Wikiphidiya
nrwiki
https://nr.wikipedia.org/wiki/Main_Page
MediaWiki 1.46.0-wmf.23
first-letter
Iinrhatjhi
Khethekileko
Asiqongelane
Umsebenzisi
Umsebenzisi asiqongelane
Wikiphidiya
Wikiphidiya asiqongelane
Isimumathi
Isimumathi asiqongelane
MediaWiki
MediaWiki asiqongelane
Umhlahlandlelasakhiwo
Umhlahlandlelasakhiwo asiqongelane
Lisizo
Lisizo asiqongelane
Mkhakha
Mkhakha asiqongelane
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Musi Maimane
0
222
6403
3053
2026-04-13T06:49:12Z
Kwamikagami
1412
6403
wikitext
text/x-wiki
[[Isimumathi:Mmusi Maimane (cropped).jpg|thumb|upright|uMaimane ngomnyaka ka-2011]]
'''UMusi Maimane''' ungusopolitiki wecembu lembusazwe lase Sewula Afrika.
bvdkdzio3nzb9uulsurizfb30tlq7u1
Ilimi lesiNgisi
0
411
6402
3111
2026-04-13T06:48:42Z
Kwamikagami
1412
6402
wikitext
text/x-wiki
[[File:Anglospeak (subnational version).svg|thumb|upright=2]]
'''Ilimi lesiNgisi''' le-West Germanic emndenini welimi le-Indo-European, lapho abakhulumi balo, ababizwa ngokuthi ma-Anglophones, bavela e-England yesikhathi esiphakathi esiqhingini se-Great Britain. Igama elifana nelimi ngama-Angles, omunye wabantu bakade be-Germanic abafudukela e-Britain. Lilimi elikhulunywa khulu ephasini, khulukhulu ngebanga lomthelela wephasi loke we-Britain Empire (eyalandelwa yi-Commonwealth of Nations) kanye ne-United States. IsiNgisi lilimi lesithathu elikhulunywa khulu, ngemva kwe-Standard Chinese ne-Spanish; godu lilimi lesibili elifundwa khulu ephasini, elinabantu abanengi abakhuluma ilimi lesibili ukudlula abakhulumi bomdabu.
lljkaljhhd0049hny0iziocw9outv40
Amathambo
0
511
6407
3415
2026-04-13T07:18:13Z
Kwamikagami
1412
6407
wikitext
text/x-wiki
[[Isimumathi:Human skeleton front en.svg|thumb|Amathambo womuntu wengubo]]
'''Amathambo''' kuyinto ethekgha [[umzimba]] bona ukghone ukujama begodu ubenejamo.Amathambo womzimba nakapheleleko ama-206. Amathambo la woke anikela umzimba isekelo lokujama begodu nevikeleko<ref>Bone | Definition, Anatomy, & Composition | Britannica</ref>. ayinto eqinileko begodi enziwe maphrotheyini,i- ''collagen'' kanye nama minerali khulu i ''calcuim.''
=== Imihlobo yamathambo ===
Amathambo amade, lawa mathambo amade atholakala ezandleni neenyaweni.<ref>Long Bones – Anatomy, Examples, Function, & Labeled Diagram</ref> Amathambo amafitjhani kumathambo abumbeke njengebhoksi atholakala endololwaneni nasemkantjeni. Amathambo apataleleko abonakala ngokuthi amhlobo owondileko begodu opatalele. Atholakala ehloko, ethambeni elihlukanisa imbambo, Kanye nakizo [[imbambo]].<ref>Long Bones – Anatomy, Examples, Function, & Labeled Diagram</ref> Amathambo angakabumbeki, kumathambo angaweli ndawo kweminye imihlobo yamathambo kodwana nawo kumathambo womzimba. Isibonelo ithambo lomgogodhla, lehlolo neledinini. Amathambo ''wesesamoid'' wona mathambo amancani ahlangana nemisipha. Isibonelo lithambo elihlanganisa idolo.
=== Umsebenzi wamathambo ===
Amathambo asebenza ukunikela umzimba isekelo, akwenza bona ukghone ukujama njengomuntu begodu ukghone nokukhamba. Amathambo avikela izitho zomzimba eziqakathekileko zanga phakathi ezifana nehliziyo, amaphaphu. Amathambo avalela izitho lezi ukuze zingalimamali lula.<ref>Florencio-Silva, R., Sasso, G.R.D.S., Sasso-Cerri, E., Simões, M.J. and Cerri, P.S., 2015. Biology of bone tissue: structure, function, and factors that influence bone cells. ''BioMed research international'', ''2015''(1), p.421746.</ref> Amathambo enza bona sikghone ukukhamba ngombana abambene nemisipha bese kube lula ukuthi umuntu asuke endawen yinye aye kwenye ngaphandle kobudisi. Amathambo ngiwo enza amaseli amhlophe nabovu weengazi kanye amaplatelets. Amathambo afaka amaminerali afana ne-Calcium, phosphorus ekungiwo enza bona amathambo ahlale aqinile. Kuqakathekile bona umuntu anakelele amathambo wakhe bona ahle anepilo ukuze azokukghona ukubalekela amalwele wamathambo afana ne arthritis, nofana i-osteoporosis.<ref>Weatherholt, A.M., Fuchs, R.K. and Warden, S.J., 2012. Specialized connective tissue: bone, the structural framework of the upper extremity. ''Journal of Hand Therapy'', ''25''(2), pp.123-132.</ref>
Amathambo adlala indima ekulu emzimbeni womuntu ngomba aletha ivikeleko ezithweni zangaphakathi zomzimba. Enza bona umuntu akghone ukukhamba begodu enza umzimba ubumbeke. Kuqakathekile bona siwanakekele amathambo ukubalekela izifo eziphathelene nemathambo emzimbeni.
== Iinkomba ==
7l2g5g4w6icuc2ghnortwjix008e5ng
6408
6407
2026-04-13T07:19:09Z
Kwamikagami
1412
6408
wikitext
text/x-wiki
[[Isimumathi:Human skeleton front en.svg|thumb|Amathambo womuntu wengubo]]
'''Amathambo''' kuyinto ethekgha [[umzimba]] bona ukghone ukujama begodu ubenejamo. Amathambo womzimba nakapheleleko ama-206. Amathambo la woke anikela umzimba isekelo lokujama begodu nevikeleko,<ref>Bone | Definition, Anatomy, & Composition | Britannica</ref> ayinto eqinileko begodi enziwe maphrotheyini, i-''collagen'' kanye nama minerali khulu is''calcuim.''
=== Imihlobo yamathambo ===
Amathambo amade, lawa mathambo amade atholakala ezandleni neenyaweni.<ref>Long Bones – Anatomy, Examples, Function, & Labeled Diagram</ref> Amathambo amafitjhani kumathambo abumbeke njengebhoksi atholakala endololwaneni nasemkantjeni. Amathambo apataleleko abonakala ngokuthi amhlobo owondileko begodu opatalele. Atholakala ehloko, ethambeni elihlukanisa imbambo, Kanye nakizo [[imbambo]].<ref>Long Bones – Anatomy, Examples, Function, & Labeled Diagram</ref> Amathambo angakabumbeki, kumathambo angaweli ndawo kweminye imihlobo yamathambo kodwana nawo kumathambo womzimba. Isibonelo ithambo lomgogodhla, lehlolo neledinini. Amathambo ''wesesamoid'' wona mathambo amancani ahlangana nemisipha. Isibonelo lithambo elihlanganisa idolo.
