Província de Luxemborg

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="oc">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipèdia</sitename>
    <dbname>ocwiki</dbname>
    <base>https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.21</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Mèdia</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Especial</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Discutir</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Utilizaire</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Discussion Utilizaire</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipèdia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Discussion Wikipèdia</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fichièr</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Discussion Fichièr</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Discussion MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Modèl</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Discussion Modèl</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Ajuda</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Discussion Ajuda</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categoria</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Discussion Categoria</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Discussion Portal</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Projècte</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Discussion Projècte</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Mòdul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Mòdul Discussió</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Província de Luxemborg</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3116</id>
    <revision>
      <id>2497078</id>
      <parentid>2466673</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T17:12:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19496-17</username>
        <id>62899</id>
      </contributor>
      <origin>2497078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7438" sha1="su0j38zjuak9yd442ggeuw3e0es6vih" xml:space="preserve">{{ortografia}}
{{Omon|Luxemborg}}
{{Infobox Província de Belgica 
| Província={{fr}} ''Province de Luxembourg''
| bandièra=Flag of the Province of Luxembourg (Belgium).svg{{!}}border
| blason=Armoiries Luxembourg province.svg
| Comunautat={{BE-FR}}
| Region={{REGWAL}}
| capluòc = [[Fichièr:Flag of Arlon.svg|border|25px]] [[Arlon]]
| populacion=258 547
| DataPop=01/01/2006
| Superfícia=4440 
| arrondiment=[[Arrondiment administratiu de Arlon|Arlon]]&lt;br /&gt;[[Arrondiment administratiu de Bastogne|Bastogne]]&lt;br /&gt;[[Arrondiment administratiu de Marche-en-Famenne|Marche-en-Famenne]]&lt;br /&gt;[[Arrondiment administratiu de Neufchâteau|Neufchâteau]]&lt;br /&gt;[[Arrondiment administratiu de Virton|Virton]]
|iso=BE-WLX
|sit=[http://www.province.luxembourg.be www.province.luxembourg.be]
| localizacion=BelgiumLuxembourg.png
| comunas= 44 
| imgcomunas=LuxembourgGemeenten.png
}}
La '''província de Luxemborg''' es la província pus vasta de Belgica amb una superfícia de  4440&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, aital coma la mens poblada, {{formatnum:250000}} abitants. Resulta de la cession del Luxemborg occidental al Reialme de Belgica en 1845. Son capluòc es [[Arlon]], mentre que las autras vilas importantas son [[Bastogne]], [[Bolhon]], La Roche, Marche-en-Famene, Neufchâteau, Sant Hubert, e Virton.

== Geografia fisica e lingüistica ==

La província de Luxemborg ocupa lo sud‑èst de [[Belgica]] e s'estaloira sobre tres regions distintas : la Famena al nòrd‑oèst, l'Ardena al centre, e Lorena al sud. 

La Famena es une depression de terrens argilós que bordeja li contrafòrts nòrd‑oèst de l'Ardena; es traversada per l'Orta. Al centre, l'Ardena cobrís li dos tèrç del territòri en un ensems de planesas (planesa de Reconha a 500&amp;nbsp;m, de Sant Ubèrt a 585&amp;nbsp;m e de las Talhas a 652&amp;nbsp;m) cobèrtas de seuvas e de torbièiras e separadas per de valadas encaissadas (Semois, Lessa e Orta). Al sud, lo bas Luxemborg, o Lorena bèlga, s'enguilha entremieg la Lorena francesa e lo Gutland, en una tièira de còstas gresosas e calcàrias, viradas vel nòrd e separadas per de depressions orientadas oèst‑èst. La Lorena belga se compartís en doas partidas: a l'oèst, Gaume, o país de Virton, region de parlar roman; e, a l'èst, lo país d'Arlon onde se parla lo [[francic]], sonat tanben ''luxemborgés''.

== Geografia politica ==
{{Comunas de la Província de Luxemborg/Lista}}

* [[Arrondiment administratiu d'Arlon|Arrondissement d'Arlon]] : [[Arlon]] (1) · [[Attert]] (2) · [[Aubange]] (3) · [[Martelange]] (26) · [[Messancy]] (28)

* [[Arrondiment administratiu de Bastogne|Arrondissement de Bastogne]] : [[Bastogne]] (ville) (4) · [[Bertogne]] (5) · [[Fauvillers]] (13) · [[Gouvy]] (15) · [[Houffalize]] (19) · [[Sainte-Ode]] (35) · [[Vaux-sur-Sûre]] (41) · [[Vielsalm]] (42)

* [[Arrondiment administratiu de Marche-en-Famenne|Arrondissement de Marche-en-Famenne]] : [[Durbuy]] (10) · [[Érezée]] (11) · [[Hotton]] (18) · [[La Roche-en-Ardenne]] (20) · [[Manhay]] (24) · [[Marche-en-Famenne]] (25) · [[Nassogne]] (30) · [[Rendeux]] (33) · [[Tenneville]] (39)

* [[Arrondiment administratiu de Neufchâteau|Arrondissement de Neufchâteau]] : [[Bertrix]] (6) · [[Bouillon]] (7) · [[Daverdisse]] (9) · [[Herbeumont]] (17) · [[Léglise]] (21) · [[Libin]] (22) · [[Libramont-Chevigny]] (23) · [[Neufchâteau (Belgica)|Neufchâteau]] (31) · [[Paliseul]] (32) · [[Saint-Hubert (Belgica)|Saint-Hubert]] (36) · [[Tellin]] (38) · [[Wellin]] (44)

* [[Arrondiment administratiu de Virton|Arrondissement de Virton]] : [[Chiny]] (8) · [[Étalle (Belgica)|Étalle]] (12) · [[Florenville]] (14) · [[Habay]] (16) · [[Meix-devant-Virton]] (27) · [[Musson]] (29) · [[Rouvroy]] (34) · [[Saint-Léger-en-Gaum]] (37) · [[Tintigny]] (40) · [[Virton]] (43)

== Istòria ==

La província de Luxemborg es nascuda en 1839 del compartiment (previst en 1831) del grand duchat de Luxemborg entre Belgica e Olanda. Despuèi lo sègle XII, lo Luxemborg « bèlga » (lo que parla valon e qu'escriu en francés) fasia partida del duchat de Luxemborg, devengut província di País Bas borguinhons (1443), espanhòus, puèi austrians. E puèi Estat independent al Congrès de Viena (1815), après son desmantibelament sota lo regim francés (departaments de l'Orta, de Sambra e Mòsa, e dei Seuvas).

Al congrès de Viena (1815), lo Luxemborg es destacat di [[País Bas]], enauçat al reng de grand duchat e donat, a títol personau, al rèi Guilhèm Ier di País Bas. Li Luxemborgés patiraun lo regim olandés coma li Bèlgas e, en 1830, se ralhigaran a lor revolucion. Lo tractat di XVIII articles (Londres, 26 de junh de 1831), que separa Belgica d’Olanda, estipula implicitament que lo novèl Estat independent gardarà lo Luxemborg en son sen.

Lo tractat di XXIV articles (14 d’octòbre de 1831), mens favorable a [[Belgica]], prevei lo compartiment del grand duchat entre li dos protagonistas. Senhat per lo [[Reiaume Unit]], [[Àustria]], [[Belgica]], [[França]], li [[País Bas]] e [[Russia]], lo tractat de Londres, lo 19 d’abril de 1839, consagra la naissença oficiala d’un grand duchat de Luxemborg coma Estat independent.

(Guilhèm Ier abdica l'annada seguissenta, mas li Luxemborgés deuràn esperar un niòu tractat de [[Londres]] (11 de mai de 1867) per veire lor independéncia e lor neutralitat garantidas per lei grandas poténcias, mas lo rèi di País Bas demòra pasmens grand duc de Luxemborg. En 1842, lo grand duchat dintra dinc la Deutscher Zollverein. A la mòrt de Guilhèm III (1890), lo tròne grand ducau reven a Adòufe de Nassau, passant atau a una auta brancha de la maison de Nassau, la que l'ocupa enquèra d’uèi.)

== Curiositats ==

Lo Luxemborg, país de seuvas, foguet cristianizat al sègle VII per sant Remacle e per sant Ubèrt, que son còrs foguet menat, al sègle IX, de Lieja al mostier d'Andaja, lèu tornat batejar « Sant Ubèrt ». Al sègle XVIII, lo darrier abat implantet de fargas dinc un endreit tot pròche sonat d’uèi « fornèl Sant Miquèu » e mudat en musèu de la metallurgia e en musèu a la glòria del pintor Redouté (mòrt en 1840), nascut dinc la vila.

Marcha en Famena, que lo sèti n’es ocupat despuèi la preïstòria, es coneguda despuèi lo sègle XVII per sas dentèlas; lo vilatge vesin de Waha a una glèisa romanica consagrada en 1050. Reire-plaça fòrta medievala, Bastonha deu sa celebritat a sa resisténcia eroïca a la darrièra ofensiva alemanda (decembre de 1944). Bolhon, sobre la Semois, a grandit a l'ombra de sa fortalesa. 
Entremieg Bolhon e Virton, capitala de Gaume, i a l'abadia d'Orval, reputada d’uèi per sa bièra e son fromatge. Foguet, de sa fondation (sègle Onge) a la Revolucion, una deis abadias cistercenchas mai richas d'[[Euròpa]].

Maissin, dinc l’oèst de la província, de damont de la cresta del Spihou a un calvari breton vengut tot dreit de Brò-Gerne ([[Cornoalha]]) e tornat formar pèira a cha pèira. Una Santa Ana en faiença de Kemper vilha a costat sobre d’ossuaris tapissats d’èdra sorna. Aquò’s lo cementèri di Bretons que lai moriguèron en agost de 1914, tant nombrós qu’aun meritat qu’aquel canton de tèrra ardenesa venguèssa un pauc ataben tèrra bretona.

{{commonscat|Luxembourg (Province of Belgium)}}

{{Portal Belgica}}
{{Províncias regions bèlgas}}

[[Categoria:Província de Valonia]]
[[Categoria:Luxemborg bèlga|*]]</text>
      <sha1>su0j38zjuak9yd442ggeuw3e0es6vih</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497079</id>
      <parentid>2497078</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T17:13:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19496-17</username>
        <id>62899</id>
      </contributor>
      <origin>2497079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7498" sha1="bpxiq1hts35qwt783ps0b4po49ea02r" xml:space="preserve">{{ortografia}}
{{Omon|Luxemborg}}
{{Infobox Província de Belgica 
| Província={{fr}} ''Province de Luxembourg''
| bandièra=Flag of the Province of Luxembourg (Belgium).svg{{!}}border
| blason=Armoiries Luxembourg province.svg
| Comunautat={{BE-FR}}
| Region={{REGWAL}}
| capluòc = [[Fichièr:Flag of Arlon.svg|border|25px]] [[Arlon]]
| populacion=258 547
| DataPop=01/01/2006
| Superfícia=4440 
| arrondiment=[[Arrondiment administratiu de Arlon|Arlon]]&lt;br /&gt;[[Arrondiment administratiu de Bastogne|Bastogne]]&lt;br /&gt;[[Arrondiment administratiu de Marche-en-Famenne|Marche-en-Famenne]]&lt;br /&gt;[[Arrondiment administratiu de Neufchâteau|Neufchâteau]]&lt;br /&gt;[[Arrondiment administratiu de Virton|Virton]]
|iso=BE-WLX
|sit=[http://www.province.luxembourg.be www.province.luxembourg.be]
| localizacion=BelgiumLuxembourg.png
| comunas= 44 
| imgcomunas=LuxembourgGemeenten.png
}}
La '''província de Luxemborg''' es la província pus vasta de Belgica amb una superfícia de  4440&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, aital coma la mens poblada, {{formatnum:250000}} abitants. Resulta de la cession del Luxemborg occidental al Reialme de Belgica, lo 19 d'abril de 1839, amb la firma del tractat dels XXIV articles. Son capluòc es [[Arlon]], mentre que las autras vilas importantas son [[Bastogne]], [[Bolhon]], La Roche, Marche-en-Famene, Neufchâteau, Sant Hubert, e Virton.

== Geografia fisica e lingüistica ==

La província de Luxemborg ocupa lo sud‑èst de [[Belgica]] e s'estaloira sobre tres regions distintas : la Famena al nòrd‑oèst, l'Ardena al centre, e Lorena al sud. 

La Famena es une depression de terrens argilós que bordeja li contrafòrts nòrd‑oèst de l'Ardena; es traversada per l'Orta. Al centre, l'Ardena cobrís li dos tèrç del territòri en un ensems de planesas (planesa de Reconha a 500&amp;nbsp;m, de Sant Ubèrt a 585&amp;nbsp;m e de las Talhas a 652&amp;nbsp;m) cobèrtas de seuvas e de torbièiras e separadas per de valadas encaissadas (Semois, Lessa e Orta). Al sud, lo bas Luxemborg, o Lorena bèlga, s'enguilha entremieg la Lorena francesa e lo Gutland, en una tièira de còstas gresosas e calcàrias, viradas vel nòrd e separadas per de depressions orientadas oèst‑èst. La Lorena belga se compartís en doas partidas: a l'oèst, Gaume, o país de Virton, region de parlar roman; e, a l'èst, lo país d'Arlon onde se parla lo [[francic]], sonat tanben ''luxemborgés''.

== Geografia politica ==
{{Comunas de la Província de Luxemborg/Lista}}

* [[Arrondiment administratiu d'Arlon|Arrondissement d'Arlon]] : [[Arlon]] (1) · [[Attert]] (2) · [[Aubange]] (3) · [[Martelange]] (26) · [[Messancy]] (28)

* [[Arrondiment administratiu de Bastogne|Arrondissement de Bastogne]] : [[Bastogne]] (ville) (4) · [[Bertogne]] (5) · [[Fauvillers]] (13) · [[Gouvy]] (15) · [[Houffalize]] (19) · [[Sainte-Ode]] (35) · [[Vaux-sur-Sûre]] (41) · [[Vielsalm]] (42)

* [[Arrondiment administratiu de Marche-en-Famenne|Arrondissement de Marche-en-Famenne]] : [[Durbuy]] (10) · [[Érezée]] (11) · [[Hotton]] (18) · [[La Roche-en-Ardenne]] (20) · [[Manhay]] (24) · [[Marche-en-Famenne]] (25) · [[Nassogne]] (30) · [[Rendeux]] (33) · [[Tenneville]] (39)

* [[Arrondiment administratiu de Neufchâteau|Arrondissement de Neufchâteau]] : [[Bertrix]] (6) · [[Bouillon]] (7) · [[Daverdisse]] (9) · [[Herbeumont]] (17) · [[Léglise]] (21) · [[Libin]] (22) · [[Libramont-Chevigny]] (23) · [[Neufchâteau (Belgica)|Neufchâteau]] (31) · [[Paliseul]] (32) · [[Saint-Hubert (Belgica)|Saint-Hubert]] (36) · [[Tellin]] (38) · [[Wellin]] (44)

* [[Arrondiment administratiu de Virton|Arrondissement de Virton]] : [[Chiny]] (8) · [[Étalle (Belgica)|Étalle]] (12) · [[Florenville]] (14) · [[Habay]] (16) · [[Meix-devant-Virton]] (27) · [[Musson]] (29) · [[Rouvroy]] (34) · [[Saint-Léger-en-Gaum]] (37) · [[Tintigny]] (40) · [[Virton]] (43)

== Istòria ==

La província de Luxemborg es nascuda en 1839 del compartiment (previst en 1831) del grand duchat de Luxemborg entre Belgica e Olanda. Despuèi lo sègle XII, lo Luxemborg « bèlga » (lo que parla valon e qu'escriu en francés) fasia partida del duchat de Luxemborg, devengut província di País Bas borguinhons (1443), espanhòus, puèi austrians. E puèi Estat independent al Congrès de Viena (1815), après son desmantibelament sota lo regim francés (departaments de l'Orta, de Sambra e Mòsa, e dei Seuvas).

Al congrès de Viena (1815), lo Luxemborg es destacat di [[País Bas]], enauçat al reng de grand duchat e donat, a títol personau, al rèi Guilhèm Ier di País Bas. Li Luxemborgés patiraun lo regim olandés coma li Bèlgas e, en 1830, se ralhigaran a lor revolucion. Lo tractat di XVIII articles (Londres, 26 de junh de 1831), que separa Belgica d’Olanda, estipula implicitament que lo novèl Estat independent gardarà lo Luxemborg en son sen.

Lo tractat di XXIV articles (14 d’octòbre de 1831), mens favorable a [[Belgica]], prevei lo compartiment del grand duchat entre li dos protagonistas. Senhat per lo [[Reiaume Unit]], [[Àustria]], [[Belgica]], [[França]], li [[País Bas]] e [[Russia]], lo tractat de Londres, lo 19 d’abril de 1839, consagra la naissença oficiala d’un grand duchat de Luxemborg coma Estat independent.

(Guilhèm Ier abdica l'annada seguissenta, mas li Luxemborgés deuràn esperar un niòu tractat de [[Londres]] (11 de mai de 1867) per veire lor independéncia e lor neutralitat garantidas per lei grandas poténcias, mas lo rèi di País Bas demòra pasmens grand duc de Luxemborg. En 1842, lo grand duchat dintra dinc la Deutscher Zollverein. A la mòrt de Guilhèm III (1890), lo tròne grand ducau reven a Adòufe de Nassau, passant atau a una auta brancha de la maison de Nassau, la que l'ocupa enquèra d’uèi.)

== Curiositats ==

Lo Luxemborg, país de seuvas, foguet cristianizat al sègle VII per sant Remacle e per sant Ubèrt, que son còrs foguet menat, al sègle IX, de Lieja al mostier d'Andaja, lèu tornat batejar « Sant Ubèrt ». Al sègle XVIII, lo darrier abat implantet de fargas dinc un endreit tot pròche sonat d’uèi « fornèl Sant Miquèu » e mudat en musèu de la metallurgia e en musèu a la glòria del pintor Redouté (mòrt en 1840), nascut dinc la vila.

Marcha en Famena, que lo sèti n’es ocupat despuèi la preïstòria, es coneguda despuèi lo sègle XVII per sas dentèlas; lo vilatge vesin de Waha a una glèisa romanica consagrada en 1050. Reire-plaça fòrta medievala, Bastonha deu sa celebritat a sa resisténcia eroïca a la darrièra ofensiva alemanda (decembre de 1944). Bolhon, sobre la Semois, a grandit a l'ombra de sa fortalesa. 
Entremieg Bolhon e Virton, capitala de Gaume, i a l'abadia d'Orval, reputada d’uèi per sa bièra e son fromatge. Foguet, de sa fondation (sègle Onge) a la Revolucion, una deis abadias cistercenchas mai richas d'[[Euròpa]].

Maissin, dinc l’oèst de la província, de damont de la cresta del Spihou a un calvari breton vengut tot dreit de Brò-Gerne ([[Cornoalha]]) e tornat formar pèira a cha pèira. Una Santa Ana en faiença de Kemper vilha a costat sobre d’ossuaris tapissats d’èdra sorna. Aquò’s lo cementèri di Bretons que lai moriguèron en agost de 1914, tant nombrós qu’aun meritat qu’aquel canton de tèrra ardenesa venguèssa un pauc ataben tèrra bretona.

{{commonscat|Luxembourg (Province of Belgium)}}

{{Portal Belgica}}
{{Províncias regions bèlgas}}

[[Categoria:Província de Valonia]]
[[Categoria:Luxemborg bèlga|*]]</text>
      <sha1>bpxiq1hts35qwt783ps0b4po49ea02r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497080</id>
      <parentid>2497079</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T17:14:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19496-17</username>
        <id>62899</id>
      </contributor>
      <origin>2497080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7499" sha1="3dt1qxw77njtcx7ufxn76e48i1yukte" xml:space="preserve">{{ortografia}}
{{Omon|Luxemborg}}
{{Infobox Província de Belgica 
| Província={{fr}} ''Province de Luxembourg''
| bandièra=Flag of the Province of Luxembourg (Belgium).svg{{!}}border
| blason=Armoiries Luxembourg province.svg
| Comunautat={{BE-FR}}
| Region={{REGWAL}}
| capluòc = [[Fichièr:Flag of Arlon.svg|border|25px]] [[Arlon]]
| populacion=258 547
| DataPop=01/01/2006
| Superfícia=4440 
| arrondiment=[[Arrondiment administratiu de Arlon|Arlon]]&lt;br /&gt;[[Arrondiment administratiu de Bastogne|Bastogne]]&lt;br /&gt;[[Arrondiment administratiu de Marche-en-Famenne|Marche-en-Famenne]]&lt;br /&gt;[[Arrondiment administratiu de Neufchâteau|Neufchâteau]]&lt;br /&gt;[[Arrondiment administratiu de Virton|Virton]]
|iso=BE-WLX
|sit=[http://www.province.luxembourg.be www.province.luxembourg.be]
| localizacion=BelgiumLuxembourg.png
| comunas= 44 
| imgcomunas=LuxembourgGemeenten.png
}}
La '''província de Luxemborg''' es la província pus vasta de Belgica amb una superfícia de  4440&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, aital coma la mens poblada, {{formatnum:250000}} abitants. Resulta de la cession del Luxemborg occidental al Reialme de Belgica, lo 19 d'abril de 1839, amb la firma del tractat dels XXIV articles. Son capluòc es [[Arlon]], mentre que las autras vilas importantas son [[Bastogne]], [[Bolhon]], La Roche, Marche-en-Famenne, Neufchâteau, Sant Hubert, e Virton.

== Geografia fisica e lingüistica ==

La província de Luxemborg ocupa lo sud‑èst de [[Belgica]] e s'estaloira sobre tres regions distintas : la Famena al nòrd‑oèst, l'Ardena al centre, e Lorena al sud. 

La Famena es une depression de terrens argilós que bordeja li contrafòrts nòrd‑oèst de l'Ardena; es traversada per l'Orta. Al centre, l'Ardena cobrís li dos tèrç del territòri en un ensems de planesas (planesa de Reconha a 500&amp;nbsp;m, de Sant Ubèrt a 585&amp;nbsp;m e de las Talhas a 652&amp;nbsp;m) cobèrtas de seuvas e de torbièiras e separadas per de valadas encaissadas (Semois, Lessa e Orta). Al sud, lo bas Luxemborg, o Lorena bèlga, s'enguilha entremieg la Lorena francesa e lo Gutland, en una tièira de còstas gresosas e calcàrias, viradas vel nòrd e separadas per de depressions orientadas oèst‑èst. La Lorena belga se compartís en doas partidas: a l'oèst, Gaume, o país de Virton, region de parlar roman; e, a l'èst, lo país d'Arlon onde se parla lo [[francic]], sonat tanben ''luxemborgés''.

== Geografia politica ==
{{Comunas de la Província de Luxemborg/Lista}}

* [[Arrondiment administratiu d'Arlon|Arrondissement d'Arlon]] : [[Arlon]] (1) · [[Attert]] (2) · [[Aubange]] (3) · [[Martelange]] (26) · [[Messancy]] (28)

* [[Arrondiment administratiu de Bastogne|Arrondissement de Bastogne]] : [[Bastogne]] (ville) (4) · [[Bertogne]] (5) · [[Fauvillers]] (13) · [[Gouvy]] (15) · [[Houffalize]] (19) · [[Sainte-Ode]] (35) · [[Vaux-sur-Sûre]] (41) · [[Vielsalm]] (42)

* [[Arrondiment administratiu de Marche-en-Famenne|Arrondissement de Marche-en-Famenne]] : [[Durbuy]] (10) · [[Érezée]] (11) · [[Hotton]] (18) · [[La Roche-en-Ardenne]] (20) · [[Manhay]] (24) · [[Marche-en-Famenne]] (25) · [[Nassogne]] (30) · [[Rendeux]] (33) · [[Tenneville]] (39)

* [[Arrondiment administratiu de Neufchâteau|Arrondissement de Neufchâteau]] : [[Bertrix]] (6) · [[Bouillon]] (7) · [[Daverdisse]] (9) · [[Herbeumont]] (17) · [[Léglise]] (21) · [[Libin]] (22) · [[Libramont-Chevigny]] (23) · [[Neufchâteau (Belgica)|Neufchâteau]] (31) · [[Paliseul]] (32) · [[Saint-Hubert (Belgica)|Saint-Hubert]] (36) · [[Tellin]] (38) · [[Wellin]] (44)

* [[Arrondiment administratiu de Virton|Arrondissement de Virton]] : [[Chiny]] (8) · [[Étalle (Belgica)|Étalle]] (12) · [[Florenville]] (14) · [[Habay]] (16) · [[Meix-devant-Virton]] (27) · [[Musson]] (29) · [[Rouvroy]] (34) · [[Saint-Léger-en-Gaum]] (37) · [[Tintigny]] (40) · [[Virton]] (43)

== Istòria ==

La província de Luxemborg es nascuda en 1839 del compartiment (previst en 1831) del grand duchat de Luxemborg entre Belgica e Olanda. Despuèi lo sègle XII, lo Luxemborg « bèlga » (lo que parla valon e qu'escriu en francés) fasia partida del duchat de Luxemborg, devengut província di País Bas borguinhons (1443), espanhòus, puèi austrians. E puèi Estat independent al Congrès de Viena (1815), après son desmantibelament sota lo regim francés (departaments de l'Orta, de Sambra e Mòsa, e dei Seuvas).

Al congrès de Viena (1815), lo Luxemborg es destacat di [[País Bas]], enauçat al reng de grand duchat e donat, a títol personau, al rèi Guilhèm Ier di País Bas. Li Luxemborgés patiraun lo regim olandés coma li Bèlgas e, en 1830, se ralhigaran a lor revolucion. Lo tractat di XVIII articles (Londres, 26 de junh de 1831), que separa Belgica d’Olanda, estipula implicitament que lo novèl Estat independent gardarà lo Luxemborg en son sen.

Lo tractat di XXIV articles (14 d’octòbre de 1831), mens favorable a [[Belgica]], prevei lo compartiment del grand duchat entre li dos protagonistas. Senhat per lo [[Reiaume Unit]], [[Àustria]], [[Belgica]], [[França]], li [[País Bas]] e [[Russia]], lo tractat de Londres, lo 19 d’abril de 1839, consagra la naissença oficiala d’un grand duchat de Luxemborg coma Estat independent.

(Guilhèm Ier abdica l'annada seguissenta, mas li Luxemborgés deuràn esperar un niòu tractat de [[Londres]] (11 de mai de 1867) per veire lor independéncia e lor neutralitat garantidas per lei grandas poténcias, mas lo rèi di País Bas demòra pasmens grand duc de Luxemborg. En 1842, lo grand duchat dintra dinc la Deutscher Zollverein. A la mòrt de Guilhèm III (1890), lo tròne grand ducau reven a Adòufe de Nassau, passant atau a una auta brancha de la maison de Nassau, la que l'ocupa enquèra d’uèi.)

== Curiositats ==

Lo Luxemborg, país de seuvas, foguet cristianizat al sègle VII per sant Remacle e per sant Ubèrt, que son còrs foguet menat, al sègle IX, de Lieja al mostier d'Andaja, lèu tornat batejar « Sant Ubèrt ». Al sègle XVIII, lo darrier abat implantet de fargas dinc un endreit tot pròche sonat d’uèi « fornèl Sant Miquèu » e mudat en musèu de la metallurgia e en musèu a la glòria del pintor Redouté (mòrt en 1840), nascut dinc la vila.

Marcha en Famena, que lo sèti n’es ocupat despuèi la preïstòria, es coneguda despuèi lo sègle XVII per sas dentèlas; lo vilatge vesin de Waha a una glèisa romanica consagrada en 1050. Reire-plaça fòrta medievala, Bastonha deu sa celebritat a sa resisténcia eroïca a la darrièra ofensiva alemanda (decembre de 1944). Bolhon, sobre la Semois, a grandit a l'ombra de sa fortalesa. 
Entremieg Bolhon e Virton, capitala de Gaume, i a l'abadia d'Orval, reputada d’uèi per sa bièra e son fromatge. Foguet, de sa fondation (sègle Onge) a la Revolucion, una deis abadias cistercenchas mai richas d'[[Euròpa]].

Maissin, dinc l’oèst de la província, de damont de la cresta del Spihou a un calvari breton vengut tot dreit de Brò-Gerne ([[Cornoalha]]) e tornat formar pèira a cha pèira. Una Santa Ana en faiença de Kemper vilha a costat sobre d’ossuaris tapissats d’èdra sorna. Aquò’s lo cementèri di Bretons que lai moriguèron en agost de 1914, tant nombrós qu’aun meritat qu’aquel canton de tèrra ardenesa venguèssa un pauc ataben tèrra bretona.

{{commonscat|Luxembourg (Province of Belgium)}}

{{Portal Belgica}}
{{Províncias regions bèlgas}}

[[Categoria:Província de Valonia]]
[[Categoria:Luxemborg bèlga|*]]</text>
      <sha1>3dt1qxw77njtcx7ufxn76e48i1yukte</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Albania</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3319</id>
    <revision>
      <id>2497015</id>
      <parentid>2489536</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T12:22:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19206-60</username>
        <id>62876</id>
      </contributor>
      <origin>2497015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20937" sha1="9i2hcifxjs0pr1qj56vf3fiewrzaw2q" xml:space="preserve">{{Dialècte Provençau}}
{{Infobox País
| nom_local = ''Republika e Shqipërisë'' ([[albanés]])
| devisa = ''Ti Shqipëri, më jep nder, më jep emrin Shqipëtar''
| mapa = Location Albania Europe.png
| capitala = [[Tirana]]
| mai_granda_vila = [[Tirana]]
| lengas_oficialas = [[Albanés]]
| lengas reconegudas = [[Grèc]], [[aromanés]], [[macedonian]]
| religion_ref = &lt;ref name=&quot;cens&quot;&gt;{{Ref-web |títol=Censi i Popullsisë dhe Banesave në Shqipëri 2023: Rezultatet Kryesore – Albania Recensament de la populacion e dels menatges (2023): resultats principals |url=https://www.instat.gov.al/media/13626/cens-2023-census-botim.pdf |format=PDF |editor=Instituti i Statistikës (INSTAT) |an=2024}}&lt;/ref&gt;
| religion = {{Bes|50,67 % [[Islam]]|38 % [[Cristianisme]]|3,55 % [[Ateïsme]] e [[agnosticisme]]|0,15 % autre|15,77% non mencionat}}
| religion_an = 2023
| gentilici = Albanés, Albanesa
| cap_títol1 = President
| cap_títol2 = Primièr ministre
| cap1 = [[Bajram Begaj]]
| cap2 = [[Edi Rama]]
| superfícia_reng = 148
| superfícia_totala = 28 748 
| percentatge_aiga = 4,7
| populacion_totala = 2402113
| populacion_an = 2023
| populacion_ref = &lt;ref name=&quot;cens&quot;/&gt;
| densitat = 83,6
| indicatiu_telefonic = +335
}}

'''Albania''' (''Shqipëria'' en [[albanés]]), oficialament la '''Republica d'Albania''' (''Republika e Shqipërisë'' en albanés), es un [[estat sobeiran]] de l'[[Euròpa|Euròpa Meridionala]] situat dins leis [[Balcans]]. Confronta [[Montenegro]] au nòrd, [[Kosova]] au nòrd-èst, [[Macedònia del Nòrd]] a l'èst, [[Grècia]] au sud. Es banhada per la [[mar Mediterranèa]] a l'oèst. La capitala n'es [[Tirana]] e lo gentilici es '''albanés -esa'''.

== Geografia ==

=== Geografia fisica e idrologia ===

Albania a un territòri de {{formatnum:28748}} km² qu'es dominat per de relèus [[montanha|montanhós]]. Sa cima pus auta es lo [[mont Korab]] ({{formatnum:2753}} m) que se situa lòng de la frontiera amb la [[Macedònia dau Nòrd]]. Pasmens, mai d'una montanha albanesa passa {{formatnum:2000}} m d'[[altitud]], çò que complica fòrça lei comunicacions dins lei regions interioras. Lo rèsta dau país es format de plans litoraus d'origina alluviala, mai aquelei terrens son pauc favorables a l'[[agricultura]] de l'alternància frequenta entre [[inondacion|inondacions]] e [[secaressa|secaressas]]. Lei zònas pus drudas se tròban donc dins de regions d'altitud mejana coma lo relarg dau [[lac d'Ohrid]].

L'idrologia es marcada per la preséncia de tres [[lac|lacs]] importants e per lei [[riu|rius]] que leis alimentan ò lei vuejan. Pasmens, toteis aquelei lacs se situan en partida sus lo territòri dei país vesins d'Albania. Au nòrd-oèst, lo [[lac Skadar]] es ansin partejat amb [[Montenegro]] e a l'èst, lo [[lac d'Ohrid]] es partejat amb [[Macedònia dau Nòrd|Macedònia]] e lo [[lac Prespa]] amb [[Macedònia dau Nòrd|Macedònia]] e [[Grècia]]. Lo lac d'Ohrid a la particularitat d'èsser un dei lacs pus vièlhs dau monde e d'assostar una fauna e una flòra compausada de plusors espècias [[endemisme|endemicas]] (compres d'espècias « fossilas »). Lo fluvi principau d'Albania es lo [[Drin]] (335 km) qu'es lo resultat de la fusion dau [[Drin Blanc]] e dau [[Drin Negre]]. Es important per l'economia dau país en causa de sa produccion idroelectrica.

=== Clima ===

En causa de sa posicion, Albania a un clima mai que mai de tipe [[clima mediterranèu|mediterranèu]]. Pasmens, lo país se situa dins de circulacions d'aire umide. Reçaup ansin de precipitacions importantas, aperaquí {{formatnum:1000}} a {{formatnum:1500}} mm cada an. Mai lei pluejas son sustot concentradas durant l'ivèrn e entraïnan sovent de vengudas deis aigas. Dins lei regions interioras, l'[[altitud]] transforma pauc a cha pauc lo caractèr mediterranèu dau clima. La màger part dei zònas montanhosas an donc un clima de tipe continentau ò montanhard.

=== Demografia ===

En 2018, la populacion albanesa èra compausada de 3,029 milions d'abitants. Es globalament en demenicion dempuei la fin dau regime comunista en causa d'una emigracion importanta e de la fin de la politica natalista. Èra concentrada dins l'aglomeracion de [[Tirana]] que passava lo milion d'abitants. Lo rèsta èra dispersada dins lei zònas ruralas car lo taus d'urbanizacion èra de 56 %. Dempuei la fin dau periòde [[comunisme|comunista]], lei recensaments demandan plus l'origina etnica deis estatjants, mai la populacion es supausada fòrça omogenèa (de 80 a 85 % d'Albanés). Cinc minoritats etnicas son reconoissudas : Grècs, Macedonians, Montenegrins, Aromans e Ròms. Lei tres premierei vivon principalament dins de regions frontalieras. Lei doas darrierei son pus dispersadas.

=== Religions ===

Albania es un país de tradicion [[islam|musulmana]] en causa de la conversion de la màger part de la populacion a l'[[islam]] durant lo periòde otoman. En 2011, 56,7 % de la populacion se revendicava d'aquela religion. Una minoritat crestiana s'es mantenguda. Lei [[catolicisme|catolics]] formavan ansin 10 % deis abitants e leis [[ortodoxia|ortodòxs]] 6,8 %. Enfin, eiretatge dau comunisme, lo nombre d'[[ateïsme|atèus]] e de personas se declarant sensa religion èra pas negligible (26,5 %).

=== Lengas ===

L'[[albanés]] es la [[lenga oficiala]] dau país e la lenga mairala d'au mens 89 % de la populacion (en 2011). Leis autrei lengas parladas dins la vida vidanta son lo [[Macedonian (eslau)|macedonian]] (5,9 %), lo [[grèc]] (3,3 %), l'[[aroman]] (0,4 %) e lo [[romani]] (0,2 %). L'[[anglés]], l'[[italian]], lo [[turc]] e l'[[alemand]] son lei lengas estrangieras pus parladas. En particular, una part importanta de la populacion regarda la television italiana. Lo [[turc]] èra la lenga deis elèits e es encara conoissut per leis ancians e l'[[alemand]] es parlada per fòrça emigrats. L'[[anglés]] es important dins lo sector toristic.

== Istòria ==

=== L'origina deis Albanés ===

L'origina dau pòble albanés es fòrça mau coneguda. Locutor d'una [[Indoeuropèu|lenga indoeuropèa]] isolada, es benlèu eissit dau pòble illirian que viviá en Albania dins lo corrent de l'[[Antiquitat]]. Pasmens, aquela ipotèsi demòra contestada per mai d'un [[Istòria|istorian]]. Lo nom « Albania » eu meteis es d'origina desconeguda. Utilizat per lo premier per [[Ptolemèu]] au sègle II, sembla pus vièlh que lo pòble albanés que foguèt mencionat per lo premier còp au sègle XI. De mai, a ges de liame amb lo tèrme « Shqipëria » (« lo País deis Aglas » en [[occitan]]) que designa Albania en [[albanés]].

La region foguèt conquistada en [[-168|168 av. JC]] per [[Roma]] que voliá i eliminar la poissança navala deis Illirians venguda una menaça per lo comèrci maritim [[Itàlia|italian]]. Lei [[Empèri Roman|Romans]] ne gardèron lo contraròtle fins au sègle IV. A partir d'aqueu periòde, se la region fasiá nominalament partida de l'[[Empèri Bizantin]], foguèt sovent tenguda per de [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] en transit vèrs d'autrei regions [[Euròpa|europèas]]. Au sègle IX, passèt sota contraròtle [[Bulgaria|bulgara]] avans d'èsser tornada conquistar per lei [[Empèri Bizantin|Bizantins]] au sègle XI. En [[1272]], [[Carles Ièr d'Anjau|Carles d'Anjau]] se proclamèt rèi d'Albania e assaièt sensa succès de conquistar lo país. Puei, durant lo rèine de [[Stepan Dusan]] ([[1331]]-[[1355]]), Albania foguèt integrada au sen de [[Serbia]].

