Wikipedia nnwiki https://nn.wikipedia.org/wiki/Hovudside MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Filpeikar Spesial Diskusjon Brukar Brukardiskusjon Wikipedia Wikipedia-diskusjon Fil Fildiskusjon MediaWiki MediaWiki-diskusjon Mal Maldiskusjon Hjelp Hjelpdiskusjon Kategori Kategoridiskusjon Tema Temadiskusjon TimedText TimedText talk Modul Moduldiskusjon Arrangement Arrangementsdiskusjon 0 928 3651369 3580139 2026-04-23T19:15:06Z Ranveig 39 Fleire hendingar frå en: 3651369 wikitext text/x-wiki {{årstal}} '''1876''' ([[romartal]] MDCCCLXXVI) var eit [[skotår]] som byrja på ein laurdag i [[den gregorianske kalenderen]] og eit skotår som byrja på ein tysdag i [[den julianske kalenderen]]. == Hendingar == [[Fil:Renoir, Pierre-Auguste - Dance at Le Moulin de la Galette, 1876.jpg|mini|Måleriet ''Bal du moulin de la Galette'' frå 1876 av [[Pierre-Auguste Renoir]].]] === Utlandet === *[[28. februar]]:[[Den tredje karlistkrigen]] i Spania enda då karlistpretendenten [[Don Carlos, hertug av Madrid|Don Carlos]] drog i eksil til Frankrike. * [[10. mars]]: [[Alexander Graham Bell]] utførte den fyrste [[telefon]]samtalen. * [[20. mars]]: [[Louis Gerhard De Geer|Louis De Geer]] blei den fyrste [[statsminister]]en av [[Sverige]]. * [[30. mai]]: [[Abdülaziz]] blei avsett som sultan av [[Det osmanske riket]] av nevøen sin, som blei [[Murad V]]. 6 dagar seinare blei Abdülaziz funnen død i [[Çırağanpalasset]] i Istanbul. 93 dagar seinare blei Murad avsett av broren [[Abdul Hamid II]]. På grunn av dette er 1876 kjent i [[Tyrkia]] 1876 som ‘året med tre sultanar’. * [[1. april]]: [[Lars Magnus Ericsson]] skipa ein liten mekanisk verkstad i [[Stockholm]] i Sverige som handsama [[telegrafi]]utstyr. Verksemda utvikla seg etterkvart til det fleirnasjonale selskapet [[Ericsson]]. * [[2. mai]]: [[Apriloppreisten]] mot det osmanske styret braut ut i [[Bulgaria]]. * [[17. mai]]: [[Nicolaus Otto]] søkte om [[patent]] på [[firetaktsmotor]]en sin med indre forbrenning.<ref>{{cite book|first=Stephen|last=van Dulken|title=Inventing the 19th Century|location=London|publisher=[[British Library]]|year=2001|isbn=0-7123-0881-4|pages=104–5}}</ref> * [[4. juni]]: ''Transcontinental Express'' nådde [[San Francisco]] via [[Den transamerikanske jernbanen]], den fyrste transkontinentale jernbanen, 83 timar og 39 minutt etter å ha forlate [[New York by]]. * [[1. august]]: Delstaten [[Colorado]] blei oppretta og innlemma i staten USA. * oktober: Ein [[syklonen i Bengal i 1876|tropisk syklon]] råka det som i dag er [[Bangladesh]] og førte til at kring {{nf|200 000}} menneske døydde. * [[29. november]]: [[Porfirio Díaz]] blei president av [[Mexico]]. === Noreg === * [[24. februar]]: ''[[Peer Gynt]]'' av [[Henrik Ibsen]] med musikk av [[Edvard Grieg]] hadde scenepremiere i Christiania. * [[25. februar]]: Kristoffer Nilssen Svartbekken vart avretta ved [[halshogging]], som den siste i Noreg. * [[1. juli]]: [[Statistisk sentralbyrå]] vart oppretta. == Fødde == [[File:Portrett av Olav Duun2.jpg|mini|Olav Duun vart fødd 21. november på [[Jøa]].]] {{fødde}} * 5. januar: [[Konrad Adenauer]], tysk politikar * 12. januar: [[Jack London]], USA-amerikansk forfattar * 8. februar: [[Paula Modersohn-Becker]], tysk målar * 2. mars: [[Pave Pius XII]], italiensk religionsleiar * 4. april: [[Maurice de Vlaminck]], fransk målar * 22. april: [[Ole Edvart Rølvaag]], norsk-amerikansk forfattar * 8. mai: [[Ludvig Karsten]], norsk målar * 21. november: [[Olav Duun]], norsk forfattar * 23. november: [[Manuel de Falla]], spansk komponist * 25. desember: [[Muhammad Ali Jinnah]], pakistansk politikar == Døde == [[Fil:Josephine of Leuchtenberg 1874.jpg|mini|portrett|Josefine av Noreg og Sverige i 1874.]] {{døde}} * 8. juni: [[George Sand]], fransk forfattar og feminist * 7. juni: [[Josefine av Noreg og Sverige]], svensk og norsk dronning * 27. juni: [[Harriet Martineau]], engelsk samfunnsteoretikar og forfattar * 1. juli: [[Mikhail Bakunin]], russisk forfattar og anarkist * 20. juli: [[Hans Riddervold]], norsk embetsmann * 27. juli: [[Fel-Jakup]], norsk musikar * 8. august: [[Adolph Tidemand]], norsk målar * 27. august: [[Eugène Fromentin]], fransk målar * 31. desember: [[Catherine Labouré]], fransk nonne og visjonær ==Kjelder== <references/> {{navboks hundreår}} 8tl7kria389f3cvgoku8x8883a88x65 3651371 3651369 2026-04-23T19:15:38Z Ranveig 39 /* Utlandet */ 3651371 wikitext text/x-wiki {{årstal}} '''1876''' ([[romartal]] MDCCCLXXVI) var eit [[skotår]] som byrja på ein laurdag i [[den gregorianske kalenderen]] og eit skotår som byrja på ein tysdag i [[den julianske kalenderen]]. == Hendingar == [[Fil:Renoir, Pierre-Auguste - Dance at Le Moulin de la Galette, 1876.jpg|mini|Måleriet ''Bal du moulin de la Galette'' frå 1876 av [[Pierre-Auguste Renoir]].]] === Utlandet === *[[28. februar]]: [[Den tredje karlistkrigen]] i Spania enda då karlistpretendenten [[Don Carlos, hertug av Madrid|Don Carlos]] drog i eksil til Frankrike. * [[10. mars]]: [[Alexander Graham Bell]] utførte den fyrste [[telefon]]samtalen. * [[20. mars]]: [[Louis Gerhard De Geer|Louis De Geer]] blei den fyrste [[statsminister]]en av [[Sverige]]. * [[30. mai]]: [[Abdülaziz]] blei avsett som sultan av [[Det osmanske riket]] av nevøen sin, som blei [[Murad V]]. 6 dagar seinare blei Abdülaziz funnen død i [[Çırağanpalasset]] i Istanbul. 93 dagar seinare blei Murad avsett av broren [[Abdul Hamid II]]. På grunn av dette er 1876 kjent i [[Tyrkia]] 1876 som ‘året med tre sultanar’. * [[1. april]]: [[Lars Magnus Ericsson]] skipa ein liten mekanisk verkstad i [[Stockholm]] i Sverige som handsama [[telegrafi]]utstyr. Verksemda utvikla seg etterkvart til det fleirnasjonale selskapet [[Ericsson]]. * [[2. mai]]: [[Apriloppreisten]] mot det osmanske styret braut ut i [[Bulgaria]]. * [[17. mai]]: [[Nicolaus Otto]] søkte om [[patent]] på [[firetaktsmotor]]en sin med indre forbrenning.<ref>{{cite book|first=Stephen|last=van Dulken|title=Inventing the 19th Century|location=London|publisher=[[British Library]]|year=2001|isbn=0-7123-0881-4|pages=104–5}}</ref> * [[4. juni]]: ''Transcontinental Express'' nådde [[San Francisco]] via [[Den transamerikanske jernbanen]], den fyrste transkontinentale jernbanen, 83 timar og 39 minutt etter å ha forlate [[New York by]]. * [[1. august]]: Delstaten [[Colorado]] blei oppretta og innlemma i staten USA. * oktober: Ein [[syklonen i Bengal i 1876|tropisk syklon]] råka det som i dag er [[Bangladesh]] og førte til at kring {{nf|200 000}} menneske døydde. * [[29. november]]: [[Porfirio Díaz]] blei president av [[Mexico]]. === Noreg === * [[24. februar]]: ''[[Peer Gynt]]'' av [[Henrik Ibsen]] med musikk av [[Edvard Grieg]] hadde scenepremiere i Christiania. * [[25. februar]]: Kristoffer Nilssen Svartbekken vart avretta ved [[halshogging]], som den siste i Noreg. * [[1. juli]]: [[Statistisk sentralbyrå]] vart oppretta. == Fødde == [[File:Portrett av Olav Duun2.jpg|mini|Olav Duun vart fødd 21. november på [[Jøa]].]] {{fødde}} * 5. januar: [[Konrad Adenauer]], tysk politikar * 12. januar: [[Jack London]], USA-amerikansk forfattar * 8. februar: [[Paula Modersohn-Becker]], tysk målar * 2. mars: [[Pave Pius XII]], italiensk religionsleiar * 4. april: [[Maurice de Vlaminck]], fransk målar * 22. april: [[Ole Edvart Rølvaag]], norsk-amerikansk forfattar * 8. mai: [[Ludvig Karsten]], norsk målar * 21. november: [[Olav Duun]], norsk forfattar * 23. november: [[Manuel de Falla]], spansk komponist * 25. desember: [[Muhammad Ali Jinnah]], pakistansk politikar == Døde == [[Fil:Josephine of Leuchtenberg 1874.jpg|mini|portrett|Josefine av Noreg og Sverige i 1874.]] {{døde}} * 8. juni: [[George Sand]], fransk forfattar og feminist * 7. juni: [[Josefine av Noreg og Sverige]], svensk og norsk dronning * 27. juni: [[Harriet Martineau]], engelsk samfunnsteoretikar og forfattar * 1. juli: [[Mikhail Bakunin]], russisk forfattar og anarkist * 20. juli: [[Hans Riddervold]], norsk embetsmann * 27. juli: [[Fel-Jakup]], norsk musikar * 8. august: [[Adolph Tidemand]], norsk målar * 27. august: [[Eugène Fromentin]], fransk målar * 31. desember: [[Catherine Labouré]], fransk nonne og visjonær ==Kjelder== <references/> {{navboks hundreår}} e6gyrc5bje2cn8n5plhighgvfai1451 0 6597 3651349 3651307 2026-04-23T12:50:06Z Ranveig 39 La til utbreiing, bruk. 3651349 wikitext text/x-wiki [[Fil:Tabla-actínidos.png|mini|Actinoid avmerka i den periodiske tabellen (vid versjon).]] [[Fil:Isotopes and half-life.svg|thumb|upright=1|Actinoid har mellom 89 og 103 proton og vanlegvis 117−159 nøytron]] '''Actinoid''' eller '''aktinoid''' er ein serie [[grunnstoff]] i [[periode 7]] i [[det periodiske systemet]]. Actinoida er 89 [[actinium]] Ac, 90 [[thorium]] Th, 91 [[protactinium]] Pa, 92 [[uran]] U, 93 [[neptunium]] Np, 94 [[plutonium]] Pu, 95 [[americium]] Am, 96 [[curium]] Cm, 97 [[berkelium]] Bk, 98 [[californium]] Cf, 99 [[einsteinium]] Es, 100 [[fermium]] Fm, 101 [[mendelevium]] Md, 102 [[nobelium]] No, 103 [[lawrencium]] Lr. Det uformelle kjemiske symbolet '''An''' blir brukt i generell omtale av actinoidkjemi for å visa til einkvar actinoid.<ref name="Gray">{{cite book|author=Theodore Gray|title=The Elements: A Visual Exploration of Every Known Atom in the Universe|year=2009|publisher=Black Dog & Leventhal Publishers|location=New York|isbn=978-1-57912-814-2|page= 240|url=https://archive.org/details/elementsvisualex0000gray/page/240}}</ref><ref>{{cite web|first1=Lester|last1=Morss|first2=Larned B.|last2=Asprey|url=https://www.britannica.com/science/actinoid-element |title=Actinoid element |publisher=Encyclopædia Britannica|date=1 August 2018|website=britannica.com|access-date=3 September 2020}}</ref><ref>{{cite book|author=Neil G. Connelly|title=Nomenclature of Inorganic Chemistry|publisher=[[Royal Society of Chemistry]]|location=London|year=2005|chapter-url=https://books.google.com/books?id=w1Kf1CakyZIC&pg=PA52|page=52|chapter=Elements|isbn=978-0-85404-438-2|display-authors=etal}}</ref> Stoffa blei tidlegare kalla actinid eller aktinid, men International Union of Pure and Applied Chemistry ([[IUPAC]]) tilrår endinga -oid sidan -id vanlegvis blir nytta om negativt ladde [[ion]].<ref>{{citation|author1=Asprey, L.B.|author2=Morss, L. |title=actinoid element|work=Encyclopedia Britannica|date=2018-08-01|url= https://www.britannica.com/science/actinoid-element}}</ref> Heile [[f-blokk]]a det periodiske systemet består av actinoid og [[lantanoid]]; i tillegg er det eitt actinoid (lawrencium) og eitt lantanoid ([[lutetium]]) i [[d-blokk]]a.<ref>{{cite journal|author1-link=William B. Jensen|last1=Jensen|first1=William B.|date=2015|title=The positions of lanthanum (actinium) and lutetium (lawrencium) in the periodic table: an update|url=https://link.springer.com/article/10.1007/s10698-015-9216-1|journal=Foundations of Chemistry|volume=17|issue= |pages=23–31|doi=10.1007/s10698-015-9216-1|s2cid=98624395 |access-date=28. januar 2021|url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Scerri|first1=Eric|date=18. januar 2021|title=Provisional Report on Discussions on Group 3 of the Periodic Table|journal=Chemistry International|volume=43|issue=1|pages=31–34|doi=10.1515/ci-2021-0115 |s2cid=231694898 |doi-access=free}}</ref> I framstillingar av [[den periodiske tabellen]] blir f-blokka av grunnstoff vanlegvis vist som to ekstra rekkjer under hovudtabellen.<ref name="Gray" /> Dette er berre ein konvensjon knytt til utsjånad og formatering. Ein vidare tabell med 4f og 5f på dei rette plassane finst også, men er mindre vanleg. Actinoid er [[transisjonsmetall]].<ref name=Neve>{{cite journal |last1=Neve |first1=Francesco |date=2022 |title=Chemistry of superheavy transition metals |url= |journal=Journal of Coordination Chemistry |volume=75 |issue=17–18 |pages=2287–2307 |doi=10.1080/00958972.2022.2084394 |s2cid=254097024 |access-date=|doi-access=free }}</ref> Dei er sølvkvite eller sølvgrå på farge, og er uedle, svært reaktive metall.<ref name=SNL>{{snl}}</ref> Alle actinoida er [[radioaktivitet|radioaktive]]. Alle actinoida har stor [[atomradius]] og [[ioneradius]]. Gruppa har ei vid rekkje fysiske eigenskapar. Actinium og actinoid frå curium og vidare har liknande eigenskapar som lantanoid, medan thorium, protactinium og uran er mykje meir like transisjonsmetalla i kjemien, medan neptunium, plutonium og americium ligg imellom desse. På grunn av dei lange [[halveringstid]]ene sine finst berre thorium og uranium i monalege mengder på jorda og astrofysisk. Den radioaktive nedbrytinga av uran dannar flyktige mengder actinium og protactinium, medan atom av neptunium og plutonium av og til blir danna av [[transmutasjon]]sreaksjonar i [[malm|uranmalm]]. Dei andre actinoida er reint [[syntetiske grunnstoff]].<ref name="Gray" /><ref name=g1250>Greenwood, s. 1250</ref> Prøvesprengingar med kjernevåpen har frigjeve minst seks actinoid som er tyngre enn plutonium i naturen; analysar av restar etter [[Ivy Mike|den fyrste prøvesprenginga]] av ei [[hydrogenbombe]] i 1952 fann americium, [[curium]], [[berkelium]], [[californium]] og dei nye stoffa [[einsteinium]] og [[fermium]].<ref name="PR1955">{{cite journal|last1=Fields|first1=P.|last2=Studier|first2=M.|last3=Diamond|first3=H.|last4=Mech|first4=J.|last5=Inghram|first5=M.|last6=Pyle|first6=G.|last7=Stevens|first7=C.|last8=Fried|first8=S.|last9=Manning|first9=W.|last10=N.N.|title=Transplutonium Elements in Thermonuclear Test Debris|journal=Physical Review|volume=102|issue=1|pages=180–182|year=1956|doi=10.1103/PhysRev.102.180|bibcode=1956PhRv..102..180F|display-authors=9}}</ref> Naturleg uran og thorium og syntetisk produsert plutonium er dei mest utbreidde actinoida på jorda. Dei har blitt nytta i [[kjernereaktor]]ar, og uran og plutonium er kritiske delar av [[kjernevåpen]]. Uran og thorium har også hatt fleire andre bruksområde, og americium blir nytta i [[ionisasjonskammer]]a til dei fleste moderne [[røykvarslar]]ar. == Oppdaging== {| class="wikitable" style="float:left; margin-right:1em;" |+Syntese av transuranstoff<ref name=g1252>Greenwood, s. 1252</ref> ! Stoff !År !Metode |- | [[Neptunium]] | align=center| 1940 | Bombardering av ²³⁸U med [[nøytron]] |- | [[Plutonium]] | align=center| 1941 | Bombardering av ²³⁸U med [[deuteron]] |- | [[Americium]] | align=center| 1944 | Bombardering av ²³⁹Pu med nøytron |- | [[Curium]] | align=center| 1944 | Bombardering av ²³⁹Pu med [[Alfapartikkel|α-partiklar]] |- | [[Berkelium]] | align=center| 1949 | Bombardering av ²⁴¹Am med α-partiklar |- | [[Californium]] | align=center| 1950 | Bombardering av ²⁴²Cm med α-partiklar |- | [[Einsteinium]] | align=center| 1952 | Som produkt av ein [[kjernevåpeneksplosjon]] |- | [[Fermium]] | align=center| 1952 | Som produkt av ein kjernevåpeneksplosjon |- | [[Mendelevium]] | align=center| 1955 | Bombardering ²⁵³Es med α-partiklar |- | [[Nobelium]] | align=center| 1965 | Bombardering av ²⁴³Am med [[Nitrogen-15|¹⁵N]] <br />eller av ²³⁸U med [[Neon-22|²²Ne]] |- | [[Lawrencium]] | align=center| 1961<br />–1971 | Bombardering av ²⁵²Cf med [[Boron-10|¹⁰B]] eller [[Boron-11|¹¹B]]<br />og av ²⁴³Am med ¹⁸O |} Fram til 1940 kjende vitskapen berre til actinium, thorium, protactinium og uran. Thorium og uran fanst i større mengder frå naturlege førekomster, medan mindre mengde av actinium og protactinium kunne dannast naturleg ved radioaktiv spalting av uran. Frå 1940 av blei fleire actinoid framtilte kunstig gjennom bestråling med nøyton eller syklotronakselererte ion.<ref name=SNL/> Som [[lantanoid]] dannar actinoid ei gruppe grunnstoff med liknande eigenskapar. Innanfor actinoida finst det to overlappande grupper: [[transuran]]stoff, som kjem etter [[uran]] i den periodiske tabelen, og transplutoniumstoff, som kjem etter plutonium. Samanlikna med lantanoid, som (bortsett frå [[promethium]]) finst i naturen i merkbare mengder, er dei fleste actinoid uvanlege. Dei fleste opptrer ikkje i naturen, og av dei som gjer det, finst berre thorium og uran i meir enn spormengder. Dei mest utbreidde eller lettast syntetiserte actinoida er uran og thorium, følgd av plutonium, americium, actinium, protactinium, neptunium og curium.<ref>Myasoedov, s. 7</ref> Den moglege eksistensen av transuranstoff blei lagt fram i 1934 av [[Enrico Fermi]], basert på eksperimenta hans.<ref>{{cite journal|title=Possible Production of Elements of Atomic Number Higher than 92|journal=Nature|author= E. Fermi|bibcode=1934Natur.133..898F|year=1934|volume=133|pages=898–899|doi=10.1038/133898a0|issue=3372|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book|first1=Jagdish |last1=Mehra |first2=Helmut |last2=Rechenberg |author-link1=Jagdish Mehra|author-link2=Helmut Rechenberg|title=The historical development of quantum theory|url=https://books.google.com/books?id=kn6mb0ltm0UC&pg=PA966|year=2001|publisher=Springer|isbn=978-0-387-95086-0|page=966}}</ref> Sjølv om fire actinoid var kjende på denne tida, forstod ein enno ikkje at dei danna ein familie lik den til lantanoidane. Det utbreidde synet i den tidlege forskinga på transuranstoff var at dei var vanlege grunnstoff i den 7. perioden, medthorium, protactinium og uran tilsvarande [[hafnium]], [[tantal]] og [[wolfram]] i den 6. perioden. Syntese av transuranstoff svekka gradvis dette synspunktet. I 1944 leidde ein observasjon av at curium ikkje synte oksidasjonsnivå over 4 (medan den tenkte homologen til stoffet i 6. periode, [[platina]], kan nå oksidasjonsstatus 6) til at [[Glenn Seaborg]] formulerte ein «actinoidehypotese». Studiar av kjende actinoid og oppdagingar av fleire transuranstoff gav meir data som støtta dette synspunktet, men omgrepet «actinoidehypotese» (med implikasjonen at ein «[[hypotese]]» er noko som ikkje har blitt tydeleg bevist) blei verane i aktiv bruk av vitskapsfolk til seint på 1950-talet.<ref>{{cite book|title=Handbook on the Physics and Chemistry of Rare Earths|volume=18 – Lanthanides/Actinides: Chemistry|editor1=K.A. Gschneidner Jr., L|editor2=Eyring, G.R. Choppin|editor3=G.H. Landet|year=1994|publisher=Elsevier|chapter=118 – Origin of the actinide concept|author=Seaborg, G. T.|pages=4–6, 10–14}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1021/ed036p340|title=The first isolations of the transuranium elements: A historical survey|year=1959|last1=Wallmann|first1=J. C.|journal=Journal of Chemical Education|volume=36|issue=7|page=340|bibcode = 1959JChEd..36..340W |url=http://www.escholarship.org/uc/item/7jx8p5z6}}</ref> I dag finst det to hovudmetodar til å framstilla [[isotop]]ar av transplutonske stoff: (1) bestråling av lettare stoff [[nøytron]]; (2) bestråling med akselererte ladde partiklar. Den fyrste metoden er viktigare for praktisk bruk, sidan berre nøytronbestråling med kjernereaktorar gjer at ein kan framstilla monaleg store mengder syntetiske actinoid; men metoden er avgrensa til relativt lette stoff. Fordelen med den andre metoden er at ein kan oppnå stoff som er tyngre enn plutonium, i tillegg til isotopar med færre nøytron, som ikkje blir danna under nøytronbestråling.<ref>Myasoedov, s. 9</ref> === Frå actinium til uran === [[File:Enrico Fermi 1943-49.jpg|thumb|left|Enrico Fermi la fram hypotesen om transuranske grunnstoff i 1934.]] Uran og thorium ver dei fyrste actinoidane som blei oppdaga. Uran blei identifisert i 1789 av den tyske kjemikaren [[Martin Heinrich Klaproth]] i [[bekblende]]malm. Han gav stoffet namn etter [[planeten Uranus]],<ref name=g1250 /> som var blitt oppdaga åtte år tidlegare. Klaproth klarte å skilja ut ei gul sambinding (truleg [[natriumdiuranat]]) gjennom å løysa opp [[bekblende]] i [[salpetersyre]] og nøytralisera løysinga med [[natriumhydroksid]]. Deretter reduserte han det gule pulveret han fekk med trekol, og vann ut eit svart stoff han feilaktig tok for eit metall.<ref>{{cite journal|title=Chemische Untersuchung des Uranits, einer neuentdeckten metallischen Substanz|author-link= Martin Heinrich Klaproth|author=Martin Heinrich Klaproth|url=https://books.google.com/books?id=YxQ_AAAAcAAJ&pg=PA387|journal=Chemische Annalen|volume=2|year=1789|pages=387–403}}</ref> Seksti år seinare identifiserte den franske vitskapsmannen [[Eugène-Melchior Péligot]] det som uranoksid. Han isolerte også den fyrste prøven av uranmetall ved å varma opp [[urantetraklorid]] med metallisk [[kalium]].<ref>{{cite journal| title=Recherches Sur L'Uranium|author=E.-M. Péligot|journal=[[Annales de chimie et de physique]]|volume=5|issue=5|year=1842|pages=5–47|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k34746s/f4.table}}</ref> [[Atommasse]]n til uran blei så kalkulert til 120, men [[Dmitrij Mendelejev]] retta dette til 240 i 1872 med periodelovene sine. Denne verdien blei bekrefta gjennom eksperiment i 1882 av K. Zimmerman.<ref>{{cite book|doi=10.1007/1-4020-3598-5_5|author=Ingmar Grenthe|chapter=Uranium|title=The Chemistry of the Actinide and Transactinide Elements|pages=253–698|year=2006|isbn=978-1-4020-3555-5}}</ref><ref>K. Zimmerman, Ann., 213, 290 (1882); 216, 1 (1883); Ber. 15 (1882) 849</ref> [[Thoriumoksid]] blei oppdaga av [[Friedrich Wöhler]] i mineralet [[thorianitt]], som var blitt funne i Noreg i 1827.<ref>Golub, s. 214</ref> [[Jöns Jacob Berzelius]] karakteriserte materialet i meir detalj i 1828. Gjennom reduksjon av [[thoriumtetraklorid]] med kalium isolerte han metallet og kalla det thorium etter den [[norrøn mytologi|norrøne guden]] for lyn og tore, [[guden Tor|Tor]] eller [[guden Tor|Thor]].<ref>{{cite journal|author=Berzelius, J. J.|year=1829|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k151010.pleinepage.r=Annalen+der+Physic.f395.langFR|title=Untersuchung eines neues Minerals und einer darin erhalten zuvor unbekannten Erde (Investigation of a new mineral and of a previously unknown earth contained therein)|journal=Annalen der Physik und Chemie|volume=16|pages=385–415|doi=10.1002/andp.18290920702|issue=7|bibcode=1829AnP....92..385B}} (modern citation: ''Annalen der Physik'', vol. 92, no. 7, pp. 385–415)</ref><ref>{{cite journal|author=Berzelius, J. J.|year=1829|title=Undersökning af ett nytt mineral (Thorit), som innehåller en förut obekant jord" (Investigation of a new mineral (thorite), as contained in a previously unknown earth)|journal=Kungliga Svenska Vetenskaps Akademiens Handlingar (Transactions of the Royal Swedish Science Academy)|url=http://ia800507.us.archive.org/30/items/kungligasvenska1182kung_2/kungligasvenska1182kung_2.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://ia800507.us.archive.org/30/items/kungligasvenska1182kung_2/kungligasvenska1182kung_2.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|pages=1–30}}</ref> Den same isoleringsmetoden blei seinare nytta av Péligot for uran.<ref name=g1250 /> [[Actinium]] blei oppdaga i 1899 av [[André-Louis Debierne]], ein assistent for [[Marie Curie]], i det som var att av bekblende etter fjerning av radium og polonium. Han skildra stoffet i 1899 som liknande [[Grunnstoffet titan|titan]]<ref>{{cite journal|title=Sur un nouvelle matière radio-active|author=André-Louis Debierne|journal=Comptes Rendus|volume=129|pages=593–595|year=1899|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3085b/f593.table|language=fr}}</ref> og (i 1900) som liknande thorium.<ref>{{cite journal|title=Sur un nouvelle matière radio-actif – l'actinium|author=André-Louis Debierne|journal=Comptes Rendus|volume=130|pages=906–908|year=1900–1901|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3086n/f906.table|language=fr}}</ref> Debierne si oppdaging av actinium blei stilt spørsmålsteikn ved i 1971<ref>{{cite journal|title=The Discovery of Actinium|author=H. W. Kirby|journal=Isis|volume=62|issue=3|pages=290–308|year=1971|doi=10.1086/350760|jstor=229943|s2cid=144651011 }}</ref> og 2000,<ref>{{cite journal|title=The centenary of a controversial discovery: actinium|author=J. P. Adloff|journal=Radiochim. Acta|volume=88|pages=123–128|year=2000|doi=10.1524/ract.2000.88.3-4.123|issue=3–4_2000|s2cid=94016074 }}</ref> med argument om at Debierne sine utgjevingar i 1904 motsa det tidlegare arbeidet hans frå 1899–1900. Dette synet gjev i staden æra til [[Friedrich Oskar Giesel]] i 1902, som oppdaga eit radioaktivt element kalla ''emanium'' som oppførte seg liknande som lantan. Namnet actinium kjem frå gresk {{langx|grc|ακτίς, ακτίνος}} {{transliteration|grc|italic=no|(aktis, aktinos)}}, som tyder stråle. Dette metallet blei oppdaga ikkje gjennom si eiga stråling, men frå strålinga til dei avleidde produkta sine.<ref>Golub, s. 213</ref><ref name="Himiya aktiniya">{{cite book|author1=Z. K. Karalova|author2=B. Myasoedov|title=Actinium|place=Moscow|publisher=Nauka|year=1982|series=Analytical chemistry items}}</ref> På grunn av den sterke likskapen mellom actinium og lanthanum og den vesle mengda kunne ein berre framstilla reint actinium i 1950. Omgrepet «actinide» blei truleg fyrst nytta av [[Victor Goldschmidt]] i 1937.<ref>{{cite journal|doi=10.1021/ed029p581.2|title=Letters|year=1952|last1=Hakala|first1=Reino W.|journal=Journal of Chemical Education|volume=29|issue=11|page=581|bibcode=1952JChEd..29..581H|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1007/s00897970143a|title=Victor Moritz Goldschmidt (1888–1947): A Tribute to the Founder of Modern Geochemistry on the Fiftieth Anniversary of His Death|year=1997|author=George B. Kauffman|author-link= George B. Kauffman|journal=The Chemical Educator|volume=2|issue=5|pages=1–26|s2cid=101664962 }}</ref> [[Protactinium]] kan ha blitt isolert i 1900 av [[William Crookes]].<ref>{{cite book|title=Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements|author=John Emsley|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, England|isbn=978-0-19-850340-8|chapter=Protactinium|pages= 347–349|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Yhi5X7OwuGkC|year=2001|url=https://archive.org/details/naturesbuildingb0000emsl/page/347}}</ref> Det blei fyrst identifisert i 1913, då [[Kasimir Fajans]] og [[Oswald Helmuth Göhring]] oppdaga den kortlivde isotopen ^234mPa (halveringstid 1,17 minutet) under studiane sine av den [[desintegrasjon|radioaktive nedbrytinga]] av ²³⁸U. Dei gav stoffet namnet «brevium» (frå latin ''brevis'', ‘kortvarig’);<ref name=fajans>{{cite journal|author1=K. Fajans|author2=O. Gohring|title=Über die komplexe Natur des Ur X|journal=Naturwissenschaften|year=1913|volume=1|page=339|url=http://www.digizeitschriften.de/no_cache/home/jkdigitools/loader/?tx_jkDigiTools_pi1%5BIDDOC%5D=201162&tx_jkDigiTools_pi1%5Bpp%5D=425 |doi = 10.1007/BF01495360 |issue = 14|bibcode = 1913NW......1..339F |s2cid=40667401 }}</ref><ref>{{cite journal|author1=K. Fajans|author2=O. Gohring|title=Über das Uran X₂-das neue Element der Uranreihe|journal=Physikalische Zeitschrift|year=1913|volume=14|pages=877–84}}</ref> Namnet blei endra til ''protoactinium'' (frå gresk πρῶτος + ἀκτίς, ‘fyrste strålestoff’) i 1918 då to grupper av vitskapsfolk, leidde av austerrikske [[Lise Meitner]] og tyske [[Otto Hahn]] og britiske [[Frederick Soddy]] og [[John Arnold Cranston]], uavhengig av kvarande oppdaga den mykje meir langvarige ²³¹Pa. Namnet blei forkorta til ''protactinium'' i 1949. Stoffet var lite skildra fram til 1960, då [[Alfred Maddock]] og medarbeidarane hans i Storbritannia isolerte 130&nbsp;gram protactinium frå 60 tonn materiale som var att av ein malm etter at ein hadde vunne ut uran frå han.<ref name=g1251>Greenwood, p. 1251</ref> === Neptunium og vidare === Neptunium (med namn etter [[planeten Neptun]], den neste [[planet]]en ut frå Uranus, som uran har namn etter) blei oppdaga av [[Edwin McMillan]] og [[Philip H. Abelson]] i 1940 i [[Berkeley i California]].<ref>{{cite journal|doi=10.1103/PhysRev.57.1185.2|title=Radioactive Element 93|year=1940|author=Edwin McMillan|journal=Physical Review|volume=57|pages=1185–1186|last2=Abelson|first2=Philip|issue=12|bibcode=1940PhRv...57.1185M|doi-access=free}}</ref> Dei produserte isotopen ²³⁹Np (halveringstid 2,4 dagar) ved å bombardera uran med sakte [[nøytron]].<ref name=g1251 /> Dette var det fyrste [[transuran]]stoffet som blei framstilt syntetisk.<ref name="Himiya neptuniya">{{cite book|title=Analytical chemistry of neptunium|editor=V.A. Mikhailov|place=Moscow|publisher=Nauka|year=1971}}</ref> [[Fil:Glenn Seaborg - 1964.jpg|thumb|[[Glenn T. Seaborg]] og gruppa hans ved [[University of California at Berkeley]] syntetiserte Pu, Am, Cm, Bk, Cf, Es, Fm, Md, No og element 106, som seinare blei kalla [[seaborgium]] til ære for han. Dei syntetiserte over hundre actinoideisotopar.]] Transuranstoff opptrer ikkje i større mengder i naturen, og blir vanlegvis syntetiserte gjennom kjernereaksjonar utførte ved hjelp av kjernereaktorar. Til dømes blir [[uran-238]] delvis konvertert til [[plutonium-239]] under bestråling med reaktornøytron: :<math chem>\ce{{^{238}_{92}U} + {}^{1}_{0}n -> {}^{239}_{92}U ->[\beta^-] [23.5\ \ce{min}] {}^{239}_{93}Np ->[\beta^-] [2.3\ \ce{dagar}] {}^{239}_{94}Pu} \left( \ce{->[\alpha] [2.4\cdot 10^4\ \ce{\overset{\circ}{a}r}]} \right) \ce{{^{235}_{92}U}}</math> Denne syntesereaksjonen blei fyrst nytta av Fermi og medarbeidarane hans i utforminga deira av reaktorane ved [[Hanford Site]], som produserte betydelege mengder plutonium-239 til kjernevåpena i [[Manhattan-prosjektet]] og kjernevåpenarsenalet til USA etter krigen.<ref>{{cite book|last=Hanford Cultural Resources Program, US Department of Energy|title=Hanford Site Historic District: History of the Plutonium Production Facilities, 1943–1990|publisher=Battelle Press|year=2002|location=Columbus OH|isbn=978-1-57477-133-6|pages=1.22–1.27|url=http://www.osti.gov/scitech/servlets/purl/807939|doi=10.2172/807939 |osti=807939 }}</ref> Actinoid med dei høgaste massetala blir syntetiserte ved at ein bombarderer urani, plutonium, curium og californium med [[ion]] av nitrogen, oksygen, karbon, neon eller boron i ein [[partikkelakselerator]]. På dette viset blei [[nobelium]] framstilt ved at ein bombarderte uran-238 med [[neon-22]] slik: : <chem>_{92}^{238}U + _{10}^{22}Ne -> _{102}^{256}No + 4_0^1n</chem>. Dei fyrste isotopane av transplutoniumstoff, [[americium-241]] og [[curium-242]], blei syntetiserte i 1944 av [[Glenn T. Seaborg]], [[Ralph A. James]] og [[Albert Ghiorso]].<ref>{{cite book|title=The New Chemistry: A Showcase for Modern Chemistry and Its Applications|author=Nina Hall|publisher=Cambridge University Press|year=2000|pages=8–9|isbn=978-0-521-45224-3|url=https://archive.org/details/newchemistry00hall|url-access=registration}}</ref> Curium-242 blei framstilt ved at ein bombarderte plutonium-239 med 32-MeV α-partiklar: : <chem>_{94}^{239}Pu + _2^4He -> _{96}^{242}Cm + _0^1n</chem>. Americium-241 og curium-242-isotopane blei også framstilte gjennom bestråling av plutonium i ein kjernereaktor. Det sistnemnde grunnstoffet fekk namn etter [[Marie Curie]] og ektemannen hennar [[Pierre Curie|Pierre]], som er kjende for å ha oppdaga [[radium]] og for arbeidet sitt med [[radioaktivitet]].<ref>Myasoedov, s. 8</ref> Bombardering av curium-242 med α-partiklar gav ein isotop av californium [[Californium-245|²⁴⁵Cf]] som resultat i 1950, og ein liknande prosedyre gav [[berkelium-243]] frå americium-241 i 1949.<ref>{{cite journal|first1=S. G.|last1=Thompson|first2=A.|last2=Ghiorso|author-link2=Albert Ghiorso|first3=G. T.|last3=Seaborg|author-link3=Glenn T. Seaborg|title=Element 97|journal=Phys. Rev.|year=1950|volume=77|issue=6|pages=838–839|doi=10.1103/PhysRev.77.838.2|bibcode=1950PhRv...77..838T |doi-access=free}}</ref> Dei nye grunnstoffa fekk namn etter [[Berkeley i California]], gjennom ein analogi med lantanoid-homologen sin [[terbium]], som fekk namne etter [[Ytterby]] i Sverige.<ref>{{cite journal|first1 = S. G.|last1=Thompson|first2=A.|last2=Ghiorso|author-link2=Albert Ghiorso|first3=G. T.|last3=Seaborg|author-link3=Glenn T. Seaborg|title=The New Element Berkelium (Atomic Number 97)|journal=Phys. Rev.|year=1950|volume=80|pages=781–789|doi=10.1103/PhysRev.80.781|issue=5|bibcode=1950PhRv...80..781T|url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc894817/}}</ref> I 1945 oppnådde B.B. Cunningham den fyrste testbare kjemiske sambindinga av eit transplutoniumstoff, [[Americium(III)hydroksid|americiumhydroksid]].<ref>Wallace W. Schulz (1976) [http://www.osti.gov/bridge/purl.cover.jsp;jsessionid=99C379B4BBA56BB186AAD989333D2B5E?purl=/7232133-fyKvqE/ The Chemistry of Americium], U.S. Department of Commerce, p. 1</ref> Dei neste åra blei det samla opp milligram-mengder av americium og mikrogram-mengder av curium som gjorde at ein kunne framstilla isotopar av berkelium<ref>{{cite journal|last1=Thompson|first1=S.|last2=Ghiorso|first2=A.|last3=Seaborg|first3=G.|title=Element 97|journal=Physical Review|volume=77|pages=838–839|year=1950|doi=10.1103/PhysRev.77.838.2|issue=6|bibcode=1950PhRv...77..838T|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Thompson|first1=S.|last2=Ghiorso|first2=A.|last3=Seaborg|first3=G.|title=The New Element Berkelium (Atomic Number 97)|journal=Physical Review|volume=80|pages=781–789|year=1950|doi=10.1103/PhysRev.80.781|issue=5|bibcode=1950PhRv...80..781T|url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc894817/}}</ref> og californium.<ref>{{cite journal|author1=S. G. Thompson|author2=K. Street Jr.|author3=A. Ghiorso|author4=G. T. Seaborg|title=Element 98|journal=[[Physical Review]]|year=1950|volume=78|pages=298–299|doi=10.1103/PhysRev.78.298.2|url=http://repositories.cdlib.org/cgi/viewcontent.cgi?article=7072&context=lbnl|issue=3|bibcode=1950PhRv...78..298T|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|author1=S. G. Thompson|author2=K. Street Jr.|author3=A. Ghiorso|author4=G. T. Seaborg| title=The New Element Californium (Atomic Number 98)|journal=Physical Review|year=1950|volume=80|pages=790–796|doi=10.1103/PhysRev.80.790|url=http://www.osti.gov/accomplishments/documents/fullText/ACC0050.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.osti.gov/accomplishments/documents/fullText/ACC0050.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|issue=5|bibcode=1950PhRv...80..790T}}</ref><ref>{{cite journal|author1=K. Street Jr.|author2=S. G. Thompson|author3=G. T. Seaborg|title=Chemical Properties of Californium|journal=[[J. Am. Chem. Soc.]]|year=1950|volume=72|pages=4832–4835|doi=10.1021/ja01166a528|url=http://handle.dtic.mil/100.2/ADA319899|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515073629/http://handle.dtic.mil/100.2/ADA319899|url-status=dead|archive-date=15 May 2016|issue=10|bibcode=1950JAChS..72R4832S |hdl=2027/mdp.39015086449173|access-date=23 October 2010}}</ref> Monalege mengder av desse stoffa blei framstilte i 1958,<ref>S. G. Thompson and B. B. Cunningham (1958) [https://escholarship.org/uc/item/1wh7c44z "First Macroscopic Observations of the Chemical Properties of Berkelium and Californium"], supplement to Paper P/825 presented at the Second Intl. Conf., Peaceful Uses Atomic Energy, Geneva</ref> og den fyrste californium-sambindinga (0,3&nbsp;μg av CfOCl) blei framstilt i 1960 av B.B. Cunningham og J.C. Wallmann.<ref>Darleane C. Hoffman, Albert Ghiorso, Glenn Theodore Seaborg (2000) ''The transuranium people: the inside story'', Imperial College Press, {{ISBN|1-86094-087-0}}, s. 141–142</ref> Einsteinium og fermium blei identifiserte i 1952–1953 i det [[radioaktivt nedfall|radioaktive nedfallet]] frå prøvesprenginga «[[Ivy Mike]]» (1. november 1952), den fyrste suksessrike sprenginga av ei hydrogenbombe. Uran-238 blei utsett for ein stor nøytronfluks som resultat av eksplosjonen og danna tunge uranisotopar, som gjekk gjennom ein serie [[betadesintegrasjon]]ar til nuklidar som [[einsteinium-253]] og [[fermium-255]]. Oppdaginga av nye grunnstoff og dei nye dataa om nøytronfangst blei opphavleg haldne hemmelege på ordre frå det amerikanske militæret fram til 1955 på grunn av spenningar under [[den kalde krigen]].<ref name="PR1955" /><ref name="PhysRev.99.1048">{{cite journal|title=New Elements Einsteinium and Fermium, Atomic Numbers 99 and 100|author1=A. Ghiorso|author2=S. G. Thompson|author3=G. H. Higgins|author4=G. T. Seaborg|author5=M. H. Studier|author6=P. R. Fields|author7=S. M. Fried|author8=H. Diamond|author9=J. F. Mech|author10=G. L. Pyle|author11=J. R. Huizenga|author12=A. Hirsch|author13=W. M. Manning|author14=C. I. Browne|author15=H. L. Smith|author16=R. W. Spence|journal=Phys. Rev.|volume=99|issue=3|doi=10.1103/PhysRev.99.1048|pages=1048–1049|year=1955|bibcode=1955PhRv...99.1048G|url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc889467/|doi-access=free}}</ref> Berkeley-gruppe klarte likevel å framstilla einsteinium og fermium med sivile metodar, gjennom nøytronbombardering av plutonium-239, og publiserte arbeide sitt i 1954 med ein merknad om at dette ikkje var dei fyrste studia som var blitt gjort av desse grunnstoffa.<ref>{{cite journal|journal=Physical Review|volume=93|year=1954|title=Transcurium Isotopes Produced in the Neutron Irradiation of Plutonium|author1=S. Thompson|author2=A. Ghiorso|author3=B. G. Harvey|author4=G. R. Choppin|doi=10.1103/PhysRev.93.908|page=908|issue=4|bibcode=1954PhRv...93..908T|url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc1016991/|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|author1=G. R. Choppin|author2=S. G. Thompson|author3=A. Ghiorso|author4=B. G. Harvey|title=Nuclear Properties of Some Isotopes of Californium, Elements 99 and 100|journal=Physical Review|volume=94|issue=4|pages=1080–1081|year=1954|doi=10.1103/PhysRev.94.1080|bibcode=1954PhRv...94.1080C|doi-access=free}}</ref> The "Ivy Mike" studies were declassified and published in 1955.<ref name="PhysRev.99.1048" /> Dei fyrste skikkelege (submikrogram) mengdene av einsteinium blei framstilte i 1961 av Cunningham og medarbeidarar, men dette er framleis ikkje blitt gjort for fermium.<ref>{{cite journal|author=Albert Ghiorso|author-link=Albert Ghiorso|year=2003|title=Einsteinium and Fermium|journal=Chemical and Engineering News|url=http://pubs.acs.org/cen/80th/einsteiniumfermium.html|volume=81|issue=36}}</ref> Den fyrste isotopen av mendelevium, [[mendelevium-256|²⁵⁶Md]] (halveringstid 87 min), blei syntetisert av Albert Ghiorso, Glenn T. Seaborg, [[Gregory Robert Choppin]], Bernard G. Harvey og [[Stanley Gerald Thompson]] då dei bombarderte eit mål av ²⁵³Es med alfapartiklar i 60-tommars-[[syklotron]]en til [[Berkeley Radiation Laboratory]]. Dette var den fyrste isotopen av noko grunnstoff som var blitt syntetisert med eit atom om gongen.<ref>{{cite book|doi=10.1103/PhysRev.98.1518|url=https://books.google.com/books?id=e53sNAOXrdMC&pg=PA101|isbn=978-981-02-1440-1|title=New Element Mendelevium, Atomic Number 101|year=1955|author1=A. Ghiorso |author2=B. Harvey |author3=G. Choppin|author4=S. Thompson|author5=G. Seaborg|journal=Physical Review|volume=98|pages=1518–1519|issue=5|bibcode=1955PhRv...98.1518G}}</ref> Det blei gjort fleire forsøk på å oppnå isotopar av nobelium av svenske (1957) og amerikanske (1958) grupper, men det fyrste pålitelege resultat var syntesen av [[Nobelium-256|²⁵⁶No]] av den russiske gruppa til [[Georgij Fljorov]] i 1965, noko [[IUPAC]] anerkjende i 1992. I eksperimenta sin bombarderte Fljorov et al. uran-238 med neon-22.<ref name=g1252 /> I 1961 oppnådde Ghiorso et al. den fyrste isotopen av lawrencium gjennom å bestråla californium (for det meste [[californium-252]]) med [[boron-10]]- og [[boron-11]]-ion.<ref name=g1252 /> [[Massetal]]et til denne isotopen (kanskje 258 eller 259) blei ikkje klart fastslått i samband med forsøket. I 1965 blei [[Lawrencium-256|²⁵⁶Lr]] syntetisert av Fljorov et al. frå [[Americium-243|²⁴³Am]] og [[oksygen-18|¹⁸O]]. IUPAC har anerkjend kjernefysikkgruppene i Dubna og Berkeley som medoppdagarar av lawrencium. == Utbreiing i naturen == [[File:Uranium ore square.jpg|thumb|left|Uranmalm.]] Thorium og uran er dei mest utbreidde actinoida i naturen med massekonsentrasjonar på høvesvis 16&nbsp;ppm og 4&nbsp;ppm.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=w0wa4b9CGkcC&pg=SA2-PA38|pages=2–38|title=Standard handbook of environmental science, health, and technology|author1=Jay H. Lehr|author2=Janet K. Lehr|publisher=McGraw-Hill Professional|year=2000|isbn=978-0-07-038309-8}}</ref> Uran finst for det meste i jordskorpa som ei blanding av oksida sine i mineralet [[uraninitt]], som også er kjent som [[bekblende]] på grunn av den svarte fargen sin. Det finst fleire dusin andre uranmineral som [[carnotitt]] (KUO₂VO₄·3H₂O) og [[autunitt]] (Ca(UO₂)₂(PO₄)₂·nH₂O). Den isotopiske samansetjinga av naturleg uran er [[uran-238|²³⁸U]] (relativ utbreiing 99,2742 %), [[Uran-235|²³⁵U]] (0,7204 %) og [[Uran-234|²³⁴U]] (0,0054 %); av desse har ²³⁸U den største halveringstida på 4,51{{e|9}} år.<ref>{{RubberBible86th}}</ref><ref name="Yu. D. Tretyakov" /> Produksjonen av uran på verdsbasis i 2009 var 50,572 tonn, med 27,3 % vunne ut i [[Kasakhstan]]. Andre viktige uranproduserande land er Canada (20,1 %), Australia (15,7 %), [[Namibia]] (9,1 %), [[Russland]] (7,0 %) og [[Niger]] (6,4 %).<ref>{{cite web|url=http://www.world-nuclear.org/info/inf23.html|title=World Uranium Mining|publisher=World Nuclear Association|access-date=11 June 2010| archive-url=https://web.archive.org/web/20100626071100/http://www.world-nuclear.org/info/inf23.html|archive-date=26. juni 2010|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center;" |+ Innhald av plutonium i uran- og thoriummalm<<ref name="katz">{{cite book|author = F. Weigel|title = The Chemistry of the Actinide Elements|place=Moscow|publisher = Mir| year = 1997|volume = 2|isbn = 978-5-03-001885-0|author2 = J. Katz|author3 = G. Seaborg}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Nave|first1=S.|last2=Haire|first2=R.|last3=Huray|first3=Paul|title=Magnetic properties of actinide elements having the 5f⁶ and 5f⁷ electronic configurations|journal=Physical Review B|volume=28|issue=5|pages=2317–2327|year=1983|doi=10.1103/PhysRevB.28.2317|bibcode = 1983PhRvB..28.2317N }}</ref> !Malm !Stad ! Uran-<br />innhald, % ! Masseforhold <br /> ²³⁹Pu/malm ! Forhold<br /> ²³⁹Pu/U ({{e|-12}}) |- | [[Uraninitt]]|| Canada|| 13.5|| 9.1{{e|-12}}|| 7.1 |- | Uraninitt|| Congo|| 38|| 4.8{{e|-12}}|| 12 |- | Uraninitt|| [[Colorado]], US|| 50|| 3.8{{e|-12}}|| 7.7 |- | [[Monazitt]]|| Brazil|| 0.24|| 2.1{{e|-14}}|| 8.3 |- | Monazitt|| [[North Carolina]], US|| 1.64|| 5.9{{e|-14}}|| 3.6 |- | [[Fergusonitt]] ||-|| 0.25|| <1{{e|-14}}|| <4 |- | [[Carnotitt]] ||-|| 10|| <4{{e|-14}}|| <0.4 |} Dei mest utbreidde thoriumminerala er [[thorianitt]] ({{chem|ThO2}}), [[thoritt]] ({{chem|ThSiO4}}) og [[monazitt]], ({{chem|(Th,Ca,Ce)PO4}}). Dei fleste thoriummineralar inneheld uran og motsett; og alle har monalege delar lantanoid. Det finst rike førekomstar av thoriummineral i USA (440 000 tonn), Australia og India (~300 000 tonn kvar) og Canada (~100 000 tonn).<ref>[https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/thorium/mcs-2010-thori.pdf Thorium], USGS Mineral Commodities</ref> Utbreiinga av actinium i jordskorpa er berre rundt 5{{e|-15}} %.<ref name="Himiya protaktiniya">{{cite book|author=E.S. Palshin|title=Analytical chemistry of protactinium|place=Moscow|publisher=Nauka|year=1968}}</ref> Actinium finst for det meste i uran-haldig mineral, men også i andre, der det finst i mykje mindre mengder. Actinium-innhaldet i dei fleste naturlege materiale svarer til den isotopiske jamvekta til foreldreisotopen ²³⁵U.<ref name="Himiya aktiniya" /> Protactinium er meir utbreidd (10⁻¹² %) i jordskorpa enn actinium. Det blei oppdaga i uranmalm i 1913 av Fajans og Göhring.<ref name=fajans /> Som actinium følgjer utbreiinga av protactinium den til ²³⁵U.<ref name="Himiya protaktiniya" /> Halveringstida til dei lengstlevande isotopane til neptunium, [[Neptunium-237|²³⁷Np]], er neglisjerbar samanlikna med alderen til jorda. Neptunium finst i naturen i neglisjerbare mengder danna som mellomliggjande nedbrytingsprodukt av andre isotopar.<ref name="Himiya neptuniya" /> Det blei fyrst funne spor av plutonium i uranmineral i 1942. Ein kunne ikkje finna plutonium i prøvar tekne frå månen. Sidan det er så sjeldan i naturen blir plutonium for det meste framstilt syntetisk.<ref name="katz" /> == Bruk== [[Fil:InsideSmokeDetector.jpg|thumb|Inni ein røykvarslar som innheld [[americium-241]].]] Medan actinoid har nokre etablerte bruksområde i dagleglivet, som i røykvarslarar (americium)<ref>[https://web.archive.org/web/19960101/http://www.uic.com.au/nip35.htm Smoke Detectors and Americium], Nuclear Issues Briefing Paper 35, mai 2002</ref><ref name=g1262>Greenwood, s. 1262</ref> og [[glødestrømpe]]r (thorium),<ref name=g1255>Greenwood, s. 1255</ref> blir dei hovudsakleg nytta i [[kjernevåpen]] og som [[kjernebrensel]] i kjernereaktorar.<ref name=g1255 /> Desse siste to bruksområda nyttar eigenskapane til actinoid til å frigjeva enorme energimengder i kjernereaksjonar, som i nokre høve kan bli til sjølvoppretthaldande kjedereaksjonar. [[Fil:Cerenkov Effect.jpg|thumb|left|upright|Sjølvopplysing av ein kjernereaktor av [[tsjerenkovstråling]].]] Den viktigaste isotopen for bruk innan [[kjerneenergi]] er [[uran-235]]. Han blir nytta i ein [[termisk reaktor]], og finst ikkje i ein konsentrasjon over 0,72 % i naturleg uran. Isotopen absorberer kraftig [[Nøytrontemperatur|termiske nøytron]], noko som frigjev mykje energi. Ei fisjonshending med 1&nbsp;gram av ²³⁵U blir omforma til rundt 1 MW·dag. {{nuclide|U|235}} sender ut fleire nøytron enn han absorberer;<ref name=g220>Golub, s. 220–221</ref> og når han når [[kritisk masse]] går {{nuclide|U|235}} inn i ein sjølvoppretthaldande kjedereaksjon.<ref name="Yu. D. Tretyakov">{{cite book|editor=Yu.D. Tretyakov|title=Non-organic chemistry in three volumes|place=Moscow|publisher=Academy|year=2007|volume=3|series=Chemistry of transition elements|isbn=978-5-7695-2533-9}}</ref> Urankjerna blir typisk delt i to fragment med utslepp av 2–3 nøytron, til dømes: : {{nuclide|U|235|link=yes}} + {{nuclide|neutronium|1|link=yes}} ⟶ {{nuclide|Rh|115}} + {{Nuclide|Ag|118}} + 3{{nuclide|neutronium|1}} Andre lovande actinoideisotopar for kjernekraft er [[thorium-232]] og produkta frå han i ein [[thoriumreaktor]], [[uran-233]]. {| class="wikitable" style="float:right; width:40%;" |- style="background:lightblue; text-align:center;" | [[Kjernereaktor]]<ref name="Yu. D. Tretyakov" /><ref>{{cite book|author1=G. G. Bartolomei|author2=V. D. Baybakov|author3=M. S. Alkhutov|author4=G. A. Bach|title=Basic theories and methods of calculation of nuclear reactors|location=Moscow|publisher=Energoatomizdat|year=1982}}</ref><ref>Greenwood, pp. 1256–1261</ref> |- | <small> Kjerna i dei fleste [[Generasjon II-reaktor|generasjon II-kjernereaktorar]] inneheld eit sett hole metallstenger, vanlegvis av [[zirkon]]legeringar, fylt med solide kjernebrenslepelletar – vanlegvis oksid, karbid, nitrid eller monosulfid av uran, plutonium eller thorium, eller ei blanding av dei (såkalla [[MOX-brensle]]). Den vanlegaste brensletypen av oksid av uran-235.</small> [[File:Heterogeneous reactor scheme.png|border|150px|left|Nuclear reactor scheme]] <small>[[Nøytrontemperatur|Raske nøytron]] blir seinka ned av [[Moderator (Nuclear Reactor)|moderatorar]], som innehld vatn, [[karbon]], [[deuterium]] eller [[beryllium]], som termiske nøytron for å auka effektiviteten av verkselverknaden deira med uranium-235. Farten til kjernereaksjonen blir kontrollert ved å introdusere ekstra stenger laga av [[boron]] eller [[kadmium]] eller ein flytande absorbent, vanlegvis [[borsyre]]. Reaktorar for plutoniumproduksjon blir kalla [[formeiringsreaktor]]ar eller breeder-reaktor. Dei har ulik design og nyttar raske nøytron.</small> |} Utslepp av nøytronar under fisjon av uran er viktig ikkje berre for å oppretthalda kjernekjedereaksjonen, men også for framstillinga av tyngre actinoid. [[Uran-239]] blir omforma via β-desintegrasjon til plutonium-239, som, likt uran-235, kan stå for spontan fisjon. Verdas fyrste kjernereaktorar blei laga ikkje for å vinna ut energi, men for å framstilla plutonium-239 til kjernevåpen. Rundt halvparten av produsert thorium blir nytta som lys-strålande materiale i glødestrømper.<ref name=g1255 /> Thorium blir også nytta i [[legering]]ar av [[magnesium]] og [[sink]]. Mg-Th-legeringar er lette og sterke, men har også høge smeltepunkt og formbarheit. Dei er difor mykje brukte i luftfartsindustiren og i produksjon av [[missil]]. Thorium har også gode [[Emisjon i fysikk|elektronemisjoneigenskapar]], med lang levetid og låg potensiell barriere for utslepp.<ref name=g220 /> Det relative innhaldet av thorium- og uranisotopar kan nyttast til å estimera alderen til ulike objekt, som stjerner (sjå [[radiometrisk datering]]).<ref>{{cite journal|author1=Sergey Popov|author2=Alexander Sergeev|title=Universal Alchemy|url=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/6214/|language=ru|journal=Vokrug Sveta|year=2008|volume=2811|issue=4}}</ref> Hovudbruken av plutonium har vore i [[kjernevåpen]], der isotopen plutonium-239 var ein nøkkelkomponent på grunn av kor lett han går gjennom fisjon og er tilgjengeleg. Plutonium-baserte design gjer at ein kan redusera den kritiske massen til rundt ein tredel av den for uran-235.<ref>{{cite book|author=David L. Heiserman|title=Exploring Chemical Elements and their Compounds|location=New York|year=1992|publisher=TAB Books|isbn=978-0-8306-3018-9|chapter=Element 94: Plutonium|page=338|chapter-url=https://archive.org/details/exploringchemica01heis/page/338}}</ref> Plutoniumbomber av «[[Fat Man]]»-typen som blei laga under [[Manhattan-prosjektet]] nytta eksplosiv kompresjon av plutonium for å oppnå mykje høgare tettleikar enn normalt, kombinert med ei sentral nøytronkjelde for å byrja reaksjonen og auka effektiviteten. Slik trong ein 6,2&nbsp;kg plutonium for eit eksplosivt resultat tilsvarande 20 kilotonn [[Trinitrotoluen|TNT]].<ref>{{cite book|author=John Malik|url=https://fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/docs1/00313791.pdf|title=The Yields of the Hiroshima and Nagasaki Explosions|publisher=Los Alamos|id=LA-8819|date=September 1985|page=Table VI|access-date=15. februar 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090224204106/https://fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/docs1/00313791.pdf|archive-date=24. februar 2009|url-status=live}}</ref> Hypotetisk kan så lite som 4&nbsp;kg plutonium, og kanskje endå mindre, nyttast til å laga ei einskild atombombe ved hjelp av særs sofistikerte design.<ref>{{cite web|url=https://fas.org/nuke/intro/nuke/design.htm|title=Nuclear Weapon Design|publisher=Federation of American Scientists|year=1998|access-date=7. desember 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081226091803/https://fas.org/nuke/intro/nuke/design.htm|archive-date=26. desember 2008|url-status=dead}}</ref> [[Plutonium-238]] er ein potensielt meir effektviv isotop for kjernereaktorar, sidan han har ein mindre kritisk masse enn uran-235, men han held fram med å sleppa ut mykje termisk energi (0,56 W/g)<ref name=g1262 /><ref>John Holdren and Matthew Bunn [https://web.archive.org/web/20101105035505/http://www.nti.org/e_research/cnwm/overview/technical2.asp Nuclear Weapons Design & Materials]. Project on Managing the Atom (MTA) for NTI. 25. november 2002</ref> ved desintegrasjon sjølv når fisjonskjedereaksjonen blir stoppa med kontrollstenger. Bruken er avgrensa av den høge prisen (kring 1000 US-dollar/g). Isotopen har vore nytta i [[termosøyle]]r og vassdestillasjonssystem i nokre kunstige satellittar og romstasjonar. [[Romfartøyet Galileo]] og [[Apollo-programmet|Apollo]]-fartøy (som [[Apollo 14]]<ref>[http://www.hq.nasa.gov/alsj/a14/A14_PressKit.pdf Apollo 14 Press Kit – 01/11/71] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190721143247/http://www.hq.nasa.gov/alsj/a14/A14_PressKit.pdf |date=21. juli 2019 }}, NASA, s. 38–39</ref>) hadde oppvarmarar med kilogram-mengder av plutonium-238-oksid; denne varmen kan også omformast til elektrisitet med thermosøyler. Desintegrasjonen til plutonium-238 produserer relativt harmlause alfapartiklar og ikkje [[gammastråling]]. Derfor blir denne isotopen (~160&nbsp;mg) nytta som energikjelde i [[pacemaker]]ar der han varer kring 5 gonger lengre enn vanlege batteri.<ref name=g1262 /> [[Actinium-227]] blir nytta som nøytronkjelde. Den høge spesifikke energien (14,5 W/g) og tilgangen til betydelege mengder termisk stabile samband gjer isotopen attraktiv for bruk i langvarige termoelektriske generatorar for fjernbruk. ²²⁸Ac blir nytta som indikator for [[radioaktivitet]] i kjemisk forsking, sidan det slepp får seg høgenergielektron (2,18 MeV) som lett kan oppdagast. [[Actinium-228|²²⁸Ac]]-[[Radium-228|²²⁸Ra]]-blandingar er vidt brukte som ei intens gammakjelde i industrien og innan medisin.<ref name="Himiya aktiniya" /> Utviklinga av sjølv-glødande actinoide-dopa materialar med haldbare krystallinske matriser er eit nytt område for actinoidebruk ettersom tilsetjing av alfa-stårlande radionuklidar til nokre glas og krystallar kan gje dei [[luminescens]].<ref name=burakov>{{cite book|author1=B.E. Burakov|author2=M.I Ojovan|author3=W.E. Lee|title=Crystalline Materials for Actinide Immobilisation|publisher=World Scientific|year=2010|url=https://books.google.com/books?id=BWriuXxa7CYC|isbn=978-1-84816-418-5}}</ref> ==Kjelder== <references/> ;Bibliografi * {{cite book|author=Golub, A. M.|title=Общая и неорганическая химия (General and Inorganic Chemistry)|year=1971|volume=2}} * {{Greenwood&Earnshaw2nd}} * {{cite book|author=Myasoedov, B.|title=Analytical chemistry of transplutonium elements|place=Moscow|publisher=Nauka|year=1972|isbn=978-0-470-62715-0|title-link=Transuranium element}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Actinide|Actinide]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 22. april 2026.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == {{commonskat}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Aktinid| {{PAGENAME}}]] [[Kategori:Grunnstoff|*]] [[Kategori:Periodesystemet]] msv4ybbkpgs9em78htns08xz1pq0ykk 3651383 3651349 2026-04-24T07:14:41Z Ranveig 39 +Eigenskapar 3651383 wikitext text/x-wiki [[Fil:Tabla-actínidos.png|mini|Actinoid avmerka i den periodiske tabellen (vid versjon).]] [[File:Californium.jpg|mini|[[Californium]]]] '''Actinoid''' eller '''aktinoid''' er ein serie [[grunnstoff]] i [[periode 7]] i [[det periodiske systemet]]. Actinoida er 89 [[actinium]] Ac, 90 [[thorium]] Th, 91 [[protactinium]] Pa, 92 [[uran]] U, 93 [[neptunium]] Np, 94 [[plutonium]] Pu, 95 [[americium]] Am, 96 [[curium]] Cm, 97 [[berkelium]] Bk, 98 [[californium]] Cf, 99 [[einsteinium]] Es, 100 [[fermium]] Fm, 101 [[mendelevium]] Md, 102 [[nobelium]] No, 103 [[lawrencium]] Lr. Det uformelle kjemiske symbolet '''An''' blir brukt i generell omtale av actinoidkjemi for å visa til einkvar actinoid.<ref name="Gray">{{cite book|author=Theodore Gray|title=The Elements: A Visual Exploration of Every Known Atom in the Universe|year=2009|publisher=Black Dog & Leventhal Publishers|location=New York|isbn=978-1-57912-814-2|page= 240|url=https://archive.org/details/elementsvisualex0000gray/page/240}}</ref><ref>{{cite web|first1=Lester|last1=Morss|first2=Larned B.|last2=Asprey|url=https://www.britannica.com/science/actinoid-element |title=Actinoid element |publisher=Encyclopædia Britannica|date=1 August 2018|website=britannica.com|access-date=3 September 2020}}</ref><ref>{{cite book|author=Neil G. Connelly|title=Nomenclature of Inorganic Chemistry|publisher=[[Royal Society of Chemistry]]|location=London|year=2005|chapter-url=https://books.google.com/books?id=w1Kf1CakyZIC&pg=PA52|page=52|chapter=Elements|isbn=978-0-85404-438-2|display-authors=etal}}</ref> Stoffa blei tidlegare kalla actinid eller aktinid, men International Union of Pure and Applied Chemistry ([[IUPAC]]) tilrår endinga -oid sidan -id vanlegvis blir nytta om negativt ladde [[ion]].<ref>{{citation|author1=Asprey, L.B.|author2=Morss, L. |title=actinoid element|work=Encyclopedia Britannica|date=2018-08-01|url= https://www.britannica.com/science/actinoid-element}}</ref> Heile [[f-blokk]]a det periodiske systemet består av actinoid og [[lantanoid]]; i tillegg er det eitt actinoid (lawrencium) og eitt lantanoid ([[lutetium]]) i [[d-blokk]]a.<ref>{{cite journal|author1-link=William B. Jensen|last1=Jensen|first1=William B.|date=2015|title=The positions of lanthanum (actinium) and lutetium (lawrencium) in the periodic table: an update|url=https://link.springer.com/article/10.1007/s10698-015-9216-1|journal=Foundations of Chemistry|volume=17|issue= |pages=23–31|doi=10.1007/s10698-015-9216-1|s2cid=98624395 |access-date=28. januar 2021|url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Scerri|first1=Eric|date=18. januar 2021|title=Provisional Report on Discussions on Group 3 of the Periodic Table|journal=Chemistry International|volume=43|issue=1|pages=31–34|doi=10.1515/ci-2021-0115 |s2cid=231694898 |doi-access=free}}</ref> I framstillingar av [[den periodiske tabellen]] blir f-blokka av grunnstoff vanlegvis vist som to ekstra rekkjer under hovudtabellen.<ref name="Gray" /> Dette er berre ein konvensjon knytt til utsjånad og formatering. Ein vidare tabell med 4f og 5f på dei rette plassane finst også, men er mindre vanleg. Actinoid er [[transisjonsmetall]].<ref name=Neve>{{cite journal |last1=Neve |first1=Francesco |date=2022 |title=Chemistry of superheavy transition metals |url= |journal=Journal of Coordination Chemistry |volume=75 |issue=17–18 |pages=2287–2307 |doi=10.1080/00958972.2022.2084394 |s2cid=254097024 |access-date=|doi-access=free }}</ref> Dei er sølvkvite eller sølvgrå på farge, og er uedle, svært reaktive metall.<ref name=SNL>{{snl}}</ref> Alle actinoida er [[radioaktivitet|radioaktive]]. Alle actinoida har stor [[atomradius]] og [[ioneradius]]. Gruppa har ei vid rekkje fysiske eigenskapar. Actinium og actinoid frå curium og vidare har liknande eigenskapar som lantanoid, medan thorium, protactinium og uran er mykje meir like transisjonsmetalla i kjemien, medan neptunium, plutonium og americium ligg imellom desse. På grunn av dei lange [[halveringstid]]ene sine finst berre thorium og uranium i monalege mengder på jorda og astrofysisk. Den radioaktive nedbrytinga av uran dannar flyktige mengder actinium og protactinium, medan atom av neptunium og plutonium av og til blir danna av [[transmutasjon]]sreaksjonar i [[malm|uranmalm]]. Dei andre actinoida er reint [[syntetiske grunnstoff]].<ref name="Gray" /><ref name=g1250>Greenwood, s. 1250</ref> Prøvesprengingar med kjernevåpen har frigjeve minst seks actinoid som er tyngre enn plutonium i naturen; analysar av restar etter [[Ivy Mike|den fyrste prøvesprenginga]] av ei [[hydrogenbombe]] i 1952 fann americium, [[curium]], [[berkelium]], [[californium]] og dei nye stoffa [[einsteinium]] og [[fermium]].<ref name="PR1955">{{cite journal|last1=Fields|first1=P.|last2=Studier|first2=M.|last3=Diamond|first3=H.|last4=Mech|first4=J.|last5=Inghram|first5=M.|last6=Pyle|first6=G.|last7=Stevens|first7=C.|last8=Fried|first8=S.|last9=Manning|first9=W.|last10=N.N.|title=Transplutonium Elements in Thermonuclear Test Debris|journal=Physical Review|volume=102|issue=1|pages=180–182|year=1956|doi=10.1103/PhysRev.102.180|bibcode=1956PhRv..102..180F|display-authors=9}}</ref> Naturleg uran og thorium og syntetisk produsert plutonium er dei mest utbreidde actinoida på jorda. Dei har blitt nytta i [[kjernereaktor]]ar, og uran og plutonium er kritiske delar av [[kjernevåpen]]. Uran og thorium har også hatt fleire andre bruksområde, og americium blir nytta i [[ionisasjonskammer]]a til dei fleste moderne [[røykvarslar]]ar. == Oppdaging== {| class="wikitable" style="float:left; margin-right:1em;" |+Syntese av transuranstoff<ref name=g1252>Greenwood, s. 1252</ref> ! Stoff !År !Metode |- | [[Neptunium]] | align=center| 1940 | Bombardering av ²³⁸U med [[nøytron]] |- | [[Plutonium]] | align=center| 1941 | Bombardering av ²³⁸U med [[deuteron]] |- | [[Americium]] | align=center| 1944 | Bombardering av ²³⁹Pu med nøytron |- | [[Curium]] | align=center| 1944 | Bombardering av ²³⁹Pu med [[Alfapartikkel|α-partiklar]] |- | [[Berkelium]] | align=center| 1949 | Bombardering av ²⁴¹Am med α-partiklar |- | [[Californium]] | align=center| 1950 | Bombardering av ²⁴²Cm med α-partiklar |- | [[Einsteinium]] | align=center| 1952 | Som produkt av ein [[kjernevåpeneksplosjon]] |- | [[Fermium]] | align=center| 1952 | Som produkt av ein kjernevåpeneksplosjon |- | [[Mendelevium]] | align=center| 1955 | Bombardering ²⁵³Es med α-partiklar |- | [[Nobelium]] | align=center| 1965 | Bombardering av ²⁴³Am med [[Nitrogen-15|¹⁵N]] <br />eller av ²³⁸U med [[Neon-22|²²Ne]] |- | [[Lawrencium]] | align=center| 1961<br />–1971 | Bombardering av ²⁵²Cf med [[Boron-10|¹⁰B]] eller [[Boron-11|¹¹B]]<br />og av ²⁴³Am med ¹⁸O |} Fram til 1940 kjende vitskapen berre til actinium, thorium, protactinium og uran. Thorium og uran fanst i større mengder frå naturlege førekomster, medan mindre mengde av actinium og protactinium kunne dannast naturleg ved radioaktiv spalting av uran. Frå 1940 av blei fleire actinoid framtilte kunstig gjennom bestråling med nøyton eller syklotronakselererte ion.<ref name=SNL/> Som [[lantanoid]] dannar actinoid ei gruppe grunnstoff med liknande eigenskapar. Innanfor actinoida finst det to overlappande grupper: [[transuran]]stoff, som kjem etter [[uran]] i den periodiske tabelen, og transplutoniumstoff, som kjem etter plutonium. Samanlikna med lantanoid, som (bortsett frå [[promethium]]) finst i naturen i merkbare mengder, er dei fleste actinoid uvanlege. Dei fleste opptrer ikkje i naturen, og av dei som gjer det, finst berre thorium og uran i meir enn spormengder. Dei mest utbreidde eller lettast syntetiserte actinoida er uran og thorium, følgd av plutonium, americium, actinium, protactinium, neptunium og curium.<ref>Myasoedov, s. 7</ref> Den moglege eksistensen av transuranstoff blei lagt fram i 1934 av [[Enrico Fermi]], basert på eksperimenta hans.<ref>{{cite journal|title=Possible Production of Elements of Atomic Number Higher than 92|journal=Nature|author= E. Fermi|bibcode=1934Natur.133..898F|year=1934|volume=133|pages=898–899|doi=10.1038/133898a0|issue=3372|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book|first1=Jagdish |last1=Mehra |first2=Helmut |last2=Rechenberg |author-link1=Jagdish Mehra|author-link2=Helmut Rechenberg|title=The historical development of quantum theory|url=https://books.google.com/books?id=kn6mb0ltm0UC&pg=PA966|year=2001|publisher=Springer|isbn=978-0-387-95086-0|page=966}}</ref> Sjølv om fire actinoid var kjende på denne tida, forstod ein enno ikkje at dei danna ein familie lik den til lantanoidane. Det utbreidde synet i den tidlege forskinga på transuranstoff var at dei var vanlege grunnstoff i den 7. perioden, medthorium, protactinium og uran tilsvarande [[hafnium]], [[tantal]] og [[wolfram]] i den 6. perioden. Syntese av transuranstoff svekka gradvis dette synspunktet. I 1944 leidde ein observasjon av at curium ikkje synte oksidasjonsnivå over 4 (medan den tenkte homologen til stoffet i 6. periode, [[platina]], kan nå oksidasjonsstatus 6) til at [[Glenn Seaborg]] formulerte ein «actinoidehypotese». Studiar av kjende actinoid og oppdagingar av fleire transuranstoff gav meir data som støtta dette synspunktet, men omgrepet «actinoidehypotese» (med implikasjonen at ein «[[hypotese]]» er noko som ikkje har blitt tydeleg bevist) blei verane i aktiv bruk av vitskapsfolk til seint på 1950-talet.<ref>{{cite book|title=Handbook on the Physics and Chemistry of Rare Earths|volume=18 – Lanthanides/Actinides: Chemistry|editor1=K.A. Gschneidner Jr., L|editor2=Eyring, G.R. Choppin|editor3=G.H. Landet|year=1994|publisher=Elsevier|chapter=118 – Origin of the actinide concept|author=Seaborg, G. T.|pages=4–6, 10–14}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1021/ed036p340|title=The first isolations of the transuranium elements: A historical survey|year=1959|last1=Wallmann|first1=J. C.|journal=Journal of Chemical Education|volume=36|issue=7|page=340|bibcode = 1959JChEd..36..340W |url=http://www.escholarship.org/uc/item/7jx8p5z6}}</ref> I dag finst det to hovudmetodar til å framstilla [[isotop]]ar av transplutonske stoff: (1) bestråling av lettare stoff [[nøytron]]; (2) bestråling med akselererte ladde partiklar. Den fyrste metoden er viktigare for praktisk bruk, sidan berre nøytronbestråling med kjernereaktorar gjer at ein kan framstilla monaleg store mengder syntetiske actinoid; men metoden er avgrensa til relativt lette stoff. Fordelen med den andre metoden er at ein kan oppnå stoff som er tyngre enn plutonium, i tillegg til isotopar med færre nøytron, som ikkje blir danna under nøytronbestråling.<ref>Myasoedov, s. 9</ref> === Frå actinium til uran === [[File:Enrico Fermi 1943-49.jpg|thumb|left|Enrico Fermi la fram hypotesen om transuranske grunnstoff i 1934.]] Uran og thorium ver dei fyrste actinoidane som blei oppdaga. Uran blei identifisert i 1789 av den tyske kjemikaren [[Martin Heinrich Klaproth]] i [[bekblende]]malm. Han gav stoffet namn etter [[planeten Uranus]],<ref name=g1250 /> som var blitt oppdaga åtte år tidlegare. Klaproth klarte å skilja ut ei gul sambinding (truleg [[natriumdiuranat]]) gjennom å løysa opp [[bekblende]] i [[salpetersyre]] og nøytralisera løysinga med [[natriumhydroksid]]. Deretter reduserte han det gule pulveret han fekk med trekol, og vann ut eit svart stoff han feilaktig tok for eit metall.<ref>{{cite journal|title=Chemische Untersuchung des Uranits, einer neuentdeckten metallischen Substanz|author-link= Martin Heinrich Klaproth|author=Martin Heinrich Klaproth|url=https://books.google.com/books?id=YxQ_AAAAcAAJ&pg=PA387|journal=Chemische Annalen|volume=2|year=1789|pages=387–403}}</ref> Seksti år seinare identifiserte den franske vitskapsmannen [[Eugène-Melchior Péligot]] det som uranoksid. Han isolerte også den fyrste prøven av uranmetall ved å varma opp [[urantetraklorid]] med metallisk [[kalium]].<ref>{{cite journal| title=Recherches Sur L'Uranium|author=E.-M. Péligot|journal=[[Annales de chimie et de physique]]|volume=5|issue=5|year=1842|pages=5–47|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k34746s/f4.table}}</ref> [[Atommasse]]n til uran blei så kalkulert til 120, men [[Dmitrij Mendelejev]] retta dette til 240 i 1872 med periodelovene sine. Denne verdien blei bekrefta gjennom eksperiment i 1882 av K. Zimmerman.<ref>{{cite book|doi=10.1007/1-4020-3598-5_5|author=Ingmar Grenthe|chapter=Uranium|title=The Chemistry of the Actinide and Transactinide Elements|pages=253–698|year=2006|isbn=978-1-4020-3555-5}}</ref><ref>K. Zimmerman, Ann., 213, 290 (1882); 216, 1 (1883); Ber. 15 (1882) 849</ref> [[Thoriumoksid]] blei oppdaga av [[Friedrich Wöhler]] i mineralet [[thorianitt]], som var blitt funne i Noreg i 1827.<ref>Golub, s. 214</ref> [[Jöns Jacob Berzelius]] karakteriserte materialet i meir detalj i 1828. Gjennom reduksjon av [[thoriumtetraklorid]] med kalium isolerte han metallet og kalla det thorium etter den [[norrøn mytologi|norrøne guden]] for lyn og tore, [[guden Tor|Tor]] eller [[guden Tor|Thor]].<ref>{{cite journal|author=Berzelius, J. J.|year=1829|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k151010.pleinepage.r=Annalen+der+Physic.f395.langFR|title=Untersuchung eines neues Minerals und einer darin erhalten zuvor unbekannten Erde (Investigation of a new mineral and of a previously unknown earth contained therein)|journal=Annalen der Physik und Chemie|volume=16|pages=385–415|doi=10.1002/andp.18290920702|issue=7|bibcode=1829AnP....92..385B}} (modern citation: ''Annalen der Physik'', vol. 92, no. 7, pp. 385–415)</ref><ref>{{cite journal|author=Berzelius, J. J.|year=1829|title=Undersökning af ett nytt mineral (Thorit), som innehåller en förut obekant jord" (Investigation of a new mineral (thorite), as contained in a previously unknown earth)|journal=Kungliga Svenska Vetenskaps Akademiens Handlingar (Transactions of the Royal Swedish Science Academy)|url=http://ia800507.us.archive.org/30/items/kungligasvenska1182kung_2/kungligasvenska1182kung_2.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://ia800507.us.archive.org/30/items/kungligasvenska1182kung_2/kungligasvenska1182kung_2.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|pages=1–30}}</ref> Den same isoleringsmetoden blei seinare nytta av Péligot for uran.<ref name=g1250 /> [[Actinium]] blei oppdaga i 1899 av [[André-Louis Debierne]], ein assistent for [[Marie Curie]], i det som var att av bekblende etter fjerning av radium og polonium. Han skildra stoffet i 1899 som liknande [[Grunnstoffet titan|titan]]<ref>{{cite journal|title=Sur un nouvelle matière radio-active|author=André-Louis Debierne|journal=Comptes Rendus|volume=129|pages=593–595|year=1899|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3085b/f593.table|language=fr}}</ref> og (i 1900) som liknande thorium.<ref>{{cite journal|title=Sur un nouvelle matière radio-actif – l'actinium|author=André-Louis Debierne|journal=Comptes Rendus|volume=130|pages=906–908|year=1900–1901|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3086n/f906.table|language=fr}}</ref> Debierne si oppdaging av actinium blei stilt spørsmålsteikn ved i 1971<ref>{{cite journal|title=The Discovery of Actinium|author=H. W. Kirby|journal=Isis|volume=62|issue=3|pages=290–308|year=1971|doi=10.1086/350760|jstor=229943|s2cid=144651011 }}</ref> og 2000,<ref>{{cite journal|title=The centenary of a controversial discovery: actinium|author=J. P. Adloff|journal=Radiochim. Acta|volume=88|pages=123–128|year=2000|doi=10.1524/ract.2000.88.3-4.123|issue=3–4_2000|s2cid=94016074 }}</ref> med argument om at Debierne sine utgjevingar i 1904 motsa det tidlegare arbeidet hans frå 1899–1900. Dette synet gjev i staden æra til [[Friedrich Oskar Giesel]] i 1902, som oppdaga eit radioaktivt element kalla ''emanium'' som oppførte seg liknande som lantan. Namnet actinium kjem frå gresk {{langx|grc|ακτίς, ακτίνος}} {{transliteration|grc|italic=no|(aktis, aktinos)}}, som tyder stråle. Dette metallet blei oppdaga ikkje gjennom si eiga stråling, men frå strålinga til dei avleidde produkta sine.<ref>Golub, s. 213</ref><ref name="Himiya aktiniya">{{cite book|author1=Z. K. Karalova|author2=B. Myasoedov|title=Actinium|place=Moscow|publisher=Nauka|year=1982|series=Analytical chemistry items}}</ref> På grunn av den sterke likskapen mellom actinium og lanthanum og den vesle mengda kunne ein berre framstilla reint actinium i 1950. Omgrepet «actinide» blei truleg fyrst nytta av [[Victor Goldschmidt]] i 1937.<ref>{{cite journal|doi=10.1021/ed029p581.2|title=Letters|year=1952|last1=Hakala|first1=Reino W.|journal=Journal of Chemical Education|volume=29|issue=11|page=581|bibcode=1952JChEd..29..581H|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1007/s00897970143a|title=Victor Moritz Goldschmidt (1888–1947): A Tribute to the Founder of Modern Geochemistry on the Fiftieth Anniversary of His Death|year=1997|author=George B. Kauffman|author-link= George B. Kauffman|journal=The Chemical Educator|volume=2|issue=5|pages=1–26|s2cid=101664962 }}</ref> [[Protactinium]] kan ha blitt isolert i 1900 av [[William Crookes]].<ref>{{cite book|title=Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements|author=John Emsley|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, England|isbn=978-0-19-850340-8|chapter=Protactinium|pages= 347–349|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Yhi5X7OwuGkC|year=2001|url=https://archive.org/details/naturesbuildingb0000emsl/page/347}}</ref> Det blei fyrst identifisert i 1913, då [[Kasimir Fajans]] og [[Oswald Helmuth Göhring]] oppdaga den kortlivde isotopen ^234mPa (halveringstid 1,17 minutet) under studiane sine av den [[desintegrasjon|radioaktive nedbrytinga]] av ²³⁸U. Dei gav stoffet namnet «brevium» (frå latin ''brevis'', ‘kortvarig’);<ref name=fajans>{{cite journal|author1=K. Fajans|author2=O. Gohring|title=Über die komplexe Natur des Ur X|journal=Naturwissenschaften|year=1913|volume=1|page=339|url=http://www.digizeitschriften.de/no_cache/home/jkdigitools/loader/?tx_jkDigiTools_pi1%5BIDDOC%5D=201162&tx_jkDigiTools_pi1%5Bpp%5D=425 |doi = 10.1007/BF01495360 |issue = 14|bibcode = 1913NW......1..339F |s2cid=40667401 }}</ref><ref>{{cite journal|author1=K. Fajans|author2=O. Gohring|title=Über das Uran X₂-das neue Element der Uranreihe|journal=Physikalische Zeitschrift|year=1913|volume=14|pages=877–84}}</ref> Namnet blei endra til ''protoactinium'' (frå gresk πρῶτος + ἀκτίς, ‘fyrste strålestoff’) i 1918 då to grupper av vitskapsfolk, leidde av austerrikske [[Lise Meitner]] og tyske [[Otto Hahn]] og britiske [[Frederick Soddy]] og [[John Arnold Cranston]], uavhengig av kvarande oppdaga den mykje meir langvarige ²³¹Pa. Namnet blei forkorta til ''protactinium'' i 1949. Stoffet var lite skildra fram til 1960, då [[Alfred Maddock]] og medarbeidarane hans i Storbritannia isolerte 130&nbsp;gram protactinium frå 60 tonn materiale som var att av ein malm etter at ein hadde vunne ut uran frå han.<ref name=g1251>Greenwood, p. 1251</ref> === Neptunium og vidare === Neptunium (med namn etter [[planeten Neptun]], den neste [[planet]]en ut frå Uranus, som uran har namn etter) blei oppdaga av [[Edwin McMillan]] og [[Philip H. Abelson]] i 1940 i [[Berkeley i California]].<ref>{{cite journal|doi=10.1103/PhysRev.57.1185.2|title=Radioactive Element 93|year=1940|author=Edwin McMillan|journal=Physical Review|volume=57|pages=1185–1186|last2=Abelson|first2=Philip|issue=12|bibcode=1940PhRv...57.1185M|doi-access=free}}</ref> Dei produserte isotopen ²³⁹Np (halveringstid 2,4 dagar) ved å bombardera uran med sakte [[nøytron]].<ref name=g1251 /> Dette var det fyrste [[transuran]]stoffet som blei framstilt syntetisk.<ref name="Himiya neptuniya">{{cite book|title=Analytical chemistry of neptunium|editor=V.A. Mikhailov|place=Moscow|publisher=Nauka|year=1971}}</ref> [[Fil:Glenn Seaborg - 1964.jpg|thumb|[[Glenn T. Seaborg]] og gruppa hans ved [[University of California at Berkeley]] syntetiserte Pu, Am, Cm, Bk, Cf, Es, Fm, Md, No og element 106, som seinare blei kalla [[seaborgium]] til ære for han. Dei syntetiserte over hundre actinoideisotopar.]] Transuranstoff opptrer ikkje i større mengder i naturen, og blir vanlegvis syntetiserte gjennom kjernereaksjonar utførte ved hjelp av kjernereaktorar. Til dømes blir [[uran-238]] delvis konvertert til [[plutonium-239]] under bestråling med reaktornøytron: :<math chem>\ce{{^{238}_{92}U} + {}^{1}_{0}n -> {}^{239}_{92}U ->[\beta^-] [23.5\ \ce{min}] {}^{239}_{93}Np ->[\beta^-] [2.3\ \ce{dagar}] {}^{239}_{94}Pu} \left( \ce{->[\alpha] [2.4\cdot 10^4\ \ce{\overset{\circ}{a}r}]} \right) \ce{{^{235}_{92}U}}</math> Denne syntesereaksjonen blei fyrst nytta av Fermi og medarbeidarane hans i utforminga deira av reaktorane ved [[Hanford Site]], som produserte betydelege mengder plutonium-239 til kjernevåpena i [[Manhattan-prosjektet]] og kjernevåpenarsenalet til USA etter krigen.<ref>{{cite book|last=Hanford Cultural Resources Program, US Department of Energy|title=Hanford Site Historic District: History of the Plutonium Production Facilities, 1943–1990|publisher=Battelle Press|year=2002|location=Columbus OH|isbn=978-1-57477-133-6|pages=1.22–1.27|url=http://www.osti.gov/scitech/servlets/purl/807939|doi=10.2172/807939 |osti=807939 }}</ref> Actinoid med dei høgaste massetala blir syntetiserte ved at ein bombarderer urani, plutonium, curium og californium med [[ion]] av nitrogen, oksygen, karbon, neon eller boron i ein [[partikkelakselerator]]. På dette viset blei [[nobelium]] framstilt ved at ein bombarderte uran-238 med [[neon-22]] slik: : <chem>_{92}^{238}U + _{10}^{22}Ne -> _{102}^{256}No + 4_0^1n</chem>. Dei fyrste isotopane av transplutoniumstoff, [[americium-241]] og [[curium-242]], blei syntetiserte i 1944 av [[Glenn T. Seaborg]], [[Ralph A. James]] og [[Albert Ghiorso]].<ref>{{cite book|title=The New Chemistry: A Showcase for Modern Chemistry and Its Applications|author=Nina Hall|publisher=Cambridge University Press|year=2000|pages=8–9|isbn=978-0-521-45224-3|url=https://archive.org/details/newchemistry00hall|url-access=registration}}</ref> Curium-242 blei framstilt ved at ein bombarderte plutonium-239 med 32-MeV α-partiklar: : <chem>_{94}^{239}Pu + _2^4He -> _{96}^{242}Cm + _0^1n</chem>. Americium-241 og curium-242-isotopane blei også framstilte gjennom bestråling av plutonium i ein kjernereaktor. Det sistnemnde grunnstoffet fekk namn etter [[Marie Curie]] og ektemannen hennar [[Pierre Curie|Pierre]], som er kjende for å ha oppdaga [[radium]] og for arbeidet sitt med [[radioaktivitet]].<ref>Myasoedov, s. 8</ref> Bombardering av curium-242 med α-partiklar gav ein isotop av californium [[Californium-245|²⁴⁵Cf]] som resultat i 1950, og ein liknande prosedyre gav [[berkelium-243]] frå americium-241 i 1949.<ref>{{cite journal|first1=S. G.|last1=Thompson|first2=A.|last2=Ghiorso|author-link2=Albert Ghiorso|first3=G. T.|last3=Seaborg|author-link3=Glenn T. Seaborg|title=Element 97|journal=Phys. Rev.|year=1950|volume=77|issue=6|pages=838–839|doi=10.1103/PhysRev.77.838.2|bibcode=1950PhRv...77..838T |doi-access=free}}</ref> Dei nye grunnstoffa fekk namn etter [[Berkeley i California]], gjennom ein analogi med lantanoid-homologen sin [[terbium]], som fekk namne etter [[Ytterby]] i Sverige.<ref>{{cite journal|first1 = S. G.|last1=Thompson|first2=A.|last2=Ghiorso|author-link2=Albert Ghiorso|first3=G. T.|last3=Seaborg|author-link3=Glenn T. Seaborg|title=The New Element Berkelium (Atomic Number 97)|journal=Phys. Rev.