Wikipedia nvwiki https://nv.wikipedia.org/wiki/%C3%8Diyis%C3%AD%C3%AD_Naaltsoos MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Media Special Naaltsoos baa yáshtiʼ Choyoołʼįįhí Choyoołʼįįhí bichʼįʼ yáshtiʼ Wikiibíídiiya Wikiibíídiiya baa yáshtiʼ Eʼelyaaígíí Eʼelyaaígíí baa yáshtiʼ MediaWiki MediaWiki baa yáshtiʼ Bee álnééhí Bee álnééhí baa yáshtiʼ Anáʼálwoʼ Anáʼálwoʼ baa yáshtiʼ Tʼááłáhági átʼéego Tʼááłáhági átʼéego baa yáshtiʼ TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Mąʼii Deeshgiizhnii 0 2650 309365 308351 2026-06-20T03:13:22Z InternetArchiveBot 13629 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 309365 wikitext text/x-wiki [[Eʼelyaaígíí:Ma'ii Deeshgiizhnii dine'i' biseal.jpg|thumb|right|Kiisʼáanii Mąʼii Deeshgiizhnii biseal.]] [[Eʼelyaaígíí:Kiis'aaniikin map.svg|right|thumb|400px|[[Kiisʼáanii]] Mąʼiiʼ deeshgizhnii daalyéʼígíí éí [[Yootó Hahoodzo]]jiʼ kéhatʼį́.]] {{Ałkééʼ|M|ą|ʼ|ii| |D|ee|sh|g|ii|zh|n|ii}}&nbsp;dinéʼiʼ éí [[Kiisʼáanii]] átʼé áádóó [[Bitsįʼ yishtłizhii]] daʼnilį́į́h ałdóʼ. [[Yootó Hahoodzo]]ji kédaʼhatʼį́ áádóó bikin éí {{coord|35|36|38|N|106|43|39|W|display=Mąʼii&nbsp;Deeshgiizhnii}}-di siniil. Mąʼii Deeshgiizhnii dinéʼiʼ bikin shijááʼígíí éí ''Mąʼii Deeshgiizh'' wolyé [[Naabeehó]] bizaadjí áádóó tʼáá Mąʼii Deeshgiizhnii bizaadjí éí ''Walatowa'' daʼhałni <ref>The Pueblo of Jemez". Department of Resource Protection. 2008-04-14. https://web.archive.org/web/20070929091215/http://www.jemezpueblo-drp.org/POJ.htm. Woozhchʼiid 26, 2011.</ref> (Saad ''Waltowa'' éí "kwéʼiʼ"jiʼ nį́į́hgo oolyé; bilagáana bizaadjí éí ''this is the place''ji nį́į́hgo oolyé). Áádóó Naakaii bizaadjí Mąʼii Deeshgiizhnii dinéʼiʼ éí ''Jemez'' wolyé, díí saad éí tʼáá Mąʼii Deeshgiizhnii dinéʼiʼ bizaad bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ "Hemes". Díí saad ''Hemes'' éí "diné"ji nį́į́hgo oolyé (Naakáí Łibáʼí Hastiin Francisco Vásquez de Coronado biCaptain Francisco de Barrionuevo wolyéego akǫʼ yiiláad áádóó ákwii tʼéigo azhí naaltsoos bikáá aalyá 1540–1542 biyihah yę́ędą́ą́ʼ). ====Mąʼii Deeshgiizhnii dinéʼiʼ bizaad==== Mąʼii Deeshgiizhnii dinéʼiʼ bizaad éí ''Kiowa-Tanoan languages''ji atah yiisdzo, áádóó dį́į́go ałtsádzo. Díí łaʼ yiisdzoígíí éí ''Jemez'' (Éí doodaiiʼ éí, ''Towa'' wolyé). Dííshjį́go 1,300 anééhlą́ą́ tʼéiyá bílaʼashdlaʼí Mąʼii Deeshgiizhnii bizaadjí yádaałtí. Áádóó Mąʼii Deeshgiizhnii bizaad doo bikʼéʼalchíʼgo beeʼhazʼą́ą́h; baʼhóchį́goʼ bá nitsá hakéés (''Łaʼ Naabeehó ákwii tʼéigo daʼyoodlą́ą́h, Naabééhó bizaad doo bikʼéʼdoolchíłdaʼ dáánį́ʼgo yéí háadaʼdzí''.) ====Mąʼii Deeshgiizhnii dinéʼiʼ biWááshindoon==== Kin Mąʼii Deeshgiizh wolyéígíí éí tʼáá Mąʼii Deeshgiizhnii dinéʼiʼ biWááshindoondę́ę́ʼ bikʼíʼ daʼdéízį́į́h áádóó yiiyoołwoł. Naaná tʼáá akwéíʼiʼ bee hazʼáanii aalį́. Mąʼii Deeshgiizhnii biWááshindoon éí bi''béésh bąąh dah siʼání'' hólǫ́ áádóó naakigo bi Lt. Governor hólǫ́ (Łaʼ Lt. Governor éí tʼáá akwéíʼiʼ kin Mąʼii Deeshgiizhgi yaʼahólyą́, áádóó łaʼ éí kin ''Pecos/Village of Pecos/Pueblo of Pecos'' wolyéígíí