Pasmens, a la fin dau sègle XIV, la [[Premiera batalha de Kosova|desfacha sèrba de Kosova]] ([[1389]]) entraïnèt lo reculament de la poissança sèrba vèrs lo [[nòrd]] e expausèt Albania ais atacas dei [[Empèri Otoman|Turcs Otomans]]. Un senhor locau dich [[Gjergj Kastriot Skanderbeg]] menèt la resisténcia a partir de [[1443]]. Sostengut per la [[papa]]utat e [[Republica de Venècia|Venècia]], enregistrèt una tiera de victòrias còntra lei Turcs que lo reconoguèron senhor d'Albania en [[1461]]. Pasmens, après sa [[mòrt]], sei successors foguèron finalament vencuts en [[1478]] ([[sètge de Shkodër]]) e Albania passèt sota dominacion [[Empèri Otoman|otomana]]. Aquò entraïnèt l'exili de mai d'un Albanés e foguèt a l'origina dei comunautats albanesas que se tròban totjorn a l'ora d'ara dins lei [[Balcans]] ò en [[Itàlia]].

=== Lo periòde otoman ===

Leis [[Empèri Otoman|Otomans]] gardèron lo contraròtle d'Albania de [[1478]] a [[1913]]. I aguèron una influéncia importanta car la màger part de la populacion se convertiguèt a l'[[islam]]. De mai, lo sistèma turc favorizèt la division de la societat albanesa entre doas entitats distintas. Dins lei plans [[agricultura|agricòlas]], se formèt una societat centrada sus lei tenements de grands proprietaris otomans mentre que dins lei [[montanha]]s, lei tribüs gardèron son autonòmia e son organizacion tradicionala.

A partir dau sègle XVIII, aprofichant lo declin dau poder centrau, plusors senhors locaus venguèron ''[[de facto]]'' [[independéncia|independents]]. En particular, en [[1757]], [[Mehmet Bushati l'Ancian]] prenguèt [[Shkodër]] e formèt un pachalik que demorèt mai ò mens independent fins a [[1796]]. La restauracion de l'autoritat de [[Constantinòble]] sus la region foguèt malaisada e entraïnèt d'insureccions recurrentas. Aquò favorizèt pauc a pauc l'emergéncia d'un sentiment nacionau albanés a l'iniciativa de quauqueis intellectuaus coma [[Girolama da Rada]] que publiquèron d'òbras literàrias en albanés.

A partir deis annadas 1870, aqueu movement aviá agantat seis objectius e en [[1881]], un govèrn provisòri albanés foguèt proclamat necessitant una intervencion armada otomana per lo sometre. En [[1908]], lei Jovei Turcs assaièron de desarmar la populacion entraïnant una revòuta generala en [[1910]]. En [[1912]], leis insurgents tenián la màger part dau país e [[Ismail Qemali]] aprofichèt la crisi balcanica de [[1912]]-[[1913]] per proclamar l'[[independéncia]] d'Albania.

=== L'independéncia ===

==== La formacion caotica dau Reiaume d'Albania ====

La formacion d'un estat albanés estable foguèt lònga e caotica e entraïnèt lo desvolopament de l'influéncia [[Itàlia|italiana]] dins lo país. D'efèct, après la proclamacion de l'independéncia lo 28 de novembre de [[1912]] a [[Vlorë]], [[Ismail Qemali]] formèt un govèrn per negociar la reconóissença d'Albania per la comunautat internacionala. Aquò capitèt mai lo traçat dei frontieras laissèt divèrsei populacions albanesas en [[Montenegro]], en [[Grècia]] e en [[Serbia]]. De mai, un prince [[Alemanha|alemand]] foguèt impausat per lei poissanças [[Euròpa|europèas]]. Tre març de [[1914]], aviá perdut lo contraròtle dau país en causa d'una insureccion [[islam|musulmana]] dins lo nòrd e d'una revòuta pro-grèga dins lo sud.

Durant la [[Premiera Guèrra Mondiala]], l'Entenduda respectèt pas la neutralitat d'Albania. En [[1915]], l'armada e lo pòble sèrbe utilizèron lo territòri albanés pendent sa retirada d'ivèrn vèrs la [[mar]]. Puei, l'annada seguenta, de tropas [[França|francesas]] e [[Itàlia|italianas]] desbarquèron dins lei regions meridionalas per i restablir un frònt balcanic. Aquò permetèt ais Italians d'annexar l'illa de Saseno. Pasmens, Albania capitèt d'obtenir l'evacuacion de son territòri en [[1920]] e de venir membre de la [[Societat dei Nacions]] en [[1921]].

La meteissa [[annada]], d'eleccions donèron lo poder a [[Zog Ièr|Ahmet Zogu]]. Fòrça autoritari, sei metòdes de govèrn entraïnèron una insureccion en [[1924]]. Venceire dei combats, proclamèt una [[republica]] e comencèt de se raprochar de l'[[Itàlia]] [[Faissisme|faissista]]. En [[1928]], restaurèt la [[monarquia]] e se proclamèt rèi sota lo nom de [[Zog Ièr|Zog I{{èr}}]]. Modernizèt lo país gràcias a l'adopcion d'un còdi civiu, d'un còdi penau, d'un programa de construccion d'infrastructuras, dau sufragi universau ò de mesuras per eliminar la [[feudalitat]]. Pasmens, aquela politica necessitèt un sostèn financier italian important e Albania passèt ansin pauc a pauc sota lo contraròtle d'Itàlia.

==== La Segonda Guèrra Mondiala ====

Albania foguèt atacada e ocupada per [[Itàlia]] en abriu de [[1939]] quauquei mes avans l'invasion de [[Polonha]]. [[Zog Ièr|Zog I{{èr}}]] deguèt s'exilar e lo rèi d'Itàlia venguèt tanben rèi d'Albania. [[Benito Mussolini]] considerava la conquista d'Albania coma la premiera etapa de la restauracion de l'[[Empèri Roman]]. Assaièt donc d'aprofichar lei revendicacions territòrialas albanesas per atacar lei país vesins. Pasmens, sa guèrra còntra [[Grècia]] foguèt una revirada e una intervencion alemanda foguèt necessària per vencre leis estats balcanics ostils a l'Axe.

Pasmens, leis Italians foguèron rapidament combatuts per una [[guerilha]] [[comunisme|comunista]] poderosa dirigida per [[Enver Hoxha]]. En [[1943]], leis [[Alemanha|Alemands]] ocupèron lo país après la capitulacion italiana. Sostenguts per de nacionalistas e de monarquistas albanés, menèron una campanha saunosa còntra lei [[comunisme|comunista]]s mai deguèron abandonar la region en [[1944]] après la rompedura dau frònt [[URSS|sovietic]] ([[operacion Bagration]]). Una [[guèrra civila]] opausèt alora lei tropas de [[Enver Hoxha|Hoxha]] ai auxiliaris alemands. S'acabèt en novembre de [[1944]] amb una victòria comunista.

==== Lo periòde d'Enver Hoxha ====

{{veire|Enver Hoxha}}

[[Enver Hoxha]] dirigiguèt lo país de [[1948]] a sa [[mòrt]] en [[1985]]. Après un periòde de luchas politicas còntra lei partisans de [[Koçi Xoxe]], favorables a un raprochament amb [[Tito]], la rompedura entre l'[[URSS]] e [[Iogoslavia]] li permetèt d'eliminar sei rivaus e de prendre lo poder. Puei, instaurèt un regime de terror sostengut per una polícia politica eficaça e brutala (la [[Sigurimi]]). Refusant la destabilinizacion, rompèt amb lei [[URSS|Sovietics]] en [[1961]] e amb lei [[Republica Populara de China|Chinés]] en [[1978]]. Aquò entraïnèt un isolament quasi totau dau país e una tiera de dificultats economicas.

En [[1985]], [[Enver Hoxha|Hoxha]] foguèt remplaçat per [[Ramiz Alia]] que deguèt liberalizar lo regime a la fin de la [[Guèrra Freja]]. En març de [[1991]], lei comunistas ganhèron d'eleccions generalas mai la multiplicacion dei movements d'oposicion entraïnèt l'organizacion d'eleccions novèlas un an pus tard. Veguèron la victòria dau sociau-democrata [[Sali Berisha]] e la fin dau regime comunista.

==== Albania dempuei 1992 ====

Dempuei [[1992]], Albania conoís una democratizacion malaisada e de dificultats economicas recurrentas qu'entraïnan de trèbols e favorizan lo desvolopament d'una criminalitat organizada poderosa. D'efèct, se après la fin dau periòde comunista, la situacion economica se melhorèt gràcias ai revenguts eissits de la diaspòra albanesa, una victòria fraudulosa dei democratas ais eleccions de [[1996]] entraïnèt una crisi politica amb lei socialistas. En genier de [[1997]], la tension foguèt agravada per la crisi economica d'aquela annada e d'esmogudas importantas aguèron luòc dins lei vilas principalas. L'armada refusèt de combatre lei manifestacions, se fragmentèt e perdiguèt la màger part de son armament que foguèt dispersat au sen de la populacion e dei màfias localas. Ansin, en abriu de [[1997]], una fòrça internacionala dirigida per [[Itàlia]] foguèt creada per lei [[ONU|Nacions unidas]] per restablir l'òrdre dins lo país. Aquò permetèt lo remplaçament de [[Sali Berisha]] per lo socialista (èx-comunista) [[Rexhep Mejdani]] qu'assaièt de tornar establir un regime legau menaçat per leis armas tengudas per leis abitants.

En [[1998]]-[[1999]], la [[Guèrra de Kosova]] entraïnèt una destabilizacion novèla d'Albania amb l'arribada de centenaus de miliers de refugiats e l'utilizacion de son territòri per leis armadas de l'[[OTAN]] en guèrra còntra [[Serbia]]. De mai, lei socialistas se devesiguèron entre elei e un periòde d'instabilitat politica comencèt e durèt fins a l'eleccion d'una personalitat neutra a la presidéncia en [[2002]]. En [[2006]], d'acòrds d'estabilizacion economica foguèron signats amb l'[[Union Europèa]] per [[Sali Berisha]], Premier Ministre de [[2005]] a [[2013]]. Pasmens, lo país dèu totjorn faciar de dificultats considerablas en causa d'una manca d'infrastructuras, d'una corrupcion generalizada, de l'existéncia de màfias poderosas e de l'emigracion de seis elèits.

== Politica ==
Albania es una [[republica]] [[parlamentarisme|parlamentària]] [[democracia|democratica]] representativa, que lo [[Lista de Primièrs Ministres d'Albania|Primièr Ministre]] es a travèrs d'el lo [[cap de govèrn]]. Lo [[poder executiu]] es exercit pel [[govèrn]]. Lo [[poder legislatiu]] li es conferit al [[parlament]], nomenat l'Assemblada d'Albania (''Kuvendi e Republikës së Shqipërisë'').

== Economia ==
{{Veire|Economia d'Albania}}
Albania es lo país ont persistiguèt lo mai lo regim comunista d'economia centralizada e estatizada d'Euròpa tota. L'economia i es basada mai que mai sus l'[[agricultura]] e las [[mina]]s, amb de grandas centralas siderurgicas, un escàs comèrci exterior e d'infrastructuras absoludament insufisentas, e las timidas reformas iniciadas en [[1985]] desboquèron sus un reajustament economic dificil dins lo [[decenni de 1990]].


== Cultura ==

=== Literatura ===

{{veire|Literatura albanesa}}

La [[literatura albanesa]] existís dempuei la fin de l'[[Edat Mejana]]. Es la literatura de totei leis albanofòns, mai Albania ne'n demòra lo centre. La literatura anciana es d'origina crestiana e èra largament compausada de libres religiós. Après la conquista otomana, predominèt puslèu un movement poetic profan que foguèt remplaçat, durant lo sègle XIX, per de corrents pus modèrnes e pus [[nacionalisme|nacionalistas]]. Lo pus famós es la [[liga de Prizren]] que se formèt en 1878. Pendent lo periòde comunista, la literatura nacionala adoptèt lo realisme socalista e lei tematicas nacionalistas dau regime d'[[Enver Hoxha]]. Enfin, dempuei la fin de la [[dictatura]], la literatura es venguda pus diversificada amb un premier grop d'autors ([[Ismail Kadara]]...) aguent escrich d'òbras lirics ò metaforicas e un segond grop ([[Fatos Kongoli]], [[Ornela Vorpsi]], [[Ylljet Alicka]], [[Valdete Antoni], [[Besnik Mustafaj]]...) que s'interèssa puslèu ai consequéncias socialas e psicologicas dau regime comunista e de la transicion vèrs lo [[capitalisme]].

=== Musica ===

{{veire|Musica albanesa}}

La [[musica albanesa]] tradicionala e folclorica es constituïda d'una basa arcaïca relativament anciana e per d'influéncias otomanas, persanas, aràbias, grègas e eslavas. Es encara relativament viva dins lo país car foguèt sostenguda per lo regime comunista. La musica tradicionala es compausada de cants istorics (''këngë historike''), de cants epics (''këngë legjendare''), de cants lirics (''këngë lirike'') e de cants eroïcs de partisans (''kënge trimas''). Aquelei cants son generalament polifonics e construchs per començar amb un ritme lent qu'accelèra pauc a cha pauc.

=== Cinèma ===

{{veire|Cinèma albanés}}

Lo cinèma foguèt introduch en Albania tre 1897 e lei salas de projeccion se multipliquèron dins lei vilas a partir deis ans 1920. Durant l'ocupacion [[Itàlia|italiana]] e lo regime comunista, venguèt un otís de [[propaganda]] au servici dau poder, çò que permetèt la creacion d'estúdios estructurats coma [[Shqipëria e Re]] fondat en 1952. Lei films dau periòde, sovent filmats amb una ajuda sovietica avans la rompedura entre Moscòu e Tirana, presentavan d'istòrias de partisans ò lei progrès dau país. Pasmens, èran pas unicament d'òbras de propaganda caricaturalas coma va mòstra lo succès d'un film albanosovietica au [[Festenal de Canas]] en 1954. Aquela particularitat perdurèt fins a la fin de la [[Guèrra Freja]] e de films albanés reçaupèron ansin de còps d'acuelhs favorables dins de país occidentaus. En parallèl, amb l'[[autarquia]] creissenta dau país, lo nombre de films aumentèt per s'estabilizar entre 20 e 40 sortidas annualas.

En crisi après la mòrt d'[[Enver Hoxha]], aqueu sistèma se fragmentèt dins leis ans 1990 en causa de la vetustat dei salas albanesas e de la disparicion deis estúdios nacionaus. Lo nombre de films a ansin considerablament demenit e lo renovelament es complicat en causa de l'estaca d'una partida de la populacion ai films ancians. De mai, lo finançament dei films es desenant dependent de l'ajuda internacionala. Pasmens, quauquei films albanés contunian de reçaupre d'acuelhs critics favorables dins lo monde.

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;references/&gt;

{{païses d'Euròpa (COE)}}

[[Categoria:Albania|*]]</text>
      <sha1>9i2hcifxjs0pr1qj56vf3fiewrzaw2q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497062</id>
      <parentid>2497015</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T15:58:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <origin>2497062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20911" sha1="ptki7or89fgojag3571w2azhe7umzzt" xml:space="preserve">{{Dialècte Provençau}}

{{Infobox País
| nom_local = ''Republika e Shqipërisë'' ([[albanés]])
| devisa = ''Ti Shqipëri, më jep nder, më jep emrin Shqipëtar''
| mapa = Location Albania Europe.png
| capitala = [[Tirana]]
| mai_granda_vila = [[Tirana]]
| lengas_oficialas = [[Albanés]]
| lengas reconegudas = [[Grèc]], [[aromanés]], [[macedonian]]
| religion_ref = &lt;ref name=&quot;cens&quot;&gt;{{Ref-web |títol=Censi i Popullsisë dhe Banesave në Shqipëri 2023: Rezultatet Kryesore – Albania Recensament de la populacion e dels menatges (2023): resultats principals |url=https://www.instat.gov.al/media/13626/cens-2023-census-botim.pdf |format=PDF |editor=Instituti i Statistikës (INSTAT) |an=2024}}&lt;/ref&gt;
| religion = {{Bes|50,67 % [[Islam]]|38 % [[Cristianisme]]|3,55 % [[Ateïsme]] e [[agnosticisme]]|0,15 % autre|15,77% non mencionat}}
| religion_an = 2023
| gentilici = Albanés, Albanesa
| cap_títol1 = President
| cap_títol2 = Primièr ministre
| cap1 = [[Bajram Begaj]]
| cap2 = [[Edi Rama]]
| superfícia_reng = 148
| superfícia_totala = 28 748 
| percentatge_aiga = 4,7
| populacion_totala = 2402113
| populacion_an = 2023
| populacion_ref = &lt;ref name=&quot;cens&quot;/&gt;
| densitat = 83,6
| indicatiu_telefonic = +335
}}

'''Albania''' (''Shqipëria'' en [[albanés]]), oficialament la '''Republica d'Albania''' (''Republika e Shqipërisë'' en albanés), es un [[país]] d'[[Euròpa|Euròpa Meridionala]] situat dins leis [[Balcans]]. Confronta [[Montenegro]] au nòrd, [[Kosova]] au nòrd-èst, [[Macedònia del Nòrd]] a l'èst, [[Grècia]] au sud e la [[mar Mediterranèa]] a l'oèst. Sa capitala es [[Tirana]] e son gentilici es '''albanés -esa'''.

== Geografia ==

=== Geografia fisica e idrologia ===

Albania a un territòri de {{formatnum:28748}} km² qu'es dominat per de relèus [[montanha|montanhós]]. Sa cima pus auta es lo [[mont Korab]] ({{formatnum:2753}} m) que se situa lòng de la frontiera amb la [[Macedònia dau Nòrd]]. Pasmens, mai d'una montanha albanesa passa {{formatnum:2000}} m d'[[altitud]], çò que complica fòrça lei comunicacions dins lei regions interioras. Lo rèsta dau país es format de plans litoraus d'origina alluviala, mai aquelei terrens son pauc favorables a l'[[agricultura]] de l'alternància frequenta entre [[inondacion|inondacions]] e [[secaressa|secaressas]]. Lei zònas pus drudas se tròban donc dins de regions d'altitud mejana coma lo relarg dau [[lac d'Ohrid]].

L'idrologia es marcada per la preséncia de tres [[lac|lacs]] importants e per lei [[riu|rius]] que leis alimentan ò lei vuejan. Pasmens, toteis aquelei lacs se situan en partida sus lo territòri dei país vesins d'Albania. Au nòrd-oèst, lo [[lac Skadar]] es ansin partejat amb [[Montenegro]] e a l'èst, lo [[lac d'Ohrid]] es partejat amb [[Macedònia dau Nòrd|Macedònia]] e lo [[lac Prespa]] amb [[Macedònia dau Nòrd|Macedònia]] e [[Grècia]]. Lo lac d'Ohrid a la particularitat d'èsser un dei lacs pus vièlhs dau monde e d'assostar una fauna e una flòra compausada de plusors espècias [[endemisme|endemicas]] (compres d'espècias « fossilas »). Lo fluvi principau d'Albania es lo [[Drin]] (335 km) qu'es lo resultat de la fusion dau [[Drin Blanc]] e dau [[Drin Negre]]. Es important per l'economia dau país en causa de sa produccion idroelectrica.

=== Clima ===

En causa de sa posicion, Albania a un clima mai que mai de tipe [[clima mediterranèu|mediterranèu]]. Pasmens, lo país se situa dins de circulacions d'aire umide. Reçaup ansin de precipitacions importantas, aperaquí {{formatnum:1000}} a {{formatnum:1500}} mm cada an. Mai lei pluejas son sustot concentradas durant l'ivèrn e entraïnan sovent de vengudas deis aigas. Dins lei regions interioras, l'[[altitud]] transforma pauc a cha pauc lo caractèr mediterranèu dau clima. La màger part dei zònas montanhosas an donc un clima de tipe continentau ò montanhard.

=== Demografia ===

En 2018, la populacion albanesa èra compausada de 3,029 milions d'abitants. Es globalament en demenicion dempuei la fin dau regime comunista en causa d'una emigracion importanta e de la fin de la politica natalista. Èra concentrada dins l'aglomeracion de [[Tirana]] que passava lo milion d'abitants. Lo rèsta èra dispersada dins lei zònas ruralas car lo taus d'urbanizacion èra de 56 %. Dempuei la fin dau periòde [[comunisme|comunista]], lei recensaments demandan plus l'origina etnica deis estatjants, mai la populacion es supausada fòrça omogenèa (de 80 a 85 % d'Albanés). Cinc minoritats etnicas son reconoissudas : Grècs, Macedonians, Montenegrins, Aromans e Ròms. Lei tres premierei vivon principalament dins de regions frontalieras. Lei doas darrierei son pus dispersadas.

=== Religions ===

Albania es un país de tradicion [[islam|musulmana]] en causa de la conversion de la màger part de la populacion a l'[[islam]] durant lo periòde otoman. En 2011, 56,7 % de la populacion se revendicava d'aquela religion. Una minoritat crestiana s'es mantenguda. Lei [[catolicisme|catolics]] formavan ansin 10 % deis abitants e leis [[ortodoxia|ortodòxs]] 6,8 %. Enfin, eiretatge dau comunisme, lo nombre d'[[ateïsme|atèus]] e de personas se declarant sensa religion èra pas negligible (26,5 %).

=== Lengas ===

L'[[albanés]] es la [[lenga oficiala]] dau país e la lenga mairala d'au mens 89 % de la populacion (en 2011). Leis autrei lengas parladas dins la vida vidanta son lo [[Macedonian (eslau)|macedonian]] (5,9 %), lo [[grèc]] (3,3 %), l'[[aroman]] (0,4 %) e lo [[romani]] (0,2 %). L'[[anglés]], l'[[italian]], lo [[turc]] e l'[[alemand]] son lei lengas estrangieras pus parladas. En particular, una part importanta de la populacion regarda la television italiana. Lo [[turc]] èra la lenga deis elèits e es encara conoissut per leis ancians e l'[[alemand]] es parlada per fòrça emigrats. L'[[anglés]] es important dins lo sector toristic.

== Istòria ==

=== L'origina deis Albanés ===

L'origina dau pòble albanés es fòrça mau coneguda. Locutor d'una [[Indoeuropèu|lenga indoeuropèa]] isolada, es benlèu eissit dau pòble illirian que viviá en Albania dins lo corrent de l'[[Antiquitat]]. Pasmens, aquela ipotèsi demòra contestada per mai d'un [[Istòria|istorian]]. Lo nom « Albania » eu meteis es d'origina desconeguda. Utilizat per lo premier per [[Ptolemèu]] au sègle II, sembla pus vièlh que lo pòble albanés que foguèt mencionat per lo premier còp au sègle XI. De mai, a ges de liame amb lo tèrme « Shqipëria » (« lo País deis Aglas » en [[occitan]]) que designa Albania en [[albanés]].

La region foguèt conquistada en [[-168|168 av. JC]] per [[Roma]] que voliá i eliminar la poissança navala deis Illirians venguda una menaça per lo comèrci maritim [[Itàlia|italian]]. Lei [[Empèri Roman|Romans]] ne gardèron lo contraròtle fins au sègle IV. A partir d'aqueu periòde, se la region fasiá nominalament partida de l'[[Empèri Bizantin]], foguèt sovent tenguda per de [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] en transit vèrs d'autrei regions [[Euròpa|europèas]]. Au sègle IX, passèt sota contraròtle [[Bulgaria|bulgara]] avans d'èsser tornada conquistar per lei [[Empèri Bizantin|Bizantins]] au sègle XI. En [[1272]], [[Carles Ièr d'Anjau|Carles d'Anjau]] se proclamèt rèi d'Albania e assaièt sensa succès de conquistar lo país. Puei, durant lo rèine de [[Stepan Dusan]] ([[1331]]-[[1355]]), Albania foguèt integrada au sen de [[Serbia]].

Pasmens, a la fin dau sègle XIV, la [[Premiera batalha de Kosova|desfacha sèrba de Kosova]] ([[1389]]) entraïnèt lo reculament de la poissança sèrba vèrs lo [[nòrd]] e expausèt Albania ais atacas dei [[Empèri Otoman|Turcs Otomans]]. Un senhor locau dich [[Gjergj Kastriot Skanderbeg]] menèt la resisténcia a partir de [[1443]]. Sostengut per la [[papa]]utat e [[Republica de Venècia|Venècia]], enregistrèt una tiera de victòrias còntra lei Turcs que lo reconoguèron senhor d'Albania en [[1461]]. Pasmens, après sa [[mòrt]], sei successors foguèron finalament vencuts en [[1478]] ([[sètge de Shkodër]]) e Albania passèt sota dominacion [[Empèri Otoman|otomana]]. Aquò entraïnèt l'exili de mai d'un Albanés e foguèt a l'origina dei comunautats albanesas que se tròban totjorn a l'ora d'ara dins lei [[Balcans]] ò en [[Itàlia]].

=== Lo periòde otoman ===

Leis [[Empèri Otoman|Otomans]] gardèron lo contraròtle d'Albania de [[1478]] a [[1913]]. I aguèron una influéncia importanta car la màger part de la populacion se convertiguèt a l'[[islam]]. De mai, lo sistèma turc favorizèt la division de la societat albanesa entre doas entitats distintas. Dins lei plans [[agricultura|agricòlas]], se formèt una societat centrada sus lei tenements de grands proprietaris otomans mentre que dins lei [[montanha]]s, lei tribüs gardèron son autonòmia e son organizacion tradicionala.

A partir dau sègle XVIII, aprofichant lo declin dau poder centrau, plusors senhors locaus venguèron ''[[de facto]]'' [[independéncia|independents]]. En particular, en [[1757]], [[Mehmet Bushati l'Ancian]] prenguèt [[Shkodër]] e formèt un pachalik que demorèt mai ò mens independent fins a [[1796]]. La restauracion de l'autoritat de [[Constantinòble]] sus la region foguèt malaisada e entraïnèt d'insureccions recurrentas. Aquò favorizèt pauc a pauc l'emergéncia d'un sentiment nacionau albanés a l'iniciativa de quauqueis intellectuaus coma [[Girolama da Rada]] que publiquèron d'òbras literàrias en albanés.

A partir deis annadas 1870, aqueu movement aviá agantat seis objectius e en [[1881]], un govèrn provisòri albanés foguèt proclamat necessitant una intervencion armada otomana per lo sometre. En [[1908]], lei Jovei Turcs assaièron de desarmar la populacion entraïnant una revòuta generala en [[1910]]. En [[1912]], leis insurgents tenián la màger part dau país e [[Ismail Qemali]] aprofichèt la crisi balcanica de [[1912]]-[[1913]] per proclamar l'[[independéncia]] d'Albania.

=== L'independéncia ===

==== La formacion caotica dau Reiaume d'Albania ====

La formacion d'un estat albanés estable foguèt lònga e caotica e entraïnèt lo desvolopament de l'influéncia [[Itàlia|italiana]] dins lo país. D'efèct, après la proclamacion de l'independéncia lo 28 de novembre de [[1912]] a [[Vlorë]], [[Ismail Qemali]] formèt un govèrn per negociar la reconóissença d'Albania per la comunautat internacionala. Aquò capitèt mai lo traçat dei frontieras laissèt divèrsei populacions albanesas en [[Montenegro]], en [[Grècia]] e en [[Serbia]]. De mai, un prince [[Alemanha|alemand]] foguèt impausat per lei poissanças [[Euròpa|europèas]]. Tre març de [[1914]], aviá perdut lo contraròtle dau país en causa d'una insureccion [[islam|musulmana]] dins lo nòrd e d'una revòuta pro-grèga dins lo sud.

Durant la [[Premiera Guèrra Mondiala]], l'Entenduda respectèt pas la neutralitat d'Albania. En [[1915]], l'armada e lo pòble sèrbe utilizèron lo territòri albanés pendent sa retirada d'ivèrn vèrs la [[mar]]. Puei, l'annada seguenta, de tropas [[França|francesas]] e [[Itàlia|italianas]] desbarquèron dins lei regions meridionalas per i restablir un frònt balcanic. Aquò permetèt ais Italians d'annexar l'illa de Saseno. Pasmens, Albania capitèt d'obtenir l'evacuacion de son territòri en [[1920]] e de venir membre de la [[Societat dei Nacions]] en [[1921]].

La meteissa [[annada]], d'eleccions donèron lo poder a [[Zog Ièr|Ahmet Zogu]]. Fòrça autoritari, sei metòdes de govèrn entraïnèron una insureccion en [[1924]]. Venceire dei combats, proclamèt una [[republica]] e comencèt de se raprochar de l'[[Itàlia]] [[Faissisme|faissista]]. En [[1928]], restaurèt la [[monarquia]] e se proclamèt rèi sota lo nom de [[Zog Ièr|Zog I{{èr}}]]. Modernizèt lo país gràcias a l'adopcion d'un còdi civiu, d'un còdi penau, d'un programa de construccion d'infrastructuras, dau sufragi universau ò de mesuras per eliminar la [[feudalitat]]. Pasmens, aquela politica necessitèt un sostèn financier italian important e Albania passèt ansin pauc a pauc sota lo contraròtle d'Itàlia.

==== La Segonda Guèrra Mondiala ====

Albania foguèt atacada e ocupada per [[Itàlia]] en abriu de [[1939]] quauquei mes avans l'invasion de [[Polonha]]. [[Zog Ièr|Zog I{{èr}}]] deguèt s'exilar e lo rèi d'Itàlia venguèt tanben rèi d'Albania. [[Benito Mussolini]] considerava la conquista d'Albania coma la premiera etapa de la restauracion de l'[[Empèri Roman]]. Assaièt donc d'aprofichar lei revendicacions territòrialas albanesas per atacar lei país vesins. Pasmens, sa guèrra còntra [[Grècia]] foguèt una revirada e una intervencion alemanda foguèt necessària per vencre leis estats balcanics ostils a l'Axe.

Pasmens, leis Italians foguèron rapidament combatuts per una [[guerilha]] [[comunisme|comunista]] poderosa dirigida per [[Enver Hoxha]]. En [[1943]], leis [[Alemanha|Alemands]] ocupèron lo país après la capitulacion italiana. Sostenguts per de nacionalistas e de monarquistas albanés, menèron una campanha saunosa còntra lei [[comunisme|comunista]]s mai deguèron abandonar la region en [[1944]] après la rompedura dau frònt [[URSS|sovietic]] ([[operacion Bagration]]). Una [[guèrra civila]] opausèt alora lei tropas de [[Enver Hoxha|Hoxha]] ai auxiliaris alemands. S'acabèt en novembre de [[1944]] amb una victòria comunista.

==== Lo periòde d'Enver Hoxha ====

{{veire|Enver Hoxha}}

[[Enver Hoxha]] dirigiguèt lo país de [[1948]] a sa [[mòrt]] en [[1985]]. Après un periòde de luchas politicas còntra lei partisans de [[Koçi Xoxe]], favorables a un raprochament amb [[Tito]], la rompedura entre l'[[URSS]] e [[Iogoslavia]] li permetèt d'eliminar sei rivaus e de prendre lo poder. Puei, instaurèt un regime de terror sostengut per una polícia politica eficaça e brutala (la [[Sigurimi]]). Refusant la destabilinizacion, rompèt amb lei [[URSS|Sovietics]] en [[1961]] e amb lei [[Republica Populara de China|Chinés]] en [[1978]]. Aquò entraïnèt un isolament quasi totau dau país e una tiera de dificultats economicas.

En [[1985]], [[Enver Hoxha|Hoxha]] foguèt remplaçat per [[Ramiz Alia]] que deguèt liberalizar lo regime a la fin de la [[Guèrra Freja]]. En març de [[1991]], lei comunistas ganhèron d'eleccions generalas mai la multiplicacion dei movements d'oposicion entraïnèt l'organizacion d'eleccions novèlas un an pus tard. Veguèron la victòria dau sociau-democrata [[Sali Berisha]] e la fin dau regime comunista.

==== Albania dempuei 1992 ====

Dempuei [[1992]], Albania conoís una democratizacion malaisada e de dificultats economicas recurrentas qu'entraïnan de trèbols e favorizan lo desvolopament d'una criminalitat organizada poderosa. D'efèct, se après la fin dau periòde comunista, la situacion economica se melhorèt gràcias ai revenguts eissits de la diaspòra albanesa, una victòria fraudulosa dei democratas ais eleccions de [[1996]] entraïnèt una crisi politica amb lei socialistas. En genier de [[1997]], la tension foguèt agravada per la crisi economica d'aquela annada e d'esmogudas importantas aguèron luòc dins lei vilas principalas. L'armada refusèt de combatre lei manifestacions, se fragmentèt e perdiguèt la màger part de son armament que foguèt dispersat au sen de la populacion e dei màfias localas. Ansin, en abriu de [[1997]], una fòrça internacionala dirigida per [[Itàlia]] foguèt creada per lei [[ONU|Nacions unidas]] per restablir l'òrdre dins lo país. Aquò permetèt lo remplaçament de [[Sali Berisha]] per lo socialista (èx-comunista) [[Rexhep Mejdani]] qu'assaièt de tornar establir un regime legau menaçat per leis armas tengudas per leis abitants.

En [[1998]]-[[1999]], la [[Guèrra de Kosova]] entraïnèt una destabilizacion novèla d'Albania amb l'arribada de centenaus de miliers de refugiats e l'utilizacion de son territòri per leis armadas de l'[[OTAN]] en guèrra còntra [[Serbia]]. De mai, lei socialistas se devesiguèron entre elei e un periòde d'instabilitat politica comencèt e durèt fins a l'eleccion d'una personalitat neutra a la presidéncia en [[2002]]. En [[2006]], d'acòrds d'estabilizacion economica foguèron signats amb l'[[Union Europèa]] per [[Sali Berisha]], Premier Ministre de [[2005]] a [[2013]]. Pasmens, lo país dèu totjorn faciar de dificultats considerablas en causa d'una manca d'infrastructuras, d'una corrupcion generalizada, de l'existéncia de màfias poderosas e de l'emigracion de seis elèits.

== Politica ==
Albania es una [[republica]] [[parlamentarisme|parlamentària]] [[democracia|democratica]] representativa, que lo [[Lista de Primièrs Ministres d'Albania|Primièr Ministre]] es a travèrs d'el lo [[cap de govèrn]]. Lo [[poder executiu]] es exercit pel [[govèrn]]. Lo [[poder legislatiu]] li es conferit al [[parlament]], nomenat l'Assemblada d'Albania (''Kuvendi e Republikës së Shqipërisë'').

== Economia ==
{{Veire|Economia d'Albania}}
Albania es lo país ont persistiguèt lo mai lo regim comunista d'economia centralizada e estatizada d'Euròpa tota. L'economia i es basada mai que mai sus l'[[agricultura]] e las [[mina]]s, amb de grandas centralas siderurgicas, un escàs comèrci exterior e d'infrastructuras absoludament insufisentas, e las timidas reformas iniciadas en [[1985]] desboquèron sus un reajustament economic dificil dins lo [[decenni de 1990]].


== Cultura ==

=== Literatura ===

{{veire|Literatura albanesa}}

La [[literatura albanesa]] existís dempuei la fin de l'[[Edat Mejana]]. Es la literatura de totei leis albanofòns, mai Albania ne'n demòra lo centre. La literatura anciana es d'origina crestiana e èra largament compausada de libres religiós. Après la conquista otomana, predominèt puslèu un movement poetic profan que foguèt remplaçat, durant lo sègle XIX, per de corrents pus modèrnes e pus [[nacionalisme|nacionalistas]]. Lo pus famós es la [[liga de Prizren]] que se formèt en 1878. Pendent lo periòde comunista, la literatura nacionala adoptèt lo realisme socalista e lei tematicas nacionalistas dau regime d'[[Enver Hoxha]]. Enfin, dempuei la fin de la [[dictatura]], la literatura es venguda pus diversificada amb un premier grop d'autors ([[Ismail Kadara]]...) aguent escrich d'òbras lirics ò metaforicas e un segond grop ([[Fatos Kongoli]], [[Ornela Vorpsi]], [[Ylljet Alicka]], [[Valdete Antoni], [[Besnik Mustafaj]]...) que s'interèssa puslèu ai consequéncias socialas e psicologicas dau regime comunista e de la transicion vèrs lo [[capitalisme]].

=== Musica ===

{{veire|Musica albanesa}}

La [[musica albanesa]] tradicionala e folclorica es constituïda d'una basa arcaïca relativament anciana e per d'influéncias otomanas, persanas, aràbias, grègas e eslavas. Es encara relativament viva dins lo país car foguèt sostenguda per lo regime comunista. La musica tradicionala es compausada de cants istorics (''këngë historike''), de cants epics (''këngë legjendare''), de cants lirics (''këngë lirike'') e de cants eroïcs de partisans (''kënge trimas''). Aquelei cants son generalament polifonics e construchs per començar amb un ritme lent qu'accelèra pauc a cha pauc.

=== Cinèma ===

{{veire|Cinèma albanés}}

Lo cinèma foguèt introduch en Albania tre 1897 e lei salas de projeccion se multipliquèron dins lei vilas a partir deis ans 1920. Durant l'ocupacion [[Itàlia|italiana]] e lo regime comunista, venguèt un otís de [[propaganda]] au servici dau poder, çò que permetèt la creacion d'estúdios estructurats coma [[Shqipëria e Re]] fondat en 1952. Lei films dau periòde, sovent filmats amb una ajuda sovietica avans la rompedura entre Moscòu e Tirana, presentavan d'istòrias de partisans ò lei progrès dau país. Pasmens, èran pas unicament d'òbras de propaganda caricaturalas coma va mòstra lo succès d'un film albanosovietica au [[Festenal de Canas]] en 1954. Aquela particularitat perdurèt fins a la fin de la [[Guèrra Freja]] e de films albanés reçaupèron ansin de còps d'acuelhs favorables dins de país occidentaus. En parallèl, amb l'[[autarquia]] creissenta dau país, lo nombre de films aumentèt per s'estabilizar entre 20 e 40 sortidas annualas.

