipiu]]'' (større bykommune) med den eine busetnaden: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Turda || 47 744 || 43 319 |} ==Merknader== {{merknadar}} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ('Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar') |vitja = 15. februar 2023 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ('Det nasjonale instituttet for statistikk') |sitat = }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Turda|Turda]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 15. februar 2023.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Municipiu i Cluj fylke|Turda]] odh5xhuugm8w7nxoz9c0cnnghx9ar2t 0 403894 3651263 3507871 2026-04-22T17:23:31Z HerVal7752 105842 Geoboks 3651263 wikitext text/x-wiki {{geoboks|by |bilete = Banffyhunyad.jpg |bilettekst = Utsyn mot Huedin |våpen = ROU CJ Huedin CoA.png |fylke = [[Cluj fylke|Cluj]] |borgarmeister = Mircea Moroșan |høgd = 556 |postnummer = 405400 }} '''Huedin'''{{mrk|[[ungarsk]] ''Bánffyhunyad'', [[tysk]] ''Heynod''}} er ein by i [[Cluj fylke]] i [[Romania]]. == Busetnader == [[Fil:Huedin jud Cluj.svg|mini|Kommunen Huedin innanfor Cluj fylke]] Huedin er ein ''[[oraș]]'' (mindre bykommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Huedin || 8 977 || 7 803 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Bicălatu}} || 369 || 266 |} ==Merknader== {{merknadar}} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ('Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar') |vitja = 15. februar 2023 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ('Det nasjonale instituttet for statistikk') |sitat = }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Huedin|Huedin]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 15. februar 2023.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Oraș i Cluj fylke|Huedin]] h2spldhemp1zuttcnd19s9gwmko7x2z 0 403896 3651264 3507878 2026-04-22T17:24:36Z HerVal7752 105842 Geoboks 3651264 wikitext text/x-wiki {{geoboks|kommune |namn = Florești |fylke = [[Cluj fylke| Cluj]] |bilete = Biserica romano-catolica din Floresti (10).JPG |bilettekst = Romersk-katolsk kyrkje i Florești |borgarmeister = Bogdan-Nicolae Pivariu |postnummer = 407280 }} '''Florești'''{{mrk|[[ungarsk]] ''Szászfenes '', [[tysk]] ''Deutsch-Branndorf''}} er ein kommune i [[Cluj fylke]] i [[Romania]]. Kommunen inngår i storbyområdet til fylkeshovudstaden [[Cluj-Napoca]].<ref name="zona"/><ref name="zona_noi"/> == Busetnader == [[Fil:Floresti jud Cluj.svg|mini|Kommunen Florești innanfor Cluj fylke]] Florești er ein ''[[comună]]'' (landkommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Florești || 20 256 || 50 307 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Luna de Sus}} || 2 310 || 2 081 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Tăuți}} || 247 || 347 |} ==Merknader== {{merknadar}} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ('Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar') |vitja = 15. februar 2023 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ('Det nasjonale instituttet for statistikk') |sitat = }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> <ref name="zona">{{Kjelde www |url=https://www.clujmet.ro/despre-noi/ |tittel=Despre noi |utgjevar=Zona Metropolitană Cluj |vitja = 15. februar 2023 }}</ref> <ref name="zona_noi">{{Kjelde www |url = https://www.libertatea.ro/stiri/zone-metropolitane-romania-3000128 |tittel = Noi clarificări de la autorități despre cele 22 de zone metropolitane din România ''(Nye avklaringar frå styresmaktene om dei 22 storbyområda i Romania)'' |vitja = 27. oktober 2022 |utgjevingsdato = 22. mai 2020 |utgjevar = Libertatea |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Comuna Florești, Cluj|Comuna Florești, Cluj]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 15. februar 2023.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Comună i Cluj fylke|Floresti]] 7ceiziqnyatgowwe57opi91wssztz61 0 403908 3651265 3507885 2026-04-22T17:25:47Z HerVal7752 105842 Geoboks 3651265 wikitext text/x-wiki {{geoboks|kommune |fylke = [[Cluj fylke| Cluj]] |bilete = Casa de cultura din Gilau.JPG |bilettekst = Kulturhus i Gilău |våpen = ROU CJ Gilau CoA.jpg |borgarmeister = Gelu Topan |postnummer = 407310 }} '''Gilău'''{{mrk|[[ungarsk]] ''Gyalu '', [[transilvansk saksisk]] ''Gela'', [[tysk]] ''Julmarkt'' eller ''Gelu''}} er ein kommune i [[Cluj fylke]] i [[Romania]]. Kommunen inngår i storbyområdet til fylkeshovudstaden [[Cluj-Napoca]].<ref name="zona"/><ref name="zona_noi"/> == Busetnader == [[Fil:Gilau jud Cluj.svg|mini|Kommunen Gilău innanfor Cluj fylke]] Gilău er ein ''[[comună]]'' (landkommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Gilău || 6 464 || 7 248 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Someşu Cald}} || 279 || 306 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Someşu Rece}} || 1 557 || 1 426 |} ==Merknader== {{merknadar}} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ('Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar') |vitja = 15. februar 2023 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ('Det nasjonale instituttet for statistikk') |sitat = }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> <ref name="zona">{{Kjelde www |url=https://www.clujmet.ro/despre-noi/ |tittel=Despre noi |utgjevar=Zona Metropolitană Cluj |vitja = 15. februar 2023 }}</ref> <ref name="zona_noi">{{Kjelde www |url = https://www.libertatea.ro/stiri/zone-metropolitane-romania-3000128 |tittel = Noi clarificări de la autorități despre cele 22 de zone metropolitane din România ''(Nye avklaringar frå styresmaktene om dei 22 storbyområda i Romania)'' |vitja = 27. oktober 2022 |utgjevingsdato = 22. mai 2020 |utgjevar = Libertatea |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Comuna Gilău, Cluj|Comuna Gilău, Cluj]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 15. februar 2023.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Comună i Cluj fylke|Gilau]] ba2w61jubcassyep8b8icbxfbiriueb 0 403909 3651266 3507875 2026-04-22T17:26:41Z HerVal7752 105842 Geoboks 3651266 wikitext text/x-wiki {{geoboks|kommune |fylke = [[Cluj fylke| Cluj]] |bilete = Apahida,Cluj-DSCF2074.JPG |bilettekst = Utsyn over Apahida |borgarmeister = Grigore Fati |høgd = 303 |postnummer = 407035 }} '''Florești'''{{mrk|[[ungarsk]] ''Szászfenes '', [[tysk]] ''Deutsch-Branndorf''}} er ein kommune i [[Cluj fylke]] i [[Romania]]. Kommunen inngår i storbyområdet til fylkeshovudstaden [[Cluj-Napoca]].<ref name="zona"/><ref name="zona_noi"/> == Busetnader == [[Fil:Apahida jud Cluj.svg|mini|Kommunen Apahida innanfor Cluj fylke]] Apahida er ein ''[[comună]]'' (landkommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Apahida || 5 966 || 8 989 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Bodrog i Apahida|Bodrog}} || 49 || 35 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Câmpenești}} || 154 || 382 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Corpadea}} || 437 || 419 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Dezmir}} || 1 515 || 3 830 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Pata}} || 539 || 628 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Sânnicoară}} || 1 927 || 2 714 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Sub Coastă}} || 98 || 242 |} ==Merknader== {{merknadar}} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ('Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar') |vitja = 15. februar 2023 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ('Det nasjonale instituttet for statistikk') |sitat = }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> <ref name="zona">{{Kjelde www |url=https://www.clujmet.ro/despre-noi/ |tittel=Despre noi |utgjevar=Zona Metropolitană Cluj |vitja = 15. februar 2023 }}</ref> <ref name="zona_noi">{{Kjelde www |url = https://www.libertatea.ro/stiri/zone-metropolitane-romania-3000128 |tittel = Noi clarificări de la autorități despre cele 22 de zone metropolitane din România ''(Nye avklaringar frå styresmaktene om dei 22 storbyområda i Romania)'' |vitja = 27. oktober 2022 |utgjevingsdato = 22. mai 2020 |utgjevar = Libertatea |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Comuna Apahida, Cluj|Comuna Apahida, Cluj]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 15. februar 2023.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Comună i Cluj fylke|Apahida]] 50cpwyd2vnenreqnknldk824oit67cm 0 403910 3651267 3511698 2026-04-22T17:27:36Z HerVal7752 105842 Geoboks 3651267 wikitext text/x-wiki {{geoboks|kommune |fylke = [[Cluj fylke| Cluj]] |bilete = Baciu,Cluj-DSCF3553.JPG |bilettekst = Utsyn over Baciu |våpen = ROU CJ Baciu CoA.jpg |borgarmeister = Janos Balázs |postnummer = 407055 }} '''Baciu'''{{mrk|[[ungarsk]] ''Kisbács'', [[tysk]] ''Botschendorf''}} er ein kommune i [[Cluj fylke]] i [[Romania]]. Kommunen inngår i storbyområdet til fylkeshovudstaden [[Cluj-Napoca]].<ref name="zona"/><ref name="zona_noi"/> == Busetnader == [[Fil:Baciu jud Cluj.svg|mini|Kommunen Baciu innanfor Cluj fylke]] Baciu er ein ''[[comună]]'' (landkommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Baciu || 6 100 || 8 818 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Corușu}} || 561 || 730 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Mera i Baciu|Mera}} || 1 387 || 1 346 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Popești i Baciu|Popești}} || 601 || 1 205 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Rădaia}} || 161 || 186 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Săliștea Nouă}} || 175 || 209 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Suceagu}} || 1 332 || 1 428 |} ==Merknader== {{merknadar}} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ('Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar') |vitja = 15. februar 2023 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ('Det nasjonale instituttet for statistikk') |sitat = }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> <ref name="zona">{{Kjelde www |url=https://www.clujmet.ro/despre-noi/ |tittel=Despre noi |utgjevar=Zona Metropolitană Cluj |vitja = 15. februar 2023 }}</ref> <ref name="zona_noi">{{Kjelde www |url = https://www.libertatea.ro/stiri/zone-metropolitane-romania-3000128 |tittel = Noi clarificări de la autorități despre cele 22 de zone metropolitane din România ''(Nye avklaringar frå styresmaktene om dei 22 storbyområda i Romania)'' |vitja = 27. oktober 2022 |utgjevingsdato = 22. mai 2020 |utgjevar = Libertatea |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Comuna Baciu, Cluj|Comuna Baciu, Cluj]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 15. februar 2023.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Comună i Cluj fylke|Baciu]] mnnyq480gr65wt7ewmpp7y61yo2nmxq 0 420405 3651285 3650302 2026-04-23T00:14:05Z CommonsDelinker 1379 [[c:COM:CDC|Bot]]: Erstattar Facsimile_of_a_Minoan_fresco_(Knossos),_Woman_Carrying_an_Ivory_Pyxis,_by_Emile_Gilliéron_père,_1912.jpg med Facsimile_of_a_Mycenaean_fresco_(Tiryns),_Woman_Carrying_an_Ivory_Pyxis,_by_Emile_Gilliéron_père,_1912.jpg 3651285 wikitext text/x-wiki [[Fil:Mycenaean World en.png|mini|Kart over den mykenske verda.]] '''Mykensk kultur''' er den siste fasen av [[bronsealderen]] i [[Hellas i antikken]], og spenner over perioden frå omtrent 1750 til 1050 f.Kr.<ref name="Knodell_7-65">Knodell (2021), tabell 1, s. 7, 65.</ref> Han representerer den fyrste avanserte og særprega greske sivilisasjonen på det greske fastlandet med dei urbane rika sine basert på palass, [[kunst]]verk og [[skriftsystem]].<ref name="Lazaridis_2-33">Lazaridis et al. (2017), Tilleggsinformasjon: s. 2–3</ref><ref name="Fields_10-11">Fields (2004), s. 10–11.</ref> Den mykenske kulturen på det greske fastlandet blei truleg stimulert av kontakten med den rike og avanserte [[Den minoiske sivilisasjonen|minoiske kulturen]] på [[Kreta]] og og andre middelhavskulturar til å utvikla ein meir sofistikert sosiopolitisk kultur for seg sjølv.<ref>[https://www.worldhistory.org/Mycenaean_Civilization/ «Mycenaean Civilization»], ''World History Encyclopedia''</ref> Det mest framståande urbane samfunnet var [[Mykene]] nordaust på [[Peloponnes]] i sørlege [[Hellas]], som kulturen i denne epoken har fått namn etter. Andre maktsenter som dukka opp var mellom anna [[Pýlos]], [[Tiryns]] og Mideia, også på Peloponnes, dessutan Orchomenos, [[Thíva|Theben]] og [[Aten|Athen]] i Sentral-Hellas, og [[Iolkós]] i [[Thessalía]]. Mykenske busetjingar dukka også opp i [[Ípiros|Epirus]], [[Gresk Makedonia|Makedonia]], på øyar i [[Egearhavet]], på sørvestkysten av [[Vesleasia|Anatolia]], og på [[Republikken Kypros|Kypros]], samtidig var det busetjingar påverka av mykensk kultur i [[Levanten]]<ref>van Wijngaarden (2002), Part II: The Levant, s. 31–124; Bietak & Czerny (2007), Sigrid Deger-Jalkotzy, «Mycenaeans and Philistines in the Levant», s. 501–629.</ref> og sørlege [[Italia]].<ref>Hammond (1976), s. 139. Sitat: «Moreover, in this area a small tholos-tomb with Mycenaean pottery of III B style and a Mycenaean acropolis have been reported at Kiperi near Parga, and another Mycenaean acropolis lay above the Oracle of the Dead on the hill called Xylokastro»; Tandy (2001), s. xii (Fig. 1); s. 2. Sitat: «"The strongest evidence for Mycenaean presence in Epirus is found in the coastal zone of the lower Acheron River, which in antiquity emptied into a bay on the Ionian coast known from ancient sources as Glykys Limin (Figure 2-A).»</ref><ref>Hatzopoulos (2011), s. 53. Sitat: «There is one illusion that ought to be first dispelled—that Mt Olympus and the Kambounian mountains constituted an impassable barrier between Thessaly and Macedonia. In fact recent archaeological discoveries have established that already in the second millennium bc the Mycenaean world extended well beyond Thessaly and included at least the southern part of Macedonia. Abundant Mycenaean pottery, both imported and locally produced, weapons, pins, brooches and syllabic script have been found in tombs of Orestis, Elimeia and Pieria»; Borza (1992), s. 64: «The existence of a Late Bronze Age Mycenaean settlement in the Petra not only confirms its importance as a route from an early period, but also extends the limits of Mycenaean settlement to the Macedonian frontier.»</ref><ref name="Castleden_192">Castleden (2005), s. 192.</ref><ref name="Castleden_192" /><ref>van Wijngaarden (2002), Part III: Cyprus, s. 125–202.</ref><ref>Peruzzi (1980); van Wijngaarden (2002), Part IV: The Central Mediterranean, s. 203–260.</ref> Dei mykenske grekarane stod for fleire nyvinningar innan ingeniørfag, arkitektur og militær infrastruktur, medan handel over store område av [[Middelhavet]] var avgjerande for den mykenske økonomien. Stavingsskrifta til kulturen, [[linear B]], var den første skriftlege dokumentasjonen av det greske språket, og den mykenske religionen omfatta allereie fleire guddommar som også opptrer i [[Dei olympiske gudane|den olympiske gudeverda]] og i [[gresk mytologi]]. Mykensk Hellas var dominert av eit helte- og krigararistokrati og bestod av eit nettverk av samfunn som krinsa om palass som utvikla rigide hierarkiske, politiske, sosiale og økonomiske system. Leiaren for krigararistokratiet var kongen, som blei kalla ''wanax''.<ref>Willms, Lothar (2010): [https://www.jstor.org/stable/41219890 «On the IE Etymology of Greek (w)anax»]. ''Glotta''. '''86''' (1–4): 232–271. doi:[[doi:10.13109/glot.2010.86.14.232|10.13109/glot.2010.86.14.232]]. ISSN [[issn:0017-1298|0017-1298]]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/41219890 41219890].