yaʼahólyą́). Áádóó Mąʼii Deeshgiizh bisiláo ałdóʼ akwéíʼiʼłá hólǫ́. Áádóó éí tʼáá Mąʼii Deeshgiizhnii kʼéhjiʼ adooléʼeʼ bahwįįntʼį́ʼgoʼ éí tʼáá ałkʼiʼdą́ą́ Mąʼii Deeshgiizhnii kʼéhgo biNaatʼáanii daʼnidiin bį́į́hígíí kʼéhgoʼ adaʼałį́. Díí éí nidaʼhaałíʼhigiʼ yáʼdahnáʼhaztʼą́ʼígíí hólǫ́ áádóó éí Naatʼáaniijiʼ yáʼdah nidiinbį́į́hígíí hólǫ́, áádóó Naabaahiijiʼ yáʼdah sidahígíí áádóó bikéí góneʼ daʼsidahígíí hólǫ́. Díí éí ákwii tʼéigo Mąʼii Deeshgiizhnii dinéʼiʼ biłhózʼą́ą́h. Dííshjį́go éí Mąʼii Deeshgiizhnii dinéʼiʼ bikéyah 88,860 acre aniiłtsó. 2,856 anééhlą́ bílaʼashdlaʼí kédaʼhatʼį́ (2000 biyihah yę́ędą́ą́ʼ bílaʼashdlaʼí daʼtá). ==Nitʼąąʼ naʼhané== Mąʼii Deeshgiizhnii dinéʼiʼ baʼhané éí "Hua-na-tota" hoolyé dooʼyiikai, áádóó éí kʼad kéhótʼį́ʼígíí nidaʼhazná (Dííshjį́ʼgo éí akwéíʼiʼ ''Cañón de San Diego'' Region daʼhałní). 1541 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Naakáí Łibáʼí [[Yootó Hahoodzo]]jiʼ chʼé kai; íidą́ą́ Mąʼii Deeshgiizhnii dinéʼiʼ bikin nitságo siniilgo áádóó bílaʼashdlaʼí kédaʼhatʼį́ʼígíí ałdóʼ tʼoh ahwiiyóogoʼ daʼbighan. Mąʼii Deeshgiizhnii dinéʼiʼ bikin adéíłinígíí éí binaaʼgo tsé nitéélgo binidas tłin, áádóó ákwiidaʼ tsin sitʼą́ʼ anzáádi kin ałtsąąʼ siniilgo adaalyá. Áádóó kinígíí éí dį́įʼgo ałkʼí daʼnaazniilgoʼ adaalyá, łahgo kin 3,000 naʼhastʼąąʼgoʼ siniilgoʼ hadeilį́į́. Díí łaʼ kin naaznilígíí éí tsʼáá adaałtsiisí, dííʼígíí éí nidaʼazhééhgoʼ chʼooʼį́ áádóó łaʼ daʼakʼéhdiʼ nidaʼanishgo ałdóʼ chʼooʼdaʼį́. Naaná łaʼ éí Mąʼii Deeshgiizhnii daʼbikin yéigo daʼnitságoʼ naazniil. Díí éí tʼááni nahah biyíʼ daʼhooghan. Áádóó íidą́ą́ ałdóʼ Mąʼii Deeshgiizhnii yooʼnidaabágo beeʼbeeʼdahódiilzin; éí biniiná łaʼdę́ę́ [[Kiisʼáanii]] nidaʼbókíʼgo akáʼanajááh nitʼę́ę́h, saad hólǫ́ǫgo éí doodaiiʼ éí anaaʼ hólǫ́ǫgo. 1541 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Naakáí Łibáʼí Mąʼii Deeshgiizhnii yéeyiikai; díí Naakáí Łibáʼí ''Tsootsʼidgo Kin óola beeʼaalyáʼígíí'' hadéínitáá (Naakáí bizaadjí éí Cibola wolyé) yiiniiyé táádináʼ. Hastiin Francisco Vásquez de Coronado wolyégo táádiʼéézh, tʼáádoo kin óola beeʼaalyáʼígíí yiikʼéʼkaidaʼ (tʼó yoochʼį́į́d atʼélá hanį́į́hgoʼ [[Naakaii Bikéyah]]go anáʼooldéí). Dį́į́zdiin nahai doołá Naakáí [[Yootó Hahoodzo]]gi naagháágoʼ; tʼáá doo 1581 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Naakáí Hastiin Rodríguez dóó Naakáí Hastiin Chamuscado wolyéego táá naadiʼéézh. Áádóó 1583 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Naakáí Łibáʼí [[Hastiin Antonio de Espejo]] wolyéego táádiʼéézh áádóó éí Naakaii Bikéyahgo anáʼooldé. 1598 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Naakáí Łibáʼí nidaʼhánééh yiiniyéʼ niiná. Díí éí Naakáí łibáʼiʼ Hastiin Juan de Oñate aníʼéézh; naaná [[Ééʼ neishoodii]] ałdółá bikéí nidaʼhaaskáí. Hastiin ééʼnéíshoodí ''Alonzo de Lugo'' wolyéego Mąʼii Deeshgiizhnii yiitáájiʼ iiyá, áádóó éí Mąʼii Deeshgiizhgi churchłá adaʼyiilá. Díí áłtsé ákwii tʼéigo Diyin God bikin aalyá, Naakáí bizaadjí éí Jemez Pueblo of Guisewa wolyé (Dííshjį́ʼgo éí Jemez State Monument wolyé). Naakáí Łibáʼí nidaʼhazná yę́ędą́ą́ʼ 30,000 anéílą́ Mąʼii Deeshgiizhgi bílaʼashdlaʼí kédaʼhótʼį́, ákwii tʼéigo naaltsoos bikáaʼgi bikʼéʼaschʼį́. Áádóó kwiishdę́ę́ nahwii déíshzhiizh doo éí Mąʼii Deeshgiizhnii dinéʼiʼ anéílą́ʼígíí yaʼaadi néísʼą́ą́hdi. Díí éí [[Tahoniigááh]] dóó [[Łóódtsoh]] daʼbighąąʼ. Naaná anaaʼ nidaʼhádlééhgo ałdóʼ Mąʼii Deeshgiizhnii bidinéʼiʼ nidaʼbidis tseedi. 