|year=1950|volume=80|pages=781–789|doi=10.1103/PhysRev.80.781|issue=5|bibcode=1950PhRv...80..781T|url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc894817/}}</ref> I 1945 oppnådde B.B. Cunningham den fyrste testbare kjemiske sambindinga av eit transplutoniumstoff, [[Americium(III)hydroksid|americiumhydroksid]].<ref>Wallace W. Schulz (1976) [http://www.osti.gov/bridge/purl.cover.jsp;jsessionid=99C379B4BBA56BB186AAD989333D2B5E?purl=/7232133-fyKvqE/ The Chemistry of Americium], U.S. Department of Commerce, p. 1</ref> Dei neste åra blei det samla opp milligram-mengder av americium og mikrogram-mengder av curium som gjorde at ein kunne framstilla isotopar av berkelium<ref>{{cite journal|last1=Thompson|first1=S.|last2=Ghiorso|first2=A.|last3=Seaborg|first3=G.|title=Element 97|journal=Physical Review|volume=77|pages=838–839|year=1950|doi=10.1103/PhysRev.77.838.2|issue=6|bibcode=1950PhRv...77..838T|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Thompson|first1=S.|last2=Ghiorso|first2=A.|last3=Seaborg|first3=G.|title=The New Element Berkelium (Atomic Number 97)|journal=Physical Review|volume=80|pages=781–789|year=1950|doi=10.1103/PhysRev.80.781|issue=5|bibcode=1950PhRv...80..781T|url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc894817/}}</ref> og californium.<ref>{{cite journal|author1=S. G. Thompson|author2=K. Street Jr.|author3=A. Ghiorso|author4=G. T. Seaborg|title=Element 98|journal=[[Physical Review]]|year=1950|volume=78|pages=298–299|doi=10.1103/PhysRev.78.298.2|url=http://repositories.cdlib.org/cgi/viewcontent.cgi?article=7072&context=lbnl|issue=3|bibcode=1950PhRv...78..298T|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|author1=S. G. Thompson|author2=K. Street Jr.|author3=A. Ghiorso|author4=G. T. Seaborg| title=The New Element Californium (Atomic Number 98)|journal=Physical Review|year=1950|volume=80|pages=790–796|doi=10.1103/PhysRev.80.790|url=http://www.osti.gov/accomplishments/documents/fullText/ACC0050.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.osti.gov/accomplishments/documents/fullText/ACC0050.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|issue=5|bibcode=1950PhRv...80..790T}}</ref><ref>{{cite journal|author1=K. Street Jr.|author2=S. G. Thompson|author3=G. T. Seaborg|title=Chemical Properties of Californium|journal=[[J. Am. Chem. Soc.]]|year=1950|volume=72|pages=4832–4835|doi=10.1021/ja01166a528|url=http://handle.dtic.mil/100.2/ADA319899|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515073629/http://handle.dtic.mil/100.2/ADA319899|url-status=dead|archive-date=15 May 2016|issue=10|bibcode=1950JAChS..72R4832S |hdl=2027/mdp.39015086449173|access-date=23 October 2010}}</ref> Monalege mengder av desse stoffa blei framstilte i 1958,<ref>S. G. Thompson and B. B. Cunningham (1958) [https://escholarship.org/uc/item/1wh7c44z "First Macroscopic Observations of the Chemical Properties of Berkelium and Californium"], supplement to Paper P/825 presented at the Second Intl. Conf., Peaceful Uses Atomic Energy, Geneva</ref> og den fyrste californium-sambindinga (0,3&nbsp;μg av CfOCl) blei framstilt i 1960 av B.B. Cunningham og J.C. Wallmann.<ref>Darleane C. Hoffman, Albert Ghiorso, Glenn Theodore Seaborg (2000) ''The transuranium people: the inside story'', Imperial College Press, {{ISBN|1-86094-087-0}}, s. 141–142</ref> Einsteinium og fermium blei identifiserte i 1952–1953 i det [[radioaktivt nedfall|radioaktive nedfallet]] frå prøvesprenginga «[[Ivy Mike]]» (1. november 1952), den fyrste suksessrike sprenginga av ei hydrogenbombe. Uran-238 blei utsett for ein stor nøytronfluks som resultat av eksplosjonen og danna tunge uranisotopar, som gjekk gjennom ein serie [[betadesintegrasjon]]ar til nuklidar som [[einsteinium-253]] og [[fermium-255]]. Oppdaginga av nye grunnstoff og dei nye dataa om nøytronfangst blei opphavleg haldne hemmelege på ordre frå det amerikanske militæret fram til 1955 på grunn av spenningar under [[den kalde krigen]].<ref name="PR1955" /><ref name="PhysRev.99.1048">{{cite journal|title=New Elements Einsteinium and Fermium, Atomic Numbers 99 and 100|author1=A. Ghiorso|author2=S. G. Thompson|author3=G. H. Higgins|author4=G. T. Seaborg|author5=M. H. Studier|author6=P. R. Fields|author7=S. M. Fried|author8=H. Diamond|author9=J. F. Mech|author10=G. L. Pyle|author11=J. R. Huizenga|author12=A. Hirsch|author13=W. M. Manning|author14=C. I. Browne|author15=H. L. Smith|author16=R. W. Spence|journal=Phys. Rev.|volume=99|issue=3|doi=10.1103/PhysRev.99.1048|pages=1048–1049|year=1955|bibcode=1955PhRv...99.1048G|url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc889467/|doi-access=free}}</ref> Berkeley-gruppe klarte likevel å framstilla einsteinium og fermium med sivile metodar, gjennom nøytronbombardering av plutonium-239, og publiserte arbeide sitt i 1954 med ein merknad om at dette ikkje var dei fyrste studia som var blitt gjort av desse grunnstoffa.<ref>{{cite journal|journal=Physical Review|volume=93|year=1954|title=Transcurium Isotopes Produced in the Neutron Irradiation of Plutonium|author1=S. Thompson|author2=A. Ghiorso|author3=B. G. Harvey|author4=G. R. Choppin|doi=10.1103/PhysRev.93.908|page=908|issue=4|bibcode=1954PhRv...93..908T|url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc1016991/|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|author1=G. R. Choppin|author2=S. G. Thompson|author3=A. Ghiorso|author4=B. G. Harvey|title=Nuclear Properties of Some Isotopes of Californium, Elements 99 and 100|journal=Physical Review|volume=94|issue=4|pages=1080–1081|year=1954|doi=10.1103/PhysRev.94.1080|bibcode=1954PhRv...94.1080C|doi-access=free}}</ref> The "Ivy Mike" studies were declassified and published in 1955.<ref name="PhysRev.99.1048" /> Dei fyrste skikkelege (submikrogram) mengdene av einsteinium blei framstilte i 1961 av Cunningham og medarbeidarar, men dette er framleis ikkje blitt gjort for fermium.<ref>{{cite journal|author=Albert Ghiorso|author-link=Albert Ghiorso|year=2003|title=Einsteinium and Fermium|journal=Chemical and Engineering News|url=http://pubs.acs.org/cen/80th/einsteiniumfermium.html|volume=81|issue=36}}</ref> Den fyrste isotopen av mendelevium, [[mendelevium-256|²⁵⁶Md]] (halveringstid 87 min), blei syntetisert av Albert Ghiorso, Glenn T. Seaborg, [[Gregory Robert Choppin]], Bernard G. Harvey og [[Stanley Gerald Thompson]] då dei bombarderte eit mål av ²⁵³Es med alfapartiklar i 60-tommars-[[syklotron]]en til [[Berkeley Radiation Laboratory]]. Dette var den fyrste isotopen av noko grunnstoff som var blitt syntetisert med eit atom om gongen.<ref>{{cite book|doi=10.1103/PhysRev.98.1518|url=https://books.google.com/books?id=e53sNAOXrdMC&pg=PA101|isbn=978-981-02-1440-1|title=New Element Mendelevium, Atomic Number 101|year=1955|author1=A. Ghiorso |author2=B. Harvey |author3=G. Choppin|author4=S. Thompson|author5=G. Seaborg|journal=Physical Review|volume=98|pages=1518–1519|issue=5|bibcode=1955PhRv...98.1518G}}</ref> Det blei gjort fleire forsøk på å oppnå isotopar av nobelium av svenske (1957) og amerikanske (1958) grupper, men det fyrste pålitelege resultat var syntesen av [[Nobelium-256|²⁵⁶No]] av den russiske gruppa til [[Georgij Fljorov]] i 1965, noko [[IUPAC]] anerkjende i 1992. I eksperimenta sin bombarderte Fljorov et al. uran-238 med neon-22.<ref name=g1252 /> I 1961 oppnådde Ghiorso et al. den fyrste isotopen av lawrencium gjennom å bestråla californium (for det meste [[californium-252]]) med [[boron-10]]- og [[boron-11]]-ion.<ref name=g1252 /> [[Massetal]]et til denne isotopen (kanskje 258 eller 259) blei ikkje klart fastslått i samband med forsøket. I 1965 blei [[Lawrencium-256|²⁵⁶Lr]] syntetisert av Fljorov et al. frå [[Americium-243|²⁴³Am]] og [[oksygen-18|¹⁸O]]. IUPAC har anerkjend kjernefysikkgruppene i Dubna og Berkeley som medoppdagarar av lawrencium. == Utbreiing i naturen == [[File:Uranium ore square.jpg|thumb|left|Uranmalm.]] Thorium og uran er dei mest utbreidde actinoida i naturen med massekonsentrasjonar på høvesvis 16&nbsp;ppm og 4&nbsp;ppm.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=w0wa4b9CGkcC&pg=SA2-PA38|pages=2–38|title=Standard handbook of environmental science, health, and technology|author1=Jay H. Lehr|author2=Janet K. Lehr|publisher=McGraw-Hill Professional|year=2000|isbn=978-0-07-038309-8}}</ref> Uran finst for det meste i jordskorpa som ei blanding av oksida sine i mineralet [[uraninitt]], som også er kjent som [[bekblende]] på grunn av den svarte fargen sin. Det finst fleire dusin andre uranmineral som [[carnotitt]] (KUO₂VO₄·3H₂O) og [[autunitt]] (Ca(UO₂)₂(PO₄)₂·nH₂O). Den isotopiske samansetjinga av naturleg uran er [[uran-238|²³⁸U]] (relativ utbreiing 99,2742 %), [[Uran-235|²³⁵U]] (0,7204 %) og [[Uran-234|²³⁴U]] (0,0054 %); av desse har ²³⁸U den største halveringstida på 4,51{{e|9}} år.<ref>{{RubberBible86th}}</ref><ref name="Yu. D. Tretyakov" /> Produksjonen av uran på verdsbasis i 2009 var 50,572 tonn, med 27,3 % vunne ut i [[Kasakhstan]]. Andre viktige uranproduserande land er Canada (20,1 %), Australia (15,7 %), [[Namibia]] (9,1 %), [[Russland]] (7,0 %) og [[Niger]] (6,4 %).<ref>{{cite web|url=http://www.world-nuclear.org/info/inf23.html|title=World Uranium Mining|publisher=World Nuclear Association|access-date=11 June 2010| archive-url=https://web.archive.org/web/20100626071100/http://www.world-nuclear.org/info/inf23.html|archive-date=26. juni 2010|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center;" |+ Innhald av plutonium i uran- og thoriummalm<<ref name="katz">{{cite book|author = F. Weigel|title = The Chemistry of the Actinide Elements|place=Moscow|publisher = Mir| year = 1997|volume = 2|isbn = 978-5-03-001885-0|author2 = J. Katz|author3 = G. Seaborg}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Nave|first1=S.|last2=Haire|first2=R.|last3=Huray|first3=Paul|title=Magnetic properties of actinide elements having the 5f⁶ and 5f⁷ electronic configurations|journal=Physical Review B|volume=28|issue=5|pages=2317–2327|year=1983|doi=10.1103/PhysRevB.28.2317|bibcode = 1983PhRvB..28.2317N }}</ref> !Malm !Stad ! Uran-<br />innhald, % ! Masseforhold <br /> ²³⁹Pu/malm ! Forhold<br /> ²³⁹Pu/U ({{e|-12}}) |- | [[Uraninitt]]|| Canada|| 13.5|| 9.1{{e|-12}}|| 7.1 |- | Uraninitt|| Congo|| 38|| 4.8{{e|-12}}|| 12 |- | Uraninitt|| [[Colorado]], US|| 50|| 3.8{{e|-12}}|| 7.7 |- | [[Monazitt]]|| Brazil|| 0.24|| 2.1{{e|-14}}|| 8.3 |- | Monazitt|| [[North Carolina]], US|| 1.64|| 5.9{{e|-14}}|| 3.6 |- | [[Fergusonitt]] ||-|| 0.25|| <1{{e|-14}}|| <4 |- | [[Carnotitt]] ||-|| 10|| <4{{e|-14}}|| <0.4 |} Dei mest utbreidde thoriumminerala er [[thorianitt]] ({{chem|ThO2}}), [[thoritt]] ({{chem|ThSiO4}}) og [[monazitt]], ({{chem|(Th,Ca,Ce)PO4}}). Dei fleste thoriummineralar inneheld uran og motsett; og alle har monalege delar lantanoid. Det finst rike førekomstar av thoriummineral i USA (440 000 tonn), Australia og India (~300 000 tonn kvar) og Canada (~100 000 tonn).<ref>[https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/thorium/mcs-2010-thori.pdf Thorium], USGS Mineral Commodities</ref> Utbreiinga av actinium i jordskorpa er berre rundt 5{{e|-15}} %.<ref name="Himiya protaktiniya">{{cite book|author=E.S. Palshin|title=Analytical chemistry of protactinium|place=Moscow|publisher=Nauka|year=1968}}</ref> Actinium finst for det meste i uran-haldig mineral, men også i andre, der det finst i mykje mindre mengder. Actinium-innhaldet i dei fleste naturlege materiale svarer til den isotopiske jamvekta til foreldreisotopen ²³⁵U.<ref name="Himiya aktiniya" /> Protactinium er meir utbreidd (10⁻¹² %) i jordskorpa enn actinium. Det blei oppdaga i uranmalm i 1913 av Fajans og Göhring.<ref name=fajans /> Som actinium følgjer utbreiinga av protactinium den til ²³⁵U.<ref name="Himiya protaktiniya" /> Halveringstida til dei lengstlevande isotopane til neptunium, [[Neptunium-237|²³⁷Np]], er neglisjerbar samanlikna med alderen til jorda. Neptunium finst i naturen i neglisjerbare mengder danna som mellomliggjande nedbrytingsprodukt av andre isotopar.<ref name="Himiya neptuniya" /> Det blei fyrst funne spor av plutonium i uranmineral i 1942. Ein kunne ikkje finna plutonium i prøvar tekne frå månen. Sidan det er så sjeldan i naturen blir plutonium for det meste framstilt syntetisk.<ref name="katz" /> ==Eigenskapar== === Fysiske eigenskapar === [[File:ActinidesLattice.png|mini|Viktige krystallstrukturar hjå nokre actinoid vs. temperatur]] [[File:ACTIION.PNG|mini|[[Metallband|Metall-]] og [[ioneradius]]ane til actinoid.]] [[Fil:Isotopes and half-life.svg|thumb|upright=1|Actinoid har mellom 89 og 103 proton og vanlegvis 117−159 nøytron]] Actinoid er typiske metall. Alle er mjuke og sølvfarga, men oksiderer og blir mørke i luft,<ref name=g1264>Greenwood, s. 1264</ref> relativt høg [[tettleik]] og plastisitet. Nokre av dei kan skjerast med kniv. Den [[elektrisk motstand|elektriske motstanden]] deira varierer mellom 15 og 150 μΩ·cm.<ref name=g1263>Greenwood, s. 1263</ref> Hardleiken til thorium likna den til mjukt stål, så oppvarma reint thorium kan rullast til plater og trekkast ut til tråd. Thorium er nær halvparten så tett som urani og plutonium, men er hardare enn begge. Alle actinoid er radioaktive, [[paramagnetisme|paramagnetiske]], og bortsett frå actinium har dei fleire krystallinske fasar: plutonium har sju og uran, neptunium og californium har tre. [[Krystallstruktur]]ane til protactinium, uran, neptunium og plutonium har ikkje klare analogar blant lantanoidane og er meir like 3''d''-[[transisjonmetall]]a.<ref name="Yu. D. Tretyakov" /> Alle actinoid er [[pyrofori]]ske, særleg i findelt form, det vil seia at dei spontant tek fyr når dei reagererer med luft ved romtemperatur.<ref name=g1264 /><ref>{{cite book|quote=Many actinide metals, hydrides, carbides, alloys and other compounds may ignite at room temperature in a finely divided state.|url=https://chem.libretexts.org/Bookshelves/Inorganic_Chemistry/Modules_and_Websites_(Inorganic_Chemistry)/Descriptive_Chemistry/Elements_Organized_by_Block/4_f-Block_Elements/The_Actinides/1General_Properties_and_Reactions_of_The_Actinides|title= General Properties and Reactions of the Actinides|date=22. mai 2015 |publisher= LibreTexts}}</ref> [[Smeltepunkt]]a til actinoid har ikkje klare samband med talet på ''f''-elektron. Dei uvanleg låge smeltepunkta til neptunium og plutonium (~640&nbsp;°C) kan forklarast av [[Orbital hybridisering|hybridisering]] av 5''f''- og 6''d''-orbitalar og danninga av retningsbindingar i desse metalla.<ref name="Yu. D. Tretyakov" /> === Kjemiske eigenskapar=== Som lantanoid er alle actinoid svært reaktive med [[halogen]] og [[kalkogen]]; men actinoid reagerer lettare. Actinoid, særleg dei med små tal 5''f''-eleckron, kan lett gå gjennom [[Orbital hybridisering|hybridisering]]. Dette kan forklarast av likskapen mellom elektronenergien til 5''f'', 7''s'' og 6''d''-skjela. Dei fleste actinoida syner ein større vatiasjon av valensnivå, dei mest stabile er +6 for uran, +5 for protactinium and neptunium, +4 for thorium og plutonium og +3 for actinium og andre actinoid.<ref name=g222>Golub, pp. 222–227</ref> Actinium er kjemisk ganske likt lantan, som kan forklarast av dei liknande ioneradiusane og elektronstrukturane deira. Som lantan har actinium nesten alltid eit oksidasjonsnivå på +3 i samnbindingar, men det er mindres reaktivt og har meir tydelege [[Base|basiske]] eigenskapar. Blant andre trivalente actinoid er Ac³⁺ minst surt, dvs. at det har den veikeste tendensen til å hydrolysera i vassløysingar.<ref name="Himiya aktiniya" /><ref name="Yu. D. Tretyakov" /> == Bruk== [[Fil:InsideSmokeDetector.jpg|thumb|Inni ein røykvarslar som innheld [[americium-241]].]] Medan actinoid har nokre etablerte bruksområde i dagleglivet, som i røykvarslarar (americium)<ref>[https://web.archive.org/web/19960101/http://www.uic.com.au/nip35.htm Smoke Detectors and Americium], Nuclear Issues Briefing Paper 35, mai 2002</ref><ref name=g1262>Greenwood, s. 1262</ref> og [[glødestrømpe]]r (thorium),<ref name=g1255>Greenwood, s. 1255</ref> blir dei hovudsakleg nytta i [[kjernevåpen]] og som [[kjernebrensel]] i kjernereaktorar.<ref name=g1255 /> Desse siste to bruksområda nyttar eigenskapane til actinoid til å frigjeva enorme energimengder i kjernereaksjonar, som i nokre høve kan bli til sjølvoppretthaldande kjedereaksjonar. [[Fil:Cerenkov Effect.jpg|mini|venstre|Sjølvopplysing av ein kjernereaktor av [[tsjerenkovstråling]].]] [[File:Radioisotope thermoelectric generator plutonium pellet.jpg|mini|venstre|Ein pellet av ²³⁸PuO₂ til bruk i ein radioisotopisk termoelektrisk generator.]] Den viktigaste isotopen for bruk innan [[kjerneenergi]] er [[uran-235]]. Han blir nytta i ein [[termisk reaktor]], og finst ikkje i ein konsentrasjon over 0,72 % i naturleg uran. Isotopen absorberer kraftig [[Nøytrontemperatur|termiske nøytron]], noko som frigjev mykje energi. Ei fisjonshending med 1&nbsp;gram av ²³⁵U blir omforma til rundt 1 MW·dag. {{nuclide|U|235}} sender ut fleire nøytron enn han absorberer;<ref name=g220>Golub, s. 220–221</ref> og når han når [[kritisk masse]] går {{nuclide|U|235}} inn i ein sjølvoppretthaldande kjedereaksjon.<ref name="Yu. D. Tretyakov">{{cite book|editor=Yu.D. Tretyakov|title=Non-organic chemistry in three volumes|place=Moscow|publisher=Academy|year=2007|volume=3|series=Chemistry of transition elements|isbn=978-5-7695-2533-9}}</ref> Urankjerna blir typisk delt i to fragment med utslepp av 2–3 nøytron, til dømes: : {{nuclide|U|235|link=yes}} + {{nuclide|neutronium|1|link=yes}} ⟶ {{nuclide|Rh|115}} + {{Nuclide|Ag|118}} + 3{{nuclide|neutronium|1}} Andre lovande actinoideisotopar for kjernekraft er [[thorium-232]] og produkta frå han i ein [[thoriumreaktor]], [[uran-233]]. {| class="wikitable" style="float:right; width:40%;" |- style="background:lightblue; text-align:center;" | [[Kjernereaktor]]<ref name="Yu. D. Tretyakov" /><ref>{{cite book|author1=G. G. Bartolomei|author2=V. D. Baybakov|author3=M. S. Alkhutov|author4=G. A. Bach|title=Basic theories and methods of calculation of nuclear reactors|location=Moscow|publisher=Energoatomizdat|year=1982}}</ref><ref>Greenwood, pp. 1256–1261</ref> |- | <small> Kjerna i dei fleste [[Generasjon II-reaktor|generasjon II-kjernereaktorar]] inneheld eit sett hole metallstenger, vanlegvis av [[zirkon]]legeringar, fylt med solide kjernebrenslepelletar – vanlegvis oksid, karbid, nitrid eller monosulfid av uran, plutonium eller thorium, eller ei blanding av dei (såkalla [[MOX-brensle]]). Den vanlegaste brensletypen av oksid av uran-235.</small> [[File:Heterogeneous reactor scheme.png|border|150px|left|Nuclear reactor scheme]] <small>[[Nøytrontemperatur|Raske nøytron]] blir seinka ned av [[Moderator (Nuclear Reactor)|moderatorar]], som innehld vatn, [[karbon]], [[deuterium]] eller [[beryllium]], som termiske nøytron for å auka effektiviteten av verkselverknaden deira med uranium-235. Farten til kjernereaksjonen blir kontrollert ved å introdusere ekstra stenger laga av [[boron]] eller [[kadmium]] eller ein flytande absorbent, vanlegvis [[borsyre]]. Reaktorar for plutoniumproduksjon blir kalla [[formeiringsreaktor]]ar eller breeder-reaktor. Dei har ulik design og nyttar raske nøytron.</small> |} Utslepp av nøytronar under fisjon av uran er viktig ikkje berre for å oppretthalda kjernekjedereaksjonen, men også for framstillinga av tyngre actinoid. [[Uran-239]] blir omforma via β-desintegrasjon til plutonium-239, som, likt uran-235, kan stå for spontan fisjon. Verdas fyrste kjernereaktorar blei laga ikkje for å vinna ut energi, men for å framstilla plutonium-239 til kjernevåpen. Rundt halvparten av produsert thorium blir nytta som lys-strålande materiale i glødestrømper.<ref name=g1255 /> Thorium blir også nytta i [[legering]]ar av [[magnesium]] og [[sink]]. Mg-Th-legeringar er lette og sterke, men har også høge smeltepunkt og formbarheit. Dei er difor mykje brukte i luftfartsindustiren og i produksjon av [[missil]]. Thorium har også gode [[Emisjon i fysikk|elektronemisjoneigenskapar]], med lang levetid og låg potensiell barriere for utslepp.<ref name=g220 /> Det relative innhaldet av thorium- og uranisotopar kan nyttast til å estimera alderen til ulike objekt, som stjerner (sjå [[radiometrisk datering]]).<ref>{{cite journal|author1=Sergey Popov|author2=Alexander Sergeev|title=Universal Alchemy|url=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/6214/|language=ru|journal=Vokrug Sveta|year=2008|volume=2811|issue=4}}</ref> Hovudbruken av plutonium har vore i [[kjernevåpen]], der isotopen plutonium-239 var ein nøkkelkomponent på grunn av kor lett han går gjennom fisjon og er tilgjengeleg. Plutonium-baserte design gjer at ein kan redusera den kritiske massen til rundt ein tredel av den for uran-235.<ref>{{cite book|author=David L. Heiserman|title=Exploring Chemical Elements and their Compounds|location=New York|year=1992|publisher=TAB Books|isbn=978-0-8306-3018-9|chapter=Element 94: Plutonium|page=338|chapter-url=https://archive.org/details/exploringchemica01heis/page/338}}</ref> Plutoniumbomber av «[[Fat Man]]»-typen som blei laga under [[Manhattan-prosjektet]] nytta eksplosiv kompresjon av plutonium for å oppnå mykje høgare tettleikar enn normalt, kombinert med ei sentral nøytronkjelde for å byrja reaksjonen og auka effektiviteten. Slik trong ein 6,2&nbsp;kg plutonium for eit eksplosivt resultat tilsvarande 20 kilotonn [[Trinitrotoluen|TNT]].<ref>{{cite book|author=John Malik|url=https://fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/docs1/00313791.pdf|title=The Yields of the Hiroshima and Nagasaki Explosions|publisher=Los Alamos|id=LA-8819|date=September 1985|page=Table VI|access-date=15. februar 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090224204106/https://fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/docs1/00313791.pdf|archive-date=24. februar 2009|url-status=live}}</ref> Hypotetisk kan så lite som 4&nbsp;kg plutonium, og kanskje endå mindre, nyttast til å laga ei einskild atombombe ved hjelp av særs sofistikerte design.<ref>{{cite web|url=https://fas.org/nuke/intro/nuke/design.htm|title=Nuclear Weapon Design|publisher=Federation of American Scientists|year=1998|access-date=7. desember 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081226091803/https://fas.org/nuke/intro/nuke/design.htm|archive-date=26. desember 2008|url-status=dead}}</ref> [[Plutonium-238]] er ein potensielt meir effektiv isotop for kjernereaktorar, sidan han har ein mindre kritisk masse enn uran-235, men han held fram med å sleppa ut mykje termisk energi (0,56 W/g)<ref name=g1262 /><ref>John Holdren and Matthew Bunn [https://web.archive.org/web/20101105035505/http://www.nti.org/e_research/cnwm/overview/technical2.asp Nuclear Weapons Design & Materials]. Project on Managing the Atom (MTA) for NTI. 25. november 2002</ref> ved desintegrasjon sjølv når fisjonskjedereaksjonen blir stoppa med kontrollstenger. Bruken er avgrensa av den høge prisen (kring 1000 US-dollar/g). Isotopen har vore nytta i [[termosøyle]]r og vassdestillasjonssystem i nokre kunstige satellittar og romstasjonar. [[Romfartøyet Galileo]] og [[Apollo-programmet|Apollo]]-fartøy (som [[Apollo 14]]<ref>[http://www.hq.nasa.gov/alsj/a14/A14_PressKit.pdf Apollo 14 Press Kit – 01/11/71] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190721143247/http://www.hq.nasa.gov/alsj/a14/A14_PressKit.pdf |date=21. juli 2019 }}, NASA, s. 38–39</ref>) hadde oppvarmarar med kilogram-mengder av plutonium-238-oksid; denne varmen kan også omformast til elektrisitet med thermosøyler. Desintegrasjonen til plutonium-238 produserer relativt harmlause alfapartiklar og ikkje [[gammastråling]]. Derfor blir denne isotopen (~160&nbsp;mg) nytta som energikjelde i [[pacemaker]]ar der han varer kring 5 gonger lengre enn vanlege batteri.<ref name=g1262 /> [[Actinium-227]] blir nytta som nøytronkjelde. Den høge spesifikke energien (14,5 W/g) og tilgangen til betydelege mengder termisk stabile samband gjer isotopen attraktiv for bruk i langvarige termoelektriske generatorar for fjernbruk. ²²⁸Ac blir nytta som indikator for [[radioaktivitet]] i kjemisk forsking, sidan det slepp får seg høgenergielektron (2,18 MeV) som lett kan oppdagast. [[Actinium-228|²²⁸Ac]]-[[Radium-228|²²⁸Ra]]-blandingar er vidt brukte som ei intens gammakjelde i industrien og innan medisin.<ref name="Himiya aktiniya" /> Utviklinga av sjølv-glødande actinoide-dopa materialar med haldbare krystallinske matriser er eit nytt område for actinoidebruk ettersom tilsetjing av alfa-stårlande radionuklidar til nokre glas og krystallar kan gje dei [[luminescens]].<ref name=burakov>{{cite book|author1=B.E. Burakov|author2=M.I Ojovan|author3=W.E. Lee|title=Crystalline Materials for Actinide Immobilisation|publisher=World Scientific|year=2010|url=https://books.google.com/books?id=BWriuXxa7CYC|isbn=978-1-84816-418-5}}</ref> ==Galleri== <gallery mode="packed" widths="160px" heights="120px"> File:Uranylnitrate_crystals.jpg|[[Uranylnitrat]] (UO₂(NO₃)₂) File:U Oxstufen.jpg|Vassløysingar av uran III, IV, V, VI-salt File:Np ox st .jpg|Vassløysingar av neptunium III, IV, V, VI, VII-salt File:Plutonium in solution.jpg|Vassløysingar av plutonium III, IV, V, VI, VII-salt File:UCl4.jpg|[[Urantetraklorid]] File:Uranium hexafluoride crystals sealed in an ampoule.jpg|[[Uranheksafluorid]] File:Yellowcake.jpg|[[Triuranium octoxide|U₃O₈]] ([[yellowcake]]) </gallery> ==Kjelder== <references/> ;Bibliografi * {{cite book|author=Golub, A. M.|title=Общая и неорганическая химия (General and Inorganic Chemistry)|year=1971|volume=2}} * {{Greenwood&Earnshaw2nd}} * {{cite book|author=Myasoedov, B.|title=Analytical chemistry of transplutonium elements|place=Moscow|publisher=Nauka|year=1972|isbn=978-0-470-62715-0|title-link=Transuranium element}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Actinide|Actinide]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 22. april 2026.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == {{commonskat}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Aktinid| {{PAGENAME}}]] [[Kategori:Grunnstoff|*]] [[Kategori:Periodesystemet]] 7bz936qpjaqwwbwq1tb5wcpjolb5whn 3651384 3651383 2026-04-24T07:15:29Z Ranveig 39 la til [[Kategori:Moglege framsideartiklar]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3651384 wikitext text/x-wiki [[Fil:Tabla-actínidos.png|mini|Actinoid avmerka i den periodiske tabellen (vid versjon).]] [[File:Californium.jpg|mini|[[Californium]]]] '''Actinoid''' eller '''aktinoid''' er ein serie [[grunnstoff]] i [[periode 7]] i [[det periodiske systemet]]. Actinoida er 89 [[actinium]] Ac, 90 [[thorium]] Th, 91 [[protactinium]] Pa, 92 [[uran]] U, 93 [[neptunium]] Np, 94 [[plutonium]] Pu, 95 [[americium]] Am, 96 [[curium]] Cm, 97 [[berkelium]] Bk, 98 [[californium]] Cf, 99 [[einsteinium]] Es, 100 [[fermium]] Fm, 101 [[mendelevium]] Md, 102 [[nobelium]] No, 103 [[lawrencium]] Lr. Det uformelle kjemiske symbolet '''An''' blir brukt i generell omtale av actinoidkjemi for å visa til einkvar actinoid.<ref name="Gray">{{cite book|author=Theodore Gray|title=The Elements: A Visual Exploration of Every Known Atom in the Universe|year=2009|publisher=Black Dog & Leventhal Publishers|location=New York|isbn=978-1-57912-814-2|page= 240|url=https://archive.org/details/elementsvisualex0000gray/page/240}}</ref><ref>{{cite web|first1=Lester|last1=Morss|first2=Larned B.|last2=Asprey|url=https://www.britannica.com/science/actinoid-element |title=Actinoid element |publisher=Encyclopædia Britannica|date=1 August 2018|website=britannica.com|access-date=3 September 2020}}</ref><ref>{{cite book|author=Neil G. Connelly|title=Nomenclature of Inorganic Chemistry|publisher=[[Royal Society of Chemistry]]|location=London|year=2005|chapter-url=https://books.google.com/books?id=w1Kf1CakyZIC&pg=PA52|page=52|chapter=Elements|isbn=978-0-85404-438-2|display-authors=etal}}</ref> Stoffa blei tidlegare kalla actinid eller aktinid, men International Union of Pure and Applied Chemistry ([[IUPAC]]) tilrår endinga -oid sidan -id vanlegvis blir nytta om negativt ladde [[ion]].<ref>{{citation|author1=Asprey, L.B.|author2=Morss, L. |title=actinoid element|work=Encyclopedia Britannica|date=2018-08-01|url= https://www.britannica.com/science/actinoid-element}}</ref> Heile [[f-blokk]]a det periodiske systemet består av actinoid og [[lantanoid]]; i tillegg er det eitt actinoid (lawrencium) og eitt lantanoid ([[lutetium]]) i [[d-blokk]]a.<ref>{{cite journal|author1-link=William B. Jensen|last1=Jensen|first1=William B.|date=2015|title=The positions of lanthanum (actinium) and lutetium (lawrencium) in the periodic table: an update|url=https://link.springer.com/article/10.1007/s10698-015-9216-1|journal=Foundations of Chemistry|volume=17|issue= |pages=23–31|doi=10.1007/s10698-015-9216-1|s2cid=98624395 |access-date=28. januar 2021|url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Scerri|first1=Eric|date=18. januar 2021|title=Provisional Report on Discussions on Group 3 of the Periodic Table|journal=Chemistry International|volume=43|issue=1|pages=31–34|doi=10.1515/ci-2021-0115 |s2cid=231694898 |doi-access=free}}</ref> I framstillingar av [[den periodiske tabellen]] blir f-blokka av grunnstoff vanlegvis vist som to ekstra rekkjer under hovudtabellen.<ref name="Gray" /> Dette er berre ein konvensjon knytt til utsjånad og formatering. Ein vidare tabell med 4f og 5f på dei rette plassane finst også, men er mindre vanleg. Actinoid er [[transisjonsmetall]].<ref name=Neve>{{cite journal |last1=Neve |first1=Francesco |date=2022 |title=Chemistry of superheavy transition metals |url= |journal=Journal of Coordination Chemistry |volume=75 |issue=17–18 |pages=2287–2307 |doi=10.1080/00958972.2022.2084394 |s2cid=254097024 |access-date=|doi-access=free }}</ref> Dei er sølvkvite eller sølvgrå på farge, og er uedle, svært reaktive metall.<ref name=SNL>{{snl}}</ref> Alle actinoida er [[radioaktivitet|radioaktive]]. Alle actinoida har stor [[atomradius]] og [[ioneradius]]. Gruppa har ei vid rekkje fysiske eigenskapar. Actinium og actinoid frå curium og vidare har liknande eigenskapar som lantanoid, medan thorium, protactinium og uran er mykje meir like transisjonsmetalla i kjemien, medan neptunium, plutonium og americium ligg imellom desse. På grunn av dei lange [[halveringstid]]ene sine finst berre thorium og uranium i monalege mengder på jorda og astrofysisk. Den radioaktive nedbrytinga av uran dannar flyktige mengder actinium og protactinium, medan atom av neptunium og plutonium av og til blir danna av [[transmutasjon]]sreaksjonar i [[malm|uranmalm]]. Dei andre actinoida er reint [[syntetiske grunnstoff]].<ref name="Gray" /><ref name=g1250>Greenwood, s. 1250</ref> Prøvesprengingar med kjernevåpen har frigjeve minst seks actinoid som er tyngre enn plutonium i naturen; analysar av restar etter [[Ivy Mike|den fyrste prøvesprenginga]] av ei [[hydrogenbombe]] i 1952 fann americium, [[curium]], [[berkelium]], [[californium]] og dei nye stoffa [[einsteinium]] og [[fermium]].<ref name="PR1955">{{cite journal|last1=Fields|first1=P.|last2=Studier|first2=M.|last3=Diamond|first3=H.|last4=Mech|first4=J.|last5=Inghram|first5=M.|last6=Pyle|first6=G.|last7=Stevens|first7=C.|last8=Fried|first8=S.|last9=Manning|first9=W.|last10=N.N.|title=Transplutonium Elements in Thermonuclear Test Debris|journal=Physical Review|volume=102|issue=1|pages=180–182|year=1956|doi=10.1103/PhysRev.102.180|bibcode=1956PhRv..102..180F|display-authors=9}}</ref> Naturleg uran og thorium og syntetisk produsert plutonium er dei mest utbreidde actinoida på jorda. Dei har blitt nytta i [[kjernereaktor]]ar, og uran og plutonium er kritiske delar av [[kjernevåpen]]. Uran og thorium har også hatt fleire andre bruksområde, og americium blir nytta i [[ionisasjonskammer]]a til dei fleste moderne [[røykvarslar]]ar. == Oppdaging== {| class="wikitable" style="float:left; margin-right:1em;" |+Syntese av transuranstoff<ref name=g1252>Greenwood, s. 1252</ref> ! Stoff !År !Metode |- | [[Neptunium]] | align=center| 1940 | Bombardering av ²³⁸U med [[nøytron]] |- | [[Plutonium]] | align=center| 1941 | Bombardering av ²³⁸U med [[deuteron]] |- | [[Americium]] | align=center| 1944 | Bombardering av ²³⁹Pu med nøytron |- | [[Curium]] | align=center| 1944 | Bombardering av ²³⁹Pu med [[Alfapartikkel|α-partiklar]] |- | [[Berkelium]] | align=center| 1949 | Bombardering av ²⁴¹Am med α-partiklar |- | [[Californium]] | align=center| 1950 | Bombardering av ²⁴²Cm med α-partiklar |- | [[Einsteinium]] | align=center| 1952 | Som produkt av ein [[kjernevåpeneksplosjon]] |- | [[Fermium]] | align=center| 1952 | Som produkt av ein kjernevåpeneksplosjon |- | [[Mendelevium]] | align=center| 1955 | Bombardering ²⁵³Es med α-partiklar |- | [[Nobelium]] | align=center| 1965 | Bombardering av ²⁴³Am med [[Nitrogen-15|¹⁵N]] <br />eller av ²³⁸U med [[Neon-22|²²Ne]] |- | [[Lawrencium]] | align=center| 1961<br />–1971 | Bombardering av ²⁵²Cf med [[Boron-10|¹⁰B]] eller [[Boron-11|¹¹B]]<br />og av ²⁴³Am med ¹⁸O |} Fram til 1940 kjende vitskapen berre til actinium, thorium, protactinium og uran. Thorium og uran fanst i større mengder frå naturlege førekomster, medan mindre mengde av actinium og protactinium kunne dannast naturleg ved radioaktiv spalting av uran. Frå 1940 av blei fleire actinoid framtilte kunstig gjennom bestråling med nøyton eller syklotronakselererte ion.<ref name=SNL/> Som [[lantanoid]] dannar actinoid ei gruppe grunnstoff med liknande eigenskapar. Innanfor actinoida finst det to overlappande grupper: [[transuran]]stoff, som kjem etter [[uran]] i den periodiske tabelen, og transplutoniumstoff, som kjem etter plutonium. Samanlikna med lantanoid, som (bortsett frå [[promethium]]) finst i naturen i merkbare mengder, er dei fleste actinoid uvanlege. Dei fleste opptrer ikkje i naturen, og av dei som gjer det, finst berre thorium og uran i meir enn spormengder. Dei mest utbreidde eller lettast syntetiserte actinoida er uran og thorium, følgd av plutonium, americium, actinium, protactinium, neptunium og curium.<ref>Myasoedov, s. 7</ref> Den moglege eksistensen av transuranstoff blei lagt fram i 1934 av [[Enrico Fermi]], basert på eksperimenta hans.<ref>{{cite journal|title=Possible Production of Elements of Atomic Number Higher than 92|journal=Nature|author= E. Fermi|bibcode=1934Natur.133..898F|year=1934|volume=133|pages=898–899|doi=10.1038/133898a0|issue=3372|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book|first1=Jagdish |last1=Mehra |first2=Helmut |last2=Rechenberg |author-link1=Jagdish Mehra|author-link2=Helmut Rechenberg|title=The historical development of quantum theory|url=https://books.google.com/books?id=kn6mb0ltm0UC&pg=PA966|year=2001|publisher=Springer|isbn=978-0-387-95086-0|page=966}}</ref> Sjølv om fire actinoid var kjende på denne tida, forstod ein enno ikkje at dei danna ein familie lik den til lantanoidane. Det utbreidde synet i den tidlege forskinga på transuranstoff var at dei var vanlege grunnstoff i den 7. perioden, medthorium, protactinium og uran tilsvarande [[hafnium]], [[tantal]] og [[wolfram]] i den 6. perioden. Syntese av transuranstoff svekka gradvis dette synspunktet. I 1944 leidde ein observasjon av at curium ikkje synte oksidasjonsnivå over 4 (medan den tenkte homologen til stoffet i 6. periode, [[platina]], kan nå oksidasjonsstatus 6) til at [[Glenn Seaborg]] formulerte ein «actinoidehypotese». Studiar av kjende actinoid og oppdagingar av fleire transuranstoff gav meir data som støtta dette synspunktet, men omgrepet «actinoidehypotese» (med implikasjonen at ein «[[hypotese]]» er noko som ikkje har blitt tydeleg bevist) blei verane i aktiv bruk av vitskapsfolk til seint på 1950-talet.<ref>{{cite book|title=Handbook on the Physics and Chemistry of Rare Earths|volume=18 – Lanthanides/Actinides: Chemistry|editor1=K.A. Gschneidner Jr., L|editor2=Eyring, G.R. Choppin|editor3=G.H. Landet|year=1994|publisher=Elsevier|chapter=118 – Origin of the actinide concept|author=Seaborg, G. T.|pages=4–6, 10–14}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1021/ed036p340|title=The first isolations of the transuranium elements: A historical survey|year=1959|last1=Wallmann|first1=J. C.|journal=Journal of Chemical Education|volume=36|issue=7|page=340|bibcode = 1959JChEd..36..340W |url=http://www.escholarship.org/uc/item/7jx8p5z6}}</ref> I dag finst det to hovudmetodar til å framstilla [[isotop]]ar av transplutonske stoff: (1) bestråling av lettare stoff [[nøytron]]; (2) bestråling med akselererte ladde partiklar. Den fyrste metoden er viktigare for praktisk bruk, sidan berre nøytronbestråling med kjernereaktorar gjer at ein kan framstilla monaleg store mengder syntetiske actinoid; men metoden er avgrensa til relativt lette stoff. Fordelen med den andre metoden er at ein kan oppnå stoff som er tyngre enn plutonium, i tillegg til isotopar med færre nøytron, som ikkje blir danna under nøytronbestråling.<ref>Myasoedov, s. 9</ref> === Frå actinium til uran === [[File:Enrico Fermi 1943-49.jpg|thumb|left|Enrico Fermi la fram hypotesen om transuranske grunnstoff i 1934.]] Uran og thorium ver dei fyrste actinoidane som blei oppdaga. Uran blei identifisert i 1789 av den tyske kjemikaren [[Martin Heinrich Klaproth]] i [[bekblende]]malm. Han gav stoffet namn etter [[planeten Uranus]],<ref name=g1250 /> som var blitt oppdaga åtte år tidlegare. Klaproth klarte å skilja ut ei gul sambinding (truleg [[natriumdiuranat]]) gjennom å løysa opp [[bekblende]] i [[salpetersyre]] og nøytralisera løysinga med [[natriumhydroksid]]. Deretter reduserte han det gule pulveret han fekk med trekol, og vann ut eit svart stoff han feilaktig tok for eit metall.<ref>{{cite journal|title=Chemische Untersuchung des Uranits, einer neuentdeckten metallischen Substanz|author-link= Martin Heinrich Klaproth|author=Martin Heinrich Klaproth|url=https://books.google.com/books?id=YxQ_AAAAcAAJ&pg=PA387|journal=Chemische Annalen|volume=2|year=1789|pages=387–403}}</ref> Seksti år seinare identifiserte den franske vitskapsmannen [[Eugène-Melchior Péligot]] det som uranoksid. Han isolerte også den fyrste prøven av uranmetall ved å varma opp [[urantetraklorid]] med metallisk [[kalium]].<ref>{{cite journal| title=Recherches Sur L'Uranium|author=E.-M. Péligot|journal=[[Annales de chimie et de physique]]|volume=5|issue=5|year=1842|pages=5–47|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k34746s/f4.table}}</ref> [[Atommasse]]n til uran blei så kalkulert til 120, men [[Dmitrij Mendelejev]] retta dette til 240 i 1872 med periodelovene sine. Denne verdien blei bekrefta gjennom eksperiment i 1882 av K. Zimmerman.<ref>{{cite book|doi=10.1007/1-4020-3598-5_5|author=Ingmar Grenthe|chapter=Uranium|title=The Chemistry of the Actinide and Transactinide Elements|pages=253–698|year=2006|isbn=978-1-4020-3555-5}}</ref><ref>K. Zimmerman, Ann., 213, 290 (1882); 216, 1 (1883); Ber. 15 (1882) 849</ref> [[Thoriumoksid]] blei oppdaga av [[Friedrich Wöhler]] i mineralet [[thorianitt]], som var blitt funne i Noreg i 1827.<ref>Golub, s. 214</ref> [[Jöns Jacob Berzelius]] karakteriserte materialet i meir detalj i 1828. Gjennom reduksjon av [[thoriumtetraklorid]] med kalium isolerte han metallet og kalla det thorium etter den [[norrøn mytologi|norrøne guden]] for lyn og tore, [[guden Tor|Tor]] eller [[guden Tor|Thor]].<ref>{{cite journal|author=Berzelius, J. J.|year=1829|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k151010.pleinepage.r=Annalen+der+Physic.f395.langFR|title=Untersuchung eines neues Minerals und einer darin erhalten zuvor unbekannten Erde (Investigation of a new mineral and of a previously unknown earth contained therein)|journal=Annalen der Physik und Chemie|volume=16|pages=385–415|doi=10.1002/andp.18290920702|issue=7|bibcode=1829AnP....92..385B}} (modern citation: ''Annalen der Physik'', vol. 92, no. 7, pp. 385–415)</ref><ref>{{cite journal|author=Berzelius, J. J.|year=1829|title=Undersökning af ett nytt mineral (Thorit), som innehåller en förut obekant jord" (Investigation of a new mineral (thorite), as contained in a previously unknown earth)|journal=Kungliga Svenska Vetenskaps Akademiens Handlingar (Transactions of the Royal Swedish Science Academy)|url=http://ia800507.us.archive.org/30/items/kungligasvenska1182kung_2/kungligasvenska1182kung_2.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://ia800507.us.archive.org/30/items/kungligasvenska1182kung_2/kungligasvenska1182kung_2.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|pages=1–30}}</ref> Den same isoleringsmetoden blei seinare nytta av Péligot for uran.<ref name=g1250 /> [[Actinium]] blei oppdaga i 1899 av [[André-Louis Debierne]], ein assistent for [[Marie Curie]], i det som var att av bekblende etter fjerning av radium og polonium. Han skildra stoffet i 1899 som liknande [[Grunnstoffet titan|titan]]<ref>{{cite journal|title=Sur un nouvelle matière radio-active|author=André-Louis Debierne|journal=Comptes Rendus|volume=129|pages=593–595|year=1899|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3085b/f593.table|language=fr}}</ref> og (i 1900) som liknande thorium.<ref>{{cite journal|title=Sur un nouvelle matière radio-actif – l'actinium|author=André-Louis Debierne|journal=Comptes Rendus|volume=130|pages=906–908|year=1900–1901|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3086n/f906.table|language=fr}}</ref> Debierne si oppdaging av actinium blei stilt spørsmålsteikn ved i 1971<ref>{{cite journal|title=The Discovery of Actinium|author=H. W. Kirby|journal=Isis|volume=62|issue=3|pages=290–308|year=1971|doi=10.1086/350760|jstor=229943|s2cid=144651011 }}</ref> og 2000,<ref>{{cite journal|title=The centenary of a controversial discovery: actinium|author=J. P. Adloff|journal=Radiochim. Acta|volume=88|pages=123–128|year=2000|doi=10.1524/ract.2000.88.3-4.123|issue=3–4_2000|s2cid=94016074 }}</ref> med argument om at Debierne sine utgjevingar i 1904 motsa det tidlegare arbeidet hans frå 1899–1900. Dette synet gjev i staden æra til [[Friedrich Oskar Giesel]] i 1902, som oppdaga eit radioaktivt element kalla ''emanium'' som oppførte seg liknande som lantan. Namnet actinium kjem frå gresk {{langx|grc|ακτίς, ακτίνος}} {{transliteration|grc|italic=no|(aktis, aktinos)}}, som tyder stråle. Dette metallet blei oppdaga ikkje gjennom si eiga stråling, men frå strålinga til dei avleidde produkta sine.<ref>Golub, s. 213</ref><ref name="Himiya aktiniya">{{cite book|author1=Z. K. Karalova|author2=B. Myasoedov|title=Actinium|place=Moscow|publisher=Nauka|year=1982|series=Analytical chemistry items}}</ref> På grunn av den sterke likskapen mellom actinium og lanthanum og den vesle mengda kunne ein berre framstilla reint actinium i 1950. Omgrepet «actinide» blei truleg fyrst nytta av [[Victor Goldschmidt]] i 1937.<ref>{{cite journal|doi=10.1021/ed029p581.2|title=Letters|year=1952|last1=Hakala|first1=Reino W.|journal=Journal of Chemical Education|volume=29|issue=11|page=581|bibcode=1952JChEd..29..581H|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1007/s00897970143a|title=Victor Moritz Goldschmidt (1888–1947): A Tribute to the Founder of Modern Geochemistry on the Fiftieth Anniversary of His Death|year=1997|author=George B. Kauffman|author-link= George B. Kauffman|journal=The Chemical Educator|volume=2|issue=5|pages=1–26|s2cid=101664962 }}</ref> [[Protactinium]] kan ha blitt isolert i 1900 av [[William Crookes]].<ref>{{cite book|title=Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements|author=John Emsley|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, England|isbn=978-0-19-850340-8|chapter=Protactinium|pages= 347–349|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Yhi5X7OwuGkC|year=2001|url=https://archive.org/details/naturesbuildingb0000emsl/page/347}}</ref> Det blei fyrst identifisert i 1913, då [[Kasimir Fajans]] og [[Oswald Helmuth Göhring]] oppdaga den kortlivde isotopen ^234mPa (halveringstid 1,17 minutet) under studiane sine av den [[desintegrasjon|radioaktive nedbrytinga]] av ²³⁸U. Dei gav stoffet namnet «brevium» (frå latin ''brevis'', ‘kortvarig’);<ref name=fajans>{{cite journal|author1=K. Fajans|author2=O. Gohring|title=Über die komplexe Natur des Ur X|journal=Naturwissenschaften|year=1913|volume=1|page=339|url=http://www.digizeitschriften.de/no_cache/home/jkdigitools/loader/?tx_jkDigiTools_pi1%5BIDDOC%5D=201162&tx_jkDigiTools_pi1%5Bpp%5D=425 |doi = 10.1007/BF01495360 |issue = 14|bibcode = 1913NW......1..339F |s2cid=40667401 }}</ref><ref>{{cite journal|author1=K. Fajans|author2=O. Gohring|title=Über das Uran X₂-das neue Element der Uranreihe|journal=Physikalische Zeitschrift|year=1913|volume=14|pages=877–84}}</ref> Namnet blei endra til ''protoactinium'' (frå gresk πρῶτος + ἀκτίς, ‘fyrste strålestoff’) i 1918 då to grupper av vitskapsfolk, leidde av austerrikske [[Lise Meitner]] og tyske [[Otto Hahn]] og britiske [[Frederick Soddy]] og [[John Arnold Cranston]], uavhengig av kvarande oppdaga den mykje meir langvarige ²³¹Pa. Namnet blei forkorta til ''protactinium'' i 1949. Stoffet var lite skildra fram til 1960, då [[Alfred Maddock]] og medarbeidarane hans i Storbritannia isolerte 130&nbsp;gram protactinium frå 60 tonn materiale som var att av ein malm etter at ein hadde vunne ut uran frå han.<ref name=g1251>Greenwood, p. 1251</ref> === Neptunium og vidare === Neptunium (med namn etter [[planeten Neptun]], den neste [[planet]]en ut frå Uranus, som uran har namn etter) blei oppdaga av [[Edwin McMillan]] og [[Philip H. Abelson]] i 1940 i [[Berkeley i California]].<ref>{{cite journal|doi=10.1103/PhysRev.57.1185.2|title=Radioactive Element 93|year=1940|author=Edwin McMillan|journal=Physical Review|volume=57|pages=1185–1186|last2=Abelson|first2=Philip|issue=12|bibcode=1940PhRv...57.1185M|doi-access=free}}</ref> Dei produserte isotopen ²³⁹Np (halveringstid 2,4 dagar) ved å bombardera uran med sakte [[nøytron]].<ref name=g1251 /> Dette var det fyrste [[transuran]]stoffet som blei framstilt syntetisk.<ref name="Himiya neptuniya">{{cite book|title=Analytical chemistry of neptunium|editor=V.A. Mikhailov|place=Moscow|publisher=Nauka|year=1971}}</ref> [[Fil:Glenn Seaborg - 1964.jpg|thumb|[[Glenn T. Seaborg]] og gruppa hans ved [[University of California at Berkeley]] syntetiserte Pu, Am, Cm, Bk, Cf, Es, Fm, Md, No og element 106, som seinare blei kalla [[seaborgium]] til ære for han. Dei syntetiserte over hundre actinoideisotopar.]] Transuranstoff opptrer ikkje i større mengder i naturen, og blir vanlegvis syntetiserte gjennom kjernereaksjonar utførte ved hjelp av kjernereaktorar. Til dømes blir [[uran-238]] delvis konvertert til [[plutonium-239]] under bestråling med reaktornøytron: :<math chem>\ce{{^{238}_{92}U} + {}^{1}_{0}n -> {}^{239}_{92}U ->[\beta^-] [23.5\ \ce{min}] {}^{239}_{93}Np ->[\beta^-] [2.3\ \ce{dagar}] {}^{239}_{94}Pu} \left( \ce{->[\alpha] [2.4\cdot 10^4\ \ce{\overset{\circ}{a}r}]} \right) \ce{{^{235}_{92}U}}</math> Denne syntesereaksjonen blei fyrst nytta av Fermi og medarbeidarane hans i utforminga deira av reaktorane ved [[Hanford Site]], som produserte betydelege mengder plutonium-239 til kjernevåpena i [[Manhattan-prosjektet]] og kjernevåpenarsenalet til USA etter krigen.<ref>{{cite book|last=Hanford Cultural Resources Program, US Department of Energy|title=Hanford Site Historic District: History of the Plutonium Production Facilities, 1943–1990|publisher=Battelle Press|year=2002|location=Columbus OH|isbn=978-1-57477-133-6|pages=1.22–1.27|url=http://www.osti.gov/scitech/servlets/purl/807939|doi=10.2172/807939 |osti=807939 }}</ref> Actinoid med dei høgaste massetala blir syntetiserte ved at ein bombarderer urani, plutonium, curium og californium med [[ion]] av nitrogen, oksygen, karbon, neon eller boron i ein [[partikkelakselerator]]. På dette viset blei [[nobelium]] framstilt ved at ein bombarderte uran-238 med [[neon-22]] slik: : <chem>_{92}^{238}U + _{10}^{22}Ne -> _{102}^{256}No + 4_0^1n</chem>. Dei fyrste isotopane av transplutoniumstoff, [[americium-241]] og [[curium-242]], blei syntetiserte i 1944 av [[Glenn T. Seaborg]], [[Ralph A. James]] og [[Albert Ghiorso]].<ref>{{cite book|title=The New Chemistry: A Showcase for Modern Chemistry and Its Applications|author=Nina Hall|publisher=Cambridge University Press|year=2000|pages=8–9|isbn=978-0-521-45224-3|url=https://archive.org/details/newchemistry00hall|url-access=registration}}</ref> Curium-242 blei framstilt ved at ein bombarderte plutonium-239 med 32-MeV α-partiklar: : <chem>_{94}^{239}Pu + _2^4He -> _{96}^{242}Cm + _0^1n</chem>. Americium-241 og curium-242-isotopane blei også framstilte gjennom bestråling av plutonium i ein kjernereaktor. Det sistnemnde grunnstoffet fekk namn etter [[Marie Curie]] og ektemannen hennar [[Pierre Curie|Pierre]], som er kjende for å ha oppdaga [[radium]] og for arbeidet sitt med [[radioaktivitet]].<ref>Myasoedov, s. 8</ref> Bombardering av curium-242 med α-partiklar gav ein isotop av californium [[Californium-245|²⁴⁵Cf]] som resultat i 1950, og ein liknande prosedyre gav [[berkelium-243]] frå americium-241 i 1949.<ref>{{cite journal|first1=S. G.|last1=Thompson|first2=A.|last2=Ghiorso|author-link2=Albert Ghiorso|first3=G. T.|last3=Seaborg|author-link3=Glenn T. Seaborg|title=Element 97|journal=Phys. Rev.|year=1950|volume=77|issue=6|pages=838–839|doi=10.1103/PhysRev.77.838.2|bibcode=1950PhRv...77..838T |doi-access=free}}</ref> Dei nye grunnstoffa fekk namn etter [[Berkeley i California]], gjennom ein analogi med lantanoid-homologen sin [[terbium]], som fekk namne etter [[Ytterby]] i Sverige.<ref>{{cite journal|first1 = S. G.|last1=Thompson|first2=A.|last2=Ghiorso|author-link2=Albert Ghiorso|first3=G. T.|last3=Seaborg|author-link3=Glenn T. Seaborg|title=The New Element Berkelium (Atomic Number 97)|journal=Phys. Rev.|year=1950|volume=80|pages=781–789|doi=10.1103/PhysRev.80.781|issue=5|bibcode=1950PhRv...80..781T|url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc894817/}}</ref> I 1945 oppnådde B.B. Cunningham den fyrste testbare kjemiske sambindinga av eit transplutoniumstoff, [[Americium(III)hydroksid|americiumhydroksid]].<ref>Wallace W. Schulz (1976) [http://www.osti.gov/bridge/purl.cover.jsp;jsessionid=99C379B4BBA56BB186AAD989333D2B5E?purl=/7232133-fyKvqE/ The Chemistry of Americium], U.S. Department of Commerce, p. 1</ref> Dei neste åra blei det samla opp milligram-mengder av americium og mikrogram-mengder av curium som gjorde at ein kunne framstilla isotopar av berkelium<ref>{{cite journal|last1=Thompson|first1=S.|last2=Ghiorso|first2=A.|last3=Seaborg|first3=G.|title=Element 97|journal=Physical Review|volume=77|pages=838–839|year=1950|doi=10.1103/PhysRev.77.838.2|issue=6|bibcode=1950PhRv...77..838T|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Thompson|first1=S.|last2=Ghiorso|first2=A.|last3=Seaborg|first3=G.|title=The New Element Berkelium (Atomic Number 97)|journal=Physical Review|volume=80|pages=781–789|year=1950|doi=10.1103/PhysRev.80.781|issue=5|bibcode=1950PhRv...80..781T|url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc894817/}}</ref> og californium.<ref>{{cite journal|author1=S. G. Thompson|author2=K. Street Jr.|author3=A. Ghiorso|author4=G. T. Seaborg|title=Element 98|journal=[[Physical Review]]|year=1950|volume=78|pages=298–299|doi=10.1103/PhysRev.78.298.2|url=http://repositories.cdlib.org/cgi/viewcontent.cgi?article=7072&context=lbnl|issue=3|bibcode=1950PhRv...78..298T|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|author1=S. G. Thompson|author2=K. Street Jr.|author3=A. Ghiorso|author4=G. T. Seaborg| title=The New Element Californium (Atomic Number 98)|journal=Physical Review|year=1950|volume=80|pages=790–796|doi=10.1103/PhysRev.80.790|url=http://www.osti.gov/accomplishments/documents/fullText/ACC0050.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.osti.gov/accomplishments/documents/fullText/ACC0050.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|issue=5|bibcode=1950PhRv...80..790T}}</ref><ref>{{cite journal|author1=K. Street Jr.|author2=S. G. Thompson|author3=G. T. Seaborg|title=Chemical Properties of Californium|journal=[[J. Am. Chem. Soc.]]|year=1950|volume=72|pages=4832–4835|doi=10.1021/ja01166a528|url=http://handle.dtic.mil/100.2/ADA319899|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515073629/http://handle.dtic.mil/100.2/ADA319899|url-status=dead|archive-date=15 May 2016|issue=10|bibcode=1950JAChS..72R4832S |hdl=2027/mdp.39015086449173|access-date=23 October 2010}}</ref> Monalege mengder av desse stoffa blei framstilte i 1958,<ref>S. G. Thompson and B. B. Cunningham (1958) [https://escholarship.org/uc/item/1wh7c44z "First Macroscopic Observations of the Chemical Properties of Berkelium and Californium"], supplement to Paper P/825 presented at the Second Intl. Conf., Peaceful Uses Atomic Energy, Geneva</ref> og den fyrste californium-sambindinga (0,3&nbsp;μg av CfOCl) blei framstilt i 1960 av B.B. Cunningham og J.C. Wallmann.<ref>Darleane C. Hoffman, Albert Ghiorso, Glenn Theodore Seaborg (2000) ''The transuranium people: the inside story'', Imperial College Press, {{ISBN|1-86094-087-0}}, s. 141–142</ref> Einsteinium og fermium blei identifiserte i 1952–1953 i det [[radioaktivt nedfall|radioaktive nedfallet]] frå prøvesprenginga «[[Ivy Mike]]» (1. november 1952), den fyrste suksessrike sprenginga av ei hydrogenbombe. Uran-238 blei utsett for ein stor nøytronfluks som resultat av eksplosjonen og danna tunge uranisotopar, som gjekk gjennom ein serie [[betadesintegrasjon]]ar til nuklidar som [[einsteinium-253]] og [[fermium-255]]. Oppdaginga av nye grunnstoff og dei nye dataa om nøytronfangst blei opphavleg haldne hemmelege på ordre frå det amerikanske militæret fram til 1955 på grunn av spenningar under [[den kalde krigen]].<ref name="PR1955" /><ref name="PhysRev.99.1048">{{cite journal|title=New Elements Einsteinium and Fermium, Atomic Numbers 99 and 100|author1=A. Ghiorso|author2=S. G. Thompson|author3=G. H. Higgins|author4=G. T. Seaborg|author5=M. H. Studier|author6=P. R. Fields|author7=S. M. Fried|author8=H. Diamond|author9=J. F. Mech|author10=G. L. Pyle|author11=J. R. Huizenga|author12=A. Hirsch|author13=W. M. Manning|author14=C. I. Browne|author15=H. L. Smith|author16=R. W. Spence|journal=Phys. Rev.|volume=99|issue=3|doi=10.1103/PhysRev.99.1048|pages=1048–1049|year=1955|bibcode=1955PhRv...99.1048G|url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc889467/|doi-access=free}}</ref> Berkeley-gruppe klarte likevel å framstilla einsteinium og fermium med sivile metodar, gjennom nøytronbombardering av plutonium-239, og publiserte arbeide sitt i 1954 med ein merknad om at dette ikkje var dei fyrste studia som var blitt gjort av desse grunnstoffa.<ref>{{cite journal|journal=Physical Review|volume=93|year=1954|title=Transcurium Isotopes Produced in the Neutron Irradiation of Plutonium|author1=S. Thompson|author2=A. Ghiorso|author3=B. G. Harvey|author4=G. R. Choppin|doi=10.1103/PhysRev.93.908|page=908|issue=4|bibcode=1954PhRv...93..908T|url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc1016991/|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|author1=G. R. Choppin|author2=S. G. Thompson|author3=A. Ghiorso|author4=B. G. Harvey|title=Nuclear Properties of Some Isotopes of Californium, Elements 99 and 100|journal=Physical Review|volume=94|issue=4|pages=1080–1081|year=1954|doi=10.1103/PhysRev.94.1080|bibcode=1954PhRv...94.1080C|doi-access=free}}</ref> The "Ivy Mike" studies were declassified and published in 1955.<ref name="PhysRev.99.1048" /> Dei fyrste skikkelege (submikrogram) mengdene av einsteinium blei framstilte i 1961 av Cunningham og medarbeidarar, men dette er framleis ikkje blitt gjort for fermium.<ref>{{cite journal|author=Albert Ghiorso|author-link=Albert Ghiorso|year=2003|title=Einsteinium and Fermium|journal=Chemical and Engineering News|url=http://pubs.acs.org/cen/80th/einsteiniumfermium.html|volume=81|issue=36}}</ref> Den fyrste isotopen av mendelevium, [[mendelevium-256|²⁵⁶Md]] (halveringstid 87 min), blei syntetisert av Albert Ghiorso, Glenn T. Seaborg, [[Gregory Robert Choppin]], Bernard G. Harvey og [[Stanley Gerald Thompson]] då dei bombarderte eit mål av ²⁵³Es med alfapartiklar i 60-tommars-[[syklotron]]en til [[Berkeley Radiation Laboratory]]. Dette var den fyrste isotopen av noko grunnstoff som var blitt syntetisert med eit atom om gongen.<ref>{{cite book|doi=10.1103/PhysRev.98.1518|url=https://books.google.com/books?id=e53sNAOXrdMC&pg=PA101|isbn=978-981-02-1440-1|title=New Element Mendelevium, Atomic Number 101|year=1955|author1=A. Ghiorso |author2=B. Harvey |author3=G. Choppin|author4=S. Thompson|author5=G. Seaborg|journal=Physical Review|volume=98|pages=1518–1519|issue=5|bibcode=1955PhRv...98.1518G}}</ref> Det blei gjort fleire forsøk på å oppnå isotopar av nobelium av svenske (1957) og amerikanske (1958) grupper, men det fyrste pålitelege resultat var syntesen av [[Nobelium-256|²⁵⁶No]] av den russiske gruppa til [[Georgij Fljorov]] i 1965, noko [[IUPAC]] anerkjende i 1992. I eksperimenta sin bombarderte Fljorov et al. uran-238 med neon-22.<ref name=g1252 /> I 1961 oppnådde Ghiorso et al. den fyrste isotopen av lawrencium gjennom å bestråla californium (for det meste [[californium-252]]) med [[boron-10]]- og [[boron-11]]-ion.<ref name=g1252 /> [[Massetal]]et til denne isotopen (kanskje 258 eller 259) blei ikkje klart fastslått i samband med forsøket. I 1965 blei [[Lawrencium-256|²⁵⁶Lr]] syntetisert av Fljorov et al. frå [[Americium-243|²⁴³Am]] og [[oksygen-18|¹⁸O]]. IUPAC har anerkjend kjernefysikkgruppene i Dubna og Berkeley som medoppdagarar av lawrencium. == Utbreiing i naturen == [[File:Uranium ore square.jpg|thumb|left|Uranmalm.]] Thorium og uran er dei mest utbreidde actinoida i naturen med massekonsentrasjonar på høvesvis 16&nbsp;ppm og 4&nbsp;ppm.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=w0wa4b9CGkcC&pg=SA2-PA38|pages=2–38|title=Standard handbook of environmental science, health, and technology|author1=Jay H. Lehr|author2=Janet K. Lehr|publisher=McGraw-Hill Professional|year=2000|isbn=978-0-07-038309-8}}</ref> Uran finst for det meste i jordskorpa som ei blanding av oksida sine i mineralet [[uraninitt]], som også er kjent som [[bekblende]] på grunn av den svarte fargen sin. Det finst fleire dusin andre uranmineral som [[carnotitt]] (KUO₂VO₄·3H₂O) og [[autunitt]] (Ca(UO₂)₂(PO₄)₂·nH₂O). Den isotopiske samansetjinga av naturleg uran er [[uran-238|²³⁸U]] (relativ utbreiing 99,2742 %), [[Uran-235|²³⁵U]] (0,7204 %) og [[Uran-234|²³⁴U]] (0,0054 %); av desse har ²³⁸U den største halveringstida på 4,51{{e|9}} år.<ref>{{RubberBible86th}}</ref><ref name="Yu. D. Tretyakov" /> Produksjonen av uran på verdsbasis i 2009 var 50,572 tonn, med 27,3 % vunne ut i [[Kasakhstan]]. Andre viktige uranproduserande land er Canada (20,1 %), Australia (15,7 %), [[Namibia]] (9,1 %), [[Russland]] (7,0 %) og [[Niger]] (6,4 %).<ref>{{cite web|url=http://www.world-nuclear.org/info/inf23.html|title=World Uranium Mining|publisher=World Nuclear Association|access-date=11 June 2010| archive-url=https://web.archive.org/web/20100626071100/http://www.world-nuclear.org/info/inf23.html|archive-date=26. juni 2010|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center;" |+ Innhald av plutonium i uran- og thoriummalm<<ref name="katz">{{cite book|author = F. Weigel|title = The Chemistry of the Actinide Elements|place=Moscow|publisher = Mir| year = 1997|volume = 2|isbn = 978-5-03-001885-0|author2 = J. Katz|author3 = G. Seaborg}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Nave|first1=S.|last2=Haire|first2=R.|last3=Huray|first3=Paul|title=Magnetic properties of actinide elements having the 5f⁶ and 5f⁷ electronic configurations|journal=Physical Review B|volume=28|issue=5|pages=2317–2327|year=1983|doi=10.1103/PhysRevB.28.2317|bibcode = 1983PhRvB..28.2317N }}</ref> !Malm !Stad ! Uran-<br />innhald, % ! Masseforhold <br /> ²³⁹Pu/malm ! Forhold<br /> ²³⁹Pu/U ({{e|-12}}) |- | [[Uraninitt]]|| Canada|| 13.5|| 9.1{{e|-12}}|| 7.1 |- | Uraninitt|| Congo|| 38|| 4.8{{e|-12}}|| 12 |- | Uraninitt|| [[Colorado]], US|| 50|| 3.8{{e|-12}}|| 7.7 |- | [[Monazitt]]|| Brazil|| 0.24|| 2.1{{e|-14}}|| 8.3 |- | Monazitt|| [[North Carolina]], US|| 1.64|| 5.9{{e|-14}}|| 3.6 |- | [[Fergusonitt]] ||-|| 0.25|| <1{{e|-14}}|| <4 |- | [[Carnotitt]] ||-|| 10|| <4{{e|-14}}|| <0.4 |} Dei mest utbreidde thoriumminerala er [[thorianitt]] ({{chem|ThO2}}), [[thoritt]] ({{chem|ThSiO4}}) og [[monazitt]], ({{chem|(Th,Ca,Ce)PO4}}). Dei fleste thoriummineralar inneheld uran og motsett; og alle har monalege delar lantanoid. Det finst rike førekomstar av thoriummineral i USA (440 000 tonn), Australia og India (~300 000 tonn kvar) og Canada (~100 000 tonn).<ref>[https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/thorium/mcs-2010-thori.pdf Thorium], USGS Mineral Commodities</ref> Utbreiinga av actinium i jordskorpa er berre rundt 5{{e|-15}} %.<ref name="Himiya protaktiniya">{{cite book|author=E.S. Palshin|title=Analytical chemistry of protactinium|place=Moscow|publisher=Nauka|year=1968}}</ref> Actinium finst for det meste i uran-haldig mineral, men også i andre, der det finst i mykje mindre mengder. Actinium-innhaldet i dei fleste naturlege materiale svarer til den isotopiske jamvekta til foreldreisotopen ²³⁵U.<ref name="Himiya aktiniya" /> Protactinium er meir utbreidd (10⁻¹² %) i jordskorpa enn actinium. Det blei oppdaga i uranmalm i 1913 av Fajans og Göhring.<ref name=fajans /> Som actinium følgjer utbreiinga av protactinium den til ²³⁵U.<ref name="Himiya protaktiniya" /> Halveringstida til dei lengstlevande isotopane til neptunium, [[Neptunium-237|²³⁷Np]], er neglisjerbar samanlikna med alderen til jorda. Neptunium finst i naturen i neglisjerbare mengder danna som mellomliggjande nedbrytingsprodukt av andre isotopar.<ref name="Himiya neptuniya" /> Det blei fyrst funne spor av plutonium i uranmineral i 1942. Ein kunne ikkje finna plutonium i prøvar tekne frå månen. Sidan det er så sjeldan i naturen blir plutonium for det meste framstilt syntetisk.<ref name="katz" /> ==Eigenskapar== === Fysiske eigenskapar === [[File:ActinidesLattice.png|mini|Viktige krystallstrukturar hjå nokre actinoid vs. temperatur]] [[File:ACTIION.PNG|mini|[[Metallband|Metall-]] og [[ioneradius]]ane til actinoid.]] [[Fil:Isotopes and half-life.svg|thumb|upright=1|Actinoid har mellom 89 og 103 proton og vanlegvis 117−159 nøytron]] Actinoid er typiske metall. Alle er mjuke og sølvfarga, men oksiderer og blir mørke i luft,<ref name=g1264>Greenwood, s. 1264</ref> relativt høg [[tettleik]] og plastisitet. Nokre av dei kan skjerast med kniv. Den [[elektrisk motstand|elektriske motstanden]] deira varierer mellom 15 og 150 μΩ·cm.<ref name=g1263>Greenwood, s. 1263</ref> Hardleiken til thorium likna den til mjukt stål, så oppvarma reint thorium kan rullast til plater og trekkast ut til tråd. Thorium er nær halvparten så tett som urani og plutonium, men er hardare enn begge. Alle actinoid er radioaktive, [[paramagnetisme|paramagnetiske]], og bortsett frå actinium har dei fleire krystallinske fasar: plutonium har sju og uran, neptunium og californium har tre. [[Krystallstruktur]]ane til protactinium, uran, neptunium og plutonium har ikkje klare analogar blant lantanoidane og er meir like 3''d''-[[transisjonmetall]]a.<ref name="Yu. D. Tretyakov" /> Alle actinoid er [[pyrofori]]ske, særleg i findelt form, det vil seia at dei spontant tek fyr når dei reagererer med luft ved romtemperatur.<ref name=g1264 /><ref>{{cite book|quote=Many actinide metals, hydrides, carbides, alloys and other compounds may ignite at room temperature in a finely divided state.|url=https://chem.libretexts.org/Bookshelves/Inorganic_Chemistry/Modules_and_Websites_(Inorganic_Chemistry)/Descriptive_Chemistry/Elements_Organized_by_Block/4_f-Block_Elements/The_Actinides/1General_Properties_and_Reactions_of_The_Actinides|title= General Properties and Reactions of the Actinides|date=22. mai 2015 |publisher= LibreTexts}}</ref> [[Smeltepunkt]]a til actinoid har ikkje klare samband med talet på ''f''-elektron. Dei uvanleg låge smeltepunkta til neptunium og plutonium (~640&nbsp;°C) kan forklarast av [[Orbital hybridisering|hybridisering]] av 5''f''- og 6''d''-orbitalar og danninga av retningsbindingar i desse metalla.<ref name="Yu. D. Tretyakov" /> === Kjemiske eigenskapar=== Som lantanoid er alle actinoid svært reaktive med [[halogen]] og [[kalkogen]]; men actinoid reagerer lettare. Actinoid, særleg dei med små tal 5''f''-eleckron, kan lett gå gjennom [[Orbital hybridisering|hybridisering]]. Dette kan forklarast av likskapen mellom elektronenergien til 5''f'', 7''s'' og 6''d''-skjela. Dei fleste actinoida syner ein større vatiasjon av valensnivå, dei mest stabile er +6 for uran, +5 for protactinium and neptunium, +4 for thorium og plutonium og +3 for actinium og andre actinoid.<ref name=g222>Golub, pp. 222–227</ref> Actinium er kjemisk ganske likt lantan, som kan forklarast av dei liknande ioneradiusane og elektronstrukturane deira. Som lantan har actinium nesten alltid eit oksidasjonsnivå på +3 i samnbindingar, men det er mindres reaktivt og har meir tydelege [[Base|basiske]] eigenskapar. Blant andre trivalente actinoid er Ac³⁺ minst surt, dvs. at det har den veikeste tendensen til å hydrolysera i vassløysingar.<ref name="Himiya aktiniya" /><ref name="Yu. D. Tretyakov" /> == Bruk== [[Fil:InsideSmokeDetector.jpg|thumb|Inni ein røykvarslar som innheld [[americium-241]].]] Medan actinoid har nokre etablerte bruksområde i dagleglivet, som i røykvarslarar (americium)<ref>[https://web.archive.org/web/19960101/http://www.uic.com.au/nip35.htm Smoke Detectors and Americium], Nuclear Issues Briefing Paper 35, mai 2002</ref><ref name=g1262>Greenwood, s. 1262</ref> og [[glødestrømpe]]r (thorium),<ref name=g1255>Greenwood, s. 1255</ref> blir dei hovudsakleg nytta i [[kjernevåpen]] og som [[kjernebrensel]] i kjernereaktorar.<ref name=g1255 /> Desse siste to bruksområda nyttar eigenskapane til actinoid til å frigjeva enorme energimengder i kjernereaksjonar, som i nokre høve kan bli til sjølvoppretthaldande kjedereaksjonar. [[Fil:Cerenkov Effect.jpg|mini|venstre|Sjølvopplysing av ein kjernereaktor av [[tsjerenkovstråling]].]] [[File:Radioisotope thermoelectric generator plutonium pellet.jpg|mini|venstre|Ein pellet av ²³⁸PuO₂ til bruk i ein radioisotopisk termoelektrisk generator.]] Den viktigaste isotopen for bruk innan [[kjerneenergi]] er [[uran-235]]. Han blir nytta i ein [[termisk reaktor]], og finst ikkje i ein konsentrasjon over 0,72 % i naturleg uran. Isotopen absorberer kraftig [[Nøytrontemperatur|termiske nøytron]], noko som frigjev mykje energi. Ei fisjonshending med 1&nbsp;gram av ²³⁵U blir omforma til rundt 1 MW·dag. {{nuclide|U|235}} sender ut fleire nøytron enn han absorberer;<ref name=g220>Golub, s. 220–221</ref> og når han når [[kritisk masse]] går {{nuclide|U|235}} inn i ein sjølvoppretthaldande kjedereaksjon.<ref name="Yu. D. Tretyakov">{{cite book|editor=Yu.D. Tretyakov|title=Non-organic chemistry in three volumes|place=Moscow|publisher=Academy|year=2007|volume=3|series=Chemistry of transition elements|isbn=978-5-7695-2533-9}}</ref> Urankjerna blir typisk delt i to fragment med utslepp av 2–3 nøytron, til dømes: : {{nuclide|U|235|link=yes}} + {{nuclide|neutronium|1|link=yes}} ⟶ {{nuclide|Rh|115}} + {{Nuclide|Ag|118}} + 3{{nuclide|neutronium|1}} Andre lovande actinoideisotopar for kjernekraft er [[thorium-232]] og produkta frå han i ein [[thoriumreaktor]], [[uran-233]]. {| class="wikitable" style="float:right; width:40%;" |- style="background:lightblue; text-align:center;" | [[Kjernereaktor]]<ref name="Yu. D. Tretyakov" /><ref>{{cite book|author1=G. G. Bartolomei|author2=V. D. Baybakov|author3=M. S. Alkhutov|author4=G. A. Bach|title=Basic theories and methods of calculation of nuclear reactors|location=Moscow|publisher=Energoatomizdat|year=1982}}</ref><ref>Greenwood, pp. 1256–1261</ref> |- | <small> Kjerna i dei fleste [[Generasjon II-reaktor|generasjon II-kjernereaktorar]] inneheld eit sett hole metallstenger, vanlegvis av [[zirkon]]legeringar, fylt med solide kjernebrenslepelletar – vanlegvis oksid, karbid, nitrid eller monosulfid av uran, plutonium eller thorium, eller ei blanding av dei (såkalla [[MOX-brensle]]). Den vanlegaste brensletypen av oksid av uran-235.</small> [[File:Heterogeneous reactor scheme.png|border|150px|left|Nuclear reactor scheme]] <small>[[Nøytrontemperatur|Raske nøytron]] blir seinka ned av [[Moderator (Nuclear Reactor)|moderatorar]], som innehld vatn, [[karbon]], [[deuterium]] eller [[beryllium]], som termiske nøytron for å auka effektiviteten av verkselverknaden deira med uranium-235. Farten til kjernereaksjonen blir kontrollert ved å introdusere ekstra stenger laga av [[boron]] eller [[kadmium]] eller ein flytande absorbent, vanlegvis [[borsyre]]. Reaktorar for plutoniumproduksjon blir kalla [[formeiringsreaktor]]ar eller breeder-reaktor. Dei har ulik design og nyttar raske nøytron.</small> |} Utslepp av nøytronar under fisjon av uran er viktig ikkje berre for å oppretthalda kjernekjedereaksjonen, men også for framstillinga av tyngre actinoid. [[Uran-239]] blir omforma via β-desintegrasjon til plutonium-239, som, likt uran-235, kan stå for spontan fisjon. Verdas fyrste kjernereaktorar blei laga ikkje for å vinna ut energi, men for å framstilla plutonium-239 til kjernevåpen. Rundt halvparten av produsert thorium blir nytta som lys-strålande materiale i glødestrømper.<ref name=g1255 /> Thorium blir også nytta i [[legering]]ar av [[magnesium]] og [[sink]]. Mg-Th-legeringar er lette og sterke, men har også høge smeltepunkt og formbarheit. Dei er difor mykje brukte i luftfartsindustiren og i produksjon av [[missil]]. Thorium har også gode [[Emisjon i fysikk|elektronemisjoneigenskapar]], med lang levetid og låg potensiell barriere for utslepp.<ref name=g220 /> Det relative innhaldet av thorium- og uranisotopar kan nyttast til å estimera alderen til ulike objekt, som stjerner (sjå [[radiometrisk datering]]).<ref>{{cite journal|author1=Sergey Popov|author2=Alexander Sergeev|title=Universal Alchemy|url=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/6214/|language=ru|journal=Vokrug Sveta|year=2008|volume=2811|issue=4}}</ref> Hovudbruken av plutonium har vore i [[kjernevåpen]], der isotopen plutonium-239 var ein nøkkelkomponent på grunn av kor lett han går gjennom fisjon og er tilgjengeleg. Plutonium-baserte design gjer at ein kan redusera den kritiske massen til rundt ein tredel av den for uran-235.<ref>{{cite book|author=David L. Heiserman|title=Exploring Chemical Elements and their Compounds|location=New York|year=1992|publisher=TAB Books|isbn=978-0-8306-3018-9|chapter=Element 94: Plutonium|page=338|chapter-url=https://archive.org/details/exploringchemica01heis/page/338}}</ref> Plutoniumbomber av «[[Fat Man]]»-typen som blei laga under [[Manhattan-prosjektet]] nytta eksplosiv kompresjon av plutonium for å oppnå mykje høgare tettleikar enn normalt, kombinert med ei sentral nøytronkjelde for å byrja reaksjonen og auka effektiviteten. Slik trong ein 6,2&nbsp;kg plutonium for eit eksplosivt resultat tilsvarande 20 kilotonn [[Trinitrotoluen|TNT]].<ref>{{cite book|author=John Malik|url=https://fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/docs1/00313791.pdf|title=The Yields of the Hiroshima and Nagasaki Explosions|publisher=Los Alamos|id=LA-8819|date=September 1985|page=Table VI|access-date=15. februar 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090224204106/https://fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/docs1/00313791.pdf|archive-date=24. februar 2009|url-status=live}}</ref> Hypotetisk kan så lite som 4&nbsp;kg plutonium, og kanskje endå mindre, nyttast til å laga ei einskild atombombe ved hjelp av særs sofistikerte design.<ref>{{cite web|url=https://fas.org/nuke/intro/nuke/design.htm|title=Nuclear Weapon Design|publisher=Federation of American Scientists|year=1998|access-date=7. desember 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081226091803/https://fas.org/nuke/intro/nuke/design.htm|archive-date=26. desember 2008|url-status=dead}}</ref> [[Plutonium-238]] er ein potensielt meir effektiv isotop for kjernereaktorar, sidan han har ein mindre kritisk masse enn uran-235, men han held fram med å sleppa ut mykje termisk energi (0,56 W/g)<ref name=g1262 /><ref>John Holdren and Matthew Bunn [https://web.archive.org/web/20101105035505/http://www.nti.org/e_research/cnwm/overview/technical2.asp Nuclear Weapons Design & Materials]. Project on Managing the Atom (MTA) for NTI. 25. november 2002</ref> ved desintegrasjon sjølv når fisjonskjedereaksjonen blir stoppa med kontrollstenger. Bruken er avgrensa av den høge prisen (kring 1000 US-dollar/g). Isotopen har vore nytta i [[termosøyle]]r og vassdestillasjonssystem i nokre kunstige satellittar og romstasjonar. [[Romfartøyet Galileo]] og [[Apollo-programmet|Apollo]]-fartøy (som [[Apollo 14]]<ref>[http://www.hq.nasa.gov/alsj/a14/A14_PressKit.pdf Apollo 14 Press Kit – 01/11/71] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190721143247/http://www.hq.nasa.gov/alsj/a14/A14_PressKit.pdf |date=21. juli 2019 }}, NASA, s. 38–39</ref>) hadde oppvarmarar med kilogram-mengder av plutonium-238-oksid; denne varmen kan også omformast til elektrisitet med thermosøyler. Desintegrasjonen til plutonium-238 produserer relativt harmlause alfapartiklar og ikkje [[gammastråling]]. Derfor blir denne isotopen (~160&nbsp;mg) nytta som energikjelde i [[pacemaker]]ar der han varer kring 5 gonger lengre enn vanlege batteri.<ref name=g1262 /> [[Actinium-227]] blir nytta som nøytronkjelde. Den høge spesifikke energien (14,5 W/g) og tilgangen til betydelege mengder termisk stabile samband gjer isotopen attraktiv for bruk i langvarige termoelektriske generatorar for fjernbruk. ²²⁸Ac blir nytta som indikator for [[radioaktivitet]] i kjemisk forsking, sidan det slepp får seg høgenergielektron (2,18 MeV) som lett kan oppdagast. [[Actinium-228|²²⁸Ac]]-[[Radium-228|²²⁸Ra]]-blandingar er vidt brukte som ei intens gammakjelde i industrien og innan medisin.<ref name="Himiya aktiniya" /> Utviklinga av sjølv-glødande actinoide-dopa materialar med haldbare krystallinske matriser er eit nytt område for actinoidebruk ettersom tilsetjing av alfa-stårlande radionuklidar til nokre glas og krystallar kan gje dei [[luminescens]].<ref name=burakov>{{cite book|author1=B.E. Burakov|author2=M.I Ojovan|author3=W.E. Lee|title=Crystalline Materials for Actinide Immobilisation|publisher=World Scientific|year=2010|url=https://books.google.com/books?id=BWriuXxa7CYC|isbn=978-1-84816-418-5}}</ref> ==Galleri== <gallery mode="packed" widths="160px" heights="120px"> File:Uranylnitrate_crystals.jpg|[[Uranylnitrat]] (UO₂(NO₃)₂) File:U Oxstufen.jpg|Vassløysingar av uran III, IV, V, VI-salt File:Np ox st .jpg|Vassløysingar av neptunium III, IV, V, VI, VII-salt File:Plutonium in solution.jpg|Vassløysingar av plutonium III, IV, V, VI, VII-salt File:UCl4.jpg|[[Urantetraklorid]] File:Uranium hexafluoride crystals sealed in an ampoule.jpg|[[Uranheksafluorid]] File:Yellowcake.jpg|[[Triuranium octoxide|U₃O₈]] ([[yellowcake]]) </gallery> ==Kjelder== <references/> ;Bibliografi * {{cite book|author=Golub, A. M.|title=Общая и неорганическая химия (General and Inorganic Chemistry)|year=1971|volume=2}} * {{Greenwood&Earnshaw2nd}} * {{cite book|author=Myasoedov, B.|title=Analytical chemistry of transplutonium elements|place=Moscow|publisher=Nauka|year=1972|isbn=978-0-470-62715-0|title-link=Transuranium element}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Actinide|Actinide]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 22. april 2026.