</ref> Mykensk Hellas gjekk til grunne under [[samanbrotet av bronsealderkulturen]] i det austlege Middelhavet. Kulturen blei følgd av [[dei mørke hundreåra i Hellas]], ein overgangsperiode utan skriftleg dokumentasjon som førte fram til [[det arkaiske Hellas]] då det fann stad store endringar skjedde frå den sentraliserte palasskulturen til desentraliserte former for sosioøkonomisk organisasjon (mellom anna den omfattande [[Jarnalderen|bruken av jern]]).<ref>Morris (1996), «Greece: Dark Age Greece», s. 253–256.</ref> Det er lagt fram ulike teoriar for enden på denne sivilisasjonen, blant dei mangelen på tinn for å produsera bronse, [[den doriske invasjonen]] eller aktivitetar knytte til «havfolka». Andre teoriar som naturkatastrofar, som jordskjelv og klimatiske endringar, er også blitt lagt fram. Den mykenske perioden blei den historiske ramma for mykje av [[gresk litteratur]] og [[gresk mytologi|mytologi]] i oldtida, mellom anna den [[Den trojanske krigen|trojanske]] [[Den episke syklusen|episke syklusen]].<ref>I hvilken grad Homer forsøkte eller lyktes i å gjenskape eller formidle en "mykensk" bakgrunn, undersøkes i Finley, Moses I. (1954): ''The World of Odysseus''</ref> [[Fil:Bull_head_rhyton_Mycenae_Grave_IV,_from_Grave_Circle_A_at_Mycenae,_16th_century_BC_(Archaeological_Museum,_Athens).jpg|mini|[[Rhyton]] i hamra eller siselert sølv med horn i gull, Gravsirkel A i Mykene, 1500-talet f.Kr. (Arkeologisk museum, Athen)]] == Historie == === Tidleg mykensk periode og sjaktgravepoken (ca. 1750–1400 f.Kr.) === [[Fil:MaskOfAgamemnon.jpg|mini|Gravmaske i gull, avdekt av Heinrich Schliemann, som meinte at det var maska til Agamemnon.]] Den gjennomgåande konsensusen blant moderne mykenologar er at den mykenske sivilisasjonen byrja rundt 1750 f.Kr.,<ref name="Lazaridis_2-33"/> med opphav og utvikling frå det lokale sosiokulturelle landskapet i tidleg og midtre bronsealder på det greske fastlandet og med påverknad frå minoiske Kreta.<ref name="Littauer 1996">Littauer & Crouwel (1996), s. 299. Sitat: «The Shaft Graves of Mycenae themselves do not mark a new dynasty imposed from outside, as Drews and other scholars would have it; nor do they represent a sudden clear break with the Middle Helladic past. The tombs indicate the rise of vigorous local chieftains who became a warrior élite.»</ref><ref name="Littauer 1996"/> Mot slutten av midtre bronsealder (ca. 1700/1675 f.Kr.)<ref name="Lazaridis_2-33"/> fann det stad ein stor auke i folketalet og talet på busetjingar.<ref name="Schofield_312">Schofield (2006), s. 31.</ref> Ei rekkje maktsenter etablerte seg i den sørlege delen av det greske fastlandet, som var dominert av eit krigselitesamfunn,<ref name="Dickinson">Dickinson (1977), s. 32, 53, 107–108; Dickinson (1999), s. 97–107.</ref> medan dei typiske bustadene frå denne tida var ein tidleg type bygningar av typen [[megaron]], og der nokon var meir komplekse strukturar klassifisert som forløparar til dei seinare palassa. Ei rekkje steder blei det også reist forsvarsmurar.<ref>Schofield (2006), s. 51.</ref> Ein har avdekt nye typar gravferder og meir imponerande gravleggingar vorte avdekte, som viser eit stort utval av luksuriøse gjenstandar.<ref name="Schofield_312">Schofield (2006), s. 31.</ref><ref>Schofield (2006), s. 48.</ref> Blant dei ulike gravtypane blei [[sjaktgrav]]a den vanlegaste forma for elitegravferd, eit trekk som gav namnet til den tidlege perioden i det mykenske Hellas.<ref name="Schofield_312">Schofield (2006), s. 31.</ref> Blant den mykenske eliten blei avdøde menn vanlegvis lagt til kvile i gullmasker og gravrustningar, og kvinner i gullkroner og klede som skein av gullsmykke.<ref>Schofield (2006), s. 32.</ref> Dei kongelege sjaktgravene ved sida av akropolis i Mykene, spesielt gravsirklane A og B, antyda hevinga av eit innfødt gresktalande kongedynasti med ei økonomisk makt som var avhengig av langdistansehandel.<ref>Dickinson (1977), s. 53, 107; Littauer & Crouwel (1996), s. 297–305.</ref> I løpet av denne perioden hadde dei mykenske maktsentera auka kontakt med omverda, særleg med [[Kykladane|Kykladene]] i [[Egearhavet]] og dei minoiske sentera på [[Kreta]]. Mykensk nærvær ser også ut til å vera avbilda i eit freskomåleri ved [[Akrotiri på Santorini|Akrotíri]] på øya [[Santoríni|Thera]] (tidlegare Santorini), som kanskje viser mange krigarar i hjelmar pryda med villsvintenner, eit trekk som er typisk for mykensk krigføring.<ref>Schofield (2006), s. 67.</ref> På byrjinga av 1400-talet f.Kr. intensiverte handelen med mykensk keramikk som nådde vestkysten av Anatolia, mellom anna sentera [[Milet]]os og [[Troja]], og dei områda som no blir kalla [[Republikken Kypros|Kypros]], [[Libanon]], [[Palestina]] og [[Egypt i oldtida|Egypt]].<ref>Schofield (2006), s. 64–68.</ref> Tidleg mykensk sivilisasjon frå perioden med sjaktgravtradisjonen viser generelt stor innverknad frå minoisk Kreta med omsyn til mellom anna kunst, infrastruktur og symbol, samtidig som dei held oppe nokre helladiske element og dessutan nokre innovasjonar og nokre vestasiatiske påverknader. Ein forskjell mellom mykenske og minoiske sivilisasjonar er kompleksitet og monumentalitet. Mykensk handverk og arkitektur er meir forenkla versjonar av minoiske, men er meir monumentale i storleik. Seinare fasar av den mykenske sivilisasjonen viser meir sofistikert, og kjem til å overgå det minoiske Kreta etter nokre hundreår.<ref>Higgins, Reynold Alleyne (1997): ''Minoan and Mycenaean art''. World of art (Ny revi. utg.). London: Thames and Hudson. ISBN 978-0-500-20303-3.</ref> På slutten av tida med sjaktgraver dukka det opp ein ny og meir imponerande type elitegrav, ''[[tholos]]'' som minte om bikubar: store sirkulære gravkammer med høge kvelva tak og ein rett inngangspassasje framme som var bygga i stein.<ref>Castleden (2005), s. 97; Schofield (2006), s. 55.</ref> === Samordna felleskultur (ca. 1400–1200 f.Kr.) === [[Fil:La_Dame_de_Mycènes,_fresco.jpg|mini|Veggmåleri som viser ein kvinneskikkelse i akropolis i Mykene frå 1200-talet f.Kr.]] Frå 1400-talet f.Kr. byrja mykenarane å spreia innverknaden sin over heile Egearhavet og langs vestkysten av Anatolia. Rundt 1450 f.Kr. blei palasset i Knossos styrt av ein mykensk elite som danna ein hybrid minoisk-mykensk kultur. Mykenarane busette seg også på fleire andre egeiske øyar, og nådde så langt som til [[Ródos|Rhodos]].<ref>Tartaron (2013), s. 28.</ref><ref name="Schofield_71–722">Schofield (2006), s. 71–72.</ref> Slike blei mykenarane den dominerande makta i regionen, og markerte byrjinga på den mykenske «koine»-tida (frå gresk: ''kοινή'', «felles»), ein svært einsarta kultur som spreidde seg på fastlandet i Hellas og rundt Egearhavet.<ref>Schofield (2006), s. 75.</ref> Frå tidleg på 1300-talet f.Kr. byrja mykensk handel å utnytta dei nye kommersielle moglegheitene i Middelhavet etter det minoiske samanbrotet.<ref name="Schofield_71–722"/> Handelsrutene blei utvida ytterlegare, og nådde Kypros, [[Amman]] i dagens [[Jordan]], søraustkysten av Italia og så langt unna som [[Spania]].<ref name="Schofield_71–722"/> Frå denne tidsperioden (ca. 1400 f.Kr.) har palasset i Knossos gitt dei tidlegaste registreringane av det greske [[Linear B]], basert på den tidlegare [[Linear A]] til minoarane. Bruken av det nye skriftspråket spreidde seg på det greske fastlandet og har gitt verdifull innsikt i det administrative nettverket til dei mykenske maktsentera. Likevel er dei avdekte oppteikningane for fragmentariske til å gje ein politisk rekonstruksjon av Hellas i bronsealderen.<ref name="Kelder_82">Kelder (2010), s. 8.</ref> Utgravingar ved Miletos, sørvest ved kysten av Anatolia, tyder på ein mykensk busetnad der allereie frå ca. 1450 f.Kr., og som overtok og erstatta dei tidlegare minoiske installasjonane.<ref>Tartaron (2013), s. 21.</ref> Denne staden blei eit stort og velståande mykensk senter fram til det 12 hundreåret f.Kr.<ref>Kelder (2010), s. 50, 52.</ref> Bortsett frå dei arkeologiske funna er det også vitnemål for dette i hettittiske tekstar, som indikerer at Miletos (''Milawata'' på hettittisk) var den viktigaste basen for mykensk aktivitet i Anatolia.<ref name="Bryce_3613">Bryce (2005), s. 361.</ref> Det var også mykensk nærvær i dei tilstøytande stadene [[Iasos]] og [[Efesos]].<ref>Castleden (2005), s. 194. Sitat: «The Mycenaean colonies in Anatolia were emphatically confined to a narrow coastal strip in the west. There were community-colonies at Ephesus, Iasos and Miletus, but they had little effect on the interior...»</ref> I mellomtida blei det reist imponerande palass i dei viktigaste mykenske sentera på fastlandet. Dei eldste palassliknande strukturane var bygningar av typen megaron, slik som Menelaion i [[Spárti|Sparta]] i [[Lakonía]].<ref name="Kelder_1072">Kelder (2010), s. 107.</ref> Eigne palass kan daterast frå ca. 1400 f.Kr., då det blei bygd [[Kyklopisk mur|kyklopiske festningsverk]] ved Mykene og nærliggjande Tiryns. Det blei også laga palass i [[Mideia]] og [[Pýlos]] på [[Peloponnes]], i [[Aten|Athen]], [[Elevsína|Eleusis]], [[Thíva|Theben]] og [[Orchomenos (Boiotia)|Orchomenos]] i Sentral-Hellas og [[Iolkós]], i [[Thessalía]], sistnemnde er det nordlegaste mykenske senteret. Knossos på Kreta blei også eit mykensk senter, der det tidlegare minoiske komplekset gjekk gjennom ei rekkje justeringar, mellom anna tillegg av ein tronsal.<ref>Kelder (2010), s. 108–109.</ref> Desse sentera bygde på eit rigid nettverk av byråkrati der administrative kompetansar var klassifiserte i ulike seksjonar og kontor etter spesialisering av arbeid og fag. I spissen for dette samfunnet stod kongen, som var kjend som ''wanax'' (Linear B: ''wa-na-ka'') på mykensk gresk. All makt var tillagd han, som den øvste jordeigaren og som den åndelege og militære leiaren. Samtidig var han føretaksleiar og handelsmann, og hadde hjelp frå eit nettverk av høge tenestemenn.<ref>Kelder (2010), s. 11; Fields (2004), s. 53.</ref> === Engasjement i Anatolia === [[Fil:14_century_BC_Eastern_Mediterranean_and_the_Middle_East.png|mini|Det austlege Middelhavet og Midtausten under 1300-talet f.Kr. Mykensk Hellas i lilla.]] ''Ahhiyawa'' som held til i det vestlege Anatolia er nemnde i ulike hettittiske meldingar frå ca. 1400 til ca. 1220 f.Kr.<ref name="Bryce_3613">Bryce (2005), s. 361.</ref> ''Ahhiyawa'' er generelt akseptert som ei hettittisk nemning for mykensk Hellas (''[[Akaiar|akhaiarar]]'' på homerisk gresk), men ein presis geografisk definisjon av omgrepet kan ein ikkje utleia frå tekstane.<ref name="Beckman_62">Beckman, Bryce & Cline (2012), s. 6.</ref> På denne tida var kongane av ''Ahhiyawa'' tydelegvis i stand til å handtera dei hettittiske kollegaene sine både på diplomatisk og militært nivå.<ref>Kelder (2010), s. 119–120.</ref> Ahhiyawa hadde også betydeleg politisk innverknad i delar av vestlege Anatolia, typisk ved å oppmuntra til anti-hettittiske opprør og ved å samarbeida med lokale vasallherskarar.<ref>Bryce (2005), s. 59; Kelder (2010), s. 23.</ref> I tida rundt 1400 f.Kr. nemner hettittiske nedteikningar dei militære aktivitetane til ein krigsherre kalla Attarsiya frå Ahhiyawan, kanskje knytt til den mytiske [[A Treasure|Atrevs]]. Denne Attarsiya angreip hettittiske vasallar i det vestlege Anatolia, blant dei [[Madduwatta]].<ref>Bryce (2005), s. 129, 368.</ref> Seinare, ca. 1315 f.Kr., fekk eit anti-hettittisk opprør leidd av [[Arzamas|Arzawa]], ein hettittisk vasallstat, støtte frå Ahhiyawa.<ref name="Bryce 2005, s. 193">Bryce (2005), s. 193.</ref> I mellomtida ser det ut til at Ahhiyawa hadde kontroll over ei rekkje øyar i Egearhavet, eit inntrykk som også blir støtta av arkeologiske bevis.<ref name="Bryce 2005, s. 193"/> Under den hettittiske kongen Ḫattušili III (ca. 1267–1237 f.Kr.) er kongen av Ahhiyawa anerkjend som ein «stor konge» og av same status som dei andre samtidige store bronsealderherskarane: kongane av Egypt, Babylonia og Assyria.<ref>Bryce (2005), s. 58; Kelder (2010), s. 119–120.</ref> På den tida oppstod det ei anna anti-hettittisk rørsle, leidd av ein [[Piyama-Radu]], som fekk støtte frå kongen av Ahhiyawa.<ref>Bryce (2005), s. 224.</ref> Piyama-Radu forårsaka stor uro som kan ha utvida seg til regionen Wilusa (kanskje identifisert med [[Troja]]),<ref>Bryce (2005), s. 86,181–182.</ref> og invaderte seinare øya [[Lésvos|Lesbos]], som deretter hamna under kontrollen til Ahhiyawan.<ref name="Kelder_273">Kelder (2010), s. 27.</ref> Forskarar har spekulert i at den mytiske tradisjonen frå Trojakrigen kan ha eit historisk grunnlag i den politiske uroa i denne epoken.<ref>Bryce (2005), s. 361, 364.</ref> Som eit resultat av denne uroa sette den hettittiske kongen i gang korrespondanse for å overtyda Ahhiyawan-motparten sin om å retta opp igjen freden i regionen. Den hettittiske oppteikninga nemner ein viss Tawagalawa, ei mogleg hettittisk attgjeving av det greske namnet [[Eteokles]], som bror til kongen av Ahhiyawa.<ref name="Kelder_273">Kelder (2010), s. 27.</ref><ref>Bryce (2005), s. 290.</ref> === Samanbrotet til palassmakta (ca. 1200–1050 f.Kr.) === [[Fil:Large_Krater_with_Armored_Men_Departing_for_Battle,_Mycenae_acropolis,_12th_century_BC_(3402016857).jpg|venstre|mini|Marsjerande soldatar på «krigarvase», ca. 1200 f.Kr., ein [[Krateret Hadley|kratér]] frå Mykene.]] [[Fil:Pottery_soldiers_12_c_BC,_NAMA_1246_102885.jpg|mini|Detalj frå «krigarvasen»]] I tida rundt 1250 f.Kr. skjedde den fyrste bølgja av øydelegging i tilsynelatande ulike sentrum på det greske fastlandet av årsaker som ikkje kan identifiserast av arkeologar. I [[Viotía|Boiotia]] brann [[Thíva|Theben]] ned til grunnen kring dette året eller litt seinare.<ref name="Kelder_342">Kelder (2010), s. 34.</ref> Nærliggende Orchomenos blei ikkje øydelagd på dette tidspunktet, men blei forlaten, medan dei boiotiske festningsverka i [[Gla]] viser bevis for ei målretta øydelegging då berre dei fire portane og den monumentale bygningen, kalla Melathron, blei brende før staden blei forlaten.<ref>Millek, Jesse (2023): ''Destruction and Its Impact on Ancient Societies at the End of the Bronze Age''. Lockwood Press. ISBN 9781948488846; s. 74–75, 139–142.</ref> På Peloponnes blei ei rekkje bygningar rundt festninga i Mykene angripne og brende.<ref name="Cline_1303">Cline (2014), s. 130.</ref> Desse hendingane ser ut til å ha ført til massive forsterkningar og utvidingar av festningsverka på dei ulike stadene. I nokre tilfelle blei det også lagt til rette for å byggja underjordiske passasjar som førte til underjordiske [[Cisterne|sisterner]]. Tiryns, Mideia og Athen utvida forsvaret sitt med nye murar i kyklopisk murstil (store, rått tilhogde steinar).<ref name="Castleden_2192">Castleden (2005), s. 219.</ref> Utvidingane i Mykene dobla nesten det befesta festningsområdet. Til denne utvidingsfasen høyrer den imponerande Løveporten, hovudinngangen til den mykenske akropolisen med to holøver.<ref name="Castleden_2192"/> Porten er det einaste bevarte monumentale stykket av mykensk skulptur.<ref>Hampe, Roland; Simon, Erika (1981): [https://books.google.com/books?id=YrLpAAAAMAAJ ''The Birth of Greek Art: From the Mycenaean to the Archaic Period'']. New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-520226-7; s. 49. Sitat: «The lions, who looked out over the land, served to protect the gate and the city. They also show that the city, and the king who ruled it, stood under the protection of the goddess Hera. The Lion relief is the sole monumental piece of Mycenaean sculpture which has come down to us.»