80 nahah Mąʼii Deeshgiizhnii dóó Naakáí ałchʼį́ saad nidaʼhołʼééhgo áádóó Naakáí Łibáʼí chʼin daʼbidinl káígo, díí saad nidaʼhódleehígíí éí Naakáí Łibáʼí [[Ééʼ neishoodii]]ji iidookáígoʼ aadjiʼ oodláanii daʼnółiin dooleełdaʼ nį́į́hgo yéí nidas tʼéí. Áádóó díí [[Kiisʼáanii]] kʼéhgo adooleʼé baʼnidaʼkáíʼígíí éí doo ákwii tʼéi da, Diyin doo ákwii tʼéigo néínládaʼ. Daʼnį́į́hgo biniiná saad nidaʼhódlééh. Łáhdiʼ Naakáí Łibáʼí, tʼaa naʼniléʼdiʼ dóó tʼaa háchįʼ bił táágo Mąʼii Deeshgiizhnii dinéʼiʼ adooleʼé yaanákáíʼígíí nį́ʼ andaʼyiilį́į́h. Díí saad hólónígíí biniiná ákwiishį́į́h Mąʼii Deeshgiizhnii diné łaʼ nidastseed. Áádóó tʼaa saad hólǫ́ǫgo 1680 biyihah yę́ędą́ą́ʼ [[Kiisʼáanii Naakáí yikʼéʼ daʼdéísdlį́į́h]]go baʼchʼi daazhjéé [[Yootó Hahoodzo]]dę́ę́ʼ (''Tʼáá ałtsó Kiisʼáanii dinéʼiʼ ałhiikáígo akʼé daʼdéísdlį́į́h''). 1688 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Naakáí Łibáʼí Hastiin General Pedro Reneros de Posada wolyéego Yootó Hahoodzojiʼ naʼniiʼéézh, díí éí Naakaii Bikéyahdę́ę́ʼ biké naakai. Áádóó díí Hastiin Pedro Reneros de Posada wolyéígíí éí Naatʼáanii adiilá, Yootó Hahoodzoʼígíí. Kiisʼáanii bikin [[Kin Noodǫ́ǫ́z (Kiisʼáanii bikin)|Kin Noodǫ́ǫ́z]]/[[Kin Łigaaí (Kiisʼáanii bikin)|Kin Łigaii]] dóó [[Tłʼógí (Kiisʼáanii bikin)|Tłʼógí]] wolyéígíí Naakáí Łibáʼí áłtsé kin déísná áádóó díí kin binidasdlį́į́h. 1692 biyihahgo éí kin Yootó wolyéígíí Naakáí Łibáʼí binidasdlį́į́h. Áádóó dį́į́ nahahgo éí Kiisʼáanii bikin [[Mąʼii Deeshgiizh]] wolyéígíí Naakáí Łibáʼí binidasdlį́į́h. Áádóó éí Naakáí Łibáʼí biʼooʼdláʼ bikʼéhgo oodaałgo tʼéiyá nidéízlá, áádóó Wááshindoon yiilwoołígíí ałdóʼ ''dictatorship'' nilį́į́hgo adaʼyiilá. Áádóó Mąʼii Deeshgiizhnii dinéʼiʼ ałgháá niilkáád, díí éí tʼááłáʼígíí niilkáád, áádóó éí dishjį́ʼgo tʼáádi akwéíʼiʼ daʼbighan. 1838 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Mąʼii Deeshgiizhnii kʼéhgoʼ adaʼałį́į́hígíí ałʼą́ą́h aadza, díí éí Kiisʼáanii Towají yaʼdaałtíʼígíí Mąʼii Deeshgiizhnii yaʼniiná. Díí Kiisʼáanii nidaʼhaznáʼígíí éí bikin Pecos hoolyéʼdę́ę́go nidaʼhazná. Aadę́ę́ʼ Naakáí dóó [[Naałání]] bikʼé daʼadiiná. Mąʼii Deeshgiizhjį́ nidaʼhaznágoʼ Mąʼii Deeshgiizhnii dinéʼiʼ biłdaʼahéégoʼ Kiisʼáanii baʼnidaʼhazná (''Mąʼii Deeshgiizhnii dóó Kiisʼáanii Pecosdę́ę́ʼ nidaʼhaznáʼígíí éí tʼaałá bizaad yéiyáʼ daałtiʼ, díí éí tʼaałá Towají'' yaʼdaałtí). 