=== Umsebenzi wamathambo ===
Amathambo asebenza ukunikela umzimba isekelo, akwenza bona ukghone ukujama njengomuntu begodu ukghone nokukhamba. Amathambo avikela izitho zomzimba eziqakathekileko zanga phakathi ezifana nehliziyo, amaphaphu. Amathambo avalela izitho lezi ukuze zingalimamali lula.<ref>Florencio-Silva, R., Sasso, G.R.D.S., Sasso-Cerri, E., Simões, M.J. and Cerri, P.S., 2015. Biology of bone tissue: structure, function, and factors that influence bone cells. ''BioMed research international'', ''2015''(1), p.421746.</ref> Amathambo enza bona sikghone ukukhamba ngombana abambene nemisipha bese kube lula ukuthi umuntu asuke endawen yinye aye kwenye ngaphandle kobudisi. Amathambo ngiwo enza amaseli amhlophe nabovu weengazi kanye amaplatelets. Amathambo afaka amaminerali afana ne-''calcium'', ''phosphorus'' ekungiwo enza bona amathambo ahlale aqinile. Kuqakathekile bona umuntu anakelele amathambo wakhe bona ahle anepilo ukuze azokukghona ukubalekela amalwele wamathambo afana ne arthritis, nofana i-osteoporosis.<ref>Weatherholt, A.M., Fuchs, R.K. and Warden, S.J., 2012. Specialized connective tissue: bone, the structural framework of the upper extremity. ''Journal of Hand Therapy'', ''25''(2), pp.123-132.</ref>
Amathambo adlala indima ekulu emzimbeni womuntu ngomba aletha ivikeleko ezithweni zangaphakathi zomzimba. Enza bona umuntu akghone ukukhamba begodu enza umzimba ubumbeke. Kuqakathekile bona siwanakekele amathambo ukubalekela izifo eziphathelene nemathambo emzimbeni.
== Iinkomba ==
cuixwljhcyvar4dnndbsdgtegzlr98v
6409
6408
2026-04-13T07:19:24Z
Kwamikagami
1412
6409
wikitext
text/x-wiki
[[Isimumathi:Human skeleton front en.svg|thumb|Amathambo womuntu wengubo]]
'''Amathambo''' kuyinto ethekgha [[umzimba]] bona ukghone ukujama begodu ubenejamo. Amathambo womzimba nakapheleleko ama-206. Amathambo la woke anikela umzimba isekelo lokujama begodu nevikeleko,<ref>Bone | Definition, Anatomy, & Composition | Britannica</ref> ayinto eqinileko begodi enziwe maphrotheyini, i-''collagen'' kanye nama minerali khulu i-''calcuim.''
=== Imihlobo yamathambo ===
Amathambo amade, lawa mathambo amade atholakala ezandleni neenyaweni.<ref>Long Bones – Anatomy, Examples, Function, & Labeled Diagram</ref> Amathambo amafitjhani kumathambo abumbeke njengebhoksi atholakala endololwaneni nasemkantjeni. Amathambo apataleleko abonakala ngokuthi amhlobo owondileko begodu opatalele. Atholakala ehloko, ethambeni elihlukanisa imbambo, Kanye nakizo [[imbambo]].<ref>Long Bones – Anatomy, Examples, Function, & Labeled Diagram</ref> Amathambo angakabumbeki, kumathambo angaweli ndawo kweminye imihlobo yamathambo kodwana nawo kumathambo womzimba. Isibonelo ithambo lomgogodhla, lehlolo neledinini. Amathambo ''wesesamoid'' wona mathambo amancani ahlangana nemisipha. Isibonelo lithambo elihlanganisa idolo.
=== Umsebenzi wamathambo ===
Amathambo asebenza ukunikela umzimba isekelo, akwenza bona ukghone ukujama njengomuntu begodu ukghone nokukhamba. Amathambo avikela izitho zomzimba eziqakathekileko zanga phakathi ezifana nehliziyo, amaphaphu. Amathambo avalela izitho lezi ukuze zingalimamali lula.<ref>Florencio-Silva, R., Sasso, G.R.D.S., Sasso-Cerri, E., Simões, M.J. and Cerri, P.S., 2015. Biology of bone tissue: structure, function, and factors that influence bone cells. ''BioMed research international'', ''2015''(1), p.421746.</ref> Amathambo enza bona sikghone ukukhamba ngombana abambene nemisipha bese kube lula ukuthi umuntu asuke endawen yinye aye kwenye ngaphandle kobudisi. Amathambo ngiwo enza amaseli amhlophe nabovu weengazi kanye amaplatelets. Amathambo afaka amaminerali afana ne-''calcium'', ''phosphorus'' ekungiwo enza bona amathambo ahlale aqinile. Kuqakathekile bona umuntu anakelele amathambo wakhe bona ahle anepilo ukuze azokukghona ukubalekela amalwele wamathambo afana ne arthritis, nofana i-osteoporosis.<ref>Weatherholt, A.M., Fuchs, R.K. and Warden, S.J., 2012. Specialized connective tissue: bone, the structural framework of the upper extremity. ''Journal of Hand Therapy'', ''25''(2), pp.123-132.</ref>
Amathambo adlala indima ekulu emzimbeni womuntu ngomba aletha ivikeleko ezithweni zangaphakathi zomzimba. Enza bona umuntu akghone ukukhamba begodu enza umzimba ubumbeke. Kuqakathekile bona siwanakekele amathambo ukubalekela izifo eziphathelene nemathambo emzimbeni.
== Iinkomba ==
1nhd9f3p2w5sjjir88tbyfuo0c1ne48
INgwenyama UNyabela
0
613
6411
6103
2026-04-13T08:46:54Z
Mosakaruka
586
/* Isisusa Serarano Phakathi KukaNyabela NamaBhuru */
6411
wikitext
text/x-wiki
[[Isimumathi:King Nyabela of the Ndebele Tribe South Africa 1893.jpg|thumb|Ilitje Lesikhumbuzo leNgwenyama uNyabela]]
'''UNyabela''' yiNgwenyama yamaNdebele wakwaNzunza eyabusa kusukela ngenyanga kaVelabahlinze 1879 nakukhothama iNgwenyama uRhobongo, walwa ipi namaBhuru eyathoma ngomhlaka-07 kaSinyikhaba 1882 eyaphela ngomhlaka-08 kaVelabahlinze 1883 mhla anikela uMampuru emaBhurwini, kwaba kubotjhwa kwakhe nokuhluleka kwepi yamaNdebele emaBhurwini.<ref name=":0">Iziko Lamakhosi - C. J Mahlangu, K. N Mahlangu, M. A Mahlangu, no-S. M Mtshweni</ref>
Ngokwencwadi ethi '''Iziko lamaKhosi''', uNyabela - uGijamphezeni kaMabhoko - yindodana yesithathu yeNgwenyama uMabhoko ebelethwa endlukulu. Kwathi bona kukhothame iNgwenyama uRhobongo ebeyibambele uFene, uNyabela wathatha isihlalo waraga nokubambela uFene indodana kaMkhephuli ngombana bekasesemncani bona angabusa. Nayiragako ithi ekuthomeni kokubusa kwakhe uNyabela wayenganayo ingubo yobukhosi. Yeke wakhupha intanga yamaDlaza bona iyokufuna ingwe khona kuzokutholakala isikhumba esizokuba yingubo yobukhosi. Owayethwele intanga yamaDlaza ibizo lakhe kwakunguNomacwayi. Bagcina Bayifumene ingwe entabeni yakwaCabha, bayibulala beza nayo ekosini. <ref name=":0" />
=== Amadodana weNgwenyama uNyabela ===
* UMtjongweni (uSomphezeni) oliDugu noyindondana ekulu