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == {{commonskat}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Aktinid| {{PAGENAME}}]] [[Kategori:Grunnstoff|*]] [[Kategori:Periodesystemet]] [[Kategori:Moglege framsideartiklar]] dv9alo8fzrg4v33fs68j08yt2m3prob 0 25424 3651393 2607690 2026-04-24T07:26:01Z Ranveig 39 3651393 wikitext text/x-wiki '''Roosevelt''' er eit [[etternamn]] med opphav i [[nederlandsk]]. Fleire kjende personar frå [[USA]] har hatt namnet som etternamn. == Personar med Roosevelt som etternamn == * [[Alice Roosevelt Longworth]] - dotter av Theodore Roosevelt * [[Alice Hathaway Lee Roosevelt]] - fyrste kona til Theodore Roosevelt * [[Anna E. Roosevelt]] - dotter av Franklin D. Roosevelt * [[Anna Eleanor Roosevelt]]- [[Fyrstedame i USA]], gift med president Franklin Delano Roosevelt; niese av president Theodore Roosevelt * [[Anna Hall Roosevelt]] - kona til Elliott Roosevelt I * [[Archibald Roosevelt]] - son av Theodore Roosevelt * [[Edith Roosevelt]] - [[Fyrstedame i USA]], gift med president Theodore Roosevelt * [[Elliott Roosevelt]] - son av Franklin D. Roosevelt * [[Elliott Roosevelt I]] - bror til Theodore Roosevelt * [[Franklin Delano Roosevelt]] - Den 32. [[President i USA]] * [[Franklin Delano Roosevelt, Jr.]] - son av Franklin D. Roosevelt * [[Franklin Delano Roosevelt, III]] - son av Franklin D. Roosevelt, Jr. * [[James Roosevelt]] - son av Franklin D. Roosevelt * [[John Aspinwall Roosevelt]] - son av Franklin D. Roosevelt * [[Kermit Roosevelt]] - son av Theodore Roosevelt * [[Kermit Roosevelt, Jr.]] - soneson av Theodore Roosevelt * [[Kermit Roosevelt III]] - forfattar og oldebarn av Theodore Roosevelt * [[Quentin Roosevelt]] - son av Theodore Roosevelt * [[Theodore Roosevelt]] - Den 26. [[President i USA]] * [[Theodore Roosevelt, Jr.]] - general under [[andre verdskrig]] ---- == Stadnamn med Roosevelt == * [[Roosevelt i New Jersey]] * [[Roosevelt i New York]] * [[Roosevelt i Oklahoma]] * [[Roosevelt i Utah]] * [[Roosevelt i Washington]] * [[Roosevelt i Wisconsin]] * [[Roosevelt i Minnesota]] * [[Roosevelt Dam]] - demning i [[Arizona]] * [[Roosevelt Island]] i New York * [[Roosevelt Island i Antarktis]] * Roosevelt i [[Rivadavia Partido]] i Buenos Aires i Argentina * [[Roosevelt Bridge]] i [[Stuart i Florida]] [[Kategori:Slektsnamn]] [[Kategori:Slektsnamn av nederlandsk opphav]] 8uff6dokzremsickjjrax5vwrq3uzll 0 50233 3651357 3651322 2026-04-23T13:11:10Z Sigmundg 835 La til litt om isolasjonstransformatorar 3651357 wikitext text/x-wiki [[Fil:Philips_N4422_-_power_supply_transformer-2098.jpg|mini|250px|høgre|Fig. 1 Døme på effekttransformator, med C-kjerne.]] '''Transformator''', ofte kalla '''trafo'''. er ein [[elektromagnetisme|elektomagnetisk]] komponent som vert nytta for impedansetransformasjon, som tilsvarar at spenninga eller straumen vert transformert opp eller ned. Om spenninga vert transformert opp vert straumen transformert ned, eller motsett. Transformatorar spelar ein sentral rolle i overføring av elektrisk [[energi]] frå [[kraftstasjon]]ar til industri, bustader, veglys, osb. Desse arbeider med ein fast frekvens, som i Europa er på 50 [[Hertz|Hz]]. Dei aller fleste transformatorane i [[elnett]]et er trefasetransformatorar, medan små transforatorar i elektrisk utstyr har berre ein fase. Transformatorar vert òg nytta for å oppnå [[galvanisk skilje]] i samband med overføring av audiofrekvensar i [[lydstudio]], for overføring av [[Binærkode|binær]] data, utstyr for datainnsamling frå [[sensor]]ar, osb. Slike signal har stor [[bandbreidd]], så signaltransformatorar vert ofte kalla breibandstransformatorar. == Grunnleggande oppbygging og verkemåte == [[Fil:Transformer3d_col3.svg|mini|300px|høgre|Fig. 2 Transformator.]] Transformatorar er bygd opp med to [[galvanisk isolert]]e krinsar som er kopla saman med ein [[magnetisk fluks]]. Dei to krinsane, som vert kalla primærkrins og sekundærkrins, har kvar sin [[spole]] som er vikla rundt eit materiale med liten [[reluktans]] (kalla transformatorkjernen), som den magnetiske fluksen fylgjer, Fig. 2. Fluksen i den magnetiske krinsen (eining [[Eininga weber|Weber]]) {{NumBlk|:|<math> \Phi = \frac{N_{1}i_1}{\mathfrak R}, </math>|{{EquationRef|1}}}} der ''N₁'' er viklingstalet i primærspolen, <math>i_1</math> er straumen i primærspolen og <math>\mathfrak R</math> er reluktansen til transformatorkjernen. Fluksen fylgjer den magnetiske leiaren (transformatorkjernen), slik at same fluksen går gjennom begge spolane. I primærkrinsen induserer fluksen (i fylgje [[Faradays induksjonslov]]) ei spenning {{NumBlk|:|<math> v_1 = N_1 \frac{d \Phi}{dt}, </math>|{{EquationRef|2}}}} der <math>\frac{\mathrm{d}\Phi}{\mathrm{d}t}</math> er den [[derivasjon|tidsderiverte]] av fluksen, og i sekundærkrinsen vert det indusert ei spenning {{NumBlk|:|<math> v_{2} = N_{2} \frac{\mathrm{d}\Phi}{\mathrm{d}t}, </math>|{{EquationRef|3}}}} der ''N₂'' er viklingstalet i sekundærviklinga. Tilhøvet mellom spenningane i sekundær- og primærkrinsen kan difor uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \frac{v_{2}}{v_{1}} = \frac{N_{2}}{N_{1}} = a. </math>|{{EquationRef|4}}}} === Ideell transformator === [[Fil:Transformer_under_load_(alternative_version).svg|mini|Fig. 3 Ideell transformator med [[spenningskjelde]] <math>V_P</math> og lastimpedans <math>Z_L</math>.]] Ein ideell transformator er ein forenkla modell av ein transformator som ikkje har tap<ref name="Franco"/>. Fig. 3 syner ein ideell transformator med ein ei spenningskjelde <math>V_P</math> og ein last[[impedans]] <math>Z_{L}</math> i sekundærkrinsen. Straumen i lastmotstanden (<math>I_S</math> i fig. 3) {{NumBlk|:|<math> i_{2} = \frac{V_{2}}{Z_{L}}. </math>|{{EquationRef|5}}}} Ein ideell transformator har ikkje tap, så effekten i sekundærkrinsen må vera lik effekten i primærkrinsen: {{NumBlk|:|<math> P_{1} = P_{2}, </math>|{{EquationRef|6}}}} som er det same som at {{NumBlk|:|<math> v_{1}i_{1} = v_{2}i_{2}. </math>|{{EquationRef|7}}}} Ved å kombinera likningane kjem ein fram til fylgjande samanhengar for ein ideell transformator: {{NumBlk|:|<math> \frac{v_{2}}{v_{1}} = \frac{i_{1}}{i_{2}} = \frac{N_{2}}{N_{1}}. </math>|{{EquationRef|8}}}} Om <math>N_{2} > N_{1}</math> vert spenninga transformert opp (<math>v_{2} > v_{1}</math>) og straumen vert transformert ned (<math>i_{2} > i_{1}</math>), og om <math>N_{2} < N_{1}</math> vert spenninga transformert ned (<math>v_{2} > v_{1}</math>) og straumen vert transformert opp. Lastimpedansen sett frå primærsida kan uttrykkast {{NumBlk|:|<math> Z_{L}{'} = \frac{v_{1}}{i_{1}} = \frac{v_{2}{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)}}{{i_{2}}{\left(\!\frac{N_{2}}{N_{1}}\right)}} = \left(\!\frac{v_{2}}{i_{2}}\right)\!{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)^2} = Z_{L}\!{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)^2}. </math>|{{EquationRef|9}}}} På same måte kan kildeimpedanse <math>Z_{k}</math> sett frå sekundærsida uttrykkast {{NumBlk|:|<math> Z_{k}^{'} = Z_{k}\!{\left(\!\frac{N_{2}}{N_{1}}\right)^2}. </math>|{{EquationRef|10}}}} Ein ser at spenningar og straumar vert transformerte med omsettingsforholdet <math>\frac{N_{2}}{N_{1}}</math>, medan impedansar vert transformerte med kvadratet av omsetningsforholdet. == Praktiske transformatorar == [[Fil:Transformer_Flux.svg|mini|Fig. 4 Lekasjefluks.]] <!--[[Fil:Trafo_vazba.png|800px|Fig. 4 .]]--> <!--[[Fil:Transformer_-_equivalent_circuit_diagram.png|mini|400px|Fig. 6 .]]--> <!--[[Fil:Trafo-ESB-vereinfacht.svg|mini|400px|Fig. 7 .]]--> Praktiske transformatorar avvik noko frå den ideelle transformatoren skildra så langt. Eit slikt avvik er at noko av fluksen ikkje fylgjer kjernematerialet. Storparten av fluksen <math>\Phi_1</math> generert av primærspolen fylgjer kjernematerialet og flyt gjennom sekundærspolen, der han induserer sekundærspenninga <math>v_2</math>. Dette er den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math> i fig. 4. Men ein liten del av fluksen tek vegen utanom kjernematerialet. Denne lekasjefluksen er merka <math>\Phi_{\sigma 1}</math> og <math>\Phi_{\sigma 2}</math> i fig. 4. Lekasjefluksen i primær og sekundærviklingane kan uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \Phi_{1} - \Phi_{12} </math>|{{EquationRef|11}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \Phi_{2} - \Phi_{12}, </math>|{{EquationRef|12}}}} der <math>\Phi_{12}</math> er den mutuelle fluksen, <math>\Phi_{1}</math> er fluksen gjennom primærspolen og <math>\Phi_{2}</math> er fluksen gjennom sekundærspolen. Lekasjefluksane er proporsjonal med straumen i viklingane, men etter som kjernen har mykje større [[permeabilitet]] enn luft er lekasjefluksen berre nokre få prosent av den mutuelle fluksen<ref name="McPHerson"/>. Transformatorar med høg spenning krev tjukkare isolasjon, så avstanden mellom viklingane er større, noko som aukar lekasjefluksane. === Separasjon an mutual- og lekasjefluks === Magnetiseringa av kjernematerialet er både ulineær og [[Magnetisk hysterese|hysterisk]], men lekasjefluksen går gjennom eit ikkje-feromagnetisk materiale og vert ikkje påverka av at kjernen går i metning. Det er difor nyttig å skilja lekasjefluksen frå den mutuelle fluksen. Det var [[Charles Proteus Steinmetz]] som fyrst hadde denne ideen<ref name="McPHerson"/>. Denne separasjonen vert utført ved å uttrykkje primærspenninga som {{NumBlk|:|<math> V_1 = N_1\frac{d\phi_{\sigma 1}}{dt} + N_1\frac{d\phi_{12}}{dt} </math>|{{EquationRef|13}}}} der leddet <math>N_1\frac{d\phi_{\sigma 1}}{dt}</math> representerer spenninga indusert av lekasjefluksen <math>\Phi_{\sigma 1}</math> og leddet <math> N_1\frac{d\phi_{12}}{dt}</math> representerer spenninga indusert i primærkrinsen på grunn av den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math>. På same vis kan spenninga i sekundærkrinsen separerast i to delar: {{NumBlk|:|<math> V_2 = N_2\frac{d\phi_{\sigma 2}}{dt} + N_2\frac{d\phi_{12}}{dt} </math>|{{EquationRef|14}}}} der leddet <math>N_2\frac{d\phi_{\sigma 2}}{dt}</math> representerer spenninga indusert på grunn av lekasjefluksen <math>\Phi_{\sigma 2}</math> i sekundærspolen og leddet <math>N_2\frac{d\phi_{12}}{dt}</math> representerer spenninga indusert i sekundærkrinsen av den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math>. === Lekasjeinduktans === Lekasjefluksane er ikkje påverka av kjernemetninga, men er proporsjonal med den [[magnetomotorisk spenning]]a <math>\mathcal{F}_{m}=Ni</math>. Dei kan difor uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \mathcal{P}_1\mathcal{F}_{1} = \mathcal{P}_1 N_1 i_1 </math>|{{EquationRef|15}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 2} = \mathcal{P}_2\mathcal{F}_{2} = -\mathcal{P}_2 N_2 i_2, </math>|{{EquationRef|16}}}} der <math>\mathcal{P}=\mathcal{R}^{-1}</math> er [[permeans]]en. Minusteiknet i ({{EquationNote|16}}) kjem av at sekundærstraumen <math>i_2</math> har retning ut frå sekundærspolen i ekvivalentskjemaet i fig. 4. Vi kan no skriva dei fyrste ledda i ({{EquationNote|13}}) og ({{EquationNote|14}}) som {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 1} = \frac{d}{dt}\left( N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1} i_1 \right) = N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1} \frac{di_1}{dt} </math>|{{EquationRef|17}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 2} = -\frac{d}{dt}\left( N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2} i_2 \right) = -N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2} \frac{di_2}{dt}. </math>|{{EquationRef|18}}}} I ({{EquationNote|17}}) og ({{EquationNote|18}}) har ledda <math>N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1}</math> og <math>N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2}</math> eininga [[Henry]], så dei representerer [[induktans]]ar. Vi kan difor uttrykka ({{EquationNote|17}}) og ({{EquationNote|18}}) ved hjelp av lekasjeinduktansane <math>L_p</math> og <math>L_s</math>, som {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 1} = L_p\frac{di_1}{dt} </math>|{{EquationRef|19}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 2} = -L_s\frac{di_2}{dt}. </math>|{{EquationRef|20}}}} Lekasjefluksen lagrar energi, men avgir han når straumen snur. Han fører difor ikkje til effekttap, men spenningsreguleringa vert noko dårlegare (meir variasjon i utgangsspenniga når laststraume varierer). Effekttransformator vart difor dimensjonerte for å ha minst mogleg lekasjefluks. === Ekvivalentskjema === [[Fil:Transformer_equivalent_circuit-2.svg|mini|400px|Fig. 5 Transformator ekvivalentskjema.]] <!--[[Fil:Transformer_equivalent_circuit.svg|mini|400px|Fig. 5 Transformator ekvivalentskjema reflektert til primærsida.]]--> For sinusforma spenningar kan transformatoren representerast i form av ekvivalentskjemaet vist i fig. 5, der {{NumBlk|:|<math> X_p = j\omega L_p </math>|{{EquationRef|21}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> X_s = j\omega L_s, </math>|{{EquationRef|22}}}} er lekkasje[[reaktans]]ane i primær respektivt sekundærviklingane. Motstanden i primær- og sekundærviklinga er representerte som <math>R_p</math> respektivt <math>R_s</math>. === Magnetisering av kjernen === I fylgje [[Faradays induksjonslov]] er primærspenninga {{NumBlk|:|<math> E_p = N_p \frac{d\Phi}{dt}. </math>|{{EquationRef|23}}}} Etter som spenningsfallet over <math>R_p</math> og <math>X_p</math> er lite er <math>E_p\approx V_p</math>. Med sinusforma inngangsspenning er difor <math>E_p</math> med god tilnærming òg sinusforma. Vi kan vi difor uttrykkja spenninga over primærspolen som {{NumBlk|:|<math> E_p = \sqrt{2}E_p\sin(\omega t + \alpha), </math>|{{EquationRef|24}}}} der <math>E_p</math> er [[effektivverdi]]en til primærspenninga og <math>\alpha</math> er eit faseskift. Ved å kombinera ({{EquationNote|23}}) og ({{EquationNote|24}}) kan fluksen gjennom kjernen uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{12} = \frac{1}{N_p}\int \sqrt{2}E_p\sin(\omega t + \alpha)dt = -\frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p}\cos(\omega t + \alpha) + \phi_c. </math>|{{EquationRef|25}}}} <math>\phi_c</math> er ein transientfluks som døyr ut etter nokre få periodar, så ({{EquationNote|25}}) vert redusert til {{NumBlk|:|<math> \Phi_{12} = -\frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p}\cos(\omega t + \alpha). </math>|{{EquationRef|26}}}} Divisonen med <math>\omega</math> i ({{EquationNote|26}}) syner at fluksen ligg <math>90^{\circ}</math> etter spenninga <math>E_p</math>. Maksverdien til fluksen i kjernen {{NumBlk|:|<math> \Phi_{max} = \frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p} = \frac{1}{\sqrt{2}\pi f} \frac{E_p}{N_p}. </math>|{{EquationRef|27}}}} [[Fil:Power_Transformer_Over-Excitation.gif|mini|Fig. 6 Overstyrt kjerne: grøn: fluks, raud: magnetiseringskarakteristikk, blå: magnetiseringsstraum <math>I_{o}</math>.]] Summen av dei [[magnetomotorisk spenning|magnetomotoriske spenningane]] i primær- og sekundærkrinsen {{NumBlk|:|<math> \mathcal{F}_{m,T} = \mathcal{F}_{m,p} + \mathcal{F}_{m,s} = N_pI_p - N_sI_s. </math>|{{EquationRef|28}}}} Om vi dividerer begge sider med <math>N_p</math> får vi {{NumBlk|:|<math> \frac{\mathcal{F}_{m,T}}{N_p} = I_p - \frac{I_s}{N_s/N_p} = I_P - \frac{I_s}{a} \doteq I_{0}, </math>|{{EquationRef|29}}}} I ein ideell transformator er <math>I_{o}=0</math>, men i ein fysisk transformator er ikkje <math>I_{o}</math> null og representerer den ekstra primærstraumen som skal til for å magnetisera den ferromagnetiske kjernen, pluss [[hysterese]]- of [[virvelstraum]]stapa i kjernen. Så <math>I_{o}</math> består av to delar {{NumBlk|:|<math> I_{o} = I_{\Phi} + I_{h+v}, </math>|{{EquationRef|30}}}} eller uttrykt som magnetomotoriske spenningar {{NumBlk|:|<math> \mathcal{F}_{o} = N_p I_{M} + N_p I_{C}, </math>|{{EquationRef|31}}}} der den magnetomotoriske spenninga <math>N_p I_{M}</math> magnetiserer kjernen og <math>N_p I_{C}</math> er den magnetomotoriske spenninga som skal til for å driva hysterese- og virvelstraumstapa i kjernen. === EMF-likninga === Vi kan finna [[effektivverdi]]en til primærspenninga <math>E_p^{rms}</math> frå ({{EquationNote|27}}): {{NumBlk|:|<math> E_p^{rms} = \frac{\omega N_p \phi_{max}}{\sqrt{2}} = \sqrt{2}\pi f N_p \phi_{max} \approx 44.4f N_p A B_{max}, </math>|{{EquationRef|32}}}} der <math>f</math> er frekvensen, <math>A</math> er tverrsnittet til kjernen (i [[meter|m]]<math>^2</math>) og <math>B=\phi/A</math> er [[Magnetisk flukstettleik|flukstettleiken]] (i [[Eininga tesla|T]]). Likning ({{EquationNote|27}}) vert kalla EMF-likninga til transformatoren. === Frekvensavhengigheit === Vi ser frå ({{EquationNote|27}}) at med ei sinusforma inngangsspenning er maksverdien til fluksen proporsjonal med tilhøvet <math>E_p/N_p</math> og invers proporsjonal med frekvensen <math>f</math>. Transformatorar som arbeider emd låge frekvensar har difor høgare fluksverdiar enn høgfrekenstransformatorar, så tverrsnittet på kjernen lyt vera større. Dette er grunnen til at transformatorane i svitsja forsyningar, som arbeider med frekvensar på fleire hundre kHz, er mykje mindre enn transformatorar som arbeider med 50 Hz (som i [[elnett]]et). Om ein transformator vert nytta ved lågare frekvens enn han er dimensjonert for vil det føra til at kjernen går i metning, som illustrert i Fig. 6. Den auka magnetiseringstraumen fører til auka tap, både på grunn av større ohmske tap i viklingane og på grunn av større virvelstraumstap i kjernematerialet. Dette fører i sin tur til at kjernetemperaturen aukar. EIn kan difor ikkje utan vidare nytta transformatorar dimensjonerte for å arbeida med ein frekvens på 60 Hz i eit 50 Hz elnett. === Kjernetap === [[Fil:Laminated core eddy currents 2.svg|mini|venstre|Fig. 7 I ein ulaminert kjerne, vist til venstre, kan dei induserte virvelstraumane, vist i <span style="color:red;">raudt</span>, sirkulera i heile arealet, og det oppstår ohmske tap. Den laminert kjernen til høgre er bygd opp av fleire tynne parallelle jarnplater, C, som er isolerte frå kvarandre, og parallelle med fluksentettleiken <span style="color:green;">'''B'''</span>.]] [[Fil:Schnittband-_und_Rundbandkern.jpg|mini|Fig. 8 Øvst: C-kjerne, nedst: ringkjerne.]] [[Fil:Carcasse_transformateur_monophasé.png|mini|Fig. 9 EI-kjerne.]] [[Fil:NyNTrafo.PNG|mini|Fig. 10 Virkningsgrad som funksjon av overført effekt.]] Når magnetfeltet i kjernen endrar seg, vert òg magnetiseringa av kjernematerialet endra, ved at dei magnetiske domena, som er rundt<ref name="Hummel"/> av storleik 1-100 [[Mikrometer|<math>\mu\mbox{m}</math>]] utvidar og trekkjer seg saman. Overflatene til domena gnissar da mot kvarandre. Denne gnissinga fører til eit energitap i form av [[termisk energi]], så kjenetemperaturen går opp. For meir om dette sjå [[Ferromagnetisme#Hysteresetap|kjernetap]]. Tapet er proporsjonalt med arealet til hysteresekurva<ref name="McPherson"/>, så det kan reduserast ved å nytta eit kjernemateriale med ei smal hysteresekurve, som mjukt jarn. Om straumen i viklingane har ein likestraumskomponent vil det føra til at kjernen går fortare i metning, og kjernetapet går opp. Når fluksen endrar seg vert det generert [[virvelstraum]]ar i kjernematerialet, som fører til [[Ohmsk tap|ohmske tap]]. Virvelstraumane kan reduserast ved å bygga opp kjernen av tynne metallskiver (transformatorblekk), som er isolerte frå kvarandre, som vist i fig. 7. Rektangulære laminerte kjerner kan produserast relativt enkelt. Men å produsera laminerte runde kjerner er meir komplisert og kostbart, så det er ikkje så vanleg. Summen av hysterese- og virvelstraumstapa vert kalla ''kjernetap''<ref name="McPherson"/>. Ein måte å uttrykkja dette på er ved Legglikninga<ref name="Legg"/> {{NumBlk|:|<math>\frac{R_{ac}}{\mu L}=aB_{max}f+cf+ef^2</math>,|{{EquationRef|33}}}} der <math>R_{ac}</math> er effektiv kjernetapsmotstand, i [[Ogm|<math>\Omega</math>]], <math>a</math> er hysteresetapskoeffisienten, <math>B_{max}</math> er maks flutstettleik, <math>c</math> er resterande tapskoeffisient, <math>f</math> er frekvensen i Hz og <math>e</math> er virvelstraumstapskoeffisenten. Ulike produsenatar gir ikkje alltid opp kjernetapa på same måte, så det kan vera komplisert å samanlikna produkta. Kjernen i ein transformator kan ha mange ulike utformingar. Ei ringkjerne, som vist i fig. 8 fører til svært liten lekasjefluks, noko som er viktig når transformatoren er plassert i same chassis som følsam elekpnikk. På grunn av at ringkjerner gjer det meir komplisert å plassera viklingane very C-kjerner, òg vist i fig. 8, ofte nytta i staden. Fig. 9 syner en sokalla EI-kjerne, som er billgare å produsera, men som har meir lekasjefluks. På denne typen vert viklingane plasserte på midtstolpen. === Virkningsgrad === Store transformatorar nytta i elnettet, har ofte virkningsgrad på over 90 %, medan mindre transformatorar har lågare virkingsgrad. Transformatorar på 100 KV har typisk verkingsgrad på 80 til 90 %, medan småtransformatorar på rundt 1 [[Kompleks effekt |VA]] kan ha verkningsgrad på berre 50 %. Fig. 10 syner eit døme på korleis verkningsgraden til ein 100 VA effekttransformator varierer med overført effekt. Kjernetapet kjem som fylgje av magnetiseringa av kjernen og er uavhengig av overført effekt, så tomgansttapet (open utgang) er det same som når det vert henta ut maks effekt på utgangen. Dette er grunnen til at verkningsgraden går mot null nå roverført effekt går mot null. I fig. 10 når verkningsgraden ein maksverdi på 90 %, for så å avta når overført effekt aukar. At verkingsgraden minkar ved stort effektuttak kjem av at det ohmske tapet i viklingane aukar proportsjonalt med straumen. === Spenningsregulering === På grunn av motstanden i leiarane i spolane oppstår det eit spenningstap, som er proporsjonal med laststraumen. Ein definerer difor ein faktor kalla spenningsregulering, som syner tilhøver mellom utgangsspenninga ved nominal last og ved open utgang. Denne faktoren vert definert som<ref name="Wildi"/> {{NumBlk|:|<math>\Gamma = \frac{V_{o}-V_{L}}{V_L}</math>,|{{EquationRef|34}}}} oder <math>V_L</math> er utgangsspenninga ved nominal belastning og <math>V_o</math> er utgangsspenninga med open utgang. === Transient straumpuls === [[Fil:Inrush-curr-3 (cropped).png|mini|Fig. 11 Døme på transient straumpuls.]] <!--[[Fil:Prinzipskizze_Netzausfall.svg|mini|Fig. 8 Nettutfall.]]--> Når ein sler på spenninga på inngangsspenninga <math>V_1</math> vil transformatoren trekkja ein ein transient straumpuls, som vist i fig. 11, for å byggja opp transientfluksen <math>\phi_{c}</math> i ({{EquationNote|25}}). Om kjernen har liten reluktans, som i store ringkjernetransformatorar, kan den transiente straumpulsen verta så kraftig at sikringane går. Svitsjing i elnettet kan òg føra til at ein, eller fleire, periodar dett ut. Dette fører òg til ein transient straumpuls. I samband med store [[effektforsterkar]]ar plasserer ein difor ein motstand i serie med tranformatoren i ein kort periode. Slike krinsar vert ofte kalla [[mjukstartkrins]]ar. == Ulike transformastortypar == Transformatorar kjem i mange storleikar og tilpasse ulike oppgåver. === Trefasetransformatorar === :''Hovudartikkel: [[Trefasetransformator]]'' [[Fil:Leistungstransformator_neu.jpg|mini|Fig. 12. Trefasetransformatorar i elnettet.]] I [[elnett]]et vert det nytta transformatorar for å transformera opp spenninga for overføring av elektisk effekt mellom [[kraftstasjon]]ar og forbrukarar, som industri og boligar. Grunnen til at ein trasformerer opp spenninga er at strumen då vert redusert med same faktor. Dette fører til mindre tap i leiarane, etter som effekttapet er proporsjonalt med kvadratet av straumen: {{NumBlk|:|<math>P = I^2 R_w</math>,|{{EquationRef|35}}}} der <math>I</math> er effektivverdien til straumen og <math>R_w</math> er leiarmotstanden. Elnettet nyttar [[trefase]], så transformatorane lyt òg handsama tre fasar. Vindingane kan vera [[stjernekopling|stjerne-]] eller [[deltakopling]]ar, eller ein kombinasjon av desse. Dei høgste spenningave vert nytta for overføring over lange avstanar. Det finst transformatoarar som arbeider med spenningar heilt opp i 765 KV, men i det norske elnettet er dei høgste spenningane 300 og 420 KV. Regionale nett i Noreg arbeider med 45 - 132 kV, og lokale distribusjosnett med 11 kV eller 22 kV. Etter som spenninga til forbrukarane er på 240 V må desse spenningane transformerast ned før dei går ut til forbrukarane. Det krevst difor ei rad med transformastorar, som arbeider med ulike spenning og effektnivå. Medan dei aller største transformatorane er i stand til å handsama effektar på over ein [[Tera|T]][[Watt|W]], arbeider dei fleste med meir moderat effekt. I distribusjonsnettet er effekt i kW og MW-området meir vanleg. === Effekttransformatorar for elektrisk utstyr === [[Fil:Small_toroidal_transformer.jpg|mini|Fig. 13 Ringkjernetransformator.]] Det meste av elektisk utstyr, som [[Elektrisk forsterkar|forsterkarar]], [[datamaskin]]er, etc. arbeider med mykje lågare spenningar enn 230 V, så spenning må transformerast ned. Sjølv om det i dag i stort mon vert nytta [[svitsmodeforsyning]]ar er det framleis mykje utstyr som nyttar transformatorar. I billig utstyr vert det ofte nytta transformatorar med EI-kjerne, medan meir avansert utstyr nyttar C- eller ringkjernetransformatorar. I ein perfekt ringkjernetransformator er det ikkje noko lekkasje av magnetfeltet<ref name="Sears"/>, noko som er ein viktig eigenskap når ein transformator er plassert tett på fælsam elektronikk. I praktiske ringkjernetransformatoarar er ikkje viklingane heilt symmetriske, så det er litt lekasjefelt. Men det er mykje mindre enn frå andre transformatortypar, med til dømes EI-kjerne. Mykje elektrisk utstyr treng både positive og megative spenningar. Det vert difor produsert transformatorar med to sekundærviklingar. Mange transformatorar har fleire enn to sekundærviklingar, ofte med ulike spenningar. === Isolasjonstransformator === [[Fil:Isolation_Transformer_Simple_with_Dielectric_Barrier_and_Electrostatic_Shield.jpg|mini|Fig. 14 1:1 isolasjonstransformator, med dieletrisk skjerm meoom primær- og sekundærviklingane.]] Isolasjonstransformatorar vart nytta for å skapa galvanisk skilje mellom inn- og utgangsspolane. Ein viktig funksjon er å bryta [[jordsløyfe]]r, som er ei kjelde ti interferens mellom ulike krinsar. Isolasjonstransformatorar har ofte same viklingstal i primær- og sekundarspolane, slik at omsetninstilhøver er 1:1. Isolasjonstransformatorar er som oftast dimesnjonerte for å motstå høge spenningar mellom primær- og sekundarkrinsane. Dei har ofte ein jorda dielektrisk skjerm mellom primær- og sekundærviklinga, for å redusera lapasitivt kopling av harmoniske komponentar of støy frå primær- til sekundærkrinsane. Isolasjonstransformator nytta i samband med følsam elektronikk, som [[Medisinsk elektronikk|medisinsk utstyr]] og laboratorieutstyr, er ofte innbygde i eit metallchassis som dannar eit [[faradaybu]]. At det ikkje er galvanisk forbindelse mellom primær- og sekundarkrinsane aukar sikkerheita når ein til dømes nyttar [[oscilloscope]] for å utføra målingar på utstyr eldre røyrforsterkarar, [[fjernsyn]]sapparat, etc. === Autotransformator === [[Fil:Tapped_autotransformer.svg|mini|venstre|Fig. 15 Variabel autotransformator.]] [[Fil:Variable Transformer 01.jpg|mini|Fig. 16 Ein variabel autotransformator for laboratoriebruk.]] Autotransformatorar har berre ei vikling, som fungerer både som promær- og sekundærvikling. Den eine enden av viklinga har forbindelse både til inn- og utgangen, så autotransformatorar har berre tre terminalar. Viklinga har ofte fleire utgangstappar og utgangsterminalen kan flyttast mellom desse for å variera utgangsspenninga. Autotransformatorar er billigare enn transformatorar med separate primær- og sekundærviklingar, men dei har den ulempa at det ikkje er galvanisk isolasjon mellom inn- og utgangsterminalane, så dei bør nyttast med omtanke. Helst bør ein plassera ein isolasjonstransformator rett før autotransformatore. Dei vert ofte nytta som laboratorieutstyr når ein treng å variera spenninga på ein enkel måte. === Signaltransformatorar === Signaltransformatorar vert nytta for å skapa eit [[galvanisk skilje]] mellom ulike krinsar. Bandbreidda til transformatorane lyt vera minst like stor som bandbreidda til signala som skal overførast. Men [[likespenning]] og svært låge frekvensar vert blokkert, slik at lågfrekvent støy ikkje vert overført. ==== Audiotransformatorar ==== [[Fil:RCATubeAmp_B002.jpg|mini|Fig. 17 RCA RS177J mono røyreffektforsterkar frå 1965. Den svarte klumpen i øtre høgre hjørne er utgangstransformatoren.]] Tidlegare vart det i stor grad nytta transformatorar for å overføra analoge signal gjennom lange kablar i [[lydstudio]]. Etter som [[jordpotensial]]et kunne vera litt forskjellig i ulige rom var det viktig med galvanisk skilje mellom sendar og mottakar. Samstundes fekk ein [[balansert overføring]], slik at [[common-mode]]-komponentar vart kansellerte. I dag vert signala for det meste overførte på [[Binærkode|binær form]], men transformatorane er ikkje heilt borte. På grunn av at [[Mikrofon#Svingspolemikrofonar|svingspolemikrofonar]] har svært låg utgangsspenning har mange av dei ein innebygd signaltransformator. [[MC-pickup]]ar for [[platespelar]]ar har svært svake utgangssignal, så det finst spesialtilpassa signaltransformatorar (MC-trafoar) som transformerer opp spenninga. Ein annan type audiotransformator er utgangstransformatorar for røyr[[effektforsterkar]]ar, som tidlegare var vanlege. Desse er naudsynte på grunn av at rørforsterkarar har for stor [[utgangsimpedans]] for å driva [[høgtalar]]ar direkte. Spenninga vert difor transformert ned og straumen opp, med ein faktor <math>N_2/N_1</math>. Det fylgjer frå ({{EquationNote|10}}) at utgangsimpedansen frå transformatoren blir då <math>Z'_k= Z_k(N_2/N_1)^2</math>. Når vindigstalet <math>N_2</math> i sekundærviklingane er mindre enn vindigstalet <math>N_1</math> i primærviklingane vert impedansen redusert med kvadratet av tilhøvet <math>N_2/N_1</math>. [[Høgtalar#Elektrostatisk_høgtalar|Elektrostatiske høgtalarar]] har stor inngangsimpedans og må drivast med høg spenning. Effektforsterkarar bygd med [[transistor]]ar har for låg utgangsspenninga for å driva desse direkte, så det vert nytta transformatorar mellom forsterkarane og høgtalarane. Denne transformatortypen lyt dimensjonerast for å handsama etter måten stor effekt, og bandbreidda lyt dekkja heile det høyrbare frekvensområdet. På grunn av hysterese i kjernematerialet innfører transformatorar forvrengning av signalt. For at ikkje forvrengninga skal verta for stor lyt tverrsnittet på kjernen vera større enn i ein nettransformatorar med same effekt. Effekttransformatorar for audiosignal er ofte kostbare om dei er av god kvalitet. ==== Måletransformatorar ==== [[Fil:Magnetic-Coupling-Principle2.png|mini|Fig. 18 Isolasjonsforsterkar med induktiv kopling.]] I samband med måling av ulike fysiske parametrar nyttar ein signaltransformatorar både for å tilpassa spenningsnivet og for å oppnå galvanisk skilje mellom målepunkta og datainnsamlingsutstyret, som arbeider med låge spenningar. Eit typisk døme er måling av straum og spenning på [[Elektrisk motor|elektriske motorar]], der spenningane kan vera fleire kV, medan inngangsspenningane til [[Analog til digital-omformar|AD-omformarane]] i måleutstyret ikkje kan overstiga nokre få volt. Sume [[isolasjonsforsterkar]]ar har innebygd induktivt skille, i form at ein liten transformator, for å oppnå galvanisk skille mellom inngangen og utgangen. ==== Pulstransformatorar ==== [[Fil:Impulstransformatoren_TG110_TopBottom_C.jpg|mini|Fig. 19 Signaltransformatorar for [[Ethernet]].]] Pulstransformatorar vert nytta for å overføra pulsforma spenningar, som til dømes binære sekvensar. I tillegg til å skapa galvanisk skilje kan transformatorane tilpassa ut- og inngangsimpedansane til den [[Karakteristisk impedans|karateristiske impedanssen]] til kabelen. Slike transformatorar treng ikkje å dimensjonerast for stor effekt, men dei lyt ha stor bandbreidd for at pulsane ikkje skal verta forvrengte. I svitsja spenningsregulatorar vert det nytta pulstransformatorar dimensjonerte for større effekt og spenningar. Pulstransformatorar vert òg nytta for å isolera styreelektronikk frå effekttransistorar og [[thyristor]]ar i til dømes motorstyringar. Eit anna bruksområde er for elektronikk i [[radar]], [[sonar]], etc. === Straumtransformatorar === [[Fil:Stromwandler_wickel_Zeichnung.svg|mini|venstre|Fig. 20 Strumtransformator.]] [[Fil:Clampmeter.jpg|mini|150px|Fig. 21 Straumtong. Den gule kjevane vert opna ved å trykkja inn den gule knappen på venstre side.]] Straumtransformatorar vert nytta for å måla straumen i ein leiar utan at ein treng å nytta seriemotstand. Transformatoren gir galvanisk skilje mellom den straumførande leiaren og sekundærviklinga. Primærviklinga kan ha frå eit til nokre få omdreiningar, medan viklingstalet i sekundærviklinga er større. Ved å tilpassa tilhøvet <math>N_1/N_2</math> kan ein måla store straumar utan at straumen i sekundærviklinga vert for stor. I sokalla [[Straumtong|straumtegner]] består kjernen av to kjevar som kan lukkast rundt ein straumførande kabel, som utgjer primærviklinga. Sekundærviklinga er plassert innvendig i instraumentet. Straumtenger gjer det mogleg å måla straumen i ein kabel utan at han treng å kappast som ved bruk av eit tradisjonelt [[ampermeter]]. == Referansar == <references> <ref name="Franco">S. Franco, ''Electric circuits fundamentals'', Saunders College Publishing, 1995.</ref> <ref name="Hummel">R.E. Hummel, ''Electronic properties of materials'', 4. utg., Springer, 2011.</ref> <ref name="McPHerson">G. McPHerson, ''An introduction to electrical machines and transformers'', John Wiley & Sons, 1981.</ref> <ref name="Legg">V. Legg, ''Magnetic measurements at low flux densities using the alternating current bridge'', Bell Syst. Tech. Jou., vol. 15, nr 1, 1936, ss. 39-62.</ref> <ref name="McPherson">G. McPherson, ''An introduction to electrical machines and transformers'', John Wiley & Sons, 1981.</ref> <ref name="Sears">F.W. Sears, M.W. Zemansky og H.D. Young, ''University physics'', Addison-Wesley Pubk. Comp., 5. utg. 1978.</ref> <ref name="Wildi">T. Wildi, ''Electrical machines, drives, and power systems'', 5. utg., Prentice Hall, 2002.</ref> </references> == Sjå òg == * [[Induksjonsmotor]] * [[Elnett]] {{Elektrofag}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Elektroteknikk]] [[Kategori:Transformatorar| ]] 7unuebxz17q235bvg8ptb8m4f746oyc 3651359 3651357 2026-04-23T14:33:54Z Sigmundg 835 3651359 wikitext text/x-wiki [[Fil:Philips_N4422_-_power_supply_transformer-2098.jpg|mini|250px|høgre|Fig. 1 Døme på effekttransformator, med C-kjerne.]] '''Transformator''', ofte kalla '''trafo'''. er ein [[elektromagnetisme|elektomagnetisk]] komponent som vert nytta for impedansetransformasjon, som tilsvarar at spenninga eller straumen vert transformert opp eller ned. Om spenninga vert transformert opp vert straumen transformert ned, eller motsett. Transformatorar spelar ein sentral rolle i overføring av elektrisk [[energi]] frå [[kraftstasjon]]ar til industri, bustader, veglys, osb. Desse arbeider med ein fast frekvens, som i Europa er på 50 [[Hertz|Hz]]. Dei aller fleste transformatorane i [[elnett]]et er trefasetransformatorar, medan små transforatorar i elektrisk utstyr har berre ein fase. Transformatorar vert òg nytta for å oppnå [[galvanisk skilje]] i samband med overføring av audiofrekvensar i [[lydstudio]], for overføring av [[Binærkode|binær]] data, utstyr for datainnsamling frå [[sensor]]ar, osb. Slike signal har stor [[bandbreidd]], så signaltransformatorar vert ofte kalla breibandstransformatorar. == Grunnleggande oppbygging og verkemåte == [[Fil:Transformer3d_col3.svg|mini|300px|høgre|Fig. 2 Transformator.]] Transformatorar er bygd opp med to [[galvanisk isolert]]e krinsar som er kopla saman med ein [[magnetisk fluks]]. Dei to krinsane, som vert kalla primærkrins og sekundærkrins, har kvar sin [[spole]] som er vikla rundt eit materiale med liten [[reluktans]] (kalla transformatorkjernen), som den magnetiske fluksen fylgjer, Fig. 2. Fluksen i den magnetiske krinsen (eining [[Eininga weber|Weber]]) {{NumBlk|:|<math> \Phi = \frac{N_{1}i_1}{\mathfrak R}, </math>|{{EquationRef|1}}}} der ''N₁'' er viklingstalet i primærspolen, <math>i_1</math> er straumen i primærspolen og <math>\mathfrak R</math> er reluktansen til transformatorkjernen. Fluksen fylgjer den magnetiske leiaren (transformatorkjernen), slik at same fluksen går gjennom begge spolane. I primærkrinsen induserer fluksen (i fylgje [[Faradays induksjonslov]]) ei spenning {{NumBlk|:|<math> v_1 = N_1 \frac{d \Phi}{dt}, </math>|{{EquationRef|2}}}} der <math>\frac{\mathrm{d}\Phi}{\mathrm{d}t}</math> er den [[derivasjon|tidsderiverte]] av fluksen, og i sekundærkrinsen vert det indusert ei spenning {{NumBlk|:|<math> v_{2} = N_{2} \frac{\mathrm{d}\Phi}{\mathrm{d}t}, </math>|{{EquationRef|3}}}} der ''N₂'' er viklingstalet i sekundærviklinga. Tilhøvet mellom spenningane i sekundær- og primærkrinsen kan difor uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \frac{v_{2}}{v_{1}} = \frac{N_{2}}{N_{1}} = a. </math>|{{EquationRef|4}}}} === Ideell transformator === [[Fil:Transformer_under_load_(alternative_version).svg|mini|Fig. 3 Ideell transformator med [[spenningskjelde]] <math>V_P</math> og lastimpedans <math>Z_L</math>.]] Ein ideell transformator er ein forenkla modell av ein transformator som ikkje har tap<ref name="Franco"/>. Fig. 3 syner ein ideell transformator med ein ei spenningskjelde <math>V_P</math> og ein last[[impedans]] <math>Z_{L}</math> i sekundærkrinsen. Straumen i lastmotstanden (<math>I_S</math> i fig. 3) {{NumBlk|:|<math> i_{2} = \frac{V_{2}}{Z_{L}}. </math>|{{EquationRef|5}}}} Ein ideell transformator har ikkje tap, så effekten i sekundærkrinsen må vera lik effekten i primærkrinsen: {{NumBlk|:|<math> P_{1} = P_{2}, </math>|{{EquationRef|6}}}} som er det same som at {{NumBlk|:|<math> v_{1}i_{1} = v_{2}i_{2}. </math>|{{EquationRef|7}}}} Ved å kombinera likningane kjem ein fram til fylgjande samanhengar for ein ideell transformator: {{NumBlk|:|<math> \frac{v_{2}}{v_{1}} = \frac{i_{1}}{i_{2}} = \frac{N_{2}}{N_{1}}. </math>|{{EquationRef|8}}}} Om <math>N_{2} > N_{1}</math> vert spenninga transformert opp (<math>v_{2} > v_{1}</math>) og straumen vert transformert ned (<math>i_{2} > i_{1}</math>), og om <math>N_{2} < N_{1}</math> vert spenninga transformert ned (<math>v_{2} > v_{1}</math>) og straumen vert transformert opp. Lastimpedansen sett frå primærsida kan uttrykkast {{NumBlk|:|<math> Z_{L}{'} = \frac{v_{1}}{i_{1}} = \frac{v_{2}{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)}}{{i_{2}}{\left(\!\frac{N_{2}}{N_{1}}\right)}} = \left(\!\frac{v_{2}}{i_{2}}\right)\!{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)^2} = Z_{L}\!{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)^2}. </math>|{{EquationRef|9}}}} På same måte kan kildeimpedanse <math>Z_{k}</math> sett frå sekundærsida uttrykkast {{NumBlk|:|<math> Z_{k}^{'} = Z_{k}\!{\left(\!\frac{N_{2}}{N_{1}}\right)^2}. </math>|{{EquationRef|10}}}} Ein ser at spenningar og straumar vert transformerte med omsettingsforholdet <math>\frac{N_{2}}{N_{1}}</math>, medan impedansar vert transformerte med kvadratet av omsetningsforholdet. == Praktiske transformatorar == [[Fil:Transformer_Flux.svg|mini|Fig. 4 Lekasjefluks.]] <!--[[Fil:Trafo_vazba.png|800px|Fig. 4 .]]--> <!--[[Fil:Transformer_-_equivalent_circuit_diagram.png|mini|400px|Fig. 6 .]]--> <!--[[Fil:Trafo-ESB-vereinfacht.svg|mini|400px|Fig. 7 .]]--> Praktiske transformatorar avvik noko frå den ideelle transformatoren skildra så langt. Eit slikt avvik er at noko av fluksen ikkje fylgjer kjernematerialet. Storparten av fluksen <math>\Phi_1</math> generert av primærspolen fylgjer kjernematerialet og flyt gjennom sekundærspolen, der han induserer sekundærspenninga <math>v_2</math>. Dette er den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math> i fig. 4. Men ein liten del av fluksen tek vegen utanom kjernematerialet. Denne lekasjefluksen er merka <math>\Phi_{\sigma 1}</math> og <math>\Phi_{\sigma 2}</math> i fig. 4. Lekasjefluksen i primær og sekundærviklingane kan uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \Phi_{1} - \Phi_{12} </math>|{{EquationRef|11}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \Phi_{2} - \Phi_{12}, </math>|{{EquationRef|12}}}} der <math>\Phi_{12}</math> er den mutuelle fluksen, <math>\Phi_{1}</math> er fluksen gjennom primærspolen og <math>\Phi_{2}</math> er fluksen gjennom sekundærspolen. Lekasjefluksane er proporsjonal med straumen i viklingane, men etter som kjernen har mykje større [[permeabilitet]] enn luft er lekasjefluksen berre nokre få prosent av den mutuelle fluksen<ref name="McPherson"/>. Transformatorar med høg spenning krev tjukkare isolasjon, så avstanden mellom viklingane er større, noko som aukar lekasjefluksane. === Separasjon an mutual- og lekasjefluks === Magnetiseringa av kjernematerialet er både ulineær og [[Magnetisk hysterese|hysterisk]], men lekasjefluksen går gjennom eit ikkje-feromagnetisk materiale og vert ikkje påverka av at kjernen går i metning. Det er difor nyttig å skilja lekasjefluksen frå den mutuelle fluksen. Det var [[Charles Proteus Steinmetz]] som fyrst hadde denne ideen<ref name="McPherson"/>. Denne separasjonen vert utført ved å uttrykkje primærspenninga som {{NumBlk|:|<math> V_1 = N_1\frac{d\phi_{\sigma 1}}{dt} + N_1\frac{d\phi_{12}}{dt} </math>|{{EquationRef|13}}}} der leddet <math>N_1\frac{d\phi_{\sigma 1}}{dt}</math> representerer spenninga indusert av lekasjefluksen <math>\Phi_{\sigma 1}</math> og leddet <math> N_1\frac{d\phi_{12}}{dt}</math> representerer spenninga indusert i primærkrinsen på grunn av den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math>. På same vis kan spenninga i sekundærkrinsen separerast i to delar: {{NumBlk|:|<math> V_2 = N_2\frac{d\phi_{\sigma 2}}{dt} + N_2\frac{d\phi_{12}}{dt} </math>|{{EquationRef|14}}}} der leddet <math>N_2\frac{d\phi_{\sigma 2}}{dt}</math> representerer spenninga indusert på grunn av lekasjefluksen <math>\Phi_{\sigma 2}</math> i sekundærspolen og leddet <math>N_2\frac{d\phi_{12}}{dt}</math> representerer spenninga indusert i sekundærkrinsen av den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math>. === Lekasjeinduktans === Lekasjefluksane er ikkje påverka av kjernemetninga, men er proporsjonal med den [[magnetomotorisk spenning]]a <math>\mathcal{F}_{m}=Ni</math>. Dei kan difor uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \mathcal{P}_1\mathcal{F}_{1} = \mathcal{P}_1 N_1 i_1 </math>|{{EquationRef|15}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 2} = \mathcal{P}_2\mathcal{F}_{2} = -\mathcal{P}_2 N_2 i_2, </math>|{{EquationRef|16}}}} der <math>\mathcal{P}=\mathcal{R}^{-1}</math> er [[permeans]]en. Minusteiknet i ({{EquationNote|16}}) kjem av at sekundærstraumen <math>i_2</math> har retning ut frå sekundærspolen i ekvivalentskjemaet i fig. 4. Vi kan no skriva dei fyrste ledda i ({{EquationNote|13}}) og ({{EquationNote|14}}) som {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 1} = \frac{d}{dt}\left( N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1} i_1 \right) = N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1} \frac{di_1}{dt} </math>|{{EquationRef|17}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 2} = -\frac{d}{dt}\left( N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2} i_2 \right) = -N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2} \frac{di_2}{dt}. </math>|{{EquationRef|18}}}} I ({{EquationNote|17}}) og ({{EquationNote|18}}) har ledda <math>N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1}</math> og <math>N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2}</math> eininga [[Henry]], så dei representerer [[induktans]]ar. Vi kan difor uttrykka ({{EquationNote|17}}) og ({{EquationNote|18}}) ved hjelp av lekasjeinduktansane <math>L_p</math> og <math>L_s</math>, som {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 1} = L_p\frac{di_1}{dt} </math>|{{EquationRef|19}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 2} = -L_s\frac{di_2}{dt}. </math>|{{EquationRef|20}}}} Lekasjefluksen lagrar energi, men avgir han når straumen snur. Han fører difor ikkje til effekttap, men spenningsreguleringa vert noko dårlegare (meir variasjon i utgangsspenniga når laststraume varierer). Effekttransformator vart difor dimensjonerte for å ha minst mogleg lekasjefluks. === Ekvivalentskjema === [[Fil:Transformer_equivalent_circuit-2.svg|mini|400px|Fig. 5 Transformator ekvivalentskjema.]] <!--[[Fil:Transformer_equivalent_circuit.svg|mini|400px|Fig. 5 Transformator ekvivalentskjema reflektert til primærsida.]]--> For sinusforma spenningar kan transformatoren representerast i form av ekvivalentskjemaet vist i fig. 5, der {{NumBlk|:|<math> X_p = j\omega L_p </math>|{{EquationRef|21}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> X_s = j\omega L_s, </math>|{{EquationRef|22}}}} er lekkasje[[reaktans]]ane i primær respektivt sekundærviklingane. Motstanden i primær- og sekundærviklinga er representerte som <math>R_p</math> respektivt <math>R_s</math>. === Magnetisering av kjernen === I fylgje [[Faradays induksjonslov]] er primærspenninga {{NumBlk|:|<math> E_p = N_p \frac{d\Phi}{dt}. </math>|{{EquationRef|23}}}} Etter som spenningsfallet over <math>R_p</math> og <math>X_p</math> er lite er <math>E_p\approx V_p</math>. Med sinusforma inngangsspenning er difor <math>E_p</math> med god tilnærming òg sinusforma. Vi kan vi difor uttrykkja spenninga over primærspolen som {{NumBlk|:|<math> E_p = \sqrt{2}E_p\sin(\omega t + \alpha), </math>|{{EquationRef|24}}}} der <math>E_p</math> er [[effektivverdi]]en til primærspenninga og <math>\alpha</math> er eit faseskift. Ved å kombinera ({{EquationNote|23}}) og ({{EquationNote|24}}) kan fluksen gjennom kjernen uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{12} = \frac{1}{N_p}\int \sqrt{2}E_p\sin(\omega t + \alpha)dt = -\frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p}\cos(\omega t + \alpha) + \phi_c. </math>|{{EquationRef|25}}}} <math>\phi_c</math> er ein transientfluks som døyr ut etter nokre få periodar, så ({{EquationNote|25}}) vert redusert til {{NumBlk|:|<math> \Phi_{12} = -\frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p}\cos(\omega t + \alpha). </math>|{{EquationRef|26}}}} Divisonen med <math>\omega</math> i ({{EquationNote|26}}) syner at fluksen ligg <math>90^{\circ}</math> etter spenninga <math>E_p</math>. Maksverdien til fluksen i kjernen {{NumBlk|:|<math> \Phi_{max} = \frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p} = \frac{1}{\sqrt{2}\pi f} \frac{E_p}{N_p}. </math>|{{EquationRef|27}}}} [[Fil:Power_Transformer_Over-Excitation.gif|mini|Fig. 6 Overstyrt kjerne: grøn: fluks, raud: magnetiseringskarakteristikk, blå: magnetiseringsstraum <math>I_{o}</math>.]] Summen av dei [[magnetomotorisk spenning|magnetomotoriske spenningane]] i primær- og sekundærkrinsen {{NumBlk|:|<math> \mathcal{F}_{m,T} = \mathcal{F}_{m,p} + \mathcal{F}_{m,s} = N_pI_p - N_sI_s. </math>|{{EquationRef|28}}}} Om vi dividerer begge sider med <math>N_p</math> får vi {{NumBlk|:|<math> \frac{\mathcal{F}_{m,T}}{N_p} = I_p - \frac{I_s}{N_s/N_p} = I_P - \frac{I_s}{a} \doteq I_{0}, </math>|{{EquationRef|29}}}} I ein ideell transformator er <math>I_{o}=0</math>, men i ein fysisk transformator er ikkje <math>I_{o}</math> null og representerer den ekstra primærstraumen som skal til for å magnetisera den ferromagnetiske kjernen, pluss [[hysterese]]- of [[virvelstraum]]stapa i kjernen. Så <math>I_{o}</math> består av to delar {{NumBlk|:|<math> I_{o} = I_{\Phi} + I_{h+v}, </math>|{{EquationRef|30}}}} eller uttrykt som magnetomotoriske spenningar {{NumBlk|:|<math> \mathcal{F}_{o} = N_p I_{M} + N_p I_{C}, </math>|{{EquationRef|31}}}} der den magnetomotoriske spenninga <math>N_p I_{M}</math> magnetiserer kjernen og <math>N_p I_{C}</math> er den magnetomotoriske spenninga som skal til for å driva hysterese- og virvelstraumstapa i kjernen. === EMF-likninga === Vi kan finna [[effektivverdi]]en til primærspenninga <math>E_p^{rms}</math> frå ({{EquationNote|27}}): {{NumBlk|:|<math> E_p^{rms} = \frac{\omega N_p \phi_{max}}{\sqrt{2}} = \sqrt{2}\pi f N_p \phi_{max} \approx 44.4f N_p A B_{max}, </math>|{{EquationRef|32}}}} der <math>f</math> er frekvensen, <math>A</math> er tverrsnittet til kjernen (i [[meter|m]]<math>^2</math>) og <math>B=\phi/A</math> er [[Magnetisk flukstettleik|flukstettleiken]] (i [[Eininga tesla|T]]). Likning ({{EquationNote|27}}) vert kalla EMF-likninga til transformatoren. === Frekvensavhengigheit === Vi ser frå ({{EquationNote|27}}) at med ei sinusforma inngangsspenning er maksverdien til fluksen proporsjonal med tilhøvet <math>E_p/N_p</math> og invers proporsjonal med frekvensen <math>f</math>. Transformatorar som arbeider emd låge frekvensar har difor høgare fluksverdiar enn høgfrekenstransformatorar, så tverrsnittet på kjernen lyt vera større. Dette er grunnen til at transformatorane i svitsja forsyningar, som arbeider med frekvensar på fleire hundre kHz, er mykje mindre enn transformatorar som arbeider med 50 Hz (som i [[elnett]]et). Om ein transformator vert nytta ved lågare frekvens enn han er dimensjonert for vil det føra til at kjernen går i metning, som illustrert i Fig. 6. Den auka magnetiseringstraumen fører til auka tap, både på grunn av større ohmske tap i viklingane og på grunn av større virvelstraumstap i kjernematerialet. Dette fører i sin tur til at kjernetemperaturen aukar. EIn kan difor ikkje utan vidare nytta transformatorar dimensjonerte for å arbeida med ein frekvens på 60 Hz i eit 50 Hz elnett. === Kjernetap === [[Fil:Laminated core eddy currents 2.svg|mini|venstre|Fig. 7 I ein ulaminert kjerne, vist til venstre, kan dei induserte virvelstraumane, vist i <span style="color:red;">raudt</span>, sirkulera i heile arealet, og det oppstår ohmske tap. Den laminert kjernen til høgre er bygd opp av fleire tynne parallelle jarnplater, C, som er isolerte frå kvarandre, og parallelle med fluksentettleiken <span style="color:green;">'''B'''</span>.]] [[Fil:Schnittband-_und_Rundbandkern.jpg|mini|Fig. 8 Øvst: C-kjerne, nedst: ringkjerne.]] [[Fil:Carcasse_transformateur_monophasé.png|mini|Fig. 9 EI-kjerne.]] [[Fil:NyNTrafo.PNG|mini|Fig. 10 Virkningsgrad som funksjon av overført effekt.]] Når magnetfeltet i kjernen endrar seg, vert òg magnetiseringa av kjernematerialet endra, ved at dei magnetiske domena, som er rundt<ref name="Hummel"/> av storleik 1-100 [[Mikrometer|<math>\mu\mbox{m}</math>]] utvidar og trekkjer seg saman. Overflatene til domena gnissar da mot kvarandre. Denne gnissinga fører til eit energitap i form av [[termisk energi]], så kjenetemperaturen går opp. For meir om dette sjå [[Ferromagnetisme#Hysteresetap|kjernetap]]. Tapet er proporsjonalt med arealet til hysteresekurva<ref name="McPherson"/>, så det kan reduserast ved å nytta eit kjernemateriale med ei smal hysteresekurve, som mjukt jarn. Om straumen i viklingane har ein likestraumskomponent vil det føra til at kjernen går fortare i metning, og kjernetapet går opp. Når fluksen endrar seg vert det generert [[virvelstraum]]ar i kjernematerialet, som fører til [[Ohmsk tap|ohmske tap]]. Virvelstraumane kan reduserast ved å bygga opp kjernen av tynne metallskiver (transformatorblekk), som er isolerte frå kvarandre, som vist i fig. 7. Rektangulære laminerte kjerner kan produserast relativt enkelt. Men å produsera laminerte runde kjerner er meir komplisert og kostbart, så det er ikkje så vanleg. Summen av hysterese- og virvelstraumstapa vert kalla ''kjernetap''<ref name="McPherson"/>. Ein måte å uttrykkja dette på er ved Legglikninga<ref name="Legg"/> {{NumBlk|:|<math>\frac{R_{ac}}{\mu L}=aB_{max}f+cf+ef^2</math>,|{{EquationRef|33}}}} der <math>R_{ac}</math> er effektiv kjernetapsmotstand, i [[Ogm|<math>\Omega</math>]], <math>a</math> er hysteresetapskoeffisienten, <math>B_{max}</math> er maks flutstettleik, <math>c</math> er resterande tapskoeffisient, <math>f</math> er frekvensen i Hz og <math>e</math> er virvelstraumstapskoeffisenten. Ulike produsenatar gir ikkje alltid opp kjernetapa på same måte, så det kan vera komplisert å samanlikna produkta. Kjernen i ein transformator kan ha mange ulike utformingar. Ei ringkjerne, som vist i fig. 8 fører til svært liten lekasjefluks, noko som er viktig når transformatoren er plassert i same chassis som følsam elekpnikk. På grunn av at ringkjerner gjer det meir komplisert å plassera viklingane very C-kjerner, òg vist i fig. 8, ofte nytta i staden. Fig. 9 syner en sokalla EI-kjerne, som er billgare å produsera, men som har meir lekasjefluks. På denne typen vert viklingane plasserte på midtstolpen. === Virkningsgrad === Store transformatorar nytta i elnettet, har ofte virkningsgrad på over 90 %, medan mindre transformatorar har lågare virkingsgrad. Transformatorar på 100 KV har typisk verkingsgrad på 80 til 90 %, medan småtransformatorar på rundt 1 [[Kompleks effekt |VA]] kan ha verkningsgrad på berre 50 %. Fig. 10 syner eit døme på korleis verkningsgraden til ein 100 VA effekttransformator varierer med overført effekt. Kjernetapet kjem som fylgje av magnetiseringa av kjernen og er uavhengig av overført effekt, så tomgansttapet (open utgang) er det same som når det vert henta ut maks effekt på utgangen. Dette er grunnen til at verkningsgraden går mot null nå roverført effekt går mot null. I fig. 10 når verkningsgraden ein maksverdi på 90 %, for så å avta når overført effekt aukar. At verkingsgraden minkar ved stort effektuttak kjem av at det ohmske tapet i viklingane aukar proportsjonalt med straumen. === Spenningsregulering === På grunn av motstanden i leiarane i spolane oppstår det eit spenningstap, som er proporsjonal med laststraumen. Ein definerer difor ein faktor kalla spenningsregulering, som syner tilhøver mellom utgangsspenninga ved nominal last og ved open utgang. Denne faktoren vert definert som<ref name="Wildi"/> {{NumBlk|:|<math>\Gamma = \frac{V_{o}-V_{L}}{V_L}</math>,|{{EquationRef|34}}}} oder <math>V_L</math> er utgangsspenninga ved nominal belastning og <math>V_o</math> er utgangsspenninga med open utgang. === Transient straumpuls === [[Fil:Inrush-curr-3 (cropped).png|mini|Fig. 11 Døme på transient straumpuls.]] <!--[[Fil:Prinzipskizze_Netzausfall.svg|mini|Fig. 8 Nettutfall.]]--> Når ein sler på spenninga på inngangsspenninga <math>V_1</math> vil transformatoren trekkja ein ein transient straumpuls, som vist i fig. 11, for å byggja opp transientfluksen <math>\phi_{c}</math> i ({{EquationNote|25}}). Om kjernen har liten reluktans, som i store ringkjernetransformatorar, kan den transiente straumpulsen verta så kraftig at sikringane går. Svitsjing i elnettet kan òg føra til at ein, eller fleire, periodar dett ut. Dette fører òg til ein transient straumpuls. I samband med store [[effektforsterkar]]ar plasserer ein difor ein motstand i serie med tranformatoren i ein kort periode. Slike krinsar vert ofte kalla [[mjukstartkrins]]ar. == Ulike transformastortypar == Transformatorar kjem i mange storleikar og tilpasse ulike oppgåver. === Trefasetransformatorar === :''Hovudartikkel: [[Trefasetransformator]]'' [[Fil:Leistungstransformator_neu.jpg|mini|Fig. 12. Trefasetransformatorar i elnettet.]] I [[elnett]]et vert det nytta transformatorar for å transformera opp spenninga for overføring av elektisk effekt mellom [[kraftstasjon]]ar og forbrukarar, som industri og boligar. Grunnen til at ein trasformerer opp spenninga er at strumen då vert redusert med same faktor. Dette fører til mindre tap i leiarane, etter som effekttapet er proporsjonalt med kvadratet av straumen: {{NumBlk|:|<math>P = I^2 R_w</math>,|{{EquationRef|35}}}} der <math>I</math> er effektivverdien til straumen og <math>R_w</math> er leiarmotstanden. Elnettet nyttar [[trefase]], så transformatorane lyt òg handsama tre fasar. Vindingane kan vera [[stjernekopling|stjerne-]] eller [[deltakopling]]ar, eller ein kombinasjon av desse. Dei høgste spenningave vert nytta for overføring over lange avstanar. Det finst transformatoarar som arbeider med spenningar heilt opp i 765 KV, men i det norske elnettet er dei høgste spenningane 300 og 420 KV. Regionale nett i Noreg arbeider med 45 - 132 kV, og lokale distribusjosnett med 11 kV eller 22 kV. Etter som spenninga til forbrukarane er på 240 V må desse spenningane transformerast ned før dei går ut til forbrukarane. Det krevst difor ei rad med transformastorar, som arbeider med ulike spenning og effektnivå. Medan dei aller største transformatorane er i stand til å handsama effektar på over ein [[Tera|T]][[Watt|W]], arbeider dei fleste med meir moderat effekt. I distribusjonsnettet er effekt i kW og MW-området meir vanleg. === Effekttransformatorar for elektrisk utstyr === [[Fil:Small_toroidal_transformer.jpg|mini|Fig. 13 Ringkjernetransformator.]] Det meste av elektisk utstyr, som [[Elektrisk forsterkar|forsterkarar]], [[datamaskin]]er, etc. arbeider med mykje lågare spenningar enn 230 V, så spenning må transformerast ned. Sjølv om det i dag i stort mon vert nytta [[svitsmodeforsyning]]ar er det framleis mykje utstyr som nyttar transformatorar. I billig utstyr vert det ofte nytta transformatorar med EI-kjerne, medan meir avansert utstyr nyttar C- eller ringkjernetransformatorar. I ein perfekt ringkjernetransformator er det ikkje noko lekkasje av magnetfeltet<ref name="Sears"/>, noko som er ein viktig eigenskap når ein transformator er plassert tett på fælsam elektronikk. I praktiske ringkjernetransformatoarar er ikkje viklingane heilt symmetriske, så det er litt lekasjefelt. Men det er mykje mindre enn frå andre transformatortypar, med til dømes EI-kjerne. Mykje elektrisk utstyr treng både positive og megative spenningar. Det vert difor produsert transformatorar med to sekundærviklingar. Mange transformatorar har fleire enn to sekundærviklingar, ofte med ulike spenningar. === Isolasjonstransformator === [[Fil:Isolation_Transformer_Simple_with_Dielectric_Barrier_and_Electrostatic_Shield.jpg|mini|Fig. 14 1:1 isolasjonstransformator, med dieletrisk skjerm meoom primær- og sekundærviklingane.]] Isolasjonstransformatorar vart nytta for å skapa galvanisk skilje mellom inn- og utgangsspolane. Ein viktig funksjon er å bryta [[jordsløyfe]]r, som er ei kjelde ti interferens mellom ulike krinsar. Isolasjonstransformatorar har ofte same viklingstal i primær- og sekundarspolane, slik at omsetninstilhøver er 1:1. Isolasjonstransformatorar er som oftast dimesnjonerte for å motstå høge spenningar mellom primær- og sekundarkrinsane. Dei har ofte ein jorda dielektrisk skjerm mellom primær- og sekundærviklinga, for å redusera lapasitivt kopling av harmoniske komponentar of støy frå primær- til sekundærkrinsane. Isolasjonstransformator nytta i samband med følsam elektronikk, som [[Medisinsk elektronikk|medisinsk utstyr]] og laboratorieutstyr, er ofte innbygde i eit metallchassis som dannar eit [[faradaybu]]. At det ikkje er galvanisk forbindelse mellom primær- og sekundarkrinsane aukar sikkerheita når ein til dømes nyttar [[oscilloscope]] for å utføra målingar på utstyr eldre røyrforsterkarar, [[fjernsyn]]sapparat, etc. === Autotransformator === [[Fil:Tapped_autotransformer.svg|mini|venstre|Fig. 15 Variabel autotransformator.]] [[Fil:Variable Transformer 01.jpg|mini|Fig. 16 Ein variabel autotransformator for laboratoriebruk.]] Autotransformatorar har berre ei vikling, som fungerer både som promær- og sekundærvikling. Den eine enden av viklinga har forbindelse både til inn- og utgangen, så autotransformatorar har berre tre terminalar. Viklinga har ofte fleire utgangstappar og utgangsterminalen kan flyttast mellom desse for å variera utgangsspenninga. Autotransformatorar er billigare enn transformatorar med separate primær- og sekundærviklingar, men dei har den ulempa at det ikkje er galvanisk isolasjon mellom inn- og utgangsterminalane, så dei bør nyttast med omtanke. Helst bør ein plassera ein isolasjonstransformator rett før autotransformatore. Dei vert ofte nytta som laboratorieutstyr når ein treng å variera spenninga på ein enkel måte. === Signaltransformatorar === Signaltransformatorar vert nytta for å skapa eit [[galvanisk skilje]] mellom ulike krinsar. Bandbreidda til transformatorane lyt vera minst like stor som bandbreidda til signala som skal overførast. Men [[likespenning]] og svært låge frekvensar vert blokkert, slik at lågfrekvent støy ikkje vert overført. ==== Audiotransformatorar ==== [[Fil:RCATubeAmp_B002.jpg|mini|Fig. 17 RCA RS177J mono røyreffektforsterkar frå 1965. Den svarte klumpen i øtre høgre hjørne er utgangstransformatoren.]] Tidlegare vart det i stor grad nytta transformatorar for å overføra analoge signal gjennom lange kablar i [[lydstudio]]. Etter som [[jordpotensial]]et kunne vera litt forskjellig i ulige rom var det viktig med galvanisk skilje mellom sendar og mottakar. Samstundes fekk ein [[balansert overføring]], slik at [[common-mode]]-komponentar vart kansellerte. I dag vert signala for det meste overførte på [[Binærkode|binær form]], men transformatorane er ikkje heilt borte. På grunn av at [[Mikrofon#Svingspolemikrofonar|svingspolemikrofonar]] har svært låg utgangsspenning har mange av dei ein innebygd signaltransformator. [[MC-pickup]]ar for [[platespelar]]ar har svært svake utgangssignal, så det finst spesialtilpassa signaltransformatorar (MC-trafoar) som transformerer opp spenninga. Ein annan type audiotransformator er utgangstransformatorar for røyr[[effektforsterkar]]ar, som tidlegare var vanlege. Desse er naudsynte på grunn av at rørforsterkarar har for stor [[utgangsimpedans]] for å driva [[høgtalar]]ar direkte. Spenninga vert difor transformert ned og straumen opp, med ein faktor <math>N_2/N_1</math>. Det fylgjer frå ({{EquationNote|10}}) at utgangsimpedansen frå transformatoren blir då <math>Z'_k= Z_k(N_2/N_1)^2</math>. Når vindigstalet <math>N_2</math> i sekundærviklingane er mindre enn vindigstalet <math>N_1</math> i primærviklingane vert impedansen redusert med kvadratet av tilhøvet <math>N_2/N_1</math>. [[Høgtalar#Elektrostatisk_høgtalar|Elektrostatiske høgtalarar]] har stor inngangsimpedans og må drivast med høg spenning. Effektforsterkarar bygd med [[transistor]]ar har for låg utgangsspenninga for å driva desse direkte, så det vert nytta transformatorar mellom forsterkarane og høgtalarane. Denne transformatortypen lyt dimensjonerast for å handsama etter måten stor effekt, og bandbreidda lyt dekkja heile det høyrbare frekvensområdet. På grunn av hysterese i kjernematerialet innfører transformatorar forvrengning av signalt. For at ikkje forvrengninga skal verta for stor lyt tverrsnittet på kjernen vera større enn i ein nettransformatorar med same effekt. Effekttransformatorar for audiosignal er ofte kostbare om dei er av god kvalitet. ==== Måletransformatorar ==== [[Fil:Magnetic-Coupling-Principle2.png|mini|Fig. 18 Isolasjonsforsterkar med induktiv kopling.]] I samband med måling av ulike fysiske parametrar nyttar ein signaltransformatorar både for å tilpassa spenningsnivet og for å oppnå galvanisk skilje mellom målepunkta og datainnsamlingsutstyret, som arbeider med låge spenningar. Eit typisk døme er måling av straum og spenning på [[Elektrisk motor|elektriske motorar]], der spenningane kan vera fleire kV, medan inngangsspenningane til [[Analog til digital-omformar|AD-omformarane]] i måleutstyret ikkje kan overstiga nokre få volt. Sume [[isolasjonsforsterkar]]ar har innebygd induktivt skille, i form at ein liten transformator, for å oppnå galvanisk skille mellom inngangen og utgangen. ==== Pulstransformatorar ==== [[Fil:Impulstransformatoren_TG110_TopBottom_C.jpg|mini|Fig. 19 Signaltransformatorar for [[Ethernet]].]] Pulstransformatorar vert nytta for å overføra pulsforma spenningar, som til dømes binære sekvensar. I tillegg til å skapa galvanisk skilje kan transformatorane tilpassa ut- og inngangsimpedansane til den [[Karakteristisk impedans|karateristiske impedanssen]] til kabelen. Slike transformatorar treng ikkje å dimensjonerast for stor effekt, men dei lyt ha stor bandbreidd for at pulsane ikkje skal verta forvrengte. I svitsja spenningsregulatorar vert det nytta pulstransformatorar dimensjonerte for større effekt og spenningar. Pulstransformatorar vert òg nytta for å isolera styreelektronikk frå effekttransistorar og [[thyristor]]ar i til dømes motorstyringar. Eit anna bruksområde er for elektronikk i [[radar]], [[sonar]], etc. === Straumtransformatorar === [[Fil:Stromwandler_wickel_Zeichnung.svg|mini|venstre|Fig. 20 Strumtransformator.]] [[Fil:Clampmeter.jpg|mini|150px|Fig. 21 Straumtong. Den gule kjevane vert opna ved å trykkja inn den gule knappen på venstre side.]] Straumtransformatorar vert nytta for å måla straumen i ein leiar utan at ein treng å nytta seriemotstand. Transformatoren gir galvanisk skilje mellom den straumførande leiaren og sekundærviklinga. Primærviklinga kan ha frå eit til nokre få omdreiningar, medan viklingstalet i sekundærviklinga er større. Ved å tilpassa tilhøvet <math>N_1/N_2</math> kan ein måla store straumar utan at straumen i sekundærviklinga vert for stor. I sokalla [[Straumtong|straumtegner]] består kjernen av to kjevar som kan lukkast rundt ein straumførande kabel, som utgjer primærviklinga. Sekundærviklinga er plassert innvendig i instraumentet. Straumtenger gjer det mogleg å måla straumen i ein kabel utan at han treng å kappast som ved bruk av eit tradisjonelt [[ampermeter]]. == Referansar == <references> <ref name="Franco">S. Franco, ''Electric circuits fundamentals'', Saunders College Publishing, 1995.</ref> <ref name="Hummel">R.E. Hummel, ''Electronic properties of materials'', 4. utg., Springer, 2011.</ref> <ref name="McPherson">G. McPherson, ''An introduction to electrical machines and transformers'', John Wiley & Sons, 1981.</ref> <ref name="Legg">V. Legg, ''Magnetic measurements at low flux densities using the alternating current bridge'', Bell Syst. Tech. Jou., vol. 15, nr 1, 1936, ss. 39-62.</ref> <ref name="Sears">F.W. Sears, M.W. Zemansky og H.D. Young, ''University physics'', Addison-Wesley Pubk. Comp., 5. utg. 1978.</ref> <ref name="Wildi">T. Wildi, ''Electrical machines, drives, and power systems'', 5. utg., Prentice Hall, 2002.</ref> </references> == Sjå òg == * [[Induksjonsmotor]] * [[Elnett]] {{Elektrofag}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Elektroteknikk]] [[Kategori:Transformatorar| ]] 9mmvo4yrz5mzce2b3of88evocqjsag9 3651375 3651359 2026-04-23T20:17:07Z Sigmundg 835 /* Virkningsgrad */ 3651375 wikitext text/x-wiki [[Fil:Philips_N4422_-_power_supply_transformer-2098.jpg|mini|250px|høgre|Fig. 1 Døme på effekttransformator, med C-kjerne.]] '''Transformator''', ofte kalla '''trafo'''. er ein [[elektromagnetisme|elektomagnetisk]] komponent som vert nytta for impedansetransformasjon, som tilsvarar at spenninga eller straumen vert transformert opp eller ned. Om spenninga vert transformert opp vert straumen transformert ned, eller motsett. Transformatorar spelar ein sentral rolle i overføring av elektrisk [[energi]] frå [[kraftstasjon]]ar til industri, bustader, veglys, osb. Desse arbeider med ein fast frekvens, som i Europa er på 50 [[Hertz|Hz]]. Dei aller fleste transformatorane i [[elnett]]et er trefasetransformatorar, medan små transforatorar i elektrisk utstyr har berre ein fase. Transformatorar vert òg nytta for å oppnå [[galvanisk skilje]] i samband med overføring av audiofrekvensar i [[lydstudio]], for overføring av [[Binærkode|binær]] data, utstyr for datainnsamling frå [[sensor]]ar, osb. Slike signal har stor [[bandbreidd]], så signaltransformatorar vert ofte kalla breibandstransformatorar. == Grunnleggande oppbygging og verkemåte == [[Fil:Transformer3d_col3.svg|mini|300px|høgre|Fig. 2 Transformator.]] Transformatorar er bygd opp med to [[galvanisk isolert]]e krinsar som er kopla saman med ein [[magnetisk fluks]]. Dei to krinsane, som vert kalla primærkrins og sekundærkrins, har kvar sin [[spole]] som er vikla rundt eit materiale med liten [[reluktans]] (kalla transformatorkjernen), som den magnetiske fluksen fylgjer, Fig. 2. Fluksen i den magnetiske krinsen (eining [[Eininga weber|Weber]]) {{NumBlk|:|<math> \Phi = \frac{N_{1}i_1}{\mathfrak R}, </math>|{{EquationRef|1}}}} der ''N₁'' er viklingstalet i primærspolen, <math>i_1</math> er straumen i primærspolen og <math>\mathfrak R</math> er reluktansen til transformatorkjernen. Fluksen fylgjer den magnetiske leiaren (transformatorkjernen), slik at same fluksen går gjennom begge spolane. I primærkrinsen induserer fluksen (i fylgje [[Faradays induksjonslov]]) ei spenning {{NumBlk|:|<math> v_1 = N_1 \frac{d \Phi}{dt}, </math>|{{EquationRef|2}}}} der <math>\frac{\mathrm{d}\Phi}{\mathrm{d}t}</math> er den [[derivasjon|tidsderiverte]] av fluksen, og i sekundærkrinsen vert det indusert ei spenning {{NumBlk|:|<math> v_{2} = N_{2} \frac{\mathrm{d}\Phi}{\mathrm{d}t}, </math>|{{EquationRef|3}}}} der ''N₂'' er viklingstalet i sekundærviklinga. Tilhøvet mellom spenningane i sekundær- og primærkrinsen kan difor uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \frac{v_{2}}{v_{1}} = \frac{N_{2}}{N_{1}} = a. </math>|{{EquationRef|4}}}} === Ideell transformator === [[Fil:Transformer_under_load_(alternative_version).svg|mini|Fig. 3 Ideell transformator med [[spenningskjelde]] <math>V_P</math> og lastimpedans <math>Z_L</math>.]] Ein ideell transformator er ein forenkla modell av ein transformator som ikkje har tap<ref name="Franco"/>. Fig. 3 syner ein ideell transformator med ein ei spenningskjelde <math>V_P</math> og ein last[[impedans]] <math>Z_{L}</math> i sekundærkrinsen. Straumen i lastmotstanden (<math>I_S</math> i fig. 3) {{NumBlk|:|<math> i_{2} = \frac{V_{2}}{Z_{L}}. </math>|{{EquationRef|5}}}} Ein ideell transformator har ikkje tap, så effekten i sekundærkrinsen må vera lik effekten i primærkrinsen: {{NumBlk|:|<math> P_{1} = P_{2}, </math>|{{EquationRef|6}}}} som er det same som at {{NumBlk|:|<math> v_{1}i_{1} = v_{2}i_{2}. </math>|{{EquationRef|7}}}} Ved å kombinera likningane kjem ein fram til fylgjande samanhengar for ein ideell transformator: {{NumBlk|:|<math> \frac{v_{2}}{v_{1}} = \frac{i_{1}}{i_{2}} = \frac{N_{2}}{N_{1}}. </math>|{{EquationRef|8}}}} Om <math>N_{2} > N_{1}</math> vert spenninga transformert opp (<math>v_{2} > v_{1}</math>) og straumen vert transformert ned (<math>i_{2} > i_{1}</math>), og om <math>N_{2} < N_{1}</math> vert spenninga transformert ned (<math>v_{2} > v_{1}</math>) og straumen vert transformert opp. Lastimpedansen sett frå primærsida kan uttrykkast {{NumBlk|:|<math> Z_{L}{'} = \frac{v_{1}}{i_{1}} = \frac{v_{2}{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)}}{{i_{2}}{\left(\!\frac{N_{2}}{N_{1}}\right)}} = \left(\!\frac{v_{2}}{i_{2}}\right)\!{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)^2} = Z_{L}\!{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)^2}. </math>|{{EquationRef|9}}}} På same måte kan kildeimpedanse <math>Z_{k}</math> sett frå sekundærsida uttrykkast {{NumBlk|:|<math> Z_{k}^{'} = Z_{k}\!{\left(\!\frac{N_{2}}{N_{1}}\right)^2}. </math>|{{EquationRef|10}}}} Ein ser at spenningar og straumar vert transformerte med omsettingsforholdet <math>\frac{N_{2}}{N_{1}}</math>, medan impedansar vert transformerte med kvadratet av omsetningsforholdet. == Praktiske transformatorar == [[Fil:Transformer_Flux.svg|mini|Fig. 4 Lekasjefluks.]] <!--[[Fil:Trafo_vazba.png|800px|Fig. 4 .]]--> <!--[[Fil:Transformer_-_equivalent_circuit_diagram.png|mini|400px|Fig. 6 .]]--> <!--[[Fil:Trafo-ESB-vereinfacht.svg|mini|400px|Fig. 7 .]]--> Praktiske transformatorar avvik noko frå den ideelle transformatoren skildra så langt. Eit slikt avvik er at noko av fluksen ikkje fylgjer kjernematerialet. Storparten av fluksen <math>\Phi_1</math> generert av primærspolen fylgjer kjernematerialet og flyt gjennom sekundærspolen, der han induserer sekundærspenninga <math>v_2</math>. Dette er den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math> i fig. 4. Men ein liten del av fluksen tek vegen utanom kjernematerialet. Denne lekasjefluksen er merka <math>\Phi_{\sigma 1}</math> og <math>\Phi_{\sigma 2}</math> i fig. 4. Lekasjefluksen i primær og sekundærviklingane kan uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \Phi_{1} - \Phi_{12} </math>|{{EquationRef|11}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \Phi_{2} - \Phi_{12}, </math>|{{EquationRef|12}}}} der <math>\Phi_{12}</math> er den mutuelle fluksen, <math>\Phi_{1}</math> er fluksen gjennom primærspolen og <math>\Phi_{2}</math> er fluksen gjennom sekundærspolen. Lekasjefluksane er proporsjonal med straumen i viklingane, men etter som kjernen har mykje større [[permeabilitet]] enn luft er lekasjefluksen berre nokre få prosent av den mutuelle fluksen<ref name="McPherson"/>. Transformatorar med høg spenning krev tjukkare isolasjon, så avstanden mellom viklingane er større, noko som aukar lekasjefluksane. === Separasjon an mutual- og lekasjefluks === Magnetiseringa av kjernematerialet er både ulineær og [[Magnetisk hysterese|hysterisk]], men lekasjefluksen går gjennom eit ikkje-feromagnetisk materiale og vert ikkje påverka av at kjernen går i metning. Det er difor nyttig å skilja lekasjefluksen frå den mutuelle fluksen. Det var [[Charles Proteus Steinmetz]] som fyrst hadde denne ideen<ref name="McPherson"/>. Denne separasjonen vert utført ved å uttrykkje primærspenninga som {{NumBlk|:|<math> V_1 = N_1\frac{d\phi_{\sigma 1}}{dt} + N_1\frac{d\phi_{12}}{dt} </math>|{{EquationRef|13}}}} der leddet <math>N_1\frac{d\phi_{\sigma 1}}{dt}</math> representerer spenninga indusert av lekasjefluksen <math>\Phi_{\sigma 1}</math> og leddet <math> N_1\frac{d\phi_{12}}{dt}</math> representerer spenninga indusert i primærkrinsen på grunn av den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math>. På same vis kan spenninga i sekundærkrinsen separerast i to delar: {{NumBlk|:|<math> V_2 = N_2\frac{d\phi_{\sigma 2}}{dt} + N_2\frac{d\phi_{12}}{dt} </math>|{{EquationRef|14}}}} der leddet <math>N_2\frac{d\phi_{\sigma 2}}{dt}</math> representerer spenninga indusert på grunn av lekasjefluksen <math>\Phi_{\sigma 2}</math> i sekundærspolen og leddet <math>N_2\frac{d\phi_{12}}{dt}</math> representerer spenninga indusert i sekundærkrinsen av den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math>. === Lekasjeinduktans === Lekasjefluksane er ikkje påverka av kjernemetninga, men er proporsjonal med den [[magnetomotorisk spenning]]a <math>\mathcal{F}_{m}=Ni</math>. Dei kan difor uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \mathcal{P}_1\mathcal{F}_{1} = \mathcal{P}_1 N_1 i_1 </math>|{{EquationRef|15}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 2} = \mathcal{P}_2\mathcal{F}_{2} = -\mathcal{P}_2 N_2 i_2, </math>|{{EquationRef|16}}}} der <math>\mathcal{P}=\mathcal{R}^{-1}</math> er [[permeans]]en. Minusteiknet i ({{EquationNote|16}}) kjem av at sekundærstraumen <math>i_2</math> har retning ut frå sekundærspolen i ekvivalentskjemaet i fig. 4. Vi kan no skriva dei fyrste ledda i ({{EquationNote|13}}) og ({{EquationNote|14}}) som {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 1} = \frac{d}{dt}\left( N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1} i_1 \right) = N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1} \frac{di_1}{dt} </math>|{{EquationRef|17}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 2} = -\frac{d}{dt}\left( N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2} i_2 \right) = -N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2} \frac{di_2}{dt}. </math>|{{EquationRef|18}}}} I ({{EquationNote|17}}) og ({{EquationNote|18}}) har ledda <math>N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1}</math> og <math>N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2}</math> eininga [[Henry]], så dei representerer [[induktans]]ar. Vi kan difor uttrykka ({{EquationNote|17}}) og ({{EquationNote|18}}) ved hjelp av lekasjeinduktansane <math>L_p</math> og <math>L_s</math>, som {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 1} = L_p\frac{di_1}{dt} </math>|{{EquationRef|19}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 2} = -L_s\frac{di_2}{dt}. </math>|{{EquationRef|20}}}} Lekasjefluksen lagrar energi, men avgir han når straumen snur. Han fører difor ikkje til effekttap, men spenningsreguleringa vert noko dårlegare (meir variasjon i utgangsspenniga når laststraume varierer). Effekttransformator vart difor dimensjonerte for å ha minst mogleg lekasjefluks. === Ekvivalentskjema === [[Fil:Transformer_equivalent_circuit-2.svg|mini|400px|Fig. 5 Transformator ekvivalentskjema.]] <!--[[Fil:Transformer_equivalent_circuit.svg|mini|400px|Fig. 5 Transformator ekvivalentskjema reflektert til primærsida.]]