1936 biyihah yę́ędą́ą́ʼ [[Wááshindoondi bee hazʼáanii ádeiłʼíní]] naaltsoos hadéídiilá, díí éí Mąʼii Deeshgiizhnii dóó Kiisʼáanii Pecosdę́ę́ʼígíí tʼaałá nilį́į́hgo aalyá. Diishjį́go Kiisʼáanii Pecosdę́ę́ʼ nidaʼhaznáʼígíí tʼaadiʼ akwéíʼé Mąʼii Deeshgiizhgi daʼbighan. ==== Mąʼii Deeshgiizhnii ashtłish asaa adéíłį́į́hígíí ==== Mąʼii Deeshgiizhnii dinéʼiʼ éí ashtłish asaa adéíłį́į́hígíí beeʼbeedaʼhódilzin, díí éí [[Nahasdzáán]] bikáágo ákwii tʼéí átʼéego beeʼbeedaʼhódilzin. Ashtłish asaa ákwiishį́į́h ałą́ą́h adaʼniłtsógo adéíłį́, áádóó ałą́ą́h adaʼnólin. Akǫndiʼ Mąʼii Deeshgiizhnii ashtłish asaa adéíłį́į́hígíí éí asaaígíí ashtłish łizhiní dóó dalchíʼígíí beeʼadalyá (black-on-red dóó black/red on tangoʼ adéíłį́). Naaná tʼaa dooleʼé ałą́ą́h nikʼi nidaʼashchʼą́ą́ʼgo adéíłį́. {{ext}} * Díí éí Mąʼiiʼ Deeshgiizhnii dinéʼiʼ / Kiisʼáanii biweb site: https://jemezpueblo.org/ * Kiisʼáanii biweb site (Mąʼii Deeshgiizhniiʼígíí): https://web.archive.org/web/20111026010814/http://www.indianpueblo.org/19pueblos/jemez.html {{BY-dine'e}} {{reflist}} [[Tʼááłáhági átʼéego:Kiisʼáanii]] kmks2s67nntzt4zhuy46aysd55nivzy Dilzéehii 0 3002 309363 308358 2026-06-20T01:53:37Z InternetArchiveBot 13629 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 309363 wikitext text/x-wiki {{Dineʼé |bizhi = Dilzéehii |tʼáá_bizhi = 'Aha Makhav |eʼel = [[Eʼelyaaígíí:Mohaabii bikeyah.svg|220px]] |saad = Dilzéehii bizaad dóó [[Bilagáana bizaad]] |kéyah = [[Hoozdo Hahoodzo]], [[Ahééháshį́į́h Hahoodzo]], dóó [[Naʼazhǫǫsh Hahoodzo]] }} [[Eʼelyaaígíí:Dilzéehii Bikéyah, atiingi dah aztánígíí.jpg|250px|thumb|right|Dilzéehii bikéyahdi éélkid.]] {{Ałkééʼ|D|i|l|z|ée|h|ii}}&nbsp;éí [[Hoozdo Hahoodzo]], [[Ahééháshį́į́h Hahoodzo]], áádóó [[Naʼazhǫǫsh Hahoodzo]] (Niweedah Hahoodzo) biiyiʼ bikéyah biłhaʼhoodzo. Dilzéehii tʼáá bí bizaadjí éí ''ʼAha Makhav'' dawolyé; áádóó díí saadígíí éí "tábąąhgi dineʼé" óolyé. Dilzéehii bikéyah éí Fort Mojave Indian Reservation wolyé, áádóó tʼáá akwii tʼéigo yéé adaʼdoojíʼ. Dilzéehii bikéyah éí {{coord|34|56|34|N|114|36|33|W|display=Moháábii&nbsp;dineʼé&nbsp;bikéyah}}-gi bił hazʼą́. Kéyah éí 42,000 acres aniiłtsoh, áádóó [[Tó Ntsʼósíkooh]] bibąąhgoʼ háʼhoodzo. [[1870]] biyihah yę́ędą́ą́ʼ Dilzéehii bikéyah baʼhádzo. 1,100 anéélʼąąh Dilzéehii daʼbighan áádóó éí [[Bitsį́ʼ yishtłizhii]] dineʼé átʼé ałdóʼ. Dilzéehii éí bikéyah lease adéíłį́ʼ; díí éí kʼé daʼdiiléʼjíʼ binaanishígíí yichʼį́ʼ kéyah lease adéíłʼį́. Díí naanish déí yiiłjééhígíí éí [[Ndikʼąʼ]], [[Naadą́ą́ʼ]], áádóó [[Naaʼołí]] kʼé déí didlééh. Áádóó [[bílaʼashdlaʼii]] aají nidaalnishígíí éí [[Naakáí dinéʼiʼ]] dóó [[Bilagáana]] deilnish.<ref>[https://web.archive.org/web/20080305010010/http://factfinder.census.gov/servlet/DTTable?_bm=y&-context=dt&-ds_name=DEC_2000_SF1_U&-CHECK_SEARCH_RESULTS=N&-CONTEXT=dt&-mt_name=DEC_2000_SF1_U_P001&-tree_id=4001&-redoLog=true&-all_geo_types=Y&-transpose=N&-_caller=geoselect&-geo_id=25000US1235&-geo_id=26000US123504&-geo_id=26000US123506&-geo_id=26000US123532&-search_results=ALL&-fully_or_partially=N&-format=&-_lang=en&-show_geoid=Y Fort Mojave Reservation and Off-Reservation Trust Land, Arizona/California/Nevada] United States Census Bureau</ref> Ghąąjįʼ 20, 2003go yoołkááł yę́ędą́ą́ʼ éí Dilzéehii biWááshindoon adaʼdiinį́di: [[Ahééháshį́į́h Hahoodzo]]ji binaatʼaanii Hastiin Gray Davis dóó Dilzéehii biWááshindoon [[ałhaʼdeetʼaah]], díí éí Needles hoolyéégi kin daʼshijááʼígíí dóó ʼéʼééʼahjigo [[Naʼazhǫǫsh (ndajiné dóó adazhdikaʼgi)|naʼazhǫǫsh]]łá ʼą́ą́h ʼáʼdoolnííł haʼnį́į́hgo ałhaʼdeetʼaah.