</ref> Det ser ut til at etter denne fyrste bølgja med øydeleggingar følgde ei kortvarig gjenoppliving av mykensk kultur.<ref name="Freeman_1262">Freeman (2014), s. 126.</ref> Mykenske Hellas blei stadig nemnt i internasjonale saker, særleg i hettittiske dokument. Ein gong rundt 1220 f.Kr. er kongen av Ahhiyawa igjen rapportert å ha vore involvert i eit anti-hettittisk opprør i det vestlege Anatolia.<ref>Kelder (2010), s. 33.</ref> Ei anna samtidig hettittisk melding rapporterer at Ahhiyawan-skip bør unngå [[Assyria|assyrisk]] kontrollerte hamner, som ein del av ein handelsembargo som var pålagd Assyria.<ref>Kelder (2010), s. 32.</ref> Generelt var handelen i tilbakegang i det austlege Middelhavet i andre halvdel av 1200-talet f.Kr., mest truleg på grunn av det ustabile politiske miljøet der.<ref>Tartaron (2013), s. 20.</ref> === Det endeleg samanbrotet === [[Fil:Elephant_or_Hippopotamus_Tooth_Warrior_Head_Wearing_Boar_Tusk_Helmets_(3404330867).jpg|venstre|mini|Krigar iført ein villsvinhjelm, frå ei mykensk kammergrav i [[akropolis i Aten]], 1300–1200-talet f.Kr.]] [[Fil:Treasury_of_Atreus_Mycenae.jpg|mini|«Atrevs-gravkammeret», ei forseggjord tholosgrav i Mykene, rundt rekna ca. 1400–ca. 1250 f.Kr.]] Ingen av forsvarstiltaka ser ut til å ha stoppa den endelege øydelegginga og samanbrotet til dei mykenske statane. Ei andre øydelegging ramma Mykene i ca. 1190 f.Kr. eller kort tid etter. Denne hendinga markerte slutten på Mykene som ei stormakt. Området blei gjeninnteke seinare, men i mindre skala.<ref name="Cline_1303">Cline (2014), s. 130.</ref> Ein nyleg studie antydar at ingen av palassa i Tiryns eller Mideia blei øydelagde av [[jordskjelv]], og vidare studiar har funne opp mot femti pilspissar spreidd i øydeleggingane ved Mideia, noko som kanskje indikerer at øydelegginga var forårsaka av eit angrep.<ref>Millek (2023), s. 147–156.</ref> Palasset i Pýlos i sørvestlege Peloponnes blei øydelagt ein gong rundt 1180 f.Kr.<ref>Cline (2014), s. 129.</ref><ref name="Tartaron_183">Tartaron (2013), s. 18.</ref> Leirearkiva med linear B som blei funne der, bevart av varmen frå brannen som øydela palasset, nemner forhasta forsvarsførebuingar på grunn av eit snarleg angrep utan å gje detaljar om den angripande styrken.<ref name="Freeman_1262">Freeman (2014), s. 126.</ref> Som eit resultat av denne uroa opplevde spesifikke regionar på det greske fastlandet ein dramatisk befolkningsnedgang, særleg Boeotia, Argolis og [[Messinía|Messenia]].<ref name="Freeman_1262">Freeman (2014), s. 126.</ref> Mykenske flyktningar emigrerte til Kypros og kysten av [[Levanten]].<ref name="Tartaron_183">Tartaron (2013), s. 18.</ref> Likevel hadde andre regionar i utkanten av den mykenske verda framgang, som [[Periferien Dei joniske øyane|dei joniske øyane]] i vest, det nordvestlege Peloponnes, delar av Attika og ei rekkje øyar i Egearhavet.<ref name="Freeman_1262">Freeman (2014), s. 126.</ref> [[Akropolis i Aten|Akropolis]] i Athen ser merkeleg nok ut til å ha unngått øydeleggingar.<ref name="Freeman_1262"/> Athen og austkysten av Attika var framleis busett på 1100-talet f.Kr., og blei ikkje øydelagde eller forlatne; dette peikar på eksistensen av nye desentraliserte kyst- og maritime nettverk der. Det er attestert av gravplassen i Perati som varte i eit hundreår og viste import frå [[Kykladane]], [[Dodekanesane]], Kreta, Kypros, Egypt og Syria, og dessutan av den seine helladiske IIIC (ca. 1210–1040 f.Kr.) gravplassen i Drivlia ved Porto Rafti (Limin Markopoulou); ligg 2&nbsp;km vest for Perati. Dette indikerer at Attika deltok i langdistansehandel, og også var innlemma i eit nettverk på fastlandet.<ref>Salavoura, Eleni (2021): [https://submissions.e-a-a.org/eaa2021/repository/preview.php?Abstract=2227 «New opportunities in turbulent times: Attica in the 12th c. BC»], ''EAA 2021, Widening Horizons, 8–11 September, Kiel''.</ref> Staden Mykene opplevde eit gradvis tap av politisk og økonomisk status, medan Tiryns, som også er i regionen Argolis, utvida busetjinga si og blei det største lokale senteret i løpet av perioden etter palassrika, i sein helladisk IIIC, ca. 1200–1050 f.Kr.<ref>Zeman, Piotr (2021): [https://submissions.e-a-a.org/eaa2021/repository/preview.php?Abstract=3840 «Differing trajectories of collapse in the Late Bronze Age Argolid: Mycenae and Tiryns from 1250 BC to 1100 BC»], ''EAA 2021, Widening Horizons, 8–11 September, Kiel''.</ref> Arkeologiske undersøkingar har gitt eit nedslåande bilde av tida etter samanbrotet. Talet på busette stader på fastlandet fall med to tredelar på 1100-talet f.Kr. og med to tredelar til på 1000-talet f.Kr. Dette var det lågaste punktet før folketalet byrja å auka igjen. Det dobla seg på 900-talet f.Kr. og dobla seg på nytt i det følgjande hundreåret. Befolkninga ikkje berre dalte mykje i slutten av bronsealderen, men stadene blei mindre komplekse, og busetnadane i tidleg jernalder var mykje mindre enn perioden forut.<ref>Price & Thonemann (2011), s. 61.</ref> == Arv == [[Fil:Earring_Mycenae_Louvre_Bj135.jpg|mini|Øyrering av gull, ca. 1600 f.Kr., [[Louvre]], Paris]] På 800-talet f.Kr., etter slutten av den såkalla «greske mørke mellomalderen», voks Hellas fram med eit nettverk av [[Myte|mytar]] og [[legende]]r der den største var [[Den episke syklusen|den trojanske episke syklusen]].<ref name="Castleden_22">Castleden (2005), s. 2.</ref> Generelt idealiserte grekarane i [[Det klassiske Hellas|den klassiske antikken]] den mykenske perioden som ein strålande periode med [[helt]]ar, nærleik til gudane og materiell rikdom.<ref>Hansen (2004), s. 7.</ref> Legendene om [[Homer]] sitt epos blei spesielt og generelt aksepterte som ein del av den greske fortida, og det var ikkje før på 1800-talet at lærde byrja å setja spørsmålsteikn ved historisiteten til Homer.<ref name="Castleden_22">Castleden (2005), s. 2.</ref> På dette tidspunktet gjennomførte den tyske arkeologen [[Heinrich Schliemann]] dei fyrste moderne arkeologiske utgravingane i Hellas på staden for Mykene i 1876.<ref>Sansone (2004), "Greece in the Bronze Age", s. 7–8.</ref> Derfor sette Schliemann seg føre å bevisa den historiske nøyaktigheita til ''Iliaden'' ved å identifisera stadene skildra av Homer.<ref name="Castleden_22"/> Som ein del av den mykenske arven som overlevde, blei namna på gudane og gudinnene i det mykenske Hellas hovedgudene i [[Dei olympiske gudane|det olympiske panteonet]] frå den seinare antikken.<ref>Castleden (2005), s. 235.</ref> Dessutan gav språket til mykenarane det fyrste skriftlege beviset på gresk,<ref>Castleden (2005), s. 228.</ref> medan ein stor del av det mykenske vokabularet også kan finnast på moderne vesteuropeiske språk.<ref>Vallance, Richard (2015): [https://www.academia.edu/12633620 «Did you Know you Speak Mycenaean Greek? You do!»], ''Academia.edu''. Sitat: «Whether we realize it or not, not only are tens of thousands of English words direct derivatives of ancient Greek, but some are derived even from Mycenaean Greek, which makes them very ancient indeed!»</ref> Dei mykenske grekarane var også pionerar innan [[Ingeniørvitskap|ingeniørfaget]], og lanserte prosjekt i storskala som var utan sidestykke i Europa fram til romartida, som festningsverk, bruer, stikkrenner, [[akvedukt]]ar, demningar og vegar eigna for hjultrafikk. Dei stod også for fleire arkitektoniske nyvinningar, til dømes den avlastande trekanten i [[Boge i arkitekturen|boge]].<ref name="Castleden_2312">Castleden (2005), s. 231.</ref> Dei var også ansvarlege for å overføra eit breitt spekter av kunst og handverk, spesielt av minoisk opphav. Den mykenske sivilisasjonen var generelt meir avansert samanlikna med dei andre europeiske kulturane sein bronsealder.<ref>Castleden (2005), s. 230.</ref> Fleire mykenske eigenskapar og prestasjonar blei lånte eller haldne høgt hevda i seinare periodar, og det er derfor ikkje ei overdriving å rekna det mykenske Hellas som vogga til den europeiske sivilisasjonen.<ref name="Castleden_2312"/> ==Galleri== <gallery> Megiste-Bronze_Reconstruction_of_a_Mycenaean_ship.jpg|Rekonstruksjon av eit mykensk skip. Lady_of_Phylakopi,_14th_c_BC,_AM_Milos,_B_655,_152499.jpg|«Fylakopí-gudinnen»; hjullaga keramikkfigur av ei gudinne eller prestinne frå vest-heilagdommen i Fylakopí på øya [[Mílos]]; sein helladisk IIIA-periode, 1300-talet f.Kr., Mílos arkeologiske museum. Phi-type_and_Psi-type_Mycenaean_Female_Figurines_-_Museum_of_Cycladic_Art,_Athens_-_Joy_of_Museums.jpg|Fi-ty og psi-type mykenske kvinnefigurar; Museum for kykladisk kunst, Athen. 1300-1100-talet f.Kr.]] Mykene_BW_2017-10-10_13-23-40.jpg|venstre|Kyklopisk mur, baksida av Løveporten i Mykene. Mycenaean_palace_amphora,_found_in_the_Argolid,_in_the_National_Archaeological_Museum_in_Athens.jpg|Mykensk palass-amfora med blekksprutmotiv, minoisk inspirert, avdekt i nærleiken av [[Árgos]]. Facsimile of a Mycenaean fresco (Tiryns), Woman Carrying an Ivory Pyxis, by Emile Gilliéron père, 1912.jpg|Freskomåleri av ei mykensk kvinne. </gallery> ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:no:Mykensk kultur|Mykensk kultur]]» frå {{Wikipedia-utgåve|no}}, den 17. november 2024.'' ;''{{Wikipedia-utgåve|no}} oppgav desse kjeldene:'' * {{cite book|last=Alden|first=Maureen Joan|title=Well Built Mycenae (Volume 7): The Prehistoric Cemetery – pre-Mycenaean and Early Mycenaean Graves|year=2000|location=Oxford|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84-217018-2|url=https://books.google.com/books?id=WZugAAAAMAAJ}} * {{cite journal|last=Alexakha|first=Andrey|title=A Model of Social Progress|journal=The Journal of European Economic History|volume=3|year=2016|pages=137–209|url=http://www.jeeh.it/articolo?urn=urn:abi:abi:RIV.JOU:2016;3.137&ev=1}} * {{cite journal|last1=Aydar|first1=Erkan|last2=ÇİNer|first2=Attila|last3=Ersoy|first3=Orkun|last4=ÉCochard|first4=Emilie|last5=Fouache|first5=Eric G.|year=2021|title=Volcanic ash and tsunami record of the Minoan Late Bronze Age Eruption (Santorini) in a distal setting, southwestern Turkey|journal=Journal of Quaternary Science|volume=36|issue=4|pages=586–597|doi=10.1002/jqs.3314|bibcode=2021JQS....36..586A|s2cid=235554972|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/jqs.3314}} * {{cite book|last=Beckwith|first=Christopher I.|title=Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present|year=2009|location=Princeton and Oxford|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-13589-2|url=https://books.google.com/books?id=5jG1eHe3y4EC}} * {{cite journal|last1=Billigmeier|first1=Jon-Christian|last2=Turner|first2=Judy A.|title=The socio‐economic roles of women in Mycenaean Greece: A brief survey from evidence of the Linear B tablets|journal=Women's Studies|volume=8|issue=1–2|year=1981|pages=3–20|doi=10.1080/00497878.1981.9978529}} * {{cite book|last=Burns|first=Bryan E.|title=Mycenaean Greece, Mediterranean Commerce and the Formation of Identity|year=2010|edition=1st|location=New York|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521119542|url=https://books.google.com/books?id=K-LDI_Vb7msC}} * {{cite book|last1=D'Amato|first1=Raphaelo |first2=Andrea |last2=Salimbeti |others=illustrated by Giuseppe Rava|title=Bronze Age Greek Warrior 1600–1100 BC|date=2011|publisher=Osprey Pub Co.|location=Oxford, UK|isbn=9781849081955|url=https://books.google.com/books?id=ydE6bwAACAAJ}} * {{cite book|last1=Balmuth|first1=Miriam S.|last2=Tykot|first2=Robert H.|title=Studies in Sardinian Archaeology, Volume 5|year=1998|location=Ann Arbor, MI|publisher=Oxbow Books|isbn=9781900188821|url=https://books.google.com/books?id=YwTjAAAAMAAJ}} * {{cite book |last1=Bietak |first1=Manfred |last2=Czerny |first2=Ernst |title=The synchronisation of civilisations in the Eastern Mediterranean in the second millennium B.C. III : proceedings of the SCIEM 2000—2nd EuroConference, Vienna, 28th of May-1st of June 2003 |date=2007 |publisher=Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften |location=Wien |isbn=978-3-7001-3527-2}} * {{cite journal|last1=Beckman|first1=Gary M.|last2=Bryce|first2=Trevor R.|last3=Cline|first3=Eric H.|title=Writings from the Ancient World: The Ahhiyawa Texts|journal=Writings from the Ancient World|year=2012|location=Atlanta|publisher=Society of Biblical Literature|url=http://www.sbl-site.org/assets/pdfs/pubs/061528P.front.pdf|issn=1570-7008}} * {{cite book|last=Borza|first=Eugene N.|title=In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon|year=1992|location=Princeton, NJ|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-00880-6|url=https://books.google.com/books?id=614pd07OtfQC}} * {{cite book|last1=Bryce|first1=Trevor|title=The Kingdom of the Hittites|date=2005|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=9780199279081|edition=New|url=https://books.google.com/books?id=fYtnGF6zuRIC&q=9780199279081}} * {{cite book|last=Budin|first=Stephanie Lynn|title=The Ancient Greeks: An Introduction|year=2009|orig-year=2004|location=Oxford and New York|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-537984-6|url=https://archive.org/details/ancientgreeksint0000budi|url-access=registration}} * {{cite book|last=Castleden|first=Rodney|title=The Mycenaeans|year=2005|location=London and New York|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-36336-5|url=https://books.google.com/books?id=Kfi0dAlfJaoC}} * {{cite book|last1=Cavanagh|first1=William G.|last2=Mee|first2=Christopher|title=A Private Place: Death in Prehistoric Greece [SIMA 125]|year=1998|location=Jonsered|publisher=Paul Aströms Förlag|isbn=978-9-17-081178-4|url=https://books.google.com/books?id=78PfAAAAMAAJ}} * {{cite journal|last1=Chadwick|first1=John|last2=Baumbach|first2=Lydia|author-link2=Lydia Baumbach |title=The Mycenaean Greek Vocabulary|journal=Glotta|volume=41|issue=3/4|year=1963|pages=157–271}} * {{cite book|last=Chadwick|first=John|author-link=John Chadwick|title=The Mycenaean World|location=Cambridge, UK|publisher=Cambridge University Press|year=1976|isbn=978-0-521-29037-1|url=https://archive.org/details/mycenaeanworld00chad|url-access=registration}} * {{cite journal |last1=Clemente |first1=Florian |last2=Unterländer |first2=Martina |last3=Dolgova |first3=Olga |last4=Amorim |first4=Carlos Eduardo G. |display-authors=et al. |date=2021-05-13 |title=The genomic history of the Aegean palatial civilizations |journal=[[Cell (journal)|Cell]] |volume=184 |issue=10 |pages=2565–2586.e21 |doi=10.1016/j.cell.2021.03.039 |pmid=33930288 |pmc=8127963 |issn=0092-8674}} * {{cite book|last=Cline|first=Eric H.|editor-last1=Galaty|editor-first1=M.|editor-last2=Parkinson|editor-first2=W.|chapter=Rethinking Mycenaean International Trade with Egypt and the Near East|year=2007|pages=190–200|title=Rethinking Mycenaean Palaces II: Revised and Expanded Edition|location=Los Angeles, CA|publisher=Cotsen Institute of Archaeology}} * {{cite book|editor-last1=Cline|editor-first1=Eric H.|title=The Oxford Handbook of the Bronze Age Aegean|year=2012|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-987360-9|url=https://books.google.com/books?id=9vueDKFX8rQC}} * {{cite book|last=Cline|first=Eric H.|title=1177 B.C. The Year Civilization Collapsed|year=2014|location=Princeton, NJ|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-40-084998-7|url=https://books.google.com/books?id=4o8pAgAAQBAJ}} * {{cite journal|last=Coleman|first=John E.