--> For sinusforma spenningar kan transformatoren representerast i form av ekvivalentskjemaet vist i fig. 5, der {{NumBlk|:|<math> X_p = j\omega L_p </math>|{{EquationRef|21}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> X_s = j\omega L_s, </math>|{{EquationRef|22}}}} er lekkasje[[reaktans]]ane i primær respektivt sekundærviklingane. Motstanden i primær- og sekundærviklinga er representerte som <math>R_p</math> respektivt <math>R_s</math>. === Magnetisering av kjernen === I fylgje [[Faradays induksjonslov]] er primærspenninga {{NumBlk|:|<math> E_p = N_p \frac{d\Phi}{dt}. </math>|{{EquationRef|23}}}} Etter som spenningsfallet over <math>R_p</math> og <math>X_p</math> er lite er <math>E_p\approx V_p</math>. Med sinusforma inngangsspenning er difor <math>E_p</math> med god tilnærming òg sinusforma. Vi kan vi difor uttrykkja spenninga over primærspolen som {{NumBlk|:|<math> E_p = \sqrt{2}E_p\sin(\omega t + \alpha), </math>|{{EquationRef|24}}}} der <math>E_p</math> er [[effektivverdi]]en til primærspenninga og <math>\alpha</math> er eit faseskift. Ved å kombinera ({{EquationNote|23}}) og ({{EquationNote|24}}) kan fluksen gjennom kjernen uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{12} = \frac{1}{N_p}\int \sqrt{2}E_p\sin(\omega t + \alpha)dt = -\frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p}\cos(\omega t + \alpha) + \phi_c. </math>|{{EquationRef|25}}}} <math>\phi_c</math> er ein transientfluks som døyr ut etter nokre få periodar, så ({{EquationNote|25}}) vert redusert til {{NumBlk|:|<math> \Phi_{12} = -\frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p}\cos(\omega t + \alpha). </math>|{{EquationRef|26}}}} Divisonen med <math>\omega</math> i ({{EquationNote|26}}) syner at fluksen ligg <math>90^{\circ}</math> etter spenninga <math>E_p</math>. Maksverdien til fluksen i kjernen {{NumBlk|:|<math> \Phi_{max} = \frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p} = \frac{1}{\sqrt{2}\pi f} \frac{E_p}{N_p}. </math>|{{EquationRef|27}}}} [[Fil:Power_Transformer_Over-Excitation.gif|mini|Fig. 6 Overstyrt kjerne: grøn: fluks, raud: magnetiseringskarakteristikk, blå: magnetiseringsstraum <math>I_{o}</math>.]] Summen av dei [[magnetomotorisk spenning|magnetomotoriske spenningane]] i primær- og sekundærkrinsen {{NumBlk|:|<math> \mathcal{F}_{m,T} = \mathcal{F}_{m,p} + \mathcal{F}_{m,s} = N_pI_p - N_sI_s. </math>|{{EquationRef|28}}}} Om vi dividerer begge sider med <math>N_p</math> får vi {{NumBlk|:|<math> \frac{\mathcal{F}_{m,T}}{N_p} = I_p - \frac{I_s}{N_s/N_p} = I_P - \frac{I_s}{a} \doteq I_{0}, </math>|{{EquationRef|29}}}} I ein ideell transformator er <math>I_{o}=0</math>, men i ein fysisk transformator er ikkje <math>I_{o}</math> null og representerer den ekstra primærstraumen som skal til for å magnetisera den ferromagnetiske kjernen, pluss [[hysterese]]- of [[virvelstraum]]stapa i kjernen. Så <math>I_{o}</math> består av to delar {{NumBlk|:|<math> I_{o} = I_{\Phi} + I_{h+v}, </math>|{{EquationRef|30}}}} eller uttrykt som magnetomotoriske spenningar {{NumBlk|:|<math> \mathcal{F}_{o} = N_p I_{M} + N_p I_{C}, </math>|{{EquationRef|31}}}} der den magnetomotoriske spenninga <math>N_p I_{M}</math> magnetiserer kjernen og <math>N_p I_{C}</math> er den magnetomotoriske spenninga som skal til for å driva hysterese- og virvelstraumstapa i kjernen. === EMF-likninga === Vi kan finna [[effektivverdi]]en til primærspenninga <math>E_p^{rms}</math> frå ({{EquationNote|27}}): {{NumBlk|:|<math> E_p^{rms} = \frac{\omega N_p \phi_{max}}{\sqrt{2}} = \sqrt{2}\pi f N_p \phi_{max} \approx 44.4f N_p A B_{max}, </math>|{{EquationRef|32}}}} der <math>f</math> er frekvensen, <math>A</math> er tverrsnittet til kjernen (i [[meter|m]]<math>^2</math>) og <math>B=\phi/A</math> er [[Magnetisk flukstettleik|flukstettleiken]] (i [[Eininga tesla|T]]). Likning ({{EquationNote|27}}) vert kalla EMF-likninga til transformatoren. === Frekvensavhengigheit === Vi ser frå ({{EquationNote|27}}) at med ei sinusforma inngangsspenning er maksverdien til fluksen proporsjonal med tilhøvet <math>E_p/N_p</math> og invers proporsjonal med frekvensen <math>f</math>. Transformatorar som arbeider emd låge frekvensar har difor høgare fluksverdiar enn høgfrekenstransformatorar, så tverrsnittet på kjernen lyt vera større. Dette er grunnen til at transformatorane i svitsja forsyningar, som arbeider med frekvensar på fleire hundre kHz, er mykje mindre enn transformatorar som arbeider med 50 Hz (som i [[elnett]]et). Om ein transformator vert nytta ved lågare frekvens enn han er dimensjonert for vil det føra til at kjernen går i metning, som illustrert i Fig. 6. Den auka magnetiseringstraumen fører til auka tap, både på grunn av større ohmske tap i viklingane og på grunn av større virvelstraumstap i kjernematerialet. Dette fører i sin tur til at kjernetemperaturen aukar. EIn kan difor ikkje utan vidare nytta transformatorar dimensjonerte for å arbeida med ein frekvens på 60 Hz i eit 50 Hz elnett. === Kjernetap === [[Fil:Laminated core eddy currents 2.svg|mini|venstre|Fig. 7 I ein ulaminert kjerne, vist til venstre, kan dei induserte virvelstraumane, vist i <span style="color:red;">raudt</span>, sirkulera i heile arealet, og det oppstår ohmske tap. Den laminert kjernen til høgre er bygd opp av fleire tynne parallelle jarnplater, C, som er isolerte frå kvarandre, og parallelle med fluksentettleiken <span style="color:green;">'''B'''</span>.]] [[Fil:Schnittband-_und_Rundbandkern.jpg|mini|Fig. 8 Øvst: C-kjerne, nedst: ringkjerne.]] [[Fil:Carcasse_transformateur_monophasé.png|mini|Fig. 9 EI-kjerne.]] [[Fil:NyNTrafo.PNG|mini|Fig. 10 Virkningsgrad som funksjon av overført effekt.]] Når magnetfeltet i kjernen endrar seg, vert òg magnetiseringa av kjernematerialet endra, ved at dei magnetiske domena, som er rundt<ref name="Hummel"/> av storleik 1-100 [[Mikrometer|<math>\mu\mbox{m}</math>]] utvidar og trekkjer seg saman. Overflatene til domena gnissar da mot kvarandre. Denne gnissinga fører til eit energitap i form av [[termisk energi]], så kjenetemperaturen går opp. For meir om dette sjå [[Ferromagnetisme#Hysteresetap|kjernetap]]. Tapet er proporsjonalt med arealet til hysteresekurva<ref name="McPherson"/>, så det kan reduserast ved å nytta eit kjernemateriale med ei smal hysteresekurve, som mjukt jarn. Om straumen i viklingane har ein likestraumskomponent vil det føra til at kjernen går fortare i metning, og kjernetapet går opp. Når fluksen endrar seg vert det generert [[virvelstraum]]ar i kjernematerialet, som fører til [[Ohmsk tap|ohmske tap]]. Virvelstraumane kan reduserast ved å bygga opp kjernen av tynne metallskiver (transformatorblekk), som er isolerte frå kvarandre, som vist i fig. 7. Rektangulære laminerte kjerner kan produserast relativt enkelt. Men å produsera laminerte runde kjerner er meir komplisert og kostbart, så det er ikkje så vanleg. Summen av hysterese- og virvelstraumstapa vert kalla ''kjernetap''<ref name="McPherson"/>. Ein måte å uttrykkja dette på er ved Legglikninga<ref name="Legg"/> {{NumBlk|:|<math>\frac{R_{ac}}{\mu L}=aB_{max}f+cf+ef^2</math>,|{{EquationRef|33}}}} der <math>R_{ac}</math> er effektiv kjernetapsmotstand, i [[Ogm|<math>\Omega</math>]], <math>a</math> er hysteresetapskoeffisienten, <math>B_{max}</math> er maks flutstettleik, <math>c</math> er resterande tapskoeffisient, <math>f</math> er frekvensen i Hz og <math>e</math> er virvelstraumstapskoeffisenten. Ulike produsenatar gir ikkje alltid opp kjernetapa på same måte, så det kan vera komplisert å samanlikna produkta. Kjernen i ein transformator kan ha mange ulike utformingar. Ei ringkjerne, som vist i fig. 8 fører til svært liten lekasjefluks, noko som er viktig når transformatoren er plassert i same chassis som følsam elekpnikk. På grunn av at ringkjerner gjer det meir komplisert å plassera viklingane very C-kjerner, òg vist i fig. 8, ofte nytta i staden. Fig. 9 syner en sokalla EI-kjerne, som er billgare å produsera, men som har meir lekasjefluks. På denne typen vert viklingane plasserte på midtstolpen. === Virkningsgrad === Store transformatorar nytta i elnettet, har ofte virkningsgrad på over 99 %, medan mindre transformatorar har lågare virkingsgrad. Transformatorar på 100 KV har typisk verkingsgrad på 80 til 90 %, medan småtransformatorar på rundt 1 [[Kompleks effekt |VA]] kan ha verkningsgrad på berre 50 %. Fig. 10 syner eit døme på korleis verkningsgraden til ein 100 VA effekttransformator varierer med overført effekt. Kjernetapet kjem som fylgje av magnetiseringa av kjernen og er uavhengig av overført effekt, så tomgansttapet (open utgang) er det same som når det vert henta ut maks effekt på utgangen. Dette er grunnen til at verkningsgraden går mot null nå roverført effekt går mot null. I fig. 10 når verkningsgraden ein maksverdi på 90 %, for så å avta når overført effekt aukar. At verkingsgraden minkar ved stort effektuttak kjem av at det ohmske tapet i viklingane aukar proportsjonalt med straumen. === Spenningsregulering === På grunn av motstanden i leiarane i spolane oppstår det eit spenningstap, som er proporsjonal med laststraumen. Ein definerer difor ein faktor kalla spenningsregulering, som syner tilhøver mellom utgangsspenninga ved nominal last og ved open utgang. Denne faktoren vert definert som<ref name="Wildi"/> {{NumBlk|:|<math>\Gamma = \frac{V_{o}-V_{L}}{V_L}</math>,|{{EquationRef|34}}}} oder <math>V_L</math> er utgangsspenninga ved nominal belastning og <math>V_o</math> er utgangsspenninga med open utgang. === Transient straumpuls === [[Fil:Inrush-curr-3 (cropped).png|mini|Fig. 11 Døme på transient straumpuls.]] <!--[[Fil:Prinzipskizze_Netzausfall.svg|mini|Fig. 8 Nettutfall.]]--> Når ein sler på spenninga på inngangsspenninga <math>V_1</math> vil transformatoren trekkja ein ein transient straumpuls, som vist i fig. 11, for å byggja opp transientfluksen <math>\phi_{c}</math> i ({{EquationNote|25}}). Om kjernen har liten reluktans, som i store ringkjernetransformatorar, kan den transiente straumpulsen verta så kraftig at sikringane går. Svitsjing i elnettet kan òg føra til at ein, eller fleire, periodar dett ut. Dette fører òg til ein transient straumpuls. I samband med store [[effektforsterkar]]ar plasserer ein difor ein motstand i serie med tranformatoren i ein kort periode. Slike krinsar vert ofte kalla [[mjukstartkrins]]ar. == Ulike transformastortypar == Transformatorar kjem i mange storleikar og tilpasse ulike oppgåver. === Trefasetransformatorar === :''Hovudartikkel: [[Trefasetransformator]]'' [[Fil:Leistungstransformator_neu.jpg|mini|Fig. 12. Trefasetransformatorar i elnettet.]] I [[elnett]]et vert det nytta transformatorar for å transformera opp spenninga for overføring av elektisk effekt mellom [[kraftstasjon]]ar og forbrukarar, som industri og boligar. Grunnen til at ein trasformerer opp spenninga er at strumen då vert redusert med same faktor. Dette fører til mindre tap i leiarane, etter som effekttapet er proporsjonalt med kvadratet av straumen: {{NumBlk|:|<math>P = I^2 R_w</math>,|{{EquationRef|35}}}} der <math>I</math> er effektivverdien til straumen og <math>R_w</math> er leiarmotstanden. Elnettet nyttar [[trefase]], så transformatorane lyt òg handsama tre fasar. Vindingane kan vera [[stjernekopling|stjerne-]] eller [[deltakopling]]ar, eller ein kombinasjon av desse. Dei høgste spenningave vert nytta for overføring over lange avstanar. Det finst transformatoarar som arbeider med spenningar heilt opp i 765 KV, men i det norske elnettet er dei høgste spenningane 300 og 420 KV. Regionale nett i Noreg arbeider med 45 - 132 kV, og lokale distribusjosnett med 11 kV eller 22 kV. Etter som spenninga til forbrukarane er på 240 V må desse spenningane transformerast ned før dei går ut til forbrukarane. Det krevst difor ei rad med transformastorar, som arbeider med ulike spenning og effektnivå. Medan dei aller største transformatorane er i stand til å handsama effektar på over ein [[Tera|T]][[Watt|W]], arbeider dei fleste med meir moderat effekt. I distribusjonsnettet er effekt i kW og MW-området meir vanleg. === Effekttransformatorar for elektrisk utstyr === [[Fil:Small_toroidal_transformer.jpg|mini|Fig. 13 Ringkjernetransformator.]] Det meste av elektisk utstyr, som [[Elektrisk forsterkar|forsterkarar]], [[datamaskin]]er, etc. arbeider med mykje lågare spenningar enn 230 V, så spenning må transformerast ned. Sjølv om det i dag i stort mon vert nytta [[svitsmodeforsyning]]ar er det framleis mykje utstyr som nyttar transformatorar. I billig utstyr vert det ofte nytta transformatorar med EI-kjerne, medan meir avansert utstyr nyttar C- eller ringkjernetransformatorar. I ein perfekt ringkjernetransformator er det ikkje noko lekkasje av magnetfeltet<ref name="Sears"/>, noko som er ein viktig eigenskap når ein transformator er plassert tett på fælsam elektronikk. I praktiske ringkjernetransformatoarar er ikkje viklingane heilt symmetriske, så det er litt lekasjefelt. Men det er mykje mindre enn frå andre transformatortypar, med til dømes EI-kjerne. Mykje elektrisk utstyr treng både positive og megative spenningar. Det vert difor produsert transformatorar med to sekundærviklingar. Mange transformatorar har fleire enn to sekundærviklingar, ofte med ulike spenningar. === Isolasjonstransformator === [[Fil:Isolation_Transformer_Simple_with_Dielectric_Barrier_and_Electrostatic_Shield.jpg|mini|Fig. 14 1:1 isolasjonstransformator, med dieletrisk skjerm meoom primær- og sekundærviklingane.]] Isolasjonstransformatorar vart nytta for å skapa galvanisk skilje mellom inn- og utgangsspolane. Ein viktig funksjon er å bryta [[jordsløyfe]]r, som er ei kjelde ti interferens mellom ulike krinsar. Isolasjonstransformatorar har ofte same viklingstal i primær- og sekundarspolane, slik at omsetninstilhøver er 1:1. Isolasjonstransformatorar er som oftast dimesnjonerte for å motstå høge spenningar mellom primær- og sekundarkrinsane. Dei har ofte ein jorda dielektrisk skjerm mellom primær- og sekundærviklinga, for å redusera lapasitivt kopling av harmoniske komponentar of støy frå primær- til sekundærkrinsane. Isolasjonstransformator nytta i samband med følsam elektronikk, som [[Medisinsk elektronikk|medisinsk utstyr]] og laboratorieutstyr, er ofte innbygde i eit metallchassis som dannar eit [[faradaybu]]. At det ikkje er galvanisk forbindelse mellom primær- og sekundarkrinsane aukar sikkerheita når ein til dømes nyttar [[oscilloscope]] for å utføra målingar på utstyr eldre røyrforsterkarar, [[fjernsyn]]sapparat, etc. === Autotransformator === [[Fil:Tapped_autotransformer.svg|mini|venstre|Fig. 15 Variabel autotransformator.]] [[Fil:Variable Transformer 01.jpg|mini|Fig. 16 Ein variabel autotransformator for laboratoriebruk.]] Autotransformatorar har berre ei vikling, som fungerer både som promær- og sekundærvikling. Den eine enden av viklinga har forbindelse både til inn- og utgangen, så autotransformatorar har berre tre terminalar. Viklinga har ofte fleire utgangstappar og utgangsterminalen kan flyttast mellom desse for å variera utgangsspenninga. Autotransformatorar er billigare enn transformatorar med separate primær- og sekundærviklingar, men dei har den ulempa at det ikkje er galvanisk isolasjon mellom inn- og utgangsterminalane, så dei bør nyttast med omtanke. Helst bør ein plassera ein isolasjonstransformator rett før autotransformatore. Dei vert ofte nytta som laboratorieutstyr når ein treng å variera spenninga på ein enkel måte. === Signaltransformatorar === Signaltransformatorar vert nytta for å skapa eit [[galvanisk skilje]] mellom ulike krinsar. Bandbreidda til transformatorane lyt vera minst like stor som bandbreidda til signala som skal overførast. Men [[likespenning]] og svært låge frekvensar vert blokkert, slik at lågfrekvent støy ikkje vert overført. ==== Audiotransformatorar ==== [[Fil:RCATubeAmp_B002.jpg|mini|Fig. 17 RCA RS177J mono røyreffektforsterkar frå 1965. Den svarte klumpen i øtre høgre hjørne er utgangstransformatoren.]] Tidlegare vart det i stor grad nytta transformatorar for å overføra analoge signal gjennom lange kablar i [[lydstudio]]. Etter som [[jordpotensial]]et kunne vera litt forskjellig i ulige rom var det viktig med galvanisk skilje mellom sendar og mottakar. Samstundes fekk ein [[balansert overføring]], slik at [[common-mode]]-komponentar vart kansellerte. I dag vert signala for det meste overførte på [[Binærkode|binær form]], men transformatorane er ikkje heilt borte. På grunn av at [[Mikrofon#Svingspolemikrofonar|svingspolemikrofonar]] har svært låg utgangsspenning har mange av dei ein innebygd signaltransformator. [[MC-pickup]]ar for [[platespelar]]ar har svært svake utgangssignal, så det finst spesialtilpassa signaltransformatorar (MC-trafoar) som transformerer opp spenninga. Ein annan type audiotransformator er utgangstransformatorar for røyr[[effektforsterkar]]ar, som tidlegare var vanlege. Desse er naudsynte på grunn av at rørforsterkarar har for stor [[utgangsimpedans]] for å driva [[høgtalar]]ar direkte. Spenninga vert difor transformert ned og straumen opp, med ein faktor <math>N_2/N_1</math>. Det fylgjer frå ({{EquationNote|10}}) at utgangsimpedansen frå transformatoren blir då <math>Z'_k= Z_k(N_2/N_1)^2</math>. Når vindigstalet <math>N_2</math> i sekundærviklingane er mindre enn vindigstalet <math>N_1</math> i primærviklingane vert impedansen redusert med kvadratet av tilhøvet <math>N_2/N_1</math>. [[Høgtalar#Elektrostatisk_høgtalar|Elektrostatiske høgtalarar]] har stor inngangsimpedans og må drivast med høg spenning. Effektforsterkarar bygd med [[transistor]]ar har for låg utgangsspenninga for å driva desse direkte, så det vert nytta transformatorar mellom forsterkarane og høgtalarane. Denne transformatortypen lyt dimensjonerast for å handsama etter måten stor effekt, og bandbreidda lyt dekkja heile det høyrbare frekvensområdet. På grunn av hysterese i kjernematerialet innfører transformatorar forvrengning av signalt. For at ikkje forvrengninga skal verta for stor lyt tverrsnittet på kjernen vera større enn i ein nettransformatorar med same effekt. Effekttransformatorar for audiosignal er ofte kostbare om dei er av god kvalitet. ==== Måletransformatorar ==== [[Fil:Magnetic-Coupling-Principle2.png|mini|Fig. 18 Isolasjonsforsterkar med induktiv kopling.]] I samband med måling av ulike fysiske parametrar nyttar ein signaltransformatorar både for å tilpassa spenningsnivet og for å oppnå galvanisk skilje mellom målepunkta og datainnsamlingsutstyret, som arbeider med låge spenningar. Eit typisk døme er måling av straum og spenning på [[Elektrisk motor|elektriske motorar]], der spenningane kan vera fleire kV, medan inngangsspenningane til [[Analog til digital-omformar|AD-omformarane]] i måleutstyret ikkje kan overstiga nokre få volt. Sume [[isolasjonsforsterkar]]ar har innebygd induktivt skille, i form at ein liten transformator, for å oppnå galvanisk skille mellom inngangen og utgangen. ==== Pulstransformatorar ==== [[Fil:Impulstransformatoren_TG110_TopBottom_C.jpg|mini|Fig. 19 Signaltransformatorar for [[Ethernet]].]] Pulstransformatorar vert nytta for å overføra pulsforma spenningar, som til dømes binære sekvensar. I tillegg til å skapa galvanisk skilje kan transformatorane tilpassa ut- og inngangsimpedansane til den [[Karakteristisk impedans|karateristiske impedanssen]] til kabelen. Slike transformatorar treng ikkje å dimensjonerast for stor effekt, men dei lyt ha stor bandbreidd for at pulsane ikkje skal verta forvrengte. I svitsja spenningsregulatorar vert det nytta pulstransformatorar dimensjonerte for større effekt og spenningar. Pulstransformatorar vert òg nytta for å isolera styreelektronikk frå effekttransistorar og [[thyristor]]ar i til dømes motorstyringar. Eit anna bruksområde er for elektronikk i [[radar]], [[sonar]], etc. === Straumtransformatorar === [[Fil:Stromwandler_wickel_Zeichnung.svg|mini|venstre|Fig. 20 Strumtransformator.]] [[Fil:Clampmeter.jpg|mini|150px|Fig. 21 Straumtong. Den gule kjevane vert opna ved å trykkja inn den gule knappen på venstre side.]] Straumtransformatorar vert nytta for å måla straumen i ein leiar utan at ein treng å nytta seriemotstand. Transformatoren gir galvanisk skilje mellom den straumførande leiaren og sekundærviklinga. Primærviklinga kan ha frå eit til nokre få omdreiningar, medan viklingstalet i sekundærviklinga er større. Ved å tilpassa tilhøvet <math>N_1/N_2</math> kan ein måla store straumar utan at straumen i sekundærviklinga vert for stor. I sokalla [[Straumtong|straumtegner]] består kjernen av to kjevar som kan lukkast rundt ein straumførande kabel, som utgjer primærviklinga. Sekundærviklinga er plassert innvendig i instraumentet. Straumtenger gjer det mogleg å måla straumen i ein kabel utan at han treng å kappast som ved bruk av eit tradisjonelt [[ampermeter]]. == Referansar == <references> <ref name="Franco">S. Franco, ''Electric circuits fundamentals'', Saunders College Publishing, 1995.</ref> <ref name="Hummel">R.E. Hummel, ''Electronic properties of materials'', 4. utg., Springer, 2011.</ref> <ref name="McPherson">G. McPherson, ''An introduction to electrical machines and transformers'', John Wiley & Sons, 1981.</ref> <ref name="Legg">V. Legg, ''Magnetic measurements at low flux densities using the alternating current bridge'', Bell Syst. Tech. Jou., vol. 15, nr 1, 1936, ss. 39-62.</ref> <ref name="Sears">F.W. Sears, M.W. Zemansky og H.D. Young, ''University physics'', Addison-Wesley Pubk. Comp., 5. utg. 1978.</ref> <ref name="Wildi">T. Wildi, ''Electrical machines, drives, and power systems'', 5. utg., Prentice Hall, 2002.</ref> </references> == Sjå òg == * [[Induksjonsmotor]] * [[Elnett]] {{Elektrofag}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Elektroteknikk]] [[Kategori:Transformatorar| ]] hcie3frzegn38qfy3x1up8rudd2m7ic 3651416 3651375 2026-04-24T09:20:59Z Sigmundg 835 Flikk 3651416 wikitext text/x-wiki [[Fil:Philips_N4422_-_power_supply_transformer-2098.jpg|mini|250px|høgre|Fig. 1 Døme på effekttransformator, med C-kjerne.]] '''Transformator''', ofte kalla '''trafo'''. er ein [[elektromagnetisme|elektomagnetisk]] komponent som vert nytta for impedansetransformasjon, som tilsvarar at spenninga eller straumen vert transformert opp eller ned. Om spenninga vert transformert opp vert straumen transformert ned, eller motsett. Transformatorar spelar ein sentral rolle i overføring av elektrisk [[energi]] frå [[kraftstasjon]]ar til industri, bustader, veglys, osb. Desse arbeider med ein fast frekvens, som i Europa er på 50 [[Hertz|Hz]]. Dei aller fleste transformatorane i [[elnett]]et er trefasetransformatorar, medan små transforatorar i elektrisk utstyr har berre ein fase. Transformatorar vert òg nytta for å oppnå [[galvanisk skilje]] i samband med overføring av audiofrekvensar i [[lydstudio]], for overføring av [[Binærkode|binær]] data, utstyr for datainnsamling frå [[sensor]]ar, osb. Slike signal har stor [[bandbreidd]], så signaltransformatorar vert ofte kalla breibandstransformatorar. == Grunnleggande oppbygging og verkemåte == [[Fil:Transformer3d_col3.svg|mini|300px|høgre|Fig. 2 Transformator.]] Transformatorar er bygd opp med to [[galvanisk isolert]]e krinsar som er kopla saman med ein [[magnetisk fluks]]. Dei to krinsane, som vert kalla primærkrins og sekundærkrins, har kvar sin [[spole]] som er vikla rundt eit materiale med liten [[reluktans]] (kalla transformatorkjernen), som den magnetiske fluksen fylgjer, Fig. 2. Fluksen i den magnetiske krinsen (eining [[Eininga weber|Weber]]) {{NumBlk|:|<math> \Phi = \frac{N_{1}i_1}{\mathfrak R}, </math>|{{EquationRef|1}}}} der ''N₁'' er viklingstalet i primærspolen, <math>i_1</math> er straumen i primærspolen og <math>\mathfrak R</math> er reluktansen til transformatorkjernen. Fluksen fylgjer den magnetiske leiaren (transformatorkjernen), slik at same fluksen går gjennom begge spolane. I primærkrinsen induserer fluksen (i fylgje [[Faradays induksjonslov]]) ei spenning {{NumBlk|:|<math> v_1 = N_1 \frac{d \Phi}{dt}, </math>|{{EquationRef|2}}}} der <math>\frac{\mathrm{d}\Phi}{\mathrm{d}t}</math> er den [[derivasjon|tidsderiverte]] av fluksen, og i sekundærkrinsen vert det indusert ei spenning {{NumBlk|:|<math> v_{2} = N_{2} \frac{\mathrm{d}\Phi}{\mathrm{d}t}, </math>|{{EquationRef|3}}}} der ''N₂'' er viklingstalet i sekundærviklinga. Tilhøvet mellom spenningane i sekundær- og primærkrinsen kan difor uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \frac{v_{2}}{v_{1}} = \frac{N_{2}}{N_{1}} = a. </math>|{{EquationRef|4}}}} === Ideell transformator === [[Fil:Transformer_under_load_(alternative_version).svg|mini|Fig. 3 Ideell transformator med [[spenningskjelde]] <math>V_P</math> og lastimpedans <math>Z_L</math>.]] Ein ideell transformator er ein forenkla modell av ein transformator som ikkje har tap<ref name="Franco"/>. Fig. 3 syner ein ideell transformator med ein ei spenningskjelde <math>V_P</math> og ein last[[impedans]] <math>Z_{L}</math> i sekundærkrinsen. Straumen i lastmotstanden (<math>I_S</math> i fig. 3) {{NumBlk|:|<math> i_{2} = \frac{V_{2}}{Z_{L}}. </math>|{{EquationRef|5}}}} Ein ideell transformator har ikkje tap, så effekten i sekundærkrinsen må vera lik effekten i primærkrinsen: {{NumBlk|:|<math> P_{1} = P_{2}, </math>|{{EquationRef|6}}}} som er det same som at {{NumBlk|:|<math> v_{1}i_{1} = v_{2}i_{2}. </math>|{{EquationRef|7}}}} Ved å kombinera likningane kjem ein fram til fylgjande samanhengar for ein ideell transformator: {{NumBlk|:|<math> \frac{v_{2}}{v_{1}} = \frac{i_{1}}{i_{2}} = \frac{N_{2}}{N_{1}}. </math>|{{EquationRef|8}}}} Om <math>N_{2} > N_{1}</math> vert spenninga transformert opp (<math>v_{2} > v_{1}</math>) og straumen vert transformert ned (<math>i_{2} > i_{1}</math>), og om <math>N_{2} < N_{1}</math> vert spenninga transformert ned (<math>v_{2} > v_{1}</math>) og straumen vert transformert opp. Lastimpedansen sett frå primærsida kan uttrykkast {{NumBlk|:|<math> Z_{L}{'} = \frac{v_{1}}{i_{1}} = \frac{v_{2}{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)}}{{i_{2}}{\left(\!\frac{N_{2}}{N_{1}}\right)}} = \left(\!\frac{v_{2}}{i_{2}}\right)\!{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)^2} = Z_{L}\!{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)^2}. </math>|{{EquationRef|9}}}} På same måte kan kildeimpedanse <math>Z_{k}</math> sett frå sekundærsida uttrykkast {{NumBlk|:|<math> Z_{k}^{'} = Z_{k}\!{\left(\!\frac{N_{2}}{N_{1}}\right)^2}. </math>|{{EquationRef|10}}}} Ein ser at spenningar og straumar vert transformerte med omsettingsforholdet <math>\frac{N_{2}}{N_{1}}</math>, medan impedansar vert transformerte med kvadratet av omsetningsforholdet. == Praktiske transformatorar == [[Fil:Transformer_Flux.svg|mini|Fig. 4 Lekasjefluks.]] <!--[[Fil:Trafo_vazba.png|800px|Fig. 4 .]]--> <!--[[Fil:Transformer_-_equivalent_circuit_diagram.png|mini|400px|Fig. 6 .]]--> <!--[[Fil:Trafo-ESB-vereinfacht.svg|mini|400px|Fig. 7 .]]--> Praktiske transformatorar avvik noko frå den ideelle transformatoren skildra så langt. Eit slikt avvik er at noko av fluksen ikkje fylgjer kjernematerialet. Storparten av fluksen <math>\Phi_1</math> generert av primærspolen fylgjer kjernematerialet og flyt gjennom sekundærspolen, der han induserer sekundærspenninga <math>v_2</math>. Dette er den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math> i fig. 4. Men ein liten del av fluksen tek vegen utanom kjernematerialet. Denne lekasjefluksen er merka <math>\Phi_{\sigma 1}</math> og <math>\Phi_{\sigma 2}</math> i fig. 4. Lekasjefluksen i primær og sekundærviklingane kan uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \Phi_{1} - \Phi_{12} </math>|{{EquationRef|11}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \Phi_{2} - \Phi_{12}, </math>|{{EquationRef|12}}}} der <math>\Phi_{12}</math> er den mutuelle fluksen, <math>\Phi_{1}</math> er fluksen gjennom primærspolen og <math>\Phi_{2}</math> er fluksen gjennom sekundærspolen. Lekasjefluksane er proporsjonal med straumen i viklingane, men etter som kjernen har mykje større [[permeabilitet]] enn luft er lekasjefluksen berre nokre få prosent av den mutuelle fluksen<ref name="McPherson"/>. Transformatorar med høg spenning krev tjukkare isolasjon, så avstanden mellom viklingane er større, noko som aukar lekasjefluksane. === Separasjon an mutual- og lekasjefluks === Magnetiseringa av kjernematerialet er både ulineær og [[Magnetisk hysterese|hysterisk]], men lekasjefluksen går gjennom eit ikkje-feromagnetisk materiale og vert ikkje påverka av at kjernen går i metning. Det er difor nyttig å skilja lekasjefluksen frå den mutuelle fluksen. Det var [[Charles Proteus Steinmetz]] som fyrst hadde denne ideen<ref name="McPherson"/>. Denne separasjonen vert utført ved å uttrykkje primærspenninga som {{NumBlk|:|<math> V_1 = N_1\frac{d\phi_{\sigma 1}}{dt} + N_1\frac{d\phi_{12}}{dt} </math>|{{EquationRef|13}}}} der leddet <math>N_1\frac{d\phi_{\sigma 1}}{dt}</math> representerer spenninga indusert av lekasjefluksen <math>\Phi_{\sigma 1}</math> og leddet <math> N_1\frac{d\phi_{12}}{dt}</math> representerer spenninga indusert i primærkrinsen på grunn av den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math>. På same vis kan spenninga i sekundærkrinsen separerast i to delar: {{NumBlk|:|<math> V_2 = N_2\frac{d\phi_{\sigma 2}}{dt} + N_2\frac{d\phi_{12}}{dt} </math>|{{EquationRef|14}}}} der leddet <math>N_2\frac{d\phi_{\sigma 2}}{dt}</math> representerer spenninga indusert på grunn av lekasjefluksen <math>\Phi_{\sigma 2}</math> og leddet <math>N_2\frac{d\phi_{12}}{dt}</math> representerer spenninga indusert i sekundærkrinsen av den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math>. Spenningar uttrykte med store bokstavar står for [[effeltivverdi]]ar. === Lekasjeinduktans === Lekasjefluksane er ikkje påverka av kjernemetninga, men er proporsjonal med den [[magnetomotorisk spenning]]a <math>\mathcal{F}_{m}=Ni</math>. Dei kan difor uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \mathcal{P}_1\mathcal{F}_{1} = \mathcal{P}_1 N_1 i_1 </math>|{{EquationRef|15}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 2} = \mathcal{P}_2\mathcal{F}_{2} = -\mathcal{P}_2 N_2 i_2, </math>|{{EquationRef|16}}}} der <math>\mathcal{P}=\mathcal{R}^{-1}</math> er [[permeans]]en. Minusteiknet i ({{EquationNote|16}}) kjem av at sekundærstraumen <math>i_2</math> har retning ut frå sekundærspolen i ekvivalentskjemaet i fig. 4. Vi kan no skriva dei fyrste ledda i ({{EquationNote|13}}) og ({{EquationNote|14}}) som {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 1} = \frac{d}{dt}\left( N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1} i_1 \right) = N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1} \frac{di_1}{dt} </math>|{{EquationRef|17}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 2} = -\frac{d}{dt}\left( N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2} i_2 \right) = -N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2} \frac{di_2}{dt}. </math>|{{EquationRef|18}}}} I ({{EquationNote|17}}) og ({{EquationNote|18}}) har ledda <math>N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1}</math> og <math>N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2}</math> eininga [[Henry]], så dei representerer [[induktans]]ar. Vi kan difor uttrykka ({{EquationNote|17}}) og ({{EquationNote|18}}) ved hjelp av lekasjeinduktansane <math>L_p</math> og <math>L_s</math>, som {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 1} = L_p\frac{di_1}{dt} </math>|{{EquationRef|19}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 2} = -L_s\frac{di_2}{dt}. </math>|{{EquationRef|20}}}} Lekasjefluksen lagrar energi, men avgir han når straumen snur. Han fører difor ikkje til effekttap, men spenningsreguleringa vert noko dårlegare (meir variasjon i utgangsspenniga når laststraume varierer). Effekttransformator vart difor dimensjonerte for å ha minst mogleg lekasjefluks. === Ekvivalentskjema === [[Fil:Transformer_equivalent_circuit-2.svg|mini|400px|Fig. 5 Transformator ekvivalentskjema.]] <!--[[Fil:Transformer_equivalent_circuit.svg|mini|400px|Fig. 5 Transformator ekvivalentskjema reflektert til primærsida.]]--> For sinusforma spenningar kan transformatoren representerast i form av ekvivalentskjemaet vist i fig. 5, der {{NumBlk|:|<math> X_p = j\omega L_p </math>|{{EquationRef|21}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> X_s = j\omega L_s, </math>|{{EquationRef|22}}}} er lekkasje[[reaktans]]ane i primær respektivt sekundærviklingane. Motstanden i primær- og sekundærviklinga er representerte som <math>R_p</math> respektivt <math>R_s</math>. === Magnetisering av kjernen === I fylgje [[Faradays induksjonslov]] er primærspenninga {{NumBlk|:|<math> e_p = N_p \frac{d\Phi}{dt}. </math>|{{EquationRef|23}}}} Etter som spenningsfallet over <math>R_p</math> og <math>X_p</math> er lite er <math>E_p\approx V_p</math>. Med sinusforma inngangsspenning er difor <math>E_p</math> med god tilnærming òg sinusforma. Vi kan vi difor uttrykkja spenninga over primærspolen som {{NumBlk|:|<math> e_p(t) \approx \sqrt{2}E_p\sin(\omega t + \alpha), </math>|{{EquationRef|24}}}} der <math>E_p</math> er effektivverdien til primærspenninga og <math>\alpha</math> er eit faseskift. Ved å kombinera ({{EquationNote|23}}) og ({{EquationNote|24}}) kan den mutuelle fluksen uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{12} = \frac{1}{N_p}\int \sqrt{2}E_p\sin(\omega t + \alpha)dt = -\frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p}\cos(\omega t + \alpha) + \phi_c. </math>|{{EquationRef|25}}}} <math>\phi_c</math> er ein transientfluks som døyr ut etter nokre få periodar, så ({{EquationNote|25}}) vert redusert til {{NumBlk|:|<math> \Phi_{12} = -\frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p}\cos(\omega t + \alpha). </math>|{{EquationRef|26}}}} Divisonen med <math>\omega</math> i ({{EquationNote|26}}) syner at fluksen ligg <math>90^{\circ}</math> etter spenninga <math>E_p</math>. Maksverdien til fluksen i kjernen {{NumBlk|:|<math> \Phi_{max} = \frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p} = \frac{1}{\sqrt{2}\pi f} \frac{E_p}{N_p}. </math>|{{EquationRef|27}}}} [[Fil:Power_Transformer_Over-Excitation.gif|mini|Fig. 6 Overstyrt kjerne: grøn: fluks, raud: magnetiseringskarakteristikk, blå: magnetiseringsstraum <math>I_{o}</math>.]] Summen av dei [[magnetomotorisk spenning|magnetomotoriske spenningane]] i primær- og sekundærkrinsen {{NumBlk|:|<math> \mathcal{F}_{m,T} = \mathcal{F}_{m,p} + \mathcal{F}_{m,s} = N_pI_p - N_sI_s. </math>|{{EquationRef|28}}}} Om vi dividerer begge sider med <math>N_p</math> får vi {{NumBlk|:|<math> \frac{\mathcal{F}_{m,T}}{N_p} = I_p - \frac{I_s}{N_s/N_p} = I_P - \frac{I_s}{a} \doteq I_{0}, </math>|{{EquationRef|29}}}} I ein ideell transformator er <math>I_{o}=0</math>, men i ein fysisk transformator er ikkje <math>I_{o}</math> null og representerer den ekstra primærstraumen som skal til for å magnetisera den ferromagnetiske kjernen, pluss [[hysterese]]- og [[virvelstraum]]stapa i kjernen. Så <math>I_{o}</math> består av to delar {{NumBlk|:|<math> I_{o} = I_{M} + I_{C}, </math>|{{EquationRef|30}}}} der <math>M</math> er magnetiseringsstraumen og <math>C</math> representerer straumen som fører til hysterese og virvelstraumstap. I fig. 5 er tapa representerte ved motstanden <math>R_C</math>. Likning ({{EquationNote|30}}) kan òg uttrykkast som {{NumBlk|:|<math> \mathcal{F}_{o} = N_p I_{M} + N_p I_{C}, </math>|{{EquationRef|31}}}} der den magnetomotoriske spenninga <math>N_p I_{M}</math> magnetiserer kjernen og <math>N_p I_{C}</math> er den magnetomotoriske spenninga som skal til for å driva hysterese- og virvelstraumstapa i kjernen. === EMF-likninga === Vi kan finna [[effektivverdi]]en til primærspenninga <math>E_p^{rms}</math> frå ({{EquationNote|27}}): {{NumBlk|:|<math> E_p^{rms} = \frac{\omega N_p \phi_{max}}{\sqrt{2}} = \sqrt{2}\pi f N_p \phi_{max} \approx 44.4f N_p A B_{max}, </math>|{{EquationRef|32}}}} der <math>f</math> er frekvensen, <math>A</math> er tverrsnittet til kjernen (i [[meter|m]]<math>^2</math>) og <math>B=\phi/A</math> er [[Magnetisk flukstettleik|flukstettleiken]] (i [[Eininga tesla|T]]). Likning ({{EquationNote|27}}) vert kalla EMF-likninga til transformatoren. === Frekvensavhengigheit === Vi ser frå ({{EquationNote|27}}) at med ei sinusforma inngangsspenning er maksverdien til fluksen proporsjonal med tilhøvet <math>E_p/N_p</math> og invers proporsjonal med frekvensen <math>f</math>. Transformatorar som arbeider emd låge frekvensar har difor høgare fluksverdiar enn høgfrekenstransformatorar, så tverrsnittet på kjernen lyt vera større. Dette er grunnen til at transformatorane i svitsja forsyningar, som arbeider med frekvensar på fleire hundre kHz, er mykje mindre enn transformatorar som arbeider med 50 Hz (som i [[elnett]]et). Om ein transformator vert nytta ved lågare frekvens enn han er dimensjonert for vil det føra til at kjernen går i metning, som illustrert i Fig. 6. Den auka magnetiseringstraumen fører til auka tap, både på grunn av større ohmske tap i viklingane og på grunn av større virvelstraumstap i kjernematerialet. Dette fører i sin tur til at kjernetemperaturen aukar. EIn kan difor ikkje utan vidare nytta transformatorar dimensjonerte for å arbeida med ein frekvens på 60 Hz i eit 50 Hz elnett. === Kjernetap === [[Fil:Laminated core eddy currents 2.svg|mini|venstre|Fig. 7 I ein ulaminert kjerne, vist til venstre, kan dei induserte virvelstraumane, vist i <span style="color:red;">raudt</span>, sirkulera i heile arealet, og det oppstår ohmske tap. Den laminert kjernen til høgre er bygd opp av fleire tynne parallelle jarnplater, C, som er isolerte frå kvarandre, og parallelle med fluksentettleiken <span style="color:green;">'''B'''</span>.]] [[Fil:Schnittband-_und_Rundbandkern.jpg|mini|Fig. 8 Øvst: C-kjerne, nedst: ringkjerne.]] [[Fil:Carcasse_transformateur_monophasé.png|mini|Fig. 9 EI-kjerne.]] [[Fil:NyNTrafo.PNG|mini|Fig. 10 Virkningsgrad som funksjon av overført effekt.]] Når magnetfeltet i kjernen endrar seg, vert òg magnetiseringa av kjernematerialet endra, ved at dei magnetiske domena, som er rundt<ref name="Hummel"/> av storleik 1-100 [[Mikrometer|<math>\mu\mbox{m}</math>]] utvidar og trekkjer seg saman. Overflatene til domena gnissar da mot kvarandre. Denne gnissinga fører til eit energitap i form av [[termisk energi]], så kjenetemperaturen går opp. For meir om dette sjå [[Ferromagnetisme#Hysteresetap|kjernetap]]. Tapet er proporsjonalt med arealet til hysteresekurva<ref name="McPherson"/>, så det kan reduserast ved å nytta eit kjernemateriale med ei smal hysteresekurve, som mjukt jarn. Om straumen i viklingane har ein likestraumskomponent vil det føra til at kjernen går fortare i metning, og kjernetapet går opp. Når fluksen endrar seg vert det generert [[virvelstraum]]ar i kjernematerialet, som fører til [[Ohmsk tap|ohmske tap]]. Virvelstraumane kan reduserast ved å bygga opp kjernen av tynne metallskiver (transformatorblekk), som er isolerte frå kvarandre, som vist i fig. 7. Rektangulære laminerte kjerner kan produserast relativt enkelt. Men å produsera laminerte runde kjerner er meir komplisert og kostbart, så det er ikkje så vanleg. Summen av hysterese- og virvelstraumstapa vert kalla ''kjernetap''<ref name="McPherson"/>. Ein måte å uttrykkja dette på er ved Legglikninga<ref name="Legg"/> {{NumBlk|:|<math>\frac{R_{ac}}{\mu L}=aB_{max}f+cf+ef^2</math>,|{{EquationRef|33}}}} der <math>R_{ac}</math> er effektiv kjernetapsmotstand, i [[Ogm|<math>\Omega</math>]], <math>a</math> er hysteresetapskoeffisienten, <math>B_{max}</math> er maks flutstettleik, <math>c</math> er resterande tapskoeffisient, <math>f</math> er frekvensen i Hz og <math>e</math> er virvelstraumstapskoeffisenten. Ulike produsenatar gir ikkje alltid opp kjernetapa på same måte, så det kan vera komplisert å samanlikna produkta. Kjernen i ein transformator kan ha mange ulike utformingar. Ei ringkjerne, som vist i fig. 8 fører til svært liten lekasjefluks, noko som er viktig når transformatoren er plassert i same chassis som følsam elekpnikk. På grunn av at ringkjerner gjer det meir komplisert å plassera viklingane very C-kjerner, òg vist i fig. 8, ofte nytta i staden. Fig. 9 syner en sokalla EI-kjerne, som er billgare å produsera, men som har meir lekasjefluks. På denne typen vert viklingane plasserte på midtstolpen. === Virkningsgrad === Store transformatorar nytta i elnettet, har ofte virkningsgrad på over 99 %, medan mindre transformatorar har lågare virkingsgrad. Transformatorar på 100 KV har typisk verkingsgrad på 80 til 90 %, medan småtransformatorar på rundt 1 [[Kompleks effekt |VA]] kan ha verkningsgrad på berre 50 %. Fig. 10 syner eit døme på korleis verkningsgraden til ein 100 VA effekttransformator varierer med overført effekt. Kjernetapet kjem som fylgje av magnetiseringa av kjernen og er uavhengig av overført effekt, så tomgansttapet (open utgang) er det same som når det vert henta ut maks effekt på utgangen. Dette er grunnen til at verkningsgraden går mot null nå roverført effekt går mot null. I fig. 10 når verkningsgraden ein maksverdi på 90 %, for så å avta når overført effekt aukar. At verkingsgraden minkar ved stort effektuttak kjem av at det ohmske tapet i viklingane aukar proportsjonalt med straumen. === Spenningsregulering === På grunn av motstanden i leiarane i spolane oppstår det eit spenningstap, som er proporsjonal med laststraumen. Ein definerer difor ein faktor kalla spenningsregulering, som syner tilhøver mellom utgangsspenninga ved nominal last og ved open utgang. Denne faktoren vert definert som<ref name="Wildi"/> {{NumBlk|:|<math>\Gamma = \frac{V_{o}-V_{L}}{V_L}</math>,|{{EquationRef|34}}}} oder <math>V_L</math> er utgangsspenninga ved nominal belastning og <math>V_o</math> er utgangsspenninga med open utgang. === Transient straumpuls === [[Fil:Inrush-curr-3 (cropped).png|mini|Fig. 11 Døme på transient straumpuls.]] <!--[[Fil:Prinzipskizze_Netzausfall.svg|mini|Fig. 8 Nettutfall.]]--> Når ein sler på spenninga på inngangsspenninga <math>V_1</math> vil transformatoren trekkja ein ein transient straumpuls, som vist i fig. 11, for å byggja opp transientfluksen <math>\phi_{c}</math> i ({{EquationNote|25}}). Om kjernen har liten reluktans, som i store ringkjernetransformatorar, kan den transiente straumpulsen verta så kraftig at sikringane går. Svitsjing i elnettet kan òg føra til at ein, eller fleire, periodar dett ut. Dette fører òg til ein transient straumpuls. I samband med store [[effektforsterkar]]ar plasserer ein difor ein motstand i serie med tranformatoren i ein kort periode. Slike krinsar vert ofte kalla [[mjukstartkrins]]ar. == Ulike transformastortypar == Transformatorar kjem i mange storleikar og tilpasse ulike oppgåver. === Trefasetransformatorar === :''Hovudartikkel: [[Trefasetransformator]]'' [[Fil:Leistungstransformator_neu.jpg|mini|Fig. 12. Trefasetransformatorar i elnettet.]] I [[elnett]]et vert det nytta transformatorar for å transformera opp spenninga for overføring av elektisk effekt mellom [[kraftstasjon]]ar og forbrukarar, som industri og boligar. Grunnen til at ein trasformerer opp spenninga er at strumen då vert redusert med same faktor. Dette fører til mindre tap i leiarane, etter som effekttapet er proporsjonalt med kvadratet av straumen: {{NumBlk|:|<math>P = I^2 R_w</math>,|{{EquationRef|35}}}} der <math>I</math> er effektivverdien til straumen og <math>R_w</math> er leiarmotstanden. Elnettet nyttar [[trefase]], så transformatorane lyt òg handsama tre fasar. Vindingane kan vera [[stjernekopling|stjerne-]] eller [[deltakopling]]ar, eller ein kombinasjon av desse. Dei høgste spenningave vert nytta for overføring over lange avstanar. Det finst transformatoarar som arbeider med spenningar heilt opp i 765 KV, men i det norske elnettet er dei høgste spenningane 300 og 420 KV. Regionale nett i Noreg arbeider med 45 - 132 kV, og lokale distribusjosnett med 11 kV eller 22 kV. Etter som spenninga til forbrukarane er på 240 V må desse spenningane transformerast ned før dei går ut til forbrukarane. Det krevst difor ei rad med transformastorar, som arbeider med ulike spenning og effektnivå. Medan dei aller største transformatorane er i stand til å handsama effektar på over ein [[Tera|T]][[Watt|W]], arbeider dei fleste med meir moderat effekt. I distribusjonsnettet er effekt i kW og MW-området meir vanleg. === Effekttransformatorar for elektrisk utstyr === [[Fil:Small_toroidal_transformer.jpg|mini|Fig. 13 Ringkjernetransformator.]] Det meste av elektisk utstyr, som [[Elektrisk forsterkar|forsterkarar]], [[datamaskin]]er, etc. arbeider med mykje lågare spenningar enn 230 V, så spenning må transformerast ned. Sjølv om det i dag i stort mon vert nytta [[svitsmodeforsyning]]ar er det framleis mykje utstyr som nyttar transformatorar. I billig utstyr vert det ofte nytta transformatorar med EI-kjerne, medan meir avansert utstyr nyttar C- eller ringkjernetransformatorar. I ein perfekt ringkjernetransformator er det ikkje noko lekkasje av magnetfeltet<ref name="Sears"/>, noko som er ein viktig eigenskap når ein transformator er plassert tett på fælsam elektronikk. I praktiske ringkjernetransformatoarar er ikkje viklingane heilt symmetriske, så det er litt lekasjefelt. Men det er mykje mindre enn frå andre transformatortypar, med til dømes EI-kjerne. Mykje elektrisk utstyr treng både positive og megative spenningar. Det vert difor produsert transformatorar med to sekundærviklingar. Mange transformatorar har fleire enn to sekundærviklingar, ofte med ulike spenningar. === Isolasjonstransformator === [[Fil:Isolation_Transformer_Simple_with_Dielectric_Barrier_and_Electrostatic_Shield.jpg|mini|Fig. 14 1:1 isolasjonstransformator, med dieletrisk skjerm meoom primær- og sekundærviklingane.]] Isolasjonstransformatorar vart nytta for å skapa galvanisk skilje mellom inn- og utgangsspolane. Ein viktig funksjon er å bryta [[jordsløyfe]]r, som er ei kjelde ti interferens mellom ulike krinsar. Isolasjonstransformatorar har ofte same viklingstal i primær- og sekundarspolane, slik at omsetninstilhøver er 1:1. Isolasjonstransformatorar er som oftast dimesnjonerte for å motstå høge spenningar mellom primær- og sekundarkrinsane. Dei har ofte ein jorda dielektrisk skjerm mellom primær- og sekundærviklinga, for å redusera lapasitivt kopling av harmoniske komponentar of støy frå primær- til sekundærkrinsane. Isolasjonstransformator nytta i samband med følsam elektronikk, som [[Medisinsk elektronikk|medisinsk utstyr]] og laboratorieutstyr, er ofte innbygde i eit metallchassis som dannar eit [[faradaybu]]. At det ikkje er galvanisk forbindelse mellom primær- og sekundarkrinsane aukar sikkerheita når ein til dømes nyttar [[oscilloscope]] for å utføra målingar på utstyr eldre røyrforsterkarar, [[fjernsyn]]sapparat, etc. === Autotransformator === [[Fil:Tapped_autotransformer.svg|mini|venstre|Fig. 15 Variabel autotransformator.]] [[Fil:Variable Transformer 01.jpg|mini|Fig. 16 Ein variabel autotransformator for laboratoriebruk.]] Autotransformatorar har berre ei vikling, som fungerer både som promær- og sekundærvikling. Den eine enden av viklinga har forbindelse både til inn- og utgangen, så autotransformatorar har berre tre terminalar. Viklinga har ofte fleire utgangstappar og utgangsterminalen kan flyttast mellom desse for å variera utgangsspenninga. Autotransformatorar er billigare enn transformatorar med separate primær- og sekundærviklingar, men dei har den ulempa at det ikkje er galvanisk isolasjon mellom inn- og utgangsterminalane, så dei bør nyttast med omtanke. Helst bør ein plassera ein isolasjonstransformator rett før autotransformatore. Dei vert ofte nytta som laboratorieutstyr når ein treng å variera spenninga på ein enkel måte. === Signaltransformatorar === Signaltransformatorar vert nytta for å skapa eit [[galvanisk skilje]] mellom ulike krinsar. Bandbreidda til transformatorane lyt vera minst like stor som bandbreidda til signala som skal overførast. Men [[likespenning]] og svært låge frekvensar vert blokkert, slik at lågfrekvent støy ikkje vert overført. ==== Audiotransformatorar ==== [[Fil:RCATubeAmp_B002.jpg|mini|Fig. 17 RCA RS177J mono røyreffektforsterkar frå 1965. Den svarte klumpen i øtre høgre hjørne er utgangstransformatoren.]] Tidlegare vart det i stor grad nytta transformatorar for å overføra analoge signal gjennom lange kablar i [[lydstudio]]. Etter som [[jordpotensial]]et kunne vera litt forskjellig i ulige rom var det viktig med galvanisk skilje mellom sendar og mottakar. Samstundes fekk ein [[balansert overføring]], slik at [[common-mode]]-komponentar vart kansellerte. I dag vert signala for det meste overførte på [[Binærkode|binær form]], men transformatorane er ikkje heilt borte. På grunn av at [[Mikrofon#Svingspolemikrofonar|svingspolemikrofonar]] har svært låg utgangsspenning har mange av dei ein innebygd signaltransformator. [[MC-pickup]]ar for [[platespelar]]ar har svært svake utgangssignal, så det finst spesialtilpassa signaltransformatorar (MC-trafoar) som transformerer opp spenninga. Ein annan type audiotransformator er utgangstransformatorar for røyr[[effektforsterkar]]ar, som tidlegare var vanlege. Desse er naudsynte på grunn av at rørforsterkarar har for stor [[utgangsimpedans]] for å driva [[høgtalar]]ar direkte. Spenninga vert difor transformert ned og straumen opp, med ein faktor <math>N_2/N_1</math>. Det fylgjer frå ({{EquationNote|10}}) at utgangsimpedansen frå transformatoren blir då <math>Z'_k= Z_k(N_2/N_1)^2</math>. Når vindigstalet <math>N_2</math> i sekundærviklingane er mindre enn vindigstalet <math>N_1</math> i primærviklingane vert impedansen redusert med kvadratet av tilhøvet <math>N_2/N_1</math>. [[Høgtalar#Elektrostatisk_høgtalar|Elektrostatiske høgtalarar]] har stor inngangsimpedans og må drivast med høg spenning. Effektforsterkarar bygd med [[transistor]]ar har for låg utgangsspenninga for å driva desse direkte, så det vert nytta transformatorar mellom forsterkarane og høgtalarane. Denne transformatortypen lyt dimensjonerast for å handsama etter måten stor effekt, og bandbreidda lyt dekkja heile det høyrbare frekvensområdet. På grunn av hysterese i kjernematerialet innfører transformatorar forvrengning av signalt. For at ikkje forvrengninga skal verta for stor lyt tverrsnittet på kjernen vera større enn i ein nettransformatorar med same effekt. Effekttransformatorar for audiosignal er ofte kostbare om dei er av god kvalitet. ==== Måletransformatorar ==== [[Fil:Magnetic-Coupling-Principle2.png|mini|Fig. 18 Isolasjonsforsterkar med induktiv kopling.]] I samband med måling av ulike fysiske parametrar nyttar ein signaltransformatorar både for å tilpassa spenningsnivet og for å oppnå galvanisk skilje mellom målepunkta og datainnsamlingsutstyret, som arbeider med låge spenningar. Eit typisk døme er måling av straum og spenning på [[Elektrisk motor|elektriske motorar]], der spenningane kan vera fleire kV, medan inngangsspenningane til [[Analog til digital-omformar|AD-omformarane]] i måleutstyret ikkje kan overstiga nokre få volt. Sume [[isolasjonsforsterkar]]ar har innebygd induktivt skille, i form at ein liten transformator, for å oppnå galvanisk skille mellom inngangen og utgangen. ==== Pulstransformatorar ==== [[Fil:Impulstransformatoren_TG110_TopBottom_C.jpg|mini|Fig. 19 Signaltransformatorar for [[Ethernet]].]] Pulstransformatorar vert nytta for å overføra pulsforma spenningar, som til dømes binære sekvensar. I tillegg til å skapa galvanisk skilje kan transformatorane tilpassa ut- og inngangsimpedansane til den [[Karakteristisk impedans|karateristiske impedanssen]] til kabelen. Slike transformatorar treng ikkje å dimensjonerast for stor effekt, men dei lyt ha stor bandbreidd for at pulsane ikkje skal verta forvrengte. I svitsja spenningsregulatorar vert det nytta pulstransformatorar dimensjonerte for større effekt og spenningar. Pulstransformatorar vert òg nytta for å isolera styreelektronikk frå effekttransistorar og [[thyristor]]ar i til dømes motorstyringar. Eit anna bruksområde er for elektronikk i [[radar]], [[sonar]], etc. === Straumtransformatorar === [[Fil:Stromwandler_wickel_Zeichnung.svg|mini|venstre|Fig. 20 Strumtransformator.]] [[Fil:Clampmeter.jpg|mini|150px|Fig. 21 Straumtong. Den gule kjevane vert opna ved å trykkja inn den gule knappen på venstre side.]] Straumtransformatorar vert nytta for å måla straumen i ein leiar utan at ein treng å nytta seriemotstand. Transformatoren gir galvanisk skilje mellom den straumførande leiaren og sekundærviklinga. Primærviklinga kan ha frå eit til nokre få omdreiningar, medan viklingstalet i sekundærviklinga er større. Ved å tilpassa tilhøvet <math>N_1/N_2</math> kan ein måla store straumar utan at straumen i sekundærviklinga vert for stor. I sokalla [[Straumtong|straumtegner]] består kjernen av to kjevar som kan lukkast rundt ein straumførande kabel, som utgjer primærviklinga. Sekundærviklinga er plassert innvendig i instraumentet. Straumtenger gjer det mogleg å måla straumen i ein kabel utan at han treng å kappast som ved bruk av eit tradisjonelt [[ampermeter]]. == Referansar == <references> <ref name="Franco">S. Franco, ''Electric circuits fundamentals'', Saunders College Publishing, 1995.</ref> <ref name="Hummel">R.E. Hummel, ''Electronic properties of materials'', 4. utg., Springer, 2011.</ref> <ref name="McPherson">G. McPherson, ''An introduction to electrical machines and transformers'', John Wiley & Sons, 1981.</ref> <ref name="Legg">V. Legg, ''Magnetic measurements at low flux densities using the alternating current bridge'', Bell Syst. Tech. Jou., vol. 15, nr 1, 1936, ss. 39-62.</ref> <ref name="Sears">F.W. Sears, M.W. Zemansky og H.D. Young, ''University physics'', Addison-Wesley Pubk. Comp., 5. utg. 1978.</ref> <ref name="Wildi">T. Wildi, ''Electrical machines, drives, and power systems'', 5. utg., Prentice Hall, 2002.</ref> </references> == Sjå òg == * [[Induksjonsmotor]] * [[Elnett]] {{Elektrofag}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Elektroteknikk]] [[Kategori:Transformatorar| ]] pximi4xnw0i9r3cduhtif8pyzgr6quk 3651417 3651416 2026-04-24T09:59:36Z Sigmundg 835 + litt om høgfrekvenstransformatorar 3651417 wikitext text/x-wiki [[Fil:Philips_N4422_-_power_supply_transformer-2098.jpg|mini|250px|høgre|Fig. 1 Døme på effekttransformator, med C-kjerne.]] '''Transformator''', ofte kalla '''trafo'''. er ein [[elektromagnetisme|elektomagnetisk]] komponent som vert nytta for impedansetransformasjon, som tilsvarar at spenninga eller straumen vert transformert opp eller ned. Om spenninga vert transformert opp vert straumen transformert ned, eller motsett. Transformatorar spelar ein sentral rolle i overføring av elektrisk [[energi]] frå [[kraftstasjon]]ar til industri, bustader, veglys, osb. Desse arbeider med ein fast frekvens, som i Europa er på 50 [[Hertz|Hz]]. Dei aller fleste transformatorane i [[elnett]]et er trefasetransformatorar, medan små transforatorar i elektrisk utstyr har berre ein fase. Transformatorar vert òg nytta for å oppnå [[galvanisk skilje]] i samband med overføring av audiofrekvensar i [[lydstudio]], for overføring av [[Binærkode|binær]] data, utstyr for datainnsamling frå [[sensor]]ar, osb. Slike signal har stor [[bandbreidd]], så signaltransformatorar vert ofte kalla breibandstransformatorar. == Grunnleggande oppbygging og verkemåte == [[Fil:Transformer3d_col3.svg|mini|300px|høgre|Fig. 2 Transformator.]] Transformatorar er bygd opp med to [[galvanisk isolert]]e krinsar som er kopla saman med ein [[magnetisk fluks]]. Dei to krinsane, som vert kalla primærkrins og sekundærkrins, har kvar sin [[spole]] som er vikla rundt eit materiale med liten [[reluktans]] (kalla transformatorkjernen), som den magnetiske fluksen fylgjer, Fig. 2. Fluksen i den magnetiske krinsen (eining [[Eininga weber|Weber]]) {{NumBlk|:|<math> \Phi = \frac{N_{1}i_1}{\mathfrak R}, </math>|{{EquationRef|1}}}} der ''N₁'' er viklingstalet i primærspolen, <math>i_1</math> er straumen i primærspolen og <math>\mathfrak R</math> er reluktansen til transformatorkjernen. Fluksen fylgjer den magnetiske leiaren (transformatorkjernen), slik at same fluksen går gjennom begge spolane. I primærkrinsen induserer fluksen (i fylgje [[Faradays induksjonslov]]) ei spenning {{NumBlk|:|<math> v_1 = N_1 \frac{d \Phi}{dt}, </math>|{{EquationRef|2}}}} der <math>\frac{\mathrm{d}\Phi}{\mathrm{d}t}</math> er den [[derivasjon|tidsderiverte]] av fluksen, og i sekundærkrinsen vert det indusert ei spenning {{NumBlk|:|<math> v_{2} = N_{2} \frac{\mathrm{d}\Phi}{\mathrm{d}t}, </math>|{{EquationRef|3}}}} der ''N₂'' er viklingstalet i sekundærviklinga. Tilhøvet mellom spenningane i sekundær- og primærkrinsen kan difor uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \frac{v_{2}}{v_{1}} = \frac{N_{2}}{N_{1}} = a. </math>|{{EquationRef|4}}}} === Ideell transformator === [[Fil:Transformer_under_load_(alternative_version).svg|mini|Fig. 3 Ideell transformator med [[spenningskjelde]] <math>V_P</math> og lastimpedans <math>Z_L</math>.]] Ein ideell transformator er ein forenkla modell av ein transformator som ikkje har tap<ref name="Franco"/>. Fig. 3 syner ein ideell transformator med ein ei spenningskjelde <math>V_P</math> og ein last[[impedans]] <math>Z_{L}</math> i sekundærkrinsen. Straumen i lastmotstanden (<math>I_S</math> i fig. 3) {{NumBlk|:|<math> i_{2} = \frac{V_{2}}{Z_{L}}. </math>|{{EquationRef|5}}}} Ein ideell transformator har ikkje tap, så effekten i sekundærkrinsen må vera lik effekten i primærkrinsen: {{NumBlk|:|<math> P_{1} = P_{2}, </math>|{{EquationRef|6}}}} som er det same som at {{NumBlk|:|<math> v_{1}i_{1} = v_{2}i_{2}. </math>|{{EquationRef|7}}}} Ved å kombinera likningane kjem ein fram til fylgjande samanhengar for ein ideell transformator: {{NumBlk|:|<math> \frac{v_{2}}{v_{1}} = \frac{i_{1}}{i_{2}} = \frac{N_{2}}{N_{1}}. </math>|{{EquationRef|8}}}} Om <math>N_{2} > N_{1}</math> vert spenninga transformert opp (<math>v_{2} > v_{1}</math>) og straumen vert transformert ned (<math>i_{2} > i_{1}</math>), og om <math>N_{2} < N_{1}</math> vert spenninga transformert ned (<math>v_{2} > v_{1}</math>) og straumen vert transformert opp. Lastimpedansen sett frå primærsida kan uttrykkast {{NumBlk|:|<math> Z_{L}{'} = \frac{v_{1}}{i_{1}} = \frac{v_{2}{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)}}{{i_{2}}{\left(\!\frac{N_{2}}{N_{1}}\right)}} = \left(\!\frac{v_{2}}{i_{2}}\right)\!{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)^2} = Z_{L}\!{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)^2}. </math>|{{EquationRef|9}}}} På same måte kan kildeimpedanse <math>Z_{k}</math> sett frå sekundærsida uttrykkast {{NumBlk|:|<math> Z_{k}^{'} = Z_{k}\!{\left(\!\frac{N_{2}}{N_{1}}\right)^2}. </math>|{{EquationRef|10}}}} Ein ser at spenningar og straumar vert transformerte med omsettingsforholdet <math>\frac{N_{2}}{N_{1}}</math>, medan impedansar vert transformerte med kvadratet av omsetningsforholdet. == Praktiske transformatorar == [[Fil:Transformer_Flux.svg|mini|Fig. 4 Lekasjefluks.]] <!--[[Fil:Trafo_vazba.png|800px|Fig. 4 .]]--> <!--[[Fil:Transformer_-_equivalent_circuit_diagram.png|mini|400px|Fig. 6 .]]--> <!--[[Fil:Trafo-ESB-vereinfacht.svg|mini|400px|Fig. 7 .]]--> Praktiske transformatorar avvik noko frå den ideelle transformatoren skildra så langt. Eit slikt avvik er at noko av fluksen ikkje fylgjer kjernematerialet. Storparten av fluksen <math>\Phi_1</math> generert av primærspolen fylgjer kjernematerialet og flyt gjennom sekundærspolen, der han induserer sekundærspenninga <math>v_2</math>. Dette er den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math> i fig. 4. Men ein liten del av fluksen tek vegen utanom kjernematerialet. Denne lekasjefluksen er merka <math>\Phi_{\sigma 1}</math> og <math>\Phi_{\sigma 2}</math> i fig. 4. Lekasjefluksen i primær og sekundærviklingane kan uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \Phi_{1} - \Phi_{12} </math>|{{EquationRef|11}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \Phi_{2} - \Phi_{12}, </math>|{{EquationRef|12}}}} der <math>\Phi_{12}</math> er den mutuelle fluksen, <math>\Phi_{1}</math> er fluksen gjennom primærspolen og <math>\Phi_{2}</math> er fluksen gjennom sekundærspolen. Lekasjefluksane er proporsjonal med straumen i viklingane, men etter som kjernen har mykje større [[permeabilitet]] enn luft er lekasjefluksen berre nokre få prosent av den mutuelle fluksen<ref name="McPherson"/>. Transformatorar med høg spenning krev tjukkare isolasjon, så avstanden mellom viklingane er større, noko som aukar lekasjefluksane. === Separasjon an mutual- og lekasjefluks === Magnetiseringa av kjernematerialet er både ulineær og [[Magnetisk hysterese|hysterisk]], men lekasjefluksen går gjennom eit ikkje-feromagnetisk materiale og vert ikkje påverka av at kjernen går i metning. Det er difor nyttig å skilja lekasjefluksen frå den mutuelle fluksen. Det var [[Charles Proteus Steinmetz]] som fyrst hadde denne ideen<ref name="McPherson"/>. Denne separasjonen vert utført ved å uttrykkje primærspenninga som {{NumBlk|:|<math> V_1 = N_1\frac{d\phi_{\sigma 1}}{dt} + N_1\frac{d\phi_{12}}{dt} </math>|{{EquationRef|13}}}} der leddet <math>N_1\frac{d\phi_{\sigma 1}}{dt}</math> representerer spenninga indusert av lekasjefluksen <math>\Phi_{\sigma 1}</math> og leddet <math> N_1\frac{d\phi_{12}}{dt}</math> representerer spenninga indusert i primærkrinsen på grunn av den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math>. På same vis kan spenninga i sekundærkrinsen separerast i to delar: {{NumBlk|:|<math> V_2 = N_2\frac{d\phi_{\sigma 2}}{dt} + N_2\frac{d\phi_{12}}{dt} </math>|{{EquationRef|14}}}} der leddet <math>N_2\frac{d\phi_{\sigma 2}}{dt}</math> representerer spenninga indusert på grunn av lekasjefluksen <math>\Phi_{\sigma 2}</math> og leddet <math>N_2\frac{d\phi_{12}}{dt}</math> representerer spenninga indusert i sekundærkrinsen av den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math>. Spenningar uttrykte med store bokstavar står for [[effeltivverdi]]ar. === Lekasjeinduktans === Lekasjefluksane er ikkje påverka av kjernemetninga, men er proporsjonal med den [[magnetomotorisk spenning]]a <math>\mathcal{F}_{m}=Ni</math>. Dei kan difor uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \mathcal{P}_1\mathcal{F}_{1} = \mathcal{P}_1 N_1 i_1 </math>|{{EquationRef|15}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 2} = \mathcal{P}_2\mathcal{F}_{2} = -\mathcal{P}_2 N_2 i_2, </math>|{{EquationRef|16}}}} der <math>\mathcal{P}=\mathcal{R}^{-1}</math> er [[permeans]]en. Minusteiknet i ({{EquationNote|16}}) kjem av at sekundærstraumen <math>i_2</math> har retning ut frå sekundærspolen i ekvivalentskjemaet i fig. 4. Vi kan no skriva dei fyrste ledda i ({{EquationNote|13}}) og ({{EquationNote|14}}) som {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 1} = \frac{d}{dt}\left( N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1} i_1 \right) = N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1} \frac{di_1}{dt} </math>|{{EquationRef|17}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 2} = -\frac{d}{dt}\left( N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2} i_2 \right) = -N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2} \frac{di_2}{dt}. </math>|{{EquationRef|18}}}} I ({{EquationNote|17}}) og ({{EquationNote|18}}) har ledda <math>N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1}</math> og <math>N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2}</math> eininga [[Henry]], så dei representerer [[induktans]]ar. Vi kan difor uttrykka ({{EquationNote|17}}) og ({{EquationNote|18}}) ved hjelp av lekasjeinduktansane <math>L_p</math> og <math>L_s</math>, som {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 1} = L_p\frac{di_1}{dt} </math>|{{EquationRef|19}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 2} = -L_s\frac{di_2}{dt}. </math>|{{EquationRef|20}}}} Lekasjefluksen lagrar energi, men avgir han når straumen snur. Han fører difor ikkje til effekttap, men spenningsreguleringa vert noko dårlegare (meir variasjon i utgangsspenniga når laststraume varierer). Effekttransformator vart difor dimensjonerte for å ha minst mogleg lekasjefluks. === Ekvivalentskjema === [[Fil:Transformer_equivalent_circuit-2.svg|mini|400px|Fig. 5 Transformator ekvivalentskjema.]] <!--[[Fil:Transformer_equivalent_circuit.svg|mini|400px|Fig. 5 Transformator ekvivalentskjema reflektert til primærsida.]]--> For sinusforma spenningar kan transformatoren representerast i form av ekvivalentskjemaet vist i fig. 5, der {{NumBlk|:|<math> X_p = j\omega L_p </math>|{{EquationRef|21}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> X_s = j\omega L_s, </math>|{{EquationRef|22}}}} er lekkasje[[reaktans]]ane i primær respektivt sekundærviklingane. Motstanden i primær- og sekundærviklinga er representerte som <math>R_p</math> respektivt <math>R_s</math>. === Magnetisering av kjernen === I fylgje [[Faradays induksjonslov]] er primærspenninga {{NumBlk|:|<math> e_p = N_p \frac{d\Phi}{dt}. </math>|{{EquationRef|23}}}} Etter som spenningsfallet over <math>R_p</math> og <math>X_p</math> er lite er <math>E_p\approx V_p</math>. Med sinusforma inngangsspenning er difor <math>E_p</math> med god tilnærming òg sinusforma. Vi kan vi difor uttrykkja spenninga over primærspolen som {{NumBlk|:|<math> e_p(t) \approx \sqrt{2}E_p\sin(\omega t + \alpha), </math>|{{EquationRef|24}}}} der <math>E_p</math> er effektivverdien til primærspenninga og <math>\alpha</math> er eit faseskift. Ved å kombinera ({{EquationNote|23}}) og ({{EquationNote|24}}) kan den mutuelle fluksen uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{12} = \frac{1}{N_p}\int \sqrt{2}E_p\sin(\omega t + \alpha)dt = -\frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p}\cos(\omega t + \alpha) + \phi_c. </math>|{{EquationRef|25}}}} <math>\phi_c</math> er ein transientfluks som døyr ut etter nokre få periodar, så ({{EquationNote|25}}) vert redusert til {{NumBlk|:|<math> \Phi_{12} = -\frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p}\cos(\omega t + \alpha). </math>|{{EquationRef|26}}}} Divisonen med <math>\omega</math> i ({{EquationNote|26}}) syner at fluksen ligg <math>90^{\circ}</math> etter spenninga <math>E_p</math>. Maksverdien til fluksen i kjernen {{NumBlk|:|<math> \Phi_{max} = \frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p} = \frac{1}{\sqrt{2}\pi f} \frac{E_p}{N_p}. </math>|{{EquationRef|27}}}} [[Fil:Power_Transformer_Over-Excitation.gif|mini|Fig. 6 Overstyrt kjerne: grøn: fluks, raud: magnetiseringskarakteristikk, blå: magnetiseringsstraum <math>I_{o}</math>.]] Summen av dei [[magnetomotorisk spenning|magnetomotoriske spenningane]] i primær- og sekundærkrinsen {{NumBlk|:|<math> \mathcal{F}_{m,T} = \mathcal{F}_{m,p} + \mathcal{F}_{m,s} = N_pI_p - N_sI_s. </math>|{{EquationRef|28}}}} Om vi dividerer begge sider med <math>N_p</math> får vi {{NumBlk|:|<math> \frac{\mathcal{F}_{m,T}}{N_p} = I_p - \frac{I_s}{N_s/N_p} = I_P - \frac{I_s}{a} \doteq I_{0}, </math>|{{EquationRef|29}}}} I ein ideell transformator er <math>I_{o}=0</math>, men i ein fysisk transformator er ikkje <math>I_{o}</math> null og representerer den ekstra primærstraumen som skal til for å magnetisera den ferromagnetiske kjernen, pluss [[hysterese]]- og [[virvelstraum]]stapa i kjernen. Så <math>I_{o}</math> består av to delar {{NumBlk|:|<math> I_{o} = I_{M} + I_{C}, </math>|{{EquationRef|30}}}} der <math>M</math> er magnetiseringsstraumen og <math>C</math> representerer straumen som fører til hysterese og virvelstraumstap. I fig. 5 er tapa representerte ved motstanden <math>R_C</math>. Likning ({{EquationNote|30}}) kan òg uttrykkast som {{NumBlk|:|<math> \mathcal{F}_{o} = N_p I_{M} + N_p I_{C}, </math>|{{EquationRef|31}}}} der den magnetomotoriske spenninga <math>N_p I_{M}</math> magnetiserer kjernen og <math>N_p I_{C}</math> er den magnetomotoriske spenninga som skal til for å driva hysterese- og virvelstraumstapa i kjernen. === EMF-likninga === Vi kan finna [[effektivverdi]]en til primærspenninga <math>E_p^{rms}</math> frå ({{EquationNote|27}}): {{NumBlk|:|<math> E_p^{rms} = \frac{\omega N_p \phi_{max}}{\sqrt{2}} = \sqrt{2}\pi f N_p \phi_{max} \approx 44.4f N_p A B_{max}, </math>|{{EquationRef|32}}}} der <math>f</math> er frekvensen, <math>A</math> er tverrsnittet til kjernen (i [[meter|m]]<math>^2</math>) og <math>B=\phi/A</math> er [[Magnetisk flukstettleik|flukstettleiken]] (i [[Eininga tesla|T]]). Likning ({{EquationNote|27}}) vert kalla EMF-likninga til transformatoren. === Frekvensavhengigheit === Vi ser frå ({{EquationNote|27}}) at med ei sinusforma inngangsspenning er maksverdien til fluksen proporsjonal med tilhøvet <math>E_p/N_p</math> og invers proporsjonal med frekvensen <math>f</math>. Transformatorar som arbeider emd låge frekvensar har difor høgare fluksverdiar enn høgfrekenstransformatorar, så tverrsnittet på kjernen lyt vera større. Dette er grunnen til at transformatorane i svitsja forsyningar, som arbeider med frekvensar på fleire hundre kHz, er mykje mindre enn transformatorar som arbeider med 50 Hz (som i [[elnett]]et). Om ein transformator vert nytta ved lågare frekvens enn han er dimensjonert for vil det føra til at kjernen går i metning, som illustrert i Fig. 6. Den auka magnetiseringstraumen fører til auka tap, både på grunn av større ohmske tap i viklingane og på grunn av større virvelstraumstap i kjernematerialet. Dette fører i sin tur til at kjernetemperaturen aukar. EIn kan difor ikkje utan vidare nytta transformatorar dimensjonerte for å arbeida med ein frekvens på 60 Hz i eit 50 Hz elnett. === Kjernetap === [[Fil:Laminated core eddy currents 2.svg|mini|venstre|Fig. 7 I ein ulaminert kjerne, vist til venstre, kan dei induserte virvelstraumane, vist i <span style="color:red;">raudt</span>, sirkulera i heile arealet, og det oppstår ohmske tap. Den laminert kjernen til høgre er bygd opp av fleire tynne parallelle jarnplater, C, som er isolerte frå kvarandre, og parallelle med fluksentettleiken <span style="color:green;">'''B'''</span>.]] [[Fil:Schnittband-_und_Rundbandkern.jpg|mini|Fig. 8 Øvst: C-kjerne, nedst: ringkjerne.]] [[Fil:Carcasse_transformateur_monophasé.png|mini|Fig. 9 EI-kjerne.]] [[Fil:NyNTrafo.PNG|mini|Fig. 10 Virkningsgrad som funksjon av overført effekt.]] Når magnetfeltet i kjernen endrar seg, vert òg magnetiseringa av kjernematerialet endra, ved at dei magnetiske domena, som er rundt<ref name="Hummel"/> av storleik 1-100 [[Mikrometer|<math>\mu\mbox{m}</math>]] utvidar og trekkjer seg saman. Overflatene til domena gnissar da mot kvarandre. Denne gnissinga fører til eit energitap i form av [[termisk energi]], så kjenetemperaturen går opp. For meir om dette sjå [[Ferromagnetisme#Hysteresetap|kjernetap]]. Tapet er proporsjonalt med arealet til hysteresekurva<ref name="McPherson"/>, så det kan reduserast ved å nytta eit kjernemateriale med ei smal hysteresekurve, som mjukt jarn. Om straumen i viklingane har ein likestraumskomponent vil det føra til at kjernen går fortare i metning, og kjernetapet går opp. Når fluksen endrar seg vert det generert [[virvelstraum]]ar i kjernematerialet, som fører til [[Ohmsk tap|ohmske tap]]. Virvelstraumane kan reduserast ved å bygga opp kjernen av tynne metallskiver (transformatorblekk), som er isolerte frå kvarandre, som vist i fig. 7. Rektangulære laminerte kjerner kan produserast relativt enkelt. Men å produsera laminerte runde kjerner er meir komplisert og kostbart, så det er ikkje så vanleg. Summen av hysterese- og virvelstraumstapa vert kalla ''kjernetap''<ref name="McPherson"/>. Ein måte å uttrykkja dette på er ved Legglikninga<ref name="Legg"/> {{NumBlk|:|<math>\frac{R_{ac}}{\mu L}=aB_{max}f+cf+ef^2</math>,|{{EquationRef|33}}}} der <math>R_{ac}</math> er effektiv kjernetapsmotstand, i [[Ogm|<math>\Omega</math>]], <math>a</math> er hysteresetapskoeffisienten, <math>B_{max}</math> er maks flutstettleik, <math>c</math> er resterande tapskoeffisient, <math>f</math> er frekvensen i Hz og <math>e</math> er virvelstraumstapskoeffisenten. Ulike produsenatar gir ikkje alltid opp kjernetapa på same måte, så det kan vera komplisert å samanlikna produkta. Kjernen i ein transformator kan ha mange ulike utformingar. Ei ringkjerne, som vist i fig. 8 fører til svært liten lekasjefluks, noko som er viktig når transformatoren er plassert i same chassis som følsam elekpnikk. På grunn av at ringkjerner gjer det meir komplisert å plassera viklingane very C-kjerner, òg vist i fig. 8, ofte nytta i staden. Fig. 9 syner en sokalla EI-kjerne, som er billgare å produsera, men som har meir lekasjefluks. På denne typen vert viklingane plasserte på midtstolpen. === Virkningsgrad === Store transformatorar nytta i elnettet, har ofte virkningsgrad på over 99 %, medan mindre transformatorar har lågare virkingsgrad. Transformatorar på 100 KV har typisk verkingsgrad på 80 til 90 %, medan småtransformatorar på rundt 1 [[Kompleks effekt |VA]] kan ha verkningsgrad på berre 50 %. Fig. 10 syner eit døme på korleis verkningsgraden til ein 100 VA effekttransformator varierer med overført effekt. Kjernetapet kjem som fylgje av magnetiseringa av kjernen og er uavhengig av overført effekt, så tomgansttapet (open utgang) er det same som når det vert henta ut maks effekt på utgangen. Dette er grunnen til at verkningsgraden går mot null nå roverført effekt går mot null. I fig. 10 når verkningsgraden ein maksverdi på 90 %, for så å avta når overført effekt aukar. At verkingsgraden minkar ved stort effektuttak kjem av at det ohmske tapet i viklingane aukar proportsjonalt med straumen. === Spenningsregulering === På grunn av motstanden i leiarane i spolane oppstår det eit spenningstap, som er proporsjonal med laststraumen. Ein definerer difor ein faktor kalla spenningsregulering, som syner tilhøver mellom utgangsspenninga ved nominal last og ved open utgang. Denne faktoren vert definert som<ref name="Wildi"/> {{NumBlk|:|<math>\Gamma = \frac{V_{o}-V_{L}}{V_L}</math>,|{{EquationRef|34}}}} oder <math>V_L</math> er utgangsspenninga ved nominal belastning og <math>V_o</math> er utgangsspenninga med open utgang. === Transient straumpuls === [[Fil:Inrush-curr-3 (cropped).png|mini|Fig. 11 Døme på transient straumpuls.]] <!--[[Fil:Prinzipskizze_Netzausfall.svg|mini|Fig. 8 Nettutfall.]]