En crisi après la mòrt d'[[Enver Hoxha]], aqueu sistèma se fragmentèt dins leis ans 1990 en causa de la vetustat dei salas albanesas e de la disparicion deis estúdios nacionaus. Lo nombre de films a ansin considerablament demenit e lo renovelament es complicat en causa de l'estaca d'una partida de la populacion ai films ancians. De mai, lo finançament dei films es desenant dependent de l'ajuda internacionala. Pasmens, quauquei films albanés contunian de reçaupre d'acuelhs critics favorables dins lo monde.

== Annèxas ==

=== Liames intèrnes ===

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;references/&gt;

{{païses d'Euròpa (COE)}}

[[Categoria:Albania|*]]</text>
      <sha1>ptki7or89fgojag3571w2azhe7umzzt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Republica Chèca</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3344</id>
    <revision>
      <id>2497017</id>
      <parentid>2469173</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T12:28:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19206-60</username>
        <id>62876</id>
      </contributor>
      <origin>2497017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44928" sha1="lzbhmmhr717kblch1kh7fw6t7iwamwp" xml:space="preserve">{{Infobox_País
|imatge_mapa=EU-Czech Republic.svg
|devisa=«Pravda vítězí»
(en occitan: «La vertat vencerà»)
|lengas= [[]]
|capitala=[[Praga]]
| mai_granda_vila=[[Praga]]
| tipe_govèrn=[[Republica]]
| títols_dirigents=  [[Lista dels presidents de la Republica Chèca|President]]&lt;br /&gt;[[Lista dels primièrs ministres de la Republica Chèca|Primièr ministre]]
| noms_dirigents=[[Petr Pavel]]&lt;br /&gt;[[Petr Fiala]]
|superfícia_reng=114
|superfícia_totala={{formatnum:78 870}}
|percentatge_aiga={{unitat|2|}}
|populacion_reng=78
|populacion_totala={{formatnum:10 578 820}}
|populacion_annada=2017
|densitat=130
|país_independéncia= [[Checoslovaquia]]
|data_independéncia= [[1r de genièr]] de [[1993]]
|gentilici=Chèc, Chèca 
|PIB_annada=
|PIB= 
|PIB_categoria=
|PIB_reng=
|IDH_annada=
|IDH= 
|IDH_categoria=
|IDH_reng=
|còde_país=CZ
| moneda =[[Corona chèca]]
| còde_moneda=CZK
|fus_orari=
|imne_nacional=
|domeni_internet=[[.cz]]
|indicatiu_telefonic=
| organizacions_internacionalas=
}}
La '''Republica Chèca''' (var. '''Republica''' '''Checa'''&lt;ref name=&quot;N&quot;&gt;en [[Lemosin (dialecte)|lemosin]] sus [https://web.archive.org/web/20230203055331/https://locongres.org/oc/aplicacions/dicodoc-oc/dicodoc-recerca?option=com_dicodoc&amp;view=search&amp;Itemid=168&amp;type=fr-oc&amp;dic%5B%5D=BASIC&amp;dic%5B%5D=RBVD&amp;dic%5B%5D=ALPC&amp;dic%5B%5D=ATAU&amp;dic%5B%5D=PROV&amp;dic%5B%5D=PNST&amp;dic%5B%5D=OMLH&amp;dic%5B%5D=LAUS&amp;dic%5B%5D=LAGA&amp;dic%5B%5D=LEMO&amp;q=tch%C3%A8que&amp;q2=&amp;submit=Cercar ''Dico d’Oc'']&lt;/ref&gt;), simplament '''Chequia''' (en [[chèc (lenga)|chèc]]: ''Česká Republika'', {{API|[ˈt͡ʃɛskaː ˈrɛpublɪka]}}, e ''Česko'' {{API|[ˈt͡ʃɛskɔ]|Cs-Česko.ogg}}), es un [[estat sobeiran]] de l'[[Euròpa Centrala]], sens accès a la mar. Confronta [[Àustria]] al sud, [[Alemanha]] al nòrd-oèst, [[Polonha]] al nòrd e [[Eslovaquia]] al sud-èst.

Sa capitala es [[Praga]] e lo gentilici es '''chèc -a''' (var. '''checa -a''').

== Geografia ==

=== Clima ===

[[File:Republica Chèca - Clima.png|thumb|Clima de la Republica Chèca segon la classificacion de Köppen.]]

Lo [[clima]] chèc es de tipe continentau amb quauqueis influéncias oceanicas. Leis ivèrns son fregs e umides e leis estius son cauds. Lei geladas e lei tombadas de [[nèu]] son frequentas d'ivèrn. Dins lei regions d'altitud, lo clima es de [[clima montanhòl|tipe montanhòl]].

== Istòria ==

=== Preïstòria e Antiquitat ===

La preséncia umana sus lo territòri chèc data d'au mens {{formatnum:750000}} ans. Vèrs {{formatnum:3000}} av. JC, èra poblat per de Protocèltas que formèron pauc a pauc diferentei tribüs. Aquela dei [[Bois]], que son territòri èra dicha « Boiohaemum » en [[latin]], foguèt a l'origina dau nom [[Boèmia]]. De pòbles germanics s'installèron tanben dins la region dins lo corrent dau millenari I av. JC e de contactes se formèron amb lei [[Empèri Roman|Romans]]. 

Au sègle V ap. JC, lei [[Grandeis Invasions]] entraïnèron de transformacions importantas dau poblament de la region. De populacions [[Eslau|eslavas]] i arribèron e divèrsei documents mencionan l'existéncia d'una union de tribüs eslavas entre [[623]] e [[659]]. Son cap èra un marchand [[Francs|franc]] dich [[Samo]]. Foguèt a l'origina d'un [[estat]] permanent que se formèt pauc a pauc dins lo corrent dei sègles VIII e IX.  

=== Boèmia avans lo periòde Habsborg ===

==== La dinastia Premíslida ====

{{veire|Dinastia Premíslida}}

Segon lei [[legenda]]s, Boèmia foguèt dirigida per un linhatge de ducs e de duquessas eissit de [[Cech]], fondator mitic dau pòble chèc. Lo premier sobeiran non [[legendari]] foguèt lo duc [[Borivoj Ièr|Borivoj I{{èr}}]] de la [[dinastia Premíslida]], ostau que dirigiguèt la region de [[872]] a [[1306]].

Aquela [[dinastia]] foguèt a l'origina de l'evangelizacion dau país que comencèt en [[883]] quand [[Borivoj Ièr|Borivoj I{{èr}}]] ([[872]]-[[890]]) foguèt [[Batejament|batejat]] per [[Ciril e Metòde|Metòde]]. Pasmens, la difusion dau [[cristianisme]] foguèt malaisada car après la [[mòrt]] de [[Vratislav Ièr|Vratislav I{{èr}}]] ([[905]]-[[921]]), de combats opausèron [[cristianisme|crestians]] e [[paganisme|pagans]]. La situacion demorèt trebolat fins au rèine de [[Boleslav Ièr|Boleslav I{{èr}} lo Crudèu]] ([[935]]-[[967]]) que s'apielèt sus lei pagans per assassinar son fraire [[Venceslas Ièr|Venceslas I{{èr}}]] ([[921]]-[[935]]) avans de raliar lei [[cristianisme|crestians]]. Aquò li permetèt d'estabilizar la situacion intèrna en Boèmia e entraïnèt la disparicion dau [[paganisme]].

A la creacion dau [[Sant Empèri Roman Germanic]] en [[962]], Boèmia i foguèt integrada. En [[973]], [[Boleslav II|Boleslav II lo Piós]] ([[967]]-[[999]]) obtenguèt la creacion d'un evescat installat a Praga. En [[1085]], lo duc [[Vratislav II]] ([[1061]]-[[1092]]) obtenguèt lo títol de rèi a títol personau. Pasmens, [[Boèmia]] venguèt pas un reiaume avans [[1198]] e lo rèine d'[[Ottokar Ièr|Ottokar I{{èr}} lo Victoriós]] ([[1192]]-[[1230]]) que capitèt d'annexar [[Moràvia]] en [[1222]].

Son felen [[Ottokar II]] ([[1253]]-[[1278]]) apondèt la màger part d'[[Àustria]] a sei domenis e poguèt pretendre a la corona imperiala. Pasmens, sa poissança inquietava lei senhors dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Empèri]] que li preferiguèron [[Rodòuf Ièr de Habsborg|Rodòuf I{{èr}} de Habsborg]]. Una guèrra acomencèt entre Boèmia e l'Ostau Habsborg. S'acabèt en [[1278]] a la [[batalha de Marchfeld]], la [[mòrt]] d'[[Ottokar II]] e la pèrda dei territòris [[Àustria|austrians]]. 

Après aquela desfacha, la [[dinastia Premíslida]] conoguèt un redreiçament espectaclós durant lo rèine de [[Venceslav II]] ([[1278]]-[[1305]]) que venguèt ''princeps'' puei rèi de [[Polonha]]. Pasmens, aquò durèt pas e la dinastia dispareguèt amb l'[[assassinat]] de [[Venceslav II]] ([[1305]]-[[1306]]) qu'aviá ges d'eiretier masculin.

==== L'apogèu dau Reiaume de Boèmia ====

Après la fin de la [[dinastia Premíslida]], lo Reiaume de Boèmia conoguèt son apogèu dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIV. D'efèct, l'emperaire [[Enric VII de Luxemborg]] ([[1308]]-[[1313]]) obtenguèt lo tròne de Boèmia per son fiu [[Joan Ièr de Luxemborg|Joan]] ([[1310]]-[[1346]]) gràcias a un maridatge amb la sòrre de [[Venceslav III]]. Subretot preocupat de [[cavalariá]], [[Joan Ièr de Luxemborg|Joan]] laissèt sa frema dirigir leis afaires boèmis e moriguèt a la [[Batalha de Crécy (1346)|batalha de Crécy]].

Son fiu [[Carles IV (emperaire germanic)|Carles]] ([[1346]]-[[1378]]) li succediguèt e foguèt elegit emperaire en [[1346]]. Durant son rèine, Praga, venguda lo sèti d'un arquevescat en [[1344]], foguèt la [[capitala]] dau Sant Empèri e un centre politic, economic e intellectuau major dau continent europèu. En [[1348]], fondèt l'[[Universitat Carles de Praga|Universitat de Praga]] qu'es la pus anciana [[universitat]] d'[[Euròpa Centrala]]. Protegiguèt tanben divèrseis artistas coma [[Jan de Troppau]] ò [[Nicolas Wurmser]]. Enfin, aumentèt la talha dau reiaume amb l'annexion de [[Silèsia]], de Lusàcia e de [[Brandeborg]].

==== Lo rèine de Venceslas IV e lo procès de Jan Hus ====

Après lo decès de [[Carles IV (emperaire germanic)|Carles]], son fiu [[Venceslav IV]] ([[1378]]-[[1419]]) li succediguèt. Son rèine foguèt marcat per lei crisis [[religion|religiosas]]. Aquò afebliguèt grèvament Boèmia e preparèt son intrada au sen dau domeni de l'Ostau Habsborg au començament dau sègle XVI.

La premiera crisi foguèt liada au [[Grand Esquisma d'Occident]] qu'opausèt [[Avinhon]] e [[Roma]]. [[Venceslav IV]] mau capitèt de prendre una decision clara e d'impausar son autoritat. S'alienèt rapidament la Glèisa e la [[noblesa]] boèmia. En [[1400]], leis electors dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Empèri]] li retirèron son títol imperiau. Aquò agravèt lei tensions entre lo [[clergat]] superior, proprietari dau tèrç dei tèrras e sostengut per l'[[aristocracia]] auta, a la pichona noblesa e a la [[borgesiá]] chèca. L'origina germanica de la màger part de la Glèisa Boèmia melhorava pas la situacion.

Lei tèsis defendudas per lo [[teologia]]n [[Jan Hus]], rector de l'[[Universitat Carles de Praga|Universitat de Praga]], precipitèron una segonda crisi religiosa. Inspiradas per la pensada de [[John Wycliffe]], sei posicions èran una critica virulenta de l'opuléncia de la Glèisa e de sei mors. En despiech de son [[excomunicacion]] en [[1411]], [[Jan Hus|Hus]] contunièt sa predicacion. Convidat au [[concili de Constança]] per leis autoritats eclesiasticas, i foguèt arrestat en [[1414]]. Puei, [[Pena de mòrt|condamnat a mòrt]], foguèt cremat viu lo 6 de julhet de [[1415]]. Son amic [[Jiròni de Praga]] conoguèt un sòrt similar l'[[annada]] seguenta.

==== Lei Guèrras Hussitas ====

{{veire|Guèrras Hussitas}}

La condamnacion e l'execucion de [[Jan Hus]] entraïnèron una reaccion de sei partisans que formèron una liga defensiva per s'aparar còntra lei projèctes de repression de l'emperaire [[Sigismond de Luxemborg|Sigismond]]. En [[1419]], la decision de la Glèisa de privar de comunion lei hussitas entraïnèt la [[Defenestracion de Praga|premiera defenestracion de Praga]]. Leis escabins catolics de la [[vila]] foguèron bandits d'una fenèstra entraïnant l'organizacion de cinc [[crosada]]s còntra lei partisans de [[Jan Hus|Hus]] de [[1420]] a [[1434]].

Lei hussitas capitèron de resistir ais armadas catolicas mai se devesiguèron entre [[Utraquisme|utraquistas]], de moderats liats ais elèits e la [[borgesiá]], e [[taboritas]], fraccion pus radicala liada au pòble. Lei premiers revendiquèron la secularizacion dei bens de la Glèisa e una primautat dei Chècs au sen de l'[[Estat]]. Lei segonds demandavan de reformas socialas fòrça importantas coma la supression dau servatge, l'egalitat entre leis èssers umans e de mesuras prefigurant lo [[comunisme]] (abolicion de l'[[Estat]], distribucion egala dei bens... etc.).

Fins a [[1422]], [[Utraquisme|utraquistas]] e [[taboritas]] demorèron aliats e infligiguèron una desfacha ai [[Crosada|Crosats]] a la [[batalha de Vitkov]]. La meteissa [[annada]], lei hussitas adoptèron lei « Quatre Articles », basa comuna de seis aspiracions [[religion|religiosas]]. Demandavan lo [[drech]] de liura predicacion, lo drech de menar la comunion segon lei practicas hussitas, lo retorn a una Glèisa paura e lo castig public e egau dei pecats mortaus. En [[1421]], confisquèron lei bens dau clergat e de la corona.

Pasmens, a partir de [[1424]], leis oposicions entre lei doas tendàncias dau movement hussita venguèron inconciliablas entraïnant una [[guèrra civila]]. Lei catolics aprofichèron la situacion per organizar de crosadas novèlas que mau capitèron totalament. Deguèron finalament se contentar d'una aliança amb leis [[Utraquisme|utraquistas]] per desfaire lei [[taboritas]] a la [[batalha de Lipany]] en [[1434]]. Lo cap principau dei [[taboritas]], [[Prokop Veliky]], i foguèt tuat.

En [[1436]], de negociacions entre leis [[Utraquisme|utraquistas]] e [[Sigismond de Luxemborg|Sigismond]] permetèron d'acabar la guèrra amb la promulgacion dei ''[[Compactata]]'' que reconoissián l'[[utraquisme]] en Boèmia e en Moràvia. Per quant ai [[taboritas]], mau capitèron de remplaçar sei pèrdas e perdiguèron son importància dins leis annadas 1440-1450. Totei lei camps avián agotat sei ressorsas.

==== La presa de contraròtle de Boèmia per l'Ostau Habsborg ====

Dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XV, la reconóissença d'una [[religion]] diferenta dau [[catolicisme]] en Boèmia e en Moràvia se turtèt a l'ostilitat continua de la [[papa]]utat e de la noblesa catolica locala. Ansin, aquò entraïnèt de guèrras novèlas qu'empachèron lo redreiçament boèmi après lei [[Guèrras Hussitas]].

D'efèct, [[Jòrge de Podebrady]], governador, [[regéncia|regent]] puei rèi de Boèmia de [[1451]] a [[1471]], deguèt faciar la denonciacion dei ''[[Compactata]]'' per lo [[papa]] [[Pau II]] que comencèt la predicacion d'una [[crosada]] novèla en [[1466]]. Son comandament foguèt fisat en [[1468]] a [[Mathias Hunyadi]], rèi d'Ongria, que foguèt proclamat rèi de Boèmia per lei senhors catolics dau reiaume. Capitèt d'ocupar Moràvia, Lusàcia e Silèsia. En [[1478]]-[[1479]], [[Vladislau II d'Ongria|Vladislau]], lo fiu de [[Jòrge de Podebrady]], capitèt de negociar la [[patz]] amb leis [[Ongria|Ongrés]]. [[Mathias Hunyadi]] poguèt gardar sei conquistas mai deguèt renonciar a sei pretencions sus Boèmia. Pasmens, en [[1490]], a la mòrt de [[Mathias Hunyadi]], son ancian adversari foguèt elegit rèi d'Ongria e aquò li permetèt de reconstituir lo territòri boèmi.

En [[1516]], son fiu [[Loís II d'Ongria|Loís]] li succediguèt coma rèi de Boèmia e d'Ongria. Sobeiran feble, moriguèt sensa eiretier masculin a la [[batalha de Mohács]]. [[Ferrand Ièr (emperaire germanic)|Ferrand de Habsborg]] li succediguèt coma rèi de Boèmia e d'Ongria&lt;ref&gt;Pasmens, en causa de l'invasion [[Empèri Otoman|otomana]] d'[[Ongria]], poguèt ocupar solament un tèrç dau [[Reiaume d'Ongria]].&lt;/ref&gt;. Boèmia passèt ansin dins lo domeni Habsborg e lo demorèt fins a [[1918]].

=== Lo periòde Habsborg ===

==== La Reforma Protestanta en Boèmia ====

La politica [[religion|religiosa]] de [[Ferrand Ièr (emperaire germanic)|Ferrand de Habsborg]] foguèt favorabla ai catolics (sostèn ai [[Companhiá de Jèsus|jesuistas]], creacion d'una collègi catolic en [[Praga]], etc.)  mai demorèt pasmens relativament prudenta. D'efèct, Boèmia representava alora mai de la mitat dei revenguts de la dinastia Habsborg e èra la basa de sa poissança. De garantidas foguèron donadas ais [[Utraquisme|utraquitas]]. En particular, lei ''[[Compactata]]'' venguèron una [[lei|lèi]] organica dau reiaume.

Pasmens, la [[Libertat (filosofia)|libertat]] religiosa èra solament assegurada per lo catolicisme e l'[[utraquisme]]. Ansin, a partir deis annadas 1520, la difusion de la [[Reforma Protestanta|Reforma]] en Boèmia anava entraïnar de tensions novèlas car i trobèt rapidament un nombre important de fidèus. Causèt una scission deis [[utraquisme|utraquistas]] entre « vièlhs calixtins », pròches dei catolics, e « neoutraquistas », pròches dei [[luterianisme|luterians]]. Contuniant la politica prudenta de son paire, l'emperaire [[Maximilian II (emperaire germanic)|Maximilian II]] ([[1562]]-[[1576]]) tolerèt una ''[[Confession Bohemica]]'' qu'èra una confession de fe [[protestantisme|protestanta]] realizada a partir de la sintèsi de divèrsei corrents religiós boèmis. Aquò favorizèt un raprochament entre neoutraquitas e [[luterianisme|luterians]].

Son successor [[Rodòuf II (emperaire germanic)|Rodòuf II]] ([[1576]]-[[1612]]) — après un refús en [[1585]] — acceptèt de donar un estatut legau a la ''Confession'' en [[1609]] amb l'adopcion de la ''[[Letra de Majestat]]'' qu'autrejava la libertat religiosa a sei subjèctes boèmis. Sobeiran protector deis [[art]]s e dei [[sciéncia]]s, atirèt mai d'un artista ò d'un sabent a [[Praga]]. Pasmens, politic e generau de pauc de valor, perdiguèt lo poder entre [[1609]] e [[1612]] au profiech de son fraire [[Matiàs II (emperaire germanic)|Matiàs]].

==== De la defenestracion de Praga a la batalha de la Montanha Blanca ====

Au contrari de sei predecessors, l'emperaire [[Matiàs II (emperaire germanic)|Matiàs II]] ([[1611]]-[[1619]]) èra gaire tolerant e lei relacions entre catolics e [[Protestantisme|protestants]] s'enverinèron. Lo 23 de mai de [[1618]], una entrevista au castèu de Praga entre [[Protestantisme|protestants]] e representants dau rèi degenerèt amb la [[segonda defenestracion de Praga]]. Lo conflicte religiós èra agravat per la designacion coma successor de [[Ferrand II (emperaire germanic)|Ferrand d'Estíria]], un catolic fòrça ostil a la [[Reforma|Reforma Protestanta]].

La defenestracion de [[Praga]] entraïnèt una revòuta generala de Boèmia que marquèt l'acomençament de la [[Guèrra de Trenta Ans]]. En [[1619]], a la [[mòrt]] de [[Matiàs II (emperaire germanic)|Matiàs II]], una dieta boèmia se reüniguèt per lo deschaire de son títol de rèi de Boèmia. En plaça, elegiguèt [[Frederic V de Palatinat]], un prince [[calvinisme|calvinista]]. Pasmens, lo rèi novèu èra pas un cap militar competent e leis [[Sant Empèri Roman Germanic|Imperiaus]] destruguèron l'armada boèmia a la [[batalha de la Montanha Blanca]] lo 8 de novembre de [[1620]].

==== « Lei Tenèbras » ====

La victòria catolica de la batalha de la Montanha Blanca permetèt ai fòrças [[Sant Empèri Roman Germanic|imperialas]] d'ocupar Praga e Boèmia. La repression i foguèt vigorosa e lo país foguèt plaçat sota contraròtle estricte fins ais annadas 1740. En particular, divèrsei mesuras foguèron presas per annular lei consequéncias religiosas e politicas dei predicacions de [[Jan Hus]]. Ansin, lo periòde [[1620]]-[[1740]] foguèt dich « Lei Tenèbras » per lei [[nacionalisme|nacionalistas]] chècs dau sègle XIX.

Tre la presa de Praga, lei predicaires [[protestantisme|protestants]] foguèron expulsats e mai d'un cap protestant foguèt arrestat. 27 foguèron [[decapitacion|decapitats]] en [[1621]]. L'Universitat passèt sota lo contraròtle dei [[Companhiá de Jèsus|jesuistas]]. En [[1627]], la [[libertat (filosofia)|libertat]] religiosa foguèt abollida e lo catolicisme venguèt tornarmai l'unic culte autorizat. Dotats de mejans importants, lei jesuistas e la Glèisa Catolica acomencèron una lònga campanha per luchar còntra lo protestantisme. Aperaquí {{formatnum:30000}} familhas, principalament eissidas de la [[borgesiá]] e de la pichona noblesa, refusèron de se convertir e deguèron s'[[exili|exilar]]. Aquelei pèrdas umanas foguèron agravadas per la perseguida de la [[Guèrra de Trenta Ans]] que se debanèt sus lo territòri chèc au començament deis annadas 1630 e a la fin deis annadas 1640. Ansin, entre [[1618]] e [[1648]], la populacion demeniguèt de 2,6 milions a 1,5 milions d'abitants.

==== De la Guèrra de Succession d'Àustria ai reformas de Josèp II ====

Dins lo corrent dau sègle XVIII, l'emergéncia de [[Prússia]] menacèt la poissança austriana e Boèmia, situada entre lei dos [[estat]]s, veguèt son importància aumentar. Aquò foguèt confirmat en [[1741]]-[[1742]] amb l'acuèlh favorable donat per la populacion de Praga ai tropas prussianas qu'ocupèron la [[vila]]&lt;ref&gt;Lei [[Prússia|Prussians]] pilhèron pasmens la [[vila]] en [[1744]].&lt;/ref&gt;. Aquò revelèt lo besonh de reformas que comencèron tre la fin de la [[Guèrra de Succession d'Àustria]] ([[1740]]-[[1748]]).

Durant lo rèine de [[Maria Terèsa d'Àustria|Maria Terèsa]] ([[1740]]-[[1780]]), regardèron subretot l'administracion de Boèmia. En revènge, pendent lo rèine de son fiu, [[Josèp II (emperaire germanic)|Josèp II]] ([[1780]]-[[1790]]), una politica de modernizacion activa foguèt menada per lo govèrn. La [[libertat (filosofia)|libertat]] religiosa foguèt restablida, lei restriccions impausadas ai judieus suprimidas, l'admnistracion centralizada e modernizada, lei privilègis de la noblesa e dau clergat reduchs e lo [[servatge]] abolit. Aquò li vauguèt l'ostilitat de l'aristocracia e de la ierarquia catolica. Pasmens, permetèt d'establir una libertat de circulacion inedita en Boèmia. Anava permetre de mutacions socialas importantas e favorizar l'aparicion d'un movement nacionalista chèc.

==== L'aparicion dau nacionalisme chèc ====

{{veire|Prima dei pòbles}}

Lo [[nacionalisme]] chèc apareguèt dins lo corrent deis annadas 1770-1780. Foguèt la consequéncia dei reformas de [[Josèp II (emperaire germanic)|Josèp II]] que permetèt ai païsans, que parlavan generalament lo [[Chèc (lenga)|chèc]], de venir s'installar dins lei [[vila]]s, onte se parlava generalament [[alemand]]. Aquò donèt una visibilitat novèla au [[Chèc (lenga)|chèc]] e lo bilingüisme venguèt rapidament la nòrma.

En parallèl, la disparicion de la [[Companhiá de Jèsus]] en [[1773]] liberèt lo mond intellectuau boèmi de la dominacion jesuista. Aquò permetèt au [[Chèc (lenga)|chèc]], aperavans [[lenga]] de l'[[eresia]] hussita, de retrobar un reng prestigiós e una literatura chèca se formèt a partir de la fin dau sègle XVIII. L'[[Istòria|istorian]] [[Frantisek Palacky]] ([[1798]]-[[1876]]) i aguèt un ròtle primordiau amb la publicacion, de [[1836]] a [[1867]], de son « ''Istòria dei Chècs de Boèmia e de Moràvia'' » e amb son implicacion dins la vida politica a a partir de [[1848]].

En [[1848]], Boèmia foguèt tocada per la [[Prima dei pòbles]] tant en causa que son apartenéncia a la [[Confederacion Germanica]] qu'en causa de son sostèn ai revolucionaris [[Àustria|austrians]]. D'efèct, lei populacions alemandas participèron ais eleccions alemandas de [[1848]] e se formulèt per lo premier còp l'idèa d'un restacament dei regions alemandas de [[Boèmia]] a una Alemanha unida.

De son caire, lei Chècs refusèron de participar ai revolucions [[Alemanha|alemandas]]. [[Frantisek Palacky]] preferiguèt reünir un congrès [[eslau]] que gropèt de delegats chècs, [[Eslovaquia|eslovacs]] e [[Polonha|polonés]] en Praga. Plusors deputats eslaus participèron a [[Viena (Àustria)|Viena]] a l'Assemblada dei pòbles de l'Empèri Habsborg. I foguèron votadas divèrsei reformas liberalas coma la supression dei darriereis institucions [[feudalitat|feodalas]]. Dins aquò, l'Assemblada deguèt rapidament se desplaçar en Moràvia en causa dei trèbols tocant [[Viena (Àustria)|Viena]]. I assaièt de redigir una [[constitucion]] respectant lei [[drech]]s de cada nacionalitat mai se turtèt a l'oposicion de l'emperaire [[Francés Josèp d'Àustria|Francés Josèp]]. En març de [[1849]], l'assemblada foguèt dispersada per fòrça.

==== De la Prima de 1848 a la Premiera Guèrra Mondiala ====

Un regime autoritari e repressiu succediguèt a la parentèsi liberala de [[1848]]-[[1849]]. Pasmens, lo declin de l'Empèri Habsborg èra vengut visible e lei desfachas [[Àustria|austrianas]] còntra [[França]] en [[1859]] e [[Prússia]] en [[1866]] entraïnèron l'establiment dau compromés austro-ongrés de [[1867]].

Aquel acòrd mau contentèt lei [[nacionalisme|nacionalistas]] chècs car Boèmia, que fasiá partida de [[Cisleitània]], aviá ges d'autonòmia. Òr, segon elei, lo [[Reiaume de Boèmia]], qu'èra dirigit per lei Habsborg en [[union personala]] coma lo [[Reiaume d'Ongria]], podiá pretendre a un estatut a aqueu deis Ongrés. En [[1871]], [[Frantisek Palacky|Palacky]] trobèt un compromés. En cambi d'un coronament en [[Praga]] afirmant sei drechs sus Boèmia, l'emperaire [[Francés Josèp d'Àustria|Francés Josèp]] confirmariá lei libertats boèmias. Pasmens, aqueu projècte mau capitèt en causa de l'oposicion deis [[Ongria|Ongrés]] e deis Alemands de Boèmia.

En consequéncia, lo movement [[nacionalisme|nacionalista]] chèc venguèt pus radicau amb la fondacion en [[1878]] dau [[Partit Nacionau Liure]]. Dins lo corrent deis annadas 1880, foguèt a l'origina de manifestacions importantas e lei tensions entre Chècs e Alemands venguèron pron importantas per justificar la creacion de dos sistèmas d'ensenhament separats. Pasmens, dins lo corrent deis annadas seguentas, lo desvolopament economica de Boèmia permetèt d'amaisar una partida dei problemas entre lei doas comunautats.

D'efèct, durant la segonda mitat dau sègle XIX, la [[Revolucion industriala]] agantèt Boèmia entraïnant una aumentacion dau nivèu d'instruccion, de la productivitat [[agricultura|agricòla]] e lo desvolopament [[industria]]u de la region. Au començament dau sègle XX, Boèmia fasiá partida dei regions pus avançadas d'[[Euròpa]] e èra lo còr industriau d'[[Àustria-Ongria]]. De mai, en despiech de l'abséncia d'autonòmia [[politica]], lei Chècs avián restaurat son autonòmia [[cultura]]la e la màger part dei foncionaris (95% en [[1914]]) èran chècs. Ansin, la fin dau periòde austrian en Boèmia foguèt l'emergéncia d'artistas majors coma [[Jaroslav Hasek]] ò [[Franz Kafka]].

==== La naissença de Checoslovaquia ====

En [[1914]], la [[mobilizacion]] dei Chècs e deis [[Eslovaquia|Eslovacs]] en Àustria-Ongria se debanèt sensa problema e la màger part dei caps demorèron fidèus a l'Empèri. Pasmens, una pichona minoritat, coma [[Karel Kramaf]], [[Tomás Masaryk]] ò [[Edvard Benes]], preferiguèron s'engatjar amb l'Entenduda. En [[1916]], un Conseu Nacionau dei País Chècs foguèt creat per [[Tomas Masaryk|Masaryk]] e [[Edvard Benes|Benes]]. Un an pus tard, venguèt « checoslovac » quand l'Eslovac [[Milan Stefánik]] lo jonhèt. Aqueu conseu capitèt de formar d'unitats militaras checoslovacas, compres una [[Legions Checoslovacas|Legion Checoslovaca]] de {{formatnum:50000}} òmes en [[Russia]], que participèron ai combats dins lo camp aliat.

Aquela ajuda permetèt a la causa dei Chècs e deis Eslovacs d'obtenir lo sostèn de França. En revènge, lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] e leis [[USA|Estats Units]] gardèron una posicion pus mesurada. Pasmens, après la revirada de negociacions secrètas entre leis Aliats e Àustria-Ongria, l'Entenduda reconoguèt la representativitat dau Conseu Nacionau Checoslovac. Puei, leis eveniments d'accelèron amb la desfacha deis Empèris Centraus. Lo 18 d'octòbre, lo Conseu proclamèt la Republica Checoslovaca e un govèrn provisòri se formèt lo 31 d'octòbre.

=== Lo periòde checoslovac ===

==== La question frontaliera ====

[[Fichièr:Partiment de l'Empèri d'Àustria-Ongria.png|thumb|right|La fragmentacion de l'Empèri d'Àustria-Ongria e la formacion de [[Checoslovaquia]] a l'eissida de la [[Premiera Guèrra Mondiala]].]]

A l'eissida de la [[Premiera Guèrra Mondiala]], Chècs e Eslovacs foguèron gropats au sen dau meteis [[estat]] en causa de sa participacion comuna a la guèrra e de la proximitat [[cultura]]la fòrta entre lei dos pòbles. Lo premier problema foguèt la definicion dei [[frontiera]]s qu'èra de natura diferenta per lei Chècs e leis [[Eslovaquia|Eslovacs]].

Per lei Chècs, lo Reiaume de Boèmia èra la referéncia territòriala de son [[estat]] e ne'n revendiquèron donc lei [[frontiera]]s. Sostenguts per leis Aliats, que refusèron lei demandas deis Alemands d'èsser integrats a Alemanha, obtenguèron Boèmia, Moràvia e la Silèsia austriana. Pasmens, una partida d'aquela darriera region, lo territòri de Teschen, èra revendicada per [[Polonha]]. Aquò entraïnèt una crisi internacionala que foguèt reglada en [[1920]] amb lo partiment dau territòri contestat.

Per leis [[Eslovaquia|Eslovacs]], pòble marginau en [[Àustria]]-[[Ongria]], lei referéncias [[istòria|istoricas]] èran quasi inexistentas e foguèt necessari de lei remplaçar per d'arguments [[etnia|etnics]], economics e militars. Ansin, lo [[Tractat de Trianon]] signat en [[1920]] li donèt un limit fòrça meridionala que passava dins de regions [[Ongria|ongresas]]. Li donèt tanben a l'[[èst]] la [[Rutènia Subcarpatica]] qu'èra poblada d'[[Ucraïna|Ucraïnés]]. Aquelei [[frontiera]]s anavan venir una fònt de tensions dins lo corrent deis annadas 1920-1930.

==== La Premiera Republica Checoslovaca ====

En [[1920]], foguèt adoptada una [[constitucion]] [[democracia|democratica]] e [[parlament]]ària que fondèt la I{{a}} Republica Checoslovaca. Durèt fins a [[1938]]. [[Tomás Masaryk]] ne'n foguèt lo president fins a [[1935]] avans d'èsser remplaçat per [[Edvard Benes]]. Lei dos òmes aguèron un ròtle fòrça important durant aqueu periòde e capitèron de formar en [[1921]] una aliança amb [[Romania]] e [[Iogoslavia]] per protegir lo [[Tractat de Versalhas|sistèma de Versalhas]]. Tres ans pus tard, una aliança foguèt signada amb França per s'aparar còntra Alemanha. Enfin, en [[1935]], un tractat d'assisténcia mutuala foguèt conclut amb l'[[URSS|Union Sovietica]].

Regardant leis afaires intèrnes, la question dei minoritats etnicas foguèt un pensament major dau govèrn. En particular, de tensions apareguèron entre Chècs e Eslovacs en causa d'incomprensions entre lei dos pòbles. D'efèct, d'un caire, lei Chècs mau acceptavan lo particularisme culturau eslovac e, d'autre caire, leis Eslovacs èran irritats per lo nombre important de foncionaris chècs mandats en [[Eslovaquia]]. Aquò favorizèt l'emergéncia d'un movement autonòmista radicau dominat per de figuras coma [[Andrej Hlinka]] e [[Josef Tiso]]. La question de la minoritat alemand èra tanben fòrça inquietanta en causa dei progrès dau [[nazisme]] au sen de son electorat (dos tèrç dei sufragis exprimits en [[1935]]).

==== L'espeçatge de Checoslovaquia ====

[[Fichièr:Cambiaments territòriaus d'Euròpa Centrala de 1935 a 1939.png|thumb|right|L'espeçatge de [[Checoslovaquia]] dins l'encastre dei cambiaments territòriaus europèus de [[1935]]-[[1939]].]]

A la fin deis annadas 1930, la question de la minoritat trobèt una importància quand [[Adolf Hitler]] acomencèt sa politica d'annexion dei territòris poblats de minoritats [[Alemanha|alemandas]]. D'efèct, après la capitada de l'''[[Anschluss]]'' qu'aviá demostrat la feblessa de França e dau Reiaume Unit, decidèt d'annexar lo territòri checoslovac dei [[Sudets]] qu'assostava lei principalei populacions alemandas de Checoslovaquia.

Aquò entraïnèt una grèva crisi internacionala e França mobilizèt en partida sei fòrças per defendre Checoslovaquia. Pasmens, lo Premier Ministre [[Reialme Unit|britanic]] [[Neville Chamberlain]] preferiguèt negociar amb Adolf Hitler. Sensa lo sostèn de [[Londres]], [[París]] deguèt calhar e leis acòrds de Munich dau 30 de setembre organizèron lo restacament dei territòris checoslovacs poblats per d'Alemands au [[Tresen Reich|III{{e}} Reich]].

Abandonada per seis aliats, Checoslovaquia foguèt rapidament espeçada per sei vesins. [[Polonha]] annexèt la partida checoslovac dau territòri de Teschen lo 30 de setembre. Benes demissionèt lo 5 d'octòbre e s'[[exili|exilèt]]. Lo 2 de novembre seguent, lo [[sud]] d'[[Eslovaquia]] e [[Rutènia]] foguèron atribuits a [[Ongria]] per un arbitrage alemand. Puei, [[Eslovaquia]], ont un regime [[faissisme|faissista]] aviá pres lo poder, proclamèt son [[independéncia]] lo 14 de març de [[1939]] e se placèt sota la proteccion [[Alemanha|alemanda]]. Enfin, dins la nuech dau 14 au 15, lo president [[Emil Hácha]] foguèt convocat a [[Berlin]] onte foguèt obligat de signar la disparicion de [[Checoslovaquia]]. Sei darrierei territòris venguèron lo [[protectorat de Boèmia-Moràvia]] que foguèt incorporat au Reich fins a la fin de la [[Segonda Guèrra Mondiala]].