<ref>[http://www.highbeam.com/doc/1P1-88229536.html Article: Fort Mojave becomes first tribe to have gaming compacts with three states] highbeam.com 29 Ghąąjįʼ 2003.</ref> Dilzéehii bikéyah bikáaʼgi éí naakigo naʼazhoosh hólǫ́; Hoozdo Hahoodzojigo éí Spirit Mount Casino woolyégo siʼąąh áádóó Naʼazhǫǫsh Hahoodzojigo éí Avi Resort & Casino siʼąąh. {| |[[Eʼelyaaígíí:Two Mohave braves, western Arizona - Timothy O'Sullivan - NARA.jpg|200px|thumb|left|Dilzéehii, 1871 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éélkid.]] |[[Eʼelyaaígíí:Edward S. Curtis Collection People 015.jpg|200px|thumb|left|Dilzéehii, 1908 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éélkid.]] |} == Dilzéehii bizaad == Dilzéehii bizaad éí River Yuman language átʼé áádóó Hokan-Siouan saadjiʼ atah yiisdzoʼ. Díí exampleígíí éí Dilzéehii bizaad átʼé<ref>Munro, Pamela, Brown, Nellie dóó Judith Crawford. '''A Mojave Dictionary'''. Los Angeles: UCLA, 1992.</ref>: {|class="wikitable" |- !valign="top" style="text-align:left;"|Dilzéehii bizaad !valign="top" style="text-align:left;"|Diné bizaad !valign="top" style="text-align:left;"|Dilzéehii bizaad !valign="top" style="text-align:left;"|Diné bizaad !valign="top" style="text-align:left;"|Dilzéehii bizaad !valign="top" style="text-align:left;"|Diné bizaad !valign="top" style="text-align:left;"|Dilzéehii bizaad !valign="top" style="text-align:left;"|Diné bizaad |- |ʼasent |tʼááłáʼiʼ |ʼiipa |hastiin |anyaaʼiily |łizhin |hatchoq |[[łééchąąʼí]] |- |havik |naaki |thinyaʼaak |asdzání |nyamasav |łigaii |ʼahat |[[łį́į́ʼ]] |- |hamok |tááʼ |ʼanya |[[jóhonaaʼéí]] |ʼahwat |łichíʼí |ʼaqwaq |[[bįįh]] |- |chumpap |dį́į́ |halyʼa |[[ooljééʼ]] |ʼaqwath |łitsooí |kiikway ʼamiich idiik |[[ayání]] |- |tharap |ashdlaʼ |ʼaha |[[tó]] |havasuu |dinootłʼizh |mahwat |[[shash]] |- | | | | |havasuu |dootłʼizh |nuume |[[náshdóí]] |- | | | | | | |halyʼaw |[[gah]] |- | | | | | | |ʼaspa |[[atsá]] |} {{reflist|1}} {{ext}} * [http://www.fortmojave.com/ Dilzéehii biweb site] {{bk}} * [https://www.avicasino.com/ Bílaʼashdlaʼí chʼá niidaʼkaiígíí / Naʼazhǫǫsh bił hózʼąąʼjiʼ] {{bk}} {{BY-dine'e}} [[Tʼááłáhági átʼéego:Bitsįʼ yishtłizhii]] rl7jso5yyapxnv6npu74w1av84ldlnh Máaz 0 3494 309364 308809 2026-06-20T03:12:50Z InternetArchiveBot 13629 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 309364 wikitext text/x-wiki {{Kéyah (yádiłhił biiʼ hólóní) |bizhi' = Máaz [[File:Mars symbol (heavy white).svg|24px|♂]] |hane' = Kéyah Máaz wolyéhígíí éélkid. |e'el = Mars Hubble.jpg |moon# = 2 |kg = 6.4185×10<sup>23</sup> |km = 6,779 |rot = 687 |commons = Category:Mars }} {{Ałkééʼ|M|áa|z}}&nbsp;éí kéyah éí dį́į́ góneʼ yiisdzó [[jóhonaaʼéí]]dę́ę́ʼ beeʼwooltaʼgo. Azhí Máaz (Mars) éí [[Roman dineʼé]] bizaad bitsą́ą́dę́ę́ʼ (saad Latin wolyéígíí bitsą́ą́dę́ę́ʼ), díí saad éí diyin naabaago oolyé. Kéyah Máaz éí łichíiʼgo siʼą́ą́h díí éí [[béésh]] bioxide hólǫ́ʼinígíí biniiná kéyah łichííʼ.