* UMofu (uSoSenzeni) oliPhogo
* UNgobe oliDuba
* UMpepe (uSovelemu) oliDlowu
* UMzitha (uSoMene) oliSinya
* UMakhabakhubu (uSovusani) oliPhogo
* UPama (uSoMvumazoke) liRhorha
* UZalabo (uSoMlingo) oliDuba
* UMarhagi (uSoZilani) oliRhorha<ref name=":0" />
== Isisusa Serarano Phakathi KukaNyabela NamaBhuru ==
[[Isimumathi:LL1882 pg008 SIKUKUNI.jpg|thumb|USekhukhune]]
Ngesikhathi sokubusa kukaNyabela amaBhuru besele athomile ukuzibusa ngombana bewangasekho ngaphasi kokubuswa maNgisi. Yeke, besele kuphethe wona, begodu bekenza koke okusemandlenawo bona alawule iintjhaba zabantu abanzima enarheni khona azokubusa ngendlela ephumelelako.<ref name=":1">{{Cite web|title=South African Military History Society - Journal - AN AFRICAN MASADA: Nyabela, Mampuru and the Defence of Mapochstad|url=http://samilitaryhistory.org/vol144ds.html|access-date=2025-05-31|website=samilitaryhistory.org}}</ref> Soke isikhathesi amaBhuru namaNdebele wakwaNzunza bekanetjhebiswano elihle elathonywa yiNgwenyama uMabhoko. Kodwana kwathi bona amaBhuru athome ukuzibusa itjhebiswano laya lancipha. Isizathu kungaba kukuthi amaNdebele nawo besele afuna ukuzibusa, UNyabela ubesele angasawubhadeli umthelo emaBhurwini, begodu wala nokuletha isibalo sabantu baboke esitjhabeni,begodu lokho kwawasilinga amaBhuru ngaphasi kombuso we-ZAR.<ref name=":1" />
Isisusa esikhulu serarano phakathi kwamaNdebele namaBhuru kwaba nguMampuru. UMampuru bekayikosana yabaPedi eyabelethwa ngo-1824, ayindodana yomnakwabo weKosi uSikwati. USikwati wahlongakala ngo-1861. Lokho kwabanga umraro wokuthi ngubani okufuze alandele ekubeni yiKosi yabaPedi. <ref name=":2">{{Cite web|title=Kgoŝi Mampuru II – King of the Pedi people {{!}} Ditsong Museums of South Africa|url=https://ditsong.org.za/en/kgosi-mampuru-ii-king-of-the-pedi-people/|access-date=2025-05-31|website=https://ditsong.org.za/en/|language=en-US}}</ref> UMampuru wathi uSikwati ukhethe yena bona abe yiKosi ngombana ubelethwa mfazi obeletha ubukhosi, abaPedi abambiza bona yi-''timamollo.'' U-Sekhukhune oyindodana ekulu kaSikwati wathi lokho angekhe kwenzeke njengombana unina kaMampuru omfazi obeletha ubukhosi ukakakhuleliswa yiKosi uSikwati, kodwana mumuntu wangaphandle. Ngaphezu kwalokho wathi uSikwati ubengakaphethi koke okufuze akuphethe nakathatha umfazi oyi-''timamollo''. Yeke isihlalo kufuze sithathwe nguye.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Mampuru_II</ref>
U-Sekhukhune wathoma wathatha amandla wobukhosi bewabulala nabeluleki bakaMampuru. UMampuru wagcina sele abalekile kelekhabo. Kwathi ngemva kwesikhathi u-Sekhukhune sele alwe ipi namaBhuru, nenye ipi namaSwati, wahlaselwa esigodlweni sakhe wahlatjwa ngomukhwa wafa ngomhlaka-13 kaRhoboyi 1882. UMampuru nguye owasolwa ngokubulawa kuka-Sekhukhune, wasolwa nangokubanga umguruguru esitjhabeni sabaPedi. Yeke amaBhuru akhipha isiqunto sokuthi uMampuru akabotjhwe khona umguruguru lo uzokuphela.<ref name=":2" />[[Isimumathi:Stephanus Johannes Roos.jpg|thumb|UJohannes Roos]]Kuthe bona uMampuru ezwe bona uyafuneka wabaleka esitjhabeni sekhabo wayokukhosela ebantwini bakwaMasimula. AbaPedi bamlandelela nalapho babawa ikosi yakwaMasimula bona ibanikele yena, kodwana yona yala. Kwaba nepi, bakwaMasimula bahlulwa epini leyo. UMampuru nakabona bonyana bakwaMasimula bahluliwe, wabalekela kwaNomtjharhelo eNgwenyameni uNyabela. <ref name=":0" />
AbaPedi bafika nakoNomtjharhelo bambawa eNgwenyameni uNyabela. Kuthiwa iKosi uNyabela yathi nayibaphendulako: "UMampuru ngimginyile. Nanimfunako izani ningihlinze isisu nimkhuphe." Okutjho bona nangabe abaPedi bafuna uMampuru kuzokufuze kuliwe ipi bona atholakale. AbaPedi bakhamba batjhinga emBhurwini babawa isizo lokuthola uMampuru. U-Paul Kruger obekamungameli we-ZAR, wathumela u-Roos noSenekal bona basize abaPedi ngendaba le. AmaBhuru amabili la afika esitjhabeni samaNdebele abawa uMampuru, kodwana uNyabela wala, wathi umginyile, nabamfunako abamkhuphe ngemathunjinakhe. Ekugcineni uNyabela wasilingeka wabulala u-Roos no-Senekal, wathatha iinhloko zabo wazihloma eengodweni. Kuthiwa bekavuka qobe ekuseni akhambe ayokulotjhisa iinhloko zabo aphulule neendevu zazo.<ref name=":0" />
AmaBhuru asilingeka khulu ngesenzwesi athumela u-Piet Joubert namasotja amanengi. Naye wafika warabhela uNyabela amahlandla ambalwa bona akhuphe uMaMpuru kodwana uNyabela wabhala naye, kwaba kusuka kwepi phakathi kwamaNdebele namaBhuru.<ref name=":1" />
== Ukuthoma Kwepi YamaNdebele NamaBhuru ==
[[Isimumathi:Pjjoubert.jpg|thumb|UPiet Joubert]]
Ipi yathoma ngomhlaka-7 kuSinyikhaba 1882. Ipi yamaNdebele yayihlome ngeengidi zomsizi nemikhonto, bese yamaBhuru ihlome ngeengidi zeenhlamvu idoswa phambili nguPiet Joubert. Iingidi zeenhlamvu bezidumuza msinya kunalezo zomsizi, yeke inengi lamabutho wamaNdebele lafa ngelangelo, kwathi ngemva kwalokho amaNdebele ahlehla abalekela erholweni. AmaBhuru athi ayangena erholweni abuyela emva ngombana irholo awalazi, yeke atjhida entabeni ayokuhlala emasimini. <ref name=":0" /> Emalangeni alandelako bebasolo basilwa, kesinye isikhathi amaNdebele afike kungakalindeleki agadle abaleke. Kesinye isikhathi bekafika ebe iinkomo zamakhuwa, kesinye isikhathi babanjwe babulawe. Kwakhe kwaba nesahlakalo lapha amaNdebele athumba iinkomo zamaBhuru, kanti amaBhuru awakalali, abagijimisa abulala amaNdebele ali-150, babuya neenkomo zabo.<ref name=":1" />
Isikhathi nasikhambako yahlasela indlala emaNdebeleni. Ukudla ebebakubulungile kwaphela, bathoma ukudla iimphalo eenkhunjeni, kodwana ngokukhamba kwesikhathi iimphalo nazo zaphela. Bathoma bafikelwa mcabango wokuzinikela emaBhurwini, ngapha amaBhuru sebacabanga ukukhamba babuyele emakhaya ngombana sebafikelwa kudinwa. AmaNdebele eza namano wokuthola ukudla.<ref name=":0" /> Kwakhitjhwa intanga yamaThula bona iyokuthumba iinkomo zabaPedi. Ngebanga lokuthi bebanganamandla ngebanga lokulamba bahlulwa epini leyo.