==== La Segonda Guèrra Mondiala ====

Durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]], lei territòris checoslovacs foguèron tengudas per Alemanha fins a [[1945]] e conoguèron una ocupacion dura. En [[Eslovaquia]], un regime collaborator dirigit per [[Josef Tiso]] sostenguèt activament la politica d'[[Adolf Hitler]]. Ansin, participèt a la liquidacion dei [[Judaïsme|judieus]] d'[[Euròpa Centrala]], formèt d'unitats militars per combatre en Union Sovietica e mandèt un nombre important de trabalhaires en Alemanha. Pasmens, maugrat lo desvolopament de movements de resisténcia, capitèt de mantenir lo país sota son contraròtle fins a aost de [[1944]]. Lo país foguèt finalament liberat en [[1945]] per l'[[URSS]] e [[Romania]] que prenguèron [[Bratislava]] lo 4 d'abriu.

En Boèmia e Moràvia, la situacion foguèt diferenta car lei requisicions alemandas i foguèron pus importantas. De mai, a partir de setembre de [[1941]], lo « protector » dau país èra [[Reinhard Heydrich]], adjonch de [[Heinrich Himmler]]. Aquò entraïnèt una multiplicacion dei movements de resisténcia que foguèron despietadosament reprimits. Ansin, per exemple, après l'[[assassinat]] de [[Reinhard Heydrich|Heydrich]] en mai de [[1942]], aperaquí un milier d'abitants foguèron tuats e plusors vilatges cremats per lei [[SS]]. La liberacion dau país foguèt organizada a partir de [[1940]] per un govèrn en [[exili]] presidit per [[Edvard Benes]] e per lei [[URSS|Sovietics]]. Se debanèt a la fin de la guèrra e Praga foguèt liberada lo 11 de mai de [[1945]] siá tres jorns après la fin oficiala de la guèrra en [[Euròpa]].

[[Checoslovaquia]] perdiguèt {{formatnum:325000}} tuats durant la guèrra siá 2,2% de sa populacion. La màger part dei victimas èran de [[judaïsme|judieus]] ({{formatnum:277000}} [[mòrt]]s) e de civius [[assassinat]]s en represalhas ais accions de la resisténcia ({{formatnum:26500}} [[mòrt]]s). Lo país retrobèt sei [[frontiera]]s de [[1937]] mai deguèt cedir la [[Rutènia Subcarpatica]] a l'[[URSS]]. Pasmens, Praga obtenguèt lo [[drech]] d'expulsar la màger part de sa minoritat [[Alemand|germanofòna]] entraïnant la disparicion d'un problema qu'èra estada aperavans fòrça espinós per l'estabilitat intèrna dau país.

==== Dau Còp de Praga a la Prima de Praga ====

{{veire|Prima de Praga}}

Après sa liberacion, Checoslovaquia, ocupada per l'armada [[URSS|sovietica]], foguèt dirigida per un [[govèrn]] format de sociaus democratas, de [[socialisme|socialistas]] e de [[comunisme|comunistas]]. Un programa comun, adoptat en abriu de [[1945]], prevesiá una aliança amb l'Union Sovietica, una reforma agrària e de [[nacionalizacion]]s. D'eleccions liuras foguèron tanben organizadas en mai de [[1946]]. Foguèron ganhadas per lei [[comunisme|comunistas]] que son cap, [[Klement Gottwald]], foguèt cargat per lo president [[Edvard Benes|Benes]] de constituir lo [[govèrn]].

Pasmens, en [[1947]], acomencèt una crisi grèva que s'acabèt per l'intrada dau país dins lo blòt sovietic. Premier, [[Checoslovaquia]] deguèt renonciar au [[Plan Marshall]] après una injonccion d'[[Estalin]]. Puei, leis accions dau ministre de l'Interior — comunista — còntra lei partits de drecha ò lei collaborators reaus ò imaginaris entraïnèron la demission de dotze ministres non comunistas dau govèrn en febrier de [[1948]]. Una grèva insureccionala deis obriers de Praga sostenguèt lo govèrn que veguèt sa posicion renfòrçada. En març, lo ministre deis Afaires Estrangiers [[Jan Masaryk]], darrier ministre non comunista d'importància, se suicidiguèt e en mai, una constitucion creèt una « democracia populara ». Lo mes seguent, [[Edvard Benes|Benes]] moriguèt e foguèt remplaçat per [[Klement Gottwald|Gottwald]]. Nomèt [[Antonín Zápotocky]], l'organizator dei grèvas de febrier, coma cap dau govèrn marcant la fin de l'instauracion dau regime comunista.

En [[1951]], per de rasons mau conegudas, lo PC subiguèt una purga qu'eliminèt plusors caps istorics coma [[Rudolf Slansky]] (secretari dau Partit dempuei [[1945]]), [[Vladimir Clementis]] (ministre deis Afaires Estrangiers en [[1948]]-[[1950]]), [[Gustav Husák]] (ancian cap dau PC d'Eslovaquia) ò [[Artur London]]. [[Klement Gottwald|Gottwald]] moriguèt en [[1953]] e [[Antonín Zápotocky|Zápotocky]] en [[1957]]. Foguèron remplaçats per [[Antonín Novotny]]. Durant aqueu periòde, lo regime demorèt d'inspiracion estaliana mai lei progrès economics li permetèron de se mantenir en plaça.

Aquò cambièt dins leis annadas 1960 quand l'economica checoslovaca conoguèt un periòde d'estanhacion. En [[1963]], [[Antonín Novotny|Novotny]] foguèt obligat d'adoptar una politica pus duberta (reabilitacion de [[Rudolf Slansky|Slansky]], liberacion de l'arquevesque de Praga, condamnacion dau culte de la personalitat... etc.). A la fin dau decenni, la situacion economica se melhorèt tornarmai e lo nivèu de vida checoslovac èra entre lei pus importants dau blòt de l'Èst. Dins aquò, de criticas duras emergiguèron au sen dau Partit còntra [[Antonín Novotny|Novotny]] que deguèt laissar lo poder en genier de [[1968]].

Foguèt remplaçat per [[Alexander Dubcek]], premier secretari dau PC eslovac, qu'adoptèt un programa fòrça reformator. En particular, voliá adoptar un « camin checoslovac vèrs lo socialisme ». Tre sa formulacion, aquelei decisions se turtèron ai criticas puei ai pressions de l'[[URSS]] e deis autrei país dau blòt orientau. [[Alexander Dubcek|Dubcek]] i resistiguèt entraïnant l'invasion de [[Checoslovaquia]] per lei tropas dau [[Pacte de Varsòvia]] lo 20 de julhet. Impausèron una « normalizacion » e cridèron [[Gustav Husák]] per dirigir lo país e purgar lo Partit.

==== La fin dau periòde comunista ====

[[Gustav Husák]] dominèt la vida politica checoslovaca fins a la fin deis [[annada]]s 1980. Aqueu periòde foguèt caracterizat per una estanhacion economica — mai Checoslovaquia gardèt lo segond nivèu de vida au sen dau blòt sovietic après la [[RDA]] — e un regime policier repressiu. Se turtèt a una agitacion quasi permanenta d'intellectuaus organizats a l'entorn de la « Carta 77 » que demandava la fin deis arrestacions arbitràrias e la restauracion dei libertats de pensada, d'expression... etc. Figura principala d'aqueu movement, [[Václav Havel]] foguèt arrestat en [[1977]], en [[1979]]-[[1983]] e en [[1989]].

A la fin deis annadas 1980, la ''[[perestroika]]'' de [[Mikhaïl Gorbachov]] aguèt pas de traduccions concrètas en [[Checoslovaquia]]. Lo regime i demorèt fòrça autoritari mai aquò empachèt lo desvolopament dei manifestacions d'ostilitat de la populacion. Afeblidas per lo declin sovietic, leis autoritats acceptèron finalament de durbir de negocacions en novembre de [[1989]] amb un Forum Civic organizat per [[Václav Havel|Havel]]. Durèron gaire car lo regime comunista s'afondrèt rapidament. Tre la fin de novembre, lo PC abandonèt son ròtle au sen de la societat e [[Václav Havel]] èra elegit president lo mes seguent.

==== Lo partiment de Checoslovaquia ====

Après la transicion de novembre-decembre de [[1989]], [[Checoslovaquia]] venguèt una « republica federativa chèca e eslovaca » en abriu de [[1990]]. Sa vida politica se devesiguèt entre lo [[Partit Democratic Civic]] ([[Partit Democratic Civic|ODS]]) de [[Václav Klaus]], partisan d'una politica [[liberalisme|liberala]], e lo [[Movement per una Eslovaquia Democratica]] ([[Movement per una Eslovaquia Democratica|HZDS]]) de [[Vladimir Meciar]], defensor de l'autonòmia eslovaca. En mai de [[1992]], lei dos [[Partit politic|partits]] ganhèron leis eleccions respectivament en Chequia e en [[Eslovaquia]]. En julhet, leis autoritats eslovacas proclamèron sa [[sobeiranetat]] entraïnant la demission de [[Václav Havel]] qu'èra favorable au mantenement de l'union. Puei, [[Václav Klaus]] e [[Vladimir Meciar]] negocièron lo partiment qu'intrèt en vigor lo 1{{èr}} de genier de [[1993]].

=== La Republica Chèca dempuei 1993 ===

[[File:Carta_UE_occitan.svg|thumb|right|La Republica Chèca dins l'[[Union Europèa]].]]

Après son independéncia, la Republica Chèca adoptèt una politica de [[liberalisme|liberalizacion]] economica e de raprochament amb l'Occident. [[Václav Klaus]] perseguiguèt sa politica de reformas acceleradas entraïnant l'afondrament de l'economia chèca. En [[1997]], foguèt fòrçat de demissionar. Pasmens, lo [[Partit Socialista Democrata]] ([[Partit Socialista Democrata|CSSD]]) obtenguèt solament una majoritat relativa ais eleccions seguentas e deguèt formar una coalicion ambé l'[[Partit Democratic Civic|ODS]]. L'economia se redreiçèt pas avans [[1999]] e la crisi deis [[annada]]s laissèt un sovenir prefond au sen de la populacion venguda ostila au [[liberalisme]] desbridat. Cas unic dins l'ancian blòt sovietic, lo [[Partit Comunista Checoslovac|PC Checoslovac]], vengut [[Partit Comunista de Boèmia e Moràvia]] ([[Partit Comunista de Boèmia e Moràvia|KSCM]]) e que se revendica totjorn dau [[comunisme]], contunia ansin de jogar un ròtle important dins la vida politica chèca.

En parallèl, la Republica Chèca integrèt l'[[OTAN]] en [[1999]] e l'[[Union Europèa]] en [[2004]]. L'[[Partit Democratic Civic|ODS]], lo [[Partit Socialista Democrata|CSSD]] e lo [[Partit Comunista de Boèmia e Moràvia|KSCM]] dominan la vida politica. Pasmens, un fòrt corrent eurosceptic limita l'integracion au sen de l'UE au minimom. En particular, la Republica Chèca participa pas au [[mecanisme de taus de cambi europèu]] e l'adopcion eventuala de l'[[èuro]] es regularament repossada. De [[2000]] a [[2008]], l'economia chèca conoguèt de taus de creissença importants (superiors a + 6%/an) avans de conóisser un afondrament brutau en [[2008]]-[[2010]]. Dempuei aquela data, conoís un periòde d'estanhacion.

== Politica ==

Chequia es una [[republica]] [[parlamentarisme|parlamentària]]. Lo president es lo cap d'Estat, es elegit per un periòde de cinc ans, amb solament una possibilitat de reeleccion. L'executiu es dirigit pel primièr ministre, Bohuslav Sobotka dempuèi lo 17 de genièr de 2014.

Lo [[Parlament]] a doas cambras: la Cambra dels Deputats (amb 200 membres) e lo Senat (''Senát''), amb 81 membres.

== Regions ==
{{Article detalhat|Regions de la Republica Chèca}}
Las tres grandas regions istoricas de Chequia son [[Boèmia]] a l'oèst, [[Moràvia]] a l'èst e [[Silèsia]] al nòrd-èst.

Chequia es devesida en 13 regions administrativas (''kraje'', al singular ''kraj'') e una ciutat capitala (''hlavní město'' - marcada per&amp;nbsp;&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;) :

[[Fichièr:Czech-regions.png|thumb|350px|center|Mapa de las regions de Chequia]]
[[Fichièr:CZ-mapa oc.png|right|thumb|350px|Mapa de Chequia]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=&quot;25&quot;|
!Region!!Capitala
|-
|bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;|
|[[Praga]]* (Hlavní město Praha)||&amp;nbsp;
|-
|bgcolor=&quot;#0000CC&quot;|
|[[Boèmia Centrala|region de Boèmia Centrala]] (Středočeský kraj)||burèus a [[Praga]] (Praha)
|-
|bgcolor=&quot;#00CC00&quot;|
|[[Boèmia del Sud|region de Boèmia del Sud]] (Jihočeský kraj)||[[České Budějovice]]
|-
|bgcolor=&quot;#CC00CC&quot;|
|[[Plzeň (region)|region de Plzeň]] (Plzeňský kraj)||[[Plzeň]]
|-
|bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;|
|[[Karlovy Vary (region)|region de Karlovy Vary]] (Karlovarský kraj)||[[Karlovy Vary]] (Carlsbad)
|-
|bgcolor=&quot;#CC9900&quot;|
|[[Ústí nad Labem (region)|region d'Ústí nad Labem]] (Ústecký kraj)||[[Ústí nad Labem]]
|-
|bgcolor=&quot;#666666&quot;|
|[[Liberec (region)|region de Liberec]] (Liberecký kraj)||[[Liberec]]
|-
|bgcolor=&quot;#00FFCC&quot;|
|[[Hradec Králové (region)|region de Hradec Králové]] (Královéhradecký kraj)||[[Hradec Králové]]
|-
|bgcolor=&quot;#FFFF99&quot;|
|[[Pardubice (region)|region de Pardubice]] (Pardubický kraj)||[[Pardubice]]
|-
|bgcolor=&quot;#660066&quot;|
|[[Olomouc (region)|region d'Olomouc]] (Olomoucký kraj)||[[Olomouc]]
|-
|bgcolor=&quot;#009900&quot;|
|[[Moràvia e Silèsia (region)|region de Moràvia e Silèsia]] (Moravskoslezský kraj)||[[Ostrava]]
|-
|bgcolor=&quot;#ff8800&quot;|
|[[Moràvia del Sud|region de Moràvia del Sud]] (Jihomoravský kraj)||[[Brno]]
|-
|bgcolor=&quot;#00CCFF&quot;|
|[[Zlín (region)|region de Zlín]] (Zlínský kraj)||[[Zlín]]
|-
|bgcolor=&quot;#CC0000&quot;|
|[[Vysočina|region de Vysočina]] (kraj Vysočina)||[[Jihlava]]
|}

== Economia ==
{{Article detalhat|Economia de la Republica Chèca}}

== Cultura ==
Aquel país, malgrat la siá mesura relativament pichona, a vist nàisser d'importants escrivans coma [[Milan Kundera]], [[Franz Kafka]] (qu'escriviá en [[alemand]]), [[Jaroslav Hašek]], [[Karel Čapek]], [[Václav Havel]], [[Bohumil Hrabal]] o [[Jaroslav Velinský]], e de compositors coma [[Bedřich Smetana]], [[Antonín Dvořák]], [[Gustav Mahler]], [[Leóš Janáček]] o [[Bohuslav Martinů]]. 

Lo tèrme ''Nòu Onda Checoslovaca'' es estat emplegat per se far referéncia a las innovadoras primièras òbras de directors coma [[Miloš Forman]], amb una estetica opausada a la Nòva Onda Francesa, una tematica e una filosofia fòrça ligadas a la literatura nacionala dels ans 60 e amb los faches de la [[Prima de Praga]], qu'acabèron en impausant una fòrta censura sus las òbras d'aqueles realizadors. 

Pendent l'èra [[comunista]], e l'existéncia de l'Estat [[Checoslovaquia|checoslovac]] doas pelliculas fachas dins aquel país ganhèron l'[[Oscar]] a la melhora pellicula de parlar pas anglés: ''La botiga de la carrièra granda'' (''Obchod la korze'') de [[Ján Kadár]] e [[Elmar Klos]], e ''de Trens rigorosament susvelhats'' (''Ostře sledované vlaky'', basat en lo roman omonim de l'escrivan Bohumil Hrabal) de Jiří Menzel. En los darrièrs ans, una autra pellicula a obtengut lo prèmi, ''Kolya'' del director Jan Svěrák. 

== Annèxas ==

=== Bibliografia ===

=== Vejatz tanben ===

=== Voses connèxas ===

=== Nòtas e referéncias ===
[[Categoria:Republica Chèca|*]]
{{Commons|Czech Republic|Republica Chèca}}
&lt;references /&gt;{{Païses d'Euròpa (COE)}}</text>
      <sha1>lzbhmmhr717kblch1kh7fw6t7iwamwp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Soïssa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3346</id>
    <revision>
      <id>2497018</id>
      <parentid>2481328</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T12:29:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19206-60</username>
        <id>62876</id>
      </contributor>
      <origin>2497018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32262" sha1="8cdj3my7jlu5thmyrwtsbp2jy39gq93" xml:space="preserve">{{Infobox_País
|carta=cap
| nom = Soïssa
{{Lista desenrotlanta
| estil_bóstia = background:transparent; text-align:center; font-weight:normal; line-height:normal; font-size:15px;
| títol = Noms oficials
| {{Infotaula
 | sosbóstia = òc
 | data1 = ''Schweizerische Eidgenossenschaft'' ([[alemand]])
 | data2 = ''Confédération suisse'' ([[francés]])
 | data3 =  ''Confederazione Svizzera'' ([[italian]])
 | data4 = ''Confederaziun svizra'' ([[romanch]])
}} }}
| devisa = ''Unus pro omnibus, omnes pro uno''&lt;br&gt;(en occitan: Un per totes, totes per un) 
| mapa = Switzerland (orthographic projection).svg
| lengas_oficialas = {{Bes
|[[alemand]]
|[[francés]]
|[[italian]]
|[[romanch]]
}}
| capitala = [[Bèrna]] (''de facto'')
| mai_granda_vila = [[Zuric]]
| tipe_govèrn= [[Republica constitucionala]] [[regim parlamentari|parlamentària]][[federacion|federala]]
|títols_dirigents=[[Lista dels presidents de Soïssa|Presidenta de la Confederacion]]
|noms_dirigents=[[Karin Keller-Sutter]] (2025)
|superfícia_reng=134
|superfícia_totala={{formatnum:41285}}
|percentatge_aiga={{unitat|3,7}}
|populacion_reng=96
|populacion_totala={{formatnum:8036917}}
|populacion_annada=2013
|densitat=194.7
|tipe_independéncia=
|país_independéncia= 
|data_independéncia=
|païses frontalièrs=
|gentilici= 
|IDH_annada=
|IDH= 
|IDH_categoria=
|IDH_reng=
|còde_país=CH
| moneda =[[Franc soís]]
| còde_moneda=CHF
|fus_orari=+1 ([[ora d'estiu|estiu]] +2)
|imne_nacional=Cantic Soís
|domeni_internet=[[.ch]]
|indicatiu_telefonic=41
| organizacions_internacionalas=
}}

'''Soïssa''' (en [[alemand]] ''Schweiz''; en [[francés]] ''Suisse'', en [[italian]] ''Svizzera''; en [[romanch]] ''Svizra''),&lt;ref group=&quot;Nòta&quot;&gt;En [[Alemanic|alamanic]]: ''Schwiz''; en [[francomtés]] e [[francoprovençal]]: ''Suisse''; en [[lombard]]: ''Svizera''.&lt;/ref&gt; oficialament la '''Confederacion Soïssa'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Ref-web|títol=Confederazione svizzera|url=https://hls-dhs-dss.ch/it/articles/009827/2020-09-15/|òbra=Diccionari Istoric de Soïssa (DHS)|lenga=italian soís}}&lt;/ref&gt; (en alemand: ''Schweizerische Eidgenossenschaft''; en francés: ''Confédération suisse''; en italian: ''Confederazione svizzera''; en romanch: ''Confederaziun svizra'') o '''Confederacion Elvetica'''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; (en [[latin]] ''Confœderatio Helvetica;'' acronim '''CH'''), es un estat del centre de l’[[Euròpa]] sens accès a la mar. Confronta [[Alemanha]] a nòrd, [[Liechtenstein]] e [[Àustria]] a l’èst, [[Itàlia]] al sud e [[França]] a l’oèst. 

Soïssa a pas de capitala oficiala, mas lo poder executiu e legislatiu a lo sèti a [[Bèrna]]. Lo gentilici es '''soís, soïssa''' (plural ''soïsses'' (o ''soís''), ''soïssas'').

== Istòria ==

{{veire|Istòria de Soïssa}}

=== Preïstòria e Antiquitat ===

Lei traças umanas pus ancianas descubèrtas en Soïssa datan d'aperaquí {{formatnum:100000}} ans. L'[[agricultura]] i apareguèt dins lo corrent dau millenari VI av. JC e lo periòde situat entre lo Neolitic Mejan e l'[[Edat del Bronze|Edat dau Bronze]] foguèt caracterizat per un abitat palunenc. Aquela societat dispareguèt au sègle IX av. JC amb l'acomençament de l'[[Edat del Fèrre|Edat dau Fèrre]] e lo desvolopament de la [[civilizacion de Hallstatt]] liat a l'installacion de populacions [[cèltas]]. Lei tecnologias e lo mòde de vida cèlta transformèron pauc a pauc la cultura locala que passèt de la [[civilizacion de Hallstatt|cultura de Hallstatt]] a la [[cultura de La Tène]].

A la fin dau sègle II av. JC, lei [[Cimbres]] e dei [[Teutons]] abandonèron [[Jutlàndia]] per venir s'installar sus lo plan elvetic. Ne'n ocupèron la màger part mai tribüs [[cèltas]] se mantenguèron dins la region. Pasmens, sota la pression germanica, deguèron pauc a pauc migrar en direccion de la [[França]] actuala. Certanei tribüs de Cimbres e de Teutons jonhèron tanben aqueu movement que suscitèt de combats dins lo sud-oèst de [[Gàllia]]. Lei tribüs localas demandèron l'ajuda de [[Roma]] que sei tropas foguèron desfachas en [[-107|107 av. JC]] sus lei ribas de [[Garona]]. Aquò entraïnèt lo mandadís d'una segonda armada comandada per [[Caius Marius]] qu'exterminèt lei Germans a la [[batalha d'Ais]] en [[102|102 av. JC]]. Aquò permetèt a [[Roma]] de reorganizar lo poblament dei regions elveticas fins a la [[Guèrra de las Gàllias|guèrra dei Gàllias]]. D'efèct, en [[-58|58 av. JC]], una temptativa novèla dei Cèltas elvetics en direccion dau territòri dei [[Santons]] se turtèt a l'oposicion dei [[legion romana|legions]] de [[Juli Cesar]] que lei rebutèt a la [[batalha de Bibracte]]. Après aquela desfacha, lei vencuts deguèron s'entornar dins sa region d'origina onte foguèron atacats per de pòbles germans. En [[-52|52 av. JC]], mandèron de renfòrç a [[Vercingetorix]].

Après [[Sètge d'Alèsia|Alèsia]], lei pòbles elvetics foguèron pauc a pauc integrats dins l'[[Empèri Roman]] amb la fondacion de [[colonialisme|colonias]] de veterans coma Augusta Raurica dins la region de [[Basilèa]]. Lei darrierei tribüs [[independéncia|independentas]] foguèron somesas en [[-7|7 av. JC]]. Dins lo corrent dau sègle I ap. JC, la region èra una zòna [[frontiera|frontaliera]] estrategica ocupada per un nombre important de [[garnison]]s permanentas. L'[[oppidum]] d'[[Avenches|Aventicum]] venguèt la [[vila]] principala dau país e un ret rotier foguèt bastit per facilitar lei desplaçaments. Aquela situacion cambièt ai sègles II e III ap. JC amb lo desplaçament de la [[frontiera]] vèrs lo [[nòrd]] e lo mantenement de la ''[[Pax Romana]]''. L'usatge dau [[latin]] se generalizèt e la region conoguèt un periòde de prosperitat economica. A partir de [[350]], lo [[cristianisme]] agantèt lo territòri elvetic e de [[glèisa]]s apareguèron dins lei vilas principalas.

Aqueu periòde de prosperitat s'acabèt a partir de la fin dau sègle III amb la represa deis incursions barbaras. Una premiera ataca en [[260]] entraïnèt lo pilhatge de mai d'una vila. Au sègle IV, leis emperaires romans successius ordonèron la construccion de [[fortificacion]]s e de [[torre]] e d'agachons. Pasmens, a partir de [[401]], l'aumentacion de la pression militara lòng dei [[frontiera]]s entraïnèt l'acomençament de migracions vèrs lo [[sud]]. Après l'afondrament de l'[[Empèri Roman d'Occident]] a partir de [[406]], la region foguèt totalament abandonada per lei Romans e laissada a de pòbles federats ([[Burgondas]] e [[Alamans]]).

=== Edat Mejana Auta ===

L'afondrament de l'[[Empèri Roman d'Occident]] permetèt ai [[Burgondas]] de s'installar dins l'[[oèst]] de la Soïssa actuala. [[Genèva]] venguèt una [[capitala]] de son reiaume. Se mesclèron pauc a pauc ai populacions galloromanas localas, gardèron l'usatge dau [[latin]] e conquistèron la màger part de la vau de [[Ròse]], Valés e plusors còls [[Aups|aupencs]] estrategics. Pasmens, foguèron vencuts per lei [[Francs]] en [[534]] e son territòri annexat au domeni merovingian. En [[550]], lo rèsta dau territòri elvetic foguèt a son torn conquistat per lei Francs. Lei venceires favorizèron leis Alamans, installats dins l'èst de Soïssa dempuei [[260]], que poguèron s'installar dins lo centre dau país.

La region demorèt dins lo domeni merovingian fins a la fin de la [[dinastia]] au sègle VIII. Puei, faguèt partida de l'[[Empèri Carolingian]] fins a sa dislocacion. Devesida ente lei ducats de Borgonha a l'[[oèst]] e de [[Soabia]] a l'[[èst]], Soïssa intrèt dins la [[feodalitat]] au sègle IX quand plusors dinastias localas prenguèron lo contraròtle dau territòri. Leis ambicions de la pus importanta, lei [[Habsborg]], inquietèron rapidament leis autreis ostaus e la pichona [[noblesa]].

=== La formacion de la Confederacion ===

[[File:Confederacion dei VIII Cantons.png|thumb|Confederacion dei VIII Cantons vèrs 1385.]]

L'emergéncia de Soïssa se debanèt dins l'encastre de l'afirmacion dau poder de l'Ostau dei Habsborg au sen dau [[Sant Empèri Roman Germanic]]. D'efèct, la poissança de la futura dinastia imperiala entraïnèt la formacion d'alianças quasi permanentas entre diferentei [[vila]]s e comunautats montanhardas ostilas ai Habsborg ò solament desirosas de mantenir son autonòmia. A respèct deis autrei coalicions dau Sant Empèri, aquel esquèma es fòrça particular en causa de son aspèct durable e de la reünion d'entitats diferentas (vilas, comunautats de paisans liures... etc.)&lt;ref&gt;D'efèct, dins lo rèsta dau Sant Empèri, lei vilas e lei comunautats ruralas avián generalament d'interès fòrça diferents. En particular, mai d'una vila èra a assaiar d'aumentar son poder au detriment dei paisans de son relarg.&lt;/ref&gt;. Sa formacion foguèt tanben favorizada per lo desplaçament progressiu dau centre de gravitat dau territòri Habsborg en direccion d'[[Àustria]] a partir de [[1278]].

La premiera etapa de la formacion de la Confederacion foguèt la conclusion en [[1291]] d'un acòrd permanent entre lei comunautats montanhardas (''Waldstätten'') d'Uri, de Schwytz e d'Unterwald per mantenir l'òrdre public. Pasmens, aqueu pacte formèt pereu la basa d'una aliança defensiva còntra lei pretencions dei Habsborg ([[batalha de Morganten]] en [[1315]]). L'ostilitat ai Habsborg entraïnèt per la seguida l'adesion de la vila de Lucerne ([[1332]]), de Zurich ([[1351]]), dei montanhards de Glaris ([[1352]]) e de la vila de Berne ([[1353]]). La vila de Zug foguèt tanben obligada d'intrar dins lo sistèma en [[1352]]. Aquel ensems es uei dich Confederacion deis Uech mai èra en realitat encara solament una aliança militara defensiva maugrat l'adopcion de quauqueis elements juridics comuns en [[1370]].

D'efèct, lei tensions frontalieras èran importantas amb lei Habsborg e un conflicte d'amplor aguèt luòc de [[1386]] a [[1388]]. Maugrat la mobilizacion d'una armada importanta, Leopold de Habsborg foguèt batut e tuat a la [[batalha de Sempach]] ([[1386]]). Puei, dos annadas pus tard, una autra armada Habsborg foguèt durament desfacha a [[Batalha de Nafels|Nafels]]. Aquelei victòrias faguèron de la Confederacion una poissança regionala e una fòrça militara de remarca.

=== L'expansion de la Confederacion au sègle XV ===

Lo sègle XV foguèt caracterizat per una expansion importanta de la Confederacion que foguèt l'òbra dei cantons diferents. D'efèct, en despiech de l'aliança comuna, cada canton aviá gardat la sieuna politica e se preocupava principalament dei sieus interès. En particular, Berne èra interessada per una expansion vèrs l'oèst, Zurich e Schwytz vèrs l'èst e Uri vèrs lo sud. Ansin, seis accions, mai ò mens sostengudas per leis autrei cantons, entraïnèron l'expansion de la Confederacion dins diferentei direccions :
* au [[nòrd]], lei Confederats aprofichèron lo fòrabandiment de Frederic de Tiròl per prendre possession de sei fèus d'[[Argòvia]] en [[1415]]. Venguèron de bailatges comuns, es a dire de territòris administrats per au mens dos cantons.
* a l'[[èst]], la revòuta dei montanhards d'[[Appenzell]] còntra l'abat de Sant Gall au començament dau sègle XV foguèt a l'origina d'una aliança entre leis insurgents e la Confederacion. Fins a [[1460]], rompre l'isolament d'[[Appenzell]] foguèt un axe importanta de la politica dei cantons orientaus. La [[mòrt]] sensa eiretier dau [[còmte]] de [[Toggenborg]] en [[1436]] entraïnèt una guèrra entre [[Zurich]] e [[Frederic III de Habsborg]] d'un caire e [[Schwytz]] e [[Glaris]] d'autre caire que s'acabèt per la desfacha de [[Zurich]] en [[1446]]. Zurich deguèt renonciar a son aliança amb lei Habsborg, çò que renforcèt la coesion dei cantons. Ansin, dins lo corrent dau decenni 1450, poguèron prendre lo contraròtle de l'abadiá de Sant Gall e dei [[vila]]s de Sant Gall e de [[Schaffhouse]] permetent d'establir lo contacte amb [[Appenzell]]. Aquò foguèt completat en [[1460]] per la conquista de [[Turgòvia]].
* au [[sud]], [[Uri]] s'interessèt au [[Còl de Sant Gotard]] e assaièt d'estendre son influéncia sus lo pendís sud deis [[Aups]]. Pasmens, se turtèt ais ambicions dei [[Ducat de Milan|ducs de Milan]] que limitèrons son expansion a la vau auta de Tessin.
* a l'[[oèst]], [[Bèrna]] deguèt faciar la poissança dau [[Ducat de Borgonha]] mai sa [[diplomacia]] li permetèt de trobar d'aliats poderós coma [[França]] ò [[Savòia]]. En [[1475]], intervenguèt en [[Franca Comtat]] còntra [[Carles lo Temerari]] qu'ataquèt dirèctament la Confederacion l'[[annada]] seguenta. Batut a [[Batalha de Grandson|Grandson]] e a [[Batalha de Morat|Morat]], foguèt tuat a la [[batalha de Nancí]] en [[1477]]. Pasmens, lei cantons refusèron de sostenir la politica expansionista de Bèrna vèrs l'oèst.

=== La Confederacion dei XIII cantons ===

[[File:Soïssa - Sègle XVIII.png|thumb|Confederacion dei XIII Cantons avans la Revolucion Francesa.]]

La victòria còntra [[Borgonha]] entraïnèt l'adesion de [[Friborg]] e de [[Soleure]] en [[1481]] en despiech de l'oposicion dei cantons montanhards, inquiets de l'influéncia creissenta dei [[vila]]s. De mai, per evitar d'implicar la Confederacion dins un conflicte d'amplor, lei doas vilas deguèron renonciar au mantenement d'una politica estrangiera pròpria. Lei meteissei condicions foguèron aplicadas per l'adesion de [[Basilèa]] e de [[Schaffhouse]] en [[1501]]. En [[1513]], [[Appenzell]] obtenguèt a son torn l'estatut de canton. Aquò acabèt la formacion de la [[Confederacion dei XIII cantons]].

Enterin, una guèrra còntra l'emperaire [[Maximilian Ièr (emperaire germanic)|Maximilian]] que voliá impausar d'[[impòst]]s e de tribunaus imperiaus sus lo territòri confederat s'acabèt per una victòria novèla. En [[1499]], l'emperaire deguèt signar lo [[Tractat de Basilèa]] que faguèt de la Confederacion una entitat ''[[de facto]]'' [[independéncia|independenta]]. La poissança militara dei cantons favorizèt lo recrutament de [[mercenari]]s elvetics per mai d'una poissança. Participèron en particular ai guèrras d'Itàlia. Aquò foguèt l'occasion de conquistar [[Tessin]] e [[Milan]]. Pasmens, en [[1515]], la [[batalha de Marinhan|desfacha de Marinhan]] permetèt ai [[França|Francés]] d'ocupar lo ducat. L'annada seguenta, [[França]] e la Confederacion signèron un acòrd de [[patz]] que demorèt en plaça fins a la [[Revolucion Francesa|Revolucion]].

=== La Reforma e lei crisis religiosas ===

La [[Reforma protestanta|Reforma]] aguèt d'efècts importants au sen de la Confederacion. Tre [[1518]], [[Ulrich Zwingli]] prediquèt la Reforma dins la vila de [[Zurich]]. Dins lo corrent deis annadas 1520, [[Zurich]], [[Bèrna]], [[Basilèa]] e [[Schaffhouse]] s'èran raliadas a sei tèsis. Au contrari, lei cantons montanhards, [[Zog]], [[Lucèrna]], [[Soleure]] e [[Friborg]] demorèron fidèus au [[catolicisme]]. Dins lei cantons de [[Glaris]] e d'[[Appenzell]], lei populacions èran fòrça devesidas e certanei parròquias se convertiguèron au [[protestantisme]].

Aquelei divisions favorizèt un conflicte religiós que foguèt entraïnat per la question de la religion dei bailatges comuns. Lei [[catolicisme|catolics]] s'impausèron en [[1531]]. La [[patz de Kappel]] definiguèt un partiment religiós estricte de la Confederacion segon lo principi ''Cujus regio, ejus regio''. La màger part dei bailatges comuns venguèron ò demorèron ansin catolics. Leis excepcions unicas foguèron [[Glaris]] e [[Appenzell]]. Pasmens, aqueu reglament èra provisòri car foguèt completat per un estatut de proteccion donat ai catolics de Glaris, venguts minoritaris dins lo canton, e per lo partiment dau canton d'[[Appenzell]] en [[1597]].

Aquela crisi descoratjèt pas leis esfòrç de [[Bèrna]] per estendre son territòri vèrs l'[[oèst]]. En [[1526]], acceptèt de protegir [[Genèva]] qu'èra l'objècte de revendicacions de part de [[Savòia]]. Dins aquò, aquela decision causèt d'esitacions de part dei Bernés car un conflicte còntra la [[Savòia]] catolica podiá venir la causa d'una confrontacion religiosa entre cantons. Après la conversion de [[Genèva]] au [[protestantisme]] ([[1536]]) e la menaça d'una intervencion francesa, [[Bèrna]] ocupèt lo país de Vaud, intrèt en [[Genèva]] e conquistèt lo país de Gex. Pasmens, deguèron abandonar sei conquistas dins lo corrent deis annadas 1560 sota la pression dei cantons catolics. La question foguèt pas reglada avans [[1602]]-[[1603]] e la revirada d'una ataca de [[Savòia]] còntra la ciutat genevesa que venguèt oficialament un aliat de la Confederacion.

=== De la Reforma a la Revolucion Francesa ===

La Confederacion conoguèt un periòde d'estabilitat dau sègle XVI a la [[Revolucion Francesa]] que favorizèt l'emergéncia progressiva d'un sentiment culturau comun. [[Canton de Valés|Valés]] e lei [[Tres Ligas]] èran aliats dei 13 cantons. [[Genèva]] e [[Mulosa]] èran aliats ai cantons [[protestantisme|protestants]], lo principat de [[Canton de Neuchâtel|Neuchâtel]] e l'evescat de Basilèa avián de liames amb [[Bèrna]] e l'abadiá e la vila de Sant Gall èran d'aliats menors de la Confederacion. Aquela organizacion cambièt franc dau periòde de la [[Guèrra de Trenta Ans]] que veguèt de combats acarnats opausar [[França|Francés]] e [[Espanha|Espanhòus]] sus lo territòri dei [[Tres Ligas]]. Pasmens, en [[1639]], lei ligas foguèron restauradas e recupèron sei territòris.