<ref name=nasa_hematite>[https://web.archive.org/web/20110227221617/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2001/ast28mar_1/ The Lure of Hematite]. Science@NASA. NASA. Wóózhchʼį́į́d 28, 2001.</ref> Máaz éí biniłchʼiʼ ałtʼąąʼiʼ, áádóó kéyahígíí bikáaʼgi éí baʼadaʼhósdząʼ (sǫ́ łeeh yiilwodgo), [[dził]] naazniil; áádóó dził bitaʼgo éí [[tééh]] daʼhólǫ́, áádóó Máaz bitłʼááhdi áádóó bikáaʼgi éí tin daʼhólǫ́ ([[Nahasdzáán]] bikáaʼgi naʼhalingo). Máaz bikáaʼgi yoołkááłígíí tʼáá nahasdzáán naʼhalin. Máaz bikáaʼgi [[Dził Olympus Mons]] wolyéego éí alʼááhdiʼ déízááʼ, áádóó [[Tsékooh Valles Marineris]] éí tisgoʼ nitsáá tsékooh. Máaz bikáaʼgi éí kéyah biholtsá; díí éí [[Brealis]] wolyéego beeʼwoogiʼ, 40% bigáágoʼ kéyah biholtsá<ref>Yeager, Ashley (July 19, 2008). [https://web.archive.org/web/20121017082521/http://www.sciencenews.org/view/generic/id/33622/title/Impact_may_have_transformed_Mars_ "Impact May Have Transformed Mars"]. ScienceNews.org. Tʼáátsoh 29, 2010.</ref> <ref>Sample, Ian (June 26, 2008). [https://www.theguardian.com/science/2008/jun/26/mars.asteroid?gusrc=rss&feed=science "Cataclysmic impact created north-south divide on Mars"]. London: Science@guardian.co.uk. Tʼáátsoh 29, 2010</ref>. Máaz bikáaʼgi éí dookéyah nidaʼhadinádaʼ. 1965 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí áłtsé [[yágháhoníkáángoo ałnaadáʼ tʼahíʼ]]ígíí bidoochiid nahasdzáán bikáádę́ę́ʼ, díí éí [[Mariner 4]] wolyéego Máazdi chʼéʼtʼáá. Íidą́ą́ Máaz bikáaʼgi tó hadéélį́į́h, hwiindin nitʼééh dooʼeedaʼlá. Díí éí kéyah bikáaʼgi łéézh biłnaʼhayoolígíí tó naʼhalingo nódǫǫzígíí neelʼįįhláʼ. Máaz bikáaʼgi éí tó hólǫ́ kwiindzin áádóó éí áádóóléʼeʼ [[chʼosh doo yitʼínii]]gi adaʼtʼéíʼígíí daʼhólǫ́ kwiindzin<ref>Bell, Trudy E.; Phillips, Tony (March 12, 2002). [https://web.archive.org/web/20080601051757/http://science.nasa.gov/headlines/y2002/12mar_waterplanet.htm "Once Upon a Water Planet"]. Science @ NASA. Tʼááchil 29, 2010.</ref>. Máaz bikáaʼgi kéyah naalkááhgoʼ éí tó hólǫ́ nitʼééhlá, áádóó akéídiʼ neeznaa naháí yę́ędą́ą́ʼ éí tó yaʼnadziisiihgoʼ halííh nitʼééh<ref>[https://web.archive.org/web/20110807005557/http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/mgs-20061206.html "NASA Images Suggest Water Still Flows in Brief Spurts on Mars"]. NASA/JPL. December 6, 2006. Tʼááchil 29, 2010.</ref>. 2005 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí radar beeʼnaalkááhgo tin nitságoʼ hadeelʼííh, Máaz biyaadi áádóó bikaadiʼ áádóó Máaz ałníígoʼná ałdóʼ tin hólǫ́ǫgo hadéélʼííh<ref>[https://web.archive.org/web/20110725200229/http://www.jsg.utexas.edu/news/rels/112008.html "Scientists Discover Concealed Glaciers on Mars at Mid-Latitudes"]. University of Texas at Austin. November 20, 2008. Tʼááchil 29, 2010.</ref> <ref>Staff (February 21, 2005). [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4285119.stm "Mars pictures reveal frozen sea"]. ESA. Tʼááchil 29, 2010.