Kunesikhathi lapha amaNdebele athi akhukhuthisa abafazi bona bayokweba ukudla, kodwana amaBhuru wababulala abafazabo. Kuthiwa abafazaba bakwaMatsitsi, uNoMtjhatjhana noNoMgiyelwa. Ngesikhatheso bekusolo kuliwa. Kokhunye amaBhuru alinge ukwemba amadwala afuna indlela yokungena erholweni, kodwana amaNzunza afike abahlasele abaliye, nabo bagcine sele bawunghalile umsebenzi loyo. <ref name=":1" />
Kwafika isikhathi lapha amaBhuru abuyela khona emva. Athe angakayi nokuyaphi, asemlanjeni iMangwana kwafika indoda yakwaNdala yatjela amaBhuru bona amaNdebele aphelile yindlala, neemphalo nazo ziphelile. AmaBhuru wajika wabuyela emva kwaNomtjharhelo. Bafika batjela iNgwenyama bona ayikhuphe uMampuru. Nangambala yamkhupha yamnikela emaBhurwini ngomhlaka-08 kaVelabahlinze 1883. Ipi le yathatha iinyanga ezibunane zoke. Babotjhwa bobabili uNyabela noMampuru.<ref name=":0" /><ref name=":1" />
== Ukubotjhwa Nokuhlongakala KukaNyabela ==
Kwathi ngemva kobana uNyabela anikele uMampuru kuJoubert nebutho lakhe naye wabotjhwa ngebanga lokujamelana nebutho likaRhulumende wangesikhatheso nokufihla isilelesi. Ngemva kokubotjhwa kwabo isitjhaba sakhutjhwa ngerholweni, satjelwa bona uNyabela akasese yikosi noNyengelele ikosikazakhe akasese yindlovukazi, kunalokho uPiet Joubert uzokuba yikosi yamaNdebele wakwaNzunza bese ikosikazakhe ibe yindlovukazi. Abavumako baphadlhalajwa bahlukaniswa bona bayokuhlala emaplasini wamaBhuru basebenze khona, labo abangavumiko njengoMatsitsi, uPinda, uSigidi, uNdungulu noMhlangula babotjhwa. Abomma basetjenziselwa ukuhlanza iimpahla zamakhuwa, kwathi abobaba belusa ifuyo yamaBhuru, abanye basebenza emasimini.<ref name=":0" />
Umlandu kaMampuru wadenjwa ngomhla ka-17 kaKhukhulamungu 1883, umlandu wokubulala uSekhukhune, ukubanga inturhu nomguruguru, wagwetjelwa ukufa. Kwathi ngomhla ka-21 kuKhukhulamungu 1883 uNyabela wavela phambi komahluleli, iJaji u-JG Kotze nejuri yamadoda wamakhuwa abunane ngomlandu wokobana ususe ukuthula emphakathini walwisana nelawulo ebelisemthethweni leRiphabliki, nokuthi lokho okwenze ngokungemthetho, ngekohliso bewazindla ngakho. Nokobana uqunte ukuthatha iinkhali wahlela ipi yena neenduna zakhe wajamelana nombuso osemthethweni we-ZAR. Obekamjameli wakhe ekhotho owabelwe mbuso wangesikhatheso bekungu-Advocate Cooper, obekamtjhutjhisi kungu-Carl Ueckermann.<ref name=":3">TAB, SS 852, R.4598/83, item 293</ref>
Kwathi bona umlandu kaNyabela ufundwe, u-Advocate Cooper watjela ikhotho bona ukuzivikela kukaNyabela akukhambelani nalokho okufundwe emlandwini ngombana uNyabela bekanganabo ubuhlobo nombuso we-ZAR kodwana bekayikosi ezijameleko yena nabantu bakhe. Lokho kwenza bona kuthiwe uNyabela uthi yena akanamlandu. Kwabizwa abofakazi abasithandathu u-Eduard Bok, u-SP Grové, u-SP Trichard, uJenerali Joubert, uKhomandanti Weilbach no-Kleinbooi (indoda yeNdebele amabhuru amnikele ibizo). U-Joubert uhlulekile ukubika bona uthumele uNyabela imibandela ngaphambi kokwetjiwa kweenkunzi zakhe. U-Kleinbooi khenge abuzwe ngombandela lo.<ref name=":3" />
Into eyalwelwako ekudenjweni komlandu bekukuthi inga-kghani uNyabela usisakhamuzi seRiphabliki namkha awa. Ekuthomeni iRiphabliki beyijame ngesivumelwano esenziwa ngomhla ka-28 kuNtaka 1860 phakathi kukaMabhoko neRiphabliki. Ngaphasi kwesivumelwanesi, uMabhoko uvumile bona usisakhamuzi seRiphabliki. U-Cooper waphendula ubufakazobu ngokuthi isivumelwanesi asimbophi uNyabela. Okwesibili, u-Ueckermann bekanesaziso esivela kuNom. Hercules Robinson, esazisa bona amalungelo neembopho zabo boke abantu abanzima bendabuko enarheni kuzokuhlala kunjalo ngemva kokutlikitlwa kwe-''Pretoria Convention.'' U-Cooper waliphikisa ngelokuthi uNyabela bekangekho nakutlikitlwako e-''Pretoria Convention'' lokha uNomzana Hercules akhuluma namakhosi wendabuko, yeke isivumelwanweso asimbophi uNyabela. Yeke uNyabela uzijamele. U-Ueckermann nakaphendulako wathi ukuthi uNyabela akawubhadeli umthelo embusweni we-ZAR akusibufakazi bokuthi uzijamele. UKleinbooi naye wafakaza ukuthi uNyabela uvumile ku-Shepstone ukuthi bekangaphasi kukaRhulumende, yeke bekufuze abhadele umthelo. Kodwana abamrhononelako khenge baveze ubufakazi obuzwakalako ukuthi uNyabela uthome ipi ngokuthatha iinkunzi zamaBhuru. Ipendulo ebeyizwakala bekungeyaka-Ueckermann ukuthi uNyabela kufuze aphathwe njengesithunjwa sepi nokuthi besele anesikhathi abotjhiwe. Ekugcineni ijaji lathi ngebanga lokuthi uNyabela bekahlala hlanu kweMiddelburg, nangaphakathi kwemikhawulo yeRiphabliki, yeke bekasisakhamuzi seRiphabliki.<ref name=":3" />
Ijuri yatjho yoke bona uNyabela umlandu ngokwayo yoke imilandu abekwe yona. Lokha uNyabela nakabuzwako bona ufuna ukuthini ngaphambi kobana anikelwe isigwebo sentambo, wathi yena ubawa ukuthula, amahlandla alitjhumi. Ngemva kwalokho wagetjelwa ukufa. Woke amanye amaNdebele ama-22 ebekanoNyabela kwadenjwa umlandu wawo ngomhla ka-24 kaKhukhulamungu 1883 babekwa umlandu wokubanga umguruguru nokulwa. Boke njalo bagwetjelwa ukuhlala ejele iminyaka elikhomba nokusebenza budisi.<ref name=":4">TAB, SS 852, R.4598 / 83</ref>
Ngesikhatheso u-Paul Kruger bekangekho asaye e-London bona ayokukhulumisana namaNgisi ngemibandela ye-Pretoria Convention begodu u-Piet Joubert bekamumongameli omjaphethe. Ijaji ebelingamele ngalesosikhathi latlola umbiko emKhandlwini ngomhla ka-1 kuSewula, bese wawuthumela ngo-Sewula 7. Ngemva kobana ijaji lirhunyeze amaqiniso neenkulumopikiswano, watlola nangomthetho omenze bona akhuphe isigwebo sokufa. Kodwana uJenerali Joubert waveza ebufakazini bakhe bona uthumele uNyabela umlayezo wokuthi nangabe akazithobi uzokudliwa yikule ehloko namkha abulawe yindlala emrhobeni. Kghani uNyabela bekacabanga bona nakangazithoba bekazokusinda? Ngombana msinyana ngemva kwalokho, wazithoba. Wahlongoza bona umKhandlu usicabangele isigwebo sokufa usehlise. UmKhandlu waqunta bona uNyabela akadilikelwe lijele asebenze budisi. Kodwana uMampuru yena khenge acolelwe, yeke walengiswa ngomhla ka-22 kuSinyikhaba 1883. Walengiswa phambi kukaNyabela. Okokuthoma intambo yarathuka wadusuka phasi kabuhlungu ehlabathini. Walengiswa godu msinyana ngemva kwalokho.<ref name=":3" /><ref name=":4" />
UNyabela watjhaphululwa ejele ngo-1898 wayokuhlala hlanu kwe-Derdepoort ePitori. Wahlongakala ngo-1903.