I aviá ges d'autoritat federala que la Dieta èra solament une conferéncia d'[[ambaissador]]s que preniá sei decisions a l'unanimitat. Èra subretot cargat de la gestion dei bailatges comuns e sa presidéncia èra assegurat per [[Zurich]]. Leis institucions intèrnas de cada canton èran fòrça variablas evolucionannt entre de modèls basats sus una assemblada generala e de sistèmas donant la màger part dei poders a la borgesiá urbana. La maufisança entre [[Catolicisme|catolics]] e [[Protestantisme|protestants]] demeniguèt gaire e lei dos camps formèron d'alianças estrangieras dins lo cas d'un novèu conflicte religiós. Pasmens, ges de camp prenguèt l'iniciativa d'una guèrra e la [[patz]] demorèt entraïnant a partir de la segonda mitat dau sègle XVIII l'emergéncia d'un particularisme elvetic.

=== La Republica Elvetica ===

La [[Confederacion Elvetica]] se trobèt implicat dins lei guèrras revolucionàrias tre [[1795]] e venguèt un teatre d'operacions per lei dos camps especialament a la fin dau decenni. [[França]] annexèt lo sud de l'evescat de Basilèa en [[1797]], [[Mulosa]] e [[Genèva]] l'annada seguenta. Totjorn en [[1798]], impausèt la creacion d'una [[Republica Elvetica]] dotada d'una [[constitucion]] unificatritz e centralizatritz. Pasmens, la populacion acceptèt pas aquelei modificacions e lo retirament dei tropas francesas en [[1802]] entraïnèt lo caòs. En [[1803]], [[Napoleon Bonaparte]] impausèt l'[[Acte de Mediacion]] que contentava una partida dei revendicacions elveticas. La Republica venguèt confederala. Lo canton dei [[Grisons]] foguèt creat a partir dei [[Tres Ligas]] e cinc  cantons novèus foguèron fondats a partir dei bailatges comuns. [[Canton de Valés|Valés]] foguèt annexat a l'[[Empèri Francés]]. [[Napoleon Bonaparte|Bonaparte]] venguèt lo cap de l'Estat amb lo títol de mediator.

=== La Restauracion e la Regeneracion ===

[[File:Soïssa - Guèrra Civila de 1847.png|thumb|Partiment de Soïssa au començament de la Guèrra dau Sonderbund.]]

En [[1815]], après la desfacha finala de [[Napoleon Bonaparte|l'emperaire]], un Pacte federau restaurèt una Confederacion basat sus lo modèl d'avans la [[Revolucion Francesa|Revolucion]]. Pasmens, incluguèt d'ara endavant 22 cantons (lei 13 cantons originaus, lei 6 cantons creats per [[Napoleon Bonaparte|Bonaparte]] e [[Genèva]], [[Canton de Valés|Valés]] e [[Canton de Neuchâtel|Neuchâtel]]). [[Bèrna]] perdiguèt lo [[País de Vaud]] mai annexèt l'[[evescat de Basilèa]] coma compensacion. [[França]] e [[Savòia]] deguèron tanben cedir quauquei territòris frontaliers per facilitar lei comunicacions amb [[Genèva]]. Enfin, lo [[Tractat de París (1815)]] proclamèt la neutralitat perpetuala de la Confederacion e l'inviolabilitat de son territòri.

Pasmens, la restauracion deis ancianeis institucions maucontentèt una partida importanta de la populacion qu'aviá adoptat leis idèas liberalas de la [[Revolucion Francesa]]. En [[1830]], un movement revolucionari pacific (la Regeneracion) entraïnèt la [[democracia|democratizacion]] de plusors cantons. En [[1833]], lo refús de la [[borgesiá]] de [[Basilèa]] de partejar lo poder amb leis abitants dei campanhas entraïnèt la secession dei zònas ruralas. Dins aquò, aquelei cambiaments foguèron rapidament a l'origina de tensions importants dins l'encastre dei divisions religiosas  (protestants còntra catolics) e politicas (liberaus e radicaus còntra conservadors) dau país. Après una tiera d'incidents, sèt cantons catolics signèron en [[1845]] un pacte defensiu dich ''[[Sonderbund]]''. Dos ans pus tard, lei radicaus, majoritaris a la Dieta, ordonèron la dissolucion d'aquela aliança. Lo refús entraïnèt una [[Guèrra dau Sonderbund|brèva guèrra civila]] (un centenau de tuats) que s'acabèt per la desfacha dau ''[[Sonderbund]]''. Lei vencuts deguèron acceptar una revision prefonda dau Pacte federau de [[1815]].

=== La Soïssa modèrna ===

==== La formacion de l'estat federau ====

En [[1848]], una [[constitucion]] novèla foguèt adoptada. Creèt un [[estat]] [[federalisme|federalista]] laissant una autonòmia importanta ai cantons. Un Conseu nacionau e un Conseu deis estats foguèron creats per exercir lo poder legislatiu federau e [[Bèrna]] venguèt la [[capitala]] d'aqueleis institucions. La defensa e la [[diplomacia]] venguèron de prerogativas dau govèrn centrau. Modificada en [[1874]], aquela constitucion es totjorn en vigor.

==== La segonda mitat dau sègle XIX ====

Dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX, lei tensions demorèron vivas entre cantons catolics e protestants en causa de la question dau pagament dau deute de guèrra unicament assegurat per lei vencuts fins a [[1852]], dau sistèma electorau que sa consequéncia èra l'eliminacion dei [[coservatisme|conservadors]] e de la separacion constitucionala de la Glèisa e de l'Estat. Pasmens, lei problemas s'amaisèron pauc a pauc, especialament après l'obtencion d'un elegit per lei conservadors au Conseu nacionau en [[1891]]. En parallèl, la democratizacion contunièt amb l'extension dau drech de referendum a la màger part de la populacion, l'adopcion d'un sistèma de vòte majoritari pus representatiu e lo principi de l'escòla primària obligatòria. L'estat federau foguèt egalament renfòrçat amb la creacion d'un Tribunau Federau e d'un monopòli sus l'emission de moneda donat au poder centrau (completat en [[1907]] per la creacion d'una banca nacionala). En [[1898]], lei drechs civius e penaus venguèron de prerogativas federalas e la durada quotidiana dau trabalhs foguèt fixada a 11 oras en [[1877]].

Au nivèu diplomatic, de tensions aguèron tanben luòc amb [[Prússia]] e [[França]] a prepaus deis afaires de [[Canton de Neuchâtel|Neuchâtel]] e de Savòia. D'efèct, en [[1856]], un còp d'estat reialista prenguèt brèvament lo poder dins lo [[canton de Neuchâtel]] — qu'èra juridicament un fèu dau rèi de [[Prússia]] — e demandèt sa reintegracion au sen de [[Prússia]]. Lei Prussians mobilizèron sei fòrças armadas per conquistar la region mai deguèron se clinar en fàcia deis oposicions [[Reialme Unit|britanica]] e [[França|francesa]]. Lo segond afaire se debanèt amb l'annexion de [[Savòia]] per [[França]] en [[1866]]. Un tractat ancian donava lo drech a Soïssa d'ocupar lo nòrd de la region per se protegir d'una menaça militara. Lo Conseu federau considerèt la possibilitat de declarar la guèrra ai Francés per ocupar l'endrech avans de se retractar e de reglar totei lei desacòrdis frontaliers amb [[París]] en [[1868]].

==== Lo sègle XX ====

Soïssa adoptèt una politica de neutralitat armada durant lei dos conflictes mondiaus e capitèt de demorar en fòra dei combats. Pasmens, la [[Premiera Guèrra Mondiala]] i causèt una tiera de crisis economicas marcadas per de grèvas duras e de problemas d'avitalhament. Dins lo corrent deis annadas 1930, la [[crisi economica de 1929]] favorizèt lei progrès dau [[comunisme]] e dau [[faissisme]]. Lo 9 de novembre de [[1932]], l'armada tirèt sus una manifestacion antifaissista tuant 13 personas. Lei tensions demeniguèron vèrs la fin dau decenni e sindicats e patrons signèron la [[patz dau trabalh]] en [[1937]], un acòrd assaiant d'organizar lo reglament negociat dei conflictes obriers.

Après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], Soïssa contunièt de renfòrçar son modèl amb l'introduccion d'una assegurança vielhitge en [[1946]] e l'egalitat entre sei ciutadans amb l'adopcion dau sufragi femenin entre [[1971]] e [[1972]]. Leis annadas 1960-1970 foguèron dominadas per la question jurassiana regardant la separacion dei districtes [[francés|francofòns]] dau canton de Bèrna. Après una lònga lucha politica e juridica, un canton de Jura, en majoritat catolic, foguèt fondat en [[1979]]. Au nivèu diplomatic, Soïssa contunièt de defendre sa neutralitat armada e demorèt en fòra de l'[[ONU]] fins a [[2002]]. Refusèt tanben d'integrar l'[[Union Europèa]] au profiech d'una politica de cooperacion basada sus d'acòrds bilateraus.

== Politica ==
''De veire: [[Cantons soïsses]]''
== Geografia ==
[[Fichièr:sz-map.png|thumb|200px|left]]
''De veire: [[Cantons soïsses]]''

* [[Aira|Superfícia]]: {{formatnum:41284}} km²
* Distància nòrd-sud: 220 km
* Distància oèst-èst: 348 km
* Punt culminant: 4634 m (la punta Dufour dins lo massís del [[mont Ròse]], Valés)
* Luòc mai bas: 193 m (lac Major, Tessin)

Soïssa a tres grandas regions naturalas:

* Los [[Alps]] que forman 60% del territòri soís amb tres partidas:
** L'Engadina a l'èst dins lo canton dels Grisons (punt culminant: Piz Bernina - 4049 m)
** Los Alps de l'Oberland Bernés (punt culminant: Finsteraarhorn - 4274 m)
** Los Alps Peninas (punt culminant: Punta Dufour, mont Ròse - 4634 m)

* Lo [[Jura (montanha)|Jura]] es al nòrd-oèst del territòri (10%), fasent frontièra amb [[França]] e [[Alemanha]].

* Entre aquestas doas cadenas de montanhas se tròba la [[plan soís|Plana soïssa]] que concentra la màger part de la populacion (30% del territòri soís).

'''Vilas principalas:'''
* [[Zuric]] 
* [[Basilèa]]
* [[Genèva]]
* [[Bèrna]]
* [[Lausana]]

2880 comunas soïssas e 26 cantons.

== Economia ==
''De veire: [[Economia de Soïssa]]''
== Cultura ==
Soïssa es situada entre de grands païses europèus qu'an influenciat sas lengas e sas culturas. A quatre lengas oficialas : l’[[alemand]] (64%) al nòrd e al centre, lo [[francés]] (19%) a l’oèst, l’[[italian]] (8%) al sud, e lo [[romanch]] qu'es una lenga romanica parlada per una minoritat pichona (1%) dins lo sud-èst del canton dels Grisons.
L'[[alemand]] parlat en Soïssa Alamanica es un dialècte apelat [[soís alemand]] o ''schwyzerdütsch''. Fòrça Soïsses parlan mai d'una lenga, e los residents e trabalhaires estranhs son mai de 20% de la populacion activa.
== Bibliografia ==

* {{cite book
| last                  = Jean-Jacques Bouquet
| first                 = 
| authorlink            =
| last[n]               = 
| first[n]              = 
| author[n]-link        = 
| editor                = PUF
| editor-link           = 
| editor[n]-last        = 
| editor[n]-first       = 
| editor[n]-link        = 
| others                = 
| title                 = Histoire de la Suisse
| trans_title           = 
| url                   = 
| archiveurl            = 
| archivedate           = 
| format                = 
| accessdate            = 
| type                  = 
| edition               = 
| series                = 
| volume                = 
| date                  = 
| origyear              = 
| year                  = 2005
| month                 = 
| publisher             = 
| location              = 
| language              = francés
| isbn                  = 
| oclc                  = 
| lccn                  = 
| doi                   = 
| bibcode               = 
| id                    = 
| page                  = 
| pages                 = 
| nopp                  = 
| at                    = 
| chapter               = 
| trans_chapter         = 
| chapterurl            = 
| quote                 = 
| ref                   = 
| laysummary            = 
| laydate               = 
| author-mask           = 
| author-name-separator = 
| author-separator      = 
| display-authors       = 
| separator             = 
| postscript            = 
| lastauthoramp         = 
}}
* {{cite book
| last                  = Edgar Bonjour
| first                 = 
| authorlink            =
| last[n]               = 
| first[n]              = 
| author[n]-link        = 
| editor                = Helbing &amp; Lichtenhahn
| editor-link           = 
| editor[n]-last        = 
| editor[n]-first       = 
| editor[n]-link        = 
| others                = 
| title                 = Geschichte der schweizerischen Neutralität
| trans_title           = 
| url                   = 
| archiveurl            = 
| archivedate           = 
| format                = 
| accessdate            = 
| type                  = 
| edition               = 
| series                = 
| volume                = 
| date                  = 
| origyear              = 
| year                  = 1970
| month                 = 
| publisher             = 
| location              = 
| language              = alemand
| isbn                  = 
| oclc                  = 
| lccn                  = 
| doi                   = 
| bibcode               = 
| id                    = 
| page                  = 
| pages                 = 
| nopp                  = 
| at                    = 
| chapter               = 
| trans_chapter         = 
| chapterurl            = 
| quote                 = 
| ref                   = 
| laysummary            = 
| laydate               = 
| author-mask           = 
| author-name-separator = 
| author-separator      = 
| display-authors       = 
| separator             = 
| postscript            = 
| lastauthoramp         = 
}}
* {{cite book
| last                  = Grégoire Nappey
| first                 = 
| authorlink            =
| last[n]               = 
| first[n]              = 
| author[n]-link        = 
| editor                = LEP
| editor-link           = 
| editor[n]-last        = 
| editor[n]-first       = 
| editor[n]-link        = 
| others                = 
| title                 = Histoire Suisse
| trans_title           = 
| url                   = 
| archiveurl            = 
| archivedate           = 
| format                = 
| accessdate            = 
| type                  = 
| edition               = 
| series                = 
| volume                = 
| date                  = 
| origyear              = 
| year                  = 2007
| month                 = 
| publisher             = 
| location              = 
| language              = francés
| isbn                  = 
| oclc                  = 
| lccn                  = 
| doi                   = 
| bibcode               = 
| id                    = 
| page                  = 
| pages                 = 
| nopp                  = 
| at                    = 
| chapter               = 
| trans_chapter         = 
| chapterurl            = 
| quote                 = 
| ref                   = 
| laysummary            = 
| laydate               = 
| author-mask           = 
| author-name-separator = 
| author-separator      = 
| display-authors       = 
| separator             = 
| postscript            = 
| lastauthoramp         = 
}}


== Nòtas e referéncias ==

=== Nòtas ===

&lt;references group=&quot;Nòta&quot; /&gt;
=== Referéncias ===
{{Commons|Switzerland|Soïssa}}

[[Categoria:Soïssa|*]]
&lt;references /&gt;

=== Ligams extèrnes ===
{{païses d'Euròpa (COE)}}</text>
      <sha1>8cdj3my7jlu5thmyrwtsbp2jy39gq93</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Embèrt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3556</id>
    <revision>
      <id>2497098</id>
      <parentid>2495896</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T18:04:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <origin>2497098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5036" sha1="5iqmseaho4zdw6xx4xcea089sm7kr70" xml:space="preserve">{{dialècte Auvernhat}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Embèrt
 | nom2          = ''Ambert''
 | imatge        = Ambert JPG01.jpg
 | descripcion   = La maison de comuna d'Embèrt.
 | lògo          = 
 | escut         = Blason ville fr Ambert (Puy-de-Dôme).svg
 | escais        =los pelharons
 | region ist    = {{Auvèrnhe}}
 | parçan        =
 | insee         = 63003
 | cp            = 63600
 | region        = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]]
 | arrondiment   = [[Arrondiment d'Embèrt]] ([[chapluòc]])
 | canton        = [[Canton d'Embèrt]] ([[chapluòc]])
 | cònsol        = Guy Gorbinet
 | mandat        = [[2020]]-[[2026]]|
 | intercom      = [[Comunautat de comunas Embèrt Liuradés Forés]]
 | gentilici     = embertoés/-oesa
 | longitud      = 3.7425
 | latitud       = 45.5503
 | alt mini      = 514
 | alt mej       = 
 | alt maxi      = 1365
 | km²           = 60.48
|}}

'''Embèrt''' (en [[francés]] ''Ambert'') es una comuna d'[[Auvèrnhe (Occitània)|Auvèrnha]] dins le departament dau [[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]] de la region d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]].

Es una de las quatre sosprefecturas dau departament embei [[Soire]], [[Riòm]] e [[Tièrn]].

La viala es famosa per sa gastronomia. La [[forma d'Embèrt]] es un formatge renomat, dins los temps produit dins las jassariás de [[Forés]] en periòde d'estiva. Le borg a per particularitat d'aver una maison de comuna redonda qu'èra l'ancian marchat aus grans, le centre medievau a gardat de maisons de corondatges.

==Toponimia==
Le nom de la viala vendriá de ''amba'' (« petiòta ribèira ») + ''ritus'' (« ga »)&lt;ref&gt;Quauquas originas de noms de luòcs en Auvèrnhe : http://crehangec.free.fr/auv.htm&lt;/ref&gt;. Dins le parlar de la comuna, se ditz [ɛ̃ˈbɛr]&lt;ref&gt;Jules Gilliéron, ''Atlas linguistique de la France'', 1902-1910, carta &quot;noms patois des localités&quot;.&lt;/ref&gt;. Mens localament, podèm ausir las fòrmas [ɛ̃ˈbar]&lt;ref&gt;''Le parler auvergnat d'Ambert'', Pierre Rimbaud&lt;/ref&gt; e [ɛ̃ˈbjar]&lt;ref&gt;Collectatges IEO 63.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://ia601607.us.archive.org/18/items/auvergnegrammaire/auvergnegrammaire.pdf&lt;/ref&gt;.

Las atestacions ancianas son ''Amberti'' en [[Sègle XIII|1239]] e ''Ambertensis'' en [[1666]].

==Geografia==
[[Fichièr:Ambert.jpg|vignette|alt=Vue d'Ambert|La viala d'Embèrt s'estend au pè daus monts de [[Liuradés]] e de [[Forés]].]]
Per la rota, [[Montbrison (Léger)|Montbrison]] se trapa a  {{unitat|45|km}} a l’èst, [[Tièrn]] a {{unitat|53|km}} au nòrd, [[Soire]] a {{unitat|58|km}} a l'oèst, [[Sant Estève]] a {{unitat|73|km}} au sud-èst e [[Clarmont-Ferrand]] a {{unitat|80|km}} au nòrd-oèst&lt;ref&gt;Distància terrèstras segon [[Open Source Routing Machine]].&lt;/ref&gt;.

Embèrt se situa dins la plana dau mèma nom, enrodat a l'èst per los monts de [[Forés]] e a l'oèst per los monts de [[Liuradés]].

== Eraldica ==
[[Imatge:Blason ville fr Ambert (Puy-de-Dôme).svg|100px|left|thumb|Escut d'Embèrt]] 
Blasonament : ''d'azur amb la crotz d'argent cantonada de quatre trèfles d'aur''

== Istòria ==
Au Moien Atge, Embèrt èra aparada embei de fortificacions embei biaucòp de tors.

Embèrt fuguèt un grand centre de fabricacion de papèir fait embei de teissuts e aviá biaucòp de molins per pressar le chanvre e le lin.

Durant las [[Guèrras de Religion]] Embèrt fuguèt victima d'atrocitats comesas per l'armada uganauta dau [[Capitani Merle]] en [[1574]].

==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee=63003
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat=Guy Gorbinet|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Christian Chevaleyre|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

== Demografia ==
 {{Demografia|insee=63003
|1793=
|1800=
|1806=
|1821=
|1831=
|1836=
|1841=
|1846=
|1851=
|1856=
|1861=
|1866=
|1872=
|1876=
|1881=
|1886=
|1891=
|1896=
|1901=
|1906=
|1911=
|1921=
|1926=
|1931=
|1936=
|1946=
|1954=
|1962= 7160
|1968= 7328
|1975= 7603
|1982= 7722
|1990= 7420
|1999= 7309
|2004=
|2005=
|2006=
|2007=
|2008=
|2009=
|2012=
|2016=
|cassini=
|senscomptesdobles= 1962|
}}

== Patrimòni ==
[[Imatge:Ambert 2007 1.jpg|thumb|200px|right|Tor de la glèisa de Sent Joan veguda dempuèi le lac]]
* Glèisa de Sent Joan : glèisa gotica bastida entre [[1471]] e [[1550]].

== Embessonatges ==
* {{Alemanha}} : Annweiler ([[Renània-Palatinat]]), dempuèi [[1988]].
* {{Itàlia}} : [[Gorgonzola]] ([[Lombardia]]), dempuèi [[2002]]. 
* {{Japon}} : [[Saitama]], dempuèi [[1989]].

== Ligam intèrne ==
* [[Forma d'Embèrt]]

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==

==Liams extèrnes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Portal Auvèrnhe}}

{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]
[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]</text>
      <sha1>5iqmseaho4zdw6xx4xcea089sm7kr70</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Trentin-Aut Adige</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5545</id>
    <revision>
      <id>2497077</id>
      <parentid>2440811</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T17:08:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19496-17</username>
        <id>62899</id>
      </contributor>
      <origin>2497077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4483" sha1="4ounj6xgncedv8bx0tyvhedw0rk8d9g" xml:space="preserve">{{Infobox Subdivision administrativa
|nom=Trentin-Aut Adige
|nom_oficial=Regione autonoma Trentino-Alto Adige/Südtirol
|division1= Estat
|division2= 2
|division3= 282
|nom_de_division1= Estat
|nom_de_division2= Províncias
|nom_de_division3= Comunas 
}}

'''Trentin-Aut Adige''' (var. '''Trentin-Naut Adige''')&lt;ref group=nòta&gt;en [[alemand]]: ''Trentino-Südtirol''; en [[italian]]: ''Trentino-Alto Adige/Südtirol''; en [[ladin]]: ''Trentin-Südtirol''.&lt;/ref&gt; es una [[regions d'Itàlia|region]] autonòma de l'[[Itàlia]] Septentrionala comptant mai d'un milion d'abitants. Compausat d'una populacion majoritàriament germanofòna, es oficialament una region bilingüe que partetja sa frontièra amb la region tiroliana d'[[Àustria]] via lo [[còl de Brenner]] e dont l'economia repausa sul torisme amb las nombrosas estacions d'[[esquí]] dins lo sector [[Alps|alpenc]] de las [[Dolomitas]]. 
En [[1972]], un estatut novèl transferiguèt las competéncias legislativas e administrativas, emai las ressorsas financièras de la region de cap a las doas províncias de [[província de Trent|Trent]] e [[Sud-Tiròl|Bolzano]].

== Istòria ==
La region foguèt [[Àustria-Ongria|austriaca]] entrò [[1919]], quora foguèt restacada a [[Itàlia]] a l'eissida de la [[Primièra Guèrra mondiala]]. Le territòri foguèt rebatejat ''Venezia Tridentina''. Lo [[Fascisme|regim faissista]] ensajèt d'italianizar la populaction de lenga alemanda, mas capitèt pas. Conjuntament, favorizèt una imigracion italiana massisa.

Après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], l'Aut Adige demorèt italian, mas los [[Aliats de la Segonda Guèrra Mondiala|Aliats]] impausèron  a aquesta un engatjament de proteccion de la minoritat de lenga alemanda, autrejant una autonomia vertadièra a la província de [[Bolzano]] ([[Accòrd De Gasperi-Gruber]], [[5 de setembre]] de [[1946]]). Lo [[President del Conselh (Itàlia)|president del conselh italian]], [[Alcide de Gasperi]], originari de [[Pieve Tesino]] dins la província de Trent, volguèt estendre aquesta autonomia a sos ciutadans. Aital foguèt creada la region Trentin e Naut Adige, ont los Italians èran majoritaris, fasent venir impossibla l'autoadministracion dels [[Tirolians]] del Sud. Per aquesta rason e per la de l'installacion d'italofòns, l'insatisfaccion de la populacion alemanda creissèt e culminèt dins los ans 1960 amb lo movement terrorista del BAS (al. ''Befreiungsausschuss Südtirol'' - Comitat per la liberacion del Sud Tiròl), que revendicava la reünificacion de Tiròl al sen d'[[Àustria]]. Al començament, las accions èran dirigidas exclusivament contre los bens (monuments faissistas, linhas electricas) e non pas contra las personas. 

En 1972, estatut novèl d'autonomia dintrèt en vigor. La màger part de las competéncias legislativas e administrativas e las ressorsas financièras foguèron transferidas de la region del Trentin-Naut Adige a las doas províncias de Trent e Bolzana.

== Geografia ==
[[File:Trafoi 01.jpg|miniatura|Glèisòla de [[Trafoi]], sul fons del massís de l'[[Ortles]]]]
[[File:Drei Zinnen.jpg|miniatura|Las [[Tre Cime di Lavaredo]], dins las Dolomitas de Sesto, de Braies e d'Ampezzo]]
Lo Trentin e Naut Adige es la region pus septentrionala d'Itàlia e es gaireben entièrament montanhosa levat dins d'unes endreits de la val d'[[Adige]] e de la Valle dei Laghi situats en dejós de 200 m e doncas considerats coma de planas. En particular, existisson doas grandas zonas planas dins la província de Trent: la Piana Rotaliana e la Piana dell’Alto Garda. Los serres s'enauçan a d'altituds de mai de 3900 m. Dins la partida sud de la region, prèp de la riba trentina del [[lac de Garda]], l'altitud davala a 65 m.

Amb 13607 km², lo Trentin e Naut Adige es una de las regions italianas mens densament pobladas ja que aculhís aperaquí  1 050 000 d'abitants per una densitat de 78,98 abitants / km², ben en dejós de la mejana nacionala.

Compte tengut de l'orografia del territòri, existisson de diferéncias considerablas entre la densitat d'abitants de las zonas de nauta montanha (ont i aguèt despoblament e migracion cap a las vilas de las val principalas) e las de las vals principalas, especialament la val dell'Adige, ont se tròban [[Trent]] e [[Bolzano]].

== Economia ==
{{...}}
== Ligams extèrnes ==

{{Nòtas e referéncias
| grop-nòtas = nòta
}}

{{Regions d'Itàlia}}

[[Categoria:Region d'Itàlia]]
[[Categoria:Trentin-Tiròl del Sud| ]]
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>4ounj6xgncedv8bx0tyvhedw0rk8d9g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sciéncia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5605</id>
    <revision>
      <id>2497074</id>
      <parentid>2496491</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T17:03:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19496-17</username>
        <id>62899</id>
      </contributor>
      <origin>2497074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22289" sha1="f6psuscl1dhyxzzlxkkev44qkceudqo" xml:space="preserve">{{Veire omonims}}
{{Sciéncias}}
{{Dialècte Lengadocian}}
{{1000 fondamentals}}

La '''sciéncia''' (del [[latin]]: ''scientia'', [[coneissença]])  es l'ensemble de las coneissenças del saber uman, e dins son accepcion mai generala, lo conjunt de disciplinas sistematicas obtengudas a travèrs una activitat de [[recèrca]] sus un procediment metodic e rigorós.&lt;ref name=&quot;Heilbron2003&quot;&gt;{{Ref-libre |cognòm=Heilbron |nom=J. L. |ligamautor=J. L. Heilbron |títol=The Oxford Companion to the History of Modern Science |editor=Oxford University Press |an=2003 |isbn=978-0-19-511229-0 |luòc=Nòva York |paginas=vii–x |capítol=Preface |citacion=...modern science is a discovery as well as an invention. It was a discovery that nature generally acts regularly enough to be described by laws and even by mathematics; and required invention to devise the techniques, abstractions, apparatus, and organization for exhibiting the regularities and securing their law-like descriptions.}}&lt;/ref&gt;

Istoricament, la sciéncia deriva de la [[filosofia]]. Al cors de l'[[Edat Mejana]], la '''sciéncia''' s'es progressivament destacada de l'empresa de la [[teologia]]. Al cors del desvolopament de las coneissenças e de l'acumulacion de sabers divèrses, s'es estructurada en [[disciplina scientifica|disciplinas scientificas]] : [[quimia]], [[biologia]], [[fisica]], [[mecanica]], [[optica]], [[astronomia]], [[economia]], [[sociologia]], etc. 

Actualament, lo tèrme '''sciéncia''' designa una concepcion d'estudi  [[rason]]at e metodic del monde e de sas regularitats, e visant a produire de [[coneissença]]s resistent a las criticas [[racionalitat|racionalas]], e l'ensemble organizat d'aquestas coneissenças.

== Una definicion problematica ==

S'es en general pas tròp malaisit de ''reconéisser'' una sciéncia, o es plan mai de la comprendre en qualques mots. Cap de definicion es d'efièch satisfasenta, en començar per la prepausada çai sus, çaquelà formulada del biais mai neutre possible. Examinarem aicí qualques-uns dels problèmas levats per las temptativas correntas.

== La sciéncia o las sciéncias? ==

Davant la diversitat dels domenis de coneissenças revendicant l'estatut de sciéncia, apareis dificil, e mai ninòi, d'utilizar aqueste mot al singular. Lo debat sus l'unitat de la sciéncia es pas claus, e lo simple fach d'utilizar aqueste mot al singular, o de defugir al contrari un tal emplec, es portaire de sens. La neutralitat aicí es impossibla, cal causir son camp. Mas lo cal causir en consciéncia, e avertir lo lector : esitam pas aicí a emplegar aqueste mot de ''sciéncia'' al singular.

Fondamentalament, la question de l'unitat prigonda de la sciéncia recopa los debats opausant dempuèi de millennis [[nominalisme|nominalistas]] e [[essencialisme|essencialistas]].

== Categorizacions de la sciéncia ==

Se classa generalament las sciéncias segon :
* lor tòca : sciéncias aplicadas, sciéncias fondamentalas.
* lor metòde : sciéncias nomoteticas e sciéncias idiograficas, sciéncias experimentalas e sciéncias d'observacion.
* lor objècte : sciéncias empiricas (sciéncias naturalas, sciéncias socialas, sciéncias umanas), sciéncias logicoformalas.

Se cal pas daissar abusar per aquestas grandas categorizacions, que penan a rendre compte de realitats pus complèxas. Una meteissa sciéncia pòt atal èsser en partida experimentala, en partida observacionala. Cal tanben se prendre gàrdia de pas tombar dins l'excès invèrs que consistiriá, fàcia a la complexitat del real, a negar que poguèsse i aver de diferéncias prigondas entre las diferentas formas de recèrca scientifica.

=== Segon lors tòcas ===
{{lópia|Aplicacions de la sciéncia}}
Las '''sciéncias aplicadas''' visan la realizacion d'un objectiu practic, mentre que las '''sciéncias fondamentalas''' (que cal pas confondre amb la [[tecnica]] coma aplicacion de coneissenças empiricas) visan prioritàriament l'aquisicion de coneissenças novèlas. Se pòt çaquelà classar ''a priori'' una disciplina particulara dins un domeni o dins un autre. La [[fisica]] o la [[biologia]] pòdon atal tant plan èsser fondamentalas qu'aplicadas, segon lo contèxt. Cèrtas disciplinas demòran çaquelà mai ancoradas dins un domeni que dins un autre. La [[cosmologia]] es per exemple una sciéncia exclusivament fondamentala. L'[[astronomia]] es tanben una disciplina que depend dins una granda mesura de la sciéncia fondamentala. La [[medecina]], la [[pedagogia]] o l'[[engenhariá]] son al contrari de sciéncias aplicadas (mas pas exclusivament).

Sciéncias aplicadas e sciéncias fondamentalas son pas separadas. Las descobèrtas eissidas de la sciéncia fondamentala tròban de fins utilas (ex : lo [[lasèr]] e son aplicacion al son numeric sus CD). Quitament, cèrts problèmas tecnics menan de còps a de descobèrtas novèlas en sciéncia fondamentala. La recèrca en sciéncia fondamentala repausa sus la tecnologia eissida de la sciéncia aplicada. Los laboratòris de recèrca e los cercaires pòdon quitament far parallèlament de sciéncia aplicada e de sciéncia fondamentala.

=== Segon lors metòdes ===

Una primièra distincion d'aqueste òrdre pòt èsser facha entre las sciéncias nomoteticas e las sciéncias idiograficas. Las primièras cèrcan d'establir de leis generalas per de fenomèns susceptibles de se reproduire. S'i retròba plan evidentament la [[fisica]] o la [[biologia]], mas tanben de sciéncias umanas o socialas coma l'[[economia]], la [[psicologia]] o quitament la [[sociologia]]. Las segondas s'ocupan al contrari del singular, de l'unic, del non recurrent. Aquesta classa de sciéncias pausa evidentament problèma. Çaquelà, l'exemple de l'[[istòria]] mòstra qu'es pas absurde de considerar que lo singular pòsca èsser justiciable d'un apròchi scientific.

[[Fichièr:ScienceOlimpiad.jpg|thumb|280px|right|La quimia : sciéncia experimentala.]]
Una segonda distincion se pòt portar sul recors, o non, al procediment experimental. Las '''sciéncias experimentalas''', coma la [[fisica]] o la [[biologia]], repausan sus un procediment actiu del scientific, que construís e contraròtla un dispositiu experimental reprodusent cèrts aspèctes dels [[fenomèn]]s [[natural]]s estudiats. Aquestas sciéncias emplegan lo [[metòde experimental]]. Los resultats de las [[experiéncia]]s son pas totjorn quantificables (exemple : l'experiéncia de [[Konrad Lorenz]] amb las aucas grisas, en [[etologia]]). Quand es pas possible de contrarotlar un environament experimental, los scientifics pòdon recórrer a l'[[observacion]]. Quand una disciplina se forma a l'entorn d'aqueste procediment, se parla alara de '''sciéncias d'observacion'''. L'[[astronomia]] o l'[[economia]] ne son d'exemples classics. Mas la frontièra es pas jamai neta : existís una ''economia experimentala'', e la fisica de las energias nautas permet d'un cèrt biais de testar experimentalament cèrtas teorias astronomicas. A aqueste diptic experimentacion / observacion, s'ajusta uèi la [[simulacion informatica]].

=== Segon lor objècte ===

Se pòt enfin destriar las sciéncias empiricas e las sciéncias logicoformalas. Las primièras pòrtan sul monde empiricament accessible, e parton de nòstra experiéncia sensibla d’aqueste monde. Recampan :
* las sciéncias de la natura, qu'examinan los fenomèns ont l'Òme es pas implicat.
* las sciéncias umanas, que pòrtan lor atencion a l'Òme coma èsser pensant (e non pas coma entitat biologica). S'agís per exemple de l'[[antropologia]] o de la [[psicologia]].
* las sciéncias socialas, que s'interèssan al foncionament dels gropaments umans ([[sociologia]], [[economia]], [[gestion]], [[comunicacion]], etc.).

De lor costat, las sciéncias logicoformalas (o sciéncias formalas) explòran deductivament, segon de règlas de formacion e de demostracion, de sistèmas axiomatics. Se tracta mai que mai de la [[logica]] e de las [[matematicas]].

== Diferents apròchis de la sciéncia ==

=== Apròchi epistemologic ===

==== Refutabilitat ====

Segon lo filosòf [[Karl Popper]], una teoria es scientificament acceptabla que s'es ''refutabla'', es a dire que pòt èsser somesa a de tèsts experimentals per testar la concordança de sas prediccions teoricas amb la realitat observada. Aquesta &quot;refutabilitat&quot; - qu'es problematica - es uèi lo critèri de demarcacion entre sciéncia e non-sciéncia mièlhs conegut del grand public.

==== Sciéncia e racionalitat ====

La sciéncia se revendica coma l'aplicacion de la [[rason]] a l'exploracion del monde que nos entorna. 

==== Lo problèma de l'induccion ====
La sciéncia fonciona pas per metòde ''deductiu pur''. Una seria d'experiéncias validarián en efièch de resultats qu'efectuats a una data e en un endrèch particulars, sens possibilitat logica de las generalizar. [[Bertrand Russell]] menciona dins son obratge [[Sciéncia e religion]] (capítol ''La sciéncia es supersticiosa ?'') çò que nomena l'''escandal de l'[[induccion]]'', e que vei coma un mal necessari.

==== Unicitat de la sciéncia e metòde scientific ====

La question de l'unicitat del [[metòde scientific]] es problematica ([[Paul Feierabend]]).

Aqueste(s) metòde(s) deuriá(n) garantir la validitat e l'objectivitat de sos (lors) resultats. 
S'associa generalament [[metòde scientific]] e metòde ipotetico-deductiu :
# Formulacion d'una [[ipotèsi]]
# [[Experimentacion]] o observacion
# Correccion, confirmacion o infirmacion de l'ipotèsi
# Questionament sus las conclusions : se recomença lo cicle a l'etapa 1

=== Istòria ===
{{lópia|istòria de las sciéncias}}
Malgrat lo fach que los metòdes scientifics son relativament recents (concebuts durant la [[revolucion coperniciana]]), l'istòria de las sciéncias s'interèssa pas unicament als faches posteriors a aquesta dicha ruptura. Al contrari, aquesta tempta de seguir la pista dels precursors de la sciéncia modèrna fins als temps preïstorics.  

En [[Occident]], l'anticambra de la sciéncia es estada la filosofia naturala. Aquesta discredita l'experimentacion coma metòde de validacion del saber, en se focalizant en revenge sus l'observacion pura. Un dels mai eminents filosòfs naturals foguèt lo pensaire [[Aristòtel]]. Parallèlament, lo monde oriental desvolopèt de sistèmas de pensadas scientificas que li èran pròpris e qu'avián pas res d'envejar a lors contrapartidas occidentalas.

Aprèp la casuda de l'[[Empèri Roman d'Occident]] (476), que marca en [[Euròpa]] lo començament de l'[[Edat Mejana]], sovent descricha coma una [[Obscurantisme|edat escura]], la màger part d’aqueste continent a perdut traça dels sabers de l'[[Antiquitat]], que foguèron preservats, enriquits e transmeses puèi pel biais del [[monde islamic]]. 