</ref>. Yaʼiishjááshtsoh 31, 2008 yihah yę́ędą́ą́ʼ éí yágháhoníkáángoo ałnaadáʼ tʼahíʼ, [[Phoenix lander]] wolyéego tółá ayiilá Máaz bikáaʼgi (łééh yidi tó hólǫ́lá)<ref>[https://web.archive.org/web/20120418005710/http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phoenix-20080731.html "NASA Spacecraft Confirms Martian Water, Mission Extended"]. Science @ NASA. July 31, 2008. Tʼááchil 29, 2010.</ref>. Máaz éí naakigo [[ooljééʼ]] binaatʼash, díí ooljééʼ éí [[Phobos]] dóó [[Deimos]] wolyé. Máaz biooljééʼ éí ałtsíísi áádóó doonizhónigoʼ nimaazdaʼ. [[Ndaʼałkaahí]] adaʼnį́goʼ éí [[yágháhookáán biyiidiʼ tsé nidaʼnidééhígíí]] Máaz bigravity bisééł áádóó éí Máaz biooljééʼ silííh. Máaz éí táaʼgo [[yágháhookáán]]goo ałnaadáʼ tʼahíʼígíí binidéítʼááʼ: díí éí Máaz Odyssey, Máaz Express, áádóó Máaz Reconnaissance daalyégo binidéítʼááʼ. Naaná Máaz bikáaʼgi éí Máaz yikááʼ nandahí naakigoʼ táádiʼazh: [[Máaz yikááʼ nandahí Spirit|''Spirit'']] dóó ''Opportunity'' wolyé. Áádóó łaʼ Máaz yiikáá nandahí áádóó naazniil Máaz bikáaʼgi akóndi díí éí doo nidaʼkáídaʼ (doonaalbaasdaʼ; tʼááłáʼígíí naazʼááʼ); áádóó łaʼ éí doonidaalnishdaʼ daaslį́į́h áádóó łaʼ éí tʼáádiʼ nidaalnish. Máaz bikáaʼgi tin naalkááʼgoʼ éí tinígíí naalyííhgo ałtsíísí yilééł, díí éí [[Máaz Global Surveyor]] beeʼnaalkáágoʼ akwii tʼéigoʼ beeʼyiiltsáʼ<ref>Webster, G.; Beasley, D. (September 20, 2005). [https://web.archive.org/web/20070430085506/http://mpfwww.jpl.nasa.gov/mgs/newsroom/20050920a.html "Orbiter’s Long Life Helps Scientists Track Changes on Mars"]. NASA. Tʼáátsoh 29, 2010</ref>. Bílaʼashdlaʼii déigo déízʼííhgo ([[nahasdzáán]] bikáádoo) Máaz yitʼíʼgoʼ átʼé (−2.91<ref name="williams">Williams, David R. (September 1, 2004). [https://web.archive.org/web/20100612092806/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html "Mars Fact Sheet"]. National Space Science Data Center. NASA. Tʼáátsoh 29, 2010.</ref>), díí yéigo yitʼíʼ. Máaz éí 78 míiltsoh km anzáádi siʼááʼ, łáhdi éí 55.7 míiltsoh km anáádi siʼááʼ nadlééh.<ref name="williams"/> {{reflist}} {{Yágháhookáán}} 9uskbzlu3unitl6lwq7cczeq9vabg7d Tsídii naʼałkʼaiʼí 0 3792 309366 308872 2026-06-20T04:48:36Z InternetArchiveBot 13629 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 309366 wikitext text/x-wiki {{navframe |ni=doot |box={{Ts-naʼałkʼ-nav}} }}НПЯЬ {{Ałkééʼ|Ts|í|d|ii| |n|d|a|ʼ|a|ł|kʼ|a|i|ʼ|í}}&nbsp;éí [[Shádiʼááh biyaadi]] dóó Shádiʼááhjí [[kéyah dah siʼánígíí]] bibąąhgi dahólǫ́; nááná éí [[Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah]] dóó Shádiʼááhjí [[Naakaii Łizhiní Bikéyah]] dóó [[Łeesdísí Bikéyah]] bibąąhgi dahólǫ́ ałdóʼ.<ref>[https://web.archive.org/web/20120616044644/http://www.siec.k12.in.us/west/proj/penguins/australia.html Penguins of Australia and New Zealand]</ref><ref>Jadwiszczak, P. ''Penguin past: The current state of knowledge.'' Polish Polar Research. 2009. nóomba 30; naaltsoos 3–28.