|title=An Archaeological Scenario for the "Coming of the Greeks" ca. 3200 B.C.|journal=The Journal of Indo-European Studies|year=2000|volume=28|number=1–2|pages=101–153|url=https://www.academia.edu/4908240}} * {{cite journal|last=de la Cruz|first=José Clemente Martín|title=Mykenische Keramik aus Bronzezeitlichen Siedlungsschichten von Montoro am Guadalquivir|journal=Madrider Mitteilungen|number=29|year=1988|pages=77–92|url=http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=1294309}} * {{cite book|last=Dickinson|first=Oliver|title=The Origins of Mycenaean Civilization|year=1977|location=Götenberg|publisher=Paul Aströms Förlag}} * Dickinson, Oliver (desember 1999): «Invasion, Migration and the Shaft Graves», ''Bulletin of the Institute of Classical Studies''. '''43''' (1): 97–107. doi:[https://doi.org/10.1111%2Fj.2041-5370.1999.tb00480.x 10.1111/j.2041-5370.1999.tb00480.x] * {{cite book|last=Dickinson|first=Oliver|title=The Aegean from Bronze Age to Iron Age: Continuity and Change between the Twelfth and Eighth Centuries BC|year=2006|location=New York, NY|publisher=Routledge|isbn=978-0-20-396836-9|url=https://books.google.com/books?id=l56BHO9_r5UC}} * {{cite book|last=Drews|first=Robert|author-link=Robert Drews|title=The End of the Bronze Age|year=1993|location=Princeton, NJ|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-69-102591-9|url=https://books.google.com/books?id=bFpK6aXEWN8C}} * {{cite book|last=Evans|first=Arthur J.|year=1930|title=The Palace of Minos: A Comparative Account of the Successive Stages of the Early Cretan Civilization as Illustred by the Discoveries at Knossos (Band 3): The Great Transitional Age in the Northern and Eastern Sections of the Palace|location=London|publisher=Macmillan|doi=10.11588/DIGLIT.811|url=https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/evans1930}} * {{cite book|last=Feuer|first=Bryan Avery|title=Mycenaean Civilization: An Annotated Bibliography through 2002|year=2004|location=Jefferson, NC|publisher=McFarland & Company, Inc.|isbn=978-0-78-641748-3|url=https://books.google.com/books?id=XYwWAQAAIAAJ}} * {{cite book|last1=Fields|first1=Nic; illustrated by Donato Spedaliere|title=Mycenaean Citadels c. 1350–1200 BC|year=2004|location=Oxford|publisher=Osprey Publishing|isbn=9781841767628|edition=3rd|url=https://books.google.com/books?id=ED5ZkGAAjaMC}} * {{cite book|last1=Fields|first1=Nic; illustrated by Brian Delf|title=Bronze Age War Chariots|date=2006|publisher=Osprey|location=Oxford|isbn=9781841769448|url=https://books.google.com/books?id=ES4bc6VQwuwC}} * {{cite book|last=Finley|first=Moses I.|year=1954|title=The World of Odysseus|location=New York, NY|publisher=New York Review Books|isbn=978-1-59-017017-5|url=https://books.google.com/books?id=Kqm1s-N3Zj0C}} * {{cite book|last=Fisher|first=Elizabeth A.|title=The Mycenaeans and Apulia. An Examination of Aegean Bronze Age Contacts with Apulia in Eastern Magna Grecia|year=1998|location=Jonsered, Sweden|publisher=Astrom}} * {{cite book|last1=Freeman|first1=Charles|title=Egypt, Greece and Rome: Civilizations of the Ancient Mediterranean|year=2014|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199651924|edition=3rd|url=https://books.google.com/books?id=UtMVAwAAQBAJ}} * {{cite journal |last1=French |first1=Elizabeth |title=The Development of Mycenaean Terracotta Figurines |journal=The Annual of the British School at Athens |date=1971 |volume=66 |pages=101–187 |doi=10.1017/S0068245400019146 |jstor=30103231 |s2cid=194064357 |issn=0068-2454}} * {{cite book|last=Furumark|first=Arne|title=The Mycenaean Pottery: Analysis and Classification|year=1941|location=Stockholm|publisher=Victor Pettersons Bokindustriaktiebolag|url=https://books.google.com/books?id=IIDWAAAAMAAJ}} * Graziado, Giampaolo (juli 1991): «The Process of Social Stratification at Mycenae in the Shaft Grave Period: A Comparative Examination of the Evidence». ''American Journal of Archaeology'' '''95''' (3): 403–440. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/505489 505489]. doi:[https://doi.org/10.2307%2F505489 10.2307/505489]. * {{cite book|last1=Hägg|first1=Robin|last2=Marinatos|first2=Nannó|title=Sanctuaries and Cults in the Aegean Bronze Age: Proceedings of the First International Symposium at the Swedish Institute in Athens, 12–13 May, 1980|year=1981|location=Stockholm|publisher=Svenska Institutet i Athen|isbn=978-9-18-508643-6}} * {{cite journal|last1=Hajnal|first1=Ivo|last2=Posch|first2=Claudia|title=Graeco-Anatolian Contacts in the Mycenaean Period|url=https://www.academia.edu/1822403|website=Sprachwissenschaft Innsbruck Institut für Sprachen und Literaturen|year=2009|access-date=4 April 2015}} * {{cite journal|last=Hammond|first=Nicholas G.L.|title=Tumulus Burial in Albania, the Grave Circles of Mycenae, and the Indo-Europeans|journal=Annual of the British School at Athens|volume=62|pages=77–105|year=1967|doi=10.1017/S006824540001409X|s2cid=163130464}} * {{cite book|last=Hammond|first=Nicholas G.L.|title=Migrations and Invasions in Greece and Adjacent Areas|year=1976|location=Park Ridge, NJ|publisher=Noyes Press|isbn=978-0-8155-5047-1|url=https://books.google.com/books?id=O9saAAAAYAAJ}} * {{cite book|last=Hansen|first=William F.|title=Handbook of Classical Mythology|year=2004|location=Santa Barbara, CA|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57-607226-4|url=https://books.google.com/books?id=1Z-LIKN0Ap0C}} * {{Cite book |last=Hatzopoulos |first=Miltiades |url=https://books.google.com/books?id=kjLPBsB2dIkC |title=Brill's Companion to Ancient Macedon: Studies in the Archaeology and History of Macedon, 650 BC – 300 AD |date=2011 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-20650-2 |editor-last=Fox |editor-first=Robin Lane |editor-link=Robin Lane Fox |language=en |chapter=Macedonians and other Greeks}} * {{cite book|last=Hood|first=Sinclair|author-link=Sinclair Hood|year=1978|title=The Arts in Prehistoric Greece|location=Harmondsworth|publisher=Penguin (Penguin/Yale History of Art)|isbn=0140561420}} * {{cite book|last1=Howard|first1=Dan|title=Bronze Age Military Equipment|date=2011|publisher=Pen & Sword Military|location=Barnsley|isbn=9781848842939|url=https://books.google.com/books?id=diOx0cfHegEC}} *{{cite book|last=Hruby|first=Julie|chapter=3 Finding haute cuisine: Identifying shifts in food styles from cooking vessels|pages=15–26|editor-last1=Hruby|editor-first1=Julie|editor-last2=Trusty|editor-first2=Debra|year=2017|title=From Cooking Vessels to Cultural Practices in the Late Bronze Age Aegean|location=Oxford and Philadelphia|publisher=Oxbow Books|chapter-url=https://www.academia.edu/38114544|isbn=9781785706325}} * {{cite journal|last=Hughes-Brock|first=Helen|year=1999|title=Mycenaean Beads: Gender and Social Contexts|url=https://archive.org/details/sim_oxford-journal-of-archaeology_1999-08_18_3/page/277|journal=Oxford Journal of Archaeology|volume=18|issue=3|pages=277–296|doi=10.1111/1468-0092.00084}} * {{cite book|last=Iacovou|first=Maria|editor-last1=Killebrew|editor-first1=Ann E.|editor-last2=Lehmann|editor-first2=Gunnar|chapter=Chapter Twenty-Two Aegean-Style Material Culture in Late Cypriot III: Minimal Evidence, Maximum Interpretation|pages=585–618|title=The Philistines and other "Sea Peoples" in Text and Archaeology|year=2013|publisher=Society of Biblical Literature|location=Atlanta, GA|isbn=978-1-58-983721-8|chapter-url=https://books.google.com/books?id=gBCl2IQfNioC}} * {{cite book|last=Immerwahr|first=Sara A.|title=Aegean Painting in the Bronze Age|year=1990|location=University Park|publisher=Pennsylvania State University Press|isbn=978-0-27-100628-4|url=https://books.google.com/books?id=SsDqAAAAMAAJ}} * {{cite book|last1=Kagan|first1=Donald|last2=Viggiano|first2=Gregory F.|title=Men of Bronze: Hoplite Warfare in Ancient Greece|year=2013|location=Princeton, NJ|publisher=Princeton University Press|isbn=9781400846306|url=https://books.google.com/books?id=xx6orLkVV4YC}} * {{cite journal|last1=Kelder|first1=Jorrit M.|title=The Kingdom of Mycenae: A Great Kingdom in the Late Bronze Age Aegean|url=https://www.academia.edu/218696|year=2010|location=Bethesda, MD|journal=CDL Press|access-date=18 March 2015}} * {{cite book|last=Kling|first=Barbara|title=Mycenaean IIIC:1b and Related Pottery in Cyprus|year=1989|location=Lund|publisher=P. Aströms Förlag|isbn=978-9-18-609893-3|url=https://books.google.com/books?id=4zFoAAAAMAAJ}} * {{cite book|last=Knodell|first=Alex R.|year=2021|title=Societies in Transition in Early Greece: An Archaeological History|location=Oakland, CA|publisher=University of California Press |url=https://www.academia.edu/49319878 |doi=10.1525/luminos.101 |doi-access=free |isbn=978-0-520-38054-7}} * {{cite book|last=Latacz|first=Joachim|title=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery|year=2004|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199263080|url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}} * {{cite journal |last1=Lazaridis |first1=Iosif |last2=Mittnik |first2=Alissa |last3=Patterson |first3=Nick |last4=Mallick |first4=Swapan |last5=Rohland |first5=Nadin |last6=Pfrengle |first6=Saskia |last7=Furtwängler |first7=Anja |last8=Peltzer |first8=Alexander |last9=Posth |first9=Cosimo |last10=Vasilakis |first10=Andonis |last11=McGeorge |first11=P. J. P. |last12=Konsolaki-Yannopoulou |first12=Eleni |last13=Korres |first13=George |last14=Martlew |first14=Holley |last15=Michalodimitrakis |first15=Manolis |last16=Özsait |first16=Mehmet |last17=Özsait |first17=Nesrin |last18=Papathanasiou |first18=Anastasia |last19=Richards |first19=Michael |last20=Roodenberg |first20=Songül Alpaslan |last21=Tzedakis |first21=Yannis |last22=Arnott |first22=Robert |last23=Fernandes |first23=Daniel M. |last24=Hughey |first24=Jeffery R. |last25=Lotakis |first25=Dimitra M. |last26=Navas |first26=Patrick A. |last27=Maniatis |first27=Yannis |last28=Stamatoyannopoulos |first28=John A. |last29=Stewardson |first29=Kristin |last30=Stockhammer |first30=Philipp |last31=Pinhasi |first31=Ron |last32=Reich |first32=David |last33=Krause |first33=Johannes |last34=Stamatoyannopoulos |first34=George |author-link28=John Stamatoyannopoulos |author-link34=George Stamatoyannopoulos |title=Genetic origins of the Minoans and Mycenaeans |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=548 |issue=7666 |date=2017 |pages=214–218 |issn=0028-0836 |doi=10.1038/nature23310 |pmid=28783727 |pmc=5565772 |bibcode=2017Natur.548..214L}} * Lazaridis, Iosif; m.fl. (2022a): [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10019558 «A genetic probe into the ancient and medieval history of Southern Europe and West Asia»], ''Science''. '''377''' (6609): 940–951. Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2022Sci...377..940L 2022Sci...377..940L]. PMC [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10019558 10019558]. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/36007020 36007020]. doi:[https://doi.org/10.1126%2Fscience.abq0755 10.1126/science.abq0755]. * Lazaridis, Iosif; Alpaslan-Roodenberg, Songül; Acar, Ayşe; Açıkkol, Ayşen; m.fl. (2022b): [https://dx.doi.org/10.1126/science.abm4247 «The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe»], ''Science''. '''377''' (6609): eabm4247. PMC [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10064553 10064553]. PMID [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/36007055 36007055]. doi:[https://doi.org/10.1126%2Fscience.abm4247 10.1126/science.abm4247]. * {{cite journal |last1=Skourtanioti |first1=Eirini |last2=Ringbauer |first2=Harald |last3=Gnecchi Ruscone |first3=Guido Alberto |last4=Bianco |first4=Raffaela Angelina |display-authors=et al. |date=2023-01-16 |title=Ancient DNA reveals admixture history and endogamy in the prehistoric Aegean |journal=[[Nature Ecology and Evolution]] |volume=7 |issue=2 |pages=290–303 |doi=10.1038/s41559-022-01952-3 |pmid=36646948 |pmc=9911347 |s2cid=255941038 |issn=2397-334X}} * {{cite book|last=Lewartowski|first=Kazimierz|title=Late Helladic Simple Graves: A Study of Mycenaean Burial Customs (BAR International Series 878)|year=2000|location=Oxford|publisher=Archaeopress|isbn=978-1-84-171079-2|url=https://books.google.com/books?id=c98aAAAAYAAJ}} * {{cite journal|last1=Littauer|first1=M.A.|last2=Crouwel|first2=J.H.|year=1996|title=Robert Drews and the Role of Chariotry in Bronze Age Greece|url=https://archive.org/details/sim_oxford-journal-of-archaeology_1996-11_15_3/page/297|journal=Oxford Journal of Archaeology|volume=15|number=3|pages=297–305|doi=10.1111/j.1468-0092.1996.tb00087.x|s2cid=154807613 }} * {{cite book|last1=Moore|first1=A.D.|last2=Taylour|first2=W.D.|last3=French|first3=Elizabeth Bayard|title=Well Built Mycenae (Volume 10): The Temple Complex|year=1999|location=Warminster, England|publisher=Aris & Phillips|isbn=978-1-84-217000-7|url=https://books.google.com/books?id=WdcrAQAAIAAJ}} * {{cite book|last=Morris|first=Ian|chapter=Greece: Dark Age Greece|pages=253–256|editor1-last=Fagan|editor1-first=Brian M.|title=The Oxford Companion to Archaeology|year=1996|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195076189|chapter-url=https://books.google.com/books?id=ystMAgAAQBAJ}} * {{cite book|last=Mylonas|first=George Emmanuel|title=Eleusis and the Eleusinian Mysteries|url=https://archive.org/details/eleusiseleusinia0000mylo|year=1961|location=Princeton, NJ|publisher=Princeton University Press}} * {{cite book|last=Mylonas|first=George Emmanuel|title=Mycenae and the Mycenaean Age|year=1966|location=Princeton, NJ|publisher=Princeton University Press|isbn=9780691035239|url=https://books.google.com/books?id=wozpAAAAMAAJ}} * {{cite book|last=Nikolaou|first=Kyriakos|title=The First Myceneans in Cyprus|year=1973|location=Nicosia|publisher=Department of Antiquities, Cyprus|url=https://books.google.com/books?id=D2V0PQAACAAJ}} * {{cite book|last=Nilsson|first=Martin Persson|title=Greek Popular Religion|year=1940|location=New York|publisher=Columbia University Press|url=https://books.google.com/books?id=lTYrAAAAIAAJ}} * {{cite book|last=Nilsson|first=Martin Persson|title=Geschichte der Griechischen Religion|year=1967|edition=3rd|location=Munich|publisher=C.H. Beck Verlag}} * {{cite journal|last=Olsen|first=Barbara A.|title=The Worlds of Penelope: Women in the Mycenaean and Homeric Economies|journal=Arethusa|volume=48|number=2|year=2015|pages=107–138|doi=10.1353/are.2015.0007|s2cid=161197955}} * {{cite book|last=Olsen|first=Barbara A.|title=Women in Mycenaean Greece: The Linear B Tablets from Pylos and Knossos|year=2014|location=Hoboken, NJ|publisher=Taylor and Francis|isbn=978-1-31-774795-6|url=https://books.google.com/books?id=pxZxAwAAQBAJ}} * {{cite journal|last1=Palaima|first1=Tom|title=Mycenaean Militarism from a Textual Perspective|journal=Polemos: Warfare in the Aegean Bronze Age (Aegaeum)|date=1999|volume=19|pages=367–378|url=http://www.utexas.edu/research/pasp/oldsite/publications/pdf/militarism.pdf|access-date=14 October 2015}} * {{cite book|last=Papadimitriou|first=Nikolas|title=Built Chamber Tombs of Middle and Late Bronze Age Date in Mainland Greece and the Islands (BAR International Series 925)|year=2001|location=Oxford|publisher=John and Erica Hedges Ltd. and Archaeopress|isbn=978-1-84-171170-6|url=https://books.google.com/books?id=60obAAAAYAAJ}} * {{cite book|last=Pelon|first=Olivier|title=Tholoi, Tumuli et Cercles Funéraires|year=1976|location=Paris|publisher=Diffusion de Boccard|isbn=9782869583702|url=https://books.google.com/books?id=n-ALAQAAMAAJ}} * {{cite book|last=Peruzzi|first=Emilio|title=Mycenaeans in Early Latium|year=1980|location=Rome|publisher=Edizioni dell'Ateneo & Bizzarri|url=https://books.google.com/books?id=FUFoAAAAMAAJ}} * {{cite book|last=Petrie|first=William Matthew Flinders|title=Tell el-Amarna|year=1894|location=London|publisher=Methuen & Co.