--> Når ein sler på spenninga på inngangsspenninga <math>V_1</math> vil transformatoren trekkja ein ein transient straumpuls, som vist i fig. 11, for å byggja opp transientfluksen <math>\phi_{c}</math> i ({{EquationNote|25}}). Om kjernen har liten reluktans, som i store ringkjernetransformatorar, kan den transiente straumpulsen verta så kraftig at sikringane går. Svitsjing i elnettet kan òg føra til at ein, eller fleire, periodar dett ut. Dette fører òg til ein transient straumpuls. I samband med store [[effektforsterkar]]ar plasserer ein difor ein motstand i serie med tranformatoren i ein kort periode. Slike krinsar vert ofte kalla [[mjukstartkrins]]ar. == Ulike transformastortypar == Transformatorar kjem i mange storleikar og tilpasse ulike oppgåver. === Trefasetransformatorar === :''Hovudartikkel: [[Trefasetransformator]]'' [[Fil:Leistungstransformator_neu.jpg|mini|Fig. 12. Trefasetransformatorar i elnettet.]] I [[elnett]]et vert det nytta transformatorar for å transformera opp spenninga for overføring av elektisk effekt mellom [[kraftstasjon]]ar og forbrukarar, som industri og boligar. Grunnen til at ein trasformerer opp spenninga er at strumen då vert redusert med same faktor. Dette fører til mindre tap i leiarane, etter som effekttapet er proporsjonalt med kvadratet av straumen: {{NumBlk|:|<math>P = I^2 R_w</math>,|{{EquationRef|35}}}} der <math>I</math> er effektivverdien til straumen og <math>R_w</math> er leiarmotstanden. Elnettet nyttar [[trefase]], så transformatorane lyt òg handsama tre fasar. Vindingane kan vera [[stjernekopling|stjerne-]] eller [[deltakopling]]ar, eller ein kombinasjon av desse. Dei høgste spenningave vert nytta for overføring over lange avstanar. Det finst transformatoarar som arbeider med spenningar heilt opp i 765 KV, men i det norske elnettet er dei høgste spenningane 300 og 420 KV. Regionale nett i Noreg arbeider med 45 - 132 kV, og lokale distribusjosnett med 11 kV eller 22 kV. Etter som spenninga til forbrukarane er på 240 V må desse spenningane transformerast ned før dei går ut til forbrukarane. Det krevst difor ei rad med transformastorar, som arbeider med ulike spenning og effektnivå. Medan dei aller største transformatorane er i stand til å handsama effektar på over ein [[Tera|T]][[Watt|W]], arbeider dei fleste med meir moderat effekt. I distribusjonsnettet er effekt i kW og MW-området meir vanleg. === Effekttransformatorar for elektrisk utstyr === [[Fil:Small_toroidal_transformer.jpg|mini|Fig. 13 Ringkjernetransformator.]] Det meste av elektisk utstyr, som [[Elektrisk forsterkar|forsterkarar]], [[datamaskin]]er, etc. arbeider med mykje lågare spenningar enn 230 V, så spenning må transformerast ned. Sjølv om det i dag i stort mon vert nytta [[svitsmodeforsyning]]ar er det framleis mykje utstyr som nyttar transformatorar. I billig utstyr vert det ofte nytta transformatorar med EI-kjerne, medan meir avansert utstyr nyttar C- eller ringkjernetransformatorar. I ein perfekt ringkjernetransformator er det ikkje noko lekkasje av magnetfeltet<ref name="Sears"/>, noko som er ein viktig eigenskap når ein transformator er plassert tett på fælsam elektronikk. I praktiske ringkjernetransformatoarar er ikkje viklingane heilt symmetriske, så det er litt lekasjefelt. Men det er mykje mindre enn frå andre transformatortypar, med til dømes EI-kjerne. Mykje elektrisk utstyr treng både positive og megative spenningar. Det vert difor produsert transformatorar med to sekundærviklingar. Mange transformatorar har fleire enn to sekundærviklingar, ofte med ulike spenningar. === Isolasjonstransformator === [[Fil:Isolation_Transformer_Simple_with_Dielectric_Barrier_and_Electrostatic_Shield.jpg|mini|Fig. 14 1:1 isolasjonstransformator, med dieletrisk skjerm meoom primær- og sekundærviklingane.]] Isolasjonstransformatorar vart nytta for å skapa galvanisk skilje mellom inn- og utgangsspolane. Ein viktig funksjon er å bryta [[jordsløyfe]]r, som er ei kjelde ti interferens mellom ulike krinsar. Isolasjonstransformatorar har ofte same viklingstal i primær- og sekundarspolane, slik at omsetninstilhøver er 1:1. Isolasjonstransformatorar er som oftast dimesnjonerte for å motstå høge spenningar mellom primær- og sekundarkrinsane. Dei har ofte ein jorda dielektrisk skjerm mellom primær- og sekundærviklinga, for å redusera lapasitivt kopling av harmoniske komponentar of støy frå primær- til sekundærkrinsane. Isolasjonstransformator nytta i samband med følsam elektronikk, som [[Medisinsk elektronikk|medisinsk utstyr]] og laboratorieutstyr, er ofte innbygde i eit metallchassis som dannar eit [[faradaybu]]. At det ikkje er galvanisk forbindelse mellom primær- og sekundarkrinsane aukar sikkerheita når ein til dømes nyttar [[oscilloscope]] for å utføra målingar på utstyr eldre røyrforsterkarar, [[fjernsyn]]sapparat, etc. === Autotransformator === [[Fil:Tapped_autotransformer.svg|mini|venstre|Fig. 15 Variabel autotransformator.]] [[Fil:Variable Transformer 01.jpg|mini|Fig. 16 Ein variabel autotransformator for laboratoriebruk.]] Autotransformatorar har berre ei vikling, som fungerer både som promær- og sekundærvikling. Den eine enden av viklinga har forbindelse både til inn- og utgangen, så autotransformatorar har berre tre terminalar. Viklinga har ofte fleire utgangstappar og utgangsterminalen kan flyttast mellom desse for å variera utgangsspenninga. Autotransformatorar er billigare enn transformatorar med separate primær- og sekundærviklingar, men dei har den ulempa at det ikkje er galvanisk isolasjon mellom inn- og utgangsterminalane, så dei bør nyttast med omtanke. Helst bør ein plassera ein isolasjonstransformator rett før autotransformatore. Dei vert ofte nytta som laboratorieutstyr når ein treng å variera spenninga på ein enkel måte. === Signaltransformatorar === Signaltransformatorar vert nytta for å skapa eit [[galvanisk skilje]] mellom ulike krinsar. Bandbreidda til transformatorane lyt vera minst like stor som bandbreidda til signala som skal overførast. Men [[likespenning]] og svært låge frekvensar vert blokkert, slik at lågfrekvent støy ikkje vert overført. ==== Audiotransformatorar ==== [[Fil:RCATubeAmp_B002.jpg|mini|Fig. 17 RCA RS177J mono røyreffektforsterkar frå 1965. Den svarte klumpen i øtre høgre hjørne er utgangstransformatoren.]] Tidlegare vart det i stor grad nytta transformatorar for å overføra analoge signal gjennom lange kablar i [[lydstudio]]. Etter som [[jordpotensial]]et kunne vera litt forskjellig i ulige rom var det viktig med galvanisk skilje mellom sendar og mottakar. Samstundes fekk ein [[balansert overføring]], slik at [[common-mode]]-komponentar vart kansellerte. I dag vert signala for det meste overførte på [[Binærkode|binær form]], men transformatorane er ikkje heilt borte. På grunn av at [[Mikrofon#Svingspolemikrofonar|svingspolemikrofonar]] har svært låg utgangsspenning har mange av dei ein innebygd signaltransformator. [[MC-pickup]]ar for [[platespelar]]ar har svært svake utgangssignal, så det finst spesialtilpassa signaltransformatorar (MC-trafoar) som transformerer opp spenninga. Ein annan type audiotransformator er utgangstransformatorar for røyr[[effektforsterkar]]ar, som tidlegare var vanlege. Desse er naudsynte på grunn av at rørforsterkarar har for stor [[utgangsimpedans]] for å driva [[høgtalar]]ar direkte. Spenninga vert difor transformert ned og straumen opp, med ein faktor <math>N_2/N_1</math>. Det fylgjer frå ({{EquationNote|10}}) at utgangsimpedansen frå transformatoren blir då <math>Z'_k= Z_k(N_2/N_1)^2</math>. Når vindigstalet <math>N_2</math> i sekundærviklingane er mindre enn vindigstalet <math>N_1</math> i primærviklingane vert impedansen redusert med kvadratet av tilhøvet <math>N_2/N_1</math>. [[Høgtalar#Elektrostatisk_høgtalar|Elektrostatiske høgtalarar]] har stor inngangsimpedans og må drivast med høg spenning. Effektforsterkarar bygd med [[transistor]]ar har for låg utgangsspenninga for å driva desse direkte, så det vert nytta transformatorar mellom forsterkarane og høgtalarane. Denne transformatortypen lyt dimensjonerast for å handsama etter måten stor effekt, og bandbreidda lyt dekkja heile det høyrbare frekvensområdet. På grunn av hysterese i kjernematerialet innfører transformatorar forvrengning av signalt. For at ikkje forvrengninga skal verta for stor lyt tverrsnittet på kjernen vera større enn i ein nettransformatorar med same effekt. Effekttransformatorar for audiosignal er ofte kostbare om dei er av god kvalitet. ==== Måletransformatorar ==== [[Fil:Magnetic-Coupling-Principle2.png|mini|Fig. 18 Isolasjonsforsterkar med induktiv kopling.]] I samband med måling av ulike fysiske parametrar nyttar ein signaltransformatorar både for å tilpassa spenningsnivet og for å oppnå galvanisk skilje mellom målepunkta og datainnsamlingsutstyret, som arbeider med låge spenningar. Eit typisk døme er måling av straum og spenning på [[Elektrisk motor|elektriske motorar]], der spenningane kan vera fleire kV, medan inngangsspenningane til [[Analog til digital-omformar|AD-omformarane]] i måleutstyret ikkje kan overstiga nokre få volt. Sume [[isolasjonsforsterkar]]ar har innebygd induktivt skille, i form at ein liten transformator, for å oppnå galvanisk skille mellom inngangen og utgangen. ==== Pulstransformatorar ==== [[Fil:Impulstransformatoren_TG110_TopBottom_C.jpg|mini|Fig. 19 Signaltransformatorar for [[Ethernet]].]] Pulstransformatorar vert nytta for å overføra pulsforma spenningar, som til dømes binære sekvensar. I tillegg til å skapa galvanisk skilje kan transformatorane tilpassa ut- og inngangsimpedansane til den [[Karakteristisk impedans|karateristiske impedanssen]] til kabelen. Slike transformatorar treng ikkje å dimensjonerast for stor effekt, men dei lyt ha stor bandbreidd for at pulsane ikkje skal verta forvrengte. I svitsja spenningsregulatorar vert det nytta pulstransformatorar dimensjonerte for større effekt og spenningar. Pulstransformatorar vert òg nytta for å isolera styreelektronikk frå effekttransistorar og [[thyristor]]ar i til dømes motorstyringar. Eit anna bruksområde er for elektronikk i [[radar]], [[sonar]], etc. === Straumtransformatorar === [[Fil:Stromwandler_wickel_Zeichnung.svg|mini|venstre|Fig. 20 Strumtransformator.]] [[Fil:Clampmeter.jpg|mini|150px|Fig. 21 Straumtong. Den gule kjevane vert opna ved å trykkja inn den gule knappen på venstre side.]] Straumtransformatorar vert nytta for å måla straumen i ein leiar utan at ein treng å nytta seriemotstand. Transformatoren gir galvanisk skilje mellom den straumførande leiaren og sekundærviklinga. Primærviklinga kan ha frå eit til nokre få omdreiningar, medan viklingstalet i sekundærviklinga er større. Ved å tilpassa tilhøvet <math>N_1/N_2</math> kan ein måla store straumar utan at straumen i sekundærviklinga vert for stor. I sokalla [[Straumtong|straumtegner]] består kjernen av to kjevar som kan lukkast rundt ein straumførande kabel, som utgjer primærviklinga. Sekundærviklinga er plassert innvendig i instraumentet. Straumtenger gjer det mogleg å måla straumen i ein kabel utan at han treng å kappast som ved bruk av eit tradisjonelt [[ampermeter]]. === Høgfrekvenstransformatorar === For kvart gjennomløp av hysteresekurva går energi tapt, så til høgare frekvensen er til større vert hysteresetapet. Når frekvensen overstig 1 til 10 kHz vert tapa i jarnkjerar så store at det er betre å nytta ferrittsom har større resistivitet og difor mindre virvelstraumstap. Kjernar av jarnpulver eller metalisk glas kan òg nyttast. Ferritt er [[Ferrimagnetisme|ferrimagnetiske]] materiale sett saman av ymse typar [[oksid]] av [[nikel]], [[mangan]], [[zink]] og [[magnesium]]<ref name="DeMaw"/>. Det finst to hovedtypat: mangan-zink og nikkel-zink. Mangan-zink har <math>\mu_r</math> mellom 750 og 15.000 og maks flukstettleik <math>B_s</math> 0,3 - 0,5 T. Dette er den vanlegaste typen ferritt- materiale for frekvensar under 2 MHz<ref name="McLyman"/>. Nikkel-zink har mykje mindre permeabilitet; <math>\mu_r</math> ligg mellom 15 og 1.500, medan maks flukstettleik er som for mangan-zink: 0,3 - 0,5 T. Men nikkel-zink har mykje høgare resistivitet enn mangan-zink, så virvelstraumstapa er tilsvarande lågare. Dette materialt vert nytta for frekvensar frå 1 - 2 MHz opp til fleire hundre MHz. Jarnpulver består av fine jarnpartiklar heldt saman av eit bindemiddel. Denne blandinga vert pressa til ulike former, som ringkjerner, stavar, etc. og baka ved høge temperaturar. Det er i stort mon konsistensen og tettleken til jarnpulveret som bestemmer kva frekvensområde kjernane høver for. Avhengig av pulvertype kan slike fjerner nyttast frå 1 kHz til 300 MHz<ref name="DeMaw"/>. Den relative permabiliteten <math>\mu_r</math> er mykje mindre enn for ferrittkjerner; ikkje meir enn 75 under 100 kHz, 10 opp til 30 MHz og 3 opp til 200 kHz<ref name="DeMaw"/>. Transformatorar som arbeider i [[Very high frequency|VHF-området]] (30 - 300 MHz) vert det som oftast nytta kyftkjerner. Spolane vert då vikla på ikkje-magnetism material, som plast. På grunn av at luft har mykje høgare reluktans enn ferro- og ferrimagnetiske materialar har spolane i slike transformatorar høge viklingstal. Ved høge frekvensar fører [[straumfortrenging]] til at storparten av straumen går i eit tynt skikt ved overflata av leiaren. Dette gjer at det effektive arealet til leiaren vert mindre, og motstanden aukar. Om det ligg fleire leiarar tett saman vil ein liknande effekt, [[nærfelteffekten]], òg føra til ein liknande auke i motstanden til leiaren. == Referansar == <references> <ref name="DeMaw">M.F.D. DeMaw, ''Ferromagnetic-core design and application handbook'', Prentice-Hall, 1981.</ref> <ref name="Franco">S. Franco, ''Electric circuits fundamentals'', Saunders College Publishing, 1995.</ref> <ref name="Hummel">R.E. Hummel, ''Electronic properties of materials'', 4. utg., Springer, 2011.</ref> <ref name="McLyman">W.T. McLyman, ''Transformer and inductor design handbook'', 4. utg., CRC Press, 2011.</ref> <ref name="McPherson">G. McPherson, ''An introduction to electrical machines and transformers'', John Wiley & Sons, 1981.</ref> <ref name="Legg">V. Legg, ''Magnetic measurements at low flux densities using the alternating current bridge'', Bell Syst. Tech. Jou., vol. 15, nr 1, 1936, ss. 39-62.</ref> <ref name="Sears">F.W. Sears, M.W. Zemansky og H.D. Young, ''University physics'', Addison-Wesley Pubk. Comp., 5. utg. 1978.</ref> <ref name="Wildi">T. Wildi, ''Electrical machines, drives, and power systems'', 5. utg., Prentice Hall, 2002.</ref> </references> == Sjå òg == * [[Induksjonsmotor]] * [[Elnett]] {{Elektrofag}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Elektroteknikk]] [[Kategori:Transformatorar| ]] 4sqp3zjxgw91sky7xaroaizkhl97vsl 3651418 3651417 2026-04-24T10:17:00Z Sigmundg 835 /* Høgfrekvenstransformatorar */ + bilete 3651418 wikitext text/x-wiki [[Fil:Philips_N4422_-_power_supply_transformer-2098.jpg|mini|250px|høgre|Fig. 1 Døme på effekttransformator, med C-kjerne.]] '''Transformator''', ofte kalla '''trafo'''. er ein [[elektromagnetisme|elektomagnetisk]] komponent som vert nytta for impedansetransformasjon, som tilsvarar at spenninga eller straumen vert transformert opp eller ned. Om spenninga vert transformert opp vert straumen transformert ned, eller motsett. Transformatorar spelar ein sentral rolle i overføring av elektrisk [[energi]] frå [[kraftstasjon]]ar til industri, bustader, veglys, osb. Desse arbeider med ein fast frekvens, som i Europa er på 50 [[Hertz|Hz]]. Dei aller fleste transformatorane i [[elnett]]et er trefasetransformatorar, medan små transforatorar i elektrisk utstyr har berre ein fase. Transformatorar vert òg nytta for å oppnå [[galvanisk skilje]] i samband med overføring av audiofrekvensar i [[lydstudio]], for overføring av [[Binærkode|binær]] data, utstyr for datainnsamling frå [[sensor]]ar, osb. Slike signal har stor [[bandbreidd]], så signaltransformatorar vert ofte kalla breibandstransformatorar. == Grunnleggande oppbygging og verkemåte == [[Fil:Transformer3d_col3.svg|mini|300px|høgre|Fig. 2 Transformator.]] Transformatorar er bygd opp med to [[galvanisk isolert]]e krinsar som er kopla saman med ein [[magnetisk fluks]]. Dei to krinsane, som vert kalla primærkrins og sekundærkrins, har kvar sin [[spole]] som er vikla rundt eit materiale med liten [[reluktans]] (kalla transformatorkjernen), som den magnetiske fluksen fylgjer, Fig. 2. Fluksen i den magnetiske krinsen (eining [[Eininga weber|Weber]]) {{NumBlk|:|<math> \Phi = \frac{N_{1}i_1}{\mathfrak R}, </math>|{{EquationRef|1}}}} der ''N₁'' er viklingstalet i primærspolen, <math>i_1</math> er straumen i primærspolen og <math>\mathfrak R</math> er reluktansen til transformatorkjernen. Fluksen fylgjer den magnetiske leiaren (transformatorkjernen), slik at same fluksen går gjennom begge spolane. I primærkrinsen induserer fluksen (i fylgje [[Faradays induksjonslov]]) ei spenning {{NumBlk|:|<math> v_1 = N_1 \frac{d \Phi}{dt}, </math>|{{EquationRef|2}}}} der <math>\frac{\mathrm{d}\Phi}{\mathrm{d}t}</math> er den [[derivasjon|tidsderiverte]] av fluksen, og i sekundærkrinsen vert det indusert ei spenning {{NumBlk|:|<math> v_{2} = N_{2} \frac{\mathrm{d}\Phi}{\mathrm{d}t}, </math>|{{EquationRef|3}}}} der ''N₂'' er viklingstalet i sekundærviklinga. Tilhøvet mellom spenningane i sekundær- og primærkrinsen kan difor uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \frac{v_{2}}{v_{1}} = \frac{N_{2}}{N_{1}} = a. </math>|{{EquationRef|4}}}} === Ideell transformator === [[Fil:Transformer_under_load_(alternative_version).svg|mini|Fig. 3 Ideell transformator med [[spenningskjelde]] <math>V_P</math> og lastimpedans <math>Z_L</math>.]] Ein ideell transformator er ein forenkla modell av ein transformator som ikkje har tap<ref name="Franco"/>. Fig. 3 syner ein ideell transformator med ein ei spenningskjelde <math>V_P</math> og ein last[[impedans]] <math>Z_{L}</math> i sekundærkrinsen. Straumen i lastmotstanden (<math>I_S</math> i fig. 3) {{NumBlk|:|<math> i_{2} = \frac{V_{2}}{Z_{L}}. </math>|{{EquationRef|5}}}} Ein ideell transformator har ikkje tap, så effekten i sekundærkrinsen må vera lik effekten i primærkrinsen: {{NumBlk|:|<math> P_{1} = P_{2}, </math>|{{EquationRef|6}}}} som er det same som at {{NumBlk|:|<math> v_{1}i_{1} = v_{2}i_{2}. </math>|{{EquationRef|7}}}} Ved å kombinera likningane kjem ein fram til fylgjande samanhengar for ein ideell transformator: {{NumBlk|:|<math> \frac{v_{2}}{v_{1}} = \frac{i_{1}}{i_{2}} = \frac{N_{2}}{N_{1}}. </math>|{{EquationRef|8}}}} Om <math>N_{2} > N_{1}</math> vert spenninga transformert opp (<math>v_{2} > v_{1}</math>) og straumen vert transformert ned (<math>i_{2} > i_{1}</math>), og om <math>N_{2} < N_{1}</math> vert spenninga transformert ned (<math>v_{2} > v_{1}</math>) og straumen vert transformert opp. Lastimpedansen sett frå primærsida kan uttrykkast {{NumBlk|:|<math> Z_{L}{'} = \frac{v_{1}}{i_{1}} = \frac{v_{2}{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)}}{{i_{2}}{\left(\!\frac{N_{2}}{N_{1}}\right)}} = \left(\!\frac{v_{2}}{i_{2}}\right)\!{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)^2} = Z_{L}\!{\left(\!\frac{N_{1}}{N_{2}}\right)^2}. </math>|{{EquationRef|9}}}} På same måte kan kildeimpedanse <math>Z_{k}</math> sett frå sekundærsida uttrykkast {{NumBlk|:|<math> Z_{k}^{'} = Z_{k}\!{\left(\!\frac{N_{2}}{N_{1}}\right)^2}. </math>|{{EquationRef|10}}}} Ein ser at spenningar og straumar vert transformerte med omsettingsforholdet <math>\frac{N_{2}}{N_{1}}</math>, medan impedansar vert transformerte med kvadratet av omsetningsforholdet. == Praktiske transformatorar == [[Fil:Transformer_Flux.svg|mini|Fig. 4 Lekasjefluks.]] <!--[[Fil:Trafo_vazba.png|800px|Fig. 4 .]]--> <!--[[Fil:Transformer_-_equivalent_circuit_diagram.png|mini|400px|Fig. 6 .]]--> <!--[[Fil:Trafo-ESB-vereinfacht.svg|mini|400px|Fig. 7 .]]--> Praktiske transformatorar avvik noko frå den ideelle transformatoren skildra så langt. Eit slikt avvik er at noko av fluksen ikkje fylgjer kjernematerialet. Storparten av fluksen <math>\Phi_1</math> generert av primærspolen fylgjer kjernematerialet og flyt gjennom sekundærspolen, der han induserer sekundærspenninga <math>v_2</math>. Dette er den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math> i fig. 4. Men ein liten del av fluksen tek vegen utanom kjernematerialet. Denne lekasjefluksen er merka <math>\Phi_{\sigma 1}</math> og <math>\Phi_{\sigma 2}</math> i fig. 4. Lekasjefluksen i primær og sekundærviklingane kan uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \Phi_{1} - \Phi_{12} </math>|{{EquationRef|11}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \Phi_{2} - \Phi_{12}, </math>|{{EquationRef|12}}}} der <math>\Phi_{12}</math> er den mutuelle fluksen, <math>\Phi_{1}</math> er fluksen gjennom primærspolen og <math>\Phi_{2}</math> er fluksen gjennom sekundærspolen. Lekasjefluksane er proporsjonal med straumen i viklingane, men etter som kjernen har mykje større [[permeabilitet]] enn luft er lekasjefluksen berre nokre få prosent av den mutuelle fluksen<ref name="McPherson"/>. Transformatorar med høg spenning krev tjukkare isolasjon, så avstanden mellom viklingane er større, noko som aukar lekasjefluksane. === Separasjon an mutual- og lekasjefluks === Magnetiseringa av kjernematerialet er både ulineær og [[Magnetisk hysterese|hysterisk]], men lekasjefluksen går gjennom eit ikkje-feromagnetisk materiale og vert ikkje påverka av at kjernen går i metning. Det er difor nyttig å skilja lekasjefluksen frå den mutuelle fluksen. Det var [[Charles Proteus Steinmetz]] som fyrst hadde denne ideen<ref name="McPherson"/>. Denne separasjonen vert utført ved å uttrykkje primærspenninga som {{NumBlk|:|<math> V_1 = N_1\frac{d\phi_{\sigma 1}}{dt} + N_1\frac{d\phi_{12}}{dt} </math>|{{EquationRef|13}}}} der leddet <math>N_1\frac{d\phi_{\sigma 1}}{dt}</math> representerer spenninga indusert av lekasjefluksen <math>\Phi_{\sigma 1}</math> og leddet <math> N_1\frac{d\phi_{12}}{dt}</math> representerer spenninga indusert i primærkrinsen på grunn av den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math>. På same vis kan spenninga i sekundærkrinsen separerast i to delar: {{NumBlk|:|<math> V_2 = N_2\frac{d\phi_{\sigma 2}}{dt} + N_2\frac{d\phi_{12}}{dt} </math>|{{EquationRef|14}}}} der leddet <math>N_2\frac{d\phi_{\sigma 2}}{dt}</math> representerer spenninga indusert på grunn av lekasjefluksen <math>\Phi_{\sigma 2}</math> og leddet <math>N_2\frac{d\phi_{12}}{dt}</math> representerer spenninga indusert i sekundærkrinsen av den mutuelle fluksen <math>\Phi_{12}</math>. Spenningar uttrykte med store bokstavar står for [[effeltivverdi]]ar. === Lekasjeinduktans === Lekasjefluksane er ikkje påverka av kjernemetninga, men er proporsjonal med den [[magnetomotorisk spenning]]a <math>\mathcal{F}_{m}=Ni</math>. Dei kan difor uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 1} = \mathcal{P}_1\mathcal{F}_{1} = \mathcal{P}_1 N_1 i_1 </math>|{{EquationRef|15}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> \Phi_{\sigma 2} = \mathcal{P}_2\mathcal{F}_{2} = -\mathcal{P}_2 N_2 i_2, </math>|{{EquationRef|16}}}} der <math>\mathcal{P}=\mathcal{R}^{-1}</math> er [[permeans]]en. Minusteiknet i ({{EquationNote|16}}) kjem av at sekundærstraumen <math>i_2</math> har retning ut frå sekundærspolen i ekvivalentskjemaet i fig. 4. Vi kan no skriva dei fyrste ledda i ({{EquationNote|13}}) og ({{EquationNote|14}}) som {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 1} = \frac{d}{dt}\left( N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1} i_1 \right) = N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1} \frac{di_1}{dt} </math>|{{EquationRef|17}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 2} = -\frac{d}{dt}\left( N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2} i_2 \right) = -N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2} \frac{di_2}{dt}. </math>|{{EquationRef|18}}}} I ({{EquationNote|17}}) og ({{EquationNote|18}}) har ledda <math>N_1^2 \mathcal{P}_{\sigma 1}</math> og <math>N_2^2 \mathcal{P}_{\sigma 2}</math> eininga [[Henry]], så dei representerer [[induktans]]ar. Vi kan difor uttrykka ({{EquationNote|17}}) og ({{EquationNote|18}}) ved hjelp av lekasjeinduktansane <math>L_p</math> og <math>L_s</math>, som {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 1} = L_p\frac{di_1}{dt} </math>|{{EquationRef|19}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> V_{\sigma 2} = -L_s\frac{di_2}{dt}. </math>|{{EquationRef|20}}}} Lekasjefluksen lagrar energi, men avgir han når straumen snur. Han fører difor ikkje til effekttap, men spenningsreguleringa vert noko dårlegare (meir variasjon i utgangsspenniga når laststraume varierer). Effekttransformator vart difor dimensjonerte for å ha minst mogleg lekasjefluks. === Ekvivalentskjema === [[Fil:Transformer_equivalent_circuit-2.svg|mini|400px|Fig. 5 Transformator ekvivalentskjema.]] <!--[[Fil:Transformer_equivalent_circuit.svg|mini|400px|Fig. 5 Transformator ekvivalentskjema reflektert til primærsida.]]--> For sinusforma spenningar kan transformatoren representerast i form av ekvivalentskjemaet vist i fig. 5, der {{NumBlk|:|<math> X_p = j\omega L_p </math>|{{EquationRef|21}}}} respektivt {{NumBlk|:|<math> X_s = j\omega L_s, </math>|{{EquationRef|22}}}} er lekkasje[[reaktans]]ane i primær respektivt sekundærviklingane. Motstanden i primær- og sekundærviklinga er representerte som <math>R_p</math> respektivt <math>R_s</math>. === Magnetisering av kjernen === I fylgje [[Faradays induksjonslov]] er primærspenninga {{NumBlk|:|<math> e_p = N_p \frac{d\Phi}{dt}. </math>|{{EquationRef|23}}}} Etter som spenningsfallet over <math>R_p</math> og <math>X_p</math> er lite er <math>E_p\approx V_p</math>. Med sinusforma inngangsspenning er difor <math>E_p</math> med god tilnærming òg sinusforma. Vi kan vi difor uttrykkja spenninga over primærspolen som {{NumBlk|:|<math> e_p(t) \approx \sqrt{2}E_p\sin(\omega t + \alpha), </math>|{{EquationRef|24}}}} der <math>E_p</math> er effektivverdien til primærspenninga og <math>\alpha</math> er eit faseskift. Ved å kombinera ({{EquationNote|23}}) og ({{EquationNote|24}}) kan den mutuelle fluksen uttrykkast {{NumBlk|:|<math> \Phi_{12} = \frac{1}{N_p}\int \sqrt{2}E_p\sin(\omega t + \alpha)dt = -\frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p}\cos(\omega t + \alpha) + \phi_c. </math>|{{EquationRef|25}}}} <math>\phi_c</math> er ein transientfluks som døyr ut etter nokre få periodar, så ({{EquationNote|25}}) vert redusert til {{NumBlk|:|<math> \Phi_{12} = -\frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p}\cos(\omega t + \alpha). </math>|{{EquationRef|26}}}} Divisonen med <math>\omega</math> i ({{EquationNote|26}}) syner at fluksen ligg <math>90^{\circ}</math> etter spenninga <math>E_p</math>. Maksverdien til fluksen i kjernen {{NumBlk|:|<math> \Phi_{max} = \frac{\sqrt{2}E_p}{\omega N_p} = \frac{1}{\sqrt{2}\pi f} \frac{E_p}{N_p}. </math>|{{EquationRef|27}}}} [[Fil:Power_Transformer_Over-Excitation.gif|mini|Fig. 6 Overstyrt kjerne: grøn: fluks, raud: magnetiseringskarakteristikk, blå: magnetiseringsstraum <math>I_{o}</math>.]] Summen av dei [[magnetomotorisk spenning|magnetomotoriske spenningane]] i primær- og sekundærkrinsen {{NumBlk|:|<math> \mathcal{F}_{m,T} = \mathcal{F}_{m,p} + \mathcal{F}_{m,s} = N_pI_p - N_sI_s. </math>|{{EquationRef|28}}}} Om vi dividerer begge sider med <math>N_p</math> får vi {{NumBlk|:|<math> \frac{\mathcal{F}_{m,T}}{N_p} = I_p - \frac{I_s}{N_s/N_p} = I_P - \frac{I_s}{a} \doteq I_{0}, </math>|{{EquationRef|29}}}} I ein ideell transformator er <math>I_{o}=0</math>, men i ein fysisk transformator er ikkje <math>I_{o}</math> null og representerer den ekstra primærstraumen som skal til for å magnetisera den ferromagnetiske kjernen, pluss [[hysterese]]- og [[virvelstraum]]stapa i kjernen. Så <math>I_{o}</math> består av to delar {{NumBlk|:|<math> I_{o} = I_{M} + I_{C}, </math>|{{EquationRef|30}}}} der <math>M</math> er magnetiseringsstraumen og <math>C</math> representerer straumen som fører til hysterese og virvelstraumstap. I fig. 5 er tapa representerte ved motstanden <math>R_C</math>. Likning ({{EquationNote|30}}) kan òg uttrykkast som {{NumBlk|:|<math> \mathcal{F}_{o} = N_p I_{M} + N_p I_{C}, </math>|{{EquationRef|31}}}} der den magnetomotoriske spenninga <math>N_p I_{M}</math> magnetiserer kjernen og <math>N_p I_{C}</math> er den magnetomotoriske spenninga som skal til for å driva hysterese- og virvelstraumstapa i kjernen. === EMF-likninga === Vi kan finna [[effektivverdi]]en til primærspenninga <math>E_p^{rms}</math> frå ({{EquationNote|27}}): {{NumBlk|:|<math> E_p^{rms} = \frac{\omega N_p \phi_{max}}{\sqrt{2}} = \sqrt{2}\pi f N_p \phi_{max} \approx 44.4f N_p A B_{max}, </math>|{{EquationRef|32}}}} der <math>f</math> er frekvensen, <math>A</math> er tverrsnittet til kjernen (i [[meter|m]]<math>^2</math>) og <math>B=\phi/A</math> er [[Magnetisk flukstettleik|flukstettleiken]] (i [[Eininga tesla|T]]). Likning ({{EquationNote|27}}) vert kalla EMF-likninga til transformatoren. === Frekvensavhengigheit === Vi ser frå ({{EquationNote|27}}) at med ei sinusforma inngangsspenning er maksverdien til fluksen proporsjonal med tilhøvet <math>E_p/N_p</math> og invers proporsjonal med frekvensen <math>f</math>. Transformatorar som arbeider emd låge frekvensar har difor høgare fluksverdiar enn høgfrekenstransformatorar, så tverrsnittet på kjernen lyt vera større. Dette er grunnen til at transformatorane i svitsja forsyningar, som arbeider med frekvensar på fleire hundre kHz, er mykje mindre enn transformatorar som arbeider med 50 Hz (som i [[elnett]]et). Om ein transformator vert nytta ved lågare frekvens enn han er dimensjonert for vil det føra til at kjernen går i metning, som illustrert i Fig. 6. Den auka magnetiseringstraumen fører til auka tap, både på grunn av større ohmske tap i viklingane og på grunn av større virvelstraumstap i kjernematerialet. Dette fører i sin tur til at kjernetemperaturen aukar. EIn kan difor ikkje utan vidare nytta transformatorar dimensjonerte for å arbeida med ein frekvens på 60 Hz i eit 50 Hz elnett. === Kjernetap === [[Fil:Laminated core eddy currents 2.svg|mini|venstre|Fig. 7 I ein ulaminert kjerne, vist til venstre, kan dei induserte virvelstraumane, vist i <span style="color:red;">raudt</span>, sirkulera i heile arealet, og det oppstår ohmske tap. Den laminert kjernen til høgre er bygd opp av fleire tynne parallelle jarnplater, C, som er isolerte frå kvarandre, og parallelle med fluksentettleiken <span style="color:green;">'''B'''</span>.]] [[Fil:Schnittband-_und_Rundbandkern.jpg|mini|Fig. 8 Øvst: C-kjerne, nedst: ringkjerne.]] [[Fil:Carcasse_transformateur_monophasé.png|mini|Fig. 9 EI-kjerne.]] [[Fil:NyNTrafo.PNG|mini|Fig. 10 Virkningsgrad som funksjon av overført effekt.]] Når magnetfeltet i kjernen endrar seg, vert òg magnetiseringa av kjernematerialet endra, ved at dei magnetiske domena, som er rundt<ref name="Hummel"/> av storleik 1-100 [[Mikrometer|<math>\mu\mbox{m}</math>]] utvidar og trekkjer seg saman. Overflatene til domena gnissar da mot kvarandre. Denne gnissinga fører til eit energitap i form av [[termisk energi]], så kjenetemperaturen går opp. For meir om dette sjå [[Ferromagnetisme#Hysteresetap|kjernetap]]. Tapet er proporsjonalt med arealet til hysteresekurva<ref name="McPherson"/>, så det kan reduserast ved å nytta eit kjernemateriale med ei smal hysteresekurve, som mjukt jarn. Om straumen i viklingane har ein likestraumskomponent vil det føra til at kjernen går fortare i metning, og kjernetapet går opp. Når fluksen endrar seg vert det generert [[virvelstraum]]ar i kjernematerialet, som fører til [[Ohmsk tap|ohmske tap]]. Virvelstraumane kan reduserast ved å bygga opp kjernen av tynne metallskiver (transformatorblekk), som er isolerte frå kvarandre, som vist i fig. 7. Rektangulære laminerte kjerner kan produserast relativt enkelt. Men å produsera laminerte runde kjerner er meir komplisert og kostbart, så det er ikkje så vanleg. Summen av hysterese- og virvelstraumstapa vert kalla ''kjernetap''<ref name="McPherson"/>. Ein måte å uttrykkja dette på er ved Legglikninga<ref name="Legg"/> {{NumBlk|:|<math>\frac{R_{ac}}{\mu L}=aB_{max}f+cf+ef^2</math>,|{{EquationRef|33}}}} der <math>R_{ac}</math> er effektiv kjernetapsmotstand, i [[Ogm|<math>\Omega</math>]], <math>a</math> er hysteresetapskoeffisienten, <math>B_{max}</math> er maks flutstettleik, <math>c</math> er resterande tapskoeffisient, <math>f</math> er frekvensen i Hz og <math>e</math> er virvelstraumstapskoeffisenten. Ulike produsenatar gir ikkje alltid opp kjernetapa på same måte, så det kan vera komplisert å samanlikna produkta. Kjernen i ein transformator kan ha mange ulike utformingar. Ei ringkjerne, som vist i fig. 8 fører til svært liten lekasjefluks, noko som er viktig når transformatoren er plassert i same chassis som følsam elekpnikk. På grunn av at ringkjerner gjer det meir komplisert å plassera viklingane very C-kjerner, òg vist i fig. 8, ofte nytta i staden. Fig. 9 syner en sokalla EI-kjerne, som er billgare å produsera, men som har meir lekasjefluks. På denne typen vert viklingane plasserte på midtstolpen. === Virkningsgrad === Store transformatorar nytta i elnettet, har ofte virkningsgrad på over 99 %, medan mindre transformatorar har lågare virkingsgrad. Transformatorar på 100 KV har typisk verkingsgrad på 80 til 90 %, medan småtransformatorar på rundt 1 [[Kompleks effekt |VA]] kan ha verkningsgrad på berre 50 %. Fig. 10 syner eit døme på korleis verkningsgraden til ein 100 VA effekttransformator varierer med overført effekt. Kjernetapet kjem som fylgje av magnetiseringa av kjernen og er uavhengig av overført effekt, så tomgansttapet (open utgang) er det same som når det vert henta ut maks effekt på utgangen. Dette er grunnen til at verkningsgraden går mot null nå roverført effekt går mot null. I fig. 10 når verkningsgraden ein maksverdi på 90 %, for så å avta når overført effekt aukar. At verkingsgraden minkar ved stort effektuttak kjem av at det ohmske tapet i viklingane aukar proportsjonalt med straumen. === Spenningsregulering === På grunn av motstanden i leiarane i spolane oppstår det eit spenningstap, som er proporsjonal med laststraumen. Ein definerer difor ein faktor kalla spenningsregulering, som syner tilhøver mellom utgangsspenninga ved nominal last og ved open utgang. Denne faktoren vert definert som<ref name="Wildi"/> {{NumBlk|:|<math>\Gamma = \frac{V_{o}-V_{L}}{V_L}</math>,|{{EquationRef|34}}}} oder <math>V_L</math> er utgangsspenninga ved nominal belastning og <math>V_o</math> er utgangsspenninga med open utgang. === Transient straumpuls === [[Fil:Inrush-curr-3 (cropped).png|mini|Fig. 11 Døme på transient straumpuls.]] <!--[[Fil:Prinzipskizze_Netzausfall.svg|mini|Fig. 8 Nettutfall.]]--> Når ein sler på spenninga på inngangsspenninga <math>V_1</math> vil transformatoren trekkja ein ein transient straumpuls, som vist i fig. 11, for å byggja opp transientfluksen <math>\phi_{c}</math> i ({{EquationNote|25}}). Om kjernen har liten reluktans, som i store ringkjernetransformatorar, kan den transiente straumpulsen verta så kraftig at sikringane går. Svitsjing i elnettet kan òg føra til at ein, eller fleire, periodar dett ut. Dette fører òg til ein transient straumpuls. I samband med store [[effektforsterkar]]ar plasserer ein difor ein motstand i serie med tranformatoren i ein kort periode. Slike krinsar vert ofte kalla [[mjukstartkrins]]ar. == Ulike transformastortypar == Transformatorar kjem i mange storleikar og tilpasse ulike oppgåver. === Trefasetransformatorar === :''Hovudartikkel: [[Trefasetransformator]]'' [[Fil:Leistungstransformator_neu.jpg|mini|Fig. 12. Trefasetransformatorar i elnettet.]] I [[elnett]]et vert det nytta transformatorar for å transformera opp spenninga for overføring av elektisk effekt mellom [[kraftstasjon]]ar og forbrukarar, som industri og boligar. Grunnen til at ein trasformerer opp spenninga er at strumen då vert redusert med same faktor. Dette fører til mindre tap i leiarane, etter som effekttapet er proporsjonalt med kvadratet av straumen: {{NumBlk|:|<math>P = I^2 R_w</math>,|{{EquationRef|35}}}} der <math>I</math> er effektivverdien til straumen og <math>R_w</math> er leiarmotstanden. Elnettet nyttar [[trefase]], så transformatorane lyt òg handsama tre fasar. Vindingane kan vera [[stjernekopling|stjerne-]] eller [[deltakopling]]ar, eller ein kombinasjon av desse. Dei høgste spenningave vert nytta for overføring over lange avstanar. Det finst transformatoarar som arbeider med spenningar heilt opp i 765 KV, men i det norske elnettet er dei høgste spenningane 300 og 420 KV. Regionale nett i Noreg arbeider med 45 - 132 kV, og lokale distribusjosnett med 11 kV eller 22 kV. Etter som spenninga til forbrukarane er på 240 V må desse spenningane transformerast ned før dei går ut til forbrukarane. Det krevst difor ei rad med transformastorar, som arbeider med ulike spenning og effektnivå. Medan dei aller største transformatorane er i stand til å handsama effektar på over ein [[Tera|T]][[Watt|W]], arbeider dei fleste med meir moderat effekt. I distribusjonsnettet er effekt i kW og MW-området meir vanleg. === Effekttransformatorar for elektrisk utstyr === [[Fil:Small_toroidal_transformer.jpg|mini|Fig. 13 Ringkjernetransformator.]] Det meste av elektisk utstyr, som [[Elektrisk forsterkar|forsterkarar]], [[datamaskin]]er, etc. arbeider med mykje lågare spenningar enn 230 V, så spenning må transformerast ned. Sjølv om det i dag i stort mon vert nytta [[svitsmodeforsyning]]ar er det framleis mykje utstyr som nyttar transformatorar. I billig utstyr vert det ofte nytta transformatorar med EI-kjerne, medan meir avansert utstyr nyttar C- eller ringkjernetransformatorar. I ein perfekt ringkjernetransformator er det ikkje noko lekkasje av magnetfeltet<ref name="Sears"/>, noko som er ein viktig eigenskap når ein transformator er plassert tett på fælsam elektronikk. I praktiske ringkjernetransformatoarar er ikkje viklingane heilt symmetriske, så det er litt lekasjefelt. Men det er mykje mindre enn frå andre transformatortypar, med til dømes EI-kjerne. Mykje elektrisk utstyr treng både positive og megative spenningar. Det vert difor produsert transformatorar med to sekundærviklingar. Mange transformatorar har fleire enn to sekundærviklingar, ofte med ulike spenningar. === Isolasjonstransformator === [[Fil:Isolation_Transformer_Simple_with_Dielectric_Barrier_and_Electrostatic_Shield.jpg|mini|Fig. 14 1:1 isolasjonstransformator, med dieletrisk skjerm meoom primær- og sekundærviklingane.]] Isolasjonstransformatorar vart nytta for å skapa galvanisk skilje mellom inn- og utgangsspolane. Ein viktig funksjon er å bryta [[jordsløyfe]]r, som er ei kjelde ti interferens mellom ulike krinsar. Isolasjonstransformatorar har ofte same viklingstal i primær- og sekundarspolane, slik at omsetninstilhøver er 1:1. Isolasjonstransformatorar er som oftast dimesnjonerte for å motstå høge spenningar mellom primær- og sekundarkrinsane. Dei har ofte ein jorda dielektrisk skjerm mellom primær- og sekundærviklinga, for å redusera lapasitivt kopling av harmoniske komponentar of støy frå primær- til sekundærkrinsane. Isolasjonstransformator nytta i samband med følsam elektronikk, som [[Medisinsk elektronikk|medisinsk utstyr]] og laboratorieutstyr, er ofte innbygde i eit metallchassis som dannar eit [[faradaybu]]. At det ikkje er galvanisk forbindelse mellom primær- og sekundarkrinsane aukar sikkerheita når ein til dømes nyttar [[oscilloscope]] for å utføra målingar på utstyr eldre røyrforsterkarar, [[fjernsyn]]sapparat, etc. === Autotransformator === [[Fil:Tapped_autotransformer.svg|mini|venstre|Fig. 15 Variabel autotransformator.]] [[Fil:Variable Transformer 01.jpg|mini|Fig. 16 Ein variabel autotransformator for laboratoriebruk.]] Autotransformatorar har berre ei vikling, som fungerer både som promær- og sekundærvikling. Den eine enden av viklinga har forbindelse både til inn- og utgangen, så autotransformatorar har berre tre terminalar. Viklinga har ofte fleire utgangstappar og utgangsterminalen kan flyttast mellom desse for å variera utgangsspenninga. Autotransformatorar er billigare enn transformatorar med separate primær- og sekundærviklingar, men dei har den ulempa at det ikkje er galvanisk isolasjon mellom inn- og utgangsterminalane, så dei bør nyttast med omtanke. Helst bør ein plassera ein isolasjonstransformator rett før autotransformatore. Dei vert ofte nytta som laboratorieutstyr når ein treng å variera spenninga på ein enkel måte. === Signaltransformatorar === Signaltransformatorar vert nytta for å skapa eit [[galvanisk skilje]] mellom ulike krinsar. Bandbreidda til transformatorane lyt vera minst like stor som bandbreidda til signala som skal overførast. Men [[likespenning]] og svært låge frekvensar vert blokkert, slik at lågfrekvent støy ikkje vert overført. ==== Audiotransformatorar ==== [[Fil:RCATubeAmp_B002.jpg|mini|Fig. 17 RCA RS177J mono røyreffektforsterkar frå 1965. Den svarte klumpen i øtre høgre hjørne er utgangstransformatoren.]] Tidlegare vart det i stor grad nytta transformatorar for å overføra analoge signal gjennom lange kablar i [[lydstudio]]. Etter som [[jordpotensial]]et kunne vera litt forskjellig i ulige rom var det viktig med galvanisk skilje mellom sendar og mottakar. Samstundes fekk ein [[balansert overføring]], slik at [[common-mode]]-komponentar vart kansellerte. I dag vert signala for det meste overførte på [[Binærkode|binær form]], men transformatorane er ikkje heilt borte. På grunn av at [[Mikrofon#Svingspolemikrofonar|svingspolemikrofonar]] har svært låg utgangsspenning har mange av dei ein innebygd signaltransformator. [[MC-pickup]]ar for [[platespelar]]ar har svært svake utgangssignal, så det finst spesialtilpassa signaltransformatorar (MC-trafoar) som transformerer opp spenninga. Ein annan type audiotransformator er utgangstransformatorar for røyr[[effektforsterkar]]ar, som tidlegare var vanlege. Desse er naudsynte på grunn av at rørforsterkarar har for stor [[utgangsimpedans]] for å driva [[høgtalar]]ar direkte. Spenninga vert difor transformert ned og straumen opp, med ein faktor <math>N_2/N_1</math>. Det fylgjer frå ({{EquationNote|10}}) at utgangsimpedansen frå transformatoren blir då <math>Z'_k= Z_k(N_2/N_1)^2</math>. Når vindigstalet <math>N_2</math> i sekundærviklingane er mindre enn vindigstalet <math>N_1</math> i primærviklingane vert impedansen redusert med kvadratet av tilhøvet <math>N_2/N_1</math>. [[Høgtalar#Elektrostatisk_høgtalar|Elektrostatiske høgtalarar]] har stor inngangsimpedans og må drivast med høg spenning. Effektforsterkarar bygd med [[transistor]]ar har for låg utgangsspenninga for å driva desse direkte, så det vert nytta transformatorar mellom forsterkarane og høgtalarane. Denne transformatortypen lyt dimensjonerast for å handsama etter måten stor effekt, og bandbreidda lyt dekkja heile det høyrbare frekvensområdet. På grunn av hysterese i kjernematerialet innfører transformatorar forvrengning av signalt. For at ikkje forvrengninga skal verta for stor lyt tverrsnittet på kjernen vera større enn i ein nettransformatorar med same effekt. Effekttransformatorar for audiosignal er ofte kostbare om dei er av god kvalitet. ==== Måletransformatorar ==== [[Fil:Magnetic-Coupling-Principle2.png|mini|Fig. 18 Isolasjonsforsterkar med induktiv kopling.]] I samband med måling av ulike fysiske parametrar nyttar ein signaltransformatorar både for å tilpassa spenningsnivet og for å oppnå galvanisk skilje mellom målepunkta og datainnsamlingsutstyret, som arbeider med låge spenningar. Eit typisk døme er måling av straum og spenning på [[Elektrisk motor|elektriske motorar]], der spenningane kan vera fleire kV, medan inngangsspenningane til [[Analog til digital-omformar|AD-omformarane]] i måleutstyret ikkje kan overstiga nokre få volt. Sume [[isolasjonsforsterkar]]ar har innebygd induktivt skille, i form at ein liten transformator, for å oppnå galvanisk skille mellom inngangen og utgangen. ==== Pulstransformatorar ==== [[Fil:Impulstransformatoren_TG110_TopBottom_C.jpg|mini|Fig. 19 Signaltransformatorar for [[Ethernet]].]] Pulstransformatorar vert nytta for å overføra pulsforma spenningar, som til dømes binære sekvensar. I tillegg til å skapa galvanisk skilje kan transformatorane tilpassa ut- og inngangsimpedansane til den [[Karakteristisk impedans|karateristiske impedanssen]] til kabelen. Slike transformatorar treng ikkje å dimensjonerast for stor effekt, men dei lyt ha stor bandbreidd for at pulsane ikkje skal verta forvrengte. I svitsja spenningsregulatorar vert det nytta pulstransformatorar dimensjonerte for større effekt og spenningar. Pulstransformatorar vert òg nytta for å isolera styreelektronikk frå effekttransistorar og [[thyristor]]ar i til dømes motorstyringar. Eit anna bruksområde er for elektronikk i [[radar]], [[sonar]], etc. === Straumtransformatorar === [[Fil:Stromwandler_wickel_Zeichnung.svg|mini|venstre|Fig. 20 Strumtransformator.]] [[Fil:Clampmeter.jpg|mini|150px|Fig. 21 Straumtong. Den gule kjevane vert opna ved å trykkja inn den gule knappen på venstre side.]] Straumtransformatorar vert nytta for å måla straumen i ein leiar utan at ein treng å nytta seriemotstand. Transformatoren gir galvanisk skilje mellom den straumførande leiaren og sekundærviklinga. Primærviklinga kan ha frå eit til nokre få omdreiningar, medan viklingstalet i sekundærviklinga er større. Ved å tilpassa tilhøvet <math>N_1/N_2</math> kan ein måla store straumar utan at straumen i sekundærviklinga vert for stor. I sokalla [[Straumtong|straumtegner]] består kjernen av to kjevar som kan lukkast rundt ein straumførande kabel, som utgjer primærviklinga. Sekundærviklinga er plassert innvendig i instraumentet. Straumtenger gjer det mogleg å måla straumen i ein kabel utan at han treng å kappast som ved bruk av eit tradisjonelt [[ampermeter]]. === Høgfrekvenstransformatorar === [[Fil:SMPS_transformers_(Korea,_around_2000)_-_side_view.jpg|mini|Fig. 22 Transformatorar med ferittkjerner frå ein [[svitsjmoderegulatorar]].]] For kvart gjennomløp av hysteresekurva går energi tapt, så til høgare frekvensen er til større vert hysteresetapet. Når frekvensen overstig 1 til 10 kHz vert tapa i jarnkjerar så store at det er betre å nytta ferrittsom har større resistivitet og difor mindre virvelstraumstap. Kjernar av jarnpulver eller metalisk glas kan òg nyttast. Ferritt er [[Ferrimagnetisme|ferrimagnetiske]] materiale sett saman av ymse typar [[oksid]] av [[nikel]], [[mangan]], [[zink]] og [[magnesium]]<ref name="DeMaw"/>. Det finst to hovedtypat: mangan-zink og nikkel-zink. Mangan-zink har <math>\mu_r</math> mellom 750 og 15.000 og maks flukstettleik <math>B_s</math> 0,3 - 0,5 T. Dette er den vanlegaste typen ferritt- materiale for frekvensar under 2 MHz<ref name="McLyman"/>. Nikkel-zink har mykje mindre permeabilitet; <math>\mu_r</math> ligg mellom 15 og 1.500, medan maks flukstettleik er som for mangan-zink: 0,3 - 0,5 T. Men nikkel-zink har mykje høgare resistivitet enn mangan-zink, så virvelstraumstapa er tilsvarande lågare. Dette materialt vert nytta for frekvensar frå 1 - 2 MHz opp til fleire hundre MHz. Jarnpulver består av fine jarnpartiklar heldt saman av eit bindemiddel. Denne blandinga vert pressa til ulike former, som ringkjerner, stavar, etc. og baka ved høge temperaturar. Det er i stort mon konsistensen og tettleken til jarnpulveret som bestemmer kva frekvensområde kjernane høver for. Avhengig av pulvertype kan slike fjerner nyttast frå 1 kHz til 300 MHz<ref name="DeMaw"/>. Den relative permabiliteten <math>\mu_r</math> er mykje mindre enn for ferrittkjerner; ikkje meir enn 75 under 100 kHz, 10 opp til 30 MHz og 3 opp til 200 kHz<ref name="DeMaw"/>. Transformatorar som arbeider i [[Very high frequency|VHF-området]] (30 - 300 MHz) vert det som oftast nytta kyftkjerner. Spolane vert då vikla på ikkje-magnetism material, som plast. På grunn av at luft har mykje høgare reluktans enn ferro- og ferrimagnetiske materialar har spolane i slike transformatorar høge viklingstal. Ved høge frekvensar fører [[straumfortrenging]] til at storparten av straumen går i eit tynt skikt ved overflata av leiaren. Dette gjer at det effektive arealet til leiaren vert mindre, og motstanden aukar. Om det ligg fleire leiarar tett saman vil ein liknande effekt, [[nærfelteffekten]], òg føra til ein liknande auke i motstanden til leiaren. == Referansar == <references> <ref name="DeMaw">M.F.D. DeMaw, ''Ferromagnetic-core design and application handbook'', Prentice-Hall, 1981.</ref> <ref name="Franco">S. Franco, ''Electric circuits fundamentals'', Saunders College Publishing, 1995.</ref> <ref name="Hummel">R.E. Hummel, ''Electronic properties of materials'', 4. utg., Springer, 2011.</ref> <ref name="McLyman">W.T. McLyman, ''Transformer and inductor design handbook'', 4. utg., CRC Press, 2011.</ref> <ref name="McPherson">G. McPherson, ''An introduction to electrical machines and transformers'', John Wiley & Sons, 1981.</ref> <ref name="Legg">V. Legg, ''Magnetic measurements at low flux densities using the alternating current bridge'', Bell Syst. Tech. Jou., vol. 15, nr 1, 1936, ss. 39-62.</ref> <ref name="Sears">F.W. Sears, M.W. Zemansky og H.D. Young, ''University physics'', Addison-Wesley Pubk. Comp., 5. utg. 1978.</ref> <ref name="Wildi">T. Wildi, ''Electrical machines, drives, and power systems'', 5. utg., Prentice Hall, 2002.</ref> </references> == Sjå òg == * [[Induksjonsmotor]] * [[Elnett]] {{Elektrofag}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Elektroteknikk]] [[Kategori:Transformatorar| ]] kkk7aqbtdkhbf9xd2hr5qyuokmitf3j 0 86191 3651341 3651337 2026-04-23T12:37:40Z HerVal7752 105842 Attenderulla endringane gjorde av [[Special:Contributions/~2026-24761-06|~2026-24761-06]] ([[User talk:~2026-24761-06|diskusjon]]) til siste versjonen av [[User:Jeblad (bot)|Jeblad (bot)]] 3221452 wikitext text/x-wiki {{infoboks idrettsutøvar}} '''David Hammer''' ({{fødd|7. mai|1984|Hammer, David}}) er ein [[Noreg|norsk]] [[basketball]]spelar. Han spelar for [[Ulriken Eagles]] og kan ha fleire roller på banen. Han har tidlegare spela for Brattholmen Basketballklubb (BBBK) og Frøya Ambassadors. [[Kategori:Norske basketballspelarar|Hammer, David]] exh3jrnldh97bjbp44f85hzr15zykxh 0 87500 3651360 3297707 2026-04-23T14:34:18Z Ranveig 39 Ranveig flytte sida [[Fylkesveg 392 i Hordaland]] til [[Fylkesveg 5454]]: Nytt namn 3297707 wikitext text/x-wiki '''Fylkesveg 392 (Fv392) i [[Hordaland]]''' går mellom [[Knarvik]] og Knarvik kai i [[Lindås kommune]]. Vegen er 863 meter lang. == Kommunar og knutepunkt == ;[[Lindås]] * {{riksveg|57}} [[Knarvik]] * Endepunkt Knarvik kai {{DEFAULTSORT:Fylkesveg 392}} [[Kategori:Fylkesvegar i Hordaland| 392]] [[Kategori:Vegar i Alver]] 60r6q3ehkn0xginagr6yhu5de5dsl0d 3651362 3651360 2026-04-23T14:36:28Z Ranveig 39 Oppdat. etter no: 3651362 wikitext text/x-wiki {{Infoboks norsk veg | lengd = 863 m | strekning = Knarvik–Knarvik kai i Alver | status = [[fylkesveg]] | fylke = Vestland }} '''Fylkesveg 5454''' går mellom [[Knarvik]] og Knarvik kai i [[Alver kommune]]. Vegen er 863 meter lang. Fram til 2019 hadde vegen nemninga fylkesveg 392 i Hordaland.<ref name="ev19"/> == Kommunar og knutepunkt == {{VL-kommune|Alver|Fv}} {{v-navn|Hagelia}} {{v-kryss|[[Knarvik]]|{{fylkesvei|57}}|Lindåsvegen|mot {{fylkesvei|565}} Isdalen |vei2={{v-vei|{{fylkesvei|57}}|Lindåsvegen|til {{riksvei|E39}} (150&nbsp;m)}}}} {{v-navn|Klubbadalen}} {{v-kryss|Knarvik kai}} == Kjelder == <references> <ref name="ev19">{{vegendringer 2019}}</ref> </references> {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Fylkesvegar i Vestland]] [[Kategori:Vegar i Alver]] j3pn99u9p128o351yc47v3pdhqg7ogf 0 90244 3651410 3174064 2026-04-24T08:02:52Z Ranveig 39 /* Soge */ 3651410 wikitext text/x-wiki [[Fil:4-Stroke-Engine.gif|mini|høgre|Fig. 1 Firetakts stempelmotor. <br />1: Innsugningstakt. <br />2: Kompresjonstakt. <br />3: Arbeidstakt. <br />4: Utblåsingstakt.]] '''Firetaktsmotor''' er ein [[forbrenningsmotor]] med fire arbeidstakter. Den vanlegaste byggemåten er ein [[Stempelmotorar med innvendig forbrenning|stempelmotor]] med lineær rørsle, men motorar med roterande stempel ([[wankelmotor]]ar) er òg som oftast firetaktsmotorar. Ei takt i ein firetakts stempelmotor er rørsla til stemplet frå øvre til nedre daudpunkt, eller omvendt. Ei takt svarar til ei halv omdreiing av [[veivakselen]]. Ein firetaktsmotor kan vera ein [[forgassarmotor]] (som arbeider etter [[Beau de Rochas-syklusen]]), ein [[glødehovudmotor]] (som arbeider etter [[Seiliger-Sabathé-syklusen]]) eller ein [[dieselmotor]] (som i praksis òg arbeider etter [[Seiliger-Sabathé-syklusen]]). == Dei fire taktane == [[Fil:Cshaft.gif|mini|venstre|Fig. 2 Firesylindra firetaktsmotor.]] Kvar sylinder i ein firetaktsmotor tenner annankvar omdreiing, så ein arbeidssyklus er på to omdreiingar, Fig. 1. Ein tosylindra motor har difor ei arbeidstakt per omdreining, ein firesylindra motor, Fig. 2, har to arbeidstakter per omdreiing, osv. I motorar med fleire sylindrar er tenningsvinkelen forskyva, slik at arbeidstaktane vert spreidd jamt ut over. Motoren får dermed jamnare gange og mindre vibrasjon. Stempelmotorar må likevel ha eit svinghjul, Fig. 2, som lagrar rotasjonsenergi og slik gjev motoren ein jamnare gang. Saktegåande motorar og motorar med få sylindrar må ha større svinghjul enn når det er mange sylindrar. Dette er grunnen til at gamle saktegåande einsylindra motorar har svært store svinghjul. <!-- Dei fire taktane er: # Innsugingstakta # Kompresjonstakta # Arbeidstakta # Utblåsingstakta --> === Innsugingstakta === [[Fil:Four stroke cycle intake.png|mini|høgre|100px|Fig. 3 a) Innsugingstakta.]] Innsugingstakta, Fig. 3 a), tek til når stemplet er på topp. Innsugingsventilen vert opna og om det er ein ottomotor vert sylinderen fylt med ei luft-gass-blanding og om det er ein [[dieselmotor|diesel]]-, [[semidieselmotor|semidiesel]]- eller [[hesselmannmotor]] vert sylinderen fylt med luft når stemplet er på tur nedover og sylindervolumet aukar. Utforminga av innsugingskanalane i [[topplokk]]et, innsugingsmanifolden og [[luftfilter|luftfiltret]] har stor innverknad på kor godt sylinderen vert fylt. For å auka gjennomstraumingsarealet på opninga har moderne motorar ofte to innsugingsventilar per sylinder. Mange dieselmotorar, og nokre ottomotorar, nyttar ein eksosdriven kompressor ([[turboladar]]) for å fylla sylinderen. Kompressoren varmar opp lufta noko, slik at volumet aukar. For å få meir luft (større [[masse]]) inn i sylinderen har somme dieselmotorar ein [[ladeluftkjølar]] som reduserer temperaturen, og dermed volumet, på lufta. Når molekyltettleiken på lufta aukar får ein meir oksygen i sylinderen, så ein kan sprøyta inn meir drivstoff og slik auka effekten i høve til sylindervolumet. === Kompresjonstakta === [[Fil:Four stroke cycle compression.png|mini|høgre|100px|Fig. 3 b) Komprimeringstakta.]] Under kompresjonstakta, Fig. 3 b), er alle ventilane stengde og luft, eller luft-gass-blandinga, vert pressa saman (komprimert) når stemplet går oppover og sylindervolumet minkar. Kompresjonen er ein [[adiabatisk prosess]] (komprimering tilnærma utan varmeutveksling). [[Kompresjonsforhold]]et varierer mykje med motortype og drivstoff. Eldre ottomotorar som gjekk på [[parafin]] hadde så lågt kompresjonsforhold som 4,5:1, eldre bensinmotorar rundt 6:1, moderne bensinmotorar opp til 10:1, nokre [[motorsykkel]]motorar opp til 12:1, ottomotorar som går på [[naturgass]] opp til 15:1, dieselmotorar frå 16:1 til 25:1. På grunn av kompresjonen stig temperaturen til i ein ottomotor til 300&ndash;400 &deg;C og i ein dieselmotor til 700&ndash;1000 &deg;C. Samstundes stig trykket til 1-1,2 M[[Pascal|Pa]] (ottomotor). Verkingsgraden til motoren aukar med kompresjonsforholdet, men på grunn av at temperaturen i sylinderen aukar under kompresjonen er det fare for at luft-gassblandinga i sylinderen på ottomotorar kan sjølvantenna om temperaturen vert for høg. At blandinga tenner for tidleg reduserer effekten og er skadeleg for motoren. I ein dieselmotor, derimot, ynskjer ein at drivstoffet skal tenna når det vert sprøyta inn i forbrenningskammeret, så det er ein føremon med høg kompresjon. === Arbeidstakta === [[Fil:Four stroke cycle power.png|mini|høgre|100px|Fig. 3 c) Arbeidstakta.]] Rett før slutten av komprimeringstakta vart luft-gass-blandinga i ottomotorar set fyr på av ein gneist frå ein [[tennplugg]]. I dieselmotorar vert brennstoffet sprøyta inn under høgt trykk og kompresjon er så høg at det fint forstøva brennstoffet tenner av seg sjølv når det kjem i kontakt med [[oksygen]]a i lufta i sylinderen. Når stemplet har nådd toppen og starta på nedturen, Fig. 3 c), har forbrenninga kome så langt at varmeutviklinga får gassen i sylinderen til å utvida seg kraftig, slik at stemplet vert pressa nedover med stor kraft. Det er berre under arbeidstakta at firtaktsmotorar utfører [[arbeid]]. I ottomotorar foregår forbrenninga svært raskt, medan stemplet er på toppen, så varmeutviklinga skjer under tilnærma konstant volum. I dieselmotorar går forbrenninga langsamare og varmetilførselen held fram under fyrste delen av arbeidsslaget. Etter at forbrenninga er over er ekspansjonen adiabatisk. Under arbeidstakta stig temperaturen i ein ottomotor til rundt 2000&deg;C og trykket aukar til 5&ndash;7 [[Pascal|MPa]]. I ein dieselmotor ligg forbrenningstrykket på 6&ndash;8 MPa. At det ikkje er større forskjell på forbrenningstrykket kjem at at forbrenninga varer lengre i ein dieselmotor. === Utblåsingstakta === [[Fil:Four stroke cycle exhaust.png|mini|høgre|100px|Fig. 3 d) Utblåsingstakta.]] Under utblåsingstakta, Fig. 3 d), er utblåsingsventilen open og når stemplet bevegar seg oppover og sylindervolumet minkar vert eksosen pressa ut gjennom utblåsingsventilane (eksosventilane). Etter utblåsingstakta tek motoren til med ei ny innsugingstakt. Det er viktig at sylinderen vert godt tømt for eksos før innsugingstakta tek til. Utforminga av eksoskanalane i [[topplokk]]et, eksosmanifolden og [[lyddemparane]] har stor innverknad på kor fullstendig tømminga vert. Utblåsings- og innsugingstaktane overlappar kvarandre i ein stutt periode, slik at lufta som kjem inn i sylinderen er med på å pressa ut eksosen. For å auka arealet på opninga har moderne motorar ofte to innsugningsventilar per sylinder. Når det vert nytta turboladar har innsugingslufta større trykk og er meir effektiv til å spyla ut gamal eksos. == Ventilstyring == [[Fil:Engine movingparts.jpg|mini|venstre|350px|Fig. 4 Hovuddelane i ein firesylindra firetaktsmotor med to overliggande kamakslar og doble innsugnings- og esksoventilar.]] [[Fil:Timing belt RB30E.jpg|mini|høgre|Fig. 5 Registerreima på ein bilmotor.]] Firtaktsmotorar har ofte fleire sylindrar og har alltid [[ventil]]ar som slepper inn ei luft-gassblandinga, eller berre luft, til sylinderen og syter for å sleppa ut eksosen. Tidlegare var det vanleg med [[sideventilar]], men på moderne motorar sit ventilane i [[topplokk]]et. Nokre motorar har ein innsugingsventil og ein utblåsingsventil per sylinder, men mange motorar har òg to ventilar for innsuging og to for utblåsing. Ventilane vert stengde av kraftige ventilfjører og opninga av dei vert styrt av ein [[kamaksel]], som på moderne motorar ligg over ventilane i topplokket (overliggande kamaksel), Fig. 4. Eldre motorar hadde lågtliggande kamaksel, med støytstenger som opna ventilane ved hjelp av vippearmar. Kamakselen vert driven av eit [[kjedehjul]]sregister, eller ei registerreim (ei [[Drivreim#Tannreim|tannreim]]), frå [[veivaksel]]en, Fig. 5. Kamakselen rotere med halve turtalet til veivakselen. Opningstida til ventilane vert styrt av kurveforma på kammane på kamakselen. == Soge == I [[1862]] publiserte [[Alphonse Eugène Beau]] ei omfattande [[termodynamikk|termodynamisk]] utgreiing om [[Termodynamisk syklus#Beau de Rochas-syklusen|firetaktssyklusen]] og i 1873 demonstrerte [[Christian Reithmann]] ein fungerande firetaktsmotor. [[Nikolaus August Otto]], som truleg ikkje var kjent med arbeidet til Reithmann og Beau, tok utgangspunkt i motoren til [[Jean-Joseph Étienne Lenoir]] og klarte i [[1876]], saman med [[Eugen Langen]], å laga ein firetaktsmotor. Otto fekk patent på firetaktsmotoren i [[1877]], men i [[1884]] vart det oppdaga at Christian Reithmann alt i 1873 hadde demonstrert ein fungerande firetaktsmotor. Motoren var då alt sett i produksjon av [[Gasmotorenfabrik Deutz & Co.]], som Otto, saman med [[Eugen Langen]], hadde stifta i 1869. Patentet til Otto var teke ut i namnet til Deutz, så Deutz hadde store økonomiske interesser i patentet og det enda med ei [[rettssak]], som varte heilt til 1894 (Otto døydde i 1891). Deutz tapte rettssaka og retten oppheva patentert til Deutz. Men Deutz betalte Reithmann 25&nbsp;000 [[Tyske gullmark|goldmark]], pluss lønn på livstid, for ei skriftleg erklæring om at det var Otto som fann opp firetaktsmotoren. Deutz klarte å halda avtalen hemmeleg heilt til 1949, då han vart avslørt i ei bok om Otto<ref>Langen, A., ''Nicolaus August Otto – der Schöpfer der Verbrennungsmotors'', 1949.</ref>. Sjølv om det viste seg at Otto ikkje var den fyrste som fann opp firetaktsmotoeren var det likevel han som starta industriell produksjon av motoren, ved at han stifta [[Gasmotorenfabrik Deutz & Co.]], som framleis produserer motorar under namnet [[Deutz AG]]. == Kjelder == {{Kjeldeliste}} == Sjå òg == * [[Totaktsmotor]] [[Kategori:Forbrenningsmotorar]] [[Kategori:Utvalde artiklar 2015]] 3u0kx0n77j062kaw7kp3wrjf8cui099 0 112335 3651411 3369117 2026-04-24T08:04:58Z Ranveig 39 Geoboks, galleri. 3651411 wikitext text/x-wiki {{geoboks|elv}} '''Sestra''' ([[russisk]] Сестра, [[finsk]] ''Siestarjoki'', tidlegare òg ''Rajajoki'', [[svensk]] ''Systerbäck'') er ei elv i [[Sankt Petersburg]] og [[Leningrad oblast]] i [[Russland]]. Elva er 74&nbsp;km lang, med eit [[nedbørfelt]] på 393&nbsp;km². Sestra ligg på [[Det karelske neset]]. Ho munna ut i [[Finskebukta]] til først på 1700-talet. Etter bygginga av ei [[demning]] for å forsyne våpenfabrikken i [[Sestroretsk]], vart ein del av elva omgjort til eit to meter djupt og 10,6&nbsp;km² stort [[reservoar]] kalla ''Sestroretskij Razliv''. Sestra har sidan då munna ut i dette reservoaret, som er skilt frå Finskebukta med ein rygg av kunstige [[sanddyne]]r. Overskuddsvatn vert dumpa i Finskebukta gjennom ein 4,8&nbsp;km lang kanal. Sestra var grenseelv mellom Russland og [[Sverige]] mellom 1323-1617, og mellom Russland og [[Finland]] frå 1812 til 1940. <gallery> PK Systerbäck.png|Elva Sestra/Rajajoki på 1920-talet. Til venstre Finland, til høgre Russland. I bakgrunnen jernbanen Helsingfors-Viborg-St. Petersburg. PK Systerbäcks gränsbro.png|Eit nærare bilete av jernbanebrua over grensa. </gallery> == Kjelder == <div class="references-small"> * ''Denne artikkelen bygger på «[[:nb:Sestra (Leningrad oblast)|Sestra (Leningrad oblast)]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}}, den 2. november 2008.'' </div> {{autoritetsdata}} [[Kategori:Elvar i Russland]] [[Kategori:Elvar i Leningrad oblast]] [[Kategori:St. Petersburg]] tjcdf9bbci90h77jeazrwp2pf9m8bd6 0 202491 3651395 3646618 2026-04-24T07:26:55Z Ranveig 39 3651395 wikitext text/x-wiki [[Fil:Australia-Greenland Overlay.png|mini|Ei samanlikning mellom det minste kontinentet på jorda, Australia (gult), og den største øya, Grønland (kvitt).]] Dette er ei liste over dei største [[øy]]ane i verda, ordna etter flatevidd/areal. Øyar er alle landområde på jordkloten omflødd av vatn, frårekna dei fire landområda som vert rekna for [[kontinent]]; [[Afrika]]-[[Eurasia]], [[Amerika]], [[Antarktis]] og [[Australia]]. == Dei hundre største øyane i verda == {| class=wikitable ! # !! Namn !! Areal i km² !! Land (eller område) |- | 1 || [[Grønland]] || 2 130 800 || Grønland, Danmark |- | 2 || [[Ny-Guinea]] || 785 753 || Indonesia, Papua Ny-Guinea |- | 3 || [[Borneo]] || 748 168 || [[Brunei]], [[Indonesia]], [[Malaysia]] |- | 4 || [[Madagaskar]] || 587 713 || [[Madagaskar]] |- | 5 || [[Baffinøya]] || 507 451 || [[Canada]] |- | 6 || [[Sumatra]] || 443 066 || [[Indonesia]] |- | 7 || [[Honshu]] || 225 800 || [[Japan]] |- | 8 || [[Kitlineq]] || 217 291 || [[Canada]] |- | 9 || [[Øya Storbritannia]] || 209 331 || [[Storbritannia]] |- | 10 || [[Ellesmereøya]] || 196 236 || [[Canada]] |- | 11 || [[Sulawesi]] || 180 681 || [[Indonesia]] |- | 12 || [[Sørøya på New Zealand]] || 145 836 || [[New Zealand]] |- | 13 || [[Java]] || 138 794 || [[Indonesia]] |- | 14 || [[Nordøya på New Zealand]] || 111 583 || [[New Zealand]] |- | 15 || [[Luzon]] || 109 965 || [[Filippinane]] |- | 16 || [[Newfoundland]] || 108 860 || [[Canada]] |- | 17 || [[Cubansk geografi|Øya Cuba]] || 105 806 || [[Cuba]] |- | 18 || [[Islandsk geografi|Øya Island]] || 101 826 || [[Island]] |- | 19 || [[Mindanao]] || 97 530 || [[Filippinane]] |- | 20 || [[Irland]] || 84 421 || [[Republikken Irland|Irland]], [[Storbritannia]] |- | 21 || [[Hokkaido]] || 78 719 || [[Japan]] |- | 22 || [[Hispaniola]] || 73 929 || [[Den dominikanske republikken]], [[Haiti]] |- | 23 || [[Sakhalin]] || 72 493 || [[Russland]] |- | 24 || [[Banksøya]] || 70 028 || [[Canada]] |- | 25 || [[Øya Sri Lanka]] || 65 268 || [[Sri Lanka]] |- | 26 || [[Tasmania]] || 65 022 || [[Australia]] |- | 27 || [[Devonøya]] || 55 247 || [[Canada]] |- | 28 || [[Aleksanderøya]] || 49 070 || [[Antarktis]] |- | 29 || [[Storøya i Eldlandet]] || 47 401 || [[Argentina]], [[Chile]] |- | 30 || [[Severnyjøya]] || 47 079 || [[Russland]] |- | 31 || [[Berknerøya]] || 43 873 || [[Antarktis]] |- | 32 || [[Axel Heibergs land]] || 43 178 || [[Canada]] |- | 33 || [[Melvilleøya i Canada]] || 42 149 || [[Canada]] |- | 34 || [[Salliq]] || 41 214 || [[Canada]] |- | 35 || [[Marajó]] || 40 100 || [[Brasil]] |- | 36 || [[Spitsbergen]] || 37 814 || [[Noreg]] |- | 37 || [[Kyushu]] || 37 437 || [[Japan]] |- | 38 || [[New Britain]] || 35 145 || [[Papua Ny-Guinea]] |- | 39 || [[Taiwan]] || 34 507 || [[Republikken Kina|Taiwan]] |- | 40 || [[Prince of Wales Island]] || 33 339 || [[Canada]] |- | 41 || [[Juzjnyjøya]] || 33 246 || [[Russland]] |- | 42 || [[Hainan]] || 33 210 || [[Folkerepublikken Kina|Kina]] |- | 43 || [[Øya Vancouver]] || 31 285 || [[Canada]] |- | 44 || [[Timor]] || 28 418 || [[Aust-Timor]], [[Indonesia]] |- | 45 || [[Sicilia]] || 25 662 || [[Italia]] |- | 46 || [[Somersetøya]] || 24 786 || [[Canada]] |- | 47 || [[Kotelnyj/Faddejevskij]] || 24 000 || [[Russland]] |- | 48 || [[Sardinia]] || 23 949 || [[Italia]] |- | 49 || [[Bananal]] || 20 000 || [[Brasil]] |- | 50 || [[Shikoku]] || 18 545 || [[Japan]] |- | 51 || [[Halmahera]] || 18 040 || [[Indonesia]] |- | 52 || [[Seram]] || 17 454 || [[Indonesia]] |- | 53 || [[Ny-Caledonia]] || 16 648 || [[Frankrike]] |- | 54 || [[Bathurstøya i Canada]] || 16 042 || [[Canada]] |- | 55 || [[Patrickøya]] || 15 848 || [[Canada]] |- | 56 || [[Thurstonøya]] || 15 700 || [[Antarktis]] |- | 57 || [[Nordaustlandet]] || 14 467 || [[Noreg]] |- | 58 || [[Sumbawa]] || 14 386 || [[Indonesia]] |- | 59 || [[Oktoberrevolusjonøya]] || 14 204 || [[Russland]] |- | 60 || [[Flores i Indonesia]] || 14 154 || [[Indonesia]] |- | 61 || [[Qikiqtaq]] || 13 111 || [[Canada]] |- | 62 || [[Negros]] || 13 074 || [[Filippinane]] |- | 63 || [[Øya Samar]] || 12 849 || [[Filippinane]] |- | 64 || [[Palawan]] || 12 189 || [[Filippinane]] |- | 65 || [[Panay]] || 12 011 || [[Filippinane]] |- | 66 || [[Tupinambarana]] || 11 850 || [[Brasil]] |- | 67 || [[Yos Sudarso]] || 11 742 || [[Indonesia]] |- | 68 || [[Bangka]] || 11 413 || [[Indonesia]] |- | 69 || [[Ellef Ringnes' øy]] || 11 295 || [[Canada]] |- | 70 || [[Bolsjevikøya]] || 11 206 || [[Russland]] |- | 71 || [[Jamaica]] || 11 190 || [[Jamaica]] |- | 72 || [[Bylotøya]] || 11 067 || [[Canada]] |- | 73 || [[Sumba]] || 10 711 || [[Indonesia]] |- | 74 || [[Mindoro]] || 10 572 || [[Filippinane]] |- | 75 || [[Viti Levu]] || 10 531 || [[Fiji]] |- | 76 || [[Øya Hawaii]] || 10 434 || [[USA]] |- | 77 || [[Cape Breton]] || 10 311 || [[Canada]] |- | 78 || [[Charlesøya]] || 9 521 || [[Canada]] |- | 79 || [[Bougainville]] || 9 318 || [[Papua Ny-Guinea]] |- | 80 || [[Kodiak]] || 9 311 || [[USA]] |- | 81 || [[Kypros]] || 9 234 || [[Kypros]] |- | 82 || [[Puerto Rico]] || 9 100 || [[Puerto Rico]] |- | 83 || [[Komsomoletsøya]] || 8 812 || [[Russland]] |- | 84 || [[Korsika]] || 8 741 || [[Frankrike]] |- | 85 || [[Disko]] || 8 612 || [[Grønland]], [[Danmark]] |- | 86 || [[Carneyøya]] || 8 500 || [[Antarktis]] |- | 87 || [[Chiloe]] || 8 478 || [[Chile]] |- | 88 || [[Buru]] || 8 473 || [[Indonesia]] |- | 89 || [[Kreta]] || 8 350 || [[Hellas]] |- | 90 || [[Anticostiøya]] || 7 941 || [[Canada]] |- | 91 || [[Roosevelt Island i Antarktis|Rooseveltøya]] || 7 910 || [[Antarktis]] |- | 92 || [[Vrangeløya]] || 7 866 || [[Russland]] |- | 93 || [[New Ireland]] || 7 404 || [[Papua Ny-Guinea]] |- | 94 || [[Leyte]] || 7 368 || [[Filippinane]] |- | 95 || [[Aust-Falkland]] || 7 040 || [[Storbritannia]] |- | 96 || [[Sjælland]] || 7 031 || [[Danmark]] |- | 97 || [[Cornwallisøya]] || 6 995 || [[Canada]] |- | 98 || [[Prince of Wales Island i Alaska]] || 6 675 || [[USA]] |- | 99 || [[Kerguelen]] || 6 617 || [[Frankrike]] |- | 100 || [[Sipleøya]] || 6 390 || [[Antarktis]] |- |} ==Kjelder== <div class="references-small"> * ''Denne artikkelen bygger på «[[:en:List of islands by area|List of islands by area]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 5. januar 2012.'' </div> [[Kategori:Geografi]] [[Kategori:Øyar]] gy0kw40jz9tckeupevqskb3cvk7xrrx 0 216612 3651394 3582199 2026-04-24T07:26:30Z Ranveig 39 Roosevelt Island i Antarktis| 3651394 wikitext text/x-wiki {{geoboks|sektor |flaggtype = Uoffisielt flagg |flagg = Flag of the Ross Dependency (unofficial).svg |landtype = Kravd av |land = New Zealand |bilete = Mount Erebus Aerial 2.jpg |bilettekst = [[Mount Erebus]]. |kart = Antarctica, New Zealand territorial claim.svg |zoom = 1 }} '''Ross Dependency''' er eit landområde i [[Antarktis]] definert av [[sirkelsektoren|sektoren]] som strekkjer seg frå [[Sørpolen]] til [[60. sørlege breiddegrad|60° sør]] mellom [[lengdegrad]]ane [[160. austlege lengdegrad|160° aust]] og [[150. vestlege lengdegrad|150° vest]], og som endar ved. [[New Zealand]] gjorde formelt krav på området i 1923, då [[generalguvernøren av New Zealand]] vart utpeikt som guvernør av Ross Dependency med ein kongeleg [[resolusjon]] i [[London]] i [[Storbritannia]]. Dei fleste land i verda har ikkje anerkjent det newzealandske kravområdet i Antarktis, men etter at [[Antarktistraktaten]] tredde i kraft i 1961 slår første paragraf fast at «Avtalen ikkje anerkjenner, motstrider eller oppretter territoriale krav. Ingen nye krav kan heller fremjast så lenge avtalen er i kraft.» == Geografi == Ross Dependency dekkjer 400&nbsp;000–450&nbsp;000 km². Området inkluderer [[Rosshavet]], delar av [[Victoria Land]], [[Rossøya i Antarktis|Rossøya]], [[Balleny Islands]], den vesle [[Scott Island]] og den isdekte [[Roosevelt Island i Antarktis|Roosevelt Island]]. == Historie == Området har namnet sitt etter sjøfararen [[James Clark Ross]] som oppdaga [[Victoria Land]] i 1841. Då oppdaginga vart gjort, proklamerte han at dette territoriet og havområdet rundt, skulle vera underlagt [[Storbritannia]]. I 1887 vart grensene for Ross Dependency definert av britiske styresmakter, og i 1923 vart landområdet formelt underlagt [[New Zealand]]. Sidan 1961 har området blitt verna av [[Antarktistraktaten]]. == Forsking == Det finst to forskingsstasjonar i området; [[Scott Base]] (New Zealand) og [[McMurdo Station]] (USA). Dessutan ligg [[Amundsen-Scott-basen]] på [[den geografiske sørpolen]] dels innanfor grensene til Ross Dependency. [[Italia]] driv forsking kvar sommar ved [[Zucchelli-stasjonen]] i [[Terra Nova Bay]], og frå 1969 til 1995 dreiv New Zealand den sommaropne basen [[Vanda Station]] i [[McMurdo Dry Valleys]]-området. Også [[Greenpeace]] har hatt ein forskingsbase i Ross Dependency; den fekk namnet [[World Park Base]] og var i drift frå 1987–1992 på [[Rossøya i Antarktis|Rossøya]]. Sidan denne ikkje var statstyrt var den offisielle grunnregelen til medlemslanda av Antarktisktraktaten at dei ikkje skulle gje støtte eller assistanse til basen. Vanlegvis har ein rullebanar for fly i snøen i området, men det er sjølvsagt avhengig av vêret og årstida. ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Ross Dependency|Ross Dependency]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 11. juni 2012.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} * [http://www.mfat.govt.nz/Foreign-Relations/1-Global-Issues/Antarctic/1-New-Zealand-Relationship-with-Antarctic/rossdependency.php New Zealand, Antarktis og Sørishavet]{{Død lenkje|date=oktober 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} &mdash; Ministry of Foreign Affairs and Trade. * [http://www.antarcticnz.govt.nz/ Antarktis New Zealand]{{Død lenkje|date=oktober 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.scottbase50years.co.nz/ 50 år med Scott Base] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140309140245/http://www.scottbase50years.co.nz/ |date=2014-03-09 }} * [http://stamps.nzpost.co.nz/Cultures/en-NZ/Stamps/OtherCountriesAndTerritories/RossDependency/ Frimerke frå Ross Dependency] * [http://www.100megsfree3.com/glaw/scott/maps.htm Kart over Ross Dependency (sentrale område)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927014220/http://www.100megsfree3.com/glaw/scott/maps.htm |date=2007-09-27 }} {{Kravområde i Antarktis}} {{Antarktis}} [[kategori:Ross Dependency| ]] [[Kategori:Kravområde i Antarktis]] [[Kategori:Skipingar i 1923]] [[Kategori:Stader i Antarktis kalla opp etter britar]] [[Kategori:Oppkallingar etter James Clark Ross]] dvq1v90fbdky8v7fmqvuh350swd83g8 10 224451 3651358 3591072 2026-04-23T13:38:25Z Sigmundg 835 + Elektriske komponentar 3651358 wikitext text/x-wiki {{navboks | namn=Elektrofag | tittel=[[Elektrofag]] | tittelstil=background:#ccccff; color:black; | gruppestil=background:#ccccff; color:black; | status = {{{status|autocollapse}}} |listeklasse=hlist | gruppe1=Generelt | liste1= *[[Elektromagnetisme]] *[[Elektroteknikk]] *[[Elektriske komponentar]] *[[Elektrisk måling|Elektriske målingar]] | gruppe2=Elektronikk | liste2= *[[Elektronikk]] *[[Telekommunikasjon]] *[[Signalhandsaming]] *[[Elektromagnetisk kompatibilitet]] *[[Optoelektronikk]] *[[Interfacing]] *[[Reguleringsteknikk]] *[[Mekatronikk]] *[[Kraftelektronikk]] *[[Elektonisk måleinstrument|Eletroniske måleinstrument]] |gruppe3=[[Elkraft]] |liste3= *[[Elektrisk generator]] *[[Elektrisk motor]] *[[Transformator]] *[[Elnett]] *[[Kraftelektronikk]] }} <includeonly>[[kategori:Elektrofag]]</includeonly> <noinclude> [[Kategori:Navigasjonsmalar|Elektrofag]] </noinclude> nrfgjtrlydesbcji2ttrvxlglvfi7oy 0 235148 3651389 3394153 2026-04-24T07:21:35Z Ranveig 39 Ranveig flytte sida [[Roosevelt Island]] til [[Roosevelt Island i Antarktis]] over ei omdirigering: Fleirtydig 3394153 wikitext text/x-wiki {{geoboks|øy | name = Roosevelt | bilete = Roosevelt Island, Antarctica - satellite image.jpg | bilettekst = Satellittbilete av Roosevelt Island | kartlokasjon = Antarktis | stad = [[Antarktis]] | lat_d = 79 | lat_m = 25 | lat_NS = S | long_d = 162 | long_m = 0 | long_EW = W | areal = 7500 | lengd = 130 | breidde = 65 | høgast_høgd = 550 | folketal =Ikkje kjend | land = Ross Dependency | fritype = Administrert under |fri = [[Antarktistraktaten]] }} '''Roosevelt Island''' er ei isdekt øy som ligg i austlege delen av [[Ross isbrem]] i [[Antarktis]]. Den sentrale ryggen på øya stig til opp mot 550&nbsp;moh, men heile øya er fullstendig dekt av is, så ho er meir eller mindre usynleg frå bakkenivå. Øya er kring 130&nbsp;km lang frå norvest til søraust, 65&nbsp;km brei og med eit areal på {{areal|7500}}. At øya finst og kor stor ho er vart oppdaga av korleis isen flyt over ho.<ref>{{Cite web|url=http://earthobservatory.nasa.gov/Features/IceMoving/ |title=Something under the ice is moving |author=Michon Scott |publisher=NASA's Earth Observatory |date=23. april 2007 |accessdate=30. oktober 2012}}</ref> Ho vart namngjeven av kontreadmiral [[Richard E. Byrd]] i 1934 etter [[Franklin Delano Roosevelt|Franklin D. Roosevelt]], den dåverande presidenten av USA. Byrd var leiaren for ekspedisjonen som oppdaga øya.<ref>{{Cite news|url=http://antarcticsun.usap.gov/science/contenthandler.cfm?id=2254 |title=Roosevelt Island: U.S., Kiwi scientists team up to look at stability of isbrem |newspaper=Antarktis Sun |author=Peter Rejcek |date=3. september 2010 |accessdate=30. oktober 2012}}</ref> Roosevelt Island ligg innanfor grensa til [[Ross Dependency]], som er kravområdet til New Zealand i Antarktis. ==Sjå òg== * [[Composite Antarctic Gazetteer]] * [[Antarktiske og subantarktiske øyar]] * [[Antarktiske og subantarktiske øyar#Antarktiske øyar sør for 60 °S|Antarktiske øyar sør for 60 °S]] * [[Scientific Committee on Antarctic Research|SCAR]] * [[kravområde i Antarktis]] ==Kjelder== {{reflist|colwidth=30em}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Øyar i Ross Dependency]] [[Kategori:Stader i Antarktis kalla opp etter USA-amerikanarar]] [[Kategori:Oppkallingar etter Franklin Delano Roosevelt]] lfabhlj3me01tewjve795pq1wa7u7dc 0 247794 3651396 3525334 2026-04-24T07:27:06Z Ranveig 39 Roosevelt Island i Antarktis| 3651396 wikitext text/x-wiki {{språkvask}} {{opprydding}} :''For Fridtjof Nansen sin ekspedisjon med same namn sjå [[Nansens Fram-ekspedisjon]]'' [[Fil:Amundsen-Fram.jpg|mini|«Fram» i [[drivis]].{{foto|Steve Nicklas}}]] [[Fil:Amundsen in fur skins.jpg|mini|Roald Amundsen]] '''Tredje Framferda''' var ein [[Noreg|norsk]] [[Antarktis]]ekspedisjon leia av [[Roald Amundsen]], og den første ekspedisjonen som nådde den geografiske [[Sørpolen|sørpolpunktet]]. I åra 1910 til 1913 reiste Amundsen med [[«Fram»]] til [[Hvalbukta]] der han førte hundar og utstyr i land og sette opp vinterkvarter. «Fram» hadde tidlegare vorte nytta to gonger i [[Arktis]]. Frå basen [[Framheim]] ved Hvalbukta drog han med hundesledar mot Sørpolen, som han nådde den 14. desember 1911, 34 dagar før rivalen [[Robert Falcon Scott]] frå den [[Storbritannia|britiske]] [[Terra Nova-ekspedisjonen]], i det som har vorte kalla «[[kappløpet om Sørpolen]]». Amundsen hadde opphavleg tenkt å bli den første til nå [[Nordpolen]] frå Alaska, men under førebuingane til denne ekspedisjonen kom det meldingar om at [[Frederick Cook]] og [[Robert Peary]] alt hadde nådd den nordlege polen, og Amundsen endra planane sine i all løyndom. Først etter at ekspedisjonen segla ut frå Noreg vart besetninga og omverda underretta om dei nye planane. == Bakgrunn == === Tidlegare ekspedisjonar === [[Fil:James Clark Ross.jpg|mini|upright|James Clark Ross.<br />Måleri av John R. Wildman]] [[Rosshavet]] var tradisjonelt arbeidsområdet til britiske antarktisekspedisjonar. Dette starta med [[James Clark Ross]], som mellom 1839 til 1843 gjorde tre ferder til Antarktis med skipa [[HMS «Erebus» (1826)|HMS «Erebus»]] og [[HMS «Terror» (1813)|HMS «Terror»]]. Han drog lenger sør enn nokon annan hadde gjort før han. Ei rekkje geografiske oppdagingar vart gjort og mange objekt vart namngjeve, og fleire stader er oppkalla etter han (Rosshavet, [[Ross Island]] og [[Rossbarrieren]]{{ref label|Note1|A|A}}. Tidleg på 1900-talet byrja britane igjen å reise til Antarktis, for første gong sidan Ross, med [[Discovery-ekspedisjonen]] (1901–04), [[Nimrod-ekspedisjonen]] og [[Terra Nova-ekspedisjonen]] – alle med hovudkvarter ved [[McMurdo Sound]]. Allereie i 1894/95 var det norsk aktivitet i dette området. Ein [[Antarctic-ekspedisjonen 1894–95|kvalfangstekspedisjon]] finansiert av [[Svend Foyn]] drog til Rosshavet for å kartleggje kvalførekomstane, og ei gruppe på åtte menn gjekk i land på [[Kapp Adare]] i [[Victoria Land]]. Eit medlem av denne gruppa, nordmannen [[Carsten Borchgrevink|Carsten Egeberg Borchgrevink]], reiste for eiga rekning til den sjette internasjonale geografikongressen i [[London]]. Her tilbaud han seg å leie ein ekspedisjon som skulle vere den første til å overvintre på [[det antarktiske kontinentet]]. Han overtydde deltakarane på kongressen – blant anna med moseprøvar han hadde med seg frå Antarktis som beviste at der var liv under det antarktiske isdekket – og vekte interessa for ei ny vitskapleg utforsking av Antarktis. Våren 1898 sa [[George Newnes]] seg villig til å finansiere ekspedisjonen mot å få førsteretten til historia. Denne ekspedisjonen, kalla [[Southern Cross-ekspedisjonen]], vart den første til å overvintra i Antarktis og den første til å oppsøkja [[Rossbarrieren]] sidan James Clark Ross i 1839–43. Borchgrevink viste at barrieren ikkje berre var ei hindring, men òg ein måte å kunne kome seg sørover på. Han demonstrerte òg nytten av hundar og ski i Antarktis.<ref name="Huntford(2000)s108" /> Ekspedisjonen var alt utstyrt etter den «nye norske skulen for polarforsking».<ref name="Huntford(2000)s21" /> Denne «nye skulen» vart danna av Fridtjof Nansen då han sommaren 1888 kryssa [[Grønland]] frå aust til vest. Med det opna han ikkje berre den norske polarforskinga og vart ein person mange nordmenn identifiserte seg med, men han opna òg nye vegar innan polarteknikk. I staden for å bruke dei då tradisjonelle sledane valde Nansen å bruke lettare sledar som gjekk på ski. Han nytta vitskaplege metodar for å utvikle eigne klede, telt og kokeutstyr, og kva mat som var høvde seg å ha med på ein slik ekspedisjon. Utstyret måtte ha låg vekt, slik at det vart lettare for mannskapet å ta seg fram i felten. I tillegg vart det lagt stor vekt på å nytte hundar.<ref name="Huntford(2000)s99" /> Bruken av ski vart noko av kjernen i polarforsking. Nordmenn meistra skigåing betre enn mange av dei andre sidan ski hadde vore eit transportmiddel og ein del av kulturen i dei skandinaviske nasjonane i fleire tusen år. Ekspedisjonen til Nansen gjorde eit så stort inntrykk på den unge Amundsen<ref name="Huntford(2010)s16"/> at han i 1903 drog avstad på sin eigen ekspedisjon. Som førstemann tok han seg gjennom heile [[Nordvestpassasjen]] med skipet [[«Gjøa»]]. Erfaringa Amundsen fekk som andrestyrmann på [[«Belgica»]] under [[Belgica-ekspedisjonen]] og kunnskapen han lærde av [[eskimo|inuittane]], danna eit viktig grunnlag for planlegginga av Fram-ekspedisjonen. Under ekspedisjonen med «Gjøa» hausta Amundsen for første gongen røynsle med hundar og hundesledar, og han studerte teknikkane til inuittane innan bygging av [[iglo]]ar og framstilling av klede.<ref name="Huntford(2010)s61-63" /> === Fram-ekspedisjonen === [[Fil:Fridtjof Nansen LOC 03377u.jpg|mini|upright|Fridtjof Nansen]] Tilbake i Noreg byrja Amundsen å planleggje ein ekspedisjon i det arktiske bassenget, der han ville la seg drive over polhavet slik føregangaren hans hadde gjort, og prøvde å nå Nordpolen som framleis var uoppdaga. Huntford mistenkte at sistnemnde var hovudmålet hans,<ref name="Huntford(2000)s165" /> medan den vitskaplege utforskinga av det arktiske bassenget vart skove fram for å oppnå større økonomisk støtte. Amundsen vendte seg til Fridtjof Nansen for å be om å få låne [[«Fram»]]. Dette skipet var i utgangspunktet statleg eigedom, men sidan Nansen tilhøyrde den øvste eliten innan polarforsking i Noreg og sjølv gjekk med tankar om ein eigen ekspedisjon, såg Amundsen det naudsynt å be førebiletet sitt om å låne han skipet, noko han òg gjorde.