</ref> [[Ndaʼałkaahí]] dóó ééʼdeetįįhii éí ''"Sphenisciformes"'' deiłníigo deiyózhí. Díí tsídii éí doo ndaatʼáa da, áádóó bitʼaʼ éí łóóʼ yitʼaʼ nahalingo nteel. [[Táłtłʼááh chʼoshchilí]] dóó [[łóóʼ]] dóó [[łóóʼ bigaan neeznání]] éí deilghał. [[Eʼelyaaígíí:Spheniscus humboldti -swimming -aquarium-8a.jpg|left|thumb|250px]] === Tsídii ndaʼałkʼaiʼí ákwíí shį́į́ʼ ałʼąą átʼé: === <u>Tsídii naʼałkʼaiʼítsoh</u> (ndaʼałkaahíkʼehjígo ''Aptenodytes forsteri'') éí tsídii ndaʼałkʼaiʼí agháahdi áníłtso: 45di asdzoh{{units}} áníłnééz;<ref name="ADW">[http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Aptenodytes_forsteri.html ''Aptenodytes forsteri''] University of Michigan Museum of Zoology. 12 Níłchʼitsoh 2009</ref> 49–99 dahidídloʼ áníłdáás. [[Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí]] bibąąhdi tʼéiyá hólǫ́. <u>Tsídii naʼałkʼaiʼí dootłʼizhígíí</u> (ndaʼałkaahíkʼehjígo ''Eudyptula minor'') éí Shádiʼááhjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah dóó Łeesdísí Bikéyah bibąąhgi tʼéiyá hólǫ́ áádóó éí tʼóó 17di asdzoh{{units}} áníłnééz.<ref>Williams, Tony D. ''The Penguins.'' Oxford University Press. Oxford, [[Tótaʼ Dineʼé Bikéyah]]: 1995.</ref> <u>Tsídii naʼałkʼaiʼí binááłtsooígíí</u> (ndaʼałkaahíkʼehjígo ''Megadyptes antipodes'') éí ałdóʼ Łeesdísí Bikéyah bibąąhgi tʼéiyá hólǫ́; 30di asdzoh{{units}} áníłnééz. {{3pix |Tučňák žlutooký - Penquin Yellow Eyed na Curio Bay - panoramio.jpg|Tsídii naʼałkʼaiʼí binááłtsooígíí|Little Penguin Feb09.jpg|Tsídii naʼałkʼaiʼí dootłʼizhígíí|Imperador 2p.jpg|Tsídii naʼałkʼaiʼítsoh}} {{reflist}} {{Tsídii|x}} [[Tʼááłáhági átʼéego:Tsídii ndaʼałkʼaiʼí]] 1x07xulg83qeob45b3b00nw7rk19bri Adeetó 0 17870 309362 309086 2026-06-19T23:52:23Z InternetArchiveBot 13629 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 309362 wikitext text/x-wiki {{Kin|q=1778949 |bizhi = Adeetó |t'aa_bizhi = Walsenburg |db_loc1 = 0.746 |EX=x |db_loc2 = 0.31 |keedaha = 3,068 }} {{Ałkééʼ|A|d|ee|t|ó}}&nbsp;éí [[Dibé Ntsaa Hahoodzo]]di áhootʼéego bił hazʼą́; [[Adeetó Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo]] biyiʼdi éí kin haalʼá, áádóó Adeetó Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biwááshindoon éí díí kin haalʼáagi bił hazʼą́. Adeetó éí 3.2 tsinsitą́ dikʼą́ągo{{units}} áníłtso, áádóó áadi 3,068 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ [[bílaʼashdlaʼii náóltahígíí|diné daóltaʼ]]).{{diné wóltaʼ}} Adeetó éí {{coord|37|37|36|N|104|47|02|W|display=Adeetó}}-gi bił hazʼą́. Adeetó éí [[tónteel]] bikááʼdóó deigo 6,171 adéesʼeez.{{gnis|204806}} {{Tłʼóoʼdi ádahootʼéhígíí|{{PAGENAME}}|float=left |37.6|69.1|1.19 |28.8|56.6|1.19 |21.5|47.2|1.00 |22.3|48.9|0.84 |22.9|50.6|0.89 |28.3|57.3|1.96 |34.7|65.8|2.04 |43.2|74.3|1.86 |51.4|83.4|1.54 |57.3|87.7|2.04 |56.1|85.1|2.34 |48.2|79.2|0.93 |source={{noaa}} }} [[Eʼelyaaígíí:The old Colorado & Southern Railroad Depot, now the city visitor center in Walsenburg, Colorado LCCN2015632559.tif|thumb|right|300px]] {{ext}} * [https://web.archive.org/web/20151206220338/http://www.cityofwalsenburg.com/ Adeetó biníłchʼi naaltsoos] {{bk}} {{Adeetó ABH|}} 46hdw55rc6lz5v86z5qnwbnopl61dn7