|url=https://archive.org/details/tellelamarna00petr}} * Price, Simon; Thonemann, Peter (2011): ''The Birth of Classical Europe'', Penguin History * {{cite book|last1=Renfrew|first1=Colin|author2-link=Penelope Mountjoy|last2=Mountjoy|first2=Penelope A.|last3=Macfarlane|first3=Callum|title=The Archaeology of Cult: The Sanctuary at Phylakopi|year=1985|location=London|publisher=British School of Archaeology at Athens|isbn=978-0-50-096021-9|url=https://books.google.com/books?id=B1XnkQEACAAJ}} * {{cite book|last=Ridgway|first=David|title=The First Western Greeks|year=1992|location=Cambridge and New York|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-52-142164-5|url=https://books.google.com/books?id=9F44AAAAIAAJ}} * {{cite book|last1=Runnels|first1=Curtis Neil|last2=Murray|first2=Priscilla|title=Greece before History: An Archaeological Companion and Guide|year=2001|location=Stanford, CA|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-4050-0|url=https://books.google.com/books?id=rg4rTjo0OCQC}} * Rutter, Jeremy B. (1996): [https://web.archive.org/web/20090101104332/http://projectsx.dartmouth.edu/classics/history/bronze_age/index.html «Prehistoric Archaeology of the Aegean»], ''Trustees of Dartmouth College and the Foundation of the Hellenic World''. Arkivert fra [http://projectsx.dartmouth.edu/classics/history/bronze_age/index.html originalen] 1. januar 2009 * {{cite book|last=Sansone|first=David|title=Ancient Greek Civilization|publisher=Blackwell Publishing Ltd|location=Malden (Massachusetts), Oxford (United Kingdom), Carlton (Victoria, Australia)|year=2004|isbn=978-0-631-23236-0|url=https://archive.org/details/ancientgreekcivi00sans|url-access=registration}} * Sergent, Bernard (1982): [https://www.cambridge.org/core/journals/annales-histoire-sciences-sociales/article/penser-et-mal-penser-les-indoeuropeens1-note-critique/0C45968043FC5D283F6B53896096CBB3 «Penser — et mal penser — les Indo-Européens1 (Note critique)»], ''Annales. Histoire, Sciences Sociales''. '''37''' (4): 669–681. doi:[https://doi.org/10.3406%2Fahess.1982.282879 10.3406/ahess.1982.282879]. * Shear, Ione Mylonas (januar 2000): «Excavations on the Acropolis of Midea: Results of the Greek–Swedish Excavations under the Direction of Katie Demakopoulou and Paul Åström», ''American Journal of Archaeology'' '''104''' (1): 133–134. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/506802 506802]. doi:[https://doi.org/10.2307%2F506802 10.2307/506802]. * {{cite book|last1=Schofield|first1=Louise|title=The Mycenaeans|year=2006|location=Los Angeles, CA|publisher=J. Paul Getty Museum|isbn=9780892368679|url=https://books.google.com/books?id=QXwzT1048Z4C}} * {{cite journal|last1=Stocker|first1=Sharon R.|last2=Davis|first2=Jack L.|title=The Combat Agate from the Grave of the Griffin Warrior at Pylos |journal=Hesperia: The Journal of the American School of Classical Studies at Athens|volume=86|issue=4|year=2017|pages=583–605|jstor=10.2972/hesperia.86.4.0583|doi=10.2972/hesperia.86.4.0583| s2cid=165510271 |url=https://muse.jhu.edu/article/819910 }} * {{cite book|last=Stubbings|first=Frank H.|title=Mycenaean Pottery from the Levant|year=1951|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=cMlpAAAAMAAJ}} * {{cite book|last=Tandy|first=David W.|title=Prehistory and History: Ethnicity, Class and Political Economy|location=Montréal, Québec, Canada|publisher=Black Rose Books Limited|year=2001|isbn=978-1-55164-188-1|url=https://books.google.com/books?id=BiqTCaFkvdYC}} * {{cite book|last1=Tartaron|first1=Thomas F.|title=Maritime Networks in the Mycenaean World|year=2013|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781107067134|url=https://books.google.com/books?id=sZbqAAAAQBAJ}} * {{cite book|last1=Taylour|first1=Lord William|last2=French|first2=Elizabeth Bayard|last3=Wardle|first3=K.A.|title=Well Built Mycenae (Volume 13): The Helleno-British Excavations within the Citadel at Mycenae 1959–1969|year=2007|location=Warminster, England|publisher=Aris & Phillips|isbn=978-1-84-217295-7|url=https://books.google.com/books?id=oNcrAQAAIAAJ}} * {{cite journal|last=Taylour|first=Lord William|title=Mycenae, 1968|journal=Antiquity|volume=43|issue=170|year=1969|pages=91–97|doi=10.1017/S0003598X00040187|s2cid=246044998}} * {{cite journal|last=Taylour|first=Lord William|title=New Light on Mycenaean Religion|journal=Antiquity|volume=44|issue=176|year=1970|pages=270–280|doi=10.1017/S0003598X00041740|s2cid=163471174}} * {{cite book|last=Taylour|first=Lord William|title=Mycenaean Pottery in Italy and Adjacent Areas|year=1958|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=i7pPNQAACAAJ}} * {{cite journal|last=Thomas|first=Carol G.|title=The Components of Political Identity in Mycenaean Greece|journal=Aegaeum|volume=12|pages=349–354|year=1995|url=http://www2.ulg.ac.be/archgrec/IMG/aegeum/aegaeum12%28pdf%29/Thomas.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130929045527/http://www2.ulg.ac.be/archgrec/IMG/aegeum/aegaeum12%28pdf%29/Thomas.pdf|archive-date=29 September 2013|accessdate=26. mars 2024}} * {{cite book|last=van Wijngaarden|first=Geert Jan|title=Use and Appreciation of Mycenaean Pottery in the Levant, Cyprus and Italy (1600–1200 BC)|year=2002|location=Amsterdam|publisher=Amsterdam University Press|isbn=978-9-05-356482-0|url=https://books.google.com/books?id=q4eYEG2FW28C}} * {{cite book|last=Vianello|first=Andrea|title=Late Bronze Age Mycenaean and Italic Products in the West Mediterranean: A Social and Economic Analysis|year=2005|location=Oxford|publisher=Archaeopress|isbn=978-1-84-171875-0|url=https://books.google.com/books?id=cDZmAAAAMAAJ}} * {{cite book|last1=Wardle|first1=K.A.|last2=Wardle|first2=Diana|title=Cities of Legend: The Mycenaean World|year=1997|location=London|publisher=Bristol Classical Press|isbn=978-1-85-399355-8|url=https://archive.org/details/citiesoflegendmy0000ward|url-access=registration}} * Waterfield, Robin (2018): ''Creators, Conquerors, & Citizens'', Oxford University Press * {{cite book|last=Whittaker von Hofsten|first=Helène|year=2007|chapter=Reflections on the Social Status of Mycenaean Women|pages=3–18|editor-last1=Lovén|editor-first1=Lena Larsson|editor-last2=Strömberg|editor-first2=Agneta|title=Public Roles and Personal Status Men and Women in Antiquity|location=Sävedalen|publisher=Paul Åströms Förlag|isbn=9789170812378|url=https://books.google.com/books?id=2DbaAAAAMAAJ}} * Wikander, Örjan (januar–mars 1990): «Archaic Roof Tiles the First Generations», ''Hesperia'', '''59''' (1): 285–290. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/148143 148143]. doi:[https://doi.org/10.2307%2F148143 10.2307/148143]. * {{cite book|last=Wright|first=James Clinton|year=2008|chapter=Early Mycenaean Greece|pages=230–257|editor-last=Shelmerdine|editor-first=Cynthia W.|title=The Cambridge Companion to the Aegean Bronze Age|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/CCOL9780521814447.011|isbn=9781139001892|url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-companion-to-the-aegean-bronze-age/early-mycenaean-greece/B7FA9B711D4630E4004F06BAB8EBCB27}} * Wood J.R., Hsu, Y.-T.; Bell, C. (2021) Sending Laurion Back to the Future: Bronze Age Silver and the Source of Confusion, ''Internet Archaeology'' '''56'''. doi:[https://doi.org/10.11141/ia.56.9 10.11141/ia.56.9] * ''Acts of the International Archeaological Symposium'': [https://books.google.com/books?id=cUkbAAAAYAAJ The Mycenaeans in the Eastern Mediterranean], Nicosia 27th March-2nd April, 1972. Ministry of Communications and Works, Department of Antiquities. 1973. {{refslutt}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Gresk bronsealder]] [[Kategori:Sider utan gjennomgåtte omsetjingar]] n1njjr0xostc221t7pw9e2dt2fm3q6v 0 430032 3651249 3651243 2026-04-22T13:52:31Z Ranveig 39 Flikk 3651249 wikitext text/x-wiki '''Pool''' er eit [[Biljard|biljardspel]] der ein nyttar ein kø til å treffa den kvite køballen, som så skal treffa andre [[Ball|ballar]] med ulike fargar. Målet er å få kvar av dei farga ballane til å gå i eit av seks hol på bordet. Det er eit hol i kvart hyrne og eit midt på kvar langside.<ref>{{Kjelde www|url=https://wpapool.com/wp-content/uploads/2026/01/2026.01.02-WPA-Rules.pdf|tittel=Rules of Play|forfattar=World Pool Association|språk=engelsk|utgjevar=World Pool Association|vitja=22.04.2026}}</ref> ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Biljard]] 8g09a18y6rih9u4tttwaerj4ahdfpva 3651250 3651249 2026-04-22T13:52:52Z Ranveig 39 3651250 wikitext text/x-wiki '''Pool''' er eit [[Biljard|biljardspel]] der ein nyttar ein kø til å treffa den kvite køballen, som så skal treffa andre [[Ball|ballar]] med ulike fargar. Målet er å få kvar av dei farga ballane til å gå i eit av seks hol på bordet. Det er eit hol i kvart hyrne og eit midt på kvar langside.<ref>{{Kjelde www|url=https://wpapool.com/wp-content/uploads/2026/01/2026.01.02-WPA-Rules.pdf|tittel=Rules of Play|forfattar=World Pool Association|språk=engelsk|utgjevar=World Pool Association|vitja=22.04.2026}}</ref> ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{Autoritetsdata}} {{SORTERINGSNYKEL:Pool}} [[Kategori:Biljard]] 1vncc9i0r43amhpq73hl2m7pk3c6rh9 0 430034 3651256 2026-04-22T17:00:22Z Roarjo 183 Omdirigerer til [[Rosenflamingo]] 3651256 wikitext text/x-wiki #OMDIRIGER [[Rosenflamingo]] f0zdh2cc2o5tbhzukrbm2ycdt4dzbew 0 430035 3651273 2026-04-22T20:40:39Z Ranveig 39 Laga gjennom omsetjing av sida «[[:da:Special:Redirect/revision/11901631|Vitus]]» 3651273 wikitext text/x-wiki '''Vitus''' er eit mannsnamn som er avleidd frå det [[Latin|latinske]] ordet ''vitae'', som tyder ’liv’. Namnet kjem truleg frå ein [[Sicilia|siciliansk]] [[helgen]], [[heilage Vitus]], som døydde kring år 300.<ref name="ordnet2">[https://ordnet.dk/dnl/ordbog/?query=Vitus Vitus] Dansk Navneleksikon, ordnet.dk</ref> I 2022 hadde 1 352 danskar dette namnet.<ref name="ordnet">[https://ordnet.dk/dnl/ordbog/?query=Vitus Vitus] Dansk Navneleksikon, ordnet.dk </ref> == Kjende namneberarar == * [[Vitus Bering]] (1681–1741), sjøoffiser og oppdagar == Kjelder == <references /> {{Fotnoteliste}}{{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:da:Vitus|Vitus]]» frå {{Wikipedia-utgåve|da}}, den 22. april 2026.'' {{refslutt}} [[Kategori:Mannsnamn]] 47wmswuheguaa346ghzvh7oxy8cf9h0 3651274 3651273 2026-04-22T20:46:43Z Ranveig 39 3651274 wikitext text/x-wiki '''Vitus''' er eit mannsnamn som er avleidd frå det [[Latin|latinske]] ordet ''vitae'', som tyder ’liv’. Namnet kjem truleg frå ein [[Sicilia|siciliansk]] [[helgen]], [[heilage Vitus]], som døydde kring år 300.<ref name="ordnet2">[https://ordnet.dk/dnl/ordbog/?query=Vitus Vitus] Dansk Navneleksikon, ordnet.dk</ref> I 2022 hadde 1 352 danskar dette namnet.<ref name="ordnet">[https://ordnet.dk/dnl/ordbog/?query=Vitus Vitus] Dansk Navneleksikon, ordnet.dk </ref> == Kjende namneberarar == *[[Vitus Pedersen Bering]] (1617–1675), dansk diktar og historikar * [[Vitus Bering]] (1681–1741), sjøoffiser og oppdagar == Kjelder == {{Fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:da:Vitus|Vitus]]» frå {{Wikipedia-utgåve|da}}, den 22. april 2026.'' {{refslutt}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Mannsnamn]] [[Kategori:Førenamn av latinsk opphav]] ejt5di1yqxej0yyhn9s3qoewcemhfii 0 430036 3651275 2026-04-22T20:50:33Z Ranveig 39 Omdirigerer til [[Johan av England]] 3651275 wikitext text/x-wiki #OMDIRIGER [[Johan av England]] lzke3xttc12shvgddgd4fumd5wvdciy 0 430037 3651276 2026-04-22T21:03:32Z Ranveig 39 Laga gjennom omsetjing av sida «[[:da:Special:Redirect/revision/11483990|Vita]]» 3651276 wikitext text/x-wiki '''Vita''' er eit [[kvinnenamn]] som stammar frå latin ''vita'', ‘liv’. Namnet finst òg i variantane '''Vitta''' og '''Vitha''' og i alle variantar med W som byrjingsbokstav. Namnet er den feminine utgåva av [[Vitus]]. 1718 danskar hadde eit av desse namna i 2023 ifølgje [[Danmarks Statistik|Danmarks Statistikk]].<ref>{{Citation|url=http://www.dst.dk/Statistik/emner/navne/HvorMange.aspx|title=Hvor mange hedder...|publisher=Danmarks Statistik|access-date={{dato|22-5-2023}}}}</ref> == Kjende namneberarar == * [[Vita Andersen]], dansk forfattar. * [[Vita Sackville-West|Vita Sackville- West]], engelsk forfattar == Kjelder == {{Fotnoteliste}} [[Kategori:Kvinnenamn]] twb6k2977r0um84esn9ollux2kfel1u 3651277 3651276 2026-04-22T21:06:27Z Ranveig 39 3651277 wikitext text/x-wiki {{om}} '''Vita''' er eit [[kvinnenamn]] som stammar frå latin ''vita'', ‘liv’. Namnet finst òg i variantane '''Vitta''' og '''Vitha''' og i alle variantar med W som byrjingsbokstav. Namnet er den feminine utgåva av [[Vitus]]. 1718 danskar hadde eit av desse namna i 2023 ifølgje [[Danmarks Statistik|Danmarks Statistikk]].<ref>{{Citation|url=http://www.dst.dk/Statistik/emner/navne/HvorMange.aspx|title=Hvor mange hedder...|publisher=Danmarks Statistik|access-date={{dato|22-5-2023}}}}</ref> == Kjende namneberarar == * [[Vita Andersen]], dansk forfattar. * [[Vita Sackville-West|Vita Sackville- West]], engelsk forfattar * [[Vita Pavlysj]] (f. 1969), ukrainsk kulestøytar * [[Vita Semerenko]] (f. 1986), ukrainsk skiskyttar == Kjelder == {{Fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:da:Vita|Vita]]» frå {{Wikipedia-utgåve|da}}, den 22. april 2026.'' {{refslutt}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Kvinnenamn]] [[Kategori:Førenamn av latinsk opphav]] hklou3n6zmq9uwz09u0wuby1cwditaj 0 430038 3651290 2026-04-23T07:19:47Z Migne 2086 Oppretta sida med «[[Fil:1868 E-Marlitt.jpg|mini|]] '''E. Marlitt''', psevdonym for '''Friederike Henriette Christiane Eugenie John''', ({{levde|5. desember|1825|22. juni|1887|Marlitt}}) var ein tysk forfattar. Saman med mellom andre [[Friedrich Wilhelm Hackländer]] og [[Marie Nathusius]] var Marlitt ein av dei mest leste tyske romanforfattarane i si tid. Nesten alle tekstane hennar kom først opp som føljetongar (kjellarar) i familie-vekebladet Die Gartenlaube. I dei først…» 3651290 wikitext text/x-wiki [[Fil:1868 E-Marlitt.jpg|mini|]] '''E. Marlitt''', psevdonym for '''Friederike Henriette Christiane Eugenie John''', ({{levde|5. desember|1825|22. juni|1887|Marlitt}}) var ein tysk forfattar. Saman med mellom andre [[Friedrich Wilhelm Hackländer]] og [[Marie Nathusius]] var Marlitt ein av dei mest leste tyske romanforfattarane i si tid. Nesten alle tekstane hennar kom først opp som føljetongar (kjellarar) i familie-vekebladet Die Gartenlaube. I dei første bokutgjevingane, var alle tekstane rikt illustrert av kjende kunstnarar. ''Taskenspillerdatteren'' kom på norsk i 1869 og var kjellar i den ferske avisa [[Bergens Tidende]]. Året etter kom ''Blaaskjæg'' som kjellarar i Bergensposten og i [[Dagbladet]], enno ei nystarta avis. 6-7 andre av E. Marlitt (Eugenie John) sine forteljingar kom ut i Noreg i tida fram til 1926. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:de:E. Marlitt|E. Marlitt]]» frå {{Wikipedia-utgåve|de}}, den 23. april 2026.'' {{refslutt}} gd84qadhp9ki4g9gqirwxz9x5bom6sr 3651291 3651290 2026-04-23T07:19:59Z Migne 2086 la til [[Kategori:Tyske forfattarar]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3651291 wikitext text/x-wiki [[Fil:1868 E-Marlitt.jpg|mini|]] '''E. Marlitt''', psevdonym for '''Friederike Henriette Christiane Eugenie John''', ({{levde|5. desember|1825|22. juni|1887|Marlitt}}) var ein tysk forfattar. Saman med mellom andre [[Friedrich Wilhelm Hackländer]] og [[Marie Nathusius]] var Marlitt ein av dei mest leste tyske romanforfattarane i si tid. Nesten alle tekstane hennar kom først opp som føljetongar (kjellarar) i familie-vekebladet Die Gartenlaube. I dei første bokutgjevingane, var alle tekstane rikt illustrert av kjende kunstnarar. ''Taskenspillerdatteren'' kom på norsk i 1869 og var kjellar i den ferske avisa [[Bergens Tidende]]. Året etter kom ''Blaaskjæg'' som kjellarar i Bergensposten og i [[Dagbladet]], enno ei nystarta avis. 6-7 andre av E. Marlitt (Eugenie John) sine forteljingar kom ut i Noreg i tida fram til 1926. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:de:E. Marlitt|E. Marlitt]]» frå {{Wikipedia-utgåve|de}}, den 23. april 2026.'' {{refslutt}} [[Kategori:Tyske forfattarar]] blokxnhb02ctvgvcvvcae34yflkfbbv 3651315 3651291 2026-04-23T09:08:16Z Ranveig 39 Malar 3651315 wikitext text/x-wiki {{infoboks forfattar|bilete=1868 E-Marlitt.jpg}} '''E. Marlitt''', psevdonym for '''Friederike Henriette Christiane Eugenie John''', ({{levde|5. desember|1825|22. juni|1887|Marlitt, E.}}) var ein tysk forfattar. Saman med mellom andre [[Friedrich Wilhelm Hackländer]] og [[Marie Nathusius]] var Marlitt ein av dei mest leste tyske romanforfattarane i si tid. Nesten alle tekstane hennar kom først opp som føljetongar (kjellarar) i familie-vekebladet [[Die Gartenlaube]]. I dei første bokutgjevingane var alle tekstane rikt illustrert av kjende kunstnarar. ''Taskenspillerdatteren'' kom på norsk i 1869 og var kjellar i den ferske avisa [[Bergens Tidende]]. Året etter kom ''Blaaskjæg'' som kjellarar i Bergensposten og i [[Dagbladet]], enno ei nystarta avis. 6-7 andre av E. Marlitt (Eugenie John) sine forteljingar kom ut i Noreg i tida fram til 1926. ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:de:E. Marlitt|E. Marlitt]]» frå {{Wikipedia-utgåve|de}}, den 23. april 2026.'' {{refslutt}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Tyske forfattarar]] [[Kategori:Forfattarar frå 1800-taket]] mg062e5sin7i68ivlkfahq9r6222o1i 3651316 3651315 2026-04-23T09:10:36Z Ranveig 39 3651316 wikitext text/x-wiki {{infoboks forfattar|bilete=1868 E-Marlitt.jpg}} '''E. Marlitt''', psevdonym for '''Friederike Henriette Christiane Eugenie John''', ({{levde|5. desember|1825|22. juni|1887|Marlitt, E.}}) var ein tysk forfattar. Saman med mellom andre [[Friedrich Wilhelm Hackländer]] og [[Marie Nathusius]] var Marlitt ein av dei mest leste tyske romanforfattarane i si tid. Nesten alle tekstane hennar kom først opp som føljetongar (kjellarar) i familie-vekebladet [[Die Gartenlaube]]. I dei første bokutgjevingane var alle tekstane rikt illustrert av kjende kunstnarar. ''Taskenspillerdatteren'' kom på norsk i 1869 og var kjellar i den ferske avisa [[Bergens Tidende]]. Året etter kom ''Blaaskjæg'' som kjellarar i Bergensposten og i [[Dagbladet]], enno ei nystarta avis. 6-7 andre av E. Marlitt (Eugenie John) sine forteljingar kom ut i Noreg i tida fram til 1926. ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:de:E. Marlitt|E. Marlitt]]» frå {{Wikipedia-utgåve|de}}, den 23. april 2026.'' {{refslutt}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Tyske forfattarar]] [[Kategori:Forfattarar frå 1800-talet]] dnlsha18ndd7blzdablfoscm9kxqnvr 0 430039 3651292 2026-04-23T07:23:46Z Migne 2086 Oppretta sida med «[[Fil:Auguste Groner.jpg|mini|]] '''Auguste Groner''' ({{levde|16. april|1850|7. mars|1929|Groner}}) var ein [[Austerrike|austerriksk]] forfattar frå [[Wien]] som publiserte under fleire ulike psevdonym. Groner arbeidde frå 1876 til 1905 som lærar i barneskulen. Kring 1882 byrja ho skrive for publikum. Dei fyrste utgjevingane veksla mellom gåtefulle dikt, ungdomsbøker og historiske heimlandsromanar. Etter 1890 kom ho med med mange krimforteljingar og romanar,…» 3651292 wikitext text/x-wiki [[Fil:Auguste Groner.jpg|mini|]] '''Auguste Groner''' ({{levde|16. april|1850|7. mars|1929|Groner}}) var ein [[Austerrike|austerriksk]] forfattar frå [[Wien]] som publiserte under fleire ulike psevdonym. Groner arbeidde frå 1876 til 1905 som lærar i barneskulen. Kring 1882 byrja ho skrive for publikum. Dei fyrste utgjevingane veksla mellom gåtefulle dikt, ungdomsbøker og historiske heimlandsromanar. Etter 1890 kom ho med med mange krimforteljingar og romanar, nokre omsett til skandinaviske språk og engelsk. Groner skapte den fyrste seriedetektiven i tysk litteratur, Joseph Müller, som opptrer fyrste gongen i romanen ''Die goldene Kugel'' frå 1892. Verka ''Myrdet?'', ''En liten silketraad'', ''Den 79de'' og ''Guldkulen'' kom alle ut på Helge Erichsens Forlag i åra 1916–19. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:de:Auguste Groner|Auguste Groner]]» frå {{Wikipedia-utgåve|de}}, den 23. april 2026.'' {{refslutt}} alpcuhdt66oiav91hi7upvzhxqkrf41 3651293 3651292 2026-04-23T07:24:03Z Migne 2086 la til [[Kategori:Austerrikske forfattarar]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3651293 wikitext text/x-wiki [[Fil:Auguste Groner.jpg|mini|]] '''Auguste Groner''' ({{levde|16. april|1850|7. mars|1929|Groner}}) var ein [[Austerrike|austerriksk]] forfattar frå [[Wien]] som publiserte under fleire ulike psevdonym. Groner arbeidde frå 1876 til 1905 som lærar i barneskulen. Kring 1882 byrja ho skrive for publikum. Dei fyrste utgjevingane veksla mellom gåtefulle dikt, ungdomsbøker og historiske heimlandsromanar. Etter 1890 kom ho med med mange krimforteljingar og romanar, nokre omsett til skandinaviske språk og engelsk. Groner skapte den fyrste seriedetektiven i tysk litteratur, Joseph Müller, som opptrer fyrste gongen i romanen ''Die goldene Kugel'' frå 1892. Verka ''Myrdet?'', ''En liten silketraad'', ''Den 79de'' og ''Guldkulen'' kom alle ut på Helge Erichsens Forlag i åra 1916–19. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:de:Auguste Groner|Auguste Groner]]» frå {{Wikipedia-utgåve|de}}, den 23. april 2026.'' {{refslutt}} [[Kategori:Austerrikske forfattarar]] tgviuaupvijlfx545525k1sa6k7w9jt 3651317 3651293 2026-04-23T09:10:49Z Ranveig 39 Malar 3651317 wikitext text/x-wiki {{infoboks forfattar}} '''Auguste Groner''' ({{levde|16. april|1850|7. mars|1929|Groner, Auguste}}) var ein [[Austerrike|austerriksk]] forfattar frå [[Wien]] som publiserte under fleire ulike psevdonym. Groner arbeidde frå 1876 til 1905 som lærar i barneskulen. Kring 1882 byrja ho skrive for publikum. Dei fyrste utgjevingane veksla mellom gåtefulle dikt, ungdomsbøker og historiske heimlandsromanar. Etter 1890 kom ho med med mange krimforteljingar og romanar, nokre omsett til skandinaviske språk og engelsk. Groner skapte den fyrste seriedetektiven i tysk litteratur, Joseph Müller, som opptrer fyrste gongen i romanen ''Die goldene Kugel'' frå 1892. Verka ''Myrdet?'', ''En liten silketraad'', ''Den 79de'' og ''Guldkulen'' kom alle ut på Helge Erichsens Forlag i åra 1916–19. ==Kjelder== {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:de:Auguste Groner|Auguste Groner]]» frå {{Wikipedia-utgåve|de}}, den 23. april 2026.'' {{refslutt}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Austerrikske forfattarar]] [[Kategori:Forfattarar frå 1800-talet]] [[Kategori:Forfattarar frå 1900-talet]] gvdvmnvxb1uqzaru47dntd31v6kch5n 0 430040 3651294 2026-04-23T07:38:30Z Migne 2086 Oppretta sida med «'''Johan von Aphelm Jarmann''' ({{levde|9. november|1776|15. november|1825|Jarmann}}) var en norsk jurist fødd i [[Vågå]]. Jarmann tok norsk juridisk eksamen i 1802. Han slo seg som underrettssakførar i [[Elverum]], seinare var han overrettssakførar same staden. Han budde på storgarden Kilde. I 1818 var Jarmann 3. representant frå [[Hedemarkens amt]] i [[stortinget]]. Han var då visesekretær i stortinget og medlem i 15 komitear. Mellom anna var han medlem…» 3651294 wikitext text/x-wiki '''Johan von Aphelm Jarmann''' ({{levde|9. november|1776|15. november|1825|Jarmann}}) var en norsk jurist fødd i [[Vågå]]. Jarmann tok norsk juridisk eksamen i 1802. Han slo seg som underrettssakførar i [[Elverum]], seinare var han overrettssakførar same staden. Han budde på storgarden Kilde. I 1818 var Jarmann 3. representant frå [[Hedemarkens amt]] i [[stortinget]]. Han var då visesekretær i stortinget og medlem i 15 komitear. Mellom anna var han medlem i komiteen om [[Kongsberg sølvverk]] og elles sekretær i sju andre komitear. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1818-1820]] l4h4demo307fjyubssncyhaz0rnabbt 3651295 3651294 2026-04-23T07:38:41Z Migne 2086 la til [[Kategori:Norske juristar]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3651295 wikitext text/x-wiki '''Johan von Aphelm Jarmann''' ({{levde|9. november|1776|15. november|1825|Jarmann}}) var en norsk jurist fødd i [[Vågå]]. Jarmann tok norsk juridisk eksamen i 1802. Han slo seg som underrettssakførar i [[Elverum]], seinare var han overrettssakførar same staden. Han budde på storgarden Kilde. I 1818 var Jarmann 3. representant frå [[Hedemarkens amt]] i [[stortinget]]. Han var då visesekretær i stortinget og medlem i 15 komitear. Mellom anna var han medlem i komiteen om [[Kongsberg sølvverk]] og elles sekretær i sju andre komitear. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1818-1820]] [[Kategori:Norske juristar]] 9fa93d9e4cu825vdthgkux8wcib1xy5 3651318 3651295 2026-04-23T09:12:32Z Ranveig 39 Flikk 3651318 wikitext text/x-wiki {{infoboks politikar}} '''Johan von Aphelm Jarmann''' ({{levde|9. november|1776|15. november|1825|Jarmann, Johan}}) var en norsk jurist fødd i [[Vågå]]. Jarmann tok norsk juridisk eksamen i 1802. Han slo seg som underrettssakførar i [[Elverum]], seinare var han overrettssakførar same staden. Han budde på storgarden Kilde. I 1818 var Jarmann 3. representant frå [[Hedemarkens amt]] i [[Stortinget]]. Han var då visesekretær i stortinget og medlem i 15 komitear. Mellom anna var han medlem i komiteen om [[Kongsberg sølvverk]] og elles sekretær i sju andre komitear. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1818-1820]] [[Kategori:Norske juristar]] 88znn0je7o2hp8msnyphzcoo1evjydg 0 430041 3651296 2026-04-23T07:54:45Z Migne 2086 Oppretta sida med «'''Hans Jacob Arnold Jensen''' ({{levde|12. september|1777|3. oktober|1853|Jensen, Hans}}) var ein norsk militær fødd i [[Norderhov]]. Jensen var militær offiser frå 1798, i 1814 kaptein i nordenfjeldske [[infanteri]]regiment. Frå 1828 [[major]] og 1835-47 [[oberstløytnant]] i 1. [[akershus]]iske [[brigade]]. Jensen budde i [[Fredrikstad]] til 1823, sidan i [[Fredrikshald]]. I 1818 representerte han valkrinsen Fredrikstad i [[stortinget]]. Her var han medlem av…» 3651296 wikitext text/x-wiki '''Hans Jacob Arnold Jensen''' ({{levde|12. september|1777|3. oktober|1853|Jensen, Hans}}) var ein norsk militær fødd i [[Norderhov]]. Jensen var militær offiser frå 1798, i 1814 kaptein i nordenfjeldske [[infanteri]]regiment. Frå 1828 [[major]] og 1835-47 [[oberstløytnant]] i 1. [[akershus]]iske [[brigade]]. Jensen budde i [[Fredrikstad]] til 1823, sidan i [[Fredrikshald]]. I 1818 representerte han valkrinsen Fredrikstad i [[stortinget]]. Her var han medlem av 8 komitear, mellom dei Gasje- og pensjonskomiteen, om innkvarteringslova og om sjøetaten. Han var òg med i stortinget sitt sendelag til kroninga av [[Karl III Johan av Noreg|Karl Johan]] i [[Stockholm]] den 11. mai. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1818-1820]] [[Kategori:Norsk militære]] 3let7z7zpr1bj1zcegtp8eh6u3ungyv 3651297 3651296 2026-04-23T07:54:51Z Migne 2086 fjerna [[Kategori:Norsk militære]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3651297 wikitext text/x-wiki '''Hans Jacob Arnold Jensen''' ({{levde|12. september|1777|3. oktober|1853|Jensen, Hans}}) var ein norsk militær fødd i [[Norderhov]]. Jensen var militær offiser frå 1798, i 1814 kaptein i nordenfjeldske [[infanteri]]regiment. Frå 1828 [[major]] og 1835-47 [[oberstløytnant]] i 1. [[akershus]]iske [[brigade]]. Jensen budde i [[Fredrikstad]] til 1823, sidan i [[Fredrikshald]]. I 1818 representerte han valkrinsen Fredrikstad i [[stortinget]]. Her var han medlem av 8 komitear, mellom dei Gasje- og pensjonskomiteen, om innkvarteringslova og om sjøetaten. Han var òg med i stortinget sitt sendelag til kroninga av [[Karl III Johan av Noreg|Karl Johan]] i [[Stockholm]] den 11. mai. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1818-1820]] rdabikjc3211jhtyifkubibg2novi9e 3651298 3651297 2026-04-23T07:55:04Z Migne 2086 la til [[Kategori:Norske militære]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3651298 wikitext text/x-wiki '''Hans Jacob Arnold Jensen''' ({{levde|12. september|1777|3. oktober|1853|Jensen, Hans}}) var ein norsk militær fødd i [[Norderhov]]. Jensen var militær offiser frå 1798, i 1814 kaptein i nordenfjeldske [[infanteri]]regiment. Frå 1828 [[major]] og 1835-47 [[oberstløytnant]] i 1. [[akershus]]iske [[brigade]]. Jensen budde i [[Fredrikstad]] til 1823, sidan i [[Fredrikshald]]. I 1818 representerte han valkrinsen Fredrikstad i [[stortinget]]. Her var han medlem av 8 komitear, mellom dei Gasje- og pensjonskomiteen, om innkvarteringslova og om sjøetaten. Han var òg med i stortinget sitt sendelag til kroninga av [[Karl III Johan av Noreg|Karl Johan]] i [[Stockholm]] den 11. mai. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1818-1820]] [[Kategori:Norske militære]] eoha53m2y87bdoftfayu6lxp1lk1upz 3651319 3651298 2026-04-23T09:13:25Z Ranveig 39 Flikk 3651319 wikitext text/x-wiki {{infoboks politikar}} '''Hans Jacob Arnold Jensen''' ({{levde|12. september|1777|3. oktober|1853|Jensen, Hans}}) var ein norsk militær fødd i [[Norderhov]]. Jensen var militær offiser frå 1798, i 1814 kaptein i nordenfjeldske [[infanteri]]regiment. Frå 1828 [[major]] og 1835-47 [[oberstløytnant]] i 1. [[akershus]]iske [[brigade]]. Jensen budde i [[Fredrikstad]] til 1823, sidan i [[Fredrikshald]]. I 1818 representerte han valkrinsen Fredrikstad i [[Stortinget]]. Her var han medlem av 8 komitear, mellom dei Gasje- og pensjonskomiteen, om innkvarteringslova og om sjøetaten. Han var òg med i stortinget sitt sendelag til kroninga av [[Karl III Johan av Noreg|Karl Johan]] i [[Stockholm]] den 11. mai. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1818-1820]] [[Kategori:Norske militære]] 47mjiy3hhnisaylbb4f7p61w9zqrrgp 0 430042 3651299 2026-04-23T08:10:03Z Migne 2086 Oppretta sida med «'''Henrich Jørgen Resch''' ({{levde|?|1773|23. mars|1839|Resch}}) var ein kjøpmann i [[Christiania]]. Resch var fødd i [[Skogn]], faren var [[sorenskrivar]]. Sjølv slo han seg ned i Christiania der han fyrst var kompanjong med grosseraren [[Marcus Pløen]]. Seinare var Resch vinhandlar på eigen fot. I 1818 møtte han i [[stortinget]] som 1. representant frå hovudstaden. Han var medlem i 11 komitear, mellom dei komiteane om [[kjøpstad]]rett for [[Drøbak]], om s…» 3651299 wikitext text/x-wiki '''Henrich Jørgen Resch''' ({{levde|?|1773|23. mars|1839|Resch}}) var ein kjøpmann i [[Christiania]]. Resch var fødd i [[Skogn]], faren var [[sorenskrivar]]. Sjølv slo han seg ned i Christiania der han fyrst var kompanjong med grosseraren [[Marcus Pløen]]. Seinare var Resch vinhandlar på eigen fot. I 1818 møtte han i [[stortinget]] som 1. representant frå hovudstaden. Han var medlem i 11 komitear, mellom dei komiteane om [[kjøpstad]]rett for [[Drøbak]], om sal av staten sine glasverk] og om veksellova. Resch levde ugift og oppretta eit legat på 4&nbsp;000 spesiedalar til dei fattige i Christiania. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1818-1820]] so2a0m1ajyvugdmewvgti7bfb4klw5k 3651300 3651299 2026-04-23T08:10:15Z Migne 2086 la til [[Kategori:Norske kjøpmenn]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3651300 wikitext text/x-wiki '''Henrich Jørgen Resch''' ({{levde|?|1773|23. mars|1839|Resch}}) var ein kjøpmann i [[Christiania]]. Resch var fødd i [[Skogn]], faren var [[sorenskrivar]]. Sjølv slo han seg ned i Christiania der han fyrst var kompanjong med grosseraren [[Marcus Pløen]]. Seinare var Resch vinhandlar på eigen fot. I 1818 møtte han i [[stortinget]] som 1. representant frå hovudstaden. Han var medlem i 11 komitear, mellom dei komiteane om [[kjøpstad]]rett for [[Drøbak]], om sal av staten sine glasverk] og om veksellova. Resch levde ugift og oppretta eit legat på 4&nbsp;000 spesiedalar til dei fattige i Christiania. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1818-1820]] [[Kategori:Norske kjøpmenn]] 5sxzbxmawfvl5ghjueo0v39qbqe88o3 3651301 3651300 2026-04-23T08:10:26Z Migne 2086 la til [[Kategori:Folk frå Oslo]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3651301 wikitext text/x-wiki '''Henrich Jørgen Resch''' ({{levde|?|1773|23. mars|1839|Resch}}) var ein kjøpmann i [[Christiania]]. Resch var fødd i [[Skogn]], faren var [[sorenskrivar]]. Sjølv slo han seg ned i Christiania der han fyrst var kompanjong med grosseraren [[Marcus Pløen]]. Seinare var Resch vinhandlar på eigen fot. I 1818 møtte han i [[stortinget]] som 1. representant frå hovudstaden. Han var medlem i 11 komitear, mellom dei komiteane om [[kjøpstad]]rett for [[Drøbak]], om sal av staten sine glasverk] og om veksellova. Resch levde ugift og oppretta eit legat på 4&nbsp;000 spesiedalar til dei fattige i Christiania. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1818-1820]] [[Kategori:Norske kjøpmenn]] [[Kategori:Folk frå Oslo]] qlnmeyqhpbfn4o9dgziqni6fbs7f22w 3651302 3651301 2026-04-23T08:10:38Z Migne 2086 3651302 wikitext text/x-wiki '''Henrich Jørgen Resch''' ({{levde|?|1773|23. mars|1839|Resch}}) var ein kjøpmann i [[Christiania]]. Resch var fødd i [[Skogn]], faren var [[sorenskrivar]]. Sjølv slo han seg ned i Christiania der han fyrst var kompanjong med grosseraren [[Marcus Pløen]]. Seinare var Resch vinhandlar på eigen fot. I 1818 møtte han i [[stortinget]] som 1. representant frå hovudstaden. Han var medlem i 11 komitear, mellom dei komiteane om [[kjøpstad]]rett for [[Drøbak]], om sal av staten sine glasverk og om veksellova. Resch levde ugift og oppretta eit legat på 4&nbsp;000 spesiedalar til dei fattige i Christiania. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1818-1820]] [[Kategori:Norske kjøpmenn]] [[Kategori:Folk frå Oslo]] svxsk9ysoazii464xubgn49pcl3bt4m 3651320 3651302 2026-04-23T09:14:17Z Ranveig 39 Flikk 3651320 wikitext text/x-wiki {{infoboks politikar}} '''Henrich Jørgen Resch''' ({{levde|?|1773|23. mars|1839|Resch, Henrich}}) var ein norsk kjøpmann i [[Christiania]]. Resch var fødd i [[Skogn]], faren var [[sorenskrivar]]. Sjølv slo han seg ned i Christiania der han fyrst var kompanjong med grosseraren [[Marcus Pløen]]. Seinare var Resch vinhandlar på eigen fot. I 1818 møtte han i [[Stortinget]] som 1. representant frå hovudstaden. Han var medlem i 11 komitear, mellom dei komiteane om [[kjøpstad]]rett for [[Drøbak]], om sal av staten sine glasverk og om veksellova. Resch levde ugift og oppretta eit legat på 4&nbsp;000 spesiedalar til dei fattige i Christiania. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1818-1820]] [[Kategori:Norske kjøpmenn]] [[Kategori:Folk frå Oslo]] izymwe4fjw21l951ki5n5hoqsy4tesy 0 430043 3651303 2026-04-23T08:24:32Z Migne 2086 Oppretta sida med «'''Adam Gottleb Ferdinand Jæger''' ({{levde|?|1778|28. februar|1837|Jæger, A}}) var ein dansk-norsk meklar og dispasjør som budde i [[Arendal]] og representerte byen i 1818-[[stortinget]]. Jæger kom til Noreg i 1793 som kontorbetjent. Han var meklar frå 1811 og frå 1814 dispasjør i Arendal. 1818 møtte han i stortinget, medlem i 12 komitear. Han var sekretær i fem av komiteane: om konsulatsaka, om russehandelen i Finnmarka, om [[Ålesund]]s handel på Danmark…» 3651303 wikitext text/x-wiki '''Adam Gottleb Ferdinand Jæger''' ({{levde|?|1778|28. februar|1837|Jæger, A}}) var ein dansk-norsk meklar og dispasjør som budde i [[Arendal]] og representerte byen i 1818-[[stortinget]]. Jæger kom til Noreg i 1793 som kontorbetjent. Han var meklar frå 1811 og frå 1814 dispasjør i Arendal. 1818 møtte han i stortinget, medlem i 12 komitear. Han var sekretær i fem av komiteane: om konsulatsaka, om russehandelen i Finnmarka, om [[Ålesund]]s handel på Danmark og Sverige, om sal av glasverka staten eige, og om brenning av [[brennevin]]. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1818-1820]] [[Kategori:Folk frå Arendal]] 1px7dmldr72yzs2c97trn97r8ierxni 3651321 3651303 2026-04-23T09:15:23Z Ranveig 39 Flikk 3651321 wikitext text/x-wiki {{infoboks politikar}} '''Adam Gottleb Ferdinand Jæger''' ({{levde|?|1778|28. februar|1837|Jæger, Adam}}) var ein dansk-norsk meklar og dispasjør som budde i [[Arendal]] og representerte byen i 1818-[[stortinget]]. Jæger kom til Noreg i 1793 som kontorbetjent. Han var meklar frå 1811 og frå 1814 dispasjør i Arendal. 1818 møtte han i Stortinget, der han var medlem i 12 komitear. Han var sekretær i fem av komiteane: om konsulatsaka, om russehandelen i Finnmarka, om [[Ålesund]]s handel på Danmark og Sverige, om sal av glasverka staten eige, og om brenning av [[brennevin]]. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1818-1820]] [[Kategori:Folk frå Arendal]] sng3n4gn2llod7rbumii9y57tpvvk3g 0 430044 3651314 2026-04-23T08:51:26Z Wikarth 1453 ny side basert på innhaldet på bokmålsversjonen 3651314 wikitext text/x-wiki {{Infoboks biografi}} '''Erlend Kaasa''' (fødd [[8. juli]] [[1976]]) er ein norsk lærar, forfattar og musikar frå [[Vinje]] i Telemark. Han er busett i [[Indre Arna]].<ref>{{Kilde www|url=https://www.allkunne.no/framside/biografiar/k/erlend-kaasa/94/83906/|tittel=Erlend Kaasa - Allkunne|besøksdato=2017-03-14|etternamn=www.allkunne.no/|språk=no|verk=www.allkunne.no}}</ref> == Bibliografi == === Romanar === * ''Thunder Road'', roman (2009) * ''Livius'', roman (2015) *''Men ikkje Maria'', roman (2019) === Andre verk === *''Fantasiboka'', barnebok (2016) == Diskografi == === EP-ar === * ''Hei, du som drog'' (2019) == Prisar == * [[Sokneprest Alfred Andersson-Ryssts fond]], 2010 == Referansar == <references /> == Eksterne lenkjer == * [https://samlaget.no/collections/erlend-kaasa Erlend Kaasa] i [[Det Norske Samlaget]] * [https://www.allkunne.no/framside/biografiar/k/erlend-kaasa/94/83906/ Erlend Kaasa] i [[Allkunne.no]] *[https://www.nb.no/search?mediatype=b%C3%B8ker&name=%22Kaasa%2C%20Erlend%22 Digitaliserte bøker av Erlend Kaasa] i [[Nasjonalbiblioteket]] {{Autoritetsdata}} {{STANDARDSORTERING:Kåsa, Erlend}} [[Kategori:Personar frå Vinje kommune]] [[Kategori:Norske forfattarar]] [[Kategori:Fødslar i 1976]] 3u789u2ed4bibwmo2uv50vo9gouv60b 3651323 3651314 2026-04-23T09:27:12Z Ranveig 39 Flikk 3651323 wikitext text/x-wiki {{Infoboks biografi}} '''Erlend Kaasa''' ({{datoar}}) er ein norsk lærar, forfattar og musikar frå [[Vinje]] i Telemark. Han er busett i [[Indre Arna]].<ref>{{Kilde www|url=https://www.allkunne.no/framside/biografiar/k/erlend-kaasa/94/83906/|tittel=Erlend Kaasa - Allkunne|besøksdato=2017-03-14|etternamn=www.allkunne.no/|verk=www.allkunne.no|arkivurl=https://web.archive.org/web/20170315085826/https://www.allkunne.no/framside/biografiar/k/erlend-kaasa/94/83906/|arkivdato=2017-03-15}}</ref> == Bibliografi == === Romanar === * ''Thunder Road'', roman (2009) * ''Livius'', roman (2015) *''Men ikkje Maria'', roman (2019) === Andre verk === *''Fantasiboka'', barnebok (2016) == Diskografi == === EP-ar === * ''Hei, du som drog'' (2019) == Prisar og utmerkingar == * [[Sokneprest Alfred Andersson-Ryssts fond]], 2010 == Kjelder == <references /> {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Erlend Kaasa|Erlend Kaasa]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 23. april 2026.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff== * [https://samlaget.no/collections/erlend-kaasa Erlend Kaasa] i [[Det Norske Samlaget]] * [https://www.allkunne.no/framside/biografiar/k/erlend-kaasa/94/83906/ Erlend Kaasa] i [[Allkunne.no]] *[https://www.nb.no/search?mediatype=b%C3%B8ker&name=%22Kaasa%2C%20Erlend%22 Digitaliserte bøker av Erlend Kaasa] i [[Nasjonalbiblioteket]] {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Folk frå Vinje]] [[Kategori:Norske forfattarar]] [[Kategori:Forfattarar frå 2000-talet]] 2yvqcg7kzjmy3g0gyqxx3kw4hgo4e73 3651335 3651323 2026-04-23T10:15:59Z Wikarth 1453 3651335 wikitext text/x-wiki {{Infoboks biografi}} '''Erlend Kaasa''' ({{datoar}}) er ein norsk lærar, forfattar og musikar frå [[Vinje]] i Telemark. Han er busett i [[Indre Arna]].<ref>{{Kilde www|url=https://www.allkunne.no/framside/biografiar/k/erlend-kaasa/94/83906/|tittel=Erlend Kaasa - Allkunne|besøksdato=2017-03-14|etternamn=www.allkunne.no/|verk=www.allkunne.no|arkivurl=https://web.archive.org/web/20170315085826/https://www.allkunne.no/framside/biografiar/k/erlend-kaasa/94/83906/|arkivdato=2017-03-15}}</ref><ref name="forfatterkatalogen">{{cite web|url=https://www.forfattersentrum.no/forfattere/641023190061453f401b96a7|title=Erlend Kaasa|website=Forfatterkatalogen|access-date=2026-04-23}}</ref> Romanen ''Thunder Road'', ei oppvekstskildring i nittitals-miljø, fekk gode tilbakemeldingar i media.<ref>{{cite news|title=Kjempegodt om å vere gut i puberteten|last=Tveiten|first=Bjarne|date=26 August 2009|work=[[Fædrelandsvennen]]}}</ref><ref>{{cite news|title=Sterk debut fra Vinje|last=Gisholt|first=Kari|date=28 August 2009|work=[[Varden (newspaper)|Varden]]|page=65|language=no}}</ref><ref>{{cite news|title=Kjærleikens korsfararar|last=Askelund|first=Jan|date=8 September 2009|work=[[Stavanger Aftenblad]]|page=28|language=nn}}</ref><ref>{{cite news|title=Fin oppvekstskildring|last=Johnsen|first=Ørjan Greiff|date=14 September 2009|work=[[Adresseavisen]]}}</ref><ref>{{cite news|title=Mattis i Vinje – i Springsteen-land|last=Fyllingsnes|first=Ottar|date=25 September 2009|work=[[Dag og Tid]]|page=16|language=nn}}</ref><ref>{{cite news|title=Javisst gjer det vondt|last=Skei|first=Hans H.|author-link=Hans H. Skei|date=25 October 2009|work=[[Aftenposten]]|language=nn}}</ref><ref>[[Cathrine Krøger|Krøger, Cathrine]] (7 December 2009). Omtale. ''Dagbladet'', s 48</ref> == Bibliografi == === Romanar === * ''Thunder Road'', roman (2009) * ''Livius'', roman (2015) * ''Men ikkje Maria'', roman (2019) * ''(44)'', (noveller, 2025) === Andre verk === *''Fantasiboka'', barnebok (2016) == Diskografi == === EP-ar === * ''Hei, du som drog'' (2019) == Prisar og utmerkingar == * [[Sokneprest Alfred Andersson-Ryssts fond]], 2010 == Kjelder == <references /> {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Erlend Kaasa|Erlend Kaasa]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}} og {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 23. april 2026.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff== * [https://samlaget.no/collections/erlend-kaasa Erlend Kaasa] i [[Det Norske Samlaget]] * [https://www.allkunne.no/framside/biografiar/k/erlend-kaasa/94/83906/ Erlend Kaasa] i [[Allkunne.no]] *[https://www.nb.no/search?mediatype=b%C3%B8ker&name=%22Kaasa%2C%20Erlend%22 Digitaliserte bøker av Erlend Kaasa] i [[Nasjonalbiblioteket]] {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Folk frå Vinje]] [[Kategori:Norske forfattarar]] [[Kategori:Forfattarar frå 2000-talet]] 1c64pdletdt2ts86h2r1u7u9hu8ra54 10 430045 3651325 2026-04-23T09:47:23Z Ranveig 39 Frå en: 3651325 wikitext text/x-wiki {{cite book | editor-last = Lide |editor-first= D. R. | title = CRC Handbook of Chemistry and Physics | edition = 86th | location = Boca Raton, Florida | publisher = CRC Press | year = 2005 | isbn = 0-8493-0486-5 | page = {{{page|}}} | pages = {{{pages|}}} | name-list-style = {{{name-list-style|}}} }}<noinclude> {{documentation}} <!-- PLEASE ADD CATEGORIES AND INTERWIKIS TO THE /doc SUBPAGE, THANKS --> </noinclude> fwwere0w53n538w5tn5voq2v3pwtfyn 10 430046 3651326 2026-04-23T10:01:24Z Ranveig 39 Frå en: 3651326 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#if:{{CheckElement|nocategory={{{nocategory|}}}|link={{{link|}}}|{{{1}}}|{{{2|}}}|{{{3|}}}}}|{{CheckElement|nocategory={{{nocategory|}}}|link={{{link|}}}|{{{1}}}|{{{2|}}}|{{{3|}}}}}|{{Physics particle|link={{#if:{{{link|}}}|{{LinkForElement|nocategory={{{nocategory|}}}|{{{1}}}|{{{2|}}}|{{{3|}}}}}}}|anti={{{anti|}}}|{{SymbolForElement|nocategory={{{nocategory|}}}|{{{1}}}}}|TL={{#if:{{{2|}}}|{{{2}}}|{{#expr:{{NeutronsForElement|nocategory={{{nocategory|}}}|{{{1}}}}}+{{ProtonsForElement|nocategory={{{nocategory|}}}|{{{1}}}}}}}}}{{{3|}}}|BL={{ProtonsForElement|nocategory={{{nocategory|}}}|{{{1}}}}}|BLc={{DigitsInNumber|{{ProtonsForElement|nocategory={{{nocategory|}}}|{{{1}}}}}}}|TR={{{charge|}}}}}}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> 14p00uv71h26ldgs1zyh539lfa78xz5 10 430047 3651327 2026-04-23T10:01:57Z Ranveig 39 Frå en: 3651327 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch:{{lc:{{{1}}} }} |x|element={{#ifeq:{{lc:{{{link|}}} }} |yes |{{#if:{{{nocategory|}}} | |[[Category:Pages with incorrect nuclide templates use]]}}{{Formatting error |The generic element '{{{1}}}' does not have a page to link to.|nocategory={{{nocategory|}}} }}<!-- -->}} |aluminum |sulphur |cesium={{#if:{{{nocategory|}}} | |[[Category:Pages with incorrect nuclide templates use]]}}<!-- -->{{Formatting error |{{{1}}} is not a [[Wikipedia:WikiProject Chemicals/Style guidelines#Element names|valid]]<!-- --> way to spell {{#switch:{{lc:{{{1}}} }} |aluminum=aluminium |sulphur=sulfur |cesium=caesium }}.|nocategory={{{nocategory|}}} }} |mu|muonium= |ps|positronium= |neutronium= |h|hydrogen= |d|deuterium= |t|tritium= |he|helium= |li|lithium= |be|beryllium= |b|boron= |c|carbon= |n|nitrogen= |o|oxygen= |f|fluorine= |ne|neon= |na|sodium= |mg|magnesium= |al|aluminium= |si|silicon= |p|phosphorus= |s|sulfur= |cl|chlorine= |ar|argon= |k|potassium= |ca|calcium= |sc|scandium= |ti|titanium= |v|vanadium= |cr|chromium= |mn|manganese= |fe|iron= |co|cobalt= |ni|nickel= |cu|copper= |zn|zinc= |ga|gallium= |ge|germanium= |as|arsenic= |se|selenium= |br|bromine= |kr|krypton= |rb|rubidium= |sr|strontium= |y|yttrium= |zr|zirconium= |nb|niobium= |mo|molybdenum= |tc|technetium= |ru|ruthenium= |rh|rhodium= |pd|palladium= |ag|silver= |cd|cadmium= |in|indium= |sn|tin= |sb|antimony= |te|tellurium= |i|iodine= |xe|xenon= |cs|caesium= |ba|barium= |la|lanthanum= |ce|cerium= |pr|praseodymium= |nd|neodymium= |pm|promethium= |sm|samarium= |eu|europium= |gd|gadolinium= |tb|terbium= |dy|dysprosium= |ho|holmium= |er|erbium= |tm|thulium= |yb|ytterbium= |lu|lutetium= |hf|hafnium= |ta|tantalum= |w|tungsten= |re|rhenium= |os|osmium= |ir|iridium= |pt|platinum= |au|gold= |hg|mercury= |tl|thallium= |pb|lead= |bi|bismuth= |po|polonium= |at|astatine= |rn|radon= |fr|francium= |ra|radium= |ac|actinium= |th|thorium= |pa|protactinium= |u|uranium= |np|neptunium= |pu|plutonium= |am|americium= |cm|curium= |bk|berkelium= |cf|californium= |es|einsteinium= |fm|fermium= |md|mendelevium= |no|nobelium= |lr|lawrencium= |rf|rutherfordium= |db|dubnium= |sg|seaborgium= |bh|bohrium= |hs|hassium= |mt|meitnerium= |ds|darmstadtium= |rg|roentgenium= |cn|copernicium= |nh|nihonium= |fl|flerovium= |mc|moscovium= |lv|livermorium= |ts|tennessine= |og|oganesson= <!