== Iinkhombo ==
<references />
5eds4chxj5ezwmkiqyixeonslg2ssd4
Amalungelo wabantwana
0
715
6404
3573
2026-04-13T06:50:07Z
Kwamikagami
1412
6404
wikitext
text/x-wiki
[[Umntwana]] kungomunye nomunye umuntu oneminyaka engaphasi kwe-18.<ref>Lansdown, G. and Vaghri, Z., 2022, January. Article 1: Definition of a child. In ''Monitoring state compliance with the UN Convention on the Rights of the Child: An analysis of attributes'' (pp. 407-412). Cham, Switzerland: Springer International Publishing.</ref> Omunye nomunye Umntwana enarheni yeSewula AFrika unamalungelo amvikelako bona aphile begodu akhule kuhle. Amalungelo wabantwana asiqhema esikhethekileko s[[amalungelo wabantu|amalungelo wobuntu]]. Amalungelo la atlolwe phasi ku -''UN Convention'' emalungelweni wabantwana, yona ephasiswa yinarha ezibumbeko ngonyaka we-1989. Amalungelo la enzinze ekuvikelweni nehlala kuhle yabantwana. Amalungelo wabantwana asekwelwe ma prinsiphuli amane ekukungabandlululi, ukuhlonitjhwa kwemibono yomntwana, ukukhula nokusinda nalokho ukuhlala kuhle komntwana.
=== Amaphrinsipuli amane wokwenziwa kwamalungelo wabantwana. ===
==== Ukungabandlululwa ====
[[Isimumathi:Amalungelo wabentwana.jpg|thumb|Abentwana abasekulisa basiwe emapholiseni ukugidinga ilanga lamalungelo. ]]
Woke Umntwana ohlala enarheni yeSewula afrika kufuze aphathwe ngokulingana anabanye abantwana begodu nangokuhlonitjwa, ngaphandle kobana kuqalwe bonyana unjani ngokombala, ubulili, ikolo nofana okhunye. Urhulumende kufanele aqinisekise bonyana woke Umntwana uphathwa ngokulingana nabanye begodu uthola amathuba afanako newabanye. Akukafaneli bonyana Umntwana abandlululwe ngendlela zoke lapho aphila khona. Kufanele umntwana aziizwe amukelekile bogodu athandwa ukuze akghone ukukhula ngendlela engeze yamlimaza ingqondo.
==== Ukuhlonitjhwa kwemibono yomntwana ====
Abantwana banelungelo lokuthi bakghone ukuveza imibono yabo begodu ingathethelwa phasi lokha nabayivezileko, begodu bazibandakanye eenquntweni ezithathwako eziphathelene namaphilo wabo. Imibono yabantwana kufanele bona ithathelwe phezulu njengeyabantu abakhululileko.<ref>Garcia-Quiroga, M. and Agoglia, I.S., 2020. Too vulnerable to participate? Challenges for meaningful participation in research with children in alternative care and adoption. ''International journal of qualitative methods'', ''19'', p.1609406920958965.</ref> Imibono yabantwana kufanele ithathwe ngokuya kweminyaka yabo, ukukhula kwengcondo zaba kuqinisekiswe bonyana bayazwakala begodu iyahlonipheka umbono wabo.<ref>Nthontho, M., 2017. Children as stakeholders in education: Does their voice matter?. ''South African Journal of Childhood Education'', ''7''(1), pp.1-7.</ref>Ukulalela imibono yabentwana kwenza bonyana umntwana ahlale kuhle ngombana kutjho bona angekhe umntwana enziswe izinto angazithandiko nangazifuniko ngokukatelelelwa.
==== Ukukhula nokusinda ====
Umntwana ukuze akhule kuhle kufuze bona kufanel azizwe avikelekile ebhodulukweni aphila kiyo, asinde begodu akhulu kuhle emzimbeni, emkhumbulweni Kanye nemmoyeni. Akukafaneli bonyana Umntwana ahlukumezeke emphakathini ahlala kiwo khona azokutjhuphuluka akhule ngendlela ekungiyo.<ref>Cross, D., 2017. What our children need: A bill of rights. ''Unpublished manuscript''.</ref> Kufanele Umntwana ahlalele anepilo emzimbeni athole zoke izinto azitlhogako ukuze ahlale anepilo. Izinto ezifana nokudla kuhle, ayiswe emtholapilo ayokuhlaba ukuthi angangenwa amagulo, begodu ahlale atlhonyelwa babelethi nofana labo abadala asele nabo.
==== Ukuhlala kuhle komntwana ====
Lokho kutjho bona Umntwana kufuze bona abekwe phambili begodu nalokha abantu abadala nabathatha iinqunto kufuze bathome baqabangele abantwana bonyana lokho kuzobaphatha bunjani emzimbeni, emkhumbulweni Kanye nemmoyeni. Urhulumende nabatlhogomeli kufuze bona benze koke ekusemandleni wabo ukuqinisekisa bona Umntwana uhleli kuhle.<ref>Hsiao, C., Fry, D., Ward, C.L., Ganz, G., Casey, T., Zheng, X. and Fang, X., 2018. Violence against children in South Africa: The cost of inaction to society and the economy. ''BMJ global health'', ''3''(1), p.e000573.</ref> Umntwana kufanelwe bona avikelwe ngaso soke iskhathi angazitholi lapho azokugcina ahlukunyezwa khona ngokomseme, emmoyeni nofana emzimbeni. Ibhoduluko lalapho umntwana ahlala khona
kufanele libe nokuthula lingazali ngenturhu.
=== Amanye wamalungelo wabantwana ===
* Ilungelo lokuphila, lokusinda Kanye nokukhula- Umntwana unelipngelo lokuthi aphile angabulawa begodu asinde ezintweni ezingaba yingozi epilweni yakhe akhule kuhle.
* Ilungelo lokuvikelwa enturhwini nekuhlunkunyezweni-Abantwana bafanele bavikelwe bonyanaa bangazitholi sele bahlukunyenzwa nofana bafakwe enturhiwini bangatlhogonywela ngombana bangazithola balimala.
* Ilungelo lokuthola ipilo- Umntwana kufanele ahlale lapho ibhoduluko lakhe linepilo khona begodu akghone ukuthi ayiswe emtholapilo lokha nakanganapilo kuhle emzimbeni.
* Ilungelo lokufunda- Umntwana kufuze athole ifundo yasimahla ezomlekela bonyana akghone ukuthi athuthukise nofana akhulise amakghono nelwazi lakhe.<ref>Marishane, R.N., 2017. The right to basic education for all in South Africa: Implications for school principals. ''Koers'', ''82''(3), pp.1-8.</ref>
== Iinkomba ==
[[Category:Amalungelo]]
[[Category:Amalungelo wabantwana]]
[[category: Amalungelo wobuntu]]
lxwmu85yvcl6yblqvhhbr14704yq6kx
6405
6404
2026-04-13T06:50:41Z
Kwamikagami
1412
6405
wikitext
text/x-wiki
[[Umntwana]] kungomunye nomunye umuntu oneminyaka engaphasi kwe-18.<ref>Lansdown, G. and Vaghri, Z., 2022, January. Article 1: Definition of a child. In ''Monitoring state compliance with the UN Convention on the Rights of the Child: An analysis of attributes'' (pp. 407-412). Cham, Switzerland: Springer International Publishing.</ref> Omunye nomunye Umntwana enarheni yeSewula AFrika unamalungelo amvikelako bona aphile begodu akhule kuhle. Amalungelo wabantwana asiqhema esikhethekileko s[[amalungelo wabantu|amalungelo wobuntu]]. Amalungelo la atlolwe phasi ku-''UN Convention'' emalungelweni wabantwana, yona ephasiswa yinarha ezibumbeko ngonyaka we-1989. Amalungelo la enzinze ekuvikelweni nehlala kuhle yabantwana. Amalungelo wabantwana asekwelwe ma prinsiphuli amane ekukungabandlululi, ukuhlonitjhwa kwemibono yomntwana, ukukhula nokusinda nalokho ukuhlala kuhle komntwana.
=== Amaphrinsipuli amane wokwenziwa kwamalungelo wabantwana. ===
==== Ukungabandlululwa ====
[[Isimumathi:Amalungelo wabentwana.jpg|thumb|Abentwana abasekulisa basiwe emapholiseni ukugidinga ilanga lamalungelo. ]]
Woke Umntwana ohlala enarheni yeSewula afrika kufuze aphathwe ngokulingana anabanye abantwana begodu nangokuhlonitjwa, ngaphandle kobana kuqalwe bonyana unjani ngokombala, ubulili, ikolo nofana okhunye. Urhulumende kufanele aqinisekise bonyana woke Umntwana uphathwa ngokulingana nabanye begodu uthola amathuba afanako newabanye. Akukafaneli bonyana Umntwana abandlululwe ngendlela zoke lapho aphila khona. Kufanele umntwana aziizwe amukelekile bogodu athandwa ukuze akghone ukukhula ngendlela engeze yamlimaza ingqondo.