<ref name="Huntford(2000)s165+168" /> Den 10. november 1908 gjorde han planen sin kjent for offentlegheita, og alt dagen etter mottok han 20 000 kronar frå kongeparet. Etter at Stortinget garanterte ei delvis tilbakebetaling av gjelda etter Gjøa-ekspedisjonen, drog Amundsen til [[USA]] for å halde ein foredragsturné for å skaffe ytterlegare finansiering. Tidleg i 1909 hadde Amundsen klart å skaffe ein fjerdedel av dei naudsynte midlane, men det tok si tid før han fekk fleire donasjonar. Den 9. februar 1909 løyvde [[Stortinget]] han {{formatnum:75000}}&nbsp;kroner, og tillet han å bruke «Fram» til sine føremål.<ref name="Amundsen(2003)s125" /> Tidleg i september 1909 nådde meldinga fram til Amundsen om at både [[Frederick Cook|Cook]] og [[Robert Peary|Peary]] hevda å ha nådd Nordpolen. Desse påstandane er framleis omstridde, og etter den første meldinga frå Cook, som han mottok 1. september, uttalte Amundsen at denne meldinga ikkje ville påverke planane hans «på nokon måte».<ref name="Huntford(2000)s180" /> Den 7. september mottok Amundsen ei ny melding om at Peary hadde nådd Nordpolen, og han vart då tvinga til å handle.<ref name="Huntford(2000)s183" /> Han vedtok å forskyve den opphavlege planen sin med eit år eller to, og i mellomtida heller freiste å skaffe dei manglande midlande for den komande utforskinga av Nordpolbassenget.{{ref label|Note1|B|B}} [[Fil:Scott of the Antarctic crop.jpg|mini|upright|Robert Falcon Scott]] 13. september fekk Amundsen vita at [[Robert Falcon Scott]] planla ein eigen ekspedisjon til Antarktis i august. Dagen etter annonserte Amundsen at starten på ekspedisjonen hans skulle flyttast til 1. juli 1910. == Personell == {{detaljar|Mannskap på tredje «Fram»-ferda}} Amundsen såg på ulike personlege aspekt under valet sitt mannskap til ferda si, mellom anna korleis ein ville gli inn i det sosiale miljøet, kor flinke dei var på arbeidsområda som var relevante for ekspedisjonen, kor nyfikne dei var og kor handlekraftig dei var. I følgje Huntford endra han stadig vurderingane sine før det endelege valet vart gjort.<ref name="Huntford(2000)s220" /> I tillegg til ein så høg fagleg kompetanse som mogleg, lang røynsle innan polarforsking, meistring av skigåing og handtering av hundar, forlangte han at mennene var vant til einsemd og hardt arbeid utandørs.<ref name="Huntford(2010)s175-76" /> [[Fil:SverreHassel.jpg|mini|upright|Sverre Hassel.{{foto|Anders Beer Wilse}}]] Amundsen mottok ei rekkje søknader. Som nestkommanderande valde han først [[Ole Engelstad]], ein [[kommandørkaptein]] i [[Sjøforsvaret|den norske marinen]]. Under testing av ein «mannløftende [[drake i snor|drage]]» vart han råka av [[lyn]]et og omkom,<ref name=Luftfartsmuseet /> og [[Thorvald Nilsen]] vart så vald som nestkommanderande. [[Olav Bjaaland]] kom ombord etter at han tilfeldigvis hadde støytt på Amundsen i [[Lübeck]]. Amundsen hadde nemnt noko om ein ekspedisjon under ein samtale, og Bjaaland ville gjerne delta på ein ny ekspedisjon. Sidan Bjaaland var ein utmerkt skiløpar og tømrar, tok Amundsen han med.<ref name="Huntford(2000)s178-79" /> Eit anna medlem av ekspedisjonen var [[Helmer Hanssen]], som hadde følgt Amundsen under Gjøa-ekspedisjonen. Han vart med som islos og hundeførar. For å ha ein god kokk valde Amundsen [[Adolf Lindstrøm]], som òg hadde vore med under Gjøa-ekspedisjonen. Sommaren 1901 vart han kjend med [[Oscar Wisting]], ein marineoffiser som jobba på «Fram» ved verftet i [[Horten]]. Wisting var i utgangspunktet ikkje noko god skiløpar, og hadde heller inga røynsle med hundar, men han var tilpassingsdyktig, villig til å lære og pragmatisk gemytt. Amundsen valde òg menn som kunne underkaste seg han utan problem. Som andre islos tilsette han ishavsskipparen Andreas Beck. Amundsen nekta å ta med ein [[lege]] på ekspedisjonen. Han ville gjerne ha med seg apotekaren Fritz Zapffe, ein ven og agent i Tromsø, men sidan han ikkje kunne delta, sende han overstyrmannen Gjertsen og Wisting på kurs i tannbehandling og kirurgi. Hausten 1908 mottok Amundsen eit brev frå Nansen om at han burde ta med seg [[Hjalmar Johansen]]. Han hadde følgt med Nansen under [[Nansens Fram-ekspedisjon|ekspedisjonen]] hans mot [[Nordpolen]] og var ein dugeleg hundeførar. Johansen hadde vorte alkoholikar etter ekspedisjonen med Nansen, og Amundsen frykta òg at den eldre Johansen, som òg var ein betre skiløpar og veldig ambisiøs, kunne truge autoriteten hans. Sidan Johansen hadde redda livet til Nansen under ekspedisjonen deira, insisterte sistnemnde på at Amundsen måtte ta han med på ekspedisjonen, og Amundsen måtte føye seg.<ref name="Huntford(2010)s177-79" /> == Førebuingar == === Finansiering og utrusting === 9. februar vedtok [[stortinget]] å låne Amundsen «Fram», og å gje {{formatnum:75000}}&nbsp;[[norsk krone|norske kroner]] til naudsynte reparasjonar og førebuingar,<ref name="Amundsen(2003)s125" /> i tillegg til at det hadde nedbetalt delar av gjelda etter ekspedisjonen med [[«Gjøa»]]. Mange føretak donerte bort utstyr til ekspedisjonen, inkludert [[den norske hæren]] som stilte utstyr til disposisjon.<ref name="Amundsen(2003)s135-36" /> Ytterlegare middel vart gjeve av Kongen og Dronninga ({{formatnum:30000}}&nbsp;kroner<ref name="Amundsen(2003)Liste" />) og frå privatpersonar, blant anna frå Don Pedro Christophersen. Christophersen, som budde i [[Argentina]], dekte alle kostnader i samband med «Fram» si ferd frå [[Buenos Aires]] til isbarrieren og tilbake til [[San Francisco]], via Buenos Aires.<ref name="Amundsen(2003)Liste" /> Etter det vart kjend at Cook og Peary hadde nådd Nordpolen vart det vanskeleg å skaffe meir pengar. Òg Stortinget avslo ein søknad om å auke midlane med {{formatnum:25000}}&nbsp;kroner. Amundsen fann seg no i ein situasjon med nær {{formatnum:150000}}&nbsp;kroner i underskot. Han brydde seg derimot ikkje så mykje om eit balansert budsjett, fordi han visste at om han vart den første til å nå Sørpolen, ville alt bli tilgjeve. Han tok derfor opp eit lån, og belasta sitt eige hus med {{formatnum:25000}}&nbsp;kroner.<ref name="Huntford(2000)s218-19" /> For å få nok sledehundar reiste Amundsen til [[København]] der han kjøpte 100 [[grønlandshund]]ar av det ''Kongelege Grønlandske Handelsselskap''{{ref label|Note1|D|D}} som skulle leverast i Danmark i juli 1910. Amundsen var overtydd om at dei ville vere langt betre enn ponniane som Scott nytta som hovudtransportmiddel.<ref name="Amundsen(2003)s128-29" /> Selskapet gjekk med på å sende hundane med «Hans Egede» til [[Kristiansand]] utan ekstra kostnader for Amundsen.<ref name="Amundsen(2003)s128-29" /> Ferdighytta dei hadde med, som var 7,8 m lang og 3,9 m brei, vart bygd ved heimstaden til Amundsen i [[Bunnefjorden|Bundefjord]], og seinare demontert og pakka for å bli sett opp i Antarktis. Hytta hadde to rom, der det eine fungerte som eit kjøken og eit fungerte som eit soverom, spisestove og stove. Der fanst òg eit loft, som vart brukt til lagring av rekvisita. Sledane til landgruppa var 3,6 m lange og vog i utgangspunktet 75&nbsp;kg, før vekta i løpet av vinteren i gjennomsnitt vart redusert til 24&nbsp;kg. Skia var laget av [[hickory]], som var eit elastisk og sterkt material. Skilengda var 1,8&nbsp;m.<ref name="Huntford(2010)s42" /> === Mål og plan === [[Fil:TerraNova2-no.png|mini|Kart som viser rutene Scott (blå) og Amundsen (grøn) følgde til polpunktet. Scott nådde polpunktet først han [[17. januar]] [[1912]], 34 dagar etter Amundsen.]] Amundsen freista å få tak i all tilgjengeleg litteratur, og utvikla ein nøyaktig plan i ut i frå sine eigne røynsler med polarferder. Hovudmålet med ekspedisjonen var å nå Sørpolen. Vitskapen spelte berre ei birolle, men Amundsen planla å utføre så mange målingar som mogleg undervegs, først og fremst meteorologiske.<ref name="Amundsen(2001)s44" /> I tillegg skulle «Fram» utføre omfattande [[oseanografi]]ske målingar i Atlanterhavet, og Amundsen og [[Bjørn Helland-Hansen]] planla å bruke dette som ei unnskyldning for å kome i gang ombord på «Fram» i Noreg, i staden for i [[San Francisco]] som tidlegare annonsert.<ref name="Huntford(2000)s223" /> «Fram» skulle i følgje planen til Amundsen forlate Noreg i midten av august, og ha ein mellomstopp i [[Madeira]]. Derifrå skulle dei gå rundt [[Kapp det gode håp]] og inn i [[Rosshavet]] og gjere framstøyt mot Rossbarrieren, som skulle bli nådd rundt 15. januar. I [[Hvalbukta]] skulle om lag ti menn bli plukka ut til ei overvintringsgruppe og byggje ein base, medan «Fram» skulle gå tilbake til [[Buenos Aires]] og gjere målingar i [[Atlanterhavet]]. I oktober skulle ho dra tilbake mot sør, og plukke opp landgruppa igjen.<ref name="Amundsen(2003)s121" /> Denne gruppa skulle òg, så snart hytta var ferdig og forsyningar var førte i land, frakte og lagre drivstoff og mat i depot så langt sør som mogleg. Målet var å føre så mykje proviant ned til 80 °S at dei kunne sjå dette som det eigenlege startpunktet for sledeferda mot Sørpolen.<ref name="Amundsen(2003)s123" /> Då desse aktivitetane var ferdige var vinteren kome, og gruppa vart brukt til å arbeide med utstyret for å gjere det klart til våren. Når våren kom, skulle utstyret og grunnlaget vere så klart som mogleg for å kunne nå Sørpolen.<ref name="Amundsen(2003)s123" /> Amundsen ynskte å dra ut frå Hvalbukta, dra rett mot sør, og følgje den same [[meridian]]en så langt det var mogleg.<ref name="Amundsen(2003)s125" /> Hvalbukta vart vald ut av fleire årsaker. På den eine sidan låg han lengre sør enn nokre andre tidlegare hadde vore med skip og innan rekkjevidd av barrieren, noko som var viktig for sledeferda, sidan ruta kunne bli nær nær 10% kortare<ref name="Huntford(2000)s216" /> og på den andre sida kunne Amundsen her gjere seg kjend med overflatetilhøva på barrieren saman med dei han skulle ta med sørover. I tillegg fanst der, i følgje dei tidlegare rapportane til Ross og Shackleton, store mengder [[selar]] og [[pingvinar]] i området, slik at matforsyninga alltid ville vere sikra. For dei meteorologiske observasjonane på barrieren var bukta òg eit gunstig område, fordi naturen i området ikkje kunne påverke tilhøva. Til sist var det lett å nå staden med skipet. Det vart generelt akseptert at barrieren flaut i vatnet, noko som òg vart stadfesta av rapportane til Shackleton om store isblokker. Amundsen konkluderte likevel med at dei måtte kvile på eit slags fundament, som små øyar eller [[skjer]], fordi miljøet i Hvalbukta hadde endra seg lite sidan Ross-ekspedisjon i 1843–44.<ref name="Amundsen(2001)s347-79" /> Amundsen konkluderte riktig, sjølv om resonnementet ikkje var det. Ein veit i dag at barrieren er ein [[isbrem]] og dermed flyt i vatnet og er knytt til land via ein [[isbre]].<ref name=NSIDC /> Dei stabile istilhøva i bukta kjem av at ho ligg i vindskuggen av [[Roosevelt Island i Antarktis|Roosevelt Island]].<ref name="Huntford(2000)s216" /> I 2000 forsvann Framheim på eit isflak som losna frå barrieren.<ref name="mil.no" /> === «Fram» === [[Fil:Framinnreiing.jpg|mini|Plan- og snitt-teikningar for «Fram».]] {{detaljar|«Fram»}} «Fram» vart bygd i 1892 av [[Colin Archer]] som eit fartøy som kunne tole den arktiske [[pakkis]]en. Archer var kjend for eit skrogdesign som kombinerte sjødugleik med ein grunn [[djupgang]], og hadde vore ein pioner innan utviklinga av [[spissgattar|spissgatta]] fartøy der den vanlege [[akterspegel]]en var erstatta av ein spiss akterstamn, noko som gjorde det lettare å manøvrere.<ref name="Huntford(2001)s183-84" /> Skipet vart rigga som ein tre-masta [[skonnert]] med eit samla seglareal på ca. 560 m², og hjelpemotoren på 220 [[Hestekraft|hestekrefter]] var i stand til gje skipet ein fart på 7 [[knop]] (13,1&nbsp;km/t).<ref name="Nansen(1897)b1s69" /> «Fram» er 39 meter lang, 11 m brei og har eit volum på 440 [[Bruttoregistertonn|brutto-]] og 807 [[nettoregistertonn]].<ref name="Huntford(2000)s256" /><ref name="Amundsen(2001)s358" /> Den tremasta [[skonnert]]en hadde fleire gonger vorte brukt av [[Fridtjof Nansen]] og [[Otto Sverdrup]] under ekspedisjonane deira i Arktis. Den 9. mars 1909 bad Amundsen skipsverftet i [[Horten]] om å reparere skipet og gjere dei naudsynte endringane. Den viktigaste endringa var å erstatte [[dampmaskin]]en med ein 180-PS-dieselmotor. Dermed var «Fram» det første polarskipet med [[dieselmotor]], noko som var meir praktisk for manøvrering mellom isflaka. Ein annan fordel var at dei sparte mannskap – det var berre trong for éin mann for å operere fartøyet.<ref>[[#Huntford 2000|Huntford]], s.&nbsp;256</ref> == Ekspedisjon == {| class="wikitable" align="right" !colspan=2|'''Viktige datoar''' |- ! Hending ! Dato |- | Avreise frå [[Noreg]] || 9. august 1910 |- | Når fram til [[Hvalbukta]] || 14. januar 1911 |- | [[«Fram»]] forlét [[Framheim]] || 15. februar 1911 |- | Slutten av depotferdene || 11. april 1911 |- | «Tjuvstart» || 8. september 1911 |- | Byrjinga på den sørlege ferda || 20. oktober 1911 |- | Nådde [[Sørpolen]] || 14. desember 1911 |- | «Fram» tilbake ved Framheim || 8. januar 1912 |- | Nådde [[Hobart]] i [[Australia]] || 7. mars 1912 |} === Frå Noreg til Antarktis === Etter ferdigstillinga i mai 1910 låg «Fram» oppankra i [[Oslo|Christiania]] for å bli lasta opp i byrjinga av juni, og 3. juni sette dei segl. Det første målet var å få sett opp ferdighytta til Amundsen. Den 7. juni letta «Fram» anker igjen. Før dei sette kursen i retning Antarktis var ho ein tur rundt [[Dei britiske øyane]] og ein tur tilbake til Noreg. Det tilsynelatande målet var å utføre [[oseanografi]]ske undersøkingar, men det skal ha vore motorar og mannskapet på «Fram» som vart testa.<ref name="Huntford(2000)s242" /> Den planlagde ruta vart kraftig redusert grunna dårleg vêr og eit motorhavari. 10. juli forlét dei [[Bergen]] og sette kursen mot [[Kristiansand]]. Her vart dei siste varene som ski og sledar lasta ombord, saman med 97 grønlandshundar. No vart òg oberstløytnant Gjertsen og Prestrud innvigd i planane om ei ferd sørover. Dei var veldig entusiastiske.<ref name="Huntford(2000)s245" /> 9. august var alle naudsynte førebuingar gjennomført, og «Fram» sette kursen mot [[Madeira]]. Dagbok til Johansen indikerer at det oppstod dårleg stemning ombord under ferda fordi mannskapet følte at offiserane skjulte noko for dei, og òg at kameratskapen mellom mennene ikkje var spesielt bra.<ref name="Huntford(2000)s246" /> Skipet kom fram til Madeira 6. september og dei etterfylte forsyningane som ferskvatn. Bror til Amundsen, Leon, kom ombord for å ta med seg dei siste meldingane til omverda, mellom anna meldingar til Nansen og den norske kongen, [[Kong Haakon VII|Haakon VII.]], og eit telegram til Scott som Leon avleverte i Christiania 3. oktober. Scott tok imot meldinga då han gjekk ombord i [[«Terra Nova»]] i [[Melbourne]] 12. oktober{{ref label|Note1|E|E}} I byrjinga av oktober gjekk Leon ut i offentlegheita med planen til Amundsen. 9. september var alt klard for reise, og mannskapet vart samla på dekk medan Amundsen informerte om planen og bad om støtte frå kvar enkelt – han fekk einstemmig støtte.<ref name="Amundsen(2003)s184" /><ref name="Huntford(2000)s251-54" /> Same kveld la dei kursen mot sør og stemninga betra seg ombord.<ref name="Huntford(2000)s254" /> Neste stopp på ferda skulle vere ein norsk kvalfangststasjon på [[Kerguelen]], men på grunn av dårleg vêr mot slutten av november, var «Fram» ute av stand til å nærme seg øyane. Elles var ferda hendingslaus, og mannskapet studerte alle bøker frå tidlegare antarktiske ekspedisjonar, som dei kunne finne i det godt utstyrte biblioteket. 1. desember kunngjorde Amundsen landgangsmannskapet – [[Kristian Prestrud|Prestrud]], [[Hjalmar Johansen|Johansen]], [[Helmer Hanssen|Hanssen]], [[Sverre Hassel|Hassel]], [[Oscar Wisting|Wisting]], [[Olav Bjaaland|Bjaaland]], [[Jørgen Stubberud|Stubberud]] og [[Adolf Lindstrøm|Lindstrøm]]. 1. januar kom dei første isfjella i sikte, og dagen etter nådde dei [[drivis]]beltet som strekkjer seg til Antarktis, og «Fram» kunne enkelt, og i løpet av tre og ein halv dag, krysse beltet takka vere røynsler frå tidlegare ekspedisjonar.<ref name="Huntford(2000)s262" /> 11. januar kom Rossbarrieren innan synsvidde, og tre dagar etter nådde dei Hvalbukta. === Tilkome og depot === [[Fil:Nla.pic-an23814300.jpeg|mini|venstre|På Sørpolen]] Etter tilkome den 14. januar 1911, vart «Fram» fortøydd til [[Isdyne|isfoten]]{{ref label|Note1|F|F}} av barrieren, og saman med Nilsen, Prestrud og Stubberud rekognoserte Amundsen tilhøva og finne ein eigna leirstad. Då dei fann ein eigna stad, sette to av mennene opp ferdighytta medan dei andre medlemmane av landgruppa frå 15. januar førte hundar, utstyr og forsyningar i land med sledar. Hundane hadde fått 20 kvalpar under turen frå Noreg, og dei hadde no i alt 116 hundar. 27. januar stod hytta ferdig, og saman med den omkringliggande leiren vart han døypt «[[Framheim]]». Varene vart lagra i eit depot 600 meter unna, og inneheldt [[Selar|sel]]- og [[pingvin]]kjøt som dei hadde fått under jakt. 4. februar segla [[«Terra Nova»]] forbi under tilbakeferda si frå [[McMurdo-sundet]], etter at ho ikkje hadde kunna nå målet sitt, [[King Edward VII Land]]. Britane hadde med seg meldingar om Scott, mellom anna om dei motoriserte køyretøya hans. Meldinga gjorde Amundsen uroleg og var ikkje usikker på sjansane deira om å kome først fram heilt til han stod på polpunktet. Den 10. februar 1911 drog Amundsen, Prestrud, Johansen og Hanssen avgarde med tre sledar. Av mennene sprang som vanleg éin mann føre den første sleden for å halde hundane på rett kurs. Føraren av den første sleden hadde kompass og kontrollerte retninga til personen som sprang føre. Med atten hundar sette dei kursen sørover for å utforske omgivnadane, teste utstyret og farten, og dels starte transporten av utstyr og forsyningar sørover. Den 14. februar nådde gruppa 80 °S og lagra forsyningane dei hadde med – eit halvt tonn mat – i eit depot. To dagar seinare returnerte dei til Framheim, der «Fram» allereie hadde drege. I løpet av ferda merkte gruppa seg at barrieren var god og farbar, og under dei rådande vêrtilhøva kunne tilhøva einskilde stader samanliknast med vintertilhøva i Noreg. Likevel vart det oppdaga fleire veikskapar i utstyret som nordmennene måtte fikse – dei mest graverande allereie til neste tur, dei mindre viktige i løpet av vinteren.<ref name="Huntford(2000)s292-93" /> Den 22. februar drog ei ny gruppe avgarde for å leggje ut nye depot. Denne gongen vart alle mennene i landgruppa med, utanom kokken Lindström, og dei drog avgarde med sju sledar og 42 hundar. 27. februar nådde dei det tidlegare oppretta depotet 80 °S, og 3. mars nådde dei 81 °S der eit nytt depot med eit halvt tonn med hundemat vart lagt. Bjaaland, Hassel og Stubberud snudde her. Ved 82 °S, som dei nådde 8. mars, vart ytterlegare 680 kilo forsyningar lagra, spesielt hundemat. Her snudde gruppa om, sjølv om dei i utgangspunktet ynskte å gå til 83 °S. Sledane var likevel så overlasta og den lange ferda, den komande vinteren og den [[Sastrugi|vanskelege overflata]] med nysnø og sprekkar sleit ut hundane så mykje at sjølv Amundsen måtte la sleden sin stå att då dei tok til på tilbakeferda den 10. mars. Totalt åtte hundar døydde på denne ferda, og åtte av hundane til Stubberud døydde like etter heimkomsten, hovudsakleg på grunn av kulde ifølgje Amundsen.<ref name="Amundsen(2003)s290" /> Blant mennene herska det ufred. Den 22. mars kom gruppa tilbake til Framheim. Den 31. mars drog ei gruppe på seks menn leia av Johansen{{ref label|Note1|G|G}} avgarde med seks sledar og 36 hundar – dei returnerte 11. april. På denne siste ferda la dei ut om lag {{formatnum:1200}}&nbsp;kilo selkjøtt ved 80&nbsp;°S, eit depot som no inneheld meir enn to tonn med forsyningar. === Vinter === [[Fil:Fuel depot at Framheim - Amundsen Expedition.jpg|mini|Hassel i det underjordiske drivstofflageret ved Framheim.{{foto|Oscar Wisting}}]] Før vinteren kom vart store mengder sel og pingvinar drepne for at ekspedisjonen skulle klare seg godt gjennom vinteren; {{formatnum:60000}}&nbsp;kg kjøtt skulle halde til mennene og 115 hundar.<ref name="Amundsen(2003)s297" /> For å røre seg så lite som mogleg ute i det fri vart dei fleste av lagerromma kopla saman via eit nettverk av underjordiske kammer og tunnelar. Tunnelane vart gravne ut med spadar som Bjaaland og Stubberud laga av ei stålplate dei hadde med.<ref name="Amundsen(2003)s307" /> I dei underjordiske kammera laga dei mellom anna til ein verkstad, ei badstove og eit observatorium.<ref name="Amundsen(2003)309-11" /> I løpet av vinteren passa dei på å reparere og tilpasse utstyret frå depotferdene – både sledar og personleg utstyr. Vekta på sledekassane vart redusert.<ref name="Amundsen(2003)s342" /> Ski, slederkassar, støvlar, telt, og nesten alt utstyr var gammaldags.<ref name="Huntford(2000)s324" /> Elles vart tida brukt til kursing, lesing, og spel som [[dart]] og [[whist]], samstundes som dei gjorde meteorologiske målingar tre gonger om dagen.<ref name="Amundsen(2003)s196" /> Amundsen hadde godt vêr med roleg eller lett bris, medan Scott hadde uvêr som hindra han i å utføre arbeidet sitt.<ref name="Amundsen(2001)s347" /> Frå midten av august kunne dei sjå ein ende på alt arbeidet, og frå 23. august vart sledane lasta og gjort klare på startpunktet, kvar av dei 400 kilo tunge. === Ferda mot Sørpolen === ==== Ein tjuvstart ==== Det var viktig for Amundsen å bryte opp snarleg. Han frykta dei motoriserte køyretøya til britane og ynskte å få størst mogleg forsprang. Han planla difor å forlate Framheim den 24. august. Dette viste seg å vere altfor tidleg, sidan den sørlege våren knapt hadde byrja på den tida. I byrjinga av september hadde temperaturen stige såpass mykje at Amundsen valde å starte ferda sørover mot polpunktet.<ref name="Amundsen(2001)s379" /> Starten vart utsett på grunn av dårleg vêr, før åtte menn drog ut med sju sledar og nitten hundar den 8. september. Dei hadde med seg forsyningar for nitti dagar. Ein merkte likevel raskt at dei hadde forlate leiren for tidleg – berre tre dagar seinare hadde temperaturen falle med nesten 30&nbsp;°C til -56&nbsp;°C, og hundane gjekk påviseleg dårlegare.<ref name="Amundsen(2001)s383" /> Amundsen avgjorde at dei berre skulle gå til depotet ved 80 °S, og lagre forsyningane og utstyr dei hadde med før dei returnerte til Framheim. Dei nådde depotet 14. september. På tilbakeferda døydde fleire av hundane. På morgonen den 16. september, den siste dagen av tilbakeferda, steig temperaturen noko, men ingen visste kor lengje det ville vare. Amundsen gav difor ordre om at den siste etappen skulle gjerast utan pausar. Tilbakeferda vart heilt uorganisert, og avstanden mellom sledane var opp mot åtte og ein halv time då dei kom fram.<ref name="Amundsen(2001)s388" /> Amundsen, Wisting og Hanssen kom først fram, to timar seinare kom òg Bjaaland og Stubberud. Hassel, som kom litt seinare, melde at Johansen og Prestrud var utan mat og brensel, og at dei framleis var på [[Rossbarrieren|barrieren]]. Hundane til Prestrud var så svake at han vart hengjande lenger og lenger etter dei andre. Johansen var merksam på dette, og han redda truleg livet hans då han kjempa seg tilbake til Framheim med ein svak og utmatta Prestrud.<ref name="Huntford(2000)s343-45" /> Då Amundsen og Johansen morgonen etter snakka om forseinkingane klarte ikkje Johansen halde seg lenger, og kom med alvorlege skuldingar mot Amundsen fordi han hadde forlate dei andre ekspedisjonsmedlemmane. Gruppa var «ikkje lenger ein ekspedisjon, men rein panikk»,<ref name="Huntford(2000)s345" /> og han kritiserte ope leiarskapen til Amundsen. Amundsen såg no oppførselen til Johansen som ein fare for ekspedisjonen, og Amundsen såg seg tvinga til å statuere eit døme – han isolerte Johansen og Prestrud frå dei øvrige ekspedisjonsmedlemmane og brukte dobbeltstemma si i ei avstemming om å avvise ein plan om ei ekstra gruppe.<ref name="Huntford(2000)s345-46" /> Berre fem menn skulle dra i retning sør. Dei øvrige tre – Stubberud, Johansen og Prestrud – skulle dra mot [[King Edward VII Land]], leia av Prestrud, for å utforske området rundt [[Hvalbukta]]. Denne ekspedisjonen vart ikkje berre brukt som ekstra straff for Johansen, men òg som ei sikring – dersom dei ikkje nådde det verkelege målet med ekspedisjonen, ville Amundsen framleis ha oppnådd noko.<ref name="Huntford(2000)s347" /> Amundsen sjølv grunngav den nye planen med at ei mindre gruppe kunne ta seg fram raskare, og at depota ville stige i verdi.<ref name="Amundsen(2001)s390" /> Amundsen hadde hellet med seg, og mista ingen ekspedisjonsmedlemmar på ferda. Han drog òg nytte av at han kunne få reie på materielle skadar, og at sjølve polferda ikkje var prega av konflikten med Johansen. ==== Den sørlege ferda ==== Først i midten av oktober 1911 byrja den eigentlege antarktiske våren. Sel og fuglar vart oppdaga og temperaturen heldt seg rund -29 til -30&nbsp;°C (det antarktiske kystgjennomsnittet ligg på -15 til -10&nbsp;°C).<ref name="Klima" /> Den 20. oktober la Roald Amundsen, saman med Bjaaland, Hanssen, Hassel og Wisting, ut på det andre forsøket sitt. Mennene drog avgarde med fire sledar, 52 hundar og forsyningar berre berekna å halde til dei var framme ved det første depotet ved 80° S. Undervegs kom dei inn i eit område med rekkje bresprekkar, men dei kom seg trygt forbi. Depotet nådde dei 23. oktober. Her hadde dei ein todagars pause for å kvile hundane, slik at dei ikkje skulle overanstrengje seg allereie på den første delen av ferda.<ref name="Amundsen(2001)sXIV" /> Den 26. oktober drog gruppa vidare, og herfrå bygde dei [[dagmerke]] for å lettare finne vegen attende på tilbakeferda. Desse merka var 180&nbsp;cm høge og bestod av blokker av snø. Inne i kvart merke vart det lagt ein papirlapp med eit nummer og lokalisering for merket, og retning og avstand til det neste merket mot nord. Den 31. oktober nådde dei depotet ved 81 °S, og her løyvde gruppa seg éin dags kvile før dei drog vidare og nådde depotet ved 82 °S den 5. november. Før det hadde dei nok ein gong, utan å kome til skade, kryssa eit felt med sprekkar i tett tåke.<ref name="Huntford(2000)s366" /> Den 7. november drog dei avgarde igjen, og føre dei låg no ukjent terreng. Vêret var bra, og dei klarte seg godt.<ref name="Amundsen(2001)sXV" /> 9. november nådde dei 83 °S, og her la dei opp eit nytt depot for å redusere vekta på sledane og for å sikre seg mat på tilbakeferda. Mennene fortsette så over fleire [[breiddegrad]]er men dei var framleis på barrieren. Hundar som vart drepne undervegs vart frose ned i depota for tilbakeferda. 11. november fekk Amundsen auge på fjellkjeda, som han kalla «Dronning Helena-kjeda». Det var no ikkje mogeleg å unngå å krysse fjella. Amundsen måtte no raskt finne ein veg over desse fjella, men i første omgangen valde han å følgje [[meridian]]en mot sør.<ref name="Huntford(2000)s372" /> Dei nådde 84&nbsp;°S den 13. november og 85°&nbsp;S den 17. november. [[Fil:Axel Heiberg Glacier - Antarctica.JPG|mini|Axel Heiberg-breen{{foto|[[US Navy]]-pilot Jim Waldron (1956–57)}}]] Den 17. november kom nordmennene fram til enden på barrieren og dermed forlenginga av [[Dei transantarktiske fjella]] etter at dei allereie i fleire dagar hadde forflytta seg langs med landet. Her støytte dei på den første store utfordringa på ferda. Dei måtte gjennom fjella for kome til [[Antarktisplatået|polarplatået]]. Ingen hadde tidlegare vore på denne staden mellom barrieren og fastlandet, og det såg ut til at hellet tok slutt for Amundsen – ruta han hadde vald såg ikkje lenger lovande ut.<ref name="Huntford(2000)s375" /> Før dei starta turen oppover dagen etter, oppretta Amundsen ytterlegare eit depot der han lagra ein tredjedel av forsyningane som totalt skulle halde i nitti dagar. Vidare utforska han, saman med Bjaaland, Wisting og Hassel, byrjinga av den planlagde strekninga. Den første dagen på det såkalla «[[Mount Betty]]» måtte dei opp kring 600 meter, før turen vidare gjekk over i skråningar og brear. Om kvelden den andre dagen slo mennene leir i ei høgd på {{formatnum:1390}}&nbsp;meter over havet; det vanskelegaste stykket verka no å liggje bak dei. Den 20. november stod dei likevel ovanfor ein ny «stor, mektig, absolutt fjordliknande bre som strekte seg frå aust til vest»,<ref name="Huntford(2000)s377" /> og som stod vinkelrett på gangretninga – [[Axel Heiberg-breen]]. Dei kalla denne opp etter [[konsul]]en [[Axel Heiberg]], som hadde støtta mange polare ekspedisjonar. Amundsen slo fast at han hadde teke feil då han trudde dette var ein enkel veg opp, for breen steg til nesten 2500 m over 13&nbsp;km, og var full av [[bresprekk]]ar. For å spare tid, og for ikkje å demoralisere mennene, valde Amundsen å halde fram oppover breen.<ref name="Huntford(2000)s378" /> Dei neste dagane vart mange av breane og fjella omkring namngjevne etter [[Fridtjof Nansen]], Don Pedro Christophersen eller medlemmar av den sørlege gruppa. Etter berre fire dagar med strevsam klatring – Amundsen hadde rekna med rundt ti dagar<ref name="Amundsen(2001)s57" /> &ndash; nådde gruppa polarplatået. Her slo dei leir ved ein stad kalla «slakteplassen», sidan 24 av dei 42 gjenverande hundane vart slakta der. Turen oppover, der ofte eit dusin hundar hadde vorte kopla til sledane, var no over, og hundane var ikkje lenger naudsynte.<ref name="Amundsen(2001)s57-62" /> Dei avliva hundane vart anten gjeve som for til andre hundar eller etne av mennene for å få ferskt kjøt, og på den måten unngå [[skjørbuk]]. Frå her drog dei vidare med 18 hundar og tre sledar. Rasjonane vart no auka på grunn av den reduserte mengda hundar som hadde behov for mat dei neste seksti dagane. Den 25. november drog mennene vidare etter eit opphald på fire dagar på grunn av dårleg vêr, men allereie neste dag braut det ut ein ny snøstorm. Trass i dårleg sikt fortsette dei fram til dei uventa fann ut at terrenget flata ut og nærast gjekk nedover. Då det vart klårt den 29. november såg dei ein stor bre føre seg. Breen gjekk frå sør til nord, og dagen etter byrja gruppa å klatre etter at dei hadde lagt ut eit depot ved foten ved 86° 21' for å lette vekta på sledane. Breen vart kalla «Djevelbreen» fordi han var særs kupert og det var vanskeleg å forflytte seg på overflata. Den 1. desember kom nordmennene fram til ei vanskeleg oppstiging i tåka med ei rekkje sprekkar på toppen av breen, der dei hadde venta eit isplatå. Amundsen skildra som følgjer: «Marsjen vår over denne frosne innsjøen var ikkje hyggeleg. Bakken under føtene våre var sjølvsagt hol, og det klang som om vi gjekk over tomme tynner. Først gjekk ein mann igjennom, så eit par hundar; men dei kom seg alle opp att.»<ref name="Amundsen(2001)sXX" /> Mennene kalla denne staden «djevelens ballsal». Den 6. desember vart det høgaste punktet på ferda nådd &ndash; {{formatnum:3322}}&nbsp;meter over havet &ndash; og same dag nådde dei 88&nbsp;°S. Frå no av gjekk ferda over eit platå. Ved 88&nbsp;25', like forbi [[Farthest South|rekorden]] til Shackleton, vart det oppretta eit siste depot. ==== Tilbakeferda ==== Før dei starta tilbakeferda den 18. desember sette gruppa opp eit telt og planta det [[Noregs flagg|norske flagget]] saman med vimpelen til «Fram». Leiren som vart sett opp ved polpunktet vart kalla ''[[Polheim]]''. Inne i teltet la Amundsen eit brev med ein førespurnad til Scott om han kunne bringe eit brev med tilbake til den [[Kong Haakon VII|norske Kongen]], i tilfelle noko skulle skje med Amundsen og resten av gruppa på veg tilbake til Europa.<ref name="Amundsen(2001)s133" /> I følgje [[Raymond Priestley]] vart Scott «degradert frå forskar til postbod» av Amundsen.<ref name="Huntford(2000)s450" /> På veg mot Sørpolen hadde gruppa tilbakelagt ein distanse på {{formatnum:1400}}&nbsp;km, og dermed i snitt klart å gå 25&nbsp;km kvar dag. Dei let ein av sledane vere att, og dei fire tilhøyrande hundane vart fordelt på dei to andre sledane. Den 24. desember nådde gruppa det første depotet på 88° 25′, og to dagar seinare kryssa dei den 88. breiddegraden. 2. januar kom gruppa fram til Djevelbreen. Her fann dei ein annan veg ned og kom seg ned til foten av breen på berre éin dag utan problem. Dei gjekk ikkje innom depotet ved foten av breen. Amundsen grunngav dette med dårleg vêr, men Huntford hevdar at Amundsen på dette punktet hadde mista orienteringa på grunn av ei feilrekna retning.<ref name="Huntford(2000)s433" /> Då tåka seinare forsvann, og medlemmar av gruppa kjente att depotet, vart to menn sende tilbake for å hente behaldninga. 5. januar skulle gruppa kome fram til depotet ved «slaktaren», men på grunn av tåka var det berre flaks at dei fann fram – og då fordi Wisting hadde sett igjen ei brekt ski i nærleiken av depotet. Staden var viktig å finne; ikkje berre på grunn av forsyningane, men òg for å kome til nedstigninga av barrieren.<ref name="Amundsen(2001)s154" /> Nordmennene tok same rute ned som under oppstigninga, og følgde deretter [[Axel Heiberg-breen]] fram til samløpet med isbremmen. Sjølv om avstanden var lengre kunne dei spare mykje tid. 7. januar kom dei ned til foten av breen, og dermed hadde dei nådd Rossbarrieren etter at gruppa hadde vore 51 dagar på fastlandet. Dei samla nokre geologiske prøver frå Mount Betty, sette att ein tank med 17 liter [[Denaturering|denaturert]] alkohol som eit teikn på at folk hadde vore der,<ref name="Huntford(2000)s438" /> og snudde så nordover. Frå no av trengde ikkje mennene spare på kreftane, sidan dei fann seg på den glatte overflata på barrieren, og dei byrja nærast å sprinte. 13. januar nådde gruppa depotet på 83°, som var det siste kritiske punktet sidan dét i motsetnad til alle dei andre nordlege leirane ikkje var markert parallelt med nord-sør-aksen.<ref name="Amundsen(2001)s167" /> 17. januar nådde dei depotet på 82°. Den 26. januar vende dei tilbake til Framheim, saman med elleve overlevande hundar. Heimferda vart fullført med 36&nbsp;km i snitt per dag, og samla hadde dei gått i 99 dagar og tilbakelagt ein avstand på rundt {{formatnum:3000}}&nbsp;km. === Austleg ferd === Den andre gruppa under ekspedisjonen reiste austover mot King Edward VII Land, i følgje Amundsen fordi Terra Nova-ekspedisjonen ikkje hadde vore i stand til å gjennomføre sommaren før, som planlagt.<ref name="Amundsen(2001)sXIV" /> Den eigentlege årsaka var å ha noko å vise til i tilfelle Amundsen ikkje skulle bli den første til å nå Sørpolen, og som straff for Johansen (sjå [[Tredje Framferda#Ein tjuvstart|over]]). Prestrud, leiaren til gruppa skreiv: {{Sitat4|Mine instruksjoner var: # Å gå til Kong Edward VII's land og der foreta de undersøkelser som tid og omstendigheter måtte tillate. # Kartlegge og undersøke Hvalbukten med dens nærmeste omgivelser. # Så vidt mulig å holde anlegget ved 'Framheim' i orden, for det tilfellet at vi skulle få enda en overvintring.<ref name="Amundsen(2003)s557" />}} Gruppa, som bestod av Prestrud, Johansen og Stubberud, skulle returnere til Framheim før det var realistisk at «Fram» kom tilbake, i midten av januar i følgje Prestrud. Han valde å gjere ferda austover før jul 1911, og å gjere arbeidet ved Framheim i første halvdelen av januar. Ferda austover skulle vare seks veker fordi dei berre hadde to sledar og seksten hundar til å transportere utstyr og forsyningar, og dei kunne ikkje gå tilbake til depota.<ref name="Amundsen(2001)s206-10" /> Den 8. november drog dei avgarde, med 80 °S som første mål. Dette var likevel ein omveg, men sidan alle forsyningar, størstedelen av den personlege utrustinga og ulikt utstyr hadde vorte utplassert der i september, var det naudsynt.{{ref label|Note1|H|H}} Dei nådde depotet 12. november, før det lagra utstyret vart teke med, mellom dei ein [[teodolitt]], eit [[hypsometer]], to [[barometer]], to [[termometer]] og eit kamera, til saman ca. 300 kilo per slede. Den 16. november nådde dei den 158. meridianenen. Inntil då hadde dei ikkje sett landområde, så dei motprova den tidlegare førehandstrua om at King Edward VII land strekte seg så langt mot sør. For likevel å nå land, og fordi ein ikkje hadde tilstrekkeleg med ressursar til å fortsetje leitinga mot aust, sette gruppa her kursen mot nord. I løpet av ferda gjorde dei astronomiske observasjonar, og kvar dag registrerte dei trykk, temperatur, vindstyrke og retning saman med skymengder. Den 23. november nådde dei det opne havet der dei skulle fylle opp forsyningar med selfangst og kjøtt vart delvis innebygt i eit depot. === Slutten på ekspedisjonen === [[Fil:Fram January 1912.jpg|mini|«Fram», fotografert i januar 1912 i Hvalbukta.]] Den 9. januar vende «Fram» tilbake til [[Hvalbukta]], og den 30. januar starta ekspedisjonen den knappe 4500 kilometer lange ferda mot [[Hobart]]. Dei tok berre med seg hundane og den viktigaste utrustinga sidan Amundsen trudde at Scott framleis var med i løpet – i røyndomen fann han seg framleis på [[Antarktisplatået|polarplatået]]. Det vart rekna som eit aspekt av sigeren å kome først til publikum med meldingar. Dei følgde ein nordleg kurs før dei nådde [[Kapp Adare]] og [[Ballenyøyane]], og deretter ein nordvestleg kurs. Tre dagar etter støtte «Fram» på kanten av eit drivisbelte, som vart passert den 6. februar. Tre dagar seinare hadde ho forlate polare strøk, og den 7. mars nådde ho Hobart. Derifrå sende Amundsen eit koda telegram til broren Leon, og det same gjorde han til dei avisene som ekspedisjonen hadde selt eksklusive rettar til. Den koda teksten lydde: «Polen nådd 14–17. desember. Alt vel.»<ref name="Huntford(2000)s482" /> «Fram» vart verande 13 dagar i Hobart før ho den 20. mars sette kursen austover. Den 6. mai kryssa dei [[Kapp Horn]] for andre gongen, før skipet den 23. mai ankra opp i [[Buenos Aires]]. Den 7. juni la alle medlemmane av ekspedisjonen, unntatt Amundsen og Nilsen, kursen mot Noreg. Dei fleste av dei hadde lova å bli med på den andre delen av ekspedisjonen til Amundsen. === Havmålingar === [[Fil:Taking an observation.jpg|mini|En observasjon ombord i «Fram».{{foto|Roald Amundsen}}]] Etter at ferda frå Noreg til Antarktis var over gjekk Amundsen ombord i «Fram» i [[Hvalbukta]] og kom under [[Thorvald Nilsen]] sin kommando. Instruksjonane hans var å segle direkte til [[Buenos Aires]], der dei skulle utføre naudsynte reparasjonar og supplere forsyningar og mannskap. Deretter skulle «Fram» segle i [[Sør-Atlanteren]], mellom [[Afrika]] og [[Sør-Amerika]], for å utføre [[oseanografi]]ske målingar, før ho skulle returnere til Buenos Aires og deretter tilbake til Antarktis for å plukke opp landgruppa.<ref name="Amundsen(2003)s121" /> Dersom noko skulle skje med Amundsen vart det planlagt at Nilsen skulle ta plassen hans og utføre dei opphavlege planane for ekspedisjonen og utforskingane av det polare bassenget.<ref name="Amundsen(2001)s297" /> Før «Fram» til slutt forlét Hvalbukta, seglte ho den 15. februar så langt inn i bukta som mogleg og nådde 78° 41 'S, den sørlegaste breiddegraden eit skip kunne nå då.<ref name="Amundsen(2001)s295" /> Den 22. februar nådde dei drivisbeltet som dei passerte på éin dag. Den 14. mars vart dei siste isfjella sett, og den 31. passerte dei [[Kapp Horn]]. Den 17. april ankra «Fram» opp i [[Buenos Aires]] etter 62 dagar. Der viste det seg at pengane som skulle vere tilgjengeleg for Nilsen ikkje var der, av den enkle årsaka at det ikkje var nokon der. Dermed kunne dei ikkje betale for overhalinga av «Fram», noko ho desperat trong. Nordmannen Don Pedro Christophersen, som var busett i Buenos Aires og som i utgangspunktet var villig til å betale for varer og drivstoff, kunngjorde at han kunne betale for opprustinga òg. Øyane [[St. Helena]] og [[øya Trindade|Trindade]] vart passert mellom 29. juli og 12. august. Den 19. august vart undersøkingane fullført og dei drog tilbake til Buenos Aires, der dei ankra opp 1. september. == Resultat == [[Fil:Roald Amundsen LOC 07622u.jpg|mini|Amundsen 1913]] Den største suksessen med ekspedisjonen var det å nå Sørpolen, noko som òg var det eksplisitte målet. Vidare vart omfanget av og overflata på [[Rossbarrieren]] undersøkt og avgjort, og det vart stadfesta at isbremmen strekte seg mellom [[Victoria Land]] og King Edward VII Land. I eit brev til Kong Håkon skildra Amundsen kort dei geografiske oppdagingane; «Dykkar majestet, vi har fastslått det sørlege punktet på den store 'Ross-barrieren' som knyter saman Victoria Land og Kong Edward VII Land. Vi har oppdaga ei mektig fjellkjede med toppar opp mot 22 000 fot [...] Vi har fastslått at det store innlandsplatået [...] slakt fell frå 89. breiddegrad.<ref name="Huntford(2000)s427" /> Fjella som nordmennene oppdaga viste seg likevel å vere rundt to tredjedelar av høgda dei hadde rekna seg fram til. == Fotnotar og referansar == === Fotnotar === * {{note label|Note1|A|A}}Rossbarrieren fekk dette namnet «fordi vi med like stor sjanse for å lukkast kunne segle ved klippene ved Dover som å prøve å passere gjennom ein slik ismasse.»<ref name="Huntford(2000)s11" /> * {{note label|Note1|B|B}}Dette skulle faktisk følgje han, idet han nådde det siste store målet innan polarforsking og kom fram til Sørpolen.<ref name="Amundsen(2001)s43" /> * {{note label|Note1|C|C}}Då Amundsen, som hadde planlagt å segle om [[Kapp Horn]], hadde kome fram til [[Beringssundet]], ville det vore absurd å ta hundane med frå Danmark og transportert dei to gonger gjennom tropane.<ref name="Huntford(2000)s183" /> * {{note label|Note1|D|D}}Det ''Kongelige Grønlandske Handelsselskap'' hadde frå 1776 monopol på handel med Grønland, og heldt desse privilegia fram til 1950. * {{note label|Note1|E|E}}Det finst ulike framstillingar av ordlyden i telegrammet. [[Apsley Cherry-Garrard|Cherry-Garrard]] (s. 82), Crane (s. 423) og Preston (s. 127) oppgjev alle eit enkelt «Am going south» («Eg dreg sørover») som innhald. Lt. Evans seier ifølgje Solomon (s. 64) at det hadde ein meir høfleg tone «Beg leave to inform you Fram proceeding Antarctic Amundsen» («Ber om lov til til å opplyse Dykk om at «Fram» fortset mot Antarktis Amundsen»), som blir understøtta av Fiennes og Huntford.<ref name="Huntford(2010)s219-20" /> * {{note label|Note1|F|F}}Ein [[Isdyne|isfot]] blir danna om hausten, når sjøvatn sprutar opp mot foten av breen og frys fast til isen. * {{note label|Note1|G|G}}Amundsen vart verande i Framheim for å bli kvitt [[hemoroide|hemoroidar]].<ref name="Huntford(2000)S300" /> * {{note label|Note1|H|H}}I september skulle likevel alle medlemmar av landgruppa dra mot Sørpolen. === Referansar === {{fotnoteliste|4|refs= <ref name="Amundsen(2001)s44">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 44</ref> <ref name="Amundsen(2001)s57">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 57</ref> <ref name="Amundsen(2001)s57-62">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 57&ndash;62</ref> <ref name="Amundsen(2001)s133">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 133</ref> <ref name="Amundsen(2001)s154">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 154</ref> <ref name="Amundsen(2001)s167">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 167</ref> <ref name="Amundsen(2001)s206-10">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 206&ndash;10</ref> <ref name="Amundsen(2001)s43">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 43.</ref> <!--<ref name="Amundsen(2001)s244">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 244</ref> --> <ref name="Amundsen(2001)s297">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 297</ref> <ref name="Amundsen(2001)s295">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 295</ref> <!--<ref name="Amundsen(2001)s320-23">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 320&ndash;23</ref> --> <!--<ref name="Amundsen(2001)s329-30">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 329&ndash;30</ref> --> <ref name="Amundsen(2001)s347-79">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 347&ndash;79</ref> <ref name="Amundsen(2001)s358">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 358</ref> <ref name="Amundsen(2001)s347">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 347</ref> <!--<ref name="Amundsen(2001)s371">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 371</ref> --> <ref name="Amundsen(2001)s379">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 379</ref> <ref name="Amundsen(2001)s383">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 383</ref> <ref name="Amundsen(2001)s388">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 388</ref> <ref name="Amundsen(2001)s390">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 390</ref> <!--<ref name="Amundsen(2001)s395-98">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 395&ndash;98</ref> --> <!--<ref name="Amundsen(2001)s410">Björn Helland-Hansen og Fridtjof Nansen, [[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 410</ref> --> <ref name="Amundsen(2003)s125">[[#Amundsen(2003)|Amundsen]] (2003), s, 125</ref> <ref name="Amundsen(2003)s135-36">[[#Amundsen(2003)|Amundsen]] (2003), s. 135&ndash;36</ref> <ref name="Amundsen(2003)Liste">[[#Amundsen(2003)|Amundsen]] (2003), Liste over bidragsytere</ref> <ref name="Amundsen(2003)s128-29">[[#Amundsen(2003)|Amundsen]] (2003), s. 128&ndash;29</ref> <ref name="Amundsen(2003)s121">[[#Amundsen(2003)|Amundsen]] (2003), s. 121</ref> <ref name="Amundsen(2003)s123">[[#Amundsen(2003)|Amundsen]] (2003), s. 123</ref> <ref name="Amundsen(2003)s184">[[#Amundsen(2003)|Amundsen]] (2003), s. 184</ref> <ref name="Amundsen(2003)s290">[[#Amundsen(2003)|Amundsen]] (2003), s. 290</ref> <ref name="Amundsen(2003)s297">[[#Amundsen(2003)|Amundsen]] (2003), s. 297</ref> <ref name="Amundsen(2003)s307">[[#Amundsen(2003)|Amundsen]] (2003), s. 307</ref> <ref name="Amundsen(2003)309-11">[[#Amundsen(2003)|Amundsen]] (2003), s. 309&ndash;11</ref> <ref name="Amundsen(2003)s342">[[#Amundsen(2003)|Amundsen]] (2003), s. 342</ref> <ref name="Amundsen(2003)s196">[[#Amundsen(2003)|Amundsen]] (2003), s. 196</ref> <ref name="Amundsen(2001)sXIV">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. XIV</ref> <ref name="Amundsen(2001)sXV">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. XV</ref> <ref name="Amundsen(2001)sXX">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. XX</ref> <ref name="Amundsen(2003)s557">[[#Amundsen(2003)|Amundsen]] (2003), s. 557</ref> <!-- Roland Huntford --> <ref name="Huntford(2000)s108">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 108</ref> <ref name="Huntford(2000)s21">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 21</ref> <ref name="Huntford(2000)s99">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s 99</ref> <ref name="Huntford(2000)s165">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 165</ref> <ref name="Huntford(2000)s165+168">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 165 og 168</ref> <ref name="Huntford(2000)s180">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 180</ref> <ref name="Huntford(2000)s178-79">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 178&ndash;79</ref> <ref name="Huntford(2000)s11">Ross, i [[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 11.</ref> <!--<ref name="Huntford(2000)s181">Amundsen, sitert i [[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 181.</ref> --> <ref name="Huntford(2000)s183">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 183</ref> <!--<ref name="Huntford(2000)s187">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 185&ndash;187</ref> --> <ref name="Huntford(2000)s220">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 220</ref> <ref name="Huntford(2000)s218-19">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 218&ndash;19</ref> <ref name="Huntford(2000)s223">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 223</ref> <ref name="Huntford(2000)s216">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 216</ref> <ref name="Huntford(2000)s256">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 256;</ref> <ref name="Huntford(2000)s242">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 242</ref> <ref name="Huntford(2000)s245">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 245</ref> <ref name="Huntford(2000)s246">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 246</ref> <ref name="Huntford(2000)s251-54">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 251&ndash;254</ref> <ref name="Huntford(2000)s254">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 254</ref> <ref name="Huntford(2000)s262">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 262</ref> <ref name="Huntford(2000)s292-93">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 292&ndash;293</ref> <ref name="Huntford(2000)s324">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 324</ref> <ref name="Huntford(2000)s343-45">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 343&ndash;345</ref> <ref name="Huntford(2000)s345">Johansen, sitert i [[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 345</ref> <ref name="Huntford(2000)s345-46">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 345&ndash;46</ref> <ref name="Huntford(2000)s347">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 347</ref> <ref name="Huntford(2000)s366">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 366</ref> <ref name="Huntford(2000)s372">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 372</ref> <ref name="Huntford(2000)s375">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 375</ref> <ref name="Huntford(2000)s377">Amundsen, i [[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 377</ref> <ref name="Huntford(2000)s378">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 378</ref> <ref name="Huntford(2000)S300">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 300</ref> <!--<ref name="Huntford(2000)s424">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 424</ref> --> <ref name="Huntford(2000)s450">Priestley, sitert i [[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 450</ref> <ref name="Huntford(2000)s433">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 433</ref> <ref name="Huntford(2000)s438">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 438</ref> <ref name="Huntford(2000)s482">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 482</ref> <ref name="Huntford(2000)s427">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 427</ref> <!--<ref name="Huntford(2000)496-502">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 496&ndash;502</ref> --> <!--<ref name="Huntford(2000)s505">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 505</ref> --> <ref name="Huntford(2010)s16">[[#Huntford(2010)|Huntford]] (2010), s. 16</ref> <ref name="Huntford(2010)s61-63">[[#Huntford(2010)|Huntford]] (2010), s. 61&ndash;63</ref> <ref name="Huntford(2010)s42">[[#Huntford(2010)|Huntford]] (2010), s. 42</ref> <ref name="Huntford(2001)s183-84">[[#Huntford(2001)|Huntford]] (2001), s. 183&ndash;84</ref> <!--<ref name="Huntford(2010)s170">[[#Huntford(2010)|Huntford]] (2010), s. 170</ref> --> <ref name="Huntford(2010)s175-76">[[#Huntford(2010)|Huntford]] (2010), s. 175&ndash;76</ref> <ref name=Luftfartsmuseet>{{kjelde www |url=http://www.luftfart.museum.no/100/txt/txt_sem.htm |tittel=Til veirs? |utgjevar=[[Norsk Luftfartsmuseum]] |vitja=12. mars 2013 }}</ref> <ref name="Huntford(2010)s177-79">[[#Huntford(2010)|Huntford]] (2010), s. 177&ndash;79</ref> <ref name=NSIDC>{{kjelde www |url=http://nsidc.org/news/press/20020316_larsen.html |tittel=Larsen B Ice Shelf Collapses in Antarctica |utgjevar=National Snow and Ice Data Center (NSIDC) |dato=2002-03-21 |vitja=12. mars 2013 |språk=engelsk }}</ref> <ref name="mil.no">{{kjelde www |url=http://www.mil.no/felles/fmgt/start/fmgt_aktuelt/article.jhtml?articleID=192569 |utgjevar=mil.no |vitja=12. mars 2013 |tittel=Nytt satelittbildekart over Antarktis }}</ref> <ref name="Nansen(1897)b1s69">[[#Nansen|Nansen]], b. 1 s. 69</ref> <ref name="Klima">{{kjelde www |url=http://www.antarcticconnection.com/antarctic/weather/climate.shtml |tittel= Climate Conditions &ndash; Weather in the Antarctica |språk=engelsk |vitja=12. mars 2013 |utgjevar= Antarctic Connections }}</ref> <ref name="Huntford(2010)s219-20">[[#Huntford(2010)|Huntford]] (2010), s. 219&ndash;20</ref> }} == Litteratur == === Kjelder til artikkelen === * {{kjelde bok |forfattar=[[Roald Amundsen|Amundsen, Roald]] |tittel=Sørpolen|forlag=[[Kagge Forlag]] |år=2003 |isbn=82-489-0366-4 |ref=Amundsen(2003) }} * {{kjelde bok |forfattar=Amundsen, Roald |tittel=The South Pole |forlag=C. Hurst & Co. Publishers |utgjevingsår=2001 |isbn=1850654697 |språk=engelsk |kommentar= Oversatt av A.G. Chater |ref=Amundsen(2001) }} * {{kjelde bok |forfattar=[[Roland Huntford|Huntford, Roland]] |tittel=Scott og Amundsen |forlag=[[Aschehoug]] |utgjevingsår=2010 |utgave=1 |isbn=9788203211546 |kommentar= Oversatt av Jan Christensen |ref=Huntford(2010) }} * {{kjelde bok |forfattar=Huntford, Roland |tittel=Scott & Amundsen – Dramatischer Kampf um den Südpol |forlag=Heyne |utgjevingsår=2000 |isbn=3-453-17790-8 |språk=tysk |ref=Huntford(2000) }} * {{kjelde bok |forfattar=Huntford, Roland |tittel= Nansen |forlag= Abacus |stad= London |utgjevingsår= 2001 |isbn= 0-349-11492-7 |språk=engelsk |ref=Huntford(2001) }} * {{kjelde bok |forfattar=[[Fridtjof Nansen|Nansen, Fridtjof]] |tittel= Farthest North, Volumes I and II |forlag= Archibald Constable & Co |stad= London |utgjevingsår= 1897 |språk=engelsk |ref=Nansen }} === Øvrig litteratur === * {{kjelde bok |forfattar=[[Kåre Holt|Holt, Kåre]] |tittel=Kappløpet |forlag=[[Gyldendal Norsk Forlag]] |utgave=2 |utgjevingsår=2007 |isbn=8205376689 }} * {{kjelde bok |forfattar=[[Jon Ewo|Ewo, Jon]] |tittel=Spillet om Sørpolen |forlag=[[Omnipax]] |utgjevingsår=2011 |utgave=1 |isbn=9788253032665 }} * {{kjelde bok |forfattar=[[Kåre Berg|Berg, Kåre]] |tittel=Polarheltene |forlag=[[Andresen & Butenschøn]] |utgjevingsår=2003 |utgave=1 |isbn=9788276941241 }} * {{kjelde bok |forfattar=Jensen, Nils Aage |tittel=Sørpolen nået |forlag=Gyldendal |utgjevingsår=1993 |isbn=8700119083 |språk=dansk }} * {{kjelde bok |forfattar=[[Robert Falcon Scott|Scott, Robert Falcon]] |tittel=Den siste reisen |forlag=Kagge forlag |utgjevingsår=2004 |isbn=8248904598 }} == Bakgrunnsstoff == * [http://www.coolantarctica.com/Antarctica%20fact%20file/History/roald%20amundsen.htm Kort skildring av ekspedisjonen, med mange fleire bilete] * [http://www.polarhistorie.no/ekspedisjonar/Fram%20III%2C%20Amundsens%20Sydpolekspedisjon Fram III – Amundsens sørpolekspedisjon]{{Død lenkje|date=oktober 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} hos Polarhistorie {{Antarktisekspedisjonar}} [[Kategori:Antarktiske ekspedisjonar]] [[Kategori:Norsk polarhistorie]] [[Kategori:Norske ekspedisjonar]] [[Kategori:Noreg og Antarktis]] [[Kategori:1910 i Antarktis]] [[Kategori:1911 i Antarktis]] [[Kategori:1912 i Antarktis]] [[Kategori:1910 i Noreg]] [[Kategori:Sørpolen]] [[Kategori:Den heroiske tidsalderen for antarktisutforsking]] [[Kategori:Roald Amundsen-ekspedisjonar]] 97vsqfnj8zu9mxkzvncctffbrmsg3ys 3651407 3651396 2026-04-24T07:59:56Z Ranveig 39 La inn manglande bolk om funnet av polpunktet frå en:, litt anna flikk. 3651407 wikitext text/x-wiki {{språkvask}} {{opprydding}} {{om||Fridtjof Nansen sin ekspedisjon med same namn |Nansens Fram-ekspedisjon}} [[Fil:Amundsen-Fram.jpg|mini|«Fram» i [[drivis]].{{foto|Steve Nicklas}}]] [[Fil:Amundsen in fur skins.jpg|mini|Roald Amundsen]] '''Tredje Framferda''' var ein [[Noreg|norsk]] [[Antarktis]]ekspedisjon leia av [[Roald Amundsen]], og den første ekspedisjonen som nådde den geografiske [[Sørpolen|sørpolpunktet]]. I åra 1910 til 1913 reiste Amundsen med [[«Fram»]] til [[Hvalbukta]] der han førte hundar og utstyr i land og sette opp vinterkvarter. «Fram» hadde tidlegare vorte nytta to gonger i [[Arktis]]. Frå basen [[Framheim]] ved Hvalbukta drog han med hundesledar mot Sørpolen, som han nådde den 14. desember 1911, 34 dagar før rivalen [[Robert Falcon Scott]] frå den [[Storbritannia|britiske]] [[Terra Nova-ekspedisjonen]], i det som har vorte kalla «[[kappløpet om Sørpolen]]». Amundsen hadde opphavleg tenkt å bli den første til nå [[Nordpolen]] frå Alaska, men under førebuingane til denne ekspedisjonen kom det meldingar om at [[Frederick Cook]] og [[Robert Peary]] alt hadde nådd den nordlege polen, og Amundsen endra planane sine i all løyndom. Først etter at ekspedisjonen segla ut frå Noreg vart besetninga og omverda underretta om dei nye planane. == Bakgrunn == === Tidlegare ekspedisjonar === [[Fil:James Clark Ross.jpg|mini|upright|James Clark Ross.<br />Måleri av John R. Wildman]] [[Rosshavet]] var tradisjonelt arbeidsområdet til britiske antarktisekspedisjonar. Dette starta med [[James Clark Ross]], som mellom 1839 til 1843 gjorde tre ferder til Antarktis med skipa [[HMS «Erebus» (1826)|HMS «Erebus»]] og [[HMS «Terror» (1813)|HMS «Terror»]]. Han drog lenger sør enn nokon annan hadde gjort før han. Ei rekkje geografiske oppdagingar vart gjort og mange objekt vart namngjeve, og fleire stader er oppkalla etter han (Rosshavet, [[Ross Island]] og [[Rossbarrieren]]{{ref label|Note1|A|A}}. Tidleg på 1900-talet byrja britane igjen å reise til Antarktis, for første gong sidan Ross, med [[Discovery-ekspedisjonen]] (1901–04), [[Nimrod-ekspedisjonen]] og [[Terra Nova-ekspedisjonen]] – alle med hovudkvarter ved [[McMurdo Sound]]. Allereie i 1894/95 var det norsk aktivitet i dette området. Ein [[Antarctic-ekspedisjonen 1894–95|kvalfangstekspedisjon]] finansiert av [[Svend Foyn]] drog til Rosshavet for å kartleggje kvalførekomstane, og ei gruppe på åtte menn gjekk i land på [[Kapp Adare]] i [[Victoria Land]]. Eit medlem av denne gruppa, nordmannen [[Carsten Borchgrevink|Carsten Egeberg Borchgrevink]], reiste for eiga rekning til den sjette internasjonale geografikongressen i [[London]]. Her tilbaud han seg å leie ein ekspedisjon som skulle vere den første til å overvintre på [[det antarktiske kontinentet]]. Han overtydde deltakarane på kongressen – blant anna med moseprøvar han hadde med seg frå Antarktis som beviste at der var liv under det antarktiske isdekket – og vekte interessa for ei ny vitskapleg utforsking av Antarktis. Våren 1898 sa [[George Newnes]] seg villig til å finansiere ekspedisjonen mot å få førsteretten til historia. Denne ekspedisjonen, kalla [[Southern Cross-ekspedisjonen]], vart den første til å overvintra i Antarktis og den første til å oppsøkja [[Rossbarrieren]] sidan James Clark Ross i 1839–43. Borchgrevink viste at barrieren ikkje berre var ei hindring, men òg ein måte å kunne kome seg sørover på. Han demonstrerte òg nytten av hundar og ski i Antarktis.<ref name="Huntford(2000)s108" /> Ekspedisjonen var alt utstyrt etter den «nye norske skulen for polarforsking».<ref name="Huntford(2000)s21" /> Denne «nye skulen» vart danna av Fridtjof Nansen då han sommaren 1888 kryssa [[Grønland]] frå aust til vest. Med det opna han ikkje berre den norske polarforskinga og vart ein person mange nordmenn identifiserte seg med, men han opna òg nye vegar innan polarteknikk. I staden for å bruke dei då tradisjonelle sledane valde Nansen å bruke lettare sledar som gjekk på ski. Han nytta vitskaplege metodar for å utvikle eigne klede, telt og kokeutstyr, og kva mat som var høvde seg å ha med på ein slik ekspedisjon. Utstyret måtte ha låg vekt, slik at det vart lettare for mannskapet å ta seg fram i felten. I tillegg vart det lagt stor vekt på å nytte hundar.<ref name="Huntford(2000)s99" /> Bruken av ski vart noko av kjernen i polarforsking. Nordmenn meistra skigåing betre enn mange av dei andre sidan ski hadde vore eit transportmiddel og ein del av kulturen i dei skandinaviske nasjonane i fleire tusen år. Ekspedisjonen til Nansen gjorde eit så stort inntrykk på den unge Amundsen<ref name="Huntford(2010)s16"/> at han i 1903 drog avstad på sin eigen ekspedisjon. Som førstemann tok han seg gjennom heile [[Nordvestpassasjen]] med skipet [[«Gjøa»]]. Erfaringa Amundsen fekk som andrestyrmann på [[«Belgica»]] under [[Belgica-ekspedisjonen]] og kunnskapen han lærde av [[eskimo|inuittane]], danna eit viktig grunnlag for planlegginga av Fram-ekspedisjonen. Under ekspedisjonen med «Gjøa» hausta Amundsen for første gongen røynsle med hundar og hundesledar, og han studerte teknikkane til inuittane innan bygging av [[iglo]]ar og framstilling av klede.<ref name="Huntford(2010)s61-63" /> === Fram-ekspedisjonen === [[Fil:Fridtjof Nansen LOC 03377u.jpg|mini|upright|Fridtjof Nansen]] Tilbake i Noreg byrja Amundsen å planleggje ein ekspedisjon i det arktiske bassenget, der han ville la seg drive over polhavet slik føregangaren hans hadde gjort, og prøvde å nå Nordpolen som framleis var uoppdaga. Huntford mistenkte at sistnemnde var hovudmålet hans,<ref name="Huntford(2000)s165" /> medan den vitskaplege utforskinga av det arktiske bassenget vart skove fram for å oppnå større økonomisk støtte. Amundsen vendte seg til Fridtjof Nansen for å be om å få låne [[«Fram»]]. Dette skipet var i utgangspunktet statleg eigedom, men sidan Nansen tilhøyrde den øvste eliten innan polarforsking i Noreg og sjølv gjekk med tankar om ein eigen ekspedisjon, såg Amundsen det naudsynt å be førebiletet sitt om å låne han skipet, noko han òg gjorde.<ref name="Huntford(2000)s165+168" /> Den 10. november 1908 gjorde han planen sin kjent for offentlegheita, og alt dagen etter mottok han 20 000 kronar frå kongeparet. Etter at Stortinget garanterte ei delvis tilbakebetaling av gjelda etter Gjøa-ekspedisjonen, drog Amundsen til [[USA]] for å halde ein foredragsturné for å skaffe ytterlegare finansiering. Tidleg i 1909 hadde Amundsen klart å skaffe ein fjerdedel av dei naudsynte midlane, men det tok si tid før han fekk fleire donasjonar. Den 9. februar 1909 løyvde [[Stortinget]] han {{formatnum:75000}}&nbsp;kroner, og tillet han å bruke «Fram» til sine føremål.<ref name="Amundsen(2003)s125" /> Tidleg i september 1909 nådde meldinga fram til Amundsen om at både [[Frederick Cook|Cook]] og [[Robert Peary|Peary]] hevda å ha nådd Nordpolen. Desse påstandane er framleis omstridde, og etter den første meldinga frå Cook, som han mottok 1. september, uttalte Amundsen at denne meldinga ikkje ville påverke planane hans «på nokon måte».<ref name="Huntford(2000)s180" /> Den 7. september mottok Amundsen ei ny melding om at Peary hadde nådd Nordpolen, og han vart då tvinga til å handle.<ref name="Huntford(2000)s183" /> Han vedtok å forskyve den opphavlege planen sin med eit år eller to, og i mellomtida heller freiste å skaffe dei manglande midlande for den komande utforskinga av Nordpolbassenget.{{ref label|Note1|B|B}} [[Fil:Scott of the Antarctic crop.jpg|mini|upright|Robert Falcon Scott]] 13. september fekk Amundsen vita at [[Robert Falcon Scott]] planla ein eigen ekspedisjon til Antarktis i august. Dagen etter annonserte Amundsen at starten på ekspedisjonen hans skulle flyttast til 1. juli 1910. == Personell == {{detaljar|Mannskap på tredje «Fram»-ferda}} Amundsen såg på ulike personlege aspekt under valet sitt mannskap til ferda si, mellom anna korleis ein ville gli inn i det sosiale miljøet, kor flinke dei var på arbeidsområda som var relevante for ekspedisjonen, kor nyfikne dei var og kor handlekraftig dei var. I følgje Huntford endra han stadig vurderingane sine før det endelege valet vart gjort.<ref name="Huntford(2000)s220" /> I tillegg til ein så høg fagleg kompetanse som mogleg, lang røynsle innan polarforsking, meistring av skigåing og handtering av hundar, forlangte han at mennene var vant til einsemd og hardt arbeid utandørs.<ref name="Huntford(2010)s175-76" /> [[Fil:SverreHassel.jpg|mini|upright|Sverre Hassel.{{foto|Anders Beer Wilse}}]] Amundsen mottok ei rekkje søknader. Som nestkommanderande valde han først [[Ole Engelstad]], ein [[kommandørkaptein]] i [[Sjøforsvaret|den norske marinen]]. Under testing av ein «mannløftende [[drake i snor|drage]]» vart han råka av [[lyn]]et og omkom,<ref name=Luftfartsmuseet /> og [[Thorvald Nilsen]] vart så vald som nestkommanderande. [[Olav Bjaaland]] kom ombord etter at han tilfeldigvis hadde støytt på Amundsen i [[Lübeck]]. Amundsen hadde nemnt noko om ein ekspedisjon under ein samtale, og Bjaaland ville gjerne delta på ein ny ekspedisjon. Sidan Bjaaland var ein utmerkt skiløpar og tømrar, tok Amundsen han med.<ref name="Huntford(2000)s178-79" /> Eit anna medlem av ekspedisjonen var [[Helmer Hanssen]], som hadde følgt Amundsen under Gjøa-ekspedisjonen. Han vart med som islos og hundeførar. For å ha ein god kokk valde Amundsen [[Adolf Lindstrøm]], som òg hadde vore med under Gjøa-ekspedisjonen. Sommaren 1901 vart han kjend med [[Oscar Wisting]], ein marineoffiser som jobba på «Fram» ved verftet i [[Horten]]. Wisting var i utgangspunktet ikkje noko god skiløpar, og hadde heller inga røynsle med hundar, men han var tilpassingsdyktig, villig til å lære og pragmatisk gemytt. Amundsen valde òg menn som kunne underkaste seg han utan problem. Som andre islos tilsette han ishavsskipparen Andreas Beck. Amundsen nekta å ta med ein [[lege]] på ekspedisjonen. Han ville gjerne ha med seg apotekaren Fritz Zapffe, ein ven og agent i Tromsø, men sidan han ikkje kunne delta, sende han overstyrmannen Gjertsen og Wisting på kurs i tannbehandling og kirurgi. Hausten 1908 mottok Amundsen eit brev frå Nansen om at han burde ta med seg [[Hjalmar Johansen]]. Han hadde følgt med Nansen under [[Nansens Fram-ekspedisjon|ekspedisjonen]] hans mot [[Nordpolen]] og var ein dugeleg hundeførar. Johansen hadde vorte alkoholikar etter ekspedisjonen med Nansen, og Amundsen frykta òg at den eldre Johansen, som òg var ein betre skiløpar og veldig ambisiøs, kunne truge autoriteten hans. Sidan Johansen hadde redda livet til Nansen under ekspedisjonen deira, insisterte sistnemnde på at Amundsen måtte ta han med på ekspedisjonen, og Amundsen måtte føye seg.<ref name="Huntford(2010)s177-79" /> == Førebuingar == === Finansiering og utrusting === 9. februar vedtok [[stortinget]] å låne Amundsen «Fram», og å gje {{formatnum:75000}}&nbsp;[[norsk krone|norske kroner]] til naudsynte reparasjonar og førebuingar,<ref name="Amundsen(2003)s125" /> i tillegg til at det hadde nedbetalt delar av gjelda etter ekspedisjonen med [[«Gjøa»]]. Mange føretak donerte bort utstyr til ekspedisjonen, inkludert [[den norske hæren]] som stilte utstyr til disposisjon.<ref name="Amundsen(2003)s135-36" /> Ytterlegare middel vart gjeve av Kongen og Dronninga ({{formatnum:30000}}&nbsp;kroner<ref name="Amundsen(2003)Liste" />) og frå privatpersonar, blant anna frå Don Pedro Christophersen. Christophersen, som budde i [[Argentina]], dekte alle kostnader i samband med «Fram» si ferd frå [[Buenos Aires]] til isbarrieren og tilbake til [[San Francisco]], via Buenos Aires.<ref name="Amundsen(2003)Liste" /> Etter det vart kjend at Cook og Peary hadde nådd Nordpolen vart det vanskeleg å skaffe meir pengar. Òg Stortinget avslo ein søknad om å auke midlane med {{formatnum:25000}}&nbsp;kroner. Amundsen fann seg no i ein situasjon med nær {{formatnum:150000}}&nbsp;kroner i underskot. Han brydde seg derimot ikkje så mykje om eit balansert budsjett, fordi han visste at om han vart den første til å nå Sørpolen, ville alt bli tilgjeve. Han tok derfor opp eit lån, og belasta sitt eige hus med {{formatnum:25000}}&nbsp;kroner.<ref name="Huntford(2000)s218-19" /> For å få nok sledehundar reiste Amundsen til [[København]] der han kjøpte 100 [[grønlandshund]]ar av det ''Kongelege Grønlandske Handelsselskap''{{ref label|Note1|D|D}} som skulle leverast i Danmark i juli 1910. Amundsen var overtydd om at dei ville vere langt betre enn ponniane som Scott nytta som hovudtransportmiddel.<ref name="Amundsen(2003)s128-29" /> Selskapet gjekk med på å sende hundane med «Hans Egede» til [[Kristiansand]] utan ekstra kostnader for Amundsen.<ref name="Amundsen(2003)s128-29" /> Ferdighytta dei hadde med, som var 7,8 m lang og 3,9 m brei, vart bygd ved heimstaden til Amundsen i [[Bunnefjorden|Bundefjord]], og seinare demontert og pakka for å bli sett opp i Antarktis. Hytta hadde to rom, der det eine fungerte som eit kjøken og eit fungerte som eit soverom, spisestove og stove. Der fanst òg eit loft, som vart brukt til lagring av rekvisita. Sledane til landgruppa var 3,6 m lange og vog i utgangspunktet 75&nbsp;kg, før vekta i løpet av vinteren i gjennomsnitt vart redusert til 24&nbsp;kg. Skia var laget av [[hickory]], som var eit elastisk og sterkt material. Skilengda var 1,8&nbsp;m.<ref name="Huntford(2010)s42" /> === Mål og plan === [[Fil:TerraNova2-no.png|mini|Kart som viser rutene Scott (blå) og Amundsen (grøn) følgde til polpunktet. Scott nådde polpunktet først han [[17. januar]] [[1912]], 34 dagar etter Amundsen.]] Amundsen freista å få tak i all tilgjengeleg litteratur, og utvikla ein nøyaktig plan i ut i frå sine eigne røynsler med polarferder. Hovudmålet med ekspedisjonen var å nå Sørpolen. Vitskapen spelte berre ei birolle, men Amundsen planla å utføre så mange målingar som mogleg undervegs, først og fremst meteorologiske.<ref name="Amundsen(2001)s44" /> I tillegg skulle «Fram» utføre omfattande [[oseanografi]]ske målingar i Atlanterhavet, og Amundsen og [[Bjørn Helland-Hansen]] planla å bruke dette som ei unnskyldning for å kome i gang ombord på «Fram» i Noreg, i staden for i [[San Francisco]] som tidlegare annonsert.<ref name="Huntford(2000)s223" /> «Fram» skulle i følgje planen til Amundsen forlate Noreg i midten av august, og ha ein mellomstopp i [[Madeira]]. Derifrå skulle dei gå rundt [[Kapp det gode håp]] og inn i [[Rosshavet]] og gjere framstøyt mot Rossbarrieren, som skulle bli nådd rundt 15. januar. I [[Hvalbukta]] skulle om lag ti menn bli plukka ut til ei overvintringsgruppe og byggje ein base, medan «Fram» skulle gå tilbake til [[Buenos Aires]] og gjere målingar i [[Atlanterhavet]]. I oktober skulle ho dra tilbake mot sør, og plukke opp landgruppa igjen.<ref name="Amundsen(2003)s121" /> Denne gruppa skulle òg, så snart hytta var ferdig og forsyningar var førte i land, frakte og lagre drivstoff og mat i depot så langt sør som mogleg. Målet var å føre så mykje proviant ned til 80 °S at dei kunne sjå dette som det eigenlege startpunktet for sledeferda mot Sørpolen.<ref name="Amundsen(2003)s123" /> Då desse aktivitetane var ferdige var vinteren kome, og gruppa vart brukt til å arbeide med utstyret for å gjere det klart til våren. Når våren kom, skulle utstyret og grunnlaget vere så klart som mogleg for å kunne nå Sørpolen.<ref name="Amundsen(2003)s123" /> Amundsen ynskte å dra ut frå Hvalbukta, dra rett mot sør, og følgje den same [[meridian]]en så langt det var mogleg.<ref name="Amundsen(2003)s125" /> Hvalbukta vart vald ut av fleire årsaker. På den eine sidan låg han lengre sør enn nokre andre tidlegare hadde vore med skip og innan rekkjevidd av barrieren, noko som var viktig for sledeferda, sidan ruta kunne bli nær nær 10% kortare<ref name="Huntford(2000)s216" /> og på den andre sida kunne Amundsen her gjere seg kjend med overflatetilhøva på barrieren saman med dei han skulle ta med sørover. I tillegg fanst der, i følgje dei tidlegare rapportane til Ross og Shackleton, store mengder [[selar]] og [[pingvinar]] i området, slik at matforsyninga alltid ville vere sikra. For dei meteorologiske observasjonane på barrieren var bukta òg eit gunstig område, fordi naturen i området ikkje kunne påverke tilhøva. Til sist var det lett å nå staden med skipet. Det vart generelt akseptert at barrieren flaut i vatnet, noko som òg vart stadfesta av rapportane til Shackleton om store isblokker. Amundsen konkluderte likevel med at dei måtte kvile på eit slags fundament, som små øyar eller [[skjer]], fordi miljøet i Hvalbukta hadde endra seg lite sidan Ross-ekspedisjon i 1843–44.<ref name="Amundsen(2001)s347-79" /> Amundsen konkluderte riktig, sjølv om resonnementet ikkje var det. Ein veit i dag at barrieren er ein [[isbrem]] og dermed flyt i vatnet og er knytt til land via ein [[isbre]].<ref name=NSIDC /> Dei stabile istilhøva i bukta kjem av at ho ligg i vindskuggen av [[Roosevelt Island i Antarktis|Roosevelt Island]].<ref name="Huntford(2000)s216" /> I 2000 forsvann Framheim på eit isflak som losna frå barrieren.<ref name="mil.no" /> === «Fram» === [[Fil:Framinnreiing.jpg|mini|Plan- og snitt-teikningar for «Fram».]] {{detaljar|«Fram»}} «Fram» vart bygd i 1892 av [[Colin Archer]] som eit fartøy som kunne tole den arktiske [[pakkis]]en. Archer var kjend for eit skrogdesign som kombinerte sjødugleik med ein grunn [[djupgang]], og hadde vore ein pioner innan utviklinga av [[spissgattar|spissgatta]] fartøy der den vanlege [[akterspegel]]en var erstatta av ein spiss akterstamn, noko som gjorde det lettare å manøvrere.<ref name="Huntford(2001)s183-84" /> Skipet vart rigga som ein tre-masta [[skonnert]] med eit samla seglareal på ca. 560 m², og hjelpemotoren på 220 [[Hestekraft|hestekrefter]] var i stand til gje skipet ein fart på 7 [[knop]] (13,1&nbsp;km/t).<ref name="Nansen(1897)b1s69" /> «Fram» er 39 meter lang, 11 m brei og har eit volum på 440 [[Bruttoregistertonn|brutto-]] og 807 [[nettoregistertonn]].<ref name="Huntford(2000)s256" /><ref name="Amundsen(2001)s358" /> Den tremasta [[skonnert]]en hadde fleire gonger vorte brukt av [[Fridtjof Nansen]] og [[Otto Sverdrup]] under ekspedisjonane deira i Arktis. Den 9. mars 1909 bad Amundsen skipsverftet i [[Horten]] om å reparere skipet og gjere dei naudsynte endringane. Den viktigaste endringa var å erstatte [[dampmaskin]]en med ein 180-PS-dieselmotor. Dermed var «Fram» det første polarskipet med [[dieselmotor]], noko som var meir praktisk for manøvrering mellom isflaka. Ein annan fordel var at dei sparte mannskap – det var berre trong for éin mann for å operere fartøyet.<ref>[[#Huntford 2000|Huntford]], s.&nbsp;256</ref> == Ekspedisjon == {| class="wikitable" align="right" !colspan=2|'''Viktige datoar''' |- ! Hending ! Dato |- | Avreise frå [[Noreg]] || 9. august 1910 |- | Når fram til [[Hvalbukta]] || 14. januar 1911 |- | [[«Fram»]] forlét [[Framheim]] || 15. februar 1911 |- | Slutten av depotferdene || 11. april 1911 |- | «Tjuvstart» || 8. september 1911 |- | Byrjinga på den sørlege ferda || 20. oktober 1911 |- | Nådde [[Sørpolen]] || 14. desember 1911 |- | «Fram» tilbake ved Framheim || 8. januar 1912 |- | Nådde [[Hobart]] i [[Australia]] || 7. mars 1912 |} === Frå Noreg til Antarktis === Etter ferdigstillinga i mai 1910 låg «Fram» oppankra i [[Oslo|Christiania]] for å bli lasta opp i byrjinga av juni, og 3. juni sette dei segl. Det første målet var å få sett opp ferdighytta til Amundsen. Den 7. juni letta «Fram» anker igjen. Før dei sette kursen i retning Antarktis var ho ein tur rundt [[Dei britiske øyane]] og ein tur tilbake til Noreg. Det tilsynelatande målet var å utføre [[oseanografi]]ske undersøkingar, men det skal ha vore motorar og mannskapet på «Fram» som vart testa.<ref name="Huntford(2000)s242" /> Den planlagde ruta vart kraftig redusert grunna dårleg vêr og eit motorhavari. 10. juli forlét dei [[Bergen]] og sette kursen mot [[Kristiansand]]. Her vart dei siste varene som ski og sledar lasta ombord, saman med 97 grønlandshundar. No vart òg oberstløytnant Gjertsen og Prestrud innvigd i planane om ei ferd sørover. Dei var veldig entusiastiske.<ref name="Huntford(2000)s245" /> 9. august var alle naudsynte førebuingar gjennomført, og «Fram» sette kursen mot [[Madeira]]. Dagbok til Johansen indikerer at det oppstod dårleg stemning ombord under ferda fordi mannskapet følte at offiserane skjulte noko for dei, og òg at kameratskapen mellom mennene ikkje var spesielt bra.<ref name="Huntford(2000)s246" /> Skipet kom fram til Madeira 6. september og dei etterfylte forsyningane som ferskvatn. Bror til Amundsen, Leon, kom ombord for å ta med seg dei siste meldingane til omverda, mellom anna meldingar til Nansen og den norske kongen, [[Kong Haakon VII|Haakon VII.]], og eit telegram til Scott som Leon avleverte i Christiania 3. oktober. Scott tok imot meldinga då han gjekk ombord i [[«Terra Nova»]] i [[Melbourne]] 12. oktober{{ref label|Note1|E|E}} I byrjinga av oktober gjekk Leon ut i offentlegheita med planen til Amundsen. 9. september var alt klard for reise, og mannskapet vart samla på dekk medan Amundsen informerte om planen og bad om støtte frå kvar enkelt – han fekk einstemmig støtte.<ref name="Amundsen(2003)s184" /><ref name="Huntford(2000)s251-54" /> Same kveld la dei kursen mot sør og stemninga betra seg ombord.<ref name="Huntford(2000)s254" /> Neste stopp på ferda skulle vere ein norsk kvalfangststasjon på [[Kerguelen]], men på grunn av dårleg vêr mot slutten av november, var «Fram» ute av stand til å nærme seg øyane. Elles var ferda hendingslaus, og mannskapet studerte alle bøker frå tidlegare antarktiske ekspedisjonar, som dei kunne finne i det godt utstyrte biblioteket. 1. desember kunngjorde Amundsen landgangsmannskapet – [[Kristian Prestrud|Prestrud]], [[Hjalmar Johansen|Johansen]], [[Helmer Hanssen|Hanssen]], [[Sverre Hassel|Hassel]], [[Oscar Wisting|Wisting]], [[Olav Bjaaland|Bjaaland]], [[Jørgen Stubberud|Stubberud]] og [[Adolf Lindstrøm|Lindstrøm]]. 