La [[Renaissença]] ([[sègle XIV]] en Itàlia), denomenada atal per la redescobèrta d'òbras dels pensaires classics, marca la fin de l’Edat Mejana e pausa de basas solidas per l'emergéncia de coneissenças novèlas. Demest los scientifics d'aquesta epòca se destaca [[Nicolas Copernic]], a qui s'atribuís generalament d'aver començat la revolucion scientifica amb l'eliocentrisme. Demest los sabents pus celèbres que desvolopèron los metòdes scientifics, se destrian [[Roger Bacon]] en [[Anglatèrra]], [[René Descartes]] en [[França]] e [[Galileo Galilei]] en [[Itàlia]].

=== Apròchi sociologic ===

=== Apròchi institucional ===

L'ensemble de las accions entrepresas en vista de melhorar e d'aumentar l'estat de las [[coneissença]]s dins un domeni scientific constituís la [[recèrca scientifica]]. L'organizacion e la presa en carga de las activitats de recèrca constituisson un enjòc important de competitivitat e de prestigi per totas las nacions.
{{lópia|Recèrca scientifica}}

=== Kuhn ===
Kuhn mòstra que las sciéncias evoluisson per &quot;revolucions&quot; bruscas. La comunautat scientifica parteja a cada epòca un ensemble de paradigmes fondators, que pòdon far obstacle a d'evolucions. Atal quand las observacions contradison tròp sistematicament los paradigmas en vigor, una revolucion scientifica deven inevitabla.

== Los apòrts de la sciéncia ==

&lt;!--''çò que la sciéncia nos a permés d’obténer sul plan tecnic, social, ...''&lt;br /&gt;
''çò que demòra de far''--&gt;

D’un biais general, la recèrca scientifica es portaira de progrès tecnic que permet de melhorar las condicions de vida. D'un autre costat, en aportant un modèl del monde, ajuda a combatre los prejutjats e las manipulacions.

Es tanben un instrument primordial del desvolopament social e economic d’un país. En efièch, la recèrca es portaira d’innovacion e permet a las entrepresas de far evoluir lors produches e servicis per demorar competitivas. Los cercaires al sen de l’universitat an una activitat de formacion&amp;nbsp;; essent totjorn a la punta de las tecnicas e dels sabers, pòdon formar de personas que saupràn s’adaptar a las evolucions de las tecnicas, e que seràn elas-meteissas portairas d’innovacion al sen de las entrepresas.

Enfin, los cercaires constituisson una sèrva d’expèrts, que pòdon participar a la resolucion de problèmas pontuals e reagir a de situacions inesperadas (participacion a la manifestacion de la veritat dins las enquèstas de polícia, mesa en plaça de mesuras per combatre las epidemias...).

La recèrca scientifica pòrta doncas non solament d'innovacions tecnologicas, terapeuticas, economicas... mas tanben un servici (formacion, expertisa, normalizacion).

=== Produccion alimentària ===

La recèrca scientifica a revolucionat l’[[agricultura]] e multiplicat per dos la produccion mondiala de [[cereala]]s entre 1950 e [[1971]]. Aquesta aumentacion resulta d’una combinason de [[genetica]], de botanica, de quimia e d’engenhariá.

=== Santat ===

Quitament, la [[sciéncia]] nos a permés de melhorar nòstra compreneson del foncionament del [[còs uman]] e a contribuit a aumentar nòstra [[esperança de vida]] dins los païses industrializats. En [[1693]], l’astronòm anglés [[Edmond Hallei]] publica un estudi portant sus l’esperança de vida dins la vila alemanda de [[Breslau]], que mòstra que de 100 enfants, la mitat despassava los 10 ans e solament 11 atenhián l’edat de 70 ans. [[Masaccio]], [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] e [[Franz Schubert|Schubert]] moriguèron respectivament a l’edat de 27 ans, 35 ans e 31 ans mentre que d’autres grands òmes visquèron pus longtemps. De mai, la [[tuberculòsi]], la [[variòla]], la [[poliomieliti]], la [[meningiti]] e la [[pneumonia]] an quasiment disparegut dins los païses industrializats (aquò es tanben degut a una igièna melhora e un melhor nivèl de vida eles-meteisses atenguts gràcias a las descobèrtas scientificas).

De segur, aquestes progrèsses se son portats suls tractaments (vaccinacion, medicaments, [[cirurgia]], e ara [[terapia genica]]) mas tanben sus l’organizacion ([[medecina d'urgéncia]], [[Samu]]), l’igièna e la prevencion (educacion a la santat, servicis veterinaris per la susvelhança dels aliments, tractament de las aigas...).

Los estudis sul compòrtament ([[sociologia]], [[psiquiatria]], [[psicanalisi]], [[psicologia]]) an permés de comprendre melhor las [[malautiá mentala|malautiás mentalas]], las [[neuròsi]]s e las [[psicòsi]]s. Sèm passats d’un estatut de « fòls » (embarrats dins d'asils e someses a de tractaments degradants) al de « pacients ».

=== Produccion d’energia ===

La fòrça e la resisténcia umana essent limitadas, los umans recorron a d'espleches e a de maquinas que permeton d’efectuar mai eficaçament los pretzfaches (pus rapidament, amb una pus granda amplor, amb una pus granda seguretat...). Lo passatge del trabalh d’origina animala (animals de bast, de trach) e dels molins (d'aiga e de vent) a la maquina es estat rendut possible gràcias a la possibilitat de produire d’[[energia]].

Las doas [[revolucion industriala|revolucions industrialas]] son estadas permesas per la descobèrta de mòdes de produccion d’energia mestrejadas&amp;nbsp;: la [[maquina de vapor]] e las energias fossilas ([[olha|carbon]], [[petròli]]).

La descobèrta de l’[[electricitat]] o de la transmission idraulica o pneumatica a permés de separar lo luòc de produccion d’energia (centrala) e lo de son utilizacion (domicili, fabrica).

La descobèrta de la [[radioactivitat]] al començament del [[sègle XX]] a fornit una font novèla d’energia [[calor|termica]] (transformada en electricitat), qu'a permés particularament a cèrts païses, coma França, de diversificar sos fornisseires de [[matèria primièra]] e a doncas jogat un ròtle important sus la politica exteriora (independéncia respècte a de produchs petrolièrs), e de reduire la [[pollucion]] atmosferica, al prètz d’una aumentacion dels risques e d’un problèma fins ara pas resolgut de tractament dels rebuts e de las centralas desafectadas.

Actualament, de recèrcas e d'experimentacions nombrosas son menadas sus las energias dichas « renovelablas » (eoliana, solara) en mai sus las que son ja mestrejadas (barratges idraulics, usina marèamotritz de la Rance). Se mena tanben de recèrcas sus la fusion nucleara.

== Sciéncia e societat ==

== Criticas de la sciéncia ==
Los resultats scientifics, de per las tecnologias que permeton de concebre, an pres una granda importància dins las societats industrialas desvolopadas. Per aquesta rason, subisson divèrsas criticas ligadas a aquestas aplicacions, especialament las que son ligadas a un aspècte de la societat particularament cibla de criticas politicas (relacions economicas, activitats militaras).

=== Las aplicacions militaras de la sciéncia ===
Los mejans militars modèrnes repausan sovent sus de tecnologias de poncha, de còps resultant de desvolopaments scientifics recents. Un exemple celèbre de desvolopament scientific, tecnologic e militar combinat es lo [[Projècte Manhattan]], pel qual los [[Estats Units d'America|Estats Units]] desvolopèron l’[[arma nucleara]] pendent la [[Segonda Guèrra Mondiala]].
L’integracion de la sciéncia, de la tecnologia, dels mejans industrials e dels utilizaires militars es de còps estada apelada ''complèxe militaro-industrial'' (d’aprèp l’expression del president dels Estats Units [[Dwight Eisenhower]]).

Se critica la participacion de la sciéncia a l’industria militara sus mantun punt :
* Tota descobèrta scientifica pòt, potencialament, desembocar sus una aplicacion militara.
* Pels finançaments que procura, l’industria de l’armament influéncia la direccion de las recèrcas menadas, pòt remetre en jòc lor objectivitat, e las desvira d’activitats mai productivas.
* Per d'unes, l’excitacion de la descobèrta e la concurréncia entre cercaires mena los scientifics a se concentrar sus los pretzfaches qu’an de complir e a ignorar las perspectivas a tèrme long. Atal, cèrts scientifics del Projècte Manhattan an exprimit de regrets aprèp còp.

== Sciéncia e religion ==

Aquestas relacions demòran encara conflictualas. Es per exemple lo cas amb l'[[evolucionisme]] e la [[teoria de l'evolucion]].

La [[Glèisa catolica|Glèisa]] çaquelà se pausa pas mai en adversari del progrès scientific, e tempta al contrari de reconciliar fe e rason (vejatz l'enciclica &quot;fides e ratio&quot; de Joan-Pau II).

== Emplec abusiu del mot ''sciéncia'' ==

Lo mot ''sciéncia'' es de còps utilizat per sosténer qu'existís de pròvas scientificas aquí ont i a que cresença. Segon sos detractors, es lo cas del movement de la [[Scientologia]]. Per aquestes cas, valdriá mai de parlar de [[sciéncias ocultas]] o [[Pseudosciéncia|pseudosciéncias]].

== Pseudosciéncias ==
{{lópia|Pseudosciéncia}}
Son designadas jol nom de [[pseudosciéncia]]s las practicas que se reclaman de la sciéncia tot en s'escartant del [[metòde scientific]] mas en ne ''mimant'' cèrts aspèctes. Se pòt citar per exemple l'[[astrologia]], l'[[omeopatia]], la [[morfopsicologia]] (vejatz [[culte del cargo]]).

Lo filosòf [[Karl Popper]] s'es interrogat longament sus la natura de la demarcacion entre sciéncia e pseudosciéncia. Dins son obratge ''Conjectura e refutacions'', aprèp aver remarcat qu'es possible de trobar d'observacions per confirmar gaireben quina teoria que siá, prepausa una metodologia fondada sus la [[refutabilitat]].

Sus aqueste punt, conven d'afirmar que la critica de las pseudosciéncias se limita pas a la de la [[pensada magica]], mas tanben a la de totas las disciplinas que son rasonament es basat que sus de conviccions purament doctrinalas.

Per exemple, es lo cas del [[darwinisme social]] (deriva fallaciosa de la [[teoria de l'evolucion]], prepausant una ierarquia de [[raças]] mai o mens evoluidas dins l'[[espècia umana]]), del [[materialisme dialectic]] marxista, o de la [[psicanalisi]].

Cèrtas tèsis pseudoscientificas soslèvan pas (o pauc) de controvèrsias. Per exemple :
* lo [[fisician]] [[Terence Meaden]] tempta de demostrar l’existéncia de minitornadas capablas de crear de [[agroglif|motius dins los camps de cerealas]]
* l'[[astrofisician]] [[Jean-Pierre Petit]] afirma que sas recèrcas cosmogonicas li son estadas inspiradas per de corrièrs recebuts d’un grop d’extraterrèstres.
* [[Jacques Benveniste]] e la [[memòria de l'aiga]].

D'autras al contrari son al còr de polemicas intensas. Es lo cas de l’[[omeopatia]].

== Articles connèxes ==
{{Wikiccionari|sciéncia|sciéncia}}
* [[Acadèmia de las Sciéncias]] 
* [[Filosofia e sciéncia]], [[filosofia]] ([[epistemologia]], [[metafisica]], [[etica]]...), 
* [[Analisi sistemica]]
* [[Racionalisme]]
* [[Zetetica]]: corrent filosofic qu'a per objècte la sciéncia e lo biais de l'ensenhar.
* [[Patafisica]] 
* [[Scientifics, per òrdre alfabetic|Lista de scientifics]]
* [[Lista de las disciplinas scientificas]]
* [[Recèrca fondamentala]]
* [[Sciéncias umanas]]
* [[Disciplina]]
* l'article detalhat sul [[scientisme]]
* [[Paradòxa]] ; l'estudi de las paradòxas constituís un exercici excellent de soplesa mentala.
* [[Epistemologia]]
* [[Scientificitat]]

== Referéncias ==
{{Referéncias}}
{{Portal Sciéncias}}
[[Categoria:Sciéncias|*]]
[[Categoria:Recèrca scientifica]]
[[Categoria:Filosofia de las sciéncias]]</text>
      <sha1>f6psuscl1dhyxzzlxkkev44qkceudqo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Figueres (Aut Empordan)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25783</id>
    <revision>
      <id>2497021</id>
      <parentid>2430991</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T12:36:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19206-60</username>
        <id>62876</id>
      </contributor>
      <comment>/* Geografia */</comment>
      <origin>2497021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1981" sha1="fafmz6xkfij2yj9jttysyb5zun6uzsq" xml:space="preserve">&lt;!-- Article redigit en lengadocian --&gt;{{Infobox Subdivision administrativa
|nom=Figueres
}}

'''Figueres&lt;ref&gt;{{Ref-libre|url=http://www.institutestudisaranesi.cat/wp-content/uploads/2018/11/BASIC.pdf|pagina=92|títol=Vocabulari basic der aranés|editor=[[Institut d'Estudis Aranesi-Acadèmia Aranesa dera Lengua Occitana]]|primièra_edicion=decembre de 2017|luòc=Lhèida}}&lt;/ref&gt;''' (oficialament en [[catalan]]: ''Figueres''; en [[castelhan]]: ''Figueras'') es la capitala de la [[comarca]] de l'[[Alt Empordan|Aut Empordan]], dins la [[província de Girona]], en [[Catalonha]].

== Geografia ==
Es situada a 39&amp;nbsp;[[Mètres sul nivèl de la mar|m. s.n.m.]], pròcha dels [[Pirenèus]] e de la frontièra francesa.

== Istòria ==
Lo nom actual deriva de ''Ficaris'', de l'epòca [[Visigòts|visigòta]] e li foguèt balhat en [[1297]] pel rei [[Jaume I]]. D'annadas pus tard, [[Hug IV d'Empúries|Hug IV]], comte d'Empúries, cremèt la vila.
De l'anciana muralha demòra pas que la [[torre Gorgot]], integrada al [[Teatre-Musèu Dalí]].

La ciutat es lo brèç de la [[sardana]], que sas primièras composicions son degudas a [[Pep Ventura]], nascut a [[Alcalà la Real]] ([[Jaén]]).
Es tanben la vila natala de [[Salvador Dalí]].

== Art e arquitectura ==
[[Fichièr:20061227-Figueres Sant Pere MQ.jpg|thumb|left|200px|Glèisa de Sant Pere]]
[[Fichièr:20061227-Figueres Teatre-Museu Dalí MQ.jpg|thumb|left|200px|Teatre-Musèu Dalí]]
Entre autres, Figueres compta los monuments seguents:
* Lo [[Castèl de Sant Ferran]].
* La [[Glèisa de Sant Pere]].
* Lo [[Teatre-Musèu Gala Salvador Dalí]].

== Tradicions e cultura ==
Les fèstas de Figueres son las [[Festes de la Santa Creu]], celebradas cada primièr de [[mai]].

== Ligams extèrnes ==
* {{ligam web |url=http://www.idescat.es/territ/BasicTerr?TC=3&amp;V0=1&amp;V1=17066 |títol=Informacion de l'Institut d'Estatistica de Catalonha}}

== Nòtas e referéncias ==
&lt;references/&gt;
{{Portal Catalonha}}
{{Municipis de|17}}</text>
      <sha1>fafmz6xkfij2yj9jttysyb5zun6uzsq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Àustria-Ongria</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26396</id>
    <revision>
      <id>2497016</id>
      <parentid>2466507</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T12:24:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19206-60</username>
        <id>62876</id>
      </contributor>
      <origin>2497016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3556" sha1="775vqp1k7905l5ezyw4nuf6cwm8qcyr" xml:space="preserve">&lt;!--Article redigit en lengadocian--&gt;
{{Infobox_País
|carta=cap
|nom_local=&lt;small&gt;''Österreich-Ungarn&lt;br /&gt;Osztrák-Magyar Monarchia''&lt;/small&gt;
|lenga=
|nom_occitan= Àustria-Ongria
|de=
|imatge_bandièra=Flags of Austria-Hungary.png
|ligam_bandièra=
|imatge_blason=Austria-Hungaria transparency.png 
|ligam_blason=
|imatge_mapa=Austro-Hungary Empire (orthographic projection).svg
|devisa=[[1867]]-[[1918]]
|lengas= [[]]
|capitala=[[Viena (Àustria)|Viena]]
|coordenadas_capitala={{coord|||||||type:country()|display=inline}} |
| ligam_vilas=
| títol_mai_granda_vila=Mai granda vila
| mai_granda_vila=[[Viena (Àustria)|Viena]]
|tipe_govèrn
| títols_dirigents=  
| noms_dirigents=
|superfícia_totala={{formatnum:676 615}}
|percentatge_aiga={{unitat|,|%}}
|populacion_totala={{formatnum:	52 800 000}}
|populacion_annada=1914
|densitat=
|tipe_independéncia=
|país_independéncia= 
|data_independéncia=
|païses frontalièrs=
|gentilici= 
|IDH_annada=
|IDH= 
|IDH_categoria=
|IDH_reng=
|còde_país=
| moneda =
| còde_moneda=
|fus_orari=
|imne_nacional=
|indicatiu_telefonic=
| organizacions_internacionalas=
}}

L''''Empèri austro-ongrés''', informalament conegut coma '''Àustria-Ongria''' (en [[alemand]]: ''Österreich-Ungarn''; en [[ongrés]]: ''Osztrák-Magyar Monarchia''), foguèt un estat dual existent en [[Euròpa]] entre los ans [[1867]] e [[1918]], fruit de l'union del [[Reialme d'Ongria]] e de l'[[Empèri d'Àustria]], jos la dominacion de la [[Ostal d'Absborg|dinastia dels Absborg]], que foguèron emperadors d'[[Àustria]] e reis d'[[Ongria]]. Aquesta monarquia se nomenava oficialament ''Los Reialmes e Territòris representats al Conselh Imperial e los Territòris de la Corona de Sant Esteve''. Èra coneguda tanben com la ''Monarquia Duala'' o ''Monarquia Imperiala e Reiala''. 

Aviá una extension de 420.000 km² e en [[1910]] comptava 52.000.000 abitants. La capitala, [[Viena (Àustria)|Viena]], passèt de 440.000 abitans en l'an [[1840]] a 2.200.000 pauc abans de l'esclatament de la [[Primièra Guèrra Mondiala|Granda Guèrra]], essent la quatrena vila pus granda d'[[Euròpa]]. Èra amb [[Budapèst]], lo sèti del parlament.

[[File:Austria Hungary ethnic.svg|thumb|300px|right|Mapa etnica de l'Empèri Austro-Ongrès]]

Àustria-Ongria se creèt en [[1867]] d'un compromés entre la noblesa d'[[Ongria]] e l'emperador [[Francés Josèp I d'Àustria]] per tal de mantenir l'ancian [[Empèri d'Àustria]], establit en [[1806]], aprés de l'abolicion del [[Sant Empèri Roman Germanic]] per [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]]. Del temps dels sieus cinquanta ans d'existéncia, l'Emperi va viure una època de rapid creissement economic e de modernizacion, e tanben de reformas politicas liberalas. Lo principal problèma foguèt las reivindicacions nacionalas dels pòbles que lo formavan. 

Los emperadors austroongreses foguèron:

* [[Francés Josèp I d'Àustria]] ([[1848]]-[[1916]])
* [[Carles I d'Àustria e IV d'Ongria]] ([[1916]]-[[1918]])

L'Empèri Austroongrés desapareguèt amb la [[Primièra Guèrra Mondiala]], e actualament es repartit entre los  estats europèus seguents: [[Àustria]], [[Ongria]], [[Republica Chèca|Chequia]], [[Eslovaquia]], [[Eslovènia]], [[Croàcia]], [[Bòsnia e Ercegovina]], [[Serbia]] e [[Montenegro]]; e las regions: [[Banat]], [[Província de Trent|Trentino]] ([[Itàlia]]) e [[Província de Bolzano|Alto Adige/Tirol del Sud]] ([[Itàlia]]), [[Transilvània]] ([[Romania]]), [[Galítzia]] ([[Polonha]]) e [[Rutènia]] ([[Ucraïna]]).

[[Categoria:Ancian país d'Euròpa]]</text>
      <sha1>775vqp1k7905l5ezyw4nuf6cwm8qcyr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alexàndria</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33392</id>
    <revision>
      <id>2497075</id>
      <parentid>2455342</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T17:04:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19496-17</username>
        <id>62899</id>
      </contributor>
      <origin>2497075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2365" sha1="puzaxsx70fsq84yljvzk7n6xnxo9wnv" xml:space="preserve">{{Dialècte Lengadocian}}
{{omon|Alexàndria (omonimia)}}
{{Infobox Vila
|carta=
|nom= Alexàndria
|nom2=الإسكندرية
|blason= 
|bandièra= Flag of Alexandria.svg
|nom de division1=País
|division1={{Egipte}}
|títol autoritat= 
|autoritat= 
|nom de division2=Governorat
|division2=Alexàndria
|títol autoritat2=
|cp= 
|mapa= 
|imatge de mapa=
| latitud = 31.1980556 
| longitud = 29.9191667
|estatut= 
|altitud= 
|altmax =
|populacion= {{formatnum:4,984,387}}
|annada-pop=[[2016]]
|superfícia= 
|sits-toristics=
|divèrs= 
|imatge= Alexandria - Egypt.jpg
|talha imatge=
|legenda=.
|url= http:
|imatgeloc=
}}

[[Fichièr:San Stefano Grand Plaza.JPG|vinheta|300px|drecha|Una vista de la còsta d'Alexàndria]]
'''Alexàndria d'Egipte''' (en [[Grèc (lenga)|grèc]] ancian, ''Ἀλεξάνδρεια = Alexándreia''; en [[còpte]] Ⲣⲁⲕⲟⲧⲉ ''Rakotə'', en [[arabi]] الإسكندرية ''Al Iskandariyya'' o localament اسكندريه ''Eskendereyya''), mai simplament '''Alexàndria''', es la segonda vila d'[[Egipte]] per sa populacion e es son primier pòrt de mar. Ten entre 3,5 e 5 milions d'abitants.

Lo gentilici es '''alexandrin -a'''.

Alexàndria s'espandís subre 32&amp;nbsp;km, lòng de la còsta de la [[mar Mediterranèa]], au centre-nòrd d'Egipte. Es lo sèti de l'antica [[bibliotèca d'Alexàndria]] e de la nòva bibliotèca d'Alexàndria. Es un centre industriau important gràcias a seis oleoductes de [[gas naturau]] e de [[petròli]] venent de [[Suèz]].

A passat temps, Alexàndria foguèt una dei vilas pus celèbras dau Mond. Lo rei macedonian [[Alexandre lo Grand]] la fondèt en 331 avC e restèt la capitala d'Egipte per quasi mila ans, fins en 641 apC quand leis arabis conquistèron Egipte e i fondèron una capitala nòva a Fustat (absorbit puei per [[Lo Caire]]). Alexàndria èra coneguda per lo [[far d'Alexàndria]] (una dei Sèt Meravilhas dau Mond, dins la Mediterranèa antica), la [[bibliotèca d'Alexàndria]] (la pus granda de l'Edat Antica mediterranèa) e lei Catacombas de Kom el Shoqafa (una dei Sèt Meravilhas dei l'Edat Mejana). L'arqueologia maritima qu'òbra ara dins lo pòrt d'Alexàndria (dempuei 1994) es a revelar de detalhs d'Alexàndria tant d'avans Alexandre, quand la vila de Rhakotis existissiá aquí, coma de la dinastia dei Ptolemèus après Alexandre.

[[Categoria:Vila d'Egipte]]</text>
      <sha1>puzaxsx70fsq84yljvzk7n6xnxo9wnv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Valàuria (Provença)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34473</id>
    <revision>
      <id>2497036</id>
      <parentid>2351830</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T13:52:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jiròni B.</username>
        <id>12090</id>
      </contributor>
      <comment>/* Personalitats liadas ambé la comuna */Andrée Michel, pas una star mas una granda femna militanta</comment>
      <origin>2497036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3142" sha1="2u0vqizjk0j7444hxz6wpw7fl213zcl" xml:space="preserve">{{Omon|Valàuria}}
{{Dialècte Provençau}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Valàuria
 | nom2          = ''Vallauris''
 | imatge        = Picasso Vallauris.JPG
 | descripcion   = Musèu nacional Picasso - Musèu Magnelli - Musèu de la ceramica.
 | lògo          =
 | escut         = Blason ville fr Vallauris 06.svg 
 | escais        =
 | region        = {{Provença-Aups-Còsta d'Azur}}
 | ist           = {{Provença}}
 | parçan        =
 | gentilici     =
 | departament   = {{Aups Maritims}}
 | arrondiment   = [[Arrondiment de Grassa|Grassa]] 
 | canton        = [[canton de Valàuria-Antíbol-Oèst]] 
 | insee         = 06155
 | sitweb        =
 | cp            = 06220
 | gentilici     = valaurian -a
 | cònsol        = kevin Luciano
 | mandat        = [[2020]]-2026
 | intercom      = [[Comunitat d'Aglomeracion de Sophia Antipolis]]
 | latitud       = 43.5805555556
 | longitud      = 7.05388888889
 | alt mini      = 0 
 | alt mej       = 112
 | alt maxi      = 285 
 | ectaras       = 1304
 | km²           = 13.04
|}}

'''Valàuria'''{{Ref Comunas Aups Maritims}} (''Valàurio''&lt;ref name=TdF&gt;https://tdf.locongres.org/files/assets/common/page-substrates/page2293.jpg&lt;/ref&gt; [o ''Balàurio'' en [[lengadocian]]]&lt;ref name=TdF/&gt; en [[grafia mistralenca]]; ''Vallauris'' en [[francés]]) es una [[comuna]] d'[[Occitània]], en [[Provença]], dins lo departament deis [[Aups Maritims]].

Valàuria es celèbra per sa [[terralha]].

Lo gentilici es '''valaurian -ana''' (''valaurian -ano'' en [[grafia mistralenca]]&lt;ref name=TdF/&gt;).

==Geografia==
{{...}}

== Toponimia ==
[[Imatge:Vallauris_sign.jpg|350px]]

== Istòria ==
{{...}}

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee=06155
|Títol= Lista dei cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Michelle Salucki|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Alain Gumiel|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

== Demografia ==

{{Demografia
|insee=06155
|1793=1479
|1800=1446
|1806=1527
|1821=1746
|1831=2060
|1836=2065
|1841=2031
|1846=2482
|1851=2577
|1856=2584
|1861=2810
|1866=3016
|1872=3273
|1876=3666
|1881=3942
|1886=4928
|1891=6058
|1896=6247
|1901=6729
|1906=7433
|1911=8030
|1921=5935
|1926=10156
|1931=10267
|1936=10554
|1946=8244
|1954=10040
|1962=10774
|1968=12880
|1975=17182
|1982=21205
|1990=24325
|1999=25773
|2004=
|2005=
|2006=30 610
|2007=30 645
|2008=29 111
|2009=27 991
|cassini=38705
|senscomptesdobles=1962}}

== Luòcs e monuments ==

== Personalitats liadas ambé la comuna ==
* [[Maurici Girard]] (1830-?) capitani de marina e autor felibrenc.
* [[Pablo Picasso]] s'installèt a Valàuria de 1948 a 1955.
* [[Andrée Michel]] nascuda a Valàuria en 1920, era sociològa, feminista, anti-colonialista en anti-militarista. Escrivet mai d'un obratge de referencia.

==Veire tanben==

== Liames extèrnes ==

==Nòtas==
{{reflist}}

{{Portal Provença}}
{{Comunas de| insee =06155}}

[[Categoria:Comuna dei Aups Maritims]]
[[Categoria:Comuna de Provença]]</text>
      <sha1>2u0vqizjk0j7444hxz6wpw7fl213zcl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Província de Jaén</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37156</id>
    <revision>
      <id>2497022</id>
      <parentid>2229902</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T12:37:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19206-60</username>
        <id>62876</id>
      </contributor>
      <origin>2497022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1009" sha1="67pp3lsoa3faicmlmmwv586ug4619e8" xml:space="preserve">&lt;!--Article redigit en lengadocian--&gt;
{{Infobox Província d'Espanha 
| blason = Escudo de la provincia de Jaén.svg
| bandièra =Bandera_de_la_provincia_de_Jaén.svg
| autonòmas= [[Andalosia]]
| Província= ''Provincia de Jaén''
| capitala=  [[Jaén]]
| sup=  13 489
| populacion= {{formatnum:{{popesp|23}}}}
| DataPop= {{popesp|0}}
| Comarcas= [[Comarca Metropolitana de Jaén]] -&amp;nbsp;[[Comarca de Sèrra Bruna]] -&amp;nbsp;[[La Colina]] -&amp;nbsp;[[La Campanha de Jaén]] -&amp;nbsp;[[Sèrra Sud]] -&amp;nbsp;[[Sierra Mágina]] -&amp;nbsp;[[Sèrra de Cazorla]] -&amp;nbsp;[[Comarca de Sèrra de Segura]] -&amp;nbsp;[[Las Vilas]] -&amp;nbsp;[[Lo Comtat de Jaén]]
| localizacion=Provincia_Jaén.png 
}} 

La '''província de Jaén''' es una província d'[[Andalosia]], en [[Espanha]]. La capitala es la [[Jaén|ciutat eponima]]. 

Son còdi estadistic e postal es '''23'''. Ancianament, li era atribuit lo còdi de matriculacion '''J'''.

{{Províncias d'Espanha}}
{{O|Jaén}}
[[categoria:Andalosia]]
[[categoria:Província d'Espanha]]</text>
      <sha1>67pp3lsoa3faicmlmmwv586ug4619e8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Província de Venècia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37602</id>
    <revision>
      <id>2497032</id>
      <parentid>2414035</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T13:41:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>43230</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2497032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1309" sha1="5rhzfmjngry4vxdgwmuman8ea9h3ud5" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin: 0 0 1em 1em;&quot; width=&quot;250&quot;
|+ style=&quot;font-size: larger; margin-left: inherit;&quot;|'''''Provincia di Venezia&lt;br /&gt;Provincia de Venezsia'''''
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
| colspan=&quot;2&quot; |  [[Fichièr:Provincia di Venezia-Stemma.png |120px]]
|-
| &lt;!--'''[[Geografia d’Itàlia|Zona]]''' || {{{zone}}}/--&gt;
|- 
| '''Estat''' || {{Itàlia}}
|- 
| '''Region''' ||   [[Venèt]]
|- 
| '''Capluòc''' || [[Venècia]]   
|-
| '''[[Aira|Superfícia]]''' ||    2462 [[km&amp;sup2;]] 
|-
| '''[[Populacion]]'''   ||829 418 (2005)
|-
| '''[[Densitat]]''' ||  337 ab./km²
|-
| '''Comunas''' ||  44		
|-
| ''' Còde''' ||  VE	
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;padding: 0;&quot;| '''[[Fichièr:Venezia posizione.svg |150px|]] '''
|- style=&quot;text-align:center; font-size:smaller;&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | Localizacion en Itàlia
|}
La '''Província de [[Venècia]]''' es una anciana [[Província d'Itàlia|província]] de la region de [[Venèt]] en [[Itàlia]]. Dempuèi [[2015]] es remplaçada per la [[Ciutat metropolitana de Venècia]].

== Ligams extèrnes ==
* [https://web.archive.org/web/20190416170717/http://www.provincia.venezia.it/ Sit oficial] {{it}}

[[Categoria:Província d'Itàlia|Venecia]]
[[Categoria:Venèt]]</text>
      <sha1>5rhzfmjngry4vxdgwmuman8ea9h3ud5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sort</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40187</id>
    <revision>
      <id>2497130</id>
      <parentid>2496993</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T22:21:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <comment>/* Toponimia */</comment>
      <origin>2497130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8057" sha1="9uirlpmqqxggsxizedl2kdupgoi0zea" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
[[Imatge:Sort.jpg|thumb|right|250px|Vista generala de Sort]]
[[Imatge:Escut de Sort.svg|thumb|left|100px|Escut de Sort]]
'''Sort''' es la capitala de la [[comarca]] [[Catalonha|catalana]] del [[Palhars Sobeiran|Palhars Sobiran]]. Es una vila de 2236 abitants (2025) situada dins la província de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. La prononciacion catalana es [sɔ́ɾt], segon lo Diccionari català-valencià-balear (L'Onomasticon Cataloniæ non ditz ren, mès dins la fasa ''Saort'', una dissimilacion es possibla).

===Perimètre del territòri===
{{Communes limitrophes
 | comuna     = Sòrt
 | nòrd       = [[Espot]] 
 | nòrd-èst   = [[Rialp|Rialb]]
 | èst        = 
 | sud-èst    = [[Soriguera]]
 | sud        = 
 | sud-oèst   = [[Baix Pallars]]
 | oèst       = [[La Torre de Cabdella]] &lt;small&gt;([[Palhars Jusan]])&lt;/small&gt;
 | nòrd-oèst  = 
}}

==Toponimia==
Sort, La Bastida de Sort, Bressui e Pernui (desabitat) èran de l'ancian municipi de Sort. Enviny, Castellviny, Llarvén, Montardit de Baix, Montardit de Dalt, Olp e Pujalt èran de l'ancian municipi d'Enviny. Llessui, Meneurí (desabitat) e Saurí èran de l'ancian municipi de Llessui. Altron, Bernui e Sorre èran de l'ancian municipi d'Altron.
===Sort===
L'etimologia es parallèla ambe la del [[El Pont de Suert|Pont de Suert]]. L'Acte de 839 non cita lo nom, sonque la localitat contigüa de ''Vilamflor'' (&lt; ''Villa Furoris''), despareguda ara. La menaça dels moros empachèt tota formacion de vilatge, en mai de la dominacion exclusiva del monestièr de [[Baix Pallars|Gerri]], que non daissava subrondar que de vilatges. Solament i aviá un pont, tan necessari que lo paratge es citat en 947 la ''ribera de Saorte'' (del basc ''çubi'', « pont »), de ''çuburi-ti'', SŬBŬRĬTI, ambe'l sufixe d'adjectiu -TI e ''iri'', « vilatge »; ''çuburi-ti'' èra donc l'endret (''-ti''), dins la practica la val del vilatge (''iri'') del pont (''çubi''). La fòrma ''Suort'' de 981 daissa intacta lo Ŭ etimologic, mès en general i agèt una dissimilacion en ''Sa(v)ort'', completament normala, puèi ''Saort'' &gt; ''Sort''. Çaquelà, i aviá en [[Reiaume de Navarra|Navarra]] una localitat del nom de ''Çubiurruti'' citada en 1277, donc ''urruti'', « luènh » o sa varianta ''irruti'' poiriá èsser una autra etimologia, ''Çubi-urruti''. Auriam donc siá « lo vilatge del pont » siá « delà lo pont », vist de l'autra riba. [[Sòrt]] ([[Shalòssa]]) seriá un nom semblable ? &lt;ref&gt;Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 186-187 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39558&lt;/ref&gt;
===Bressui===
La prononciacion es [bre'suj]. I a un nom femenin germanic citat a Alaó en 972 : ''Ego Ecco et uxor mesa Brexunio''. S'agís de ''Bergsuind'' (près d'un autre, ''Bergsind''). Regularament, ''nd'' &gt; ''nn'', puèi lo nom venguèt quicòm coma ''Breksuin'', puèi ''Bres(s)uin''. Enfin l'atraccion dels nombroses noms en ''-ui'' menèt al resultat actual &lt;ref&gt;Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 118 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=10796&lt;/ref&gt;.
===Pernui===
La prononciacion es [per'nuj], atestat ''Pernui'' en 966. Lo sufixe [-ŏi] &gt; catalan ''-ui'', supausa pas exclusivament que lo nom siá ibèrobasc, cf. lo Santuari de Pedrui, de ''pedra''; aicí, deriva de ''Peró'' (Pedró), derivat de ''pedra'', donc ''Pero(n)ui'', contractat en ''Pernui'' &lt;ref&gt;Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 204-205 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31258&lt;/ref&gt;.
===Enviny===
La prononciacion es [am'biɲ] o intermediària entre [am'biɲ] e [em'biɲ]. Las fòrmas ancianas son ''Invicinio'' en 839, ''Inbicinio'' en 1014, ''Invecing'' en 1066, ''Envezino'', ''Envezin'' en 1163, ''Envey'' en 1281, etc. Deriva de ''in vicinio'', « dins lo vesinat, -atge, a l'entorn, compréner « a l'entorn de Sort » &lt;ref name = viny&gt;Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 74-75 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17127&lt;/ref&gt;. 
===Castellviny===
La prononciacion es [kasteʎ'biɲ] o [kastel'biɲ] [dissimilacion]. Deriva de ''castellum vicinii'', probablament un genitiu latin &lt;ref name = viny/&gt;. Veire lo precedent.
===Llarvén===
La prononciacion es [ʎar'ben]. Las fòrmas ancianas son ''Lertuen'' en 1080, ''Leruent'' en 1094, ''Lartuen'' en 1281. Lo càmbiament de ''Lertŭén'' en ''Lertvén'', puèi a ''Lervén'' es de fonetica normala. Enfin, abans ''r'' e ''é'' accentuats, la mudason de ''e'' en ''a'' es una dissimilacion normala, facilitada per la situacion darrèr ''r''. D'un autre costat, la sillaba iniciala istorica ''Lert-'' coïncidís ambe la de ''Lertamon'', [lɛrta'mon], municipi de [[Lladorre]]. L'origina seriá lo [[basc]] ''ler'', « pin », que se pòt derivar en ''lerdo'', « rosina », mès lo sens primitiu de ''lerdo'' seriá « [[Pinales|rosinós]] ». Sembla çaquelà que lo nom primitiu del pin seriá ''Leher'', trobat dins ''Leherenn-'', nom d'una divinitat aquitana. Veire [[Senterada|Larén]]. Per explicar l'ensemble del nom, se pòt postular un compausat ''*Lertuondo'', ambe'l basc ''ondo'', « fons, soca, lòc de fondament »; la seguida seriá ''lertŭón'', puèi seriá diferenciacion de ''lertŭón'' en ''ler(t)ŭén'' — coma ''vou'' &gt; ''veu'', ''crou'' &gt; ''creu'', e enfin Llarvén &lt;ref&gt;Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 11-12 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23418&lt;/ref&gt;.
===Montardit (de Baix, de Dalt)===
Lo vilatge principal es Montardit (de Dalt). Al pè d'aqueste es Montardit de Baix (o Ribera de Montardit, o els Hostals de Montardit). La prononciacion es [muntar'dit]. Las fòrmas ancianas son ''Monte ardit'' en 1163, ''Monte Ardit'' en 1164, ''Montardit'' en 1408. ''Montardit'' es de segur un compausat ambe l'adjectiu ''ardit'', « coratjós », siá ambe un sens metaforic de castèl que non se rend, siá coma subrenom del senhor del lòc &lt;ref&gt;Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 330-331 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=27000&lt;/ref&gt;.
===Olp===
La prononciacion es [olp]. Las fòrmas ancianas son ''Olve'' en 977, ''condominas de Olb'' en 983, ''Olbis'' en 981-985, ''Olbe'' en 1076 (prop de Mur), ''Olb'' en 1257-1269, ''Olp'' en 1276, etc. I agèt un omonime dins 22223 [[Sopeira]], citada ''Olobe'' en 841-45. L'origina es ''olo'', « pichon edifici rustic » , de meteissa origina que ''o(h)ol'', « pòst, madièr », ambe ''-be'', « jos, dejós ». Lo resultat es ''ólobe'', « a cobèrt de las pòsts, jos lo refugi », aparentat a de mots basques &lt;ref&gt;Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 41-42 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=29106&lt;/ref&gt;.
===Pujalt===
Pas citat dins l'ONCAT. Probablament Puialt, puèg naut.
===Llessui===
Es lo vilatge pus naut de la val d'Àssua (situada entre ''Lles'' e ''Llesp''). La prononciacion es [ʎe'suj]. Lo nom es atestat ''La Suy'' en 1359 e ''Lessui'' en 1525, ''Llaçuy'' en 1518, ''Llassuy'' en 1645 e 1770. Siquenon, es quasi absent de las fonts medievalas, coma lòc refractari a la penetracion, qu'a per exemple conservat de basquismes coma ''lido'', « lavanca, lit, lhavet ». L'essencial es la rasic ''Leç-'', comuna ambe Lles i Llesp. Lo mot basc ''leçe'' o ''leize'' amassa las nocions d'espeluga, avenc, bauç, gòrja e tanben una val o un valat. La terminason ''-ui'' es tipica de la toponimia basca &lt;ref&gt;Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 68-69 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23630&lt;/ref&gt;.
===Meneurí===

==Istòria==
En 1970, los municipis d'Enviny e Llessui foguèron incorporats a Sort, puèi ne foguèt atal per Altron en 1976. 