==== Ukuhlonitjhwa kwemibono yomntwana ====
Abantwana banelungelo lokuthi bakghone ukuveza imibono yabo begodu ingathethelwa phasi lokha nabayivezileko, begodu bazibandakanye eenquntweni ezithathwako eziphathelene namaphilo wabo. Imibono yabantwana kufanele bona ithathelwe phezulu njengeyabantu abakhululileko.<ref>Garcia-Quiroga, M. and Agoglia, I.S., 2020. Too vulnerable to participate? Challenges for meaningful participation in research with children in alternative care and adoption. ''International journal of qualitative methods'', ''19'', p.1609406920958965.</ref> Imibono yabantwana kufanele ithathwe ngokuya kweminyaka yabo, ukukhula kwengcondo zaba kuqinisekiswe bonyana bayazwakala begodu iyahlonipheka umbono wabo.<ref>Nthontho, M., 2017. Children as stakeholders in education: Does their voice matter?. ''South African Journal of Childhood Education'', ''7''(1), pp.1-7.</ref>Ukulalela imibono yabentwana kwenza bonyana umntwana ahlale kuhle ngombana kutjho bona angekhe umntwana enziswe izinto angazithandiko nangazifuniko ngokukatelelelwa.
==== Ukukhula nokusinda ====
Umntwana ukuze akhule kuhle kufuze bona kufanel azizwe avikelekile ebhodulukweni aphila kiyo, asinde begodu akhulu kuhle emzimbeni, emkhumbulweni Kanye nemmoyeni. Akukafaneli bonyana Umntwana ahlukumezeke emphakathini ahlala kiwo khona azokutjhuphuluka akhule ngendlela ekungiyo.<ref>Cross, D., 2017. What our children need: A bill of rights. ''Unpublished manuscript''.</ref> Kufanele Umntwana ahlalele anepilo emzimbeni athole zoke izinto azitlhogako ukuze ahlale anepilo. Izinto ezifana nokudla kuhle, ayiswe emtholapilo ayokuhlaba ukuthi angangenwa amagulo, begodu ahlale atlhonyelwa babelethi nofana labo abadala asele nabo.
==== Ukuhlala kuhle komntwana ====
Lokho kutjho bona Umntwana kufuze bona abekwe phambili begodu nalokha abantu abadala nabathatha iinqunto kufuze bathome baqabangele abantwana bonyana lokho kuzobaphatha bunjani emzimbeni, emkhumbulweni Kanye nemmoyeni. Urhulumende nabatlhogomeli kufuze bona benze koke ekusemandleni wabo ukuqinisekisa bona Umntwana uhleli kuhle.<ref>Hsiao, C., Fry, D., Ward, C.L., Ganz, G., Casey, T., Zheng, X. and Fang, X., 2018. Violence against children in South Africa: The cost of inaction to society and the economy. ''BMJ global health'', ''3''(1), p.e000573.</ref> Umntwana kufanelwe bona avikelwe ngaso soke iskhathi angazitholi lapho azokugcina ahlukunyezwa khona ngokomseme, emmoyeni nofana emzimbeni. Ibhoduluko lalapho umntwana ahlala khona
kufanele libe nokuthula lingazali ngenturhu.
=== Amanye wamalungelo wabantwana ===
* Ilungelo lokuphila, lokusinda Kanye nokukhula- Umntwana unelipngelo lokuthi aphile angabulawa begodu asinde ezintweni ezingaba yingozi epilweni yakhe akhule kuhle.
* Ilungelo lokuvikelwa enturhwini nekuhlunkunyezweni-Abantwana bafanele bavikelwe bonyanaa bangazitholi sele bahlukunyenzwa nofana bafakwe enturhiwini bangatlhogonywela ngombana bangazithola balimala.
* Ilungelo lokuthola ipilo- Umntwana kufanele ahlale lapho ibhoduluko lakhe linepilo khona begodu akghone ukuthi ayiswe emtholapilo lokha nakanganapilo kuhle emzimbeni.
* Ilungelo lokufunda- Umntwana kufuze athole ifundo yasimahla ezomlekela bonyana akghone ukuthi athuthukise nofana akhulise amakghono nelwazi lakhe.<ref>Marishane, R.N., 2017. The right to basic education for all in South Africa: Implications for school principals. ''Koers'', ''82''(3), pp.1-8.</ref>
== Iinkomba ==
[[Category:Amalungelo]]
[[Category:Amalungelo wabantwana]]
[[category: Amalungelo wobuntu]]
0ym9jf21o87f1tgd1y6bkyig8kib0y8
6406
6405
2026-04-13T06:50:58Z
Kwamikagami
1412
/* Amaphrinsipuli amane wokwenziwa kwamalungelo wabantwana. */
6406
wikitext
text/x-wiki
[[Umntwana]] kungomunye nomunye umuntu oneminyaka engaphasi kwe-18.<ref>Lansdown, G. and Vaghri, Z., 2022, January. Article 1: Definition of a child. In ''Monitoring state compliance with the UN Convention on the Rights of the Child: An analysis of attributes'' (pp. 407-412). Cham, Switzerland: Springer International Publishing.</ref> Omunye nomunye Umntwana enarheni yeSewula AFrika unamalungelo amvikelako bona aphile begodu akhule kuhle. Amalungelo wabantwana asiqhema esikhethekileko s[[amalungelo wabantu|amalungelo wobuntu]]. Amalungelo la atlolwe phasi ku-''UN Convention'' emalungelweni wabantwana, yona ephasiswa yinarha ezibumbeko ngonyaka we-1989. Amalungelo la enzinze ekuvikelweni nehlala kuhle yabantwana. Amalungelo wabantwana asekwelwe ma prinsiphuli amane ekukungabandlululi, ukuhlonitjhwa kwemibono yomntwana, ukukhula nokusinda nalokho ukuhlala kuhle komntwana.
=== Amaphrinsipuli amane wokwenziwa kwamalungelo wabantwana. ===
==== Ukungabandlululwa ====
[[Isimumathi:Amalungelo wabentwana.jpg|thumb|upright|Abentwana abasekulisa basiwe emapholiseni ukugidinga ilanga lamalungelo. ]]
Woke Umntwana ohlala enarheni yeSewula afrika kufuze aphathwe ngokulingana anabanye abantwana begodu nangokuhlonitjwa, ngaphandle kobana kuqalwe bonyana unjani ngokombala, ubulili, ikolo nofana okhunye. Urhulumende kufanele aqinisekise bonyana woke Umntwana uphathwa ngokulingana nabanye begodu uthola amathuba afanako newabanye. Akukafaneli bonyana Umntwana abandlululwe ngendlela zoke lapho aphila khona. Kufanele umntwana aziizwe amukelekile bogodu athandwa ukuze akghone ukukhula ngendlela engeze yamlimaza ingqondo.
==== Ukuhlonitjhwa kwemibono yomntwana ====
Abantwana banelungelo lokuthi bakghone ukuveza imibono yabo begodu ingathethelwa phasi lokha nabayivezileko, begodu bazibandakanye eenquntweni ezithathwako eziphathelene namaphilo wabo. Imibono yabantwana kufanele bona ithathelwe phezulu njengeyabantu abakhululileko.<ref>Garcia-Quiroga, M. and Agoglia, I.S., 2020. Too vulnerable to participate? Challenges for meaningful participation in research with children in alternative care and adoption. ''International journal of qualitative methods'', ''19'', p.1609406920958965.</ref> Imibono yabantwana kufanele ithathwe ngokuya kweminyaka yabo, ukukhula kwengcondo zaba kuqinisekiswe bonyana bayazwakala begodu iyahlonipheka umbono wabo.<ref>Nthontho, M., 2017. Children as stakeholders in education: Does their voice matter?. ''South African Journal of Childhood Education'', ''7''(1), pp.1-7.</ref>Ukulalela imibono yabentwana kwenza bonyana umntwana ahlale kuhle ngombana kutjho bona angekhe umntwana enziswe izinto angazithandiko nangazifuniko ngokukatelelelwa.