1. januar kom dei første isfjella i sikte, og dagen etter nådde dei [[drivis]]beltet som strekkjer seg til Antarktis, og «Fram» kunne enkelt, og i løpet av tre og ein halv dag, krysse beltet takka vere røynsler frå tidlegare ekspedisjonar.<ref name="Huntford(2000)s262" /> 11. januar kom Rossbarrieren innan synsvidde, og tre dagar etter nådde dei Hvalbukta. === Tilkome og depot === [[Fil:Nla.pic-an23814300.jpeg|mini|venstre|På Sørpolen]] Etter tilkome den 14. januar 1911, vart «Fram» fortøydd til [[Isdyne|isfoten]]{{ref label|Note1|F|F}} av barrieren, og saman med Nilsen, Prestrud og Stubberud rekognoserte Amundsen tilhøva og finne ein eigna leirstad. Då dei fann ein eigna stad, sette to av mennene opp ferdighytta medan dei andre medlemmane av landgruppa frå 15. januar førte hundar, utstyr og forsyningar i land med sledar. Hundane hadde fått 20 kvalpar under turen frå Noreg, og dei hadde no i alt 116 hundar. 27. januar stod hytta ferdig, og saman med den omkringliggande leiren vart han døypt «[[Framheim]]». Varene vart lagra i eit depot 600 meter unna, og inneheldt [[Selar|sel]]- og [[pingvin]]kjøt som dei hadde fått under jakt. 4. februar segla [[«Terra Nova»]] forbi under tilbakeferda si frå [[McMurdo-sundet]], etter at ho ikkje hadde kunna nå målet sitt, [[King Edward VII Land]]. Britane hadde med seg meldingar om Scott, mellom anna om dei motoriserte køyretøya hans. Meldinga gjorde Amundsen uroleg og var ikkje usikker på sjansane deira om å kome først fram heilt til han stod på polpunktet. Den 10. februar 1911 drog Amundsen, Prestrud, Johansen og Hanssen avgarde med tre sledar. Av mennene sprang som vanleg éin mann føre den første sleden for å halde hundane på rett kurs. Føraren av den første sleden hadde kompass og kontrollerte retninga til personen som sprang føre. Med atten hundar sette dei kursen sørover for å utforske omgivnadane, teste utstyret og farten, og dels starte transporten av utstyr og forsyningar sørover. Den 14. februar nådde gruppa 80 °S og lagra forsyningane dei hadde med – eit halvt tonn mat – i eit depot. To dagar seinare returnerte dei til Framheim, der «Fram» allereie hadde drege. I løpet av ferda merkte gruppa seg at barrieren var god og farbar, og under dei rådande vêrtilhøva kunne tilhøva einskilde stader samanliknast med vintertilhøva i Noreg. Likevel vart det oppdaga fleire veikskapar i utstyret som nordmennene måtte fikse – dei mest graverande allereie til neste tur, dei mindre viktige i løpet av vinteren.<ref name="Huntford(2000)s292-93" /> Den 22. februar drog ei ny gruppe avgarde for å leggje ut nye depot. Denne gongen vart alle mennene i landgruppa med, utanom kokken Lindström, og dei drog avgarde med sju sledar og 42 hundar. 27. februar nådde dei det tidlegare oppretta depotet 80 °S, og 3. mars nådde dei 81 °S der eit nytt depot med eit halvt tonn med hundemat vart lagt. Bjaaland, Hassel og Stubberud snudde her. Ved 82 °S, som dei nådde 8. mars, vart ytterlegare 680 kilo forsyningar lagra, spesielt hundemat. Her snudde gruppa om, sjølv om dei i utgangspunktet ynskte å gå til 83 °S. Sledane var likevel så overlasta og den lange ferda, den komande vinteren og den [[Sastrugi|vanskelege overflata]] med nysnø og sprekkar sleit ut hundane så mykje at sjølv Amundsen måtte la sleden sin stå att då dei tok til på tilbakeferda den 10. mars. Totalt åtte hundar døydde på denne ferda, og åtte av hundane til Stubberud døydde like etter heimkomsten, hovudsakleg på grunn av kulde ifølgje Amundsen.<ref name="Amundsen(2003)s290" /> Blant mennene herska det ufred. Den 22. mars kom gruppa tilbake til Framheim. Den 31. mars drog ei gruppe på seks menn leia av Johansen{{ref label|Note1|G|G}} avgarde med seks sledar og 36 hundar – dei returnerte 11. april. På denne siste ferda la dei ut om lag {{formatnum:1200}}&nbsp;kilo selkjøtt ved 80&nbsp;°S, eit depot som no inneheld meir enn to tonn med forsyningar. === Vinter === [[Fil:Fuel depot at Framheim - Amundsen Expedition.jpg|mini|Hassel i det underjordiske drivstofflageret ved Framheim.{{foto|Oscar Wisting}}]] Før vinteren kom vart store mengder sel og pingvinar drepne for at ekspedisjonen skulle klare seg godt gjennom vinteren; {{formatnum:60000}}&nbsp;kg kjøtt skulle halde til mennene og 115 hundar.<ref name="Amundsen(2003)s297" /> For å røre seg så lite som mogleg ute i det fri vart dei fleste av lagerromma kopla saman via eit nettverk av underjordiske kammer og tunnelar. Tunnelane vart gravne ut med spadar som Bjaaland og Stubberud laga av ei stålplate dei hadde med.<ref name="Amundsen(2003)s307" /> I dei underjordiske kammera laga dei mellom anna til ein verkstad, ei badstove og eit observatorium.<ref name="Amundsen(2003)309-11" /> I løpet av vinteren passa dei på å reparere og tilpasse utstyret frå depotreisene – både sledar og personleg utstyr. Vekta på sledekassane vart redusert.<ref name="Amundsen(2003)s342" /> Ski, sledekassar, støvlar, telt og nesten alt utstyr var gammaldags.<ref name="Huntford(2000)s324" /> Elles vart tida brukt til kursing, lesing, og spel som [[dart]] og [[whist]], samstundes som dei gjorde meteorologiske målingar tre gonger om dagen.<ref name="Amundsen(2003)s196" /> Amundsen hadde godt vêr med roleg eller lett bris, medan Scott hadde uvêr som hindra han i å utføre arbeidet sitt.<ref name="Amundsen(2001)s347" /> Frå midten av august kunne dei sjå ein ende på alt arbeidet, og frå 23. august vart sledane lasta og gjort klare på startpunktet, kvar av dei 400 kilo tunge. === Ferda mot Sørpolen === ==== Ein tjuvstart ==== Det var viktig for Amundsen å bryte opp snarleg. Han frykta dei motoriserte køyretøya til britane og ynskte å få størst mogleg forsprang. Han planla difor å forlate Framheim den 24. august. Dette viste seg å vere altfor tidleg, sidan den sørlege våren knapt hadde byrja på den tida. I byrjinga av september hadde temperaturen stige såpass mykje at Amundsen valde å starte ferda sørover mot polpunktet.<ref name="Amundsen(2001)s379" /> Starten vart utsett på grunn av dårleg vêr, før åtte menn drog ut med sju sledar og nitten hundar den 8. september. Dei hadde med seg forsyningar for nitti dagar. Ein merkte likevel raskt at dei hadde forlate leiren for tidleg – berre tre dagar seinare hadde temperaturen falle med nesten 30&nbsp;°C til -56&nbsp;°C, og hundane gjekk påviseleg dårlegare.<ref name="Amundsen(2001)s383" /> Amundsen avgjorde at dei berre skulle gå til depotet ved 80 °S, og lagre forsyningane og utstyr dei hadde med før dei returnerte til Framheim. Dei nådde depotet 14. september. På tilbakeferda døydde fleire av hundane. På morgonen den 16. september, den siste dagen av tilbakeferda, steig temperaturen noko, men ingen visste kor lengje det ville vare. Amundsen gav difor ordre om at den siste etappen skulle gjerast utan pausar. Tilbakeferda vart heilt uorganisert, og avstanden mellom sledane var opp mot åtte og ein halv time då dei kom fram.<ref name="Amundsen(2001)s388" /> Amundsen, Wisting og Hanssen kom først fram, to timar seinare kom òg Bjaaland og Stubberud. Hassel, som kom litt seinare, melde at Johansen og Prestrud var utan mat og brensel, og at dei framleis var på [[Rossbarrieren|barrieren]]. Hundane til Prestrud var så svake at han vart hengjande lenger og lenger etter dei andre. Johansen var merksam på dette, og han redda truleg livet hans då han kjempa seg tilbake til Framheim med ein svak og utmatta Prestrud.<ref name="Huntford(2000)s343-45" /> Då Amundsen og Johansen morgonen etter snakka om forseinkingane klarte ikkje Johansen halde seg lenger, og kom med alvorlege skuldingar mot Amundsen fordi han hadde forlate dei andre ekspedisjonsmedlemmane. Gruppa var «ikkje lenger ein ekspedisjon, men rein panikk»,<ref name="Huntford(2000)s345" /> og han kritiserte ope leiarskapen til Amundsen. Amundsen såg no oppførselen til Johansen som ein fare for ekspedisjonen, og Amundsen såg seg tvinga til å statuere eit døme – han isolerte Johansen og Prestrud frå dei øvrige ekspedisjonsmedlemmane og brukte dobbeltstemma si i ei avstemming om å avvise ein plan om ei ekstra gruppe.<ref name="Huntford(2000)s345-46" /> Berre fem menn skulle dra i retning sør. Dei øvrige tre – Stubberud, Johansen og Prestrud – skulle dra mot [[King Edward VII Land]], leia av Prestrud, for å utforske området rundt [[Hvalbukta]]. Denne ekspedisjonen vart ikkje berre brukt som ekstra straff for Johansen, men òg som ei sikring – dersom dei ikkje nådde det verkelege målet med ekspedisjonen, ville Amundsen framleis ha oppnådd noko.<ref name="Huntford(2000)s347" /> Amundsen sjølv grunngav den nye planen med at ei mindre gruppe kunne ta seg fram raskare, og at depota ville stige i verdi.<ref name="Amundsen(2001)s390" /> Amundsen hadde hellet med seg, og mista ingen ekspedisjonsmedlemmar på ferda. Han drog òg nytte av at han kunne få reie på materielle skadar, og at sjølve polferda ikkje var prega av konflikten med Johansen. ==== Den sørlege ferda ==== Først i midten av oktober 1911 byrja den eigentlege antarktiske våren. Sel og fuglar vart oppdaga og temperaturen heldt seg rund -29 til -30&nbsp;°C (det antarktiske kystgjennomsnittet ligg på -15 til -10&nbsp;°C).<ref name="Klima" /> Den 20. oktober la Roald Amundsen, saman med Bjaaland, Hanssen, Hassel og Wisting, ut på det andre forsøket sitt. Mennene drog avgarde med fire sledar, 52 hundar og forsyningar berre berekna å halde til dei var framme ved det første depotet ved 80° S. Undervegs kom dei inn i eit område med rekkje bresprekkar, men dei kom seg trygt forbi. Depotet nådde dei 23. oktober. Her hadde dei ein todagars pause for å kvile hundane, slik at dei ikkje skulle overanstrengje seg allereie på den første delen av ferda.<ref name="Amundsen(2001)sXIV" /> Den 26. oktober drog gruppa vidare, og herfrå bygde dei [[dagmerke]] for å lettare finne vegen attende på tilbakeferda. Desse merka var 180&nbsp;cm høge og bestod av blokker av snø. Inne i kvart merke vart det lagt ein papirlapp med eit nummer og lokalisering for merket, og retning og avstand til det neste merket mot nord. Den 31. oktober nådde dei depotet ved 81 °S, og her løyvde gruppa seg éin dags kvile før dei drog vidare og nådde depotet ved 82 °S den 5. november. Før det hadde dei nok ein gong, utan å kome til skade, kryssa eit felt med sprekkar i tett tåke.<ref name="Huntford(2000)s366" /> Den 7. november drog dei avgarde igjen, og føre dei låg no ukjent terreng. Vêret var bra, og dei klarte seg godt.<ref name="Amundsen(2001)sXV" /> 9. november nådde dei 83 °S, og her la dei opp eit nytt depot for å redusere vekta på sledane og for å sikre seg mat på tilbakeferda. Mennene fortsette så over fleire [[breiddegrad]]er men dei var framleis på barrieren. Hundar som vart drepne undervegs vart frose ned i depota for tilbakeferda. 11. november fekk Amundsen auge på fjellkjeda, som han kalla «Dronning Helena-kjeda». Det var no ikkje mogeleg å unngå å krysse fjella. Amundsen måtte no raskt finne ein veg over desse fjella, men i første omgangen valde han å følgje [[meridian]]en mot sør.<ref name="Huntford(2000)s372" /> Dei nådde 84&nbsp;°S den 13. november og 85°&nbsp;S den 17. november. [[Fil:Axel Heiberg Glacier - Antarctica.JPG|mini|Axel Heiberg-breen{{foto|[[US Navy]]-pilot Jim Waldron (1956–57)}}]] Den 17. november kom nordmennene fram til enden på barrieren og dermed forlenginga av [[Dei transantarktiske fjella]] etter at dei allereie i fleire dagar hadde forflytta seg langs med landet. Her støytte dei på den første store utfordringa på ferda. Dei måtte gjennom fjella for kome til [[Antarktisplatået|polarplatået]]. Ingen hadde tidlegare vore på denne staden mellom barrieren og fastlandet, og det såg ut til at hellet tok slutt for Amundsen – ruta han hadde vald såg ikkje lenger lovande ut.<ref name="Huntford(2000)s375" /> Før dei starta turen oppover dagen etter, oppretta Amundsen ytterlegare eit depot der han lagra ein tredjedel av forsyningane som totalt skulle halde i nitti dagar. Vidare utforska han, saman med Bjaaland, Wisting og Hassel, byrjinga av den planlagde strekninga. Den første dagen på det såkalla «[[Mount Betty]]» måtte dei opp kring 600 meter, før turen vidare gjekk over i skråningar og brear. Om kvelden den andre dagen slo mennene leir i ei høgd på {{formatnum:1390}}&nbsp;meter over havet; det vanskelegaste stykket verka no å liggje bak dei. Den 20. november stod dei likevel ovanfor ein ny «stor, mektig, absolutt fjordliknande bre som strekte seg frå aust til vest»,<ref name="Huntford(2000)s377" /> og som stod vinkelrett på gangretninga – [[Axel Heiberg-breen]]. Dei kalla denne opp etter [[konsul]]en [[Axel Heiberg]], som hadde støtta mange polare ekspedisjonar. Amundsen slo fast at han hadde teke feil då han trudde dette var ein enkel veg opp, for breen steg til nesten 2500 m over 13&nbsp;km, og var full av [[bresprekk]]ar. For å spare tid, og for ikkje å demoralisere mennene, valde Amundsen å halde fram oppover breen.<ref name="Huntford(2000)s378" /> Dei neste dagane vart mange av breane og fjella omkring namngjevne etter [[Fridtjof Nansen]], Don Pedro Christophersen eller medlemmar av den sørlege gruppa. Etter berre fire dagar med strevsam klatring – Amundsen hadde rekna med rundt ti dagar<ref name="Amundsen(2001)s57" /> &ndash; nådde gruppa polarplatået. Her slo dei leir ved ein stad kalla «slakteplassen», sidan 24 av dei 42 gjenverande hundane vart slakta der. Turen oppover, der ofte eit dusin hundar hadde vorte kopla til sledane, var no over, og hundane var ikkje lenger naudsynte.<ref name="Amundsen(2001)s57-62" /> Dei avliva hundane vart anten gjeve som for til andre hundar eller etne av mennene for å få ferskt kjøt, og på den måten unngå [[skjørbuk]]. Frå her drog dei vidare med 18 hundar og tre sledar. Rasjonane vart no auka på grunn av den reduserte mengda hundar som hadde behov for mat dei neste seksti dagane. Den 25. november drog mennene vidare etter eit opphald på fire dagar på grunn av dårleg vêr, men allereie neste dag braut det ut ein ny snøstorm. Trass i dårleg sikt fortsette dei fram til dei uventa fann ut at terrenget flata ut og nærast gjekk nedover. Då det vart klårt den 29. november såg dei ein stor bre føre seg. Breen gjekk frå sør til nord, og dagen etter byrja gruppa å klatre etter at dei hadde lagt ut eit depot ved foten ved 86° 21' for å lette vekta på sledane. Breen vart kalla «Djevelbreen» fordi han var særs kupert og det var vanskeleg å forflytte seg på overflata. Den 1. desember kom nordmennene fram til ei vanskeleg oppstiging i tåka med ei rekkje sprekkar på toppen av breen, der dei hadde venta eit isplatå. Amundsen skildra som følgjer: «Marsjen vår over denne frosne innsjøen var ikkje hyggeleg. Bakken under føtene våre var sjølvsagt hol, og det klang som om vi gjekk over tomme tynner. Først gjekk ein mann igjennom, så eit par hundar; men dei kom seg alle opp att.»<ref name="Amundsen(2001)sXX" /> Mennene kalla denne staden «djevelens ballsal». Den 6. desember vart det høgaste punktet på ferda nådd &ndash; {{formatnum:3322}}&nbsp;meter over havet &ndash; og same dag nådde dei 88&nbsp;°S. Frå no av gjekk ferda over eit platå. Ved 88&nbsp;25', like forbi [[Farthest South|rekorden]] til Shackleton, vart det oppretta eit siste depot. Ekspedisjonenpasserte det den 8. desember.{{sfn|Huntford|1979|p=459}} Etterkvart som gruppa nærma seg polen, såg dei seg om etter variasjonar i landskapet som kunne tyda på at ein annan ekspedisjon hadde kome fram før dei. Medan dei var i ein leir den 12. desember vart dei ei stund redde for ein svart gjenstand dei såg i horisonten, men dette viste seg å vera avføring frå deira eigne hundar som vart forstørra av luftspegling.{{sfn|Huntford (''The Last Place on Earth'')|1985|pp=451–452}} Neste dag slo dei leir ved 89°&nbsp;45′&nbsp;S, {{convert|15|nmi|km}} frå polen.{{sfn|Langner|p=193}} Dagen etter, 14. desember 1911, drog Amundsen framfor sledane, og kring klokka 15 nådde gruppa nærleiken av Sørpolen.{{sfn|Huntford|1979|p=487}} Dei plasserte det norske flagget der og kalla plået Kong Haakon VIIs Vidde..{{sfn|Amundsen | loc=Vol. II | p=122}} Dei neste tre dagane prøve gruppa å avgjerda den nøyaktige plasseringa av polen. Etter dei omstridde og omdiskuterte krava til Cook og Peary i nord, ønskte Amundsen å lata att tydelege markørar for Scott.{{sfn|Huntford|1979|p=491}} Etter å ha utført fleire [[sekstant]]-målingar på fleire ulike tidspunkt la Bjaaland, Wisting og Hassel ut på ski i ulike retningar for å boksa inn polen. Amundsen meinte at saman burde dei kunne bestemma det nøyaktige polpunktet.{{sfn|MacPhee|p=155}} Dei sette opp eit telt somm dei kalla ''[[Polheim]]'' så nær dei kunne til polen dei hadde funne ut frå observasjonane sine. Før dei starta tilbakeferda den 18. desember planta gruppa [[det norske flagget]] saman med vimpelen til «Fram». Inne i teltet la Amundsen eit brev med ein førespurnad til Scott om han kunne bringe eit brev med tilbake til den [[Kong Haakon VII|norske Kongen]], i tilfelle noko skulle skje med Amundsen og resten av gruppa på veg tilbake til Europa.<ref name="Amundsen(2001)s133" /> I følgje [[Raymond Priestley]] vart Scott «degradert frå forskar til postbod» av Amundsen.<ref name="Huntford(2000)s450" /> ==== Tilbakeferda ==== På veg mot Sørpolen hadde gruppa tilbakelagt ein distanse på {{formatnum:1400}}&nbsp;km, og dermed i snitt klart å gå 25&nbsp;km kvar dag. Dei let ein av sledane vere att, og dei fire tilhøyrande hundane vart fordelte på dei to andre sledane. Den 24. desember nådde gruppa det første depotet på 88° 25′, og to dagar seinare kryssa dei den 88. breiddegraden. 2. januar kom gruppa fram til Djevelbreen. Her fann dei ein annan veg ned og kom seg ned til foten av breen på berre éin dag utan problem. Dei gjekk ikkje innom depotet ved foten av breen. Amundsen grunngav dette med dårleg vêr, men Huntford hevdar at Amundsen på dette punktet hadde mista orienteringa på grunn av ei feilrekna retning.<ref name="Huntford(2000)s433" /> Då tåka seinare forsvann, og medlemmar av gruppa kjente att depotet, vart to menn sende tilbake for å hente behaldninga. 5. januar skulle gruppa kome fram til depotet ved «slaktaren», men på grunn av tåka var det berre flaks at dei fann fram – og då fordi Wisting hadde sett igjen ei brekt ski i nærleiken av depotet. Staden var viktig å finne; ikkje berre på grunn av forsyningane, men òg for å kome til nedstigninga av barrieren.<ref name="Amundsen(2001)s154" /> Nordmennene tok same rute ned som under oppstigninga, og følgde deretter [[Axel Heiberg-breen]] fram til samløpet med isbremmen. Sjølv om avstanden var lengre kunne dei spare mykje tid. 7. januar kom dei ned til foten av breen, og dermed hadde dei nådd Rossbarrieren etter at gruppa hadde vore 51 dagar på fastlandet. Dei samla nokre geologiske prøver frå Mount Betty, sette att ein tank med 17 liter [[Denaturering|denaturert]] alkohol som eit teikn på at folk hadde vore der,<ref name="Huntford(2000)s438" /> og snudde så nordover. Frå no av trengde ikkje mennene spare på kreftane, sidan dei fann seg på den glatte overflata på barrieren, og dei byrja nærast å sprinte. 13. januar nådde gruppa depotet på 83°, som var det siste kritiske punktet sidan dét i motsetnad til alle dei andre nordlege leirane ikkje var markert parallelt med nord-sør-aksen.<ref name="Amundsen(2001)s167" /> 17. januar nådde dei depotet på 82°. Den 26. januar vende dei tilbake til Framheim, saman med elleve overlevande hundar. Heimferda vart fullført med 36&nbsp;km i snitt per dag, og samla hadde dei gått i 99 dagar og tilbakelagt ein avstand på rundt {{formatnum:3000}}&nbsp;km. === Austleg ferd === Den andre gruppa under ekspedisjonen reiste austover mot King Edward VII Land, i følgje Amundsen fordi Terra Nova-ekspedisjonen ikkje hadde vore i stand til å gjennomføre sommaren før, som planlagt.<ref name="Amundsen(2001)sXIV" /> Den eigentlege årsaka var å ha noko å vise til i tilfelle Amundsen ikkje skulle bli den første til å nå Sørpolen, og som straff for Johansen (sjå [[Tredje Framferda#Ein tjuvstart|over]]). Prestrud, leiaren til gruppa skreiv: {{Sitat4|Mine instruksjoner var: # Å gå til Kong Edward VII's land og der foreta de undersøkelser som tid og omstendigheter måtte tillate. # Kartlegge og undersøke Hvalbukten med dens nærmeste omgivelser. # Så vidt mulig å holde anlegget ved 'Framheim' i orden, for det tilfellet at vi skulle få enda en overvintring.<ref name="Amundsen(2003)s557" />}} Gruppa, som bestod av Prestrud, Johansen og Stubberud, skulle returnere til Framheim før det var realistisk at «Fram» kom tilbake, i midten av januar i følgje Prestrud. Han valde å gjere ferda austover før jul 1911, og å gjere arbeidet ved Framheim i første halvdelen av januar. Ferda austover skulle vare seks veker fordi dei berre hadde to sledar og seksten hundar til å transportere utstyr og forsyningar, og dei kunne ikkje gå tilbake til depota.<ref name="Amundsen(2001)s206-10" /> Den 8. november drog dei avgarde, med 80 °S som første mål. Dette var likevel ein omveg, men sidan alle forsyningar, størstedelen av den personlege utrustinga og ulikt utstyr hadde vorte utplassert der i september, var det naudsynt.{{ref label|Note1|H|H}} Dei nådde depotet 12. november, før det lagra utstyret vart teke med, mellom dei ein [[teodolitt]], eit [[hypsometer]], to [[barometer]], to [[termometer]] og eit kamera, til saman ca. 300 kilo per slede. Den 16. november nådde dei den 158. meridianenen. Inntil då hadde dei ikkje sett landområde, så dei motprova den tidlegare førehandstrua om at King Edward VII land strekte seg så langt mot sør. For likevel å nå land, og fordi ein ikkje hadde tilstrekkeleg med ressursar til å fortsetje leitinga mot aust, sette gruppa her kursen mot nord. I løpet av ferda gjorde dei astronomiske observasjonar, og kvar dag registrerte dei trykk, temperatur, vindstyrke og retning saman med skymengder. Den 23. november nådde dei det opne havet der dei skulle fylle opp forsyningar med selfangst og kjøtt vart delvis innebygt i eit depot. === Slutten på ekspedisjonen === [[Fil:Fram January 1912.jpg|mini|«Fram», fotografert i januar 1912 i Hvalbukta.]] Den 9. januar vende «Fram» tilbake til [[Hvalbukta]], og den 30. januar starta ekspedisjonen den knappe 4500 kilometer lange ferda mot [[Hobart]]. Dei tok berre med seg hundane og den viktigaste utrustinga sidan Amundsen trudde at Scott framleis var med i løpet – i røyndomen fann han seg framleis på [[Antarktisplatået|polarplatået]]. Det vart rekna som eit aspekt av sigeren å kome først til publikum med meldingar. Dei følgde ein nordleg kurs før dei nådde [[Kapp Adare]] og [[Ballenyøyane]], og deretter ein nordvestleg kurs. Tre dagar etter støtte «Fram» på kanten av eit drivisbelte, som vart passert den 6. februar. Tre dagar seinare hadde ho forlate polare strøk, og den 7. mars nådde ho Hobart. Derifrå sende Amundsen eit koda telegram til broren Leon, og det same gjorde han til dei avisene som ekspedisjonen hadde selt eksklusive rettar til. Den koda teksten lydde: «Polen nådd 14–17. desember. Alt vel.»<ref name="Huntford(2000)s482" /> «Fram» vart verande 13 dagar i Hobart før ho den 20. mars sette kursen austover. Den 6. mai kryssa dei [[Kapp Horn]] for andre gongen, før skipet den 23. mai ankra opp i [[Buenos Aires]]. Den 7. juni la alle medlemmane av ekspedisjonen, unntatt Amundsen og Nilsen, kursen mot Noreg. Dei fleste av dei hadde lova å bli med på den andre delen av ekspedisjonen til Amundsen. === Havmålingar === [[Fil:Taking an observation.jpg|mini|En observasjon ombord i «Fram».{{foto|Roald Amundsen}}]] Etter at ferda frå Noreg til Antarktis var over gjekk Amundsen ombord i «Fram» i [[Hvalbukta]] og kom under [[Thorvald Nilsen]] sin kommando. Instruksjonane hans var å segle direkte til [[Buenos Aires]], der dei skulle utføre naudsynte reparasjonar og supplere forsyningar og mannskap. Deretter skulle «Fram» segle i [[Sør-Atlanteren]], mellom [[Afrika]] og [[Sør-Amerika]], for å utføre [[oseanografi]]ske målingar, før ho skulle returnere til Buenos Aires og deretter tilbake til Antarktis for å plukke opp landgruppa.<ref name="Amundsen(2003)s121" /> Dersom noko skulle skje med Amundsen vart det planlagt at Nilsen skulle ta plassen hans og utføre dei opphavlege planane for ekspedisjonen og utforskingane av det polare bassenget.<ref name="Amundsen(2001)s297" /> Før «Fram» til slutt forlét Hvalbukta, seglte ho den 15. februar så langt inn i bukta som mogleg og nådde 78° 41 'S, den sørlegaste breiddegraden eit skip kunne nå då.<ref name="Amundsen(2001)s295" /> Den 22. februar nådde dei drivisbeltet som dei passerte på éin dag. Den 14. mars vart dei siste isfjella sett, og den 31. passerte dei [[Kapp Horn]]. Den 17. april ankra «Fram» opp i [[Buenos Aires]] etter 62 dagar. Der viste det seg at pengane som skulle vere tilgjengeleg for Nilsen ikkje var der, av den enkle årsaka at det ikkje var nokon der. Dermed kunne dei ikkje betale for overhalinga av «Fram», noko ho desperat trong. Nordmannen Don Pedro Christophersen, som var busett i Buenos Aires og som i utgangspunktet var villig til å betale for varer og drivstoff, kunngjorde at han kunne betale for opprustinga òg. Øyane [[St. Helena]] og [[øya Trindade|Trindade]] vart passerte mellom 29. juli og 12. august. Den 19. august vart undersøkingane fullførte og dei drog tilbake til Buenos Aires, der dei ankra opp 1. september. == Resultat == [[Fil:Roald Amundsen LOC 07622u.jpg|mini|Amundsen 1913]] Den største suksessen med ekspedisjonen var det å nå Sørpolen, noko som òg var det eksplisitte målet. Vidare vart omfanget av og overflata på [[Rossbarrieren]] undersøkt og avgjort, og det vart stadfesta at isbremmen strekte seg mellom [[Victoria Land]] og King Edward VII Land. I eit brev til kong Håkon skildra Amundsen kort dei geografiske oppdagingane; «Dykkar majestet, vi har fastslått det sørlege punktet på den store 'Ross-barrieren' som knyter saman Victoria Land og Kong Edward VII Land. Vi har oppdaga ei mektig fjellkjede med toppar opp mot 22 000 fot [...] Vi har fastslått at det store innlandsplatået [...] slakt fell frå 89. breiddegrad.<ref name="Huntford(2000)s427" /> Fjella som nordmennene oppdaga viste seg likevel å vere rundt to tredjedelar av høgda dei hadde rekna seg fram til. ==Merknadar== * {{note label|Note1|A|A}}Rossbarrieren fekk dette namnet «fordi vi med like stor sjanse for å lukkast kunne segle ved klippene ved Dover som å prøve å passere gjennom ein slik ismasse.»<ref name="Huntford(2000)s11" /> * {{note label|Note1|B|B}}Dette skulle faktisk følgje han, idet han nådde det siste store målet innan polarforsking og kom fram til Sørpolen.<ref name="Amundsen(2001)s43" /> * {{note label|Note1|C|C}}Då Amundsen, som hadde planlagt å segle om [[Kapp Horn]], hadde kome fram til [[Beringssundet]], ville det vore absurd å ta hundane med frå Danmark og transportere dei to gonger gjennom tropane.<ref name="Huntford(2000)s183" /> * {{note label|Note1|D|D}}Det ''Kongelige Grønlandske Handelsselskap'' hadde frå 1776 monopol på handel med Grønland, og heldt desse privilegia fram til 1950. * {{note label|Note1|E|E}}Det finst ulike framstillingar av ordlyden i telegrammet. [[Apsley Cherry-Garrard|Cherry-Garrard]] (s. 82), Crane (s. 423) og Preston (s. 127) oppgjev alle eit enkelt «Am going south» («Eg dreg sørover») som innhald. Lt. Evans seier ifølgje Solomon (s. 64) at det hadde ein meir høfleg tone «Beg leave to inform you Fram proceeding Antarctic Amundsen» (‘Ber om lov til til å opplyse Dykk om at «Fram» fortset mot Antarktis Amundsen’), som vert understøtta av Fiennes og Huntford.<ref name="Huntford(2010)s219-20" /> * {{note label|Note1|F|F}}Ein [[Isdyne|isfot]] vert danna om hausten, når sjøvatn sprutar opp mot foten av breen og frys fast til isen. * {{note label|Note1|G|G}}Amundsen vart verande i Framheim for å verte kvitt [[hemoroide|hemoroidar]].<ref name="Huntford(2000)S300" /> * {{note label|Note1|H|H}}I september skulle likevel alle medlemmar av landgruppa dra mot Sørpolen. == Kjelder == === Referansar === {{fotnoteliste|refs= <ref name="Amundsen(2001)s44">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 44</ref> <ref name="Amundsen(2001)s57">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 57</ref> <ref name="Amundsen(2001)s57-62">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 57&ndash;62</ref> <ref name="Amundsen(2001)s133">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 133</ref> <ref name="Amundsen(2001)s154">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 154</ref> <ref name="Amundsen(2001)s167">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 167</ref> <ref name="Amundsen(2001)s206-10">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 206&ndash;10</ref> <ref name="Amundsen(2001)s43">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 43.</ref> <!--<ref name="Amundsen(2001)s244">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 244</ref> --> <ref name="Amundsen(2001)s297">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 297</ref> <ref name="Amundsen(2001)s295">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 295</ref> <!--<ref name="Amundsen(2001)s320-23">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 320&ndash;23</ref> --> <!--<ref name="Amundsen(2001)s329-30">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 329&ndash;30</ref> --> <ref name="Amundsen(2001)s347-79">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 347&ndash;79</ref> <ref name="Amundsen(2001)s358">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 358</ref> <ref name="Amundsen(2001)s347">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 347</ref> <!--<ref name="Amundsen(2001)s371">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 371</ref> --> <ref name="Amundsen(2001)s379">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 379</ref> <ref name="Amundsen(2001)s383">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 383</ref> <ref name="Amundsen(2001)s388">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 388</ref> <ref name="Amundsen(2001)s390">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 390</ref> <!--<ref name="Amundsen(2001)s395-98">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 395&ndash;98</ref> --> <!--<ref name="Amundsen(2001)s410">Björn Helland-Hansen og Fridtjof Nansen, [[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. 410</ref> --> <ref name="Amundsen(2003)s125">[[#Amundsen(2003)|Amundsen]] (2003), s, 125</ref> <ref name="Amundsen(2003)s135-36">[[#Amundsen(2003)|Amundsen]] (2003), s. 135&ndash;36</ref> <ref name="Amundsen(2003)Liste">[[#Amundsen(2003)|Amundsen]] (2003), Liste over bidragsytere</ref> <ref name="Amundsen(2003)s128-29">[[#Amundsen(2003)|Amundsen]] (2003), s. 128&ndash;29</ref> <ref name="Amundsen(2003)s121">[[#Amundsen(2003)|Amundsen]] (2003), s. 121</ref> <ref name="Amundsen(2003)s123">[[#Amundsen(2003)|Amundsen]] (2003), s. 123</ref> <ref name="Amundsen(2003)s184">[[#Amundsen(2003)|Amundsen]] (2003), s. 184</ref> <ref name="Amundsen(2003)s290">[[#Amundsen(2003)|Amundsen]] (2003), s. 290</ref> <ref name="Amundsen(2003)s297">[[#Amundsen(2003)|Amundsen]] (2003), s. 297</ref> <ref name="Amundsen(2003)s307">[[#Amundsen(2003)|Amundsen]] (2003), s. 307</ref> <ref name="Amundsen(2003)309-11">[[#Amundsen(2003)|Amundsen]] (2003), s. 309&ndash;11</ref> <ref name="Amundsen(2003)s342">[[#Amundsen(2003)|Amundsen]] (2003), s. 342</ref> <ref name="Amundsen(2003)s196">[[#Amundsen(2003)|Amundsen]] (2003), s. 196</ref> <ref name="Amundsen(2001)sXIV">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. XIV</ref> <ref name="Amundsen(2001)sXV">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. XV</ref> <ref name="Amundsen(2001)sXX">[[#Amundsen(2001)|Amundsen]] (2001), s. XX</ref> <ref name="Amundsen(2003)s557">[[#Amundsen(2003)|Amundsen]] (2003), s. 557</ref> <!-- Roland Huntford --> <ref name="Huntford(2000)s108">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 108</ref> <ref name="Huntford(2000)s21">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 21</ref> <ref name="Huntford(2000)s99">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s 99</ref> <ref name="Huntford(2000)s165">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 165</ref> <ref name="Huntford(2000)s165+168">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 165 og 168</ref> <ref name="Huntford(2000)s180">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 180</ref> <ref name="Huntford(2000)s178-79">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 178&ndash;79</ref> <ref name="Huntford(2000)s11">Ross, i [[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 11.</ref> <!--<ref name="Huntford(2000)s181">Amundsen, sitert i [[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 181.</ref> --> <ref name="Huntford(2000)s183">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 183</ref> <!--<ref name="Huntford(2000)s187">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 185&ndash;187</ref> --> <ref name="Huntford(2000)s220">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 220</ref> <ref name="Huntford(2000)s218-19">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 218&ndash;19</ref> <ref name="Huntford(2000)s223">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 223</ref> <ref name="Huntford(2000)s216">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 216</ref> <ref name="Huntford(2000)s256">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 256;</ref> <ref name="Huntford(2000)s242">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 242</ref> <ref name="Huntford(2000)s245">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 245</ref> <ref name="Huntford(2000)s246">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 246</ref> <ref name="Huntford(2000)s251-54">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 251&ndash;254</ref> <ref name="Huntford(2000)s254">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 254</ref> <ref name="Huntford(2000)s262">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 262</ref> <ref name="Huntford(2000)s292-93">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 292&ndash;293</ref> <ref name="Huntford(2000)s324">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 324</ref> <ref name="Huntford(2000)s343-45">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 343&ndash;345</ref> <ref name="Huntford(2000)s345">Johansen, sitert i [[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 345</ref> <ref name="Huntford(2000)s345-46">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 345&ndash;46</ref> <ref name="Huntford(2000)s347">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 347</ref> <ref name="Huntford(2000)s366">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 366</ref> <ref name="Huntford(2000)s372">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 372</ref> <ref name="Huntford(2000)s375">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 375</ref> <ref name="Huntford(2000)s377">Amundsen, i [[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 377</ref> <ref name="Huntford(2000)s378">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 378</ref> <ref name="Huntford(2000)S300">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 300</ref> <!--<ref name="Huntford(2000)s424">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 424</ref> --> <ref name="Huntford(2000)s450">Priestley, sitert i [[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 450</ref> <ref name="Huntford(2000)s433">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 433</ref> <ref name="Huntford(2000)s438">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 438</ref> <ref name="Huntford(2000)s482">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 482</ref> <ref name="Huntford(2000)s427">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 427</ref> <!--<ref name="Huntford(2000)496-502">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 496&ndash;502</ref> --> <!--<ref name="Huntford(2000)s505">[[#Huntford(2000)|Huntford]] (2001), s. 505</ref> --> <ref name="Huntford(2010)s16">[[#Huntford(2010)|Huntford]] (2010), s. 16</ref> <ref name="Huntford(2010)s61-63">[[#Huntford(2010)|Huntford]] (2010), s. 61&ndash;63</ref> <ref name="Huntford(2010)s42">[[#Huntford(2010)|Huntford]] (2010), s. 42</ref> <ref name="Huntford(2001)s183-84">[[#Huntford(2001)|Huntford]] (2001), s. 183&ndash;84</ref> <!--<ref name="Huntford(2010)s170">[[#Huntford(2010)|Huntford]] (2010), s. 170</ref> --> <ref name="Huntford(2010)s175-76">[[#Huntford(2010)|Huntford]] (2010), s. 175&ndash;76</ref> <ref name=Luftfartsmuseet>{{kjelde www |url=http://www.luftfart.museum.no/100/txt/txt_sem.htm |tittel=Til veirs? |utgjevar=[[Norsk Luftfartsmuseum]] |vitja=12. mars 2013 }}</ref> <ref name="Huntford(2010)s177-79">[[#Huntford(2010)|Huntford]] (2010), s. 177&ndash;79</ref> <ref name=NSIDC>{{kjelde www |url=http://nsidc.org/news/press/20020316_larsen.html |tittel=Larsen B Ice Shelf Collapses in Antarctica |utgjevar=National Snow and Ice Data Center (NSIDC) |dato=2002-03-21 |vitja=12. mars 2013 |språk=engelsk }}</ref> <ref name="mil.no">{{kjelde www |url=http://www.mil.no/felles/fmgt/start/fmgt_aktuelt/article.jhtml?articleID=192569 |utgjevar=mil.no |vitja=12. mars 2013 |tittel=Nytt satelittbildekart over Antarktis }}</ref> <ref name="Nansen(1897)b1s69">[[#Nansen|Nansen]], b. 1 s. 69</ref> <ref name="Klima">{{kjelde www |url=http://www.antarcticconnection.com/antarctic/weather/climate.shtml |tittel= Climate Conditions &ndash; Weather in the Antarctica |språk=engelsk |vitja=12. mars 2013 |utgjevar= Antarctic Connections }}</ref> <ref name="Huntford(2010)s219-20">[[#Huntford(2010)|Huntford]] (2010), s. 219&ndash;20</ref> }} == Litteratur == === Kjelder til artikkelen === * {{kjelde bok |forfattar=[[Roald Amundsen|Amundsen, Roald]] |tittel=Sørpolen|forlag=[[Kagge Forlag]] |år=2003 |isbn=82-489-0366-4 |ref=Amundsen(2003) }} * {{kjelde bok |forfattar=Amundsen, Roald |tittel=The South Pole |forlag=C. Hurst & Co. Publishers |utgjevingsår=2001 |isbn=1850654697 |språk=engelsk |kommentar= Oversatt av A.G. Chater |ref=Amundsen(2001) }} * {{kjelde bok |forfattar=[[Roland Huntford|Huntford, Roland]] |tittel=Scott og Amundsen |forlag=[[Aschehoug]] |utgjevingsår=2010 |utgave=1 |isbn=9788203211546 |kommentar= Oversatt av Jan Christensen |ref=Huntford(2010) }} * {{kjelde bok |forfattar=Huntford, Roland |tittel=Scott & Amundsen – Dramatischer Kampf um den Südpol |forlag=Heyne |utgjevingsår=2000 |isbn=3-453-17790-8 |språk=tysk |ref=Huntford(2000) }} * {{kjelde bok |forfattar=Huntford, Roland |tittel= Nansen |forlag= Abacus |stad= London |utgjevingsår= 2001 |isbn= 0-349-11492-7 |språk=engelsk |ref=Huntford(2001) }} * {{kjelde bok |forfattar=[[Fridtjof Nansen|Nansen, Fridtjof]] |tittel= Farthest North, Volumes I and II |forlag= Archibald Constable & Co |stad= London |utgjevingsår= 1897 |språk=engelsk |ref=Nansen }} === Øvrig litteratur === * {{kjelde bok |forfattar=[[Kåre Holt|Holt, Kåre]] |tittel=Kappløpet |forlag=[[Gyldendal Norsk Forlag]] |utgave=2 |utgjevingsår=2007 |isbn=8205376689 }} * {{kjelde bok |forfattar=[[Jon Ewo|Ewo, Jon]] |tittel=Spillet om Sørpolen |forlag=[[Omnipax]] |utgjevingsår=2011 |utgave=1 |isbn=9788253032665 }} * {{kjelde bok |forfattar=[[Kåre Berg|Berg, Kåre]] |tittel=Polarheltene |forlag=[[Andresen & Butenschøn]] |utgjevingsår=2003 |utgave=1 |isbn=9788276941241 }} * {{kjelde bok |forfattar=Jensen, Nils Aage |tittel=Sørpolen nået |forlag=Gyldendal |utgjevingsår=1993 |isbn=8700119083 |språk=dansk }} * {{kjelde bok |forfattar=[[Robert Falcon Scott|Scott, Robert Falcon]] |tittel=Den siste reisen |forlag=Kagge forlag |utgjevingsår=2004 |isbn=8248904598 }} == Bakgrunnsstoff == * [http://www.coolantarctica.com/Antarctica%20fact%20file/History/roald%20amundsen.htm Kort skildring av ekspedisjonen, med mange fleire bilete] * [http://www.polarhistorie.no/ekspedisjonar/Fram%20III%2C%20Amundsens%20Sydpolekspedisjon Fram III – Amundsens sørpolekspedisjon]{{Død lenkje|date=oktober 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} hos Polarhistorie {{Antarktisekspedisjonar}} [[Kategori:Antarktiske ekspedisjonar]] [[Kategori:Norsk polarhistorie]] [[Kategori:Norske ekspedisjonar]] [[Kategori:Noreg og Antarktis]] [[Kategori:1910 i Antarktis]] [[Kategori:1911 i Antarktis]] [[Kategori:1912 i Antarktis]] [[Kategori:1910 i Noreg]] [[Kategori:Sørpolen]] [[Kategori:Den heroiske tidsalderen for antarktisutforsking]] [[Kategori:Roald Amundsen-ekspedisjonar]] 04wxl6khahi2gbagn7rbe0muo45nqk8 0 250853 3651397 2854612 2026-04-24T07:27:42Z Ranveig 39 3651397 wikitext text/x-wiki {{geoboks|fjell | land = Antarktis | stad = [[Ross Dependency]] | fjellkjede = Queen Elizabeth Range | fjellkjede1 = | høgdenivå = 1630 | kartlokasjon = Antarktis | fritype = Administrert under | fri = [[Antarktistraktaten]] | lat_d=82|lat_m=32|lat_NS=S | long_d=162|long_m=0|long_EW=E }} '''Mount Boman''' er eit [[fjell]] i Antarktis på 1630 moh. som ligg mellom [[Tranterbreen|Tranter-]] og [[Dossbreen]] i nordlege delar av [[Queen Elizabeth Range]]. Det vart kartlagt av [[US Geological Survey]] (USGS) frå tellurometermålingar og flyfoto, 1960-62. Det vart namngjeve av [[Advisory Committee on Antarctic Names]] (US-ACAN) etter William M. Boman, ein ingeniør i [[US Antarctic Research Program]] (USARP) ved [[Roosevelt Island i Antarktis|Roosevelt Island]], 1962–63, og [[McMurdo-basen]], vinteren i 1965. ==Bakgrunnsstoff== {{usgs-gazetteer|name=Mount Boman}} {{Autoritetsdata}} {{DEFAULTSORT:Boman, Mount}} [[Kategori:Fjell i Ross Dependency]] [[Kategori:Shackleton Coast]] gcxdg4cbrayxd34nhljq7tuse62q75r 3651398 3651397 2026-04-24T07:28:00Z Ranveig 39 3651398 wikitext text/x-wiki {{geoboks|fjell | land = Antarktis | stad = [[Ross Dependency]] | fjellkjede = Queen Elizabeth Range | fjellkjede1 = | høgdenivå = 1630 | kartlokasjon = Antarktis | fritype = Administrert under | fri = [[Antarktistraktaten]] | lat_d=82|lat_m=32|lat_NS=S | long_d=162|long_m=0|long_EW=E | viskart=nei }} '''Mount Boman''' er eit [[fjell]] i Antarktis på 1630 moh. som ligg mellom [[Tranterbreen|Tranter-]] og [[Dossbreen]] i nordlege delar av [[Queen Elizabeth Range]]. Det vart kartlagt av [[US Geological Survey]] (USGS) frå tellurometermålingar og flyfoto, 1960-62. Det vart namngjeve av [[Advisory Committee on Antarctic Names]] (US-ACAN) etter William M. Boman, ein ingeniør i [[US Antarctic Research Program]] (USARP) ved [[Roosevelt Island i Antarktis|Roosevelt Island]], 1962–63, og [[McMurdo-basen]], vinteren i 1965. ==Kjelder== {{usgs-gazetteer|name=Mount Boman}} {{Autoritetsdata}} {{DEFAULTSORT:Boman, Mount}} [[Kategori:Fjell i Ross Dependency]] [[Kategori:Shackleton Coast]] kgrnnyjeg8bua2lrtyjfcj2gsbynfm1 1 251586 3651414 2482516 2026-04-24T08:11:31Z Ranveig 39 /* Manglande avsnitt */ Svar etter nokre år. 3651414 wikitext text/x-wiki Det er gjort framlegg om sletting av artikkelen på grunn av dårleg språk og mange faktafeil. Kan det peikast ut nokre døme på faktafeil? --[[Spesial:Bidrag/178.232.14.40|178.232.14.40]] 11. april 2013 kl. 17:31 (CEST) :Det saknar eg òg. Eg tar vekk slettemerket inntil dette kan visast fram. Dessutan kan faktafeil anten rettast opp i, eller fjernast, utan at heile artikkelen må slettast av den grunn. --[[Brukar:Frokor|Frokor]] ([[Brukardiskusjon:Frokor|diskusjon]]) 11. april 2013 kl. 17:39 (CEST) ::Døme på feil:"Christophersen, som budde i Argentina, dekte alle kostnader i samband med «Fram» si ferd frå Buenos Aires til isbarrieren og tilbake til San Francisco, via Buenos Aires" Fram kom aldri så langt som til San Francisco. ::"Amundsen og Bjørn Helland-Hansen planla å bruke dette som ei unnskyldning for å kome igang ombord på «Fram» i Noreg, i staden for i San Francisco som tidlegare annonsert." Det var vel aldri planen at Helland-Hansen skulle vere med på sjølve ekspedisjonen. ::"Etter at ferda frå Noreg til Antarktis var over gjekk Amundsen ''ombord'' i «Fram» i Hvalbukta og kom under Thorvald Nilsen sin kommando" ::Og eit døme på ei setning som kanskje berre er dårleg språk:"I åra 1910 til 1913 reiste Amundsen med «Fram» til Hvalbukta" Han brukte ikkje tre år på turen ned. ::Det som gjer opprettingsarbeidet særleg vanskeleg er at feil og tvilsame utsagn har kjeldetilvisningar. Det gjer at ein (i alle fall eg) vert skeptisk til andre opplysningar òg --[[Brukar:Andreasv|Andreasv]] ([[Brukardiskusjon:Andreasv|diskusjon]]) 12. april 2013 kl. 11:08 (CEST) :::Språket i denne artikkelen held ikkje mål. Innhaldet ber preg av å ha vore direkte-omsett frå eit anna språk enn nynorsk, og har for mange døme på ordfeil og tung ordstilling. Med det siste siktar eg til grammatiske strukturar som bør vere framandelement i nynorsk. Sjå berre på avsnittet om '''Resultat'''; informasjonen i dette avsnittet må kunne formidlast i eit mykje enklare språk. Når det no attpå vert påvist faktafeil med meir, bør artikkelen gjennomgåast grundig. Eit tiltak kan vere å fjerne kjeldetilvisingane; når det er reist grunngjeven tvil om truverdet til nokre av dei, minkar tiltrua til resten. Eg er likevel i tvil om sletting er det rette no, men slik han no framstår har artikkelen ingen framtidig plass i nynorsk wikipedia. --[[Brukar:Migne|Migne]] ([[Brukardiskusjon:Migne|diskusjon]]) 13. april 2013 kl. 10:18 (CEST) ::::Om ein omset eit vitskapleg verk, eller faglitteratur, kan ein som oftast gå ut frå at referansane som originalforfattaren har gjeve er fornuftige, men i ein wikipediaartikkel kan ein ikkje det. Mange som skriv på Wikipedia er ikkje kjent med korleis ein skal nytta referansar og av og til kan det sjå ut som referansane er berre til pynt. Når ein omset wikipediaartiklar bør ein difor kontrollera at referansane er relevante. Om ein ikkje er kjent med stoffet er dette mykje arbeid, men om ein ikkje kjenner stoffet bør ein kanskje ikkje omsetta artikkelen. Det einaste ein oppnår med dårlege artiklar er at leksikonet vert upåliteleg. I mange høve kan det vera meir fornuftig å omsetta berre innleiinga til ein artikkel og venta på at nokon med kunnskapar om stoffet utvidar han. --[[Brukar:Sigmundg|Sigmundg]] ([[Brukardiskusjon:Sigmundg|diskusjon]]) 13. april 2013 kl. 11:21 (CEST) == Manglande avsnitt == Det manglar omtale av at dei nådde sjølve polpunktet i bolken om ferda til Sørpolen. Det står at dei la att eitt depot på 88 25' og så tek det til eit nytt kapittel om tilbakeferda som startar «Før dei starta tilbakeferda den 18. desember...». Det er nokre viktige dagar i mellom som ikkje er omtala. --[[Spesial:Bidrag/178.232.129.185|178.232.129.185]] 12. april 2013 kl. 08:34 (CEST) :Eg har lagt inn litt stoff frå den engelske artikkelen som dekkjer polpunktdagane. -- [[Brukar:Ranveig|Ranveig]] ([[Brukardiskusjon:Ranveig|diskusjon]]) 24. april 2026 kl. 10:11 (CEST) gagfdcsiix0iw16b0so0m8arc4hm845 0 253943 3651399 2849107 2026-04-24T07:28:19Z Ranveig 39 3651399 wikitext text/x-wiki {{geoboks|ås | land = Antarktis | stad = [[Ross Dependency]] | kartlokasjon = Antarktis | fritype = Administrert under |fri = [[Antarktistraktaten]] | lat_d=82|lat_m=29|lat_NS=S | long_d=162|long_m=39|long_EW = E }} '''Kieffer Knoll''' er ein klipperik knaus som markerer det nordaustlege hjørnet av [[Queen Elizabeth Range]]. Han vart kartlagd av [[US Geological Survey]] (USGS) frå [[tellurometer]]målingar og flyfoto, 1960-62. Han vart namngjeve av [[Advisory Committee on Antarctic Names]] (US-ACAN) etter Hugh H. Kieffer, glasiolog i [[US Antarctic Research Program]] (USARP) ved [[Roosevelt Island i Antarktis|Roosevelt Island]], 1961-62. ==Kjelder== {{usgs-gazetteer|name=Kieffer Knoll}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Åsar i Ross Dependency]] [[Kategori:Shackleton Coast]] mud3xyc41f2w1y44913tkwmz5ftnuor 0 254273 3651400 2849335 2026-04-24T07:28:35Z Ranveig 39 3651400 wikitext text/x-wiki {{geoboks|fjell|kategori=[[mesa]] | land = Antarktis | stad = [[Oates Land]] | kartlokasjon = Antarktis | høgdenivå = | fritype = Administrert under |fri = [[Antarktistraktaten]] | lat_d=83|lat_m=13|lat_NS=S | long_d=157|long_m=54|long_EW = W }} '''Kreiling Mesa''' er ein markant, delvis isdekt mesa ved sørsida av munningen av [[Argosybreen]] i [[Miller Range]]. Han vart namngjeven av [[Advisory Committee on Antarctic Names]] (US-ACAN) etter Lee W. Kreiling, ein ingeniør for [[US Antarctic Research Program]] (USARP) ved NAF [[McMurdo-basen|McMurdo]] vinteren 1961, kryssinga av [[Ellsworth Land]] 1961–62, og [[Roosevelt Island i Antarktis|Roosevelt Island]] 1962-63. ==Kjelder== {{usgs-gazetteer|name=Kreiling Mesa}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Mesaer i Antarktis]] [[Kategori:Fjell i Oates Land]] t002vken8bc1t5zy9wnujwoi7t54aa7 0 270304 3651401 3621831 2026-04-24T07:28:54Z Ranveig 39 3651401 wikitext text/x-wiki {{forveksling|Carsten Borchgrevinkisen}} {{geoboks|isbre | bilete = C73189s1 Ant.Map Coulman Island.jpg | bilettekst = Topografisk kart med skala 1:250&nbsp;000 av Borchgrevinkbreen. | land = Antarktis | stad = [[Victoria Land]] | kartlokasjon = Antarktis | fritype = Administrert under | fri = [[Antarktistraktaten]] | lat_d=73|lat_m=4|lat_NS=S | long_d=168|long_m=30|long_EW=E }} '''Borchgrevinkbreen''' er ein stor [[isbre]] i [[Victory Mountains]] i [[Victoria Land]], som flyt sør mellom [[Malta Plateau]] og [[Daniell Peninsula]] og så ut i [[Glacier Strait i Antarktis|Glacier Strait]] i [[Rosshavet]], som ei flytande bretunge, '''Borchgrevink bretunge''', like sør for [[Cape Jones]]. Han vart namngjeven av geolog-gruppa frå [[New Zealand]] i 1957–58 etter [[Carsten Borchgrevink]], leiaren for [[Southern Cross-ekspedisjonen]], 1898-1900. Borchgrevink vitja området i februar 1900 og observerte breen frå sjøen. Borchgrevinkbreen has fleire sidebrear: *'''Inghambreen''' ligg 5&nbsp;km vest for Humphriesbreen, som flyt sør og inn i Borchgrevinkbreen; Han vart kartlagt av [[US Geological Survey]] (USGS) frå landmålingar og flyfoto tekne av [[U.S. Navy]], mellom 1960 og 1962. Han vart namngjeven av [[Advisory Committee on Antarctic Names]] (US-ACAN) etter Clayton E. Ingham frå [[New Zealand]] som var geofysikar ved [[Hallett-stasjonen]] i 1957. *'''Humphriesbreen''' er ein bratt sidebre like aust for Inghambreen, som hovudsakleg flyt sørvestover og saman med Borchgrevinkbreen nordvest for [[Mount Prior]]. Han vart kartlagt av USGS frå landmålingar og flyfoto tekne av U.S. Navy, mellom 1960 og 1962, og vart namngjeven av US-ACAN etter John G. Humphries frå [[New Zealand]] som forska på [[ionsfæren]] ved Hallett-stasjonen, 1957. *'''Behrbreen''' er ein bratt sidebre som er 11&nbsp;km lang, og som flyt aust langs nordsida av [[Clapp Ridge]] og saman med Borchgrevinkbreen. Isbreen vart først nedteikna i 1960 på eit kart frå [[New Zealand]] etter U.S. Navy sine flyfoto. Han vart namngjeven av US-ACAN etter oberst Robert Behr i USAF, som assisterte gjennomgangen av dei amerikanske retningslinjene mot Antarktis for 1970-71. *'''Handbreen''' ligg i ein djup dag som drenerer austsida av Malta Plateau og flyt aust langs sørsida av Clapp Ridge til Borchgrevinkbreen. Han vart kartlagt av USGS frå landmålingar og flyfoto tekne av U.S. Navy mellom 1960 and 64, og vart namngjeven av US-ACAN etter H. Hand som var [[biolog]] ved [[McMurdo-basen]] i 1967-68. *'''Linebreen''' drenerer sørlege delen av austsida av Malta Plateau og flyt aust mellom [[Collins Peak]] og [[Mount Alberts]] og inn i Borchgrevinkbreen. Han vart kartlagt av USGS frå landmålingar og flyfoto tekne av U.S. Navy mellom 1960 og 1964, og vart namngjeven av US-ACAN etter Kenneth Line, ein ingeniør med den glasiologiske gruppa frå [[US Antarctic Research Program]] (USARP) ved [[Roosevelt Island i Antarktis|Roosevelt Island]] i 1967-68. *'''Barghbreen''' er 10&nbsp;km lang og ligg sørvest på Daniell Peninsula, 3&nbsp;km nord for Langevadbreen, som han flyt parallelt med. Han flyt sørvest og ut i Borchgrevinkbreen og vart kartlagt av USGS frå landmålingar og flyfoto tekne av U.S. Navy mellom 1960 og 1964. Han vart namngjeven av US-ACAN etter Kenneth A. Bargh, som var seismolog ved Hallett-stasjonen i 1958. *'''Langevadbreen''' ligg 3&nbsp;km sør for Barghbreen og like vest for [[Narrow Neck]]. Han flyt sørvest frå Daniell Peninsula til den nedre delen av Borchgrevinkbreen. Han vart kartlagt av USGS frå landmålingar og flyfoto tekne av U.S. Navy, mellom 1960 og 1964, og vart namngjeven av US-ACAN etter Michael W. Langevad, elektrikar ved Hallett-stasjonen, 1957. ==Sjå òg== * [[Isbrear i Antarktis]] ==Kjelder== <div class="references-small"> * {{usgs-gazetteer|id=1663|name=Borchgrevink Glacial Tongue}} ---- *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Borchgrevink Glacier|Borchgrevink Glacier]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 15. januar 2014.'' **''{{Wikipedia-utgåve|en}} oppgav desse kjeldene:'' * {{usgs-gazetteer|id=1662}} </div> {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Isbrear i Victoria Land]] [[Kategori:Borchgrevink Coast]] [[Kategori:Stader i Antarktis kalla opp etter nordmenn]] azrdrs1pm383t50q3104osvyj0r82dz 0 271421 3651402 2854319 2026-04-24T07:29:22Z Ranveig 39 3651402 wikitext text/x-wiki {{geoboks|isbre | land = Antarktis | stad = [[Victoria Land]] | kartlokasjon = Antarktis | fritype = Administrert under | fri = [[Antarktistraktaten]] | lat_d=72|lat_m=46|lat_NS=S | long_d=166|long_m=37|long_EW=E }} '''Wilhelmbreen''' er ein [[isbre]] i [[Antarktis]] som ligg 3,5&nbsp;km nord for [[Olsonbreen]], og som drenerer norddelen av vestsida av [[Malta Plateau]] og flyt vest og ut i [[Seafarerbreen]] i [[Victoria Land]]. Han vart kartlagd av [[US Geological Survey]] (USGS) frå landmålingar og flyfoto tekne av [[U.S. Navy]] i 1960-64. Han vart namngjeven av [[Advisory Committee on Antarctic Names]] (US-ACAN) etter Robert C. Wilhelm, eit medlem av den glasiologiske gruppa frå [[US Antarctic Research Program]] (USARP) ved [[Roosevelt Island i Antarktis|Roosevelt Island]] i 1967-68. ==Kjelder== {{usgs-gazetteer|name=Wilhelm Glacier}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Isbrear i Victoria Land]] [[Kategori:Borchgrevink Coast]] qgpcs1ynlbtz4antbyofvnpmrefy3la 0 271722 3651403 2853825 2026-04-24T07:29:42Z Ranveig 39 3651403 wikitext text/x-wiki {{geoboks|isbre | land = Antarktis | stad = [[Ross Dependency]] | kartlokasjon = Antarktis | fritype = Administrert under | fri = [[Antarktistraktaten]] | lat_d=82|lat_m=32|lat_NS=S | long_d=161|long_m=45|long_EW=E }} '''Tranterbreen''' er ein [[isbre]] nord i [[Queen Elizabeth Range]], som flyt ut i [[Nimrodbreen]] mellom [[Mount Chivers]] og [[Mount Boman]]. Han vart kartlagd av [[US Geological Survey]] (USGS) frå [[tellurometer]]målingar og flyfoto, 1960-62. Han vart namngjeven av [[Advisory Committee on Antarctic Names]] (US-ACAN) etter David L. Tranter, glasiolog i [[US Antarctic Research Program]] (USARP) ved [[Roosevelt Island i Antarktis|Roosevelt Island]] i 1962-63. ==Kjelder== {{usgs-gazetteer|name=Tranter Glacier}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Isbrear i Ross Dependency]] [[Kategori:Shackleton Coast]] p7w604u93irxh3n14cye78bjugj9fbb 0 272007 3651404 2853332 2026-04-24T07:30:12Z Ranveig 39 3651404 wikitext text/x-wiki {{geoboks|isbre|kategori=bresprekkfelt | land = Antarktis | stad =[[Ross Dependency]] | kartlokasjon = Antarktis | fritype = Administrert under | fri = [[Antarktistraktaten]] | lat_d=81|lat_m=10|lat_NS=S | long_d=164|long_m=0|long_EW=W }} '''Steershead Crevasses''' er eit stort område med bresprekkar som ligg 110 km sør for [[Roosevelt Island i Antarktis|Roosevelt Island]] aust i [[Rossisen]] i Antarktis. Konturen av bresprekkane minnar om eit svært ror (''steer's head'' på engelsk). Dette er eit unikt landemerke når ein flyg i ei direktelinje mellom [[McMurdo-basen]] og [[Byrd-stasjonen]] og pilotar frå [[U.S. Navy]] nytta ofte «roret» som eit navigasjonspunkt. Dette merka Kenneth Bertrand og Fred Alberts på ein flytur i november 1962 frå McMurdo til Byrd. Etter forslaget deira vart namnet Steershead Crevasses godkjend av [[U.S. Advisory Committee on Antarctic Names]]. ==Kjelder== {{usgs-gazetteer|name= Steershead Crevasses}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Bresprekkfelt i Ross Dependency]] 078x19vb9s2spubvqoj7da52q0910c1 0 276117 3651368 2848942 2026-04-23T14:56:10Z Ranveig 39 3651368 wikitext text/x-wiki {{geoboks|dal|kategori=knutepunkt | land = Antarktis | stad = [[Queen Mary Land]] | kartlokasjon = Antarktis | fritype = Administrert under |fri = [[Antarktistraktaten]] | lat_d =66 | lat_m =30 | lat_NS = S | long_d =94 | long_m =41 | long_EW = E }} '''Junction Corner''' er eit knutepunkt mellom fastlandet og vestsida av [[Shackletonisen]] i [[Queen Mary Land]]. Det vart oppdaga og namngjeve av [[Den australasiatiske antarktisekspedisjonen]] i 1911-14, under [[Douglas Mawson]]. ==Kjelder== {{usgs-gazetteer|name=Junction Corner}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Antarktisk geografi]] [[Kategori:Queen Mary Land]] 78uq9ttevdwcgfz0om7xjzzvem0dhn1 0 276650 3651408 3202425 2026-04-24T08:00:57Z Ranveig 39 Kong Haakon VIIs Vidde 3651408 wikitext text/x-wiki {{geoboks|landsby|kategori=stasjon |namn= |bilete=Aan de Zuidpool - p1913-160.jpg |bilettekst=Amundsen (til venstre) og følgjet hans ved Polheim i Sørpolen i desember 1911 |land = Antarktis |stad=[[Sørpolen]] |kartlokasjon = Antarktis |fritype=Administrert under |fri=[[Antarktistraktaten]] | lat_d = -90 | long_d = 0 }} '''Polheim''' var leiren til [[Roald Amundsen]] på [[Sørpolen]], då han som førstemann nådde polpunktet den 14. desember 1911 i lag med fire andre medlemmar: [[Helmer Hanssen]], [[Olav Bjaaland]], [[Oscar Wisting]] og [[Sverre Hassel]].<ref>[http://www.snl.no/.nbl_biografi/Roald_Amundsen/utdypning ''Roald Amundsen'' (Store norske leksikon)]</ref> == Utrekningar == Ved den første estimerte posisjonen av Sørpolen planta gruppa både [[det norske flagget]] og flagget til [[«Fram»]], og Amundsen gav staden namnet [[Kong Haakon VII]]s Vidde.<ref>{{snl|Roald_Amundsen|Roald Amundsen}}</ref> Det hadde fleire gonger vore usikkerheit omkring påståtte bragder i polområda før ekspedisjonen til Amundsen, særleg [[Frederick Cook]] og [[Robert Peary]] som begge hevda at dei hadde vore først til [[Nordpolen]]. På grunn av dette var Amundsen særleg nøye med å skaffe bevis på at han faktisk hadde vore på polpunktet. Når ein nærmar seg den geografiske Sørpolen (eller Nordpolen) vil [[lengdegrad]]ane springe saman, og på sjølve polpunktet vil alle lengdegradene møte kvarandre, slik at det ikkje er noko poeng i å måle desse. Amundsen valde derfor å fokusere på [[breiddegrad]]er då han skulle finne polpunktet. Med dei instrumenta Amundsen hadde med seg tok han høgde for at han ikkje kunne rekne ut polpunktet med mindre enn 1 [[nautisk mil]] (1,85&nbsp;km) i feilmargin. Han valde derfor å sirkel inn polpunktet gjennom at tre av medlemmene i ekspedisjonen vart sende ut på ski i forskjellige retningar. Etter 16 kilometer sette dei opp kvar sin stake med eit svart flagg og ein notis til [[Robert Falcon Scott]] om kvar basen var lokalisert. Samstundes gjorde Amundsen målingar av solhøgda for utrekning av den nøyaktig posisjon til polpunktet. Sidan [[teodolitt]]en hadde blitt skadd tidlegare på ekspedisjonen vart målingane gjort med [[sekstant]]. Ut i frå desse målingane rekna Amundsen ut at dei fann seg i underkant av ni kilometer frå polpunktet. Dette punktet hadde blitt sirkla inn av dei tre som var sende ut på ski. Den [[17. desember]] fortsette Amundsen mot det punktet han hadde rekna ut at polpunktet var og gjorde nye målingar der i 24 timar. To av dei andre medlemmene passa på medan målingane vart gjort og signerte på navigasjonsbøkene. Dette vart gjort for å best mogeleg sikre bevis for at ekspedisjonen faktisk hadde nådd polpunktet. Ut i frå disse utrekningane fann Amundsen at dei framleis var 2,4 kilometer frå polpunktet og to menn vart sende ut for å sette opp ytterlegare merker. Amundsen sette opp fleire merker for å dekke det attverande området og på denne måten vart polpunktet sirkla inn til saman tre gonger. Den [[18. desember]] forlet ekspedisjonen Polheim. Eit reservetelt stod att med eit brev til Scott og eit brev til kong [[Haakon VII]] som Scott skulle levere dersom Amundsen ikkje kom trygt tilbake til [[Framheim]]. Det låg òg noko utstyr som Amundsen ikkje lenger hadde bruk for i teltet som Scott kunne bruke dersom det kunne vere til nytte. Begge breva vart seinare funnen saman med liket av Scott og dei andre britiske ekspedisjonsdeltakarane. Da utrekningane til Amundsen seinare vart verifisert fann ein at det siste målingspunktet låg ca. 760 meter frå sjølve polpunktet. Det var ein merkverdig prestasjon med tanke på måleinstrumenta som vart nytta. Vidare har det blitt rekna ut at Helmer Hanssen kom berre 60 meter frå polpunktet då han sette ut merker. [[Fil:Robert F. Scott at Polheim.JPG|mini|Scott (til venstre) og følgjarane hans ved Polheim på Sørpolen i januar 1912.]] == Teltet == Teltet har ikkje blitt sett sidan Scott forlet leiren i januar 1912. For å finne det att må ein rekne ut kvar AMundsen sette det opp i 1911, kvar isen har flytt sidan den gong og kor mykje snø det har blitt dekt med. Utrekninga er blitt kalkulert til i dag å vere 89° 58′ 51″ S, 46° 14′ E,<ref>[http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Polheim&action=edit''Olav Orheim: The present location av tent that Roald Amundsen left behind at the Sørpolen i desember 1911'']</ref> med ein usikkerheit på kring 300 meter. Det ligg truleg under 17 meter med snø. == Sjå òg == * [[Amundsen-Scott-stasjonen]] * [[Framheim]] == Kjelder == {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Polheim|Polheim]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, og «[[:nb:|Polheim]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}} den 17. mars 2014.'' **''{{Wikipedia-utgåve|en}} oppgav desse kjeldene: '' *Roald Amundsen - ''Sørpolen'' publisert in to bind i 1912–1913. Omsett til engelsk av A. G. Chater og utgjeve som ''The South Pole: An Account By the Norwegian Antarctic Expedition in «Fram», 1910–1912''. (London: John Murray. 1912)<ref>[http://www.counter-currents.com/2010/12/the-south-pole/ ''The South Pole: An Account By the Norwegian Antarctic Expedition in «Fram», 1910–1912'' (Counter-Currents Publishing)]</ref> * Roland Huntford (1979) ''Scott and Amundsen'' (Hodder & Stoughton Ltd) ISBN 978-0-340-19565-9 * Huntford, Roland (1999) ''The Last Place on Earth'' (Modern Library Exploration) ISBN 978-0-375-75474-6 {{fotnoteliste}} {{refslutt}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Utpostar i Antarktis]] [[Kategori:Norsk polarhistorie]] [[Kategori:Den tredje Framferda]] [[Kategori:Sørpolen]] gi1o2lga7pp39lxheqr8213uyr1lmc7 3651409 3651408 2026-04-24T08:01:46Z Ranveig 39 /* Teltet */ 3651409 wikitext text/x-wiki {{geoboks|landsby|kategori=stasjon |namn= |bilete=Aan de Zuidpool - p1913-160.jpg |bilettekst=Amundsen (til venstre) og følgjet hans ved Polheim i Sørpolen i desember 1911 |land = Antarktis |stad=[[Sørpolen]] |kartlokasjon = Antarktis |fritype=Administrert under |fri=[[Antarktistraktaten]] | lat_d = -90 | long_d = 0 }} '''Polheim''' var leiren til [[Roald Amundsen]] på [[Sørpolen]], då han som førstemann nådde polpunktet den 14. desember 1911 i lag med fire andre medlemmar: [[Helmer Hanssen]], [[Olav Bjaaland]], [[Oscar Wisting]] og [[Sverre Hassel]].<ref>[http://www.snl.no/.nbl_biografi/Roald_Amundsen/utdypning ''Roald Amundsen'' (Store norske leksikon)]</ref> == Utrekningar == Ved den første estimerte posisjonen av Sørpolen planta gruppa både [[det norske flagget]] og flagget til [[«Fram»]], og Amundsen gav staden namnet [[Kong Haakon VII]]s Vidde.<ref>{{snl|Roald_Amundsen|Roald Amundsen}}</ref> Det hadde fleire gonger vore usikkerheit omkring påståtte bragder i polområda før ekspedisjonen til Amundsen, særleg [[Frederick Cook]] og [[Robert Peary]] som begge hevda at dei hadde vore først til [[Nordpolen]]. På grunn av dette var Amundsen særleg nøye med å skaffe bevis på at han faktisk hadde vore på polpunktet. Når ein nærmar seg den geografiske Sørpolen (eller Nordpolen) vil [[lengdegrad]]ane springe saman, og på sjølve polpunktet vil alle lengdegradene møte kvarandre, slik at det ikkje er noko poeng i å måle desse. Amundsen valde derfor å fokusere på [[breiddegrad]]er då han skulle finne polpunktet. Med dei instrumenta Amundsen hadde med seg tok han høgde for at han ikkje kunne rekne ut polpunktet med mindre enn 1 [[nautisk mil]] (1,85&nbsp;km) i feilmargin. Han valde derfor å sirkel inn polpunktet gjennom at tre av medlemmene i ekspedisjonen vart sende ut på ski i forskjellige retningar. Etter 16 kilometer sette dei opp kvar sin stake med eit svart flagg og ein notis til [[Robert Falcon Scott]] om kvar basen var lokalisert. Samstundes gjorde Amundsen målingar av solhøgda for utrekning av den nøyaktig posisjon til polpunktet. Sidan [[teodolitt]]en hadde blitt skadd tidlegare på ekspedisjonen vart målingane gjort med [[sekstant]]. Ut i frå desse målingane rekna Amundsen ut at dei fann seg i underkant av ni kilometer frå polpunktet. Dette punktet hadde blitt sirkla inn av dei tre som var sende ut på ski. Den [[17. desember]] fortsette Amundsen mot det punktet han hadde rekna ut at polpunktet var og gjorde nye målingar der i 24 timar. To av dei andre medlemmene passa på medan målingane vart gjort og signerte på navigasjonsbøkene. Dette vart gjort for å best mogeleg sikre bevis for at ekspedisjonen faktisk hadde nådd polpunktet. Ut i frå disse utrekningane fann Amundsen at dei framleis var 2,4 kilometer frå polpunktet og to menn vart sende ut for å sette opp ytterlegare merker. Amundsen sette opp fleire merker for å dekke det attverande området og på denne måten vart polpunktet sirkla inn til saman tre gonger. Den [[18. desember]] forlet ekspedisjonen Polheim. Eit reservetelt stod att med eit brev til Scott og eit brev til kong [[Haakon VII]] som Scott skulle levere dersom Amundsen ikkje kom trygt tilbake til [[Framheim]]. Det låg òg noko utstyr som Amundsen ikkje lenger hadde bruk for i teltet som Scott kunne bruke dersom det kunne vere til nytte. Begge breva vart seinare funnen saman med liket av Scott og dei andre britiske ekspedisjonsdeltakarane. Da utrekningane til Amundsen seinare vart verifisert fann ein at det siste målingspunktet låg ca. 760 meter frå sjølve polpunktet. Det var ein merkverdig prestasjon med tanke på måleinstrumenta som vart nytta. Vidare har det blitt rekna ut at Helmer Hanssen kom berre 60 meter frå polpunktet då han sette ut merker. [[Fil:Robert F. Scott at Polheim.JPG|mini|Scott (til venstre) og følgjarane hans ved Polheim på Sørpolen i januar 1912.]] == Teltet == Teltet har ikkje blitt sett sidan Scott forlet leiren i januar 1912. For å finne det att må ein rekne ut kvar Amundsen sette det opp i 1911, kvar isen har flytt sidan den gong og kor mykje snø det har blitt dekt med. Utrekninga er blitt kalkulert til i dag å vere 89° 58′ 51″ S, 46° 14′ E,<ref>[http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Polheim&action=edit''Olav Orheim: The present location av tent that Roald Amundsen left behind at the Sørpolen i desember 1911'']</ref> med ein usikkerheit på kring 300 meter. Det ligg truleg under 17 meter med snø. == Sjå òg == * [[Amundsen-Scott-stasjonen]] * [[Framheim]] == Kjelder == {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Polheim|Polheim]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, og «[[:nb:|Polheim]]» frå {{Wikipedia-utgåve|nb}} den 17. mars 2014.'' **''{{Wikipedia-utgåve|en}} oppgav desse kjeldene: '' *Roald Amundsen - ''Sørpolen'' publisert in to bind i 1912–1913. Omsett til engelsk av A. G. Chater og utgjeve som ''The South Pole: An Account By the Norwegian Antarctic Expedition in «Fram», 1910–1912''. (London: John Murray. 1912)<ref>[http://www.counter-currents.com/2010/12/the-south-pole/ ''The South Pole: An Account By the Norwegian Antarctic Expedition in «Fram», 1910–1912'' (Counter-Currents Publishing)]</ref> * Roland Huntford (1979) ''Scott and Amundsen'' (Hodder & Stoughton Ltd) ISBN 978-0-340-19565-9 * Huntford, Roland (1999) ''The Last Place on Earth'' (Modern Library Exploration) ISBN 978-0-375-75474-6 {{fotnoteliste}} {{refslutt}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Utpostar i Antarktis]] [[Kategori:Norsk polarhistorie]] [[Kategori:Den tredje Framferda]] [[Kategori:Sørpolen]] t9d60etsxewx1g2jlv4pb0dj2pvi7hf 0 302822 3651405 3562806 2026-04-24T07:56:15Z Migne 2086 3651405 wikitext text/x-wiki {{infoboks idrettsutøvar}} '''Christophe Lemaitre''' ({{fødd|11. juni|1990|Lemaitre}}) er ein fransk tidlegare friidrettsutøvar som tevla på 100 og 200 meter. Han vann tre gullmedaljar under [[EM i friidrett 2010]] og vart i 2012 europameister på 100 meter for andre gong. ==Aktiv== I slutten av juli 2010 sprang Lemaitre inn til siger på 100 meter under europameisterskapen i Barcelona. To dagar seinare kneip han også gullmedaljen på 200 m, hårfint framom briten [[Christian Malcolm]]. Den 1. august sprang han den andre etappen for det franske vinnarlaget i 4 x 100 m stafett. Fire veker seinare sette han fransk rekord på 100 m då han vart fjerdemann i [[Rieti]]-stemnet med tida 9,97 sekund, femtemann i løpet, gambisk-norske [[Jaysuma Saidy Ndure]] sette norsk rekord med 10,00. Sommaren 2011 var Lemaitre i sitt livs beste form. Den 29. juli forbetra han den franske rekorden til 9,92 ved den franske meisterskapen i [[Albi]]. I VM-finalen på 200 m i sørkoreanske [[Daegu]] den 3. september gjorde han sitt livs beste løp. Med tida 19,80 sikra han seg bronsemedaljen på distansen, [[Usain Bolt]] vann på fabelaktige 19,40. Dagen etter fekk Lemaitre og Frankrike sølv i 4 x 100 m stafett. Ved europameisterskapen i Helsinki i juni 2012 forsvarte han EM-tittelen på 100 m, han fekk òg bronse på den korte stafetten. Under dei olympiske leikane i London i august måtte Lemaitre nøye seg med ein ny bronsemedalje i 4 x 100 m stafett. Også i EM i friidrett 2014 i Zürich enda Lemaitre og Frankrike opp med bronse i 4 x 100 stafett. Derimot klarte Lemaitre å vinne sølvmedaljen på både 100 m og 200 m i meisterskapen. To år seinare gjorde han sitt beste løp på fire år då han i semifinalen på 200 m under [[Sommar-OL 2016]] vart klokka i mål på 20,01 sekund. I finalen sprang han på 20,12 og kneip bronsemedaljen framom briten [[Adam Gemmill]] som fekk same tid. Lemaitre deltok i store internasjonale meisterskap til 2019, men var aktiv til 2024. ===Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap=== *[[EM i friidrett 2010|EM 2010]] i [[Barcelona]]: Gullmedalje på 100 m – 10,11, 200 m – 20,37og i 4 x 100 m stafett *[[VM i friidrett 2011|VM 2011]] i [[Daegu]]: Bronsemedalje på 200 m – 19,80, nr på 100 m – 10,19. Sølvmedalje i 4 x 100 m stafett *[[EM i friidrett 2012|EM 2012]] i [[Helsinki]]: Gullmedalje på 100 m – 10,09, framom Jimmy Vicaut (10,12) og bronsemedalje i 4 x 100 m stafett *[[Friidrett under Sommar-OL 2012|OL 2012]] i [[London]]: Nr 6 på 200 m – 20,19, bronsemedalje i 4 x 100 m stafett *[[VM i friidrett 2013|VM 2013]] i [[Moskva]]: Nr 7 på 100 m – 10,06 *[[EM i friidrett 2014|EM 2014]] i [[Zürich]]: Sølvmedalje på 100 m – 10,13, og 200 m – 20,15. Bronsemedalje i 4 x 100 m stafett *[[VM i friidrett 2015|VM 2015]] i [[Beijing]]: Nr 5 i 4 x 100 m stafett *[[Friidrett under Sommar-OL 2016|OL 2016]] i [[Rio de Janeiro]]: Bronsemedalje på 200 m – 20,12 *[[VM i friidrett 2017|VM 2017]] i [[London]]: Nr 5 i 4 x 100 m stafett ==Kjelder== <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:de:Christophe Lemaitre|Christophe Lemaitre]]» frå {{Wikipedia-utgåve|de}}, den 24. april 2026.'' </div> *[https://worldathletics.org/athletes/_/14186000 World Athletics] == Bakgrunnsstoff == * {{Kjelde www|url = https://www.olympedia.org/athletes/125942 |tittel = Christophe Lemaitre |vitja = 2023-02-20 |utgjevar = olympedia.org |språk = engelsk}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Franske sprintarar]] [[Kategori:Europameistrar i friidrett for Frankrike]] [[Kategori:Olympiske bronsemedaljevinnarar for Frankrike]] [[Kategori:Medaljevinnarar under sommar-OL 2012]] [[Kategori:Franske deltakarar under sommar-OL 2012]] [[Kategori:Friidrettsutøvarar under sommar-OL 2012]] [[Kategori:Medaljevinnarar under sommar-OL 2016]] [[Kategori:Franske deltakarar under sommar-OL 2016]] [[Kategori:Friidrettsutøvarar under sommar-OL 2016]] [[Kategori:Deltakarar under VM i friidrett 2009]] [[Kategori:Deltakarar under EM i friidrett 2010]] [[Kategori:Deltakarar under VM i friidrett 2011]] [[Kategori:Deltakarar under EM i friidrett 2012]] [[Kategori:Deltakarar under EM i friidrett 2014]] [[Kategori:Deltakarar under VM i friidrett 2015]] [[Kategori:Deltakarar under VM i friidrett 2017]] [[Kategori:Deltakarar under VM i friidrett 2019]] qrp2d4est04y37xe0vxrzl7omc3ye25 3651406 3651405 2026-04-24T07:56:50Z Migne 2086 /* Aktiv */ 3651406 wikitext text/x-wiki {{infoboks idrettsutøvar}} '''Christophe Lemaitre''' ({{fødd|11. juni|1990|Lemaitre}}) er ein fransk tidlegare friidrettsutøvar som tevla på 100 og 200 meter. Han vann tre gullmedaljar under [[EM i friidrett 2010]] og vart i 2012 europameister på 100 meter for andre gong. ==Aktiv== I slutten av juli 2010 sprang Lemaitre inn til siger på 100 meter under europameisterskapen i Barcelona. To dagar seinare kneip han også gullmedaljen på 200 m, hårfint framom briten [[Christian Malcolm]]. Den 1. august sprang han den andre etappen for det franske vinnarlaget i 4 x 100 m stafett. Fire veker seinare sette han fransk rekord på 100 m då han vart fjerdemann i [[Rieti]]-stemnet med tida 9,97 sekund, femtemann i løpet, gambisk-norske [[Jaysuma Saidy Ndure]] sette norsk rekord med 10,00. Sommaren 2011 var Lemaitre i sitt livs beste form. Den 29. juli forbetra han den franske rekorden til 9,92 ved den franske meisterskapen i [[Albi]]. I VM-finalen på 200 m i sørkoreanske [[Daegu]] den 3. september gjorde han sitt livs beste løp. Med tida 19,80 sikra han seg bronsemedaljen på distansen, [[Usain Bolt]] vann på fabelaktige 19,40. Dagen etter fekk Lemaitre og Frankrike sølv i 4 x 100 m stafett. Ved europameisterskapen i Helsinki i juni 2012 forsvarte han EM-tittelen på 100 m, han fekk òg bronse på den korte stafetten. Under dei olympiske leikane i London i august måtte Lemaitre nøye seg med ein ny bronsemedalje i 4 x 100 m stafett. Også i EM i friidrett 2014 i Zürich enda Lemaitre og Frankrike opp med bronse i 4 x 100 stafett. Derimot klarte Lemaitre å vinne sølvmedaljen på både 100 m og 200 m i meisterskapen. To år seinare gjorde han sitt beste løp på fire år då han i semifinalen på 200 m under [[Sommar-OL 2016]] vart klokka i mål på 20,01 sekund. I finalen sprang han på 20,12 og kneip bronsemedaljen framom briten [[Adam Gemili]] som fekk same tid. Lemaitre deltok i store internasjonale meisterskap til 2019, men var aktiv til 2024. ===Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap=== *[[EM i friidrett 2010|EM 2010]] i [[Barcelona]]: Gullmedalje på 100 m – 10,11, 200 m – 20,37og i 4 x 100 m stafett *[[VM i friidrett 2011|VM 2011]] i [[Daegu]]: Bronsemedalje på 200 m – 19,80, nr på 100 m – 10,19. Sølvmedalje i 4 x 100 m stafett *[[EM i friidrett 2012|EM 2012]] i [[Helsinki]]: Gullmedalje på 100 m – 10,09, framom Jimmy Vicaut (10,12) og bronsemedalje i 4 x 100 m stafett *[[Friidrett under Sommar-OL 2012|OL 2012]] i [[London]]: Nr 6 på 200 m – 20,19, bronsemedalje i 4 x 100 m stafett *[[VM i friidrett 2013|VM 2013]] i [[Moskva]]: Nr 7 på 100 m – 10,06 *[[EM i friidrett 2014|EM 2014]] i [[Zürich]]: Sølvmedalje på 100 m – 10,13, og 200 m – 20,15. Bronsemedalje i 4 x 100 m stafett *[[VM i friidrett 2015|VM 2015]] i [[Beijing]]: Nr 5 i 4 x 100 m stafett *[[Friidrett under Sommar-OL 2016|OL 2016]] i [[Rio de Janeiro]]: Bronsemedalje på 200 m – 20,12 *[[VM i friidrett 2017|VM 2017]] i [[London]]: Nr 5 i 4 x 100 m stafett ==Kjelder== <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:de:Christophe Lemaitre|Christophe Lemaitre]]» frå {{Wikipedia-utgåve|de}}, den 24. april 2026.'' </div> *[https://worldathletics.org/athletes/_/14186000 World Athletics] == Bakgrunnsstoff == * {{Kjelde www|url = https://www.olympedia.org/athletes/125942 |tittel = Christophe Lemaitre |vitja = 2023-02-20 |utgjevar = olympedia.org |språk = engelsk}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Franske sprintarar]] [[Kategori:Europameistrar i friidrett for Frankrike]] [[Kategori:Olympiske bronsemedaljevinnarar for Frankrike]] [[Kategori:Medaljevinnarar under sommar-OL 2012]] [[Kategori:Franske deltakarar under sommar-OL 2012]] [[Kategori:Friidrettsutøvarar under sommar-OL 2012]] [[Kategori:Medaljevinnarar under sommar-OL 2016]] [[Kategori:Franske deltakarar under sommar-OL 2016]] [[Kategori:Friidrettsutøvarar under sommar-OL 2016]] [[Kategori:Deltakarar under VM i friidrett 2009]] [[Kategori:Deltakarar under EM i friidrett 2010]] [[Kategori:Deltakarar under VM i friidrett 2011]] [[Kategori:Deltakarar under EM i friidrett 2012]] [[Kategori:Deltakarar under EM i friidrett 2014]] [[Kategori:Deltakarar under VM i friidrett 2015]] [[Kategori:Deltakarar under VM i friidrett 2017]] [[Kategori:Deltakarar under VM i friidrett 2019]] 8ji09y0c76lm3agtqio88hsgg20e09o 3651413 3651406 2026-04-24T08:09:44Z Ranveig 39 /* Bakgrunnsstoff */ -vitja 3651413 wikitext text/x-wiki {{infoboks idrettsutøvar}} '''Christophe Lemaitre''' ({{fødd|11. juni|1990|Lemaitre}}) er ein fransk tidlegare friidrettsutøvar som tevla på 100 og 200 meter. Han vann tre gullmedaljar under [[EM i friidrett 2010]] og vart i 2012 europameister på 100 meter for andre gong. ==Aktiv== I slutten av juli 2010 sprang Lemaitre inn til siger på 100 meter under europameisterskapen i Barcelona. To dagar seinare kneip han også gullmedaljen på 200 m, hårfint framom briten [[Christian Malcolm]]. Den 1. august sprang han den andre etappen for det franske vinnarlaget i 4 x 100 m stafett. Fire veker seinare sette han fransk rekord på 100 m då han vart fjerdemann i [[Rieti]]-stemnet med tida 9,97 sekund, femtemann i løpet, gambisk-norske [[Jaysuma Saidy Ndure]] sette norsk rekord med 10,00. Sommaren 2011 var Lemaitre i sitt livs beste form. Den 29. juli forbetra han den franske rekorden til 9,92 ved den franske meisterskapen i [[Albi]]. I VM-finalen på 200 m i sørkoreanske [[Daegu]] den 3. september gjorde han sitt livs beste løp. Med tida 19,80 sikra han seg bronsemedaljen på distansen, [[Usain Bolt]] vann på fabelaktige 19,40. Dagen etter fekk Lemaitre og Frankrike sølv i 4 x 100 m stafett. Ved europameisterskapen i Helsinki i juni 2012 forsvarte han EM-tittelen på 100 m, han fekk òg bronse på den korte stafetten. Under dei olympiske leikane i London i august måtte Lemaitre nøye seg med ein ny bronsemedalje i 4 x 100 m stafett. Også i EM i friidrett 2014 i Zürich enda Lemaitre og Frankrike opp med bronse i 4 x 100 stafett. Derimot klarte Lemaitre å vinne sølvmedaljen på både 100 m og 200 m i meisterskapen. To år seinare gjorde han sitt beste løp på fire år då han i semifinalen på 200 m under [[Sommar-OL 2016]] vart klokka i mål på 20,01 sekund. I finalen sprang han på 20,12 og kneip bronsemedaljen framom briten [[Adam Gemili]] som fekk same tid. Lemaitre deltok i store internasjonale meisterskap til 2019, men var aktiv til 2024. ===Medaljar og plasseringar i internasjonale meisterskap=== *[[EM i friidrett 2010|EM 2010]] i [[Barcelona]]: Gullmedalje på 100 m – 10,11, 200 m – 20,37og i 4 x 100 m stafett *[[VM i friidrett 2011|VM 2011]] i [[Daegu]]: Bronsemedalje på 200 m – 19,80, nr på 100 m – 10,19. Sølvmedalje i 4 x 100 m stafett *[[EM i friidrett 2012|EM 2012]] i [[Helsinki]]: Gullmedalje på 100 m – 10,09, framom Jimmy Vicaut (10,12) og bronsemedalje i 4 x 100 m stafett *[[Friidrett under Sommar-OL 2012|OL 2012]] i [[London]]: Nr 6 på 200 m – 20,19, bronsemedalje i 4 x 100 m stafett *[[VM i friidrett 2013|VM 2013]] i [[Moskva]]: Nr 7 på 100 m – 10,06 *[[EM i friidrett 2014|EM 2014]] i [[Zürich]]: Sølvmedalje på 100 m – 10,13, og 200 m – 20,15. Bronsemedalje i 4 x 100 m stafett *[[VM i friidrett 2015|VM 2015]] i [[Beijing]]: Nr 5 i 4 x 100 m stafett *[[Friidrett under Sommar-OL 2016|OL 2016]] i [[Rio de Janeiro]]: Bronsemedalje på 200 m – 20,12 *[[VM i friidrett 2017|VM 2017]] i [[London]]: Nr 5 i 4 x 100 m stafett ==Kjelder== <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:de:Christophe Lemaitre|Christophe Lemaitre]]» frå {{Wikipedia-utgåve|de}}, den 24. april 2026.'' </div> *[https://worldathletics.org/athletes/_/14186000 World Athletics] == Bakgrunnsstoff == * {{Kjelde www|url = https://www.olympedia.org/athletes/125942 |tittel = Christophe Lemaitre |utgjevar = olympedia.org |språk = engelsk}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Franske sprintarar]] [[Kategori:Europameistrar i friidrett for Frankrike]] [[Kategori:Olympiske bronsemedaljevinnarar for Frankrike]] [[Kategori:Medaljevinnarar under sommar-OL 2012]] [[Kategori:Franske deltakarar under sommar-OL 2012]] [[Kategori:Friidrettsutøvarar under sommar-OL 2012]] [[Kategori:Medaljevinnarar under sommar-OL 2016]] [[Kategori:Franske deltakarar under sommar-OL 2016]] [[Kategori:Friidrettsutøvarar under sommar-OL 2016]] [[Kategori:Deltakarar under VM i friidrett 2009]] [[Kategori:Deltakarar under EM i friidrett 2010]] [[Kategori:Deltakarar under VM i friidrett 2011]] [[Kategori:Deltakarar under EM i friidrett 2012]] [[Kategori:Deltakarar under EM i friidrett 2014]] [[Kategori:Deltakarar under VM i friidrett 2015]] [[Kategori:Deltakarar under VM i friidrett 2017]] [[Kategori:Deltakarar under VM i friidrett 2019]] 6z0u3fg9usvsoahjfcfon0dial8xlbo 0 312315 3651340 3651339 2026-04-23T12:35:11Z HerVal7752 105842 Attenderulla endringa gjord av [[Special:Contributions/~2026-24995-78|~2026-24995-78]] ([[User talk:~2026-24995-78|diskusjon]]) til siste versjonen av [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] 3428959 wikitext text/x-wiki [[Fil:Rivertree_thirds_md.gif|right|frame|Dette biletet viser prinsippet med tredjedelsregelen]] '''Tredjedelsregelen''', eller '''tredelsregelen''', er ein tommelfingerregel eller ei retningslinje for komposisjon av [[Biletkunst|bilete]] i [[Formgjeving|design]], [[film]], [[Målarkunst|måleri]] og [[fotografi]].