==Ligams extèrnes ==
*[http://sort.ddl.net/ Sit de la comuna]
*Diccionari català-valencià-balear d'Alcover-Moll [http://dcvb.iec.cat/]
*Onomasticon Cataloniæ, vol. VII, p. 186-187 [https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39558].

==Nòtas==
&lt;references/&gt;
{{Portal Catalonha}}
{{Municipis de|25}}</text>
      <sha1>9uirlpmqqxggsxizedl2kdupgoi0zea</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497162</id>
      <parentid>2497130</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T06:30:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <origin>2497162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9349" sha1="fk8u82mfc5povxrvfg5dqe0csmjqbwj" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
[[Imatge:Sort.jpg|thumb|right|250px|Vista generala de Sort]]
[[Imatge:Escut de Sort.svg|thumb|left|100px|Escut de Sort]]
'''Sort''' es la capitala de la [[comarca]] [[Catalonha|catalana]] del [[Palhars Sobeiran|Palhars Sobiran]]. Es una vila de 2236 abitants (2025) situada dins la província de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. La prononciacion catalana es [sɔ́ɾt], segon lo Diccionari català-valencià-balear (L'Onomasticon Cataloniæ non ditz ren, mès dins la fasa ''Saort'', una dissimilacion es possibla).

===Perimètre del territòri===
{{Communes limitrophes
 | comuna     = Sòrt
 | nòrd       = [[Espot]] 
 | nòrd-èst   = [[Rialp|Rialb]]
 | èst        = 
 | sud-èst    = [[Soriguera]]
 | sud        = 
 | sud-oèst   = [[Baix Pallars]]
 | oèst       = [[La Torre de Cabdella]] &lt;small&gt;([[Palhars Jusan]])&lt;/small&gt;
 | nòrd-oèst  = 
}}

==Toponimia==
Sort, La Bastida de Sort, Bressui e Pernui (desabitat) èran de l'ancian municipi de Sort. Enviny, Castellviny, Llarvén, Montardit de Baix, Montardit de Dalt, Olp e Pujalt èran de l'ancian municipi d'Enviny. Llessui, Meneurí (desabitat) e Saurí èran de l'ancian municipi de Llessui. Altron, Bernui e Sorre èran de l'ancian municipi d'Altron.
===Sort===
L'etimologia es parallèla ambe la del [[El Pont de Suert|Pont de Suert]]. L'Acte de 839 non cita lo nom, sonque la localitat contigüa de ''Vilamflor'' (&lt; ''Villa Furoris''), despareguda ara. La menaça dels moros empachèt tota formacion de vilatge, en mai de la dominacion exclusiva del monestièr de [[Baix Pallars|Gerri]], que non daissava subrondar que de vilatges. Solament i aviá un pont, tan necessari que lo paratge es citat en 947 la ''ribera de Saorte'' (del basc ''çubi'', « pont »), de ''çuburi-ti'', SŬBŬRĬTI, ambe'l sufixe d'adjectiu -TI e ''iri'', « vilatge »; ''çuburi-ti'' èra donc l'endret (''-ti''), dins la practica la val del vilatge (''iri'') del pont (''çubi''). La fòrma ''Suort'' de 981 daissa intacta lo Ŭ etimologic, mès en general i agèt una dissimilacion en ''Sa(v)ort'', completament normala, puèi ''Saort'' &gt; ''Sort''. Çaquelà, i aviá en [[Reiaume de Navarra|Navarra]] una localitat del nom de ''Çubiurruti'' citada en 1277, donc ''urruti'', « luènh » o sa varianta ''irruti'' poiriá èsser una autra etimologia, ''Çubi-urruti''. Auriam donc siá « lo vilatge del pont » siá « delà lo pont », vist de l'autra riba. [[Sòrt]] ([[Shalòssa]]) seriá un nom semblable ? &lt;ref&gt;Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 186-187 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39558&lt;/ref&gt;
===Bressui===
La prononciacion es [bre'suj]. I a un nom femenin germanic citat a Alaó en 972 : ''Ego Ecco et uxor mesa Brexunio''. S'agís de ''Bergsuind'' (près d'un autre, ''Bergsind''). Regularament, ''nd'' &gt; ''nn'', puèi lo nom venguèt quicòm coma ''Breksuin'', puèi ''Bres(s)uin''. Enfin l'atraccion dels nombroses noms en ''-ui'' menèt al resultat actual &lt;ref&gt;Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 118 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=10796&lt;/ref&gt;.
===Pernui===
La prononciacion es [per'nuj], atestat ''Pernui'' en 966. Lo sufixe [-ŏi] &gt; catalan ''-ui'', supausa pas exclusivament que lo nom siá ibèrobasc, cf. lo Santuari de Pedrui, de ''pedra''; aicí, deriva de ''Peró'' (Pedró), derivat de ''pedra'', donc ''Pero(n)ui'', contractat en ''Pernui'' &lt;ref&gt;Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 204-205 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31258&lt;/ref&gt;.
===Enviny===
La prononciacion es [am'biɲ] o intermediària entre [am'biɲ] e [em'biɲ]. Las fòrmas ancianas son ''Invicinio'' en 839, ''Inbicinio'' en 1014, ''Invecing'' en 1066, ''Envezino'', ''Envezin'' en 1163, ''Envey'' en 1281, etc. Deriva de ''in vicinio'', « dins lo vesinat, -atge, a l'entorn, compréner « a l'entorn de Sort » &lt;ref name = viny&gt;Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 74-75 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17127&lt;/ref&gt;. 
===Castellviny===
La prononciacion es [kasteʎ'biɲ] o [kastel'biɲ] [dissimilacion]. Deriva de ''castellum vicinii'', probablament un genitiu latin &lt;ref name = viny/&gt;. Veire lo precedent.
===Llarvén===
La prononciacion es [ʎar'ben]. Las fòrmas ancianas son ''Lertuen'' en 1080, ''Leruent'' en 1094, ''Lartuen'' en 1281. Lo càmbiament de ''Lertŭén'' en ''Lertvén'', puèi a ''Lervén'' es de fonetica normala. Enfin, abans ''r'' e ''é'' accentuats, la mudason de ''e'' en ''a'' es una dissimilacion normala, facilitada per la situacion darrèr ''r''. D'un autre costat, la sillaba iniciala istorica ''Lert-'' coïncidís ambe la de ''Lertamon'', [lɛrta'mon], municipi de [[Lladorre]]. L'origina seriá lo [[basc]] ''ler'', « pin », que se pòt derivar en ''lerdo'', « rosina », mès lo sens primitiu de ''lerdo'' seriá « [[Pinales|rosinós]] ». Sembla çaquelà que lo nom primitiu del pin seriá ''Leher'', trobat dins ''Leherenn-'', nom d'una divinitat aquitana. Veire [[Senterada|Larén]]. Per explicar l'ensemble del nom, se pòt postular un compausat ''*Lertuondo'', ambe'l basc ''ondo'', « fons, soca, lòc de fondament »; la seguida seriá ''lertŭón'', puèi seriá diferenciacion de ''lertŭón'' en ''ler(t)ŭén'' — coma ''vou'' &gt; ''veu'', ''crou'' &gt; ''creu'', e enfin Llarvén &lt;ref&gt;Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 11-12 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23418&lt;/ref&gt;.
===Montardit (de Baix, de Dalt)===
Lo vilatge principal es Montardit (de Dalt). Al pè d'aqueste es Montardit de Baix (o Ribera de Montardit, o els Hostals de Montardit). La prononciacion es [muntar'dit]. Las fòrmas ancianas son ''Monte ardit'' en 1163, ''Monte Ardit'' en 1164, ''Montardit'' en 1408. ''Montardit'' es de segur un compausat ambe l'adjectiu ''ardit'', « coratjós », siá ambe un sens metaforic de castèl que non se rend, siá coma subrenom del senhor del lòc &lt;ref&gt;Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 330-331 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=27000&lt;/ref&gt;.
===Olp===
La prononciacion es [olp]. Las fòrmas ancianas son ''Olve'' en 977, ''condominas de Olb'' en 983, ''Olbis'' en 981-985, ''Olbe'' en 1076 (prop de Mur), ''Olb'' en 1257-1269, ''Olp'' en 1276, etc. I agèt un omonime dins 22223 [[Sopeira]], citada ''Olobe'' en 841-45. L'origina es ''olo'', « pichon edifici rustic » , de meteissa origina que ''o(h)ol'', « pòst, madièr », ambe ''-be'', « jos, dejós ». Lo resultat es ''ólobe'', « a cobèrt de las pòsts, jos lo refugi », aparentat a de mots basques actuals &lt;ref&gt;Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 41-42 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=29106&lt;/ref&gt;.
===Pujalt===
Pas citat dins l'ONCAT. Probablament Puialt, puèg naut.
===Llessui===
Es lo vilatge pus naut de la val d'Àssua (situada entre ''Lles'' e ''Llesp''). La prononciacion es [ʎe'suj]. Lo nom es atestat ''La Suy'' en 1359 e ''Lessui'' en 1525, ''Llaçuy'' en 1518, ''Llassuy'' en 1645 e 1770. Siquenon, es quasi absent de las fonts medievalas, coma lòc refractari a la penetracion, qu'a per exemple conservat de basquismes coma ''lido'', « lavanca, lit, lhavet » e donc que gardèt tardivament lo monolingüisme basc. L'essencial es la rasic ''Leç-'', comuna ambe Lles i Llesp. Lo mot basc ''leçe'' o ''leize'' amassa las nocions d'espeluga, avenc, bauç, gòrja e tanben una val o un valat. La terminason ''-ui'' es tipica de la toponimia basca &lt;ref&gt;Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 68-69 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23630&lt;/ref&gt;.
===Meneurí o Menaurí===
Lòc desabitat. La prononciacion locala es [menew'ri]. Lo nom es citat en 1645 ''Menorí'' e ''Benaurí''; lo segond compòrta una dissimilacion, a la manièra del latin MERENDARE &gt; ''berenar'', o del mot prelatin MUNO &gt; catalan ''bony''. Çò pus probable es que ven del nom d'un repoblaire francés del nom de ''Maunoury'' (puslèu que d'un nom basc), que significa « mal noirit », que se pòt compréner coma « mal ensenhat » o puslèu coma « afamat, atalentat »; la proximitat de ''Saurí'', vilatjòt un pauc pus important, que [[Joan Coromines]] interpreta coma una fòrma lemosina o sentongesa ''Saverí'' (del nom germanic d'òme ''sabi-rik'') ambe pèrda de ''-k'' final coma en francés, va tanben dins aquel sens. Lo gascon ''neurir'', « noirir », de NUTRIRE, foguèt benlèu una influéncia, o lo vèrbe ''menar'' 
&lt;ref&gt;Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 250-251 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=25955&lt;/ref&gt;.
===Saurí o Saurí===
La prononciacion locala es [sew'ri] o de còps (benlèu) [saw'ri]. Las fòrmas ancianas son ''in territorio Savarisi'' en 899 

&lt;ref&gt;Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 65 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=37857&lt;/ref&gt;.
==Istòria==
En 1970, los municipis d'Enviny e Llessui foguèron incorporats a Sort, puèi ne foguèt atal per Altron en 1976. 

==Ligams extèrnes ==
*[http://sort.ddl.net/ Sit de la comuna]
*Diccionari català-valencià-balear d'Alcover-Moll [http://dcvb.iec.cat/]
*Onomasticon Cataloniæ, vol. VII, p. 186-187 [https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39558].

==Nòtas==
&lt;references/&gt;
{{Portal Catalonha}}
{{Municipis de|25}}</text>
      <sha1>fk8u82mfc5povxrvfg5dqe0csmjqbwj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Portal:Cultura/Amics</title>
    <ns>100</ns>
    <id>41547</id>
    <revision>
      <id>2497151</id>
      <parentid>327177</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T02:53:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19525-22</username>
        <id>62907</id>
      </contributor>
      <origin>2497151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="862" sha1="6b5mnpt5v6bglsh416n76syvlmit9cv" xml:space="preserve">&lt;center&gt;
&lt;table width=&quot;90%&quot; style=&quot;background-color:white&quot;&gt;

&lt;td valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; width=20%&gt;
[[Portal:filosofia|Filosofia]]&lt;br/&gt;
[[Image:Philosophie.jpg|45px|icòna filosofia]]
&lt;/td&gt;

&lt;td valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; width=20%&gt;
[[Portal:cliopèdia|Cliopèdia]]&lt;br/&gt;
[[Image:Ac papyrus.png|45px|icòna istòria]]
&lt;/td&gt;

&lt;td valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; width=20%&gt;
[[Portal:sciéncias|Sciéncias]]&lt;br/&gt;
[[Image:Science-symbol-2.png|45px|icòna sciéncias]]
&lt;/td&gt;

&lt;td valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; width=20%&gt;
[[Portal:jòc|Ludopèdia]]&lt;br/&gt;
[[Image:Nuvola apps atlantik.png|50px|icòna ludopèdia]]
&lt;/td&gt;

&lt;td valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; width=20%&gt;
[[:catégorie:Cultura nacionala|Cultura per país]]&lt;br/&gt;
[[Image:Emblem of New Caledonia.svg|37px|icòna novèla-caledonia]]
&lt;/td&gt;

&lt;/table&gt;
&lt;/center&gt;
&lt;noinclude&gt;[[Categoria:Portal:Cultura|Amics]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6b5mnpt5v6bglsh416n76syvlmit9cv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alexàndria (Itàlia)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44112</id>
    <revision>
      <id>2497076</id>
      <parentid>2468894</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T17:05:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19496-17</username>
        <id>62899</id>
      </contributor>
      <origin>2497076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1252" sha1="ozvcmx94ulhed089ei2sv9y3afth94c" xml:space="preserve">{{Comuna italiana
|nom= ''Alessandria&lt;br /&gt;Lissàndria''
|imatge= Alessandria panorama landscape pontemeier mandrogni lisondria tanaro.jpg
|blason=Stemma del Comune di Alessandria.jpg
|reg=PMN
|prov=AL
|istat=006003
|cp=15100
|tel=0131
|latitudgrad=44
|latitudminuta=54
|latitudsegonda=48
|longitudgrad=8
|longitudminuta=37
|longitudsegonda=12
|mej=95
|km²=204
|pop=93 254
|date-pop=2008
|dens=457
|code_cadastre= A182
|Gentilici= ''alessandrini''
|Patron= ''San Baudolino '' 
|Fèsta_patronala=10 de novembre
|sit_web=http://www.comune.Alessandria.it }}

'''Alexàndria de Piemont''' (''Aleissandrìo'' en [[grafia mistralenca]]&lt;ref name=&quot;TdF&quot;&gt;https://tdf.locongres.org/files/assets/common/page-substrates/page0076.jpg&lt;/ref&gt;; ''Lissandria'' en [[piemontés]] estandard o ''Lisändria'' localament; ''Alessandria'' en [[italian]]), mai simplament '''Alexàndria''', es una [[Lista de las vilas italianas de mai de 25 000 abitants|vila italiana]] capluòc de la província [[Província d'Alexàndria|del meteis nom]] en [[Piemont]].

Lo gentilici es '''alessandrin -a''' (''aleissandrin -o'' en [[grafia mistralenca]]&lt;ref name=&quot;TdF&quot;/&gt;; ''alessandrini'' en [[italian]]).

[[Categoria:Vila de Piemont]]
[[Categoria:Comuna de la província d'Alexàndria]]</text>
      <sha1>ozvcmx94ulhed089ei2sv9y3afth94c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Democracia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51017</id>
    <revision>
      <id>2497052</id>
      <parentid>2382229</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T15:38:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <origin>2497052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37543" sha1="6bve89gupqjito1fv90cq4n7dl7y6ls" xml:space="preserve">{{Dialècte Vivaroaupenc}}
{{1000 fondamentals}}

La '''democracia''', dau [[grec]] ancian ''dêmokratía'', compausat de ''dèmos'' (« pòple ») e ''kratos'' (« poder »), designa literalament lo « govern dau pòple ». Constituís un dei conceptes [[politica|politics]] mai fondamentaus e mai discutit de l'istòria de la pensaa [[Homo sapiens|umana]]. Dins son sens mai generau, designa un regime politique fondat sus l'exercici dau poder per lo pòple, siá directament siá indirectament per lo mejan de representents elegits, dins lo quadre de reglas assegurant las liberats fondamentalas e l'egalitat [[drech|juridica]] dels [[ciutadanatge|ciutadans]]. Naissua durant l'[[Antiquitat]] [[Grècia antica|Greca]], teorizaa per los [[filosofia|filosòfes]] de las [[Segle de las Lutz|Lutz]] e consacraa per las grandas [[revolucion|revolucions]] dels segles XVIII e XIX, la democracia s'es impausaa pendent lo segle XX coma lo regime de referéncia a l'eschala mondiala, tot en demorant un objecte de contestacion, de reinterpretacion e de crisi permanenta. Aüra, curbe una importanta diversitat de formas institucionalas, de tradicions intellectualas e de practicas politicas. Pasmens, se tròba confrontaa a de defís majors coma lo desvolopament de las inegalitats socialas, lo chambiament climatic mondiau, la crisi de la representacion, lo desvolopament dau populisme e la generalizacion de la desinformacion.

== Originas e istòria de la democracia ==

=== La democracia atenenca ===

{{veire|Atenas}}

Es a [[Atenas]], a la fin dau [[segle VI avC]], que la democracia faguèc sa prumiera aparicion coma regime [[politica|politic]] explicitament nomat e teorizat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marie-Françoise Baslez, ''Histoire politique du monde grec antique'', Nathan, 1999, 316 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Mossé, ''Histoire d'une démocratie : Athènes des origines à la conquête macédonienne'', Seuil, coll. « Points Histoire», 1971.&lt;/ref&gt;. D'efiech, après una lonja crisi politicosociala, las reformas de [[Clistenes]], menaas a partir de [[-508|508 avC]], metèron en plaça las basas d'un sistema politic inedit en despartissent lo còrs civic segon una basa territòriala e en instaurant d'institucions fondaas sus la participacion directa dels [[ciutadanatge|ciutadans]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Lévêque e Pierre Vidal-Naquet, ''Clisthène l'Athénien'', Les Belles Lettres, 1974, 163 p.&lt;/ref&gt;. Sota [[Pericles]] ([[-495|495]]-[[-429|429 avC]]), la democracia atenenca agantèc l'apogeu de son poder. Sas institucions principalas èran l'''Ékklesía'', l'assemblaa de l'ensemble dels ciutadans encharjaa de discutir e de votar las [[lei]]s, la ''Boulé'' un conseu encharjat de preparar los trabalhs de l'''Ékklesía'' e l'''Eliaía'', un tribunau popular compausat de jurats chausits a l'azard.

Lo tiratge au sòrt jogava un ròtle central dins lo sistema [[Antenas|atenenc]] que permetiá d'assegurar una rotacion de las charjas e un egalitat de principi entre los ciutadans&lt;ref&gt;Dos principis fondamentaus de la democracia greca designavan aquela egalitat : l'isonomia (egalitat juridica) e l'isogoria (egalitat de paraula).&lt;/ref&gt; Un sistema d'indemnizacion dels ciutadans permetiá pereu la participacion de ciutadans modestes a la vida politica. Aquela democracia directa demòra una referéncia intellectuala majora per lei teoricians de la democracia participativa moderna, mas aviá pasmens de limits considerables. Lo ciutadanatge èra reservat als òmes liures naissuts de parents atenencs, l'esclavatge èra la basa d'una partia importanta de l'[[economia]] e los forestiers avián pas lo drech de participar a la vida politica de la ciutat.

=== La tradicion republicana romana ===

{{veire|Roma Antica}}

[[Roma Antica|Roma]] foguèc jamai una democracia au sens atenenc dau terme. Pasmens, la [[Republica Romana|tradicion republica romana]] ([[-509|509]]-[[-27|27 avC]]) aguèc un ròtle important dins la formacion de la pensaa politica occidentala. Lo sistema republican roman combinava d'elements [[aristocracia|aristocratic]], coma un Senat dominat per los patricians, e d'elements democratics coma d'assemblaas popularas (''[[comices]]'') e de magistrats encharjats de defendre los interès dau pòple còntra los abús dels patricians ([[tribun de la pleba|tribuns de la pleba]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François Hinard, ''République romaine'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », Paris, 2000.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Richard Adam, ''Institutions et citoyenneté de la Rome républicaine'', Hachette supérieur, 1996, 160 p.&lt;/ref&gt;. La pensaa politica de [[Ciceron]] ([[-106|106]]-[[-43|43 avC]]) constituís la teorizacion principala dau regime [[republica|republican]]. Dins ''[[De Republica]]'', se prononcièc en favor de l'idea d'una [[constitucion]] mixta organizaa a l'entorn de principis [[monarquia|monarchics]], [[aristocracia|aristocratics]] e democratics per assegurar l'estabilitat dau regime e dau ben comun&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Viktor Pöschl, « Quelques principes fondamentaux de la politique de Cicéron », ''Comptes-rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres'', 131{{a}} annaa, n° 2,‎ 1987, pp. 340-350.&lt;/ref&gt;. Aquela concepcion de la [[republica]], fondaa sus la gestion de la « chausa publica », la separacion dels poders, lo regne de la lei e la vertut civica, anava irrigar prefondament las reflexions dels revolucionaris [[França|francés]] e [[USA|estatsunidencs]] dau segle XVIII.

=== L'Edat Mejana e las prumieras formas de representacion modernas ===

L'[[Edat Mejana]] [[Euròpa|europeu]], dominat per la [[feudalitat]] e la monarchia de drech divin, foguèc pas un periòde democratic. Pasmens, d'institucions e de practicas medievalas pausèron las basas de la representacion politica moderna. Per exemple, las assemblaas d'estats, achampant la [[noblessa]], lo [[clergat]] e lo Tèrç Estat, se desvolopèron dins mai d'un reiaume coma organes consultatius dau poder [[rei|reiau]]. En [[Anglaterra]], la ''[[Magna Carta]]'' de [[1215]] pausèt un principi fondamentau entre lo drech dau sobeiran de levar l'[[impòst]] e lo consentiment dels grands dau reiaume&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Danny Danziger e John Gillingham, ''1215, the year of Magna Carta'', Hodder &amp; Stoughton general, Londres, 2003, 324 p.&lt;/ref&gt;. Aqueu texte amorçèc ansin la limitacion juridica dau poder reiau.

Plusors [[vila]]s [[Itàlia|italianas]] de la fin de l'[[Edat Mejana]] ([[Venècia]], [[Genòa]], [[Florença]], etc.) experimentèron de formas originalas de govern republican fondaas sus la participacion d'una [[oligarchia]] de marchands e de nobles. Sovent fòrça complexas, sas institucions prefiguravan lo foncionament de las institucions representativas modernas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Boško I. Bojović, ''Raguse (Dubrovnik), entre l’Orient et l’Occident (XIIe – XVIIe siècle)'', París, De Boccard, 2011, 275 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Claude Hocquet, ''Venise au Moyen Âge'', París, Belles lettres, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Valeria Polonio, ''L'amministrazione della Res publica genovese fra tre e quattrocento'', Genòa, Società Ligure di Storia Patria, 1977.&lt;/ref&gt;.

=== Las revolucions democraticas dels segles XVII e XVIII ===

Las grandas revolucions dels segles XVII e XVIII, eissias de las transformacions economicas e intellectualas dau [[Umanisme|movement umanista]] e de la [[Segle de las Lutz|filosofia de las Lutz]] foguèron l'eveniment decisiu a l'origina de la democracia moderna. La prumiera revolucion majora foguèc la [[Gloriosa Revolucion]] [[Anglatèrra|anglesa]] de [[1688]] que consacrèc la supremacia dau Parlament sus lo poder reiau e pausèc las basas d'una [[monarchia constitucionala]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Cottret, ''La Glorieuse Révolution d'Angleterre, 1688'', París, Gallimard, 2013.&lt;/ref&gt;. Un an mai tard, lo ''[[Bill of Rights]]'' assegurèc los drechs fondamentaus dels subjectes de la corona e l'independéncia dau Parlament. La segonda revolucion centrala dau periòde foguèc l'[[Guèrra d'Independéncia deis Estats Units|insureccion estatsunidenca]]. D'efiech, aquela revolucion s'acompanhèc d'un important trabalh politic per legitimar l'independéncia dau païs e sa rompedura amb lo [[Reiaume Unit]]. La Declaracion d'Independéncia e la Constitucion dels [[USA|Estats Units]] afirmèron ansin lo principi de l'egalitat entre los òmes, l'existéncia de drechs inalienables (drech a la vida, drech a la [[libertat]], etc.) e organizèron una democracia representativa basaa sus la [[separacion dels poders]], lo [[federalisme]] e un sistèma d'equilibri entre las institucions destinat a empachar la [[tirania]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Lucas Kent Ogden, ''Uniting the States : A Commentary on the American Constitution'', 3{{a}} edicion, Norderstedt, 2015.&lt;/ref&gt;. Enfin, lo tresen eveniment centrau per l'emergéncia de la democracia moderna foguèc la [[Revolucion Francesa]] de [[1789]]. Proclamant los drechs de l'òme e dau ciutadan e l'abolicion dels privilegis de l'Ancian Regime, definiguèc los conceptes de nacion sobeirana, de ciutadanatge universau e d'egalitat civila&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lefebvre, ''La Révolution française'', París, Presses universitaires de France, 1989.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Biard (dir.), ''La Révolution française : une histoire toujours vivante'', París, Tallandier, 2009, 446 p.&lt;/ref&gt;.

=== L'extension dau sufragi ===

Lo segle XIX foguèc marcat per una extension progressiva, conflictuala e inegala dau sufragi. En [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]], lo drech de vòte, inicialament reservat als [[proprietat|proprietaris]] e als contribuidors mai riches ([[sufragi censier]]), foguèc pauc a cha pauc estendut a l'ensemble dels [[òme]]s adults dau lo segle XIX. La reconoissença dau drech de vòte de las femnas foguèc reconoissut mai tardivament, mai que mai durant la prumiera mitat dau segle XX.

=== Consolidacion e crisi de la democracia ===

Despuei lo començament dau segle XX, la democracia a conoissut mai d'una crisi greva. La prumiera foguèc lo desvolopament dau [[faissisme]] en [[Itàlia]] e en [[Alemanha]] que constituissèc una remesa en causa radicala de las valors democraticas [[liberalisme|liberalas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Milza e Serge Berstein, ''Le Fascisme italien, 1919-1945'', Le Seuil, 1980.&lt;/ref&gt;. La segonda foguèc la longa confrontacion amb lo [[comunisme]] [[URSS|sovietic]] durant la [[Guerra Freja]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert O. Paxton e Julie Hessler, ''L'Europe au XXème siècle'', Taillandier, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' André Fontaine, ''La Tâche Rouge'', Éditions de la Martinière, 2004.&lt;/ref&gt;. Dins los dos cas, la democracia liberala, basaa sus una economia [[capitalisme|capitalista]], sortissèc renforçaa dau conflicte. La chausida d'institucions democraticas per las [[colonialisme|colonias]] [[africa]]nas e [[asia]]ticas vengüas independentas dins lo corrent dels [[ans 1950]]-[[ans 1960|1960]] foguèc un autre argument en favor de la democracia. Pasmens, despuei los [[ans 1980]]-[[ans 1990|1990]], son apareissuts de regimes autoritaris e arbitraris que mantènon formalament un quadre democratic. Aquò es a l'origina de la crisi actuala de la democracia que son foncionament es pauc a cha pauc minat per aquelas derivas.

== Los fondaments teorics ==

=== La sobeiranetat populara ===

{{veire|Sobeiranetat populara}}

Lo principi de [[sobeiranetat populara]] constituís lo fondament [[filosofia|filosofic]] de basa de totas las concepcions democraticas dau poder politic. Afirma que lo poder legitime emana unicament dau pòple e pòt unicament èsser exercit en son nom e a son profiech. Aqueu principi s'opausa a tota teoria dau poder fondaa sus la transcendéncia [[Dieu|divina]], la [[tradicion]] ereditària o la superioritat naturala d'una [[aristocracia]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] ([[1712]]-[[1778]]) ne'n donèc una definicion precisa, e relativament radicala, dins son obratge ''Du Contrat social'' publicat en [[1762]]. Segon eu, la sobeiranetat residís dins la « volontat generala » qu'es l'expression de l'interès comun dau còrs politic, nocion diferenta de la simpla addicion de las volontats individualas. Aquela volontat generala es inalienabla e indivisibla. Segon Rousseau, adversari de la representacion politica, deu èsser exercit directament per lo pòple sobeiran&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert Derathé, ''Jean-Jacques Rousseau et la politique de son temps'', Presses Universitaires de France, 1950.&lt;/ref&gt;.

=== Lo contracte sociau ===

{{veire|Contracte sociau}}

La teoria dau contracte sociau constituís un autre quadre [[filosofia|filosofic]] important per legimitar lo poder politic democratic. L'idea es eissia de la pensaa de [[Thomas Hobbes]] ([[1588]]-[[1679]]) qu'imaginèc, dins lo ''Leviathan'' de [[1651]], un contracte sociau absolutista presentat coma abandon de la [[libertat naturala]] en eschambi d'una seguretat asseguraa per un sobeiran omnipotent&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Anne-Laure Angoulvent, ''Hobbes ou la crise de l'État baroque'', París, Presses Universitaires de France, 1992, 256 p.&lt;/ref&gt;. Rapidament, los [[Sègle dei Lutz|filosòfes de las Lutz]] donèron un aspecte [[liberalisme|liberau]] au concepte. Per exemple, dins los ''Dos Tractats dau Govern Civiu'' de [[1689]], [[John Locke]] ([[1632]]-[[1704]]) ne'n prepausèc una forma novela fondaa sus la proteccion dels drechs naturaus a la vida, a la [[libertat]] e a la [[proprietat]]. Lo consentiment dels governats e lo drech dau pòple de resistir a un govern [[tirania|tiranic]] i venguèron la fònt novela de la legitimitat de l'[[Estat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Michael P. Zuckert, ''Launching Liberalism: On Lockean Political Philosophy'', Lawrence, University Press of Kansas, 2002.&lt;/ref&gt;. Au segle seguent, [[Montesquieu]] ([[1689]]-[[1755]]), completèc aquelas concepcions en desvolopant la teoria de la [[separacion dels poders]] coma proteccion còntra la [[tirania]]. Aquò li permetèc de pausar las basas institucionalas de la democracia liberala moderna&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Louis Althusser, ''Montesquieu, la politique et l'histoire'', París, Presses Universitaires de France, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Domenico Felice, ''Oppressione e libertà. Filosofia e anatomia del dispotismo nell'Esprit des lois di Montesquieu'', Pisa, ETS, 2000.&lt;/ref&gt;.

=== La separacion dels poders ===

{{veire|Separacion dels poders}}

La [[separacion dels poders]] constituís un principi institucionau fondamentau de la democracia liberala moderna. Designa la distribucion de las foncions dau poder politic entre d'organes distints e independents :
* lo [[poder legislatiu]] encharjat de votar las leis.
* lo [[poder executiu]] encharjat d'aplicar las leis.
* lo [[poder judiciari]] encharjat d'interpretar e de sancionar las [[infraccion]]s.
Aquela separacion permet d'empachar la concentracion dau poder entre las mans d'una persona o d'un organe unic, condicion prumiera de la [[tirania]] segon [[Montesquieu]].

=== Los drechs fondamentaus e l'Estat de drech ===

{{veire|Drechs fondamentaus|Estat de drech}}

Lo principi majoritari es pas l'unica basa de la democracia liberala moderna. D'efiech, los regimes democratics actuaus asseguran pereu lo respecte dels drechs fondamentaus dels individús e de las minoritats còntra los abús eventuaus de la majoritat. Lo regime de l'[[Estat de drech]] designa ansin lo concepte d'un poder politic somés au drech e d'una comunautat de ciutadans juridicament egaus. Los drechs fondamentaus constituïsson los limits qu'una majoritat democratica pòt pas franquir sensa abandonar la natura democratic dau regime. Son generalament devesits en dos ensembles regardant los drechs politics de basa (libertat d'expression, libertat d'oponion, drech a un procès equitable, etc.) e los drechs sociaus (drech a la proprietat, drech au trabalh, etc.)&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Xavier Dupré de Boulois, ''Droits et libertés fondamentaux'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Licence », 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Dubey, ''Droit fondamentaux : Libertés, garanties de l’État de droit, droits sociaux et politiques'', vol. II, Basilèa, Helbing Lichtenhahn, 2017, 1264 p.&lt;/ref&gt;.

=== Democracia directa e democracia representativa ===

{{veire|Democracia directa|Democracia representativa}}

La [[democracia directa]] designa una forma de democracia onte los ciutadians exercisson lo poder eles meteisses, sensa intermediari. Èra lo modele de la democracia [[Atenas|atenenca]] e demòra una referéncia per los partisans d'una democracia participativa radicala. La [[democracia representativa]] es fondaa sus l'eleccion de representants per lo còrs civic. Aquelos elegits son encharjats d'exercir lo poder au nom de l'ensemble dels ciutadans. Es lo modele dominant de las democracias modernas. Son principi foguèc teorizat per [[Emmanuel-Joseph Sieyès]] ([[1748]]-[[1836]]) que diferencièc la nacion sobeirana, detenéira dau poder [[constitucion|constituent]], e sos representants elegits, detenèires dau poder constituït. La tension entre democracia directa e democracia representativa es un element centrau de l'istòria de la pensaa democratica. De formas modernas de democracia semi-directa assajan ansin de combinar los avantatges dels dos modeles amb l'utilizacion dau [[referendum]], de vòtes de revocacion dels elegits o de vòtes basats sus d'iniciativas popularas.

== Los modeles e las formas de democrcia ==

=== La democracia liberala ===

{{veire|Democracia liberala}}

La [[democracia liberala]]

4. Les modèles et formes de démocratie es lo modele predominant dins las societats occidentalas contemporaneas. Combina lo principi democratic de la [[sobeiranetat populara]] amb los principis [[liberalisme|liberaus]] de la proteccion dels [[drechs fondamentaus|drechs individuaus]], de la [[separacion dels poders]] e de l'[[Estat de drech]]. Se caracteriza per d'[[eleccion]]s liuras e regularas au [[sufragi universau]], per la pluralitat dels [[partit politic|partits politics]], per la libertat de la [[premsa]], per l'independéncia de la [[justícia]] e per la proteccion de las minoritats&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Francis-Paul Bénoit, ''La démocratie libérale'', París, Presses Universitaires de France, 1978.&lt;/ref&gt;. Aqueu modele foguèc mai que mai teorizat per [[John Stuart Mill]] ([[1806]]-[[1873]]) dins ''Consideracions sus lo Govern Representatiu'' de [[1861]] onte se prononcièc en favor d'un regime democratic organizat a l'entorn de las ideas de representativitat, de debat public e de formacion d'una opinion esclairaa.