-- 119 and higher: --> |uue|ununennium= |ubn|unbinilium= |ubu|unbiunium= |ubb|unbibium= |ubt|unbitrium= |ubq|unbiquadium= |ubp|unbipentium= |ubh|unbihexium= |ubs|unbiseptium= |ubo|unbioctium= |ube|unbiennium= |utn|untrinilium= |utu|untriunium= |utb|untribium= |utt|untritrium= |utq|untriquadium= |utp|untripentium= |uth|untrihexium= |uts|untriseptium= |uto|untrioctium= |ute|untriennium= |#default = {{#if:{{{nocategory|}}}||[[Category:Pages with incorrect nuclide templates use]]}}{{Formatting error|nocategory={{{nocategory|}}}|The element {{{1}}} does not exist{{main other|1=[[Category:Chemical element unknown]]}}.}} }}</includeonly><noinclude>{{documentation}}</noinclude> 3wqx154pv33dp8mkdutkbu5nhulg760 10 430048 3651328 2026-04-23T10:02:25Z Ranveig 39 Frå en: 3651328 wikitext text/x-wiki <includeonly><span class="{{#if:{{{texhtml|}}}|texhtml|{{{class|}}}}}" style="white-space:nowrap;"><!-- -->{{#if:{{{link|}}}|[<noinclude />[{{{link}}}{{!}}}}<!-- add piped link -->{{#if:{{{TL|}}}{{{BL|}}}|{{#invoke:Su|invoke_main|a=r|lh=1.0em|va={{#if:{{{BL|}}}|-0.4em|0.6em}}|{{#if:{{{TL|}}}|p}}={{{TL|}}}|{{#if:{{{BL|}}}|b}}={{{BL|}}}}}|}}<!-- prevent blank Su output when TL or BL have no value -->{{#ifeq:{{{anti|}}}|yes|<span style="text-decoration:overline;">{{{1}}}</span>|{{{1}}}}}<!-- -->{{#if:{{{TR|}}}{{{BR|}}}|{{#invoke:Su|invoke_main|a=l|lh=1.0em|va={{#if:{{{BR|}}}|-0.4em|0.6em}}|{{#if:{{{TR|}}}|p}}={{{TR|}}}|{{#if:{{{BR|}}}|b}}={{{BR|}}}}}|}}<!-- prevent blank Su output -->{{#if:{{{link|}}}|]<noinclude />]}}</span></includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> 6233muhpzynnlrq82uql0xz5azszuwc 828 430049 3651329 2026-04-23T10:05:15Z Ranveig 39 Frå en: 3651329 Scribunto text/plain -- This module implements {{su}}. local p = {} function p.main(frame) -- Use arguments from the parent frame only, and remove any blank arguments. -- We don't need to trim whitespace from any arguments, as this module only -- uses named arguments, and whitespace is trimmed from them automatically. local origArgs = frame:getParent().args local args = {} for k, v in pairs(origArgs) do if v ~= '' then args[k] = v end end -- Define the variables to pass to luaMain. local sup = args.p local sub = args.b local options = { align = args.a, fontSize = args.w, lineHeight = args.lh, verticalAlign = args.va } return p._main(sup, sub, options) end function p.invoke_main(frame) -- entry point for invocation using frame arguments local origArgs = frame.args local args = {} for k, v in pairs(origArgs) do if v ~= '' then args[k] = v end end -- Define the variables to pass to luaMain. local sup = args.p local sub = args.b local options = { align = args.a, fontSize = args.w, lineHeight = args.lh, verticalAlign = args.va } return p._main(sup, sub, options) end function p._main(sup, sub, options) options = options or {} local span = mw.html.create('span') -- Set the styles. span:css{ ['display'] = 'inline-block', ['margin-bottom'] = '-0.3em', ['vertical-align'] = options.verticalAlign or sub and '-0.4em' or '0.8em', ['line-height'] = options.lineHeight or '1.2em' } if options.fontSize == 'f' or options.fontSize == 'fixed' then span:css{ ['font-family'] = 'monospace', ['font-size'] = '80%' } else span:css('font-size', options.fontSize or '80%') end if options.align == 'r' or options.align == 'right' then span:css('text-align', 'right') elseif options.align == 'c' or options.align == 'center' then span:css('text-align', 'center') else span:css('text-align', 'left') end -- Add the wikitext. span :tag('sup') :css('font-size', 'inherit') :css('line-height', 'inherit') :css('vertical-align', 'baseline') :wikitext(sup) :done() :tag('br', {selfClosing = true}):done() :tag('sub') :css('font-size', 'inherit') :css('line-height', 'inherit') :css('vertical-align', 'baseline') :wikitext(sub) return '<span class="nowrap">' .. tostring(span) .. '</span>' end return p bph4xbdqec2fv9k8h1ll28fiyt9ke58 10 430050 3651330 2026-04-23T10:05:43Z Ranveig 39 Frå en: 3651330 wikitext text/x-wiki <noinclude> {{documentation}} <!-- PLEASE ADD CATEGORIES AND INTERWIKIS TO THE /doc SUBPAGE, THANKS Normally, the code for the template is included, but this template is too complex to do that. --></noinclude><includeonly>{{#switch:{{lc:{{{1}}}}} | |aluminum={{FormattingError|nocategory={{{nocategory|}}}|Aluminum is not a [[Wikipedia:WikiProject_Chemicals/Style_guidelines#Element_names|valid]] way to spell aluminium}} |sulphur={{FormattingError|nocategory={{{nocategory|}}}|Sulphur is not a [[Wikipedia:WikiProject_Chemicals/Style_guidelines#Element_names|valid]] way to spell sulfur}} |cesium={{FormattingError|nocategory={{{nocategory|}}}|Cesium is not a [[Wikipedia:WikiProject_Chemicals/Style_guidelines#Element_names|valid]] way to spell caesium}} | |x|element=X |mu|muonium=Mu |ps|positronium=Ps |neutronium=n |h|hydrogen=H |d|deuterium=D |t|tritium=T |he|helium=He |li|lithium=Li |be|beryllium=Be |b|boron=B |c|carbon=C |n|nitrogen=N |o|oxygen=O |f|fluorine=F |ne|neon=Ne |na|sodium=Na |mg|magnesium=Mg |al|aluminium=Al |si|silicon=Si |p|phosphorus=P |s|sulfur=S |cl|chlorine=Cl |ar|argon=Ar |k|potassium=K |ca|calcium=Ca |sc|scandium=Sc |ti|titanium=Ti |v|vanadium=V |cr|chromium=Cr |mn|manganese=Mn |fe|iron=Fe |co|cobalt=Co |ni|nickel=Ni |cu|copper=Cu |zn|zinc=Zn |ga|gallium=Ga |ge|germanium=Ge |as|arsenic=As |se|selenium=Se |br|bromine=Br |kr|krypton=Kr |rb|rubidium=Rb |sr|strontium=Sr |y|yttrium=Y |zr|zirconium=Zr |nb|niobium=Nb |mo|molybdenum=Mo |tc|technetium=Tc |ru|ruthenium=Ru |rh|rhodium=Rh |pd|palladium=Pd |ag|silver=Ag |cd|cadmium=Cd |in|indium=In |sn|tin=Sn |sb|antimony=Sb |te|tellurium=Te |i|iodine=I |xe|xenon=Xe |cs|caesium=Cs |ba|barium=Ba |la|lanthanum=La |ce|cerium=Ce |pr|praseodymium=Pr |nd|neodymium=Nd |pm|promethium=Pm |sm|samarium=Sm |eu|europium=Eu |gd|gadolinium=Gd |tb|terbium=Tb |dy|dysprosium=Dy |ho|holmium=Ho |er|erbium=Er |tm|thulium=Tm |yb|ytterbium=Yb |lu|lutetium=Lu |hf|hafnium=Hf |ta|tantalum=Ta |w|tungsten=W |re|rhenium=Re |os|osmium=Os |ir|iridium=Ir |pt|platinum=Pt |au|gold=Au |hg|mercury=Hg |tl|thallium=Tl |pb|lead=Pb |bi|bismuth=Bi |po|polonium=Po |at|astatine=At |rn|radon=Rn |fr|francium=Fr |ra|radium=Ra |ac|actinium=Ac |th|thorium=Th |pa|protactinium=Pa |u|uranium=U |np|neptunium=Np |pu|plutonium=Pu |am|americium=Am |cm|curium=Cm |bk|berkelium=Bk |cf|californium=Cf |es|einsteinium=Es |fm|fermium=Fm |md|mendelevium=Md |no|nobelium=No |lr|lawrencium=Lr |rf|rutherfordium=Rf |db|dubnium=Db |sg|seaborgium=Sg |bh|bohrium=Bh |hs|hassium=Hs |mt|meitnerium=Mt |ds|darmstadtium=Ds |rg|roentgenium=Rg |cn|copernicium=Cn |nh|nihonium=Nh |fl|flerovium=Fl |mc|moscovium=Mc |lv|livermorium=Lv |ts|tennessine=Ts |og|oganesson=Og <!-- 119 and up: --> |uue|ununennium=Uue |ubn|unbinilium=Ubn |ubu|unbiunium=Ubu |ubb|unbibium=Ubb |ubt|unbitrium=Ubt |ubq|unbiquadium=Ubq |ubp|unbipentium=Ubp |ubh|unbihexium=Ubh |ubs|unbiseptium=Ubs |ubo|unbioctium=Ubo |ube|unbiennium=Ube |utn|untrinilium=Utn |utu|untriunium=Utu |utb|untribium=Utb |utt|untritrium=Utt |utq|untriquadium=Utq |utp|untripentium=Utp |uth|untrihexium=Uth |uts|untriseptium=Uts |uto|untrioctium=Uto |ute|untriennium=Ute |#default = {{#if:{{{nocategory|}}}||[[Category:Pages with incorrect nuclide templates use]]}}{{FormattingError|nocategory={{{nocategory|}}}|Error in [[Template:SymbolForElement]]: unknown element {{{1}}}{{main other|1=[[Category:Chemical element unknown]]}}.}} }}</includeonly> f9x1hsurzvwwcrjbog3xgcd4t520m3n 10 430051 3651331 2026-04-23T10:05:59Z Ranveig 39 Frå en: 3651331 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{documentation}}</noinclude><includeonly>{{#if:{{{2|}}} |{{lc:{{{1}}}}}-{{{2}}}{{{3|}}} |{{#switch:{{lc:{{{1}}}}} | |aluminum={{Formatting error|nocategory={{{nocategory|}}}|Aluminum is not a [[Wikipedia:WikiProject_Chemicals/Style_guidelines#Element_names|valid]] way to spell aluminium.}} |sulphur={{Formatting error|nocategory={{{nocategory|}}}|Sulphur is not a [[Wikipedia:WikiProject_Chemicals/Style_guidelines#Element_names|valid]] way to spell sulfur.}} |cesium={{Formatting error|nocategory={{{nocategory|}}}|Cesium is not a [[Wikipedia:WikiProject_Chemicals/Style_guidelines#Element_names|valid]] way to spell caesium.}} | |x|element={{Formatting error|nocategory={{{nocategory|}}}|The generic element '{{{1}}}' does not have a page to link to.}} |mu|muonium=muonium |ps|positronium=positronium |neutronium=neutronium |h|hydrogen=hydrogen |d|deuterium=deuterium |t|tritium=tritium |he|helium=helium |li|lithium=lithium |be|beryllium=beryllium |b|boron=boron |c|carbon=carbon |n|nitrogen=nitrogen |o|oxygen=oxygen |f|fluorine=fluorine |ne|neon=neon |na|sodium=sodium |mg|magnesium=magnesium |al|aluminium=aluminium |si|silicon=silicon |p|phosphorus=phosphorus |s|sulfur=sulfur |cl|chlorine=chlorine |ar|argon=argon |k|potassium=potassium |ca|calcium=calcium |sc|scandium=scandium |ti|titanium=titanium |v|vanadium=vanadium |cr|chromium=chromium |mn|manganese=manganese |fe|iron=iron |co|cobalt=cobalt |ni|nickel=nickel |cu|copper=copper |zn|zinc=zinc |ga|gallium=gallium |ge|germanium=germanium |as|arsenic=arsenic |se|selenium=selenium |br|bromine=bromine |kr|krypton=krypton |rb|rubidium=rubidium |sr|strontium=strontium |y|yttrium=yttrium |zr|zirconium=zirconium |nb|niobium=niobium |mo|molybdenum=molybdenum |tc|technetium=technetium |ru|ruthenium=ruthenium |rh|rhodium=rhodium |pd|palladium=palladium |ag|silver=silver |cd|cadmium=cadmium |in|indium=indium |sn|tin=tin |sb|antimony=antimony |te|tellurium=tellurium |i|iodine=iodine |xe|xenon=xenon |cs|caesium=caesium |ba|barium=barium |la|lanthanum=lanthanum |ce|cerium=cerium |pr|praseodymium=praseodymium |nd|neodymium=neodymium |pm|promethium=promethium |sm|samarium=samarium |eu|europium=europium |gd|gadolinium=gadolinium |tb|terbium=terbium |dy|dysprosium=dysprosium |ho|holmium=holmium |er|erbium=erbium |tm|thulium=thulium |yb|ytterbium=ytterbium |lu|lutetium=lutetium |hf|hafnium=hafnium |ta|tantalum=tantalum |w|tungsten=tungsten |re|rhenium=rhenium |os|osmium=osmium |ir|iridium=iridium |pt|platinum=platinum |au|gold=gold |hg|mercury=mercury (element) |tl|thallium=thallium |pb|lead=lead |bi|bismuth=bismuth |po|polonium=polonium |at|astatine=astatine |rn|radon=radon |fr|francium=francium |ra|radium=radium |ac|actinium=actinium |th|thorium=thorium |pa|protactinium=protactinium |u|uranium=uranium |np|neptunium=neptunium |pu|plutonium=plutonium |am|americium=americium |cm|curium=curium |bk|berkelium=berkelium |cf|californium=californium |es|einsteinium=einsteinium |fm|fermium=fermium |md|mendelevium=mendelevium |no|nobelium=nobelium |lr|lawrencium=lawrencium |rf|rutherfordium=rutherfordium |db|dubnium=dubnium |sg|seaborgium=seaborgium |bh|bohrium=bohrium |hs|hassium=hassium |mt|meitnerium=meitnerium |ds|darmstadtium=darmstadtium |rg|roentgenium=roentgenium |cn|copernicium=copernicium |nh|nihonium=nihonium |fl|flerovium=flerovium |mc|moscovium=moscovium |lv|livermorium=livermorium |ts|tennessine=tennessine |og|oganesson=oganesson <!-- 119 and above: --> |uue|ununennium=ununennium |ubn|unbinilium=unbinilium |ubu|unbiunium=unbiunium |ubb|unbibium=unbibium |ubt|unbitrium=unbitrium |ubq|unbiquadium=unbiquadium |ubp|unbipentium=unbipentium |ubh|unbihexium=unbihexium |ubs|unbiseptium=unbiseptium |#default = {{#if:{{{nocategory|}}}||[[Category:Pages with incorrect nuclide templates use]]}}{{FormattingError|nocategory={{{nocategory|}}}|Error in [[Template:LinkForElement]]: unknown element {{{1}}}{{main other|1=[[Category:Chemical element unknown]]}}.}} }}}}</includeonly> d4umajbaa7tpb044xbxj3r9bnw8dkvf 10 430052 3651332 2026-04-23T10:06:31Z Ranveig 39 Frå en: 3651332 wikitext text/x-wiki <noinclude> {{documentation}}<!-- --></noinclude><includeonly>{{#switch:{{lc:{{{1}}}}} | |aluminum={{FormattingError|nocategory={{{nocategory|}}}|Aluminum is not the [[Wikipedia:WikiProject Chemicals/Style guidelines#Element names|accepted international spelling]] of aluminium.}} |sulphur={{FormattingError|nocategory={{{nocategory|}}}|Sulphur is not the [[Wikipedia:WikiProject Chemicals/Style guidelines#Element names|accepted international spelling]] of sulfur.}} |cesium={{FormattingError|nocategory={{{nocategory|}}}|Cesium is not the [[Wikipedia:WikiProject Chemicals/Style guidelines#Element names|accepted international spelling]] of caesium.}} | |x|element={{FormattingError|nocategory={{{nocategory|}}}|The generic element '{{{1}}}' does not have a number of protons.}} |mu|muonium=0 |ps|positronium=0 |neutronium=0<!-- "n" clashes with nitrogen due to {{lc}} --> |h|hydrogen=1 |d|deuterium=1 |t|tritium=1 |he|helium=2 |li|lithium=3 |be|beryllium=4 |b|boron=5 |c|carbon=6 |n|nitrogen=7 |o|oxygen=8 |f|fluorine=9 |ne|neon=10 |na|sodium=11 |mg|magnesium=12 |al|aluminium=13 |si|silicon=14 |p|phosphorus=15 |s|sulfur=16 |cl|chlorine=17 |ar|argon=18 |k|potassium=19 |ca|calcium=20 |sc|scandium=21 |ti|titanium=22 |v|vanadium=23 |cr|chromium=24 |mn|manganese=25 |fe|iron=26 |co|cobalt=27 |ni|nickel=28 |cu|copper=29 |zn|zinc=30 |ga|gallium=31 |ge|germanium=32 |as|arsenic=33 |se|selenium=34 |br|bromine=35 |kr|krypton=36 |rb|rubidium=37 |sr|strontium=38 |y|yttrium=39 |zr|zirconium=40 |nb|niobium=41 |mo|molybdenum=42 |tc|technetium=43 |ru|ruthenium=44 |rh|rhodium=45 |pd|palladium=46 |ag|silver=47 |cd|cadmium=48 |in|indium=49 |sn|tin=50 |sb|antimony=51 |te|tellurium=52 |i|iodine=53 |xe|xenon=54 |cs|caesium=55 |ba|barium=56 |la|lanthanum=57 |ce|cerium=58 |pr|praseodymium=59 |nd|neodymium=60 |pm|promethium=61 |sm|samarium=62 |eu|europium=63 |gd|gadolinium=64 |tb|terbium=65 |dy|dysprosium=66 |ho|holmium=67 |er|erbium=68 |tm|thulium=69 |yb|ytterbium=70 |lu|lutetium=71 |hf|hafnium=72 |ta|tantalum=73 |w|tungsten=74 |re|rhenium=75 |os|osmium=76 |ir|iridium=77 |pt|platinum=78 |au|gold=79 |hg|mercury=80 |tl|thallium=81 |pb|lead=82 |bi|bismuth=83 |po|polonium=84 |at|astatine=85 |rn|radon=86 |fr|francium=87 |ra|radium=88 |ac|actinium=89 |th|thorium=90 |pa|protactinium=91 |u|uranium=92 |np|neptunium=93 |pu|plutonium=94 |am|americium=95 |cm|curium=96 |bk|berkelium=97 |cf|californium=98 |es|einsteinium=99 |fm|fermium=100 |md|mendelevium=101 |no|nobelium=102 |lr|lawrencium=103 |rf|rutherfordium=104 |db|dubnium=105 |sg|seaborgium=106 |bh|bohrium=107 |hs|hassium=108 |mt|meitnerium=109 |ds|darmstadtium=110 |rg|roentgenium=111 |cn|copernicium=112 |nh|nihonium=113 |fl|flerovium=114 |mc|moscovium=115 |lv|livermorium=116 |ts|tennessine=117 |og|oganesson=118 <!-- 119 and above --> |uue|ununennium=119 |ubn|unbinilium=120 |ubu|unbiunium=121 |ubb|unbibium=122 |ubt|unbitrium=123 |ubq|unbiquadium=124 |ubp|unbipentium=125 |ubh|unbihexium=126 |ubs|unbiseptium=127 |ubo|unbioctium=128 |ube|unbiennium=129 |utn|untrinilium=130 |utu|untriunium=131 |utb|untribium=132 |utt|untritrium=133 |utq|untriquadium=134 |utp|untripentium=135 |uth|untrihexium=136 |uts|untriseptium=137 |uto|untrioctium=138 |ute|untriennium=139 |#default = {{#if:{{{nocategory|}}}||[[Category:Pages with incorrect nuclide templates use]]}}{{FormattingError|nocategory={{{nocategory|}}}|Error in [[Template:ProtonsForElement]]: unknown element {{{1}}}{{main other|1=[[Category:Chemical element unknown]]}}.}} }}</includeonly> b545vxoa1yc07kryp5avheok6tgc1sq