<ref>{{Mal:Cite book|title=Contemporary Quilts: Design, Surface and Stitch|author=Sandra Meech|publisher=Sterling Publishing|isbn=0-7134-8987-1|year=2007|url={{Google books|_AIqGzgg6osC|page=27|plainurl=yes}}}}</ref> Regelen seier at du bør sjå på eit bilete som delt opp i ni like delar, av to vassrette linjer med lik avstand, og to loddrette linjer med lik avstand, og at du bør ha viktige delar av komposisjonen langs desse linjene eller der linjene kryssar.<ref>{{Mal:Cite book|title=Learning to see creatively|author=Bryan F. Peterson|publisher=Amphoto Press|isbn=0-8174-4181-6|year=2003|url={{Google books|gpvZgl13d5MC|page=93|plainurl=yes}}}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;"></sup> Fotografiet til høgre demonstrerer teknikken. Horisonten er langs den vassrette linja som deler nedre tredjedel av bilete frå dei to øvre. Treet er i snittet av to linjer. Interessante punkt treng ikkje alltid røra ved desse linjene for å tena på tredjedelsregelen; til dømes er den lysaste delen av himmelen nær horisonten ikkje rett på snittet, men likevel ganske nær.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;"></sup> == Bruk == [[Fil:Dry_Etosha_Pan.jpg|mini|Typisk døme på bruk av tredjedelsregelen]] For å følgja regelen bør du ha motivet langs linjene eller nær punktet der dei kryssar, med horisonten langs nedre eller øvre vassrette linje, eller la lineære trekk flyta frå del til del. Ein hovudgrunn til å følgja regelen er for å unngå å få motivet i midten, eller for å unngå å la horisonten dela biletet i to på midten. Michael Ryan og Melissa Lenos skriv i boka ''An Introduction to Film Analysis: Technique and Meaning in Narrative Film'' (side 40) at tredjedelsregelen er ein favoritt blant filmskaparar som vil utforma balanserte og einskaplege bilete.<ref>{{Mal:Cite book|title=The Art of Composition|author=Bert P. Krages|publisher=Allworth Communications, Inc.|isbn=1-58115-409-7|year=2005|url={{Google books|2R88tIUXBS4C|plainurl=yes}}}}</ref> Ved filming eller fotografering av menneske, er det vanleg å ha kroppen langs ei loddrett linje, og augene langs ei vassrett linje. Når motivet flyttar se i ein film, vil hovudbolken av tomrom oftast vera føre personen (i retninga dei rører seg).<ref>{{Citation |title=leadroom |url=http://www.mapacourse.com/DVpages/leadroom.htm |accessdate=2016-04-07 |archive-date=2007-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929025752/http://www.mapacourse.com/DVpages/leadroom.htm |url-status=yes }}</ref> På same måte er det ofte mest rom ''føre'' ein fotografert person som ikkje ser rett på kamera, med den loddrette linja gjennom midten av personen. [[Fil:RuleOfThirds-SideBySide.gif|mini|none|650x650px|Eit bilete som er skore til med og utan tredjedelsregelen]] == Sjå òg == * [[Det gylne snittet]] (i estetikk) == Kjelder == {{Reflist}} <div class="references-small"> *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Rule of thirds|Rule of thirds]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 7. april 2016.'' </div> [[Kategori:Fototeknikk]] b9fipy1pn7u0ha4ink5zjvf3jwuxwb8 0 320038 3651412 3602637 2026-04-24T08:09:11Z Ranveig 39 /* Bakgrunnsstoff */ -vitja 3651412 wikitext text/x-wiki {{Infoboks idrettsutøvar}} '''Svein Inge Valvik''' ({{fødd|20. september|1956|Valvik}}) er ein norsk tidlegare friidrettsutøvar frå [[Bærum]], som i tida 1977-96 vann ni norske meisterskap i diskoskasting. Til saman tok han 20 NM-medaljar (9-8-3) i øvinga, den siste i sitt 43. år. Han var opphavleg medlem i [[Stabæk IF]], men melde seg i 1975 inn i [[SK Vidar]]. Frå 1978 til -85 representerte han IF Kamp/Vestheim og frå 1986 til 2004 [[IK Tjalve]]. Sidan 2005 var han medlem i [[Urædd]]. I yngre år deltok han nasjonalt også i [[kulestøyt]]. ==Aktiv== Valvik kasta diskosen 57,54 meter i sitt siste år som junior, same året som han reiste til USA, der han dei neste seks åra studerte ved University of Texas i [[El Paso]]. Allereie våren 1977 passerte han 60-metersgrensa då han nådde 60,74 m i [[Provo]]. Sesongen etter auka han til 62,42 m i [[Eugene i Oregon|Eugene]] og 1979 fekk han målt 64,42 m, same sesongen støytte han elles kula 18,12 m, hans lengste støyt i den øvinga. I 1980 forbetra han den personlege rekorden til 66,34 m i El Paso. Fram til 1984 stod Valvik nasjonalt i skuggen av [[Knut Hjeltnes]], også trass i at han våren 1982 slengde diskosen heile 68 meter jamt under eit stemne i mexicanske [[Juarez]] den 31. mai, eit resultat i ypparste verdsklasse. Ein skade sette han noko tilbake og det var ikkje før enn i 1985 han kom opp mot sitt tidlegare toppnivå. Åra 1984-86 studerte han ved Lunds universitet i [[Sverige]], og årsbestekasta 1985-86 oppnådde han i Sverige. Han kasta i 1985 67,36 m i [[Lund]] og i 1986 66,48 m i Klagshamn. I juli 1987 var Valvik nær den personlege rekorden då han i finske [[Alavieska]] vann ei tevling med eit lengstekast på heile 67,70 m, årsbeste i Noreg. Vel ein månad seinare var Valvik med i sitt fyrste store internasjonale meisterskap, VM i Roma, og deltok så gjennom eit tiår i til saman tre verdsmeisterskap, to sommarleikar og like mange europameisterskap. Bortsett frå EM 1994 i Helsinki, der han vart nummer sju, klarde han ikkje å kvalifisere seg til nokon annan meisterskapsfinale. Før 1990 hadde Valvik einast vunne to NM-gull i diskokasting, men i åra 1990-96 vann han samtlege norske meisterskap i øvinga. Han tok si tjuande NM-medalje i diskoskast i 1999, nærare 43 år gammal. Valvik var aktiv til 2011, og så seint som i 2009 hadde han eit diskoskast som målte 54,40 m. ===Medaljar i norske meisterskap=== *1977: Gullmedalje i diskokasting – 58,84 m, framom Anders Hoff (53,36 m) *1979: Sølvmedalje i diskoskasting – 59,76 m, bak Knut Hjeltnes (64,44 m) *1980: Sølvmedalje i diskoskasting – 62,00 m, og bronsemedalje i kulestøyt – 16,94 m *1982: Sølvmedalje i diskoskasting – 58,44 m, bak Knut Hjeltnes (60,02 m) *1984: Sølvmedalje i diskoskasting – 56,80 m, bak Knut Hjeltnes (64,44 m) *1985: Gullmedalje i diskokasting – 56,30 m, framom Georg Andersen (56,18 m) *1987: Sølvmedalje i diskoskasting – 59,70 m, bak Olav Jenssen (60,18 m) *1988: Bronsemedalje i diskoskasting – 58,52 m *1989: Sølvmedalje i diskoskasting – 60,48 m, bak Knut Hjeltnes (62,10 m) *1990: Gullmedalje i diskokasting – 59,64 m, framom Lars Ola Sundt (59,46 m) *1991: Gullmedalje i diskokasting – 62,60 m, framom Olav Jenssen (58,20 m) *1992: Gullmedalje i diskokasting – 58,96 m, framom Lars Ola Sundt (58,72 m) *1993: Gullmedalje i diskokasting – 58,72 m, framom Lars Ola Sundt (57,40 m) *1994: Gullmedalje i diskokasting – 60,00 m, framom Kjell Ove Hauge (55,48 m) *1995: Gullmedalje i diskokasting – 60,92 m, framom Olav Jenssen (60,06 m) *1996: Gullmedalje i diskoskasting – 59,94 m, framom Knut Hjeltnes (58,94 m) *1997: Bronsemedalje i diskoskasting – 57,74 m *1998: Bronsemedalje i diskoskasting – 57,29 m *1999: Sølvmedalje i diskoskasting – 60,62 m, bak Einar K. Tveita (61,09 m) ===Plasseringar i internasjonale meisterskap=== *[[VM i friidrett 1987|VM 1987]] i [[Roma]]: Utslått i kvalifiseringa (nr 16- 59,76 m) *[[Friidrett under Sommar-OL 1988|OL 1988]] i [[Seoul]]: Utslått i kvalifiseringa (nr 16- 60,64 m) *[[EM i friidrett 1990|EM 1990]] i [[Split]]: Utslått i kvalifiseringa (nr 13- 60,34 m) *[[VM i friidrett 1991|VM 1991]] i [[Tokyo]]: Utslått i kvalifiseringa (nr 15- 60,86 m) *[[EM i friidrett 1994|EM 1994]] i [[Helsinki]]: Nr 7 – 62,02 m *[[VM i friidrett 1995|VM 1995]] i [[Göteborg]]: Utslått i kvalifiseringa (nr 17- 59,32 m) *[[Friidrett under Sommar-OL 1996|OL 1996]] i [[Atlanta]]: Utslått i kvalifiseringa (nr 21- 59,60 m) === Personlege rekordar og årsbeste === {| class="wikitable" | '''År''' || 1977 || 1978 || 1979 || 1980 || 1981 || 1982 || 1983 || 1984 || 1985 || 1986 || 1987 || 1988 |- | '''Lengde (m)''' || 60,74 || 62,42 || 64,42 || 66,34 || 60,84 || 68,00 || 55,72 || 63,82 || 67,36 || 66,48 || 67,70 || 64,30 |} {| class="wikitable" | '''År''' || 1989 || 1990 || 1991 || 1992 || 1993 || 1994 || 1995 || 1996 || 1997 || 1998 || 1989 || 2000 |- | '''Lengde (m)''' || 63,88 || 62,00 || 63,62 || 63,54 || 61,38 || 63,66 || 63,50 || 64,22 || 60,82 || 60,36 || 62,57 || 61,57 |} ==Ymse== Valvik har i mange år vore lektor ved [[Porsgrunn videregående skole]] i [[Telemark]], der han har undervist i økonomiske fag og idrettsfag. Han var ei tid gift med syklisten [[Monica Valen]]. ==Kjelder== *[https://www.friidrett.no/aktivitet/statistikk/ friidrett.no] == Bakgrunnsstoff == * {{Kjelde www|url = https://www.olympedia.org/athletes/74244 |tittel = Svein-Inge Valvik |utgjevar = Olympedia |språk = engelsk}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Norske diskoskastarar]] [[Kategori:Norske kulestøytarar]] [[Kategori:Noregsmeistrar i friidrett]] [[Kategori:Norske deltakarar under sommar-OL 1988]] [[Kategori:Friidrettsutøvarar under sommar-OL 1988]] [[Kategori:Norske deltakarar under sommar-OL 1996]] [[Kategori:Friidrettsutøvarar under sommar-OL 1996]] [[Kategori:Folk frå Bærum]] ocljymb9ek3yaa6v5dkqsxlsilviurn 0 391157 3651370 3651324 2026-04-23T19:15:22Z Ranveig 39 3651370 wikitext text/x-wiki {{Infoboks kunstnar}} '''Carmen Garayalde Zubizarreta''' ({{Datoar}}) var ein uruguayansk lærar, kunstnar og politisk aktivist.<ref>{{Cite web|title=Garayalde, Carmen|url=http://autores.uy/autor/1525|access-date=March 28, 2017|website=autores.uy|publisher=Autores|language=es}}</ref> == Liv == Carmen Garayalde blei fødd 8. august 1913 i [[Montevideo]] i [[Uruguay]] i ein økonomisk solid familie av basksike innvandrarar. Som ungdom studerte ho song og fiolin, og blei med i kammerorkesteret José Pedro Massera, skipa av vennene og familien til Massera Lerena, som songar.<ref>{{Cite journal|last=García Ferreira|first=Roberto|date=2011|title=La fiebre que llega desde el Norte: la correspondencia privada de un matrimonio comunista en los orígenes de la Guerra Fría (1947–1948)|url=https://www.scribd.com/document/300711193/La-Correspondencia-Privada-de-Un-Matrimonio-Comunista|journal=SudHistoria|language=es|access-date=2017-11-30}}</ref> Garayalde studerte måling ved Círculo de Bellas Artes, der ho haddde Domingo Bazurro og Guillermo Laborde som lærarar. Garayalde kom til å studera under sistnemnde igjen ved Universidad del Trabajo del Uruguay for å læra om komposisjon og dekorasjon. Ho tok også timar i måling og gravering hjå Cecilia Marcovich, Demetrio Urruchúa og María Carmen Portela. Under rettleiing frå Portela byrja Garayalde å utvikla den grafiske teknikken koldnålsradering.<ref>{{cite book|last1=Di Maggio|first1=Nelson|title=Artes visuales en Uruguay: diccionario crítico|date=2013|publisher=Zonalibro|isbn=978-9974991569|page=271|language=es}}</ref> Garayalde hadde ein nær vennskap med [[Amalia Polleri]], og dei to laga ein plakat i lag som einstemmig vann ei tevling halden av Comisión de Damas for å senda naudhjelp til Spania i 1937. To år seinare deltok dei to kvinnene ved ei utstilling skipa av Demetrio Urruchúa ved Plaza de Cagancha i Montevideo.<ref>{{Cite web|title=Amalia Polleri|url=https://issuu.com/antoniopenabiblioteca/docs/ana_polleripdf.fr11|access-date=2017-03-28|website=issuu.com|publisher=ISSUU|language=es}}</ref> I 1938 gifta ho seg med José Luis Massera, og dei fekk to barn. Paret gjekk med i kommunistpartiet under andre verdskrigen.<ref name=":0">{{Citation|title=Museo Nacional de Artes Visuales|url=http://mnav.gub.uy/cms.php?a=215|website=mnav.gub.uy|accessdate=2021-06-27|language=es}}</ref> På 1970-talet drog Gayalde i eksil på grunn av den politiske forfølginga under militærdiktaturet i Uruguay. Ho budde i Barcelona og var aktiv i eksilrørsla Frente Amplio en el Exterior.<ref name=":0" /> I 1991 var ho tilbake i Montevideo og heldt for første gong ei retrospektiv separatutstilling av nokre av verka sine. I 2013 blei det halde ei retrospektiv utstilling av teikningane og graveringane hennar ved Museo de Arte Contemporáneo de El País.<ref>{{citation|year=2014|title=Revista Dossier|volume=8|number=42|issn=1688368-3}}</ref> ==Kjelder== {{fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Carmen Garayalde|Carmen Garayalde]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, og «[[:es:Carmen Garayalde|Carmen Garayalde]]» frå {{Wikipedia-utgåve|es}} den 27. juni 2021.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== * [http://mnav.gub.uy/cms.php?o=2205 El Cerro] ved Museo Nacional de Artes Visuales {{autoritetsdata}} [[Kategori:Folk frå Montevideo]] [[Kategori:Uruguayanske kunstnarar]] [[Kategori:Kunstnarar frå 1900-talet]] k7l43x7guc28kt7fgc6d6y730zn40jm 0 403911 3651342 3507873 2026-04-23T12:42:45Z HerVal7752 105842 Geoboks 3651342 wikitext text/x-wiki {{geoboks|kommune |fylke = [[Cluj fylke| Cluj]] |bilete = RO CJ Aghiresu 2014 (2).JPG |bilettekst = Frå Aghiresu |borgarmeister = Sorinel-Gelu Lehene |høgd = 447 |postnummer = 407010 }} '''Aghiresu'''{{mrk|[[ungarsk]] ''Egeres '', [[tysk]] ''Erldorf''}} er ein kommune i [[Cluj fylke]] i [[Romania]]. == Busetnader == [[Fil:Aghiresu jud Cluj.svg|mini|Kommunen Aghiresu innanfor Cluj fylke]] Aghiresu er ein ''[[comună]]'' (landkommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Aghiresu || 1 447 || 1 116 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Aghireșu-Fabrici}} || 3 193 || 2 622 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Arghișu}} || 146 || 88 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Băgara}} || 401 || 314 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Dâncu}} || 69 || 59 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Dorolțu}} || 96 || 93 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Inucu}} || 370 || 287 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Leghia}} || 497 || 381 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Macău}} || 640 || 542 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Ticu}} || 62 || 49 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Ticu-Colonie}} || 195 || 140 |} ==Merknader== {{merknadar}} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ('Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar') |vitja = 15. februar 2023 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ('Det nasjonale instituttet for statistikk') |sitat = }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Comuna Aghiresu, Cluj|Comuna Aghiresu, Cluj]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 15. februar 2023.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Comună i Cluj fylke|Aghiresu]] njrwn1bc1xy0d5phr1l4zsvtswkb8oi 0 403912 3651343 3507893 2026-04-23T12:43:59Z HerVal7752 105842 Geoboks 3651343 wikitext text/x-wiki {{geoboks|kommune |namn = Viișoara |fylke = [[Cluj fylke|Cluj]] |bilete = ViisoaraCJ (6).JPG |bilettekst = Frå sentrum i Viișoara |borgarmeister = Ioan Roman |høgd = 303 |postnummer = 407590 }} '''Viișoara'''{{mrk|[[ungarsk]] ''Aranyosegerbegy'', [[tysk]] ''Erlenmarkt''}} er ein kommune i [[Cluj fylke]] i [[Romania]]. == Busetnader == [[Fil:Viisoara jud Cluj.svg|mini|Kommunen Viișoara innanfor Cluj fylke]] Viișoara er ein ''[[comună]]'' (landkommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Viișoara || 4 488 || 4 748 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Urca}} || 1 005 || 920 |} ==Merknader== {{merknadar}} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ('Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar') |vitja = 15. februar 2023 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ('Det nasjonale instituttet for statistikk') |sitat = }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Comuna Viișoara, Cluj|Comuna Viișoara, Cluj]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 15. februar 2023.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Comună i Cluj fylke|Viisoara]] 7z2n88z785u445cxytp28rq4u16i8pm 0 403914 3651344 3508221 2026-04-23T12:45:01Z HerVal7752 105842 Geoboks 3651344 wikitext text/x-wiki {{geoboks|kommune |namn = Mihai Viteazu |fylke = [[Cluj fylke| Cluj]] |bilete = Biserica Adormirea Maicii Domnului din Mihai Viteazu (5).JPG |bilettekst = Otodoks kyrkje i Mihai Viteazu |borgarmeister = Ioan Zeng |postnummer = 407405 }} '''Mihai Viteazu''' ([[ungarsk]] ''Szentmihály'') er ein kommune i [[Cluj fylke]] i [[Romania]]. == Busetnader == [[Fil:Mihai Viteazu jud Cluj.svg|mini|Kommunen Mihai Viteazu innanfor Cluj fylke]] Mihai Viteazu er ein ''[[comună]]'' (landkommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Mihai Viteazu || 4 129 || 4 344 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Cheia}} || 525 || 538 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Cornești i Mihai Viteazu|Cornești}} || 769 || 693 |} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ('Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar') |vitja = 15. februar 2023 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ('Det nasjonale instituttet for statistikk') |sitat = }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Comuna Mihai Viteazu, Cluj|Comuna Mihai Viteazu, Cluj]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 15. februar 2023.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Comună i Cluj fylke|Mihai Viteazu]] i0mmcfxckwr87q902hlhyybkfm08r5d 0 405765 3651345 3507926 2026-04-23T12:46:16Z HerVal7752 105842 Geoboks 3651345 wikitext text/x-wiki {{geoboks|by |bilete = Port mangalia.jpeg |bilettekst = Frå hamna i Mangalia |våpen = ROU CT Mangalia CoA1.jpg |fylke = [[Constanța fylke|Constanța]] |borgarmeister = Cristian Radu |høgd = 20 |postnummer = 905500 }} '''Mangalia''' ([[tyrkisk]] ''Mankalya''), i antikken Callatis ([[gresk]] Καλλατίς, ''Kallatís'' eller Κάλλατις, ''Kállatis''), er ein by i [[Constanța fylke]] i [[Romania]]. == Busetnader == [[Fil:Mangalia jud Constanta.jpg|mini|Kommunen Mangalia innanfor Constanța fylke]] Mangalia er ein ''[[municipiu]]'' (større bykommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Mangalia || 34 705 || 30 853 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Jupiter i Mangalia|Jupiter}} || 11 || 30 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Neptun i Mangalia|Neptun}} || 999 || 771 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Olimp}} || 381 || 170 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Saturn i Mangalia|Saturn}} || 5 || 84 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Venus i Mangalia|Venus}} || 263 || 42 |} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ('Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar') |vitja = 25. mars 2023 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ('Det nasjonale instituttet for statistikk') |sitat = }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Mangalia|Mangalia]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 25. mars 2023.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Municipiu i Constanța fylke|Mangalia]] 6cusvk3mf3i0hh3t0wcnx1c8mdfxhz4 0 405768 3651346 3507927 2026-04-23T12:47:15Z HerVal7752 105842 Geoboks 3651346 wikitext text/x-wiki {{geoboks|by |bilete = Medgidia station.jpg |bilettekst = Jernbanestasjonen i Medgidia |våpen = ROU CT Medgidia CoA.jpg |fylke = [[Constanța fylke|Constanța]] |borgarmeister = Valentin Vrabie |høgd = 75 |postnummer = 905600 }} '''Medgidia'''{{mrk|[[tyrkisk]] ''Mecidiye'' eller ''Megidie'', tidegare ''Karasu''}} er ein by i [[Constanța fylke]] i [[Romania]]. == Busetnader == [[Fil:Medgidia jud Constanta.jpg|mini|Kommunen Medgidia innanfor Constanța fylke]] Medgidia er ein ''[[municipiu]]'' (større bykommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Medgidia || 38 016 || 32 919 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Remus Opreanu}} || 349 || 316 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Valea Dacilor}} || 1 415 || 1 377 |} ==Merknader== {{merknadar}} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ('Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar') |vitja = 25. mars 2023 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ('Det nasjonale instituttet for statistikk') |sitat = }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Medgidia|Medgidia]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 25. mars 2023.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Municipiu i Constanța fylke|Medgidia]] s40lb1hhbtmr79ly5htfknhjwoibau6 0 405769 3651347 3507938 2026-04-23T12:48:26Z HerVal7752 105842 Geoboks 3651347 wikitext text/x-wiki {{geoboks|by |bilete = Ecluza Nãvodari, 1.jpeg |bilettekst = Sluser i Năvodari |våpen = ROU CT Navodari CoA.png |fylke = [[Constanța fylke|Constanța]] |borgarmeister = Florin Chelaru |postnummer = 905700 }} '''Năvodari'''{{mrk|[[tyrkisk]] ''Kara Koyum'' eller ''Karaköy''}} er ein by i [[Constanța fylke]] i [[Romania]]. Năvodari inngår i storbyområdet til [[Constanța]].{{r|zona|zona_noi}} == Busetnader == [[Fil:Navodari jud Constanta.jpg|mini|Kommunen Năvodari innanfor Constanța fylke]] Năvodari er ein ''[[oraș]]'' (mindre bykommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Năvodari || 31 510 || 31 596 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Mamaia-Sat}} || 1 471 || 2 802 |} ==Merknader== {{merknadar}} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ('Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar') |vitja = 25. mars 2023 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ('Det nasjonale instituttet for statistikk') |språk = ro }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> <ref name="zona">{{Kjelde www |url=http://www.zmc.ro |tittel=Zona Metropolitană Constanța |utgjevar=Zona Metropolitană Constanța |vitja = 26. mars 2023 |språk = ro }}</ref> <ref name="zona_noi">{{Kjelde www |url = https://www.libertatea.ro/stiri/zone-metropolitane-romania-3000128 |tittel = Noi clarificări de la autorități despre cele 22 de zone metropolitane din România ''(Nye avklaringar frå styresmaktene om dei 22 storbyområda i Romania)'' |vitja = 27. oktober 2022 |utgjevingsdato = 22. mai 2020 |utgjevar = Libertatea |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Năvodari|Năvodari]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 25. mars 2023.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Oraș i Constanța fylke|Navodari]] 2es3uk1bir9ufvs29qt95kmhgqt3u8z 0 405776 3651348 3507936 2026-04-23T12:49:28Z HerVal7752 105842 Geoboks 3651348 wikitext text/x-wiki {{geoboks|by |bilete = Cernavodă-center.jpg |bilettekst = Utsyn mot Cernavodă |våpen = ROU CT Cernavoda CoA.png |fylke = [[Constanța fylke|Constanța]] |borgarmeister = Liviu-Cristian Negoiță |høgd = 50 |postnummer = 905200 }} '''Cernavodă''' ([[bulgarsk]] Черна вода, ''Cerna voda'', [[tyrkisk]] ''Boğazköy''), i antikken Axiopolis ([[gresk]] Ἀξιούπολις), er ein by i [[Constanța fylke]] i [[Romania]]. == Busetnader == [[Fil:Cernavoda jud Constanta.jpg|mini|Kommunen Cernavodă innanfor Constanța fylke]] Cernavodă er ein ''[[oraș]]'' (mindre bykommune) med den eine busetnaden: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Cernavodă || 17 022 || 15 088 |} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ('Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar') |vitja = 25. mars 2023 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ('Det nasjonale instituttet for statistikk') |sitat = }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Cernavodă|Cernavodă]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 25. mars 2023.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Oraș i Constanța fylke|Cernavoda]] a7msvhlr0s39rl81ej8i40jdpitng5o 0 405777 3651350 3507940 2026-04-23T12:50:21Z HerVal7752 105842 Geoboks 3651350 wikitext text/x-wiki {{geoboks|by |bilete = RO CT Ovidiu mosque.jpg |bilettekst = Moské i Ovidiu |våpen = ROU CT Ovidiu CoA.jpg |fylke = [[Constanța fylke|Constanța]] |borgarmeister = George Scupra }} '''Ovidiu''', tidlegare òg ''Canara'' ([[tyrkisk]] ''Kanara''), er ein by i [[Constanța fylke]] i [[Romania]]. Ovidiu inngår i storbyområdet til [[Constanța]].{{r|zona|zona_noi}} == Busetnader == [[Fil:Ovidiu jud Constanta.jpg|mini|Kommunen Ovidiu innanfor Constanța fylke]] Ovidiu er ein ''[[oraș]]'' (mindre bykommune) med busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Ovidiu || 11 892 || 11 728 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Culmea}} || 1 059 || 1 198 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Poiana}} || 896 || 1 042 |} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ('Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar') |vitja = 25. mars 2023 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ('Det nasjonale instituttet for statistikk') |språk = ro }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> <ref name="zona">{{Kjelde www |url=http://www.zmc.ro |tittel=Zona Metropolitană Constanța |utgjevar=Zona Metropolitană Constanța |vitja = 26. mars 2023 |språk = ro }}</ref> <ref name="zona_noi">{{Kjelde www |url = https://www.libertatea.ro/stiri/zone-metropolitane-romania-3000128 |tittel = Noi clarificări de la autorități despre cele 22 de zone metropolitane din România ''(Nye avklaringar frå styresmaktene om dei 22 storbyområda i Romania)'' |vitja = 27. oktober 2022 |utgjevingsdato = 22. mai 2020 |utgjevar = Libertatea |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Ovidiu|Ovidiu]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 25. mars 2023.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Oraș i Constanța fylke|Ovidiu]] 666knirba21ycmtj4eoywadskzi7piz 0 405778 3651351 3507935 2026-04-23T12:51:24Z HerVal7752 105842 Geoboks 3651351 wikitext text/x-wiki {{geoboks|by |bilete = Murfatlar1.jpg |bilettekst = Innkøyringa til vinmarkene i Murfatlar |våpen = ROU CT Murfatlar CoA.png |fylke = [[Constanța fylke|Constanța]] |borgarmeister = Gheorghe Cojocaru |høgd=90 |postnummer = 905100 }} '''Murfatlar''', tidlegare òg ''Basarabi'', er ein by i [[Constanța fylke]] i [[Romania]]. Murfatlar inngår i storbyområdet til [[Constanța]].{{r|zona|zona_noi}} == Busetnader == [[Fil:Murfatlar jud Constanta.jpg|mini|Kommunen Murfatlar innanfor Constanța fylke]] Murfatlar er ein ''[[oraș]]'' (mindre bykommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Murfatlar || 9 144 || 7 978 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Siminoc}} || 1 072 || 1 195 |} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ('Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar') |vitja = 25. mars 2023 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ('Det nasjonale instituttet for statistikk') |språk = ro }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> <ref name="zona">{{Kjelde www |url=http://www.zmc.ro |tittel=Zona Metropolitană Constanța |utgjevar=Zona Metropolitană Constanța |vitja = 15. februar 2023 }}</ref> <ref name="zona_noi">{{Kjelde www |url = https://www.libertatea.ro/stiri/zone-metropolitane-romania-3000128 |tittel = Noi clarificări de la autorități despre cele 22 de zone metropolitane din România ''(Nye avklaringar frå styresmaktene om dei 22 storbyområda i Romania)'' |vitja = 27. oktober 2022 |utgjevingsdato = 22. mai 2020 |utgjevar = Libertatea |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Murfatlar|Murfatlar]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 25. mars 2023.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Oraș i Constanța fylke|Murfatlar]] jkyoe19o42lpursfolc74qd63orghle 0 405780 3651352 3507930 2026-04-23T12:52:35Z HerVal7752 105842 Geoboks 3651352 wikitext text/x-wiki {{geoboks|by |bilete = RO CT Harsova town hall.jpg |bilettekst = Rådhuset i Hârșova |våpen = ROU CT Harsova CoA.png |fylke = [[Constanța fylke|Constanța]] |borgarmeister = Viorel Ionescu |høgd=20 }} '''Hârșova'''{{mrk|[[tyrkisk]] ''Hırsova'', [[bulgarsk]] Хърсово, ''Hârsovo''}} er ein by i [[Constanța fylke]] i [[Romania]]. == Busetnader == [[Fil:Harsova jud Constanta.jpg|mini|Kommunen Hârșova innanfor Constanța fylke]] Hârșova er ein ''[[oraș]]'' (mindre bykommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Hârșova || 9 254 || 8 413 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Vadu Oii}} || 388 || 324 |} ==Merknader== {{merknadar}} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ('Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar') |vitja = 25. mars 2023 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ('Det nasjonale instituttet for statistikk') |sitat = }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Hârșova|Hârșova]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 25. mars 2023.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Oraș i Constanța fylke|Harsova]] kqagvpjziui9sxed44etzebdfwewcfz 0 405873 3651353 3507929 2026-04-23T12:53:27Z HerVal7752 105842 Geoboks 3651353 wikitext text/x-wiki {{geoboks|by |bilete = Eforie Nord - aug 2014 (1).JPG |bilettekst = Strandliv i Eforie |våpen = Coa Romania Town Eforie.svg |fylke = [[Constanța fylke|Constanța]] |borgarmeister = Robert-Nicolae Șerban |høgd=5 |postnummer = 905300 }} '''Eforie''' er ein by i [[Constanța fylke]] i [[Romania]]. Eforie inngår i storbyområdet til [[Constanța]].{{r|zona|zona_noi}} == Busetnader == [[Fil:Eforie jud Constanta.jpg|mini|Kommunen Eforie innanfor Constanța fylke]] Eforie er ein ''[[oraș]]'' (mindre bykommune) med desse busetnadane: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Eforie Sud}} || 4 285 || 3 722 |- | style=text-align:left; | {{ikkjeraud|Eforie Nord}} || 5 188 || 4 908 |} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ('Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar') |vitja = 26. mars 2023 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ('Det nasjonale instituttet for statistikk') |språk = ro }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> <ref name="zona">{{Kjelde www |url=http://www.zmc.ro |tittel=Zona Metropolitană Constanța |utgjevar=Zona Metropolitană Constanța |vitja = 26. mars 2023 |språk = ro }}</ref> <ref name="zona_noi">{{Kjelde www |url = https://www.libertatea.ro/stiri/zone-metropolitane-romania-3000128 |tittel = Noi clarificări de la autorități despre cele 22 de zone metropolitane din România ''(Nye avklaringar frå styresmaktene om dei 22 storbyområda i Romania)'' |vitja = 27. oktober 2022 |utgjevingsdato = 22. mai 2020 |utgjevar = Libertatea |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Eforie|Eforie]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 26. mars 2023.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Oraș i Constanța fylke|Eforie]] oaufndjkh11wa9jx1ncjkpc98h6ljex 0 405874 3651354 3507941 2026-04-23T12:54:22Z HerVal7752 105842 Geoboks 3651354 wikitext text/x-wiki {{geoboks|by |bilete = Mânăstirea Techirghiol.jpg |bilettekst = Klosterkyrkje i Techirghiol |fylke = [[Constanța fylke|Constanța]] |borgarmeister = Iulian-Constantin Soceanu |postnummer = 906100 }} '''Techirghiol''' ([[tyrkisk]] Tekirgöl) er ein by i [[Constanța fylke]] i [[Romania]]. Techirghiol inngår i storbyområdet til [[Constanța]].{{r|zona|zona_noi}} == Busetnader == [[Fil:Techirghiol jud Constanta.png|mini|Kommunen Techirghiol innanfor Constanța fylke]] Techirghiol er ein ''[[oraș]]'' (mindre bykommune) med den eine busetnaden: {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2011<ref name="rpl2011"/> !! Folketal 2021<ref name="rpl2021"/> |- | style=text-align:left; | Techirghiol || 7 292 || 8 061 |} == Kjelder == <references> <ref name="rpl2011">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2021/11/rpl_2011_populatia-pe-categorii-de-localitati.xls |tittel = Populatia stabila (rezidenta) pe judete, categorii de localitati, municipii, orase, comune si localitati componente ('Stabil befolkning (busett) etter fylke, lokalitetskategoriar, municipiu, oraș, comună og komponentlokalitetar') |vitja = 26. mars 2023 |utgjevingsdato = 31. oktober 2011 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ('Det nasjonale instituttet for statistikk') |språk = ro }}</ref> <ref name="rpl2021">{{Kjelde www |url = https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.22.xlsx |tittel = Populația rezidentă (Sexe, Județe, Municipii, orașe și comune*, Sate*) ''(Busett befolkning (kjønn, fylke, municipiu, oraș og comună, landsby))'' |vitja = 20. september 2023 |utgjevingsdato = 1. desember 2021 |utgjevar = Institutul Național de Statistică ''(Det nasjonale instituttet for statistikk)'' |sitat = }}</ref> <ref name="zona">{{Kjelde www |url=http://www.zmc.ro |tittel=Zona Metropolitană Constanța |utgjevar=Zona Metropolitană Constanța |vitja = 26. mars 2023 |språk = ro }}</ref> <ref name="zona_noi">{{Kjelde www |url = https://www.libertatea.ro/stiri/zone-metropolitane-romania-3000128 |tittel = Noi clarificări de la autorități despre cele 22 de zone metropolitane din România ''(Nye avklaringar frå styresmaktene om dei 22 storbyområda i Romania)'' |vitja = 27. oktober 2022 |utgjevingsdato = 22. mai 2020 |utgjevar = Libertatea |sitat = }}</ref> </references> {{refopning}} *''Delar av denne artikkelen bygger på «[[:ro:Techirghiol|Techirghiol]]» frå {{Wikipedia-utgåve|ro}}, den 26. mars 2023.'' {{refslutt}} ==Bakgrunnsstoff== {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{spire|geografi|Romania}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Oraș i Constanța fylke|Techirghiol]] 6nvwoltn3ae76y6juiparrn4dwc3001 0 410187 3651378 3499350 2026-04-23T22:32:46Z Icodense 69864 Freidrich → Friedrich 3651378 wikitext text/x-wiki {{infoboks forfattar}} '''Gabriele Tergit''' (pseudonym for '''Elise Reifenberg''', fødd '''Hirschmann''', {{Datoar}}) var ein tyskfødd engelsk skribent og journalist. Ho blei kjend for rapportane sine frå rettsaker, og som forfattar for romanen sin ''Käsebier erobert den Kurfürstendamm;'' i engelsk omsetjing ''Käsebier Takes Berlin)''<ref>{{Cite web|url=https://www.nyrb.com/collections/gabriele-tergit|title=Gabriele Tergit|website=New York Review Books|language=en|access-date=2019-03-17}}</ref> Tergit var sekretarar for PEN-Center for tysktalande forfattarar i utlandet.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.fembio.org/english/biography.php/woman/biography/gabriele-tergit/|title=Gabriele Tergit|website=www.fembio.org|language=en|access-date=2019-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20190322204807/http://www.fembio.org/english/biography.php/woman/biography/gabriele-tergit/|archive-date=2019-03-22}}</ref> Ho var mor til matematikaren [[Ernst Robert Reifenberg]]. == Bakgrunn == Elise Hirschmann var fødd i ei jødisk familie i [[Berlin]] i 1894. Då ho var 19 år fekk ho sin fyrste avisartikkel på trykk i eit bilag til ''[[Berliner Tageblatt]]'' i 1915.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.fembio.org/english/biography.php/woman/biography/gabriele-tergit/|title=Gabriele Tergit|website=www.fembio.org|language=en|access-date=2019-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20190322204807/http://www.fembio.org/english/biography.php/woman/biography/gabriele-tergit/|archive-date=2019-03-22}}</ref> Det var ein tekst om vanskane til kvinner i krigstid.<ref name=":0" /> Ho avbrot det fyrste forsøket sitt på å koma inn i avisindustrien fordi pressa generelt var oppfatta som å ikkje vera ein stad for unge kvinner av betre klasse.<ref>{{Cite book |last=Tergit, Gabriele |title=Etwas Seltenes überhaupt : Erinnerungen |year=2018 |isbn=978-3-89561-492-7 |edition=Erste Auflage |location=Frankfurt am Main |lccn=2018393711 |oclc=1041604672}}</ref> I staden studerte ho historie og filosofi ved fleire tyske universitet, og fekk til slutt doktorgraden i 1925 ved Universitetet i Frankfurt am Main med historikarane [[Friedrich Meinecke]] og Erich Marcks som rettleiarar.<ref name=":0" /><ref>{{Cite book |last=Wagener |first=Hans |title=Gabriele Tergit |date=2013-04-24 |isbn=978-3-8471-0114-7 |doi=10.14220/9783737001144}}</ref> == Karriere == Frå 1920 gav Tergit ut tekstar i [[Feuilleton|feuilletonbilaga]] til ''Vossische Zeitung'' og ''Berliner Tageblatt''.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.fembio.org/english/biography.php/woman/biography/gabriele-tergit/|title=Gabriele Tergit|website=www.fembio.org|language=en|access-date=2019-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20190322204807/http://www.fembio.org/english/biography.php/woman/biography/gabriele-tergit/|archive-date=2019-03-22}}</ref> I løpet av denne tida blei Tergit kjent for den tyske nyheitslesaren som juseporter i ''Berliner Tageblatt''. Ho var ein av dei som introduserte litterære verkemiddel til denne typen reportasje.<ref>{{Cite book |last=Leydecker |first=Karl |url=https://archive.org/details/germannovelistsw00leyd |title=German novelists of the Weimar Republic: intersections of literature and politics |date=2007 |publisher=Camden House |isbn=978-1-57113-288-8 |location=Rochester, NY |language=en |lccn=2006003308 |oclc=315816019 |ol=8730411M}}</ref> Ho skreiv òg artiklar som kritiserte urettvise eller reaksjonære domarar, trykte i tidsskriftet ''[[Die Weltbühne]]'', som blei gjeve ut av [[Carl von Ossietzky]].<ref name=":0" /> I 1928 gifta ho seg med arkitekten Heinz Reifenberg.<ref name=":0" /> Debutromanen hennar ''Käsebier erobert den Kurfürstendamm'' kom ut i 1932 og gjorde henne berømt.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.fembio.org/english/biography.php/woman/biography/gabriele-tergit/|title=Gabriele Tergit|website=www.fembio.org|language=en|access-date=2019-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20190322204807/http://www.fembio.org/english/biography.php/woman/biography/gabriele-tergit/|archive-date=2019-03-22}}</ref> På grunn av den kritiske omtalen hennar av prosessane som involverte [[Nazisme|nazistane]], prøvde ei stor mengd SA-menn å tvinga seg inn i leilegheiten hennar i mars 1933.<ref>{{Cite news|last=ZEIT (Archiv)|first=D. I. E.|date=1994-03-04|title=Die Quasselstrippe|language=de-DE|work=Die Zeit|url=https://www.zeit.de/1994/10/die-quasselstrippe|access-date=2019-03-22|issn=0044-2070}}</ref><ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.diegeschichteberlins.de/geschichteberlins/persoenlichkeiten/persoenlichkeitenot/903-tergit-gabriele.html|title=Tergit, Gabriele - Die Geschichte Berlins - Verein für die Geschichte Berlins e.V. - gegr. 1865|website=www.diegeschichteberlins.de|access-date=2019-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20190322211952/https://www.diegeschichteberlins.de/geschichteberlins/persoenlichkeiten/persoenlichkeitenot/903-tergit-gabriele.html|archive-date=2019-03-22}}</ref> Etter dette flykta ho til [[Špindlerův Mlýn|Spindlermühle]], og drog seinare til [[Palestina]].<ref name=":0" /> Frå 1938 budde ho i [[London]].<ref name=":0" /> Ho hadde allereie byrja å skriva den historiske romanen ''Effingers'', som handlar om fleire generasjonar av ein tysk-jødisk familie og som til tider er blitt kalla den «jødiske Buddenbrooks». Romanen blei gjeven ut i 1951, men hadde berre avgrensa suksess då han blei utgjeven.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> [[Fil:TiergartenGabrieleTergitPromenade-1.jpg|mini|Gabriele Tergit Promenade i Berlin]] Tergit døydde i London, 25. juli 1982. [[Posthum|Etter at ho døydde]] blei det gjeve ut ei samling av minna hennar, ''Etwas Seltenes überhaupt'', i 1983.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.fembio.org/english/biography.php/woman/biography/gabriele-tergit/|title=Gabriele Tergit|website=www.fembio.org|language=en|access-date=2019-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20190322204807/http://www.fembio.org/english/biography.php/woman/biography/gabriele-tergit/|archive-date=2019-03-22}}</ref> Ei gate i Berlin er oppkalla etter henne. ==Verkliste== * ''Käsebier erobert den Kurfürstendamm''. Rowohlt 1932, Neuausgaben Krüger 1977, Arani 1988, Das Neue Berlin, Berlin 2004, Berliner Verlag 2007. Neuausgabe 2016: Schöffling, Frankfurt am Main 2016, {{ISBN|978-3-89561-484-2}} * ''Effingers''. Hammerich & Lesser, Hamburg 1951. * with Wilhelm Sternfeld: ''Autobiographien und Bibliographien.'' ''(Bibliographie unserer toten Mitglieder. Autobiographien unserer jetzigen Mitglieder).'' Hrsg. P.E.N.-Zentrum deutschsprachiger Autoren im Ausland. Expedite Duplicating Co.: London, 1959. * Wagener, Hans. ''Gabriele Tergit: Gestohlene Jahre''. Göttingen: 2013. * Tergit, Gabriele. ''Etwas Seltenes Überhaupt: Erinnerungen.'' Berlin: 1983. * Sutton, Fiona. «Weimar’s Forgotten Cassandra: the Writings of Gabriele Tergit  in the Weimar Republic» i ''German Novelists of the Weimar Republic: Intersections of Literature and Politics'' edited by Karl Leydecker''.'' Suffolk: 2006. ==Kjelder== {{Fotnoteliste}}{{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Gabriele Tergit|Gabriele Tergit]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 18. august 2023.'' {{refslutt}} [[Kategori:Tyske forfattarar]] [[Kategori:Forfattarar frå 1900-talet]] [[Kategori:Tyske journalistar]] mco8rkje3ault316dv9iffh1uoumbow 0 426636 3651419 3625654 2026-04-24T11:50:48Z Globetrotter19 46274 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Sóskút1.JPG]] → [[File:Mészkőbánya felé nézve, Sóskút1.jpg]] too general 3651419 wikitext text/x-wiki {{koord|47|24|23|N|18|49|43|E|vising=tittel}} {{geoboks|landsby | bilete = Mészkőbánya felé nézve, Sóskút1.jpg | bilettekst = Kalksteinsklipper utanfor Sóskút | land = Ungarn | regiontype = [[Statistiske regionar i Ungarn|Statistisk region]] | region = [[Sentral-Ungarn]] | fylke = [[Pest fylke|Pest]] | distrikt = [[Érd distrikt|Érd]] | folketal = 3690 | folketal_i_år = 2022<ref name="Folketal 2022"/> }} '''Sóskút''' er ein [[Busetnader i Ungarn|landsby]] i distriktet [[Érd distrikt|Érd]] i [[Pest fylke]] i [[Ungarn]].<ref name="Toponym"/> ==Folketal== Folketalet i busetnaden ved dei siste folketeljingane:<ref name="Folketal 2022"/> {| class="wikitable"; style=text-align:right; |- ! !! Folketal 2001 !! Folketal 2011 !! Folketal 2022 |- | style=text-align:left; | Sóskút || 2 812 || 3 026 || 3 690 |- |} == Referansar == {{refopning}} <references> <ref name="Toponym">{{cite web |url = https://www.ksh.hu/docs/hun/hnk/hnk_2019.pdf?lang=hu |title = Magyarország közigazgatási helynévkönyve 2019. január 1. (''Administrative stadnamn 1. januar 2019'') |date = 1. januar 2019 |website = ksh.hu |publisher = Központi Statisztikai Hivatal (KSH) ''(Ungarns sentrale statistiske kontor)'' |accessdate = 24. september 2025 |language=hu,en }}</ref> <ref name="Folketal 2022">{{cite web |url = https://nepszamlalas2022.ksh.hu/en/database/#/table/WBS003 |tittel = Census database: Population data by settlement |utgjevar = Központi Statisztikai Hivatal (KSH) ''(Ungarns sentrale statistiske kontor)'' |vitja = 23. september 2025 }}</ref> </references> {{refslutt}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Busetnader i Érd distrikt]] aeejr5xyjuia4j3ocnpvm6fspfrh76p 0 430037 3651356 3651277 2026-04-23T13:03:43Z Ranveig 39 Litt meir. 3651356 wikitext text/x-wiki {{om}} '''Vita''' er eit [[kvinnenamn]] som stammar frå latin ''vita'', ‘liv’. Namnet finst òg i variantane '''Vitta''' og '''Vitha''' og i alle variantar med W som byrjingsbokstav. Namnet kan vera den feminine forma av [[Vitus]]<ref>{{Citation|title=Meaning, origin and history of the name Vita (1)|url=https://www.behindthename.com/name/vita-1|website=Behind the Name|accessdate=2026-04-23|language=en|first=Mike|last=Campbell}}</ref> eller ei kortform av [[Viktoria]].<ref>{{Citation|title=Meaning, origin and history of the name Vita (2)|url=https://www.behindthename.com/name/vita-2|website=Behind the Name|accessdate=2026-04-23|language=en|first=Mike|last=Campbell}}</ref> I 2026 hadde 206 kvinner i Noreg Vita som fornamn.<ref>{{namn ssb|ref=ja}}</ref> 1718 danskar hadde namna med ein av dei oppgjevne stavemåtane i 2023 ifølgje [[Danmarks Statistik|Danmarks Statistikk]].<ref>{{Citation|url=http://www.dst.dk/Statistik/emner/navne/HvorMange.aspx|title=Hvor mange hedder...|publisher=Danmarks Statistik|access-date=2023-05-22}}</ref> == Kjende namneberarar == * [[Vita Andersen]] (1942-2021), dansk forfattar. * [[Vita Sackville-West]] (1892–1962), engelsk forfattar * [[Vita Buivid]] (f. 1962), russisk kunstnar * [[Vita Anda Tērauda]] (f. 1962), latvisk politikar * [[Vita Pavlysj]] (f. 1969), ukrainsk kulestøytar * [[Vita Heine]] (f. 1984), norsk-latvisk landevegssyklist * [[Vita Semerenko]] (f. 1986), ukrainsk skiskyttar * [[Vita Chambers]] (f. 1993), barbadisk-canadisk songar og låtskrivar == Kjelder == {{Fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:da:Vita|Vita]]» frå {{Wikipedia-utgåve|da}}, den 22. april 2026.'' {{refslutt}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Kvinnenamn]] [[Kategori:Førenamn av latinsk opphav]] cdokdqt9dkm6v3rj5bb8ptr8cmrzmb0 0 430055 3651355 2026-04-23T13:03:12Z Sigmundg 835 Omdirigerer til [[Transformator]] 3651355 wikitext text/x-wiki #OMDIRIGER [[Transformator]] kd46qrsur50udqhjz46p2w54s8e32il 0 430056 3651361 2026-04-23T14:34:18Z Ranveig 39 Ranveig flytte sida [[Fylkesveg 392 i Hordaland]] til [[Fylkesveg 5454]]: Nytt namn 3651361 wikitext text/x-wiki #OMDIRIGER [[Fylkesveg 5454]] ey4rxetnufjk5id56to6gzl27gt53iq 0 430057 3651363 2026-04-23T14:36:37Z Ranveig 39 Laga gjennom omsetjing av sida «[[:en:Special:Redirect/revision/1338719875|Salmorejo]]» 3651363 wikitext text/x-wiki '''Salmorejo''', også kjend som '''ardoria''' eller '''ardorío''', er ein tradisjonell krem eller ei [[kald suppe]] med opphav i [[Córdoba i Spania|Córdoba]] i [[Andalucía|Andalusia]] sør i [[Spania]]. Retten er laga av [[tomat]], [[brød]], extra virgin-[[olivenolje]] og kvitlauk.<ref>{{Kjelde www|url=https://www.campillodearenas.eu/en/gastronomia/|tittel=Gastronomía - Turismo en Campillo de Arenas|språk=en-GB|verk=www.campillodearenas.eu|vitja=2024-07-02}}</ref> Salmorejo blir servert kald og kan ha ibérico-skinke og hardkokte egg som [[garnityr]].<ref name="Tere">Teresa Barrenechea, Christopher Hirsheimer, Jeffrey Koehler, (2005), ''The cuisines of Spain: exploring regional home cooking'', New York, Ten Speed Press, {{ISBN|1-58008-515-6}}, pag. 67</ref> [[Kategori:Kalde supper]] [[Kategori:Spansk mat]] 8wi1n4nrxo5f3il85cjwme2cjctmbf5 3651364 3651363 2026-04-23T14:37:47Z Ranveig 39 3651364 wikitext text/x-wiki [[Fil:Salmorejo cordouan.JPG|mini|Salmorejo med skinke.]] '''Salmorejo''', også kjend som '''ardoria''' eller '''ardorío''', er ein tradisjonell krem eller ei [[kald suppe]] med opphav i [[Córdoba i Spania|Córdoba]] i [[Andalucía|Andalusia]] sør i [[Spania]]. Retten er laga av [[tomat]], [[brød]], extra virgin-[[olivenolje]] og kvitlauk.<ref>{{Kjelde www|url=https://www.campillodearenas.eu/en/gastronomia/|tittel=Gastronomía - Turismo en Campillo de Arenas|språk=en-GB|verk=www.campillodearenas.eu|vitja=2024-07-02}}</ref> Salmorejo blir servert kald og kan ha ibérico-skinke og hardkokte egg som [[garnityr]].<ref name="Tere">Teresa Barrenechea, Christopher Hirsheimer, Jeffrey Koehler, (2005), ''The cuisines of Spain: exploring regional home cooking'', New York, Ten Speed Press, {{ISBN|1-58008-515-6}}, pag. 67</ref> ==Kjelder== <references/> {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:en:Salmorejo|Salmorejo]]» frå {{Wikipedia-utgåve|en}}, den 23. april 2026.'' {{refslutt}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Kalde supper]] [[Kategori:Spansk mat]] j13opaxhhba4wjgyv6s39fgizh631lh 0 430058 3651365 2026-04-23T14:38:01Z Ranveig 39 Laga gjennom omsetjing av sida «[[:no:Special:Redirect/revision/20507159|Empanada]]» 3651365 wikitext text/x-wiki [[Fil:Empanadapiña_02.JPG|mini|Empanada med [[Ananasslekta|ananasfyll]], frå [[Mexico]].]] '''Empanada''' er eit [[brød]] eller ein [[deig]] med [[fyll]]. Namnet kjem frå det [[Spansk|spanske]] og [[Portugisisk|portugisiske]] [[Verb|verbet]] ''empanar'', som tyder å panera. Empanada blir laga ved å bake inn eit fyll i deig. I [[Spania]] er empanadas ofte store og runde, medan dei i [[Portugal]] og [[Sør-Amerika]] ofte er små og halvrunde. Namnet varierer mykje avhengig av land og område. Retten kan ha opphav i det arabiske kjøkkenet gjennom to rettar, ''fatayer'' og ''moajanat'', som blei innførte til Spania under den arabiske erobringa av Pyrenearhalvøya frå 711 til 718. Truleg har den amerikanske empanadaen opphav i Galicia i Spania eller Portugal, der ein empanada blir laga stor som ein pai og blir skoren i delar, noko som gjer han lett å ta med for arbeidarar. Fyllet i [[Galicia i Spania|Galicia]] og Portugal er ofte anten [[Makrellstørje|tunfisk]], [[Sardin|sardinar]] eller [[chorizo]], men dei kan også innehalda [[torsk]] eller [[flesk]]. Kjøtet eller fisken er ofte i ein saus av [[Tomat|tomatar]], [[kvitlauk]] og lauk i deigen. På grunn av det store talet galiciske innvandrarar i Latin-Amerika har ''empanada gallega'' gjort stor suksess i området. Retten blei teken med til Sør-Amerika av kolonistar. Empanadas blir gjerne serverte med ein sterk [[Salsa til mat|salsa]] og ein liten salat. [[Kategori:Portugisisk mat]] [[Kategori:Spansk mat]] izendjxlznwz99ur6ovx91jyobfknz4 3651366 3651365 2026-04-23T14:38:53Z Ranveig 39 3651366 wikitext text/x-wiki [[Fil:Empanadapiña_02.JPG|mini|Empanada med ananasfyll frå [[Mexico]].]] '''Empanada''' er eit [[brød]] eller ein [[deig]] med [[fyll]]. Namnet kjem frå det [[Spansk|spanske]] og [[Portugisisk|portugisiske]] [[Verb|verbet]] ''empanar'', som tyder å panera. Empanada blir laga ved å bake inn eit fyll i deig. I [[Spania]] er empanadas ofte store og runde, medan dei i [[Portugal]] og [[Sør-Amerika]] ofte er små og halvrunde. Namnet varierer mykje avhengig av land og område. Retten kan ha opphav i det arabiske kjøkkenet gjennom to rettar, ''fatayer'' og ''moajanat'', som blei innførte til Spania under den arabiske erobringa av Pyrenearhalvøya frå 711 til 718. Truleg har den amerikanske empanadaen opphav i Galicia i Spania eller Portugal, der ein empanada blir laga stor som ein pai og blir skoren i delar, noko som gjer han lett å ta med for arbeidarar. Fyllet i [[Galicia i Spania|Galicia]] og Portugal er ofte anten [[Makrellstørje|tunfisk]], [[Sardin|sardinar]] eller [[chorizo]], men dei kan også innehalda [[torsk]] eller [[flesk]]. Kjøtet eller fisken er ofte i ein saus av [[Tomat|tomatar]], [[kvitlauk]] og lauk i deigen. På grunn av det store talet galiciske innvandrarar i Latin-Amerika har ''empanada gallega'' gjort stor suksess i området. Retten blei teken med til Sør-Amerika av kolonistar. Empanada blir gjerne servert med ein sterk [[Salsa til mat|salsa]] og ein liten salat. ==Kjelder== <references/> {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:no:Empanada|Empanada]]» frå {{Wikipedia-utgåve|no}}, den 23. april 2026.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == {{commonskat}} {{autoritetsdata}} [[Kategori:Portugisisk mat]] [[Kategori:Spansk mat]] 223t99lcvdg0ws859un041kdlr7r589 0 430059 3651367 2026-04-23T14:39:03Z Ranveig 39 Omdirigerer til [[Empanada]] 3651367 wikitext text/x-wiki #OMDIRIGER [[Empanada]] dd7woibopg59wsof657b3gnfrrn7wyo 0 430060 3651372 2026-04-23T19:16:20Z Ranveig 39 Laga gjennom omsetjing av sida «[[:no:Special:Redirect/revision/23389731|International Union of Pure and Applied Chemistry]]» 3651372 wikitext text/x-wiki {{Infoboks organisasjon|type=[[Ikke-statlig organisasjon]]|int=|stab=|produkt=|fokus=|misjon=|metode=|frivillige=|medlemmer=|undergrupper=|motto=''Advancing Chemistry Worldwide''|url=[http://www.iupac.org/ iupac.org]}} '''International Union of Pure and Applied Chemistry''' ('''IUPAC'''), omsett Internasjonalt forbund for rein og anvend kjemi, er ein internasjonal [[ikkje-statleg organisasjon]] som er vigd til å fremja [[kjemi]]. Han har nasjonale kjemiforbund som medlemmar. IUPAC er best kjend som den anerkjende autoriteten i utviklinga av standardar for namngjeving av [[grunnstoff]] og [[Kjemisk sambinding|sambindingane]] knytte til dei gjennom sin Internasjonale Komité for Nomenklatur og Symbol ([[IUPAC-nomenklatur]]). Det er medlem av [[Det internasjonale vitskapsrådet]] (ICSU). Sekretariatet til forbundet held til i [[Nord-Carolina]] i USA. Noreg er representert i IUPAC gjennom [[Norsk Kjemisk Selskap]]. I tillegg til retningslinjer for nomenklatur lager IUPAC retningsliner for internasjonal stavemåte ved usemjer. Til dømes avgjorde det at [[aluminium]] skal brukast framfor den [[Amerikanske-engelsk|amerikanske]] stavemå''ten aluminium''. Også i spørsmål om andre tema som [[Atommasse|atommassar]] og kjemiutdanning gjev IUPAC anbefalingar og utarbeider standardar. Sidan 1960 har IUPAC gjeve ut tidsskriftet ''Pure and Applied Chemistry''. Mange IUPAC-publikaasjonar er tilgjengelege via internett. Til dømes kan ein lasta ned «den grøne boka» (''Quantities, Units and Symbols in Physical Chemistry)''.<ref>[http://www.iupac.org/publications/books/gbook/green_book_2ed.pdf Quantities, Units and Symbols in Physical Chemistry, 2. utgave, 1993 (pdf)] {{Wayback|url=http://www.iupac.org/publications/books/gbook/green_book_2ed.pdf|date=20100215145240}} 2005-versjonen (et pågående arbeid) kan også lastes ned.</ref>{{Autoritetsdata}} [[Kategori:Vitskap i 1919]] [[Kategori:Vitskaplege organisasjonar]] [[Kategori:Kjemisk nomenklatur]] [[Kategori:78°W]] [[Kategori:35°N]] jkygdt5ajes127ow5tmp5ov3rpbx1ee 3651373 3651372 2026-04-23T19:17:30Z Ranveig 39 3651373 wikitext text/x-wiki {{Infoboks organisasjon|motto=''Advancing Chemistry Worldwide''|url=[https://www.iupac.org/ iupac.org]}} '''International Union of Pure and Applied Chemistry''' ('''IUPAC'''), omsett Internasjonalt forbund for rein og anvend kjemi, er ein internasjonal [[ikkje-statleg organisasjon]] som er vigd til å fremja [[kjemi]]. Han har nasjonale kjemiforbund som medlemmar. IUPAC er best kjend som den anerkjende autoriteten i utviklinga av standardar for namngjeving av [[grunnstoff]] og [[Kjemisk sambinding|sambindingane]] knytte til dei gjennom sin Internasjonale Komité for Nomenklatur og Symbol ([[IUPAC-nomenklatur]]). Det er medlem av [[Det internasjonale vitskapsrådet]] (ICSU). Sekretariatet til forbundet held til i [[Nord-Carolina]] i USA. Noreg er representert i IUPAC gjennom [[Norsk Kjemisk Selskap]]. I tillegg til retningslinjer for nomenklatur lager IUPAC retningsliner for internasjonal stavemåte ved usemjer. Til dømes avgjorde det at [[aluminium]] skal brukast framfor den [[Amerikanske-engelsk|amerikanske]] stavemå''ten aluminium''. Også i spørsmål om andre tema som [[Atommasse|atommassar]] og kjemiutdanning gjev IUPAC anbefalingar og utarbeider standardar. Sidan 1960 har IUPAC gjeve ut tidsskriftet ''Pure and Applied Chemistry''. Mange IUPAC-publikaasjonar er tilgjengelege via internett. Til dømes kan ein lasta ned «den grøne boka» (''Quantities, Units and Symbols in Physical Chemistry)''.<ref>[http://www.iupac.org/publications/books/gbook/green_book_2ed.pdf Quantities, Units and Symbols in Physical Chemistry, 2. utgave, 1993 (pdf)] {{Wayback|url=http://www.iupac.org/publications/books/gbook/green_book_2ed.pdf|date=20100215145240}} </ref> ==Kjelder== <references/> {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:no:International Union of Pure and Applied Chemistry|International Union of Pure and Applied Chemistry]]» frå {{Wikipedia-utgåve|no}}, den 23. april 2026.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Vitskap i 1919]] [[Kategori:Vitskaplege organisasjonar]] [[Kategori:Kjemisk nomenklatur]] [[Kategori:78°W]] [[Kategori:35°N]] 6i0gg3mx8o5ed8d5fpjy15511qtc21a 0 430061 3651374 2026-04-23T19:17:49Z Ranveig 39 Omdirigerer til [[International Union of Pure and Applied Chemistry]] 3651374 wikitext text/x-wiki #OMDIRIGER [[International Union of Pure and Applied Chemistry]] hzjqhef112jzs8384h80fil4ym8rizp 0 430063 3651379 2026-04-24T07:04:32Z Migne 2086 Oppretta sida med «'''Knud Carl Krogh''' ({{levde|21. november|1773|22. januar|1841|Krogh, Kn}}) var ein norsk embetsmann. Han var bror til [[Johan Caspar Krogh]]. Knud Krogh vari mange år [[prokurator]] i [[Akershus amt]]. Frå 1818 var han [[sorenskrivar]] i Nordre [[Sunnmøre]], deretter hadde han tilsvarande embete i [[Bamble]] frå 1835. I 1818 møtte han i [[stortinget]] som 1. representant frå Akershus amt. Han var då visesekretær i [[Odelstinget]] og medlem i 9 komite…» 3651379 wikitext text/x-wiki '''Knud Carl Krogh''' ({{levde|21. november|1773|22. januar|1841|Krogh, Kn}}) var ein norsk embetsmann. Han var bror til [[Johan Caspar Krogh]]. Knud Krogh vari mange år [[prokurator]] i [[Akershus amt]]. Frå 1818 var han [[sorenskrivar]] i Nordre [[Sunnmøre]], deretter hadde han tilsvarande embete i [[Bamble]] frå 1835. I 1818 møtte han i [[stortinget]] som 1. representant frå Akershus amt. Han var då visesekretær i [[Odelstinget]] og medlem i 9 komitear. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1818-1820]] bjuj3dlpqhyck7coveg2fwklr4qp8p9 3651380 3651379 2026-04-24T07:04:46Z Migne 2086 la til [[Kategori:Norske sorenskrivarar]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3651380 wikitext text/x-wiki '''Knud Carl Krogh''' ({{levde|21. november|1773|22. januar|1841|Krogh, Kn}}) var ein norsk embetsmann. Han var bror til [[Johan Caspar Krogh]]. Knud Krogh vari mange år [[prokurator]] i [[Akershus amt]]. Frå 1818 var han [[sorenskrivar]] i Nordre [[Sunnmøre]], deretter hadde han tilsvarande embete i [[Bamble]] frå 1835. I 1818 møtte han i [[stortinget]] som 1. representant frå Akershus amt. Han var då visesekretær i [[Odelstinget]] og medlem i 9 komitear. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1818-1820]] [[Kategori:Norske sorenskrivarar]] 1b5m891luuri8l5cq5ykd6nzsw6js2j 3651385 3651380 2026-04-24T07:16:13Z Ranveig 39 3651385 wikitext text/x-wiki {{infoboks politikar}} '''Knud Carl Krogh''' ({{levde|21. november|1773|22. januar|1841|Krogh, Knud}}) var ein norsk embetsmann. Han var bror til [[Johan Caspar Krogh]]. Knud Krogh vari mange år [[prokurator]] i [[Akershus amt]]. Frå 1818 var han [[sorenskrivar]] i Nordre [[Sunnmøre]], deretter hadde han tilsvarande embete i [[Bamble]] frå 1835. I 1818 møtte han i [[stortinget]] som 1. representant frå Akershus amt. Han var då visesekretær i [[Odelstinget]] og medlem i 9 komitear. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. {{autoritetsdata}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1818-1820]] [[Kategori:Norske sorenskrivarar]] cwvkuethlv7r62cf08o7eizdwgfjaw8 3651388 3651385 2026-04-24T07:19:27Z Ranveig 39 Stortinget med stor S (jf. Språkrådet) 3651388 wikitext text/x-wiki {{infoboks politikar}} '''Knud Carl Krogh''' ({{levde|21. november|1773|22. januar|1841|Krogh, Knud}}) var ein norsk embetsmann. Han var bror til [[Johan Caspar Krogh]]. Knud Krogh vari mange år [[prokurator]] i [[Akershus amt]]. Frå 1818 var han [[sorenskrivar]] i Nordre [[Sunnmøre]], deretter hadde han tilsvarande embete i [[Bamble]] frå 1835. I 1818 møtte han i [[Stortinget]] som 1. representant frå Akershus amt. Han var då visesekretær i [[Odelstinget]] og medlem i 9 komitear. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. {{autoritetsdata}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1818-1820]] [[Kategori:Norske sorenskrivarar]] nsiosa4lvsfu5trx1ufvn5lwp7ky54f 0 430064 3651381 2026-04-24T07:07:37Z Migne 2086 Oppretta sida med «'''Frederich Johannes Grønvold''' ({{levde|1. februar|1764|29. januar|1825|Grønvold, F}}) var ein militær offiser og proprietær. Grønvold var son til ein offiser og utdanna seg sjølv i same leia. Han var [[sekondløytnant]] frå 1781 og [[premierløytnant]] frå 1789. I 1808 var han divisjonssjef ved kystvernet i Jarlsberg og [[Larvik]]s distrikt. Han tok avskjed som krigsråd, var sidan proprietær busett på storgarden Sem i [[Borre]]. I 1818 var han 2. repre…» 3651381 wikitext text/x-wiki '''Frederich Johannes Grønvold''' ({{levde|1. februar|1764|29. januar|1825|Grønvold, F}}) var ein militær offiser og proprietær. Grønvold var son til ein offiser og utdanna seg sjølv i same leia. Han var [[sekondløytnant]] frå 1781 og [[premierløytnant]] frå 1789. I 1808 var han divisjonssjef ved kystvernet i Jarlsberg og [[Larvik]]s distrikt. Han tok avskjed som krigsråd, var sidan proprietær busett på storgarden Sem i [[Borre]]. I 1818 var han 2. representant til [[stortinget]] frå Jarlsberg grevskap. Han var då medlem i 6 komitear, mellom dei om konge[[tiend]] og om traktatar. Grønvold var gift fire gongar, ein gong skild. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1818-1820]] tozakl204yxadba1730ahacj76mhqdf 3651382 3651381 2026-04-24T07:07:49Z Migne 2086 la til [[Kategori:Norske militære]] med [[WP:HotCat|HotCat]] 3651382 wikitext text/x-wiki '''Frederich Johannes Grønvold''' ({{levde|1. februar|1764|29. januar|1825|Grønvold, F}}) var ein militær offiser og proprietær. Grønvold var son til ein offiser og utdanna seg sjølv i same leia. Han var [[sekondløytnant]] frå 1781 og [[premierløytnant]] frå 1789. I 1808 var han divisjonssjef ved kystvernet i Jarlsberg og [[Larvik]]s distrikt. Han tok avskjed som krigsråd, var sidan proprietær busett på storgarden Sem i [[Borre]]. I 1818 var han 2. representant til [[stortinget]] frå Jarlsberg grevskap. Han var då medlem i 6 komitear, mellom dei om konge[[tiend]] og om traktatar. Grønvold var gift fire gongar, ein gong skild. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1818-1820]] [[Kategori:Norske militære]] p4didd5fl70le835gm18mlq6vevhdsn 3651387 3651382 2026-04-24T07:19:09Z Ranveig 39 3651387 wikitext text/x-wiki {{infoboks politikar}} '''Frederich Johannes Grønvold''' ({{levde|1. februar|1764|29. januar|1825|Grønvold, Frederich}}) var ein norsk militær offiser og proprietær. Grønvold var son til ein offiser og utdanna seg sjølv i same leia. Han var [[sekondløytnant]] frå 1781 og [[premierløytnant]] frå 1789. I 1808 var han divisjonssjef ved kystvernet i Jarlsberg og [[Larvik]]s distrikt. Han tok avskjed som krigsråd, var sidan proprietær busett på storgarden Sem i [[Borre]]. I 1818 var han 2. representant til [[Stortinget]] frå Jarlsberg grevskap. Han var då medlem i 6 komitear, mellom dei om konge[[tiend]] og om traktatar. Grønvold var gift fire gongar, ein gong skild. ==Kjelder== *[[Tallak Lindstøl|Lindstøl, Tallak]]: ''Stortinget og Statsraadet 1814-1914''. Kristiania, 1914. {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Stortingsrepresentantar 1818-1820]] [[Kategori:Norske militære]] pqe5gkvsvt2l0emlni79hmnpjc7r41v 14 430065 3651386 2026-04-24T07:17:08Z Ranveig 39 Oppretta sida med «__LØYNDKAT__ [[Kategori:MediaWiki-sporingskategoriar]]» 3651386 wikitext text/x-wiki __LØYNDKAT__ [[Kategori:MediaWiki-sporingskategoriar]] o1jhzdhfv7pxt2tqjqyxl6s1b1jzaxl 0 430066 3651390 2026-04-24T07:21:36Z Ranveig 39 Ranveig flytte sida [[Roosevelt Island]] til [[Roosevelt Island i Antarktis]] over ei omdirigering: Fleirtydig 3651390 wikitext text/x-wiki #OMDIRIGER [[Roosevelt Island i Antarktis]] jn65e4onn69ld8gjyxcoefzjgil6td2 3651391 3651390 2026-04-24T07:21:54Z Ranveig 39 Laga gjennom omsetjing av sida «[[:da:Special:Redirect/revision/10953507|Roosevelt Island]]» 3651391 wikitext text/x-wiki {{Infoboks øy|namn=Roosevelt Island|bilete=Roosevelt Island-Main Street.jpg|koordinatar=|areal=0.59|høgaste punkt=|land=[[USA]]|land administrativ inndeling tittel=|land administrativ inndeling=|land største by=|land største by folketal=|folketal=9.520|folketal år=2000|folketettleik=}} '''Roosevelt Island''', kjend som '''Welfare Island''' frå 1921 til 1973, og før det '''Blackwell's Island''', er ei smal øy som ligg i [[East Riding of Yorkshire|East River]] ved [[New York by|New York City]]. Øya ligg mellom [[Manhattan]] mot vest og med [[Queens]] på den austlege sida. Øya strekkjer seg frå East 46th til East 85th street i Manhattan. Ho er kring 3 km lang, og eit totalt areal på 0,59 km². Øya er ein del av Borough of Manhattan i New York County.<ref>[http://nyc10044.com/timeln/timeline.html Timeline of Island History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090517003017/http://nyc10044.com/timeln/timeline.html|date=17. maj 2009}}, NYC10044 website, accessed March 2, 2009</ref> [[Roosevelt Island Operating Corporation]] anslo at innbyggjartalet på øya var 12.000 i 2007.<ref>According to the US Census 2000, Mill Rock Island (Census Block 9000) is unpopulated</ref> == Transport == Sjølv om Roosevelt Island ligg like under [[Ed Koch]] [[Queensboro Bridge]] er det avkøyring frå sjølve brua. Opphavleg tente ein trikk passasjerar frå [[Queens]] og [[Manhattan]] ved å stoppa midt på brua, og ein kunne ta ein heis herfrå ned til sjølve øya. Trikken var i teneste frå brua opna fram til 7. april 1957. I perioden 1930 til 1955 var den einaste måten å koma til øya med bil eit heis-system som transporterte bilar og pendlarar mellom brua og øya. Heisen blei stengd for allmugen etter bygginga av [[Roosevelt Island Bridge]] mellom øya og [[Draco Malfang|Astoria]] i Queens i 1955, og blei riven i 1970. I 1976 blei Roosevelt Island Tramway bygd. Denne gav tilgang til sentrum på [[Manhattan]]. Øya blei kopla til metronettet i New York via IND 63 i 1989. Med ei plassering på over 100 fot (30 m) under bakkenivå er Roosevelt Island-stasjonen ein av dei djupaste i undergrunnssystemet i New York. Roosevelt Island som bustadområde blei ikkje utforma for større biltrafikk i samband med planlegginga på byrjinga av 1970-talet. Biltrafikken er seinare blitt vanleg, men store delar av øya er framleis ei bilfri sone. [[The Roosevelt Island Operating Corporation]] (RIOC) driv ein shuttle-buss-service frå bustadblokkar til metroen og luftbåtane. == Viktige bebuarar og gjestar == [[Fil:Blackwell's_Island_prison.jpg|høgre|mini|287x287pk|Fengselet på dåverande Blackwell's Island i 1853.]] [[Fil:Ruins_of_the_Smallpox_Hospital_2007.jpg|mini|287x287pk|Ruinar av Smallpox Hospital.]] [[Fil:Welfare_Island,_Lighthouse,_New_York_(New_York_County,_New_York).jpg|mini|283x283pk|[[Blackwell Island Light|Roosevelt Island Lighthouse]] i 1970.]] === Fangar på Blackwell's og Welfare Island === * [[George Washington Dixon]] * [[Becky Edelson]] * [[Emma Goldman]] * [[Peter H. Matthews]] * [[Madame Restell]] * [[Ida Craddock]] * [[Boss Tweed]] * [[Mae West]] * [[Billie Holiday]] * [[Fritz Joubert Duquesne]] * [[Dutch Schultz]] === Vitjande som avslørte forholda på Blackwell's Island === * [[Nellie Bly]] * [[Charles Dickens]] === Busette på Roosevelt Island === * [[Kofi Annan]],<ref>{{Cite news|last=Karmin|first=Craig|date=23. juli 2010|title=Roosevelt Island Pitch: Better than the 'Burbs|work=The Wall Street Journal|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052748703467304575383182822078818.html|access-date=2011-01-23}}</ref> generalsekretær i [[Dei sameinte nasjonane|SN]] * [[Andrea Rosen|Andrea Skrytet]], komikar<ref>{{Kjelde www|url=http://www.theapiary.org/archives/2007/10/inside_with_and_1.html|tittel=Inside With: Andrea Rosen|arkiv_url=https://web.archive.org/web/20080210024907/http://www.theapiary.org/archives/2007/10/inside_with_and_1.html|arkivdato=10. februar 2008|forfattar=Eliot Glazer|utgjevar=The Apiary|vitja=2. januar 2012|url-status=dead}}</ref> * [[Fez Whatley]], programleiar for radioprogrammet ''[[The Ron and Fez Show]]'' * [[Jonah Bobo|Jonah Bubygding]], skodespelar * [[Sonia Braga]] * [[Timothy J. Keller|Tim Keller]], kristen forfattar og prest == Kjelder == {{Fotnoteliste}}{{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:da:Roosevelt Island|Roosevelt Island]]» frå {{Wikipedia-utgåve|da}}, den 24. april 2026.'' {{refslutt}}{{Autoritetsdata}} [[Kategori:Elveøyar]] [[Kategori:Øyar i New York]] 5jipwszrh0nqd32ycfg5xuwev3bvhxz 3651392 3651391 2026-04-24T07:25:12Z Ranveig 39 3651392 wikitext text/x-wiki {{om|||Roosevelt Island i Antarktis}} {{geoboks|øy|bilete=20170721 Gotham Shield NYC Aerials-221 medium.jpg |stat=[[New York stat|New York]] |by=New York by |distrikttype=Bydel |distrikt=Manhattan }} '''Roosevelt Island''', kjend som '''Welfare Island''' frå 1921 til 1973, og før det '''Blackwell's Island''', er ei smal øy som ligg i [[East Riding of Yorkshire|East River]] ved [[New York by|New York City]]. Øya ligg mellom [[Manhattan]] mot vest og med [[Queens]] på den austlege sida. Øya strekkjer seg frå East 46th til East 85th street i Manhattan. Ho er kring 3 km lang, og eit totalt areal på 0,59 km². Øya er ein del av Borough of Manhattan i New York County.<ref>[http://nyc10044.com/timeln/timeline.html Timeline of Island History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090517003017/http://nyc10044.com/timeln/timeline.html|date=17. maj 2009}}, NYC10044 website, accessed March 2, 2009</ref> [[Roosevelt Island Operating Corporation]] anslo at innbyggjartalet på øya var 12.000 i 2007.<ref>According to the US Census 2000, Mill Rock Island (Census Block 9000) is unpopulated</ref> == Transport == Sjølv om Roosevelt Island ligg like under [[Ed Koch]] [[Queensboro Bridge]] er det avkøyring frå sjølve brua. Opphavleg tente ein trikk passasjerar frå [[Queens]] og [[Manhattan]] ved å stoppa midt på brua, og ein kunne ta ein heis herfrå ned til sjølve øya. Trikken var i teneste frå brua opna fram til 7. april 1957. I perioden 1930 til 1955 var den einaste måten å koma til øya med bil eit heis-system som transporterte bilar og pendlarar mellom brua og øya. Heisen blei stengd for allmugen etter bygginga av [[Roosevelt Island Bridge]] mellom øya og [[Draco Malfang|Astoria]] i Queens i 1955, og blei riven i 1970. I 1976 blei Roosevelt Island Tramway bygd. Denne gav tilgang til sentrum på [[Manhattan]]. Øya blei kopla til metronettet i New York via IND 63 i 1989. Med ei plassering på over 100 fot (30 m) under bakkenivå er Roosevelt Island-stasjonen ein av dei djupaste i undergrunnssystemet i New York. Roosevelt Island som bustadområde blei ikkje utforma for større biltrafikk i samband med planlegginga på byrjinga av 1970-talet. Biltrafikken er seinare blitt vanleg, men store delar av øya er framleis ei bilfri sone. [[The Roosevelt Island Operating Corporation]] (RIOC) driv ein shuttle-buss-service frå bustadblokkar til metroen og luftbåtane. == Viktige bebuarar og gjestar == [[Fil:Blackwell's_Island_prison.jpg|høgre|mini|287x287pk|Fengselet på dåverande Blackwell's Island i 1853.]] [[Fil:Ruins_of_the_Smallpox_Hospital_2007.jpg|mini|287x287pk|Ruinar av Smallpox Hospital.]] [[Fil:Welfare_Island,_Lighthouse,_New_York_(New_York_County,_New_York).jpg|mini|283x283pk|[[Blackwell Island Light|Roosevelt Island Lighthouse]] i 1970.]] === Fangar på Blackwell's og Welfare Island === * [[George Washington Dixon]] * [[Becky Edelson]] * [[Emma Goldman]] * [[Peter H. Matthews]] * [[Madame Restell]] * [[Ida Craddock]] * [[Boss Tweed]] * [[Mae West]] * [[Billie Holiday]] * [[Fritz Joubert Duquesne]] * [[Dutch Schultz]] === Vitjande som avslørte forholda på Blackwell's Island === * [[Nellie Bly]] * [[Charles Dickens]] === Busette på Roosevelt Island === * [[Kofi Annan]],<ref>{{Cite news|last=Karmin|first=Craig|date=23. juli 2010|title=Roosevelt Island Pitch: Better than the 'Burbs|work=The Wall Street Journal|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052748703467304575383182822078818.html|access-date=2011-01-23}}</ref> generalsekretær i [[Dei sameinte nasjonane|SN]] * [[Andrea Rosen|Andrea Skrytet]], komikar<ref>{{Kjelde www|url=http://www.theapiary.org/archives/2007/10/inside_with_and_1.html|tittel=Inside With: Andrea Rosen|arkiv_url=https://web.archive.org/web/20080210024907/http://www.theapiary.org/archives/2007/10/inside_with_and_1.html|arkivdato=10. februar 2008|forfattar=Eliot Glazer|utgjevar=The Apiary|vitja=2. januar 2012|url-status=dead}}</ref> * [[Fez Whatley]], programleiar for radioprogrammet ''[[The Ron and Fez Show]]'' * [[Jonah Bobo]], skodespelar * [[Sonia Braga]] * [[Timothy J. Keller|Tim Keller]], kristen forfattar og prest == Kjelder == {{Fotnoteliste}} {{refopning}} *''Denne artikkelen bygger på «[[:da:Roosevelt Island|Roosevelt Island]]» frå {{Wikipedia-utgåve|da}}, den 24. april 2026.'' {{refslutt}} == Bakgrunnsstoff == {{commonskat}} *{{offisiell nettstad}} {{Autoritetsdata}} [[Kategori:Elveøyar]] [[Kategori:Øyar i New York]] jobh0fp9ja1x3kzdbm0pecz9tuh5t0c 2 430067 3651415 2026-04-24T08:55:17Z Maris Dreshmanis 154282 Creating user page 3651415 wikitext text/x-wiki {{#babel:lv|ru-4}} == Maris Dreshmanis == Open data researcher. Contributor to [[d:Wikidata:WikiProject Occupations|WikiProject Occupations]] on Wikidata. * '''[[d:User:Maris Dreshmanis|Wikidata contributions]]''' — 37,000+ edits * '''GSCO''' — Global Standard Classification of Occupations (140 national registries, 245,000+ entries) * '''[[d:Wikidata:WikiProject Occupations|WikiProject Occupations]]''' — coordinating occupation label enrichment in 21 languages [[Category:Wikipedians]] bhwbuqpk2yn05lbwnfuckwjwbrdzu54