=== La democracia sociala ===

{{veire|Democracia sociala}}

La [[democracia sociala]] designa un modele qu'accèpta las institucions de la [[democracia liberala]], mas qu'insistís sus la necessitat de reduire las inegalitats economicas e socialas per arribar a una democracia politica reala e non formala. Es fondaa sus l'idea que la libertat e l'egalitat politicas an ges de sens quand s'acompanhan pas d'un niveu minimom d'egalitat economica e sociala. Es a l'origina de la nocion d'[[Estat-providénçia]] basat sus la redistribucion fiscala, los [[servici public|servicis publics]] universaus e la proteccion sociala.

=== La democracia participativa ===

{{veire|Democracia participativa}}

La [[democracia participativa]] designa un ensemble de practicas e de teorias destinaas a aprigondir e alarjar la participacion dels ciutadans a la vida politica. Es basaa sus l'idea que la legimitat democratica exigissi una implicacion activa dels ciutadans dins la deliberacion e la presa de decision politica. D'experiéncias concretas coma lo budget participatiu de [[Porte Alegre]] en [[Brasil]] o las assemblaas ciutadanas localas son d'illustracions d'aquela forma de democracia.

=== La democracia constitucionala ===

{{veire|Democracia constitucionala}}

La [[democracia constitucionala]] designa un regime caracterizat per un poder democratic enquadrat e limitat per una [[constitucion]] assegurant los drechs fondamentaus e organizant la [[separacion dels poders]]. La justícia constitucionala, incarnaa per de corts o de conseus constitucionalas, jòga un ròtle centrau dins aqueu modele en exercissent un contraròtle sus la conformitat de las leis a la constitucion. Aquò permet de protegir los drechs fondamentaus còntra los abús eventuaus dau legislator majoritari. Pasmens, aqueu modele entraïna una tension importanta entre lo principi democratic de la sobeiranetat de la majoritat e lo principi liberau de la proteccion dels drechs de la majoritat.

=== Las democracias illiberalas e los regimes ibrids ===

{{veire|Democracia illiberala|Regime ibrid}}

Despuei los [[ans 1990]], la [[sciéncia politica]] a desvolopat de conceptes per designar los regimes qu'empruntant de formas institucionalas de la democracia (eleccions, parlament, constitucion, etc) tot en violant sos principis fondamentaus en impausant de limits non justificats a las libertats fondamentalas o en suprimissent la separacion dels poders. Lo terme « democracia illiberala » es ansin sovent adoptat per descriure aquelos regimes ([[Russia]] de [[Vladimir Putin]], [[Ongria]] de [[Viktor Orban]], [[Turquia]] de [[Recep Tayyip Erdogan]], etc.). Lo terme « regime ibrid » designa pusleu de sistemas politics intermediaris entre la democracia vertadiera e l'autoritarisme. Lo [[Marròc]] o lo [[Bangladèsh]] dels [[ans 2020]] son d'exemples de regimes ibrids.

== Las institucions democraticas ==

=== Los sistemas electoraus ===

{{veire|Sistema electorau}}

Los [[sistema electorau|sistemas electoraus]] forman lo mecanisme centrau de las [[democracia representativa|democracias representativas]]. Permèton de traduire las preferéncias dels ciutadans en poder politic. Son destriats :
* los sistemas majoritaris que donan la victòria au candidat aient ganhat lo maximom de sufragis.
* los sistemas proporcionaus que despartisson lo nombre d'elegits en foncion dau nombre de sufragis.
* de sistemas mixtes pòion assajar de mesclar los dos sistemas
Los diferents aprochis an d'efiechs prigonds sus la natura dau sistema partisan, l'estabilitat governamentala e la representativitat de las institucions. D'un biais generau, los sistemas proporcionaus son mai representatius, mas son mens estables car necessitan la mesa en plaça de coalicions mai importantas per dirigir lo païs&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Emeri e Jean-Marie Cotteret, ''Les systèmes électoraux'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1985.&lt;/ref&gt;.

=== Los parlaments e las assemblaas ===

{{veire|Parlament}}

Lo [[parlament]] es l'institucion centrala de la [[democracia representativa]]. Es un organe, elegit directament o indirectament per los ciutadans, qu'es encharjat de votar las leis, de contrarotlar l'executiu e de representar la diversitat de las opinions politicas de la [[societat]]. Los parlaments modernes son generalament compausats d'una o de doas chambras. Dins lo prumier cas, aquò permet d'assegurar una bòna representativitat de la populacion. Los parlaments bicameraus son pasmens sovent privilegiats dins los estats estenduts ont es necessari d'assegurar un equilibri entre la representacion de la populacion generala e aquela de las entitats territòrialas.

=== Los partits politics ===

{{veire|Partit politic}}

Los [[partit politic|partits politics]] son los actors centraus de la democracia representativa moderna. Son d'organizacions destinaas a conquistar e gerir lo poder politic per metre en plaça una politica confòrma a un programa. Asseguran de foncions essencialas dins la vida politica actuala que permèton d'agregar las preferéncias politicas, de recrutar e de formar d'eleits politics, d'estructurar lo debat public e d'organizar la competicion electorala&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Offerlé, ''Les partis politiques'', coll. « Que sais-je ? » (n° 2376), 1987.&lt;/ref&gt;. Pasmens, lor legitimat es mai e mai contestaa per los ciutadans. Aquò mena a l'aparicion de movements ibrids, intermediaris entre lo partit tradicionau e lo movement de massa ([[Podemos]] en [[Espanha]], [[En Marche]] o [[La France Insoumise]] en [[França]]).

=== La justícia constitucionala ===

{{veire|Drech constitucionau}}

Lo [[drech constitucionau]] jòga un ròtle mai e mai important dins las democracias contemporaneas. D'efiech, permet a las corts e als conseus constitucionaus de contrarotlar la conformitat de las leis per rapòrt a la [[constitucion]] e de protegir los drechs fondamentaus. Es ansin una proteccion eficaça còntra los abús d'una majoritat donaa. Pasmens, son desvolopament entraïna de questions quant a la legitimitat democratica d'aqueu contrarotle qu'es generalament exercit per de magistrats non elegits.

=== Los mèdias e l'espaci public ===

{{veire|Premsa}}

La [[libertat de la premsa]] e l'existéncia d'un espaci public pluralista constituïsson de condicions indispensablas au foncionament de la democracia. Los mèdias tènon un ròtle fondamentau dins l'informacion dels ciutadans, la mesa en debat de las questions politicas e lo contrarotle dau poder. Aquò justifica generalament l'existéncia de leis especificas protegissent la [[premsa]], subrenomaa « lo quatren poder », còntra las intervencions dels autres poders. Pasmens, aqueu pilar de la democracia moderna es mai e mai menaçat per la concentracion dels mèdias entre las mans d'interès economics privats, per la logica de l'audimat e, mai recentament, per la revolucion numerica e lo desvolopament de las rets socialas. La qualitat de l'informacion disponibla es ansin vengüa una question centrala dins mai d'un païs.

== Los defís contemporaneus ==

=== La montaa dau populisme ===

{{veire|Populisme}}

Dins son sens mai moderne, lo [[populisme]] designa un estile politic fondat sus l'oposicion entre un pòple vist coma pur e vertuós e un eleit considerat coma corromput e illegitime e sus la revendicacion d'una democracia mai directa e mai autentica còntra de mediacions institucionalas jutjaas defalhentas. Pòt prendre de formas de drecha ([[nacionalisme|nacionalista]], [[xenofobia|xenofoba]], autoritària, etc.) o de senestra (anti-oligarchica, redistributritz, etc.). Los teorians son partejats quant a son interpretacion. Per exemple, [[Ernesto Laclau]] ([[1935]]-[[2014]]) ne'n prepausèc una vision positiva inerenta a tota construccion democratica mentre que de pensaires coma [[Jan-Werner Müller]] (naissut en [[1970]]) lo definisson coma una menaça fondamentala per la [[democracia liberala]] en rason de son refús dau pluralisme. Ansin, lo populisme es una escomessa fòrça discutia dins las democracias contemporaneas.

=== La crisi de la representacion ===

La question de la representativitat politica dels elegits es una autra question greva per las democracias representativas actualas. Es la consequéncia de factors multiples coma l'alunhament entre los elegits e los ciutadans ordinaris, la tecnocratizacion de las discussions politicas, l'escart entre las preferéncias e los interès dels ciutadans e las decisions efectivament presas per lors representants o l'influéncia de grops de pression e dels mercats financiers. Entraïna una abstencion electorala mai e mai importanta, una abséncia d'interès per los actors tradicionaus de la vida politica ([[partit politic|partits]], [[sindicat]]s, etc.) e una desfisança envèrs las institucions o los eleits politics. Aquela crisi de la representacion a d'efiechs importants sus la vida politica que redutz generalament lo sosten portat als partits tradicionaus e favoriza la montaa de movements radicaus (e pas totjorn democratics).

=== Las rets socialas e la desinformacion ===

La [[revolucion numerica]] e lo desvolopament de las rets socialas an fòrça transformat l'espaci public democratic despuei los [[ans 2010]]. D'un caire, an permés una democratizacion de l'accès a l'informacion e a l'expression publica, çò que permetèc a de grops marginalizats d'accedir a una certana visibilitat politica. Pasmens, d'autre caire, las rets socialas an favorizat la fragmentacion de l'espaci public, la difusion massisa de desinformacion, la manipulacion de l'opinion per d'actors interiors o exteriors e una polarizacion creissenta de las discussions politicas. La regulacion d'aquelos mèdias es ansin vengüa una question centrala per l'organizacion dau debat public au sen de las democracias modernas.

=== Las inegalitats economicas ===

Las inegalitats economicas son una menaça anciana per lo foncionament correcte d'institucions democraticas. D'efiech, la concentracion de las richessas engendra una concentracion dau poder politic que los actors economics mai poderós dispausan de mejans considerables per influenciar las decisions politicas au detriment de la màger part dau còrs civic (finançament de movements politics, contrarotle de mèdias, ''lobbying'', etc.). Dins mai d'un païs, existisson de reglas minimalas per reduire l'influéncia de las classas mai aisaas. Pasmens, aquelas legislacions son sovent limitaas e la question financiera es ansin vengüa un element centrau de las campanhas politicas dins fòrça païs. Los [[USA|Estats Units]] son un exemple caracteristic.

=== La question dels enjòcs globaus ===

La democracia moderna es apareissua dins lo quadre de l'Estat-Nacion sobeiran. Pasmens, un nombre mai e mai important d'enjòcs politics fondamentaus (chambiament climatic, regulacion financiera, migracions, pandemias, etc.) passan las frontieras nacionalas e necessitan la mesa en plaça de politicas internacionalas per èsser tractats d'un biais eficaç. Aquò es a l'origina de questions e de debats entre la logica democratica nacionala e la necessitat d'una governança mondiala o d'una democratizacion de las institucions internacionalas existentas. Pasmens, en mai dels problemas relatius a una tala transformacion de la democracia actuala, se pausa egalament la question dau risc de tecnocratizacion e d'alunhament de tota institucion supranacionala.

== Las criticas de la democracia ==

=== Las criticas conservatritz ===

Las criticas [[conservatisme|conservatritz]] de la democracia son relativament ancianas. Tre lo segle XVIII, [[Edmund Burke]] ([[1729]]-[[1797]]), considerat coma un dels paires dau conservatisme moderne, reprochava a la [[Revolucion Francesa]] d'aver destruch las tradicions e las institucions eiretaas de l'Ancian Regime qu'avián assegurat l'estabilitat sociala dau reiaume durant de segles. Dins ''De la Democracia en America'', [[Alexis de Tocqueville]] ([[1805]]-[[1859]]) formulèc una critica mai nuançaa, mas mai prigonda. Segon eu, la democracia èra inevitabla, mas conteniá lo risc intrinsec de la « tirania de la majoritat » e dau « despotisme doç ». Chau donc empachar la formacion d'un [[Estat]] tutelari capable de prendre en charja la vida dels individús au detriment de lor libertat e de lor autonòmia. Los corrents conservators modernes son donc sovent favorables a la democracia liberala, mas s'opausan frequentament a la democracia sociala.

=== Las criticas marxistas e socialistas ===

La critica [[marxisme|marxista]] e [[comunisme|socialista]] de la democracia liberala forma un important pan de la pensaa politica dels segles XIX e XX. Segon ela, la democracia liberala es unicament una democracia formala destinaa a escondre la dominacion politica e economica de la [[borgesiá]] sus la societat. Ansin, lo [[sufragi universau]] e l'egalitat [[drech|juridica]] permetrián pas a las classas popularas, afeblias per las inegalitats economicas, de participar d'un biais vertadier a las institucions o d'aver un poder reau sus lors condicions de vida. Los marxistas considèran donc l'Estat democratic borgés coma un arbitre favorable als interès de la borgesiá e la democracia vertadiera exigiriá una transformacion radicala dels rapòrts economics.

=== Las criticas elitistas ===

Las criticas elitistas de la democracia foguèron principalament formulaa per de teoricians coma [[Vilfredo Pareto]] ([[1848]]-[[1923]]), [[Gaetano Mosca]] ([[1858]]-[[1941]]) e [[Robert Michels]] ([[1876]]-[[1936]]). Segon elas, totas las societats son en realitat dirigias per una minoritat organizaa (un eleit o una classa politica). Dins aqueu quadre, la democracia ven alora un [[mitologia|mite]] [[ideologia|ideologic]] destinat a legitimar aquela dominacion inevitabla. Per descriure aqueu fenomene, Michels formulèt una « lei de l'oligarchia » : totas las organizacions, comprés los movements democratics, son pauc a cha pauc dominaas per una [[oligarchia]] dirigenta. Aquelas criticas son sovent associaas a de discors conservators o autoritaris. Pasmens, pausan de questions sus los limits estructuraus de las democracias actualas.

=== Las criticas postmodernas e postcolonialas ===

Per los pensaires postmodernes e postcoloniaus, la democrocia liberala es un sistema politic estachat a l'Occident. Sa formacion seriá lo resultat d'una exclusion de las [[femna]]s, de las classas popularas, dels [[colonialisme|colonizats]] e, mai generalament, dels non-Europeus. Son universalisme seriá alora la consequéncia d'un particularisme occidentau presentat coma universau. D'autors coma [[Achille Mbembe]] (naissut en [[1957]]) o [[Dipesh Chakrabarty]] (naissut en [[1948]]) prepausan donc de pensar de sistemas democratics a partir d'experiéncias e de tradicions non europeas. A l'ora d'aüra, los resultats son encara limitats e fòrça regimes supausadament fondats sus de tradicions democraticas non occidentalas son de regimes [[dictatura|dictatoriaus]]. De lor caire, las teoricianas [[feminisme|femenistas]] insistisson sus l'exclusion de las femnas de la vida publica democratica e sus la desvaloracion de l'esfera privaa e dau trabalh domestic.

== Eiretatge e actualitat ==

Après un long periòde d'expansion durant la segonda mitat dau segle XX, la democracia coneisse una fasa de reculament despuei los [[ans 2010]]. Lo fenomene tocha tant las democracias emergentas en [[Africa]], en [[Asia]] e en [[America Latina]] que las democracias ben establias en [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]]. Se manifèsta per un afebliment de l'[[Estat de drech]], una reduccion de las libertats civilas, una concentracion dau poder executiu, una aumentacion de las inegalitats economicas e una degradacion de la qualitat dau debat public e de las eleccions. Aquò pren sovent la forma d'una montaa de movements [[populisme|populistas]] susceptibles d'accedir au poder ([[Donald Trump]], [[Javier Milei]], etc.), mas pòt pereu entraïnar una presa dau poder per una junta militara ([[Mali]], [[Nigèr]], etc.), un còp d'Estat institucionau ([[Bolívia]], etc.) o una transformacion dau quadre constitucionau ([[Veneçuèla]], etc.).

De mai, una transicion democratica es un procediment que permet de transformar un regime autoritari en democracia. Es sovent un procediment long, fragile e reversible que sa capitaa necessita la combinason de plusors factors (acòrdi dels eleits politics sus las reglas dau jòc democratic, existéncia d'una societat civila activa e organizaa, volontat populara favorabla a las valors democraticas, contexte economic favorable, etc.). L'abséncia d'un factor pòt menar a una transicion incompleta susceptible de menar a la formacion d'un regime ibrid o a una regression autoritària. L'exemple [[Tunisia|tunisian]] illustra aquelas dificultats. Après una revolucion populara en [[2011]], un regime democratic se formèc dins lo païs. Pasmens, foguèt pauc a cha pauc minat per de divisions au sen de l'eleit e per una situacion economica complicaa. Ansin, en [[2021]], lo president [[Kaïs Saïed]] posquèc suspendre las activitats dau govern e dau parlament e tornar establir un regime [[autocracia|autocratic]].

Pasmens, maugrat sas crisis e sos limits, la democracia demòra l'orizont normatiu dominant de la pensaa politica moderna que sa legitimitat es fondaa sus l'idea simpla, mas poderosa, que ges d'autoritat [[Homo sapiens|umana]] pòt pretendre governar d'autres òmes sensa lor consentiment.

== Annexas ==

=== Ligams internes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Hannah Arendt|Arendt (Hannah)]].
* [[Aristòtel]].
* [[Atenas]].
* [[Ciceron]].
* [[Ciutadanatge]].
* [[Clistenes]].
* [[Constitucion]].
* [[Dictatura]].
* [[Drech]].
* [[Estat]].
* [[Estat de drech]].
* [[Filosofia]].
* [[Jürgen Habermas|Habermas (Jürgen)]].
* [[Thomas Hobbes|Hobbes (Thomas)]].
* [[Thomas Jefferson|Jefferson (Thomas)]].
* [[Ernesto Laclau|Laclau (Ernesto)]].
* [[Liberalisme]].
* [[John Locke|Locke (John)]].
* [[James Madison|Madison (James)]].
* [[John Stuart Mill|Mill (James Stuart)]].
* [[Parlament]].
* [[Partit politic]].
* [[Pericles]].
* [[Politica]].
* [[John Rawls|Rawls (John)]].
* [[Republica]].
* [[Revolucion Francesa]].
* [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau (Jean-Jacques)]].
* [[Separacion dels poders]].
* [[Emmanuel-Joseph Sieyès|Sieyès (Emmanuel-Joseph)]].
* [[Sistema electorau]].
* [[Tirania]].
* [[Alexis de Tocqueville|Tocqueville (Alexis de)]].

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Politica]]
[[Categoria:Filosofia]]</text>
      <sha1>6bve89gupqjito1fv90cq4n7dl7y6ls</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497053</id>
      <parentid>2497052</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T15:38:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ligams internes */</comment>
      <origin>2497053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37550" sha1="9wbmid9b4xvtchlvsho2vs0vfr7f9dn" xml:space="preserve">{{Dialècte Vivaroaupenc}}
{{1000 fondamentals}}

La '''democracia''', dau [[grec]] ancian ''dêmokratía'', compausat de ''dèmos'' (« pòple ») e ''kratos'' (« poder »), designa literalament lo « govern dau pòple ». Constituís un dei conceptes [[politica|politics]] mai fondamentaus e mai discutit de l'istòria de la pensaa [[Homo sapiens|umana]]. Dins son sens mai generau, designa un regime politique fondat sus l'exercici dau poder per lo pòple, siá directament siá indirectament per lo mejan de representents elegits, dins lo quadre de reglas assegurant las liberats fondamentalas e l'egalitat [[drech|juridica]] dels [[ciutadanatge|ciutadans]]. Naissua durant l'[[Antiquitat]] [[Grècia antica|Greca]], teorizaa per los [[filosofia|filosòfes]] de las [[Segle de las Lutz|Lutz]] e consacraa per las grandas [[revolucion|revolucions]] dels segles XVIII e XIX, la democracia s'es impausaa pendent lo segle XX coma lo regime de referéncia a l'eschala mondiala, tot en demorant un objecte de contestacion, de reinterpretacion e de crisi permanenta. Aüra, curbe una importanta diversitat de formas institucionalas, de tradicions intellectualas e de practicas politicas. Pasmens, se tròba confrontaa a de defís majors coma lo desvolopament de las inegalitats socialas, lo chambiament climatic mondiau, la crisi de la representacion, lo desvolopament dau populisme e la generalizacion de la desinformacion.

== Originas e istòria de la democracia ==

=== La democracia atenenca ===

{{veire|Atenas}}

Es a [[Atenas]], a la fin dau [[segle VI avC]], que la democracia faguèc sa prumiera aparicion coma regime [[politica|politic]] explicitament nomat e teorizat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marie-Françoise Baslez, ''Histoire politique du monde grec antique'', Nathan, 1999, 316 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Mossé, ''Histoire d'une démocratie : Athènes des origines à la conquête macédonienne'', Seuil, coll. « Points Histoire», 1971.&lt;/ref&gt;. D'efiech, après una lonja crisi politicosociala, las reformas de [[Clistenes]], menaas a partir de [[-508|508 avC]], metèron en plaça las basas d'un sistema politic inedit en despartissent lo còrs civic segon una basa territòriala e en instaurant d'institucions fondaas sus la participacion directa dels [[ciutadanatge|ciutadans]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Lévêque e Pierre Vidal-Naquet, ''Clisthène l'Athénien'', Les Belles Lettres, 1974, 163 p.&lt;/ref&gt;. Sota [[Pericles]] ([[-495|495]]-[[-429|429 avC]]), la democracia atenenca agantèc l'apogeu de son poder. Sas institucions principalas èran l'''Ékklesía'', l'assemblaa de l'ensemble dels ciutadans encharjaa de discutir e de votar las [[lei]]s, la ''Boulé'' un conseu encharjat de preparar los trabalhs de l'''Ékklesía'' e l'''Eliaía'', un tribunau popular compausat de jurats chausits a l'azard.

Lo tiratge au sòrt jogava un ròtle central dins lo sistema [[Antenas|atenenc]] que permetiá d'assegurar una rotacion de las charjas e un egalitat de principi entre los ciutadans&lt;ref&gt;Dos principis fondamentaus de la democracia greca designavan aquela egalitat : l'isonomia (egalitat juridica) e l'isogoria (egalitat de paraula).&lt;/ref&gt; Un sistema d'indemnizacion dels ciutadans permetiá pereu la participacion de ciutadans modestes a la vida politica. Aquela democracia directa demòra una referéncia intellectuala majora per lei teoricians de la democracia participativa moderna, mas aviá pasmens de limits considerables. Lo ciutadanatge èra reservat als òmes liures naissuts de parents atenencs, l'esclavatge èra la basa d'una partia importanta de l'[[economia]] e los forestiers avián pas lo drech de participar a la vida politica de la ciutat.

=== La tradicion republicana romana ===

{{veire|Roma Antica}}

[[Roma Antica|Roma]] foguèc jamai una democracia au sens atenenc dau terme. Pasmens, la [[Republica Romana|tradicion republica romana]] ([[-509|509]]-[[-27|27 avC]]) aguèc un ròtle important dins la formacion de la pensaa politica occidentala. Lo sistema republican roman combinava d'elements [[aristocracia|aristocratic]], coma un Senat dominat per los patricians, e d'elements democratics coma d'assemblaas popularas (''[[comices]]'') e de magistrats encharjats de defendre los interès dau pòple còntra los abús dels patricians ([[tribun de la pleba|tribuns de la pleba]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François Hinard, ''République romaine'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », Paris, 2000.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Richard Adam, ''Institutions et citoyenneté de la Rome républicaine'', Hachette supérieur, 1996, 160 p.&lt;/ref&gt;. La pensaa politica de [[Ciceron]] ([[-106|106]]-[[-43|43 avC]]) constituís la teorizacion principala dau regime [[republica|republican]]. Dins ''[[De Republica]]'', se prononcièc en favor de l'idea d'una [[constitucion]] mixta organizaa a l'entorn de principis [[monarquia|monarchics]], [[aristocracia|aristocratics]] e democratics per assegurar l'estabilitat dau regime e dau ben comun&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Viktor Pöschl, « Quelques principes fondamentaux de la politique de Cicéron », ''Comptes-rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres'', 131{{a}} annaa, n° 2,‎ 1987, pp. 340-350.&lt;/ref&gt;. Aquela concepcion de la [[republica]], fondaa sus la gestion de la « chausa publica », la separacion dels poders, lo regne de la lei e la vertut civica, anava irrigar prefondament las reflexions dels revolucionaris [[França|francés]] e [[USA|estatsunidencs]] dau segle XVIII.

=== L'Edat Mejana e las prumieras formas de representacion modernas ===

L'[[Edat Mejana]] [[Euròpa|europeu]], dominat per la [[feudalitat]] e la monarchia de drech divin, foguèc pas un periòde democratic. Pasmens, d'institucions e de practicas medievalas pausèron las basas de la representacion politica moderna. Per exemple, las assemblaas d'estats, achampant la [[noblessa]], lo [[clergat]] e lo Tèrç Estat, se desvolopèron dins mai d'un reiaume coma organes consultatius dau poder [[rei|reiau]]. En [[Anglaterra]], la ''[[Magna Carta]]'' de [[1215]] pausèt un principi fondamentau entre lo drech dau sobeiran de levar l'[[impòst]] e lo consentiment dels grands dau reiaume&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Danny Danziger e John Gillingham, ''1215, the year of Magna Carta'', Hodder &amp; Stoughton general, Londres, 2003, 324 p.&lt;/ref&gt;. Aqueu texte amorçèc ansin la limitacion juridica dau poder reiau.

Plusors [[vila]]s [[Itàlia|italianas]] de la fin de l'[[Edat Mejana]] ([[Venècia]], [[Genòa]], [[Florença]], etc.) experimentèron de formas originalas de govern republican fondaas sus la participacion d'una [[oligarchia]] de marchands e de nobles. Sovent fòrça complexas, sas institucions prefiguravan lo foncionament de las institucions representativas modernas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Boško I. Bojović, ''Raguse (Dubrovnik), entre l’Orient et l’Occident (XIIe – XVIIe siècle)'', París, De Boccard, 2011, 275 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Claude Hocquet, ''Venise au Moyen Âge'', París, Belles lettres, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Valeria Polonio, ''L'amministrazione della Res publica genovese fra tre e quattrocento'', Genòa, Società Ligure di Storia Patria, 1977.&lt;/ref&gt;.

=== Las revolucions democraticas dels segles XVII e XVIII ===

Las grandas revolucions dels segles XVII e XVIII, eissias de las transformacions economicas e intellectualas dau [[Umanisme|movement umanista]] e de la [[Segle de las Lutz|filosofia de las Lutz]] foguèron l'eveniment decisiu a l'origina de la democracia moderna. La prumiera revolucion majora foguèc la [[Gloriosa Revolucion]] [[Anglatèrra|anglesa]] de [[1688]] que consacrèc la supremacia dau Parlament sus lo poder reiau e pausèc las basas d'una [[monarchia constitucionala]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Cottret, ''La Glorieuse Révolution d'Angleterre, 1688'', París, Gallimard, 2013.&lt;/ref&gt;. Un an mai tard, lo ''[[Bill of Rights]]'' assegurèc los drechs fondamentaus dels subjectes de la corona e l'independéncia dau Parlament. La segonda revolucion centrala dau periòde foguèc l'[[Guèrra d'Independéncia deis Estats Units|insureccion estatsunidenca]]. D'efiech, aquela revolucion s'acompanhèc d'un important trabalh politic per legitimar l'independéncia dau païs e sa rompedura amb lo [[Reiaume Unit]]. La Declaracion d'Independéncia e la Constitucion dels [[USA|Estats Units]] afirmèron ansin lo principi de l'egalitat entre los òmes, l'existéncia de drechs inalienables (drech a la vida, drech a la [[libertat]], etc.) e organizèron una democracia representativa basaa sus la [[separacion dels poders]], lo [[federalisme]] e un sistèma d'equilibri entre las institucions destinat a empachar la [[tirania]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Lucas Kent Ogden, ''Uniting the States : A Commentary on the American Constitution'', 3{{a}} edicion, Norderstedt, 2015.&lt;/ref&gt;. Enfin, lo tresen eveniment centrau per l'emergéncia de la democracia moderna foguèc la [[Revolucion Francesa]] de [[1789]]. Proclamant los drechs de l'òme e dau ciutadan e l'abolicion dels privilegis de l'Ancian Regime, definiguèc los conceptes de nacion sobeirana, de ciutadanatge universau e d'egalitat civila&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lefebvre, ''La Révolution française'', París, Presses universitaires de France, 1989.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Biard (dir.), ''La Révolution française : une histoire toujours vivante'', París, Tallandier, 2009, 446 p.&lt;/ref&gt;.

=== L'extension dau sufragi ===

Lo segle XIX foguèc marcat per una extension progressiva, conflictuala e inegala dau sufragi. En [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]], lo drech de vòte, inicialament reservat als [[proprietat|proprietaris]] e als contribuidors mai riches ([[sufragi censier]]), foguèc pauc a cha pauc estendut a l'ensemble dels [[òme]]s adults dau lo segle XIX. La reconoissença dau drech de vòte de las femnas foguèc reconoissut mai tardivament, mai que mai durant la prumiera mitat dau segle XX.

=== Consolidacion e crisi de la democracia ===

Despuei lo començament dau segle XX, la democracia a conoissut mai d'una crisi greva. La prumiera foguèc lo desvolopament dau [[faissisme]] en [[Itàlia]] e en [[Alemanha]] que constituissèc una remesa en causa radicala de las valors democraticas [[liberalisme|liberalas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Milza e Serge Berstein, ''Le Fascisme italien, 1919-1945'', Le Seuil, 1980.&lt;/ref&gt;. La segonda foguèc la longa confrontacion amb lo [[comunisme]] [[URSS|sovietic]] durant la [[Guerra Freja]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert O. Paxton e Julie Hessler, ''L'Europe au XXème siècle'', Taillandier, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' André Fontaine, ''La Tâche Rouge'', Éditions de la Martinière, 2004.&lt;/ref&gt;. Dins los dos cas, la democracia liberala, basaa sus una economia [[capitalisme|capitalista]], sortissèc renforçaa dau conflicte. La chausida d'institucions democraticas per las [[colonialisme|colonias]] [[africa]]nas e [[asia]]ticas vengüas independentas dins lo corrent dels [[ans 1950]]-[[ans 1960|1960]] foguèc un autre argument en favor de la democracia. Pasmens, despuei los [[ans 1980]]-[[ans 1990|1990]], son apareissuts de regimes autoritaris e arbitraris que mantènon formalament un quadre democratic. Aquò es a l'origina de la crisi actuala de la democracia que son foncionament es pauc a cha pauc minat per aquelas derivas.

== Los fondaments teorics ==

=== La sobeiranetat populara ===

{{veire|Sobeiranetat populara}}

Lo principi de [[sobeiranetat populara]] constituís lo fondament [[filosofia|filosofic]] de basa de totas las concepcions democraticas dau poder politic. Afirma que lo poder legitime emana unicament dau pòple e pòt unicament èsser exercit en son nom e a son profiech. Aqueu principi s'opausa a tota teoria dau poder fondaa sus la transcendéncia [[Dieu|divina]], la [[tradicion]] ereditària o la superioritat naturala d'una [[aristocracia]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] ([[1712]]-[[1778]]) ne'n donèc una definicion precisa, e relativament radicala, dins son obratge ''Du Contrat social'' publicat en [[1762]]. Segon eu, la sobeiranetat residís dins la « volontat generala » qu'es l'expression de l'interès comun dau còrs politic, nocion diferenta de la simpla addicion de las volontats individualas. Aquela volontat generala es inalienabla e indivisibla. Segon Rousseau, adversari de la representacion politica, deu èsser exercit directament per lo pòple sobeiran&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert Derathé, ''Jean-Jacques Rousseau et la politique de son temps'', Presses Universitaires de France, 1950.&lt;/ref&gt;.

=== Lo contracte sociau ===

{{veire|Contracte sociau}}

La teoria dau contracte sociau constituís un autre quadre [[filosofia|filosofic]] important per legimitar lo poder politic democratic. L'idea es eissia de la pensaa de [[Thomas Hobbes]] ([[1588]]-[[1679]]) qu'imaginèc, dins lo ''Leviathan'' de [[1651]], un contracte sociau absolutista presentat coma abandon de la [[libertat naturala]] en eschambi d'una seguretat asseguraa per un sobeiran omnipotent&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Anne-Laure Angoulvent, ''Hobbes ou la crise de l'État baroque'', París, Presses Universitaires de France, 1992, 256 p.&lt;/ref&gt;. Rapidament, los [[Sègle dei Lutz|filosòfes de las Lutz]] donèron un aspecte [[liberalisme|liberau]] au concepte. Per exemple, dins los ''Dos Tractats dau Govern Civiu'' de [[1689]], [[John Locke]] ([[1632]]-[[1704]]) ne'n prepausèc una forma novela fondaa sus la proteccion dels drechs naturaus a la vida, a la [[libertat]] e a la [[proprietat]]. Lo consentiment dels governats e lo drech dau pòple de resistir a un govern [[tirania|tiranic]] i venguèron la fònt novela de la legitimitat de l'[[Estat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Michael P. Zuckert, ''Launching Liberalism: On Lockean Political Philosophy'', Lawrence, University Press of Kansas, 2002.&lt;/ref&gt;. Au segle seguent, [[Montesquieu]] ([[1689]]-[[1755]]), completèc aquelas concepcions en desvolopant la teoria de la [[separacion dels poders]] coma proteccion còntra la [[tirania]]. Aquò li permetèc de pausar las basas institucionalas de la democracia liberala moderna&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Louis Althusser, ''Montesquieu, la politique et l'histoire'', París, Presses Universitaires de France, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Domenico Felice, ''Oppressione e libertà. Filosofia e anatomia del dispotismo nell'Esprit des lois di Montesquieu'', Pisa, ETS, 2000.&lt;/ref&gt;.

=== La separacion dels poders ===

{{veire|Separacion dels poders}}

La [[separacion dels poders]] constituís un principi institucionau fondamentau de la democracia liberala moderna. Designa la distribucion de las foncions dau poder politic entre d'organes distints e independents :
* lo [[poder legislatiu]] encharjat de votar las leis.
* lo [[poder executiu]] encharjat d'aplicar las leis.
* lo [[poder judiciari]] encharjat d'interpretar e de sancionar las [[infraccion]]s.
Aquela separacion permet d'empachar la concentracion dau poder entre las mans d'una persona o d'un organe unic, condicion prumiera de la [[tirania]] segon [[Montesquieu]].

=== Los drechs fondamentaus e l'Estat de drech ===

{{veire|Drechs fondamentaus|Estat de drech}}

Lo principi majoritari es pas l'unica basa de la democracia liberala moderna. D'efiech, los regimes democratics actuaus asseguran pereu lo respecte dels drechs fondamentaus dels individús e de las minoritats còntra los abús eventuaus de la majoritat. Lo regime de l'[[Estat de drech]] designa ansin lo concepte d'un poder politic somés au drech e d'una comunautat de ciutadans juridicament egaus. Los drechs fondamentaus constituïsson los limits qu'una majoritat democratica pòt pas franquir sensa abandonar la natura democratic dau regime. Son generalament devesits en dos ensembles regardant los drechs politics de basa (libertat d'expression, libertat d'oponion, drech a un procès equitable, etc.) e los drechs sociaus (drech a la proprietat, drech au trabalh, etc.)&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Xavier Dupré de Boulois, ''Droits et libertés fondamentaux'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Licence », 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Dubey, ''Droit fondamentaux : Libertés, garanties de l’État de droit, droits sociaux et politiques'', vol. II, Basilèa, Helbing Lichtenhahn, 2017, 1264 p.&lt;/ref&gt;.

=== Democracia directa e democracia representativa ===

{{veire|Democracia directa|Democracia representativa}}

La [[democracia directa]] designa una forma de democracia onte los ciutadians exercisson lo poder eles meteisses, sensa intermediari. Èra lo modele de la democracia [[Atenas|atenenca]] e demòra una referéncia per los partisans d'una democracia participativa radicala. La [[democracia representativa]] es fondaa sus l'eleccion de representants per lo còrs civic. Aquelos elegits son encharjats d'exercir lo poder au nom de l'ensemble dels ciutadans. Es lo modele dominant de las democracias modernas. Son principi foguèc teorizat per [[Emmanuel-Joseph Sieyès]] ([[1748]]-[[1836]]) que diferencièc la nacion sobeirana, detenéira dau poder [[constitucion|constituent]], e sos representants elegits, detenèires dau poder constituït. La tension entre democracia directa e democracia representativa es un element centrau de l'istòria de la pensaa democratica. De formas modernas de democracia semi-directa assajan ansin de combinar los avantatges dels dos modeles amb l'utilizacion dau [[referendum]], de vòtes de revocacion dels elegits o de vòtes basats sus d'iniciativas popularas.

== Los modeles e las formas de democrcia ==

=== La democracia liberala ===

{{veire|Democracia liberala}}

La [[democracia liberala]]

4. Les modèles et formes de démocratie es lo modele predominant dins las societats occidentalas contemporaneas. Combina lo principi democratic de la [[sobeiranetat populara]] amb los principis [[liberalisme|liberaus]] de la proteccion dels [[drechs fondamentaus|drechs individuaus]], de la [[separacion dels poders]] e de l'[[Estat de drech]]. Se caracteriza per d'[[eleccion]]s liuras e regularas au [[sufragi universau]], per la pluralitat dels [[partit politic|partits politics]], per la libertat de la [[premsa]], per l'independéncia de la [[justícia]] e per la proteccion de las minoritats&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Francis-Paul Bénoit, ''La démocratie libérale'', París, Presses Universitaires de France, 1978.&lt;/ref&gt;. Aqueu modele foguèc mai que mai teorizat per [[John Stuart Mill]] ([[1806]]-[[1873]]) dins ''Consideracions sus lo Govern Representatiu'' de [[1861]] onte se prononcièc en favor d'un regime democratic organizat a l'entorn de las ideas de representativitat, de debat public e de formacion d'una opinion esclairaa.

=== La democracia sociala ===

{{veire|Democracia sociala}}

La [[democracia sociala]] designa un modele qu'accèpta las institucions de la [[democracia liberala]], mas qu'insistís sus la necessitat de reduire las inegalitats economicas e socialas per arribar