==== Ukukhula nokusinda ====
Umntwana ukuze akhule kuhle kufuze bona kufanel azizwe avikelekile ebhodulukweni aphila kiyo, asinde begodu akhulu kuhle emzimbeni, emkhumbulweni Kanye nemmoyeni. Akukafaneli bonyana Umntwana ahlukumezeke emphakathini ahlala kiwo khona azokutjhuphuluka akhule ngendlela ekungiyo.<ref>Cross, D., 2017. What our children need: A bill of rights. ''Unpublished manuscript''.</ref> Kufanele Umntwana ahlalele anepilo emzimbeni athole zoke izinto azitlhogako ukuze ahlale anepilo. Izinto ezifana nokudla kuhle, ayiswe emtholapilo ayokuhlaba ukuthi angangenwa amagulo, begodu ahlale atlhonyelwa babelethi nofana labo abadala asele nabo.
==== Ukuhlala kuhle komntwana ====
Lokho kutjho bona Umntwana kufuze bona abekwe phambili begodu nalokha abantu abadala nabathatha iinqunto kufuze bathome baqabangele abantwana bonyana lokho kuzobaphatha bunjani emzimbeni, emkhumbulweni Kanye nemmoyeni. Urhulumende nabatlhogomeli kufuze bona benze koke ekusemandleni wabo ukuqinisekisa bona Umntwana uhleli kuhle.<ref>Hsiao, C., Fry, D., Ward, C.L., Ganz, G., Casey, T., Zheng, X. and Fang, X., 2018. Violence against children in South Africa: The cost of inaction to society and the economy. ''BMJ global health'', ''3''(1), p.e000573.</ref> Umntwana kufanelwe bona avikelwe ngaso soke iskhathi angazitholi lapho azokugcina ahlukunyezwa khona ngokomseme, emmoyeni nofana emzimbeni. Ibhoduluko lalapho umntwana ahlala khona
kufanele libe nokuthula lingazali ngenturhu.
=== Amanye wamalungelo wabantwana ===
* Ilungelo lokuphila, lokusinda Kanye nokukhula- Umntwana unelipngelo lokuthi aphile angabulawa begodu asinde ezintweni ezingaba yingozi epilweni yakhe akhule kuhle.
* Ilungelo lokuvikelwa enturhwini nekuhlunkunyezweni-Abantwana bafanele bavikelwe bonyanaa bangazitholi sele bahlukunyenzwa nofana bafakwe enturhiwini bangatlhogonywela ngombana bangazithola balimala.
* Ilungelo lokuthola ipilo- Umntwana kufanele ahlale lapho ibhoduluko lakhe linepilo khona begodu akghone ukuthi ayiswe emtholapilo lokha nakanganapilo kuhle emzimbeni.
* Ilungelo lokufunda- Umntwana kufuze athole ifundo yasimahla ezomlekela bonyana akghone ukuthi athuthukise nofana akhulise amakghono nelwazi lakhe.<ref>Marishane, R.N., 2017. The right to basic education for all in South Africa: Implications for school principals. ''Koers'', ''82''(3), pp.1-8.</ref>
== Iinkomba ==
[[Category:Amalungelo]]
[[Category:Amalungelo wabantwana]]
[[category: Amalungelo wobuntu]]
aoiq338v2d5m5r9kxfa6gg7ounnllww
Zee Nxumalo
0
924
6410
5610
2026-04-13T07:21:58Z
Kwamikagami
1412
6410
wikitext
text/x-wiki
'''U-Zandile Nxumalo''' (wabelethwa mhlana amalanga ali-6 kuTjhirhweni 2003) owaziwa nge-'''Zee Nxumalo''', mhlabeleli nomtloli weengoma we-Swazi-Sewula Afrika. Ingoma yakhe ethi "Funk 55", eyakhutjhwa ngo-2023, yamenza waba yipumelelo ekulu begodu yaqinisekiswa njenge-5× Platinum eSewula Afrika.<ref>[https://www.sowetanlive.co.za/entertainment/2022-07-22-social-media-puts-zee-nxumalo-on-crest-of-a-wave/ Social media puts Zee Nxumalo on crest of a wave]</ref>
== Ipilo yokuthoma ==
UZandile Nxumalo wabelethwa mhlana amalanga asi-6 kuTjhirhweni ngomnyaka ka 2003 e [[Eswatini|-Eswatini]]. Umndeni wakhe wathuthela e-Alexandra, e-Goli lapho ahlala khona ebuntwaneni bakhe. <ref>[https://www.news24.com/citypress/trending/zee-nxumalo-brings-amapiano-fire-to-mzansi-20240121 Zee Nxumalo brings Amapiano fire to Mzansi | News24]</ref>
== Ibizelo ==
Umdlalo wakhe wokuthoma we-''KwaNxumalo'', wakhutjhwa mhlazi-28 kuMgwengweni 2022. "U-Funk 55" ka-Shakes & Les, u-DBN Gogo no-Zee Nxumalo ohlanganisa u-Ceeka RSA no-Chley wakhutjhwa mhlana ali-1 kuNobayeni 2023. Wathoma ukuvezwa ku-2 Local St. Ingoma yakhe ''i-Thula Mabota'' no-Pabi Cooper no-031choppa, ene-Shakes & Les. yakhutjhwa mhlana amalanga ama-29 kuNtaka 2024. Yaqinisekiswa njengeplatinamu eSewula Afrika.<ref>[https://www.musicinafrica.net/magazine/sa-zee-nxumalo-drops-debut-ep-kwanxumalo SA: Zee Nxumalo drops debut EP KwaNxumalo | Music In Africa]</ref>
Wabuye wavela ku-Ama Gear no-Dlala Thukzin kanye ne-Funky QLA, ehlanganisa i-MK Productions, ekhutjhwe mhlazi-5 kuNtaka 2024. Ingoma le yathoma ukuvela endaweni yesi-5 ku-Local Streaming Top 10. Ekuthomeni kwakaMgwengweni 2024, wamemezela umdlalo wakhe we- ''Inja Ye Game'', okhutjhwe mhlana amalanga ali-15 kuNobayeni 2024 "Malume" no-Djy Biza no-031 Choppa, okufaka hlangana u-Springle no-DJ Tira, yakhutjhwa mhlana amalanga ama-26 kuNobayeni 2024, njengengoma ephambili.<ref>[https://iol.co.za/sunday-tribune/entertainment/2024-06-12-amapiano-sensation-zee-nxumalo-on-taking-her-career-to-new-heights/ Amapiano sensation Zee Nxumalo on taking her career to new heights]</ref>
== Imivumo ayiqula ayedwa ==
=== Njengomdwebi odosa phambili ===
{| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;"
|+List of singles as lead artist, with selected chart positions and certifications, showing year released and album name
! rowspan="2" scope="col" |Title
! rowspan="2" scope="col" |Year
! colspan="1" scope="col" |Peak chart positions
! rowspan="2" scope="col" style="width:12em;" |Certifications
! rowspan="2" scope="col" |Album
|-
! scope="col" style="width:3em;font-size:100%;" |ZA<br /><br />
|-
! scope="row" |"Siyajola"
| rowspan="2" |2022
|—
|
| rowspan="2" |''KwaNxumalo''
|-
! scope="row" |"Hamba"
|—
|
|-
! scope="row" |"Sobabili" (Zee Nxumalo, Profound, MFR Souls)
| rowspan="2" |2023
|—
|
|''KwaNxumalo (Deluxe)''
|-
! scope="row" |" Funk 55" (Shake & Les, DBN Gogo, Zee Nxumalo featuring Ceeka RSA, Chley)
|1
|5× Platinum
|''Funk Series''
|-
! scope="row" |"Uyang'user" (Tranquillo, Zee Nxumalo, Khanyisa featuring Chley & Rif effect)
| rowspan="9" |2024
|—
|
|{{non-album single}}
|-
! scope="row" |"Thula Mabota" (Zee Nxumalo, Pabi Cooper, 031choppa featuring Shakes & Les)
|
|Platinum
|{{non-album single}}
|-
! scope="row" |"Chengu Shesha" (DJ Tshegu, Leemckrazy, Zee Nxumalo featuring Al Xapo, Vyno Keys & QuayR Musiq)
|—
|
|
|-
! scope="row" |"Abantu" (Piano City, Marlode & Owams, Zee Nxumalo featuring Leemckrazy, FLUXX)
|—
|
|
|-
! scope="row" |"Ama Gear (Edit)" (Dlala Thukzin, Funky Qla, Zee Nxumalo featuring MK Productions)
|5
|
|{{non-album single}}
|-
! scope="row" |"Ngisakuthanda" (featuring PYY Log Drum King, Dj Tearz, Dr Thulz)
|1
|RiSA: 3x platinum
| rowspan="3" |''Inja Ye Game''
|-
! scope="row" |"Malume" (Zee Nxumalo, Djy Biza, 031 Choppa featuring Springle, DJ Tira)
|—
|
|-
! scope="row" |"Inja Ye Game"
|—
|
|-
! scope="row" |"THE GRIMACE SHAKE" (Grimace, Zee Nxumalo)
|—
|
|{{non-album single}}
|-
!"Yonke Into" (Reece Madlisa, Zee Nxumalo & M00tion)
|2025
|_
|
|Everything Is On Me
|-
!"Balele" (Sjavasdadeejay, DJ Maphorisa & Zee Nxumalo featuring Xduppy, Madumane & Dutch)
|
|_
|
|Non-album single
|-
!"Ngisakuthanda [3-step Remix]" (Dr Thulz, Zee Nxumalo & TBO)
|
|_
|
|Non-album single
|-
!"Ngisakuthanda (Edit)" (Zee Nxumalo, TBO & PYY Drum Log King)
|
|
|
|Non-album single
|-
!"Imnandi" (N.I.D Muziq, Zee Nxumalo & RIVALZ)
|
|_
|
|Non-album
single
|-
!"Sajola Kamnandi" (Sminofu & Zee Nxumalo)
|
|49
|
|Non-album single
|-
!"Hamba" (DJ Obza & Zee Nxumalo)
|
|_
|
|
|-
!"U'Spongè" (Zee Nxumalo featuring Gino Brown)
|
|_
|
|Non-album single
|-
!"In & Out" (Raluka, Millforlife & Zee Nxumalo)
|
|_
|
|Non-album single
|-
!"Bhampa" (Vigro Deep, Zee Nxumalo & Ch'cco)
|
|30
|
|Non-album single
|-
!"Rato Laka" (Shebeshxt, Naqua SA & Zee Nxumalo featuring Slidoo Man
|
|23
|
|Non-album single
|-
!"In & Out (ReMan Remix)" (Raluka, Millforlife, Zee Nxumalo & ReMan)
|
|_
|
|Non-album single
|-
!"Mamma" (Zee Nxumalo, Skillz & Sykes)
|
|5
|
|Non-album single
|-
| colspan="8" style="font-size:90%" |"—" denotes a recording that did not chart or was not released in that territory.
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|}
{| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center"
|+Irhelo lama-single njengabaculi abaveziweko, abanezikhundla ezikhethiweko kanye nezitifiketi, ezitjengisa umnyaka wokukhutjhwa kanye nebizo le-albhamu
! rowspan="2" scope="col" | Ithayitlela
! rowspan="2" scope="col" | Umnyaka
! colspan="1" scope="col" | Iindawo eziphezulu zetjhadi
! rowspan="2" scope="col" style="width:12em;" | Iimtifiketi
! rowspan="2" scope="col" | I-albhamu
|-
! scope="col" style="width:3em;font-size:100%;" | ZA<br /><br /><br /><br />
|-
! scope="row" | "Hai Kabi" (Jovislash ehlanganisa uZee Nxumalo)
| rowspan="2" | 2022
| —
|
|
|-
! scope="row" | "Jabula" (i-ProSiRa ehlanganisa u-Zee Nxumalo)
| —
|
|
|-
! scope="row" | "Asim'bonanga" (DJ Stresser Given Kanu, Finomol ehlanganisa uZee Nxumalo, Thatohatsi Vocals, Jaz & Csqo)
| rowspan="3" | 2023
| —
|
|
|-
! scope="row" | "SHAYIMOTO" (Zulu Makhathini featuring Zee Nxumalo)
| —
|
|
|-
! scope="row" | "SHAYIMOTO 2.0" (Zulu Makhathini featuring Zee Nxumalo, PRVIS3, Kweyama Brothers, Triple X Da Ghost)
| —
|
|
|-
! scope="row" | "Inkululeko" ( DJ Tira, Heavy-K featuring Makhadzi, Zee Nxumalo, Afro Brothers)
| rowspan="10" | 2024
| —
|
|
|-
! scope="row" | "Rise" (u-Faizal ohlanganisa i-The Real Prechly, u-Dj Guti BPM, u-Tega Boi DC, u-Berri-Tiga, u-Carterefe, u-Hotkid, u-Poco Lee, u-Goldie, u-Zee Nxumalo)
| —
|
|
|-
! scope="row" | "FOMO" (GildMax, Dlala Thukzin, Funky Qla featuring Zee Nxumalo, Beast Rsa)
| —
|
|
|-
! scope="row" | "Propella" (u-Faizal ohlanganisa i-The Real Prechly, u-Dj Guti BPM, u-Tega Boi DC, u-Berri-Tiga, u-Carterefe, u-Zee Nxumalo, u-Poco Lee, u-Ggoldie, u-Hotkid)
| —
||{{non-album single}}
|-
! scope="row" | "Pholoba" (I-Danger Flex ehlanganisa u-Zee Nxumalo, u-Dj Mpiczah)
| —
||{{non-album single}}
|-
! scope="row" | "Abo Gogo" (Ziibeats, 031choppa, Shakes & Les nge-Zee Nxumalo)
| —
||{{non-album single}}
|-
! scope="row" | "Rockstar" (u-Bjørn Vidø ahlanganisa u-Zee Nxumalo, u-Mac J)
| —
||{{non-album single}}
|-
! scope="row" | "Mfazi Wephepha" (Nkosazana Daughter, Master KG featuring Big Zulu, Zee Nxumalo)
| 4
|
| ''Makhelwane''
|-
! scope="row" | "Ipilo Yephathi" (U-Nasty C, u-Lekaa Beats, u-Daliwonga ohlanganisa u-Zee Nxumalo, u-Yumbs)
| —
|
| ''Didanisa Isitha''
|-
! scope="row" | "Iskhathi" (I-Danger flex ehlanganisa u-Zee Nxumalo, u-Msongi, u-Ama Grootman, u-SeeZus Beats)
| —
||{{non-album single}}
|-
! scope="row" | "Samba Sonke 2.0" (Karabo Small, Noxx, Tyler ICU ene-Zee Nxumalo, Kailey Botman, Tyrone Dee, AI Xapo)
|
| —
||{{non-album single}}
|-
! "Amabomu" (u-DJ Maphorisa no-Xduppy bahlanganisa u-Daliwonga, u-Zee Nxumalo, u-CowBoii no-Blxckie)
| 2025
| _
|
| Umdanso omumbi
|-
! "Hlangene" (u-DJ Maphorisa, u-Xduppy no-Zee Nxumalo bahlanganisa u-Daliwonga)
|
| _
|
| Umdanso omumbi
|-
| colspan="8" style="font-size:90%" | "—" kutjho ukurekhoda okungazange kushadi namkha okungakakhutjhwa endaweni leyo.
|}
=== Imidlalo enabileko ===
{| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;"
! scope="col" style="width:14em;" |Ithayitlela
! scope="col" | Umnyaka
! scope="col" | Abanye abadwebi
! scope="col" | I-albhamu
|-
! scope="row" | "Ipilo yePhathi"
| 2024
| U-Leeka Beats, u-Nasty C, u-Daliwonga, u-Yumbs
| ''Didanisa Isitha''
|}
=== Imithombo lwazi ===
{{Reflist}}
ayp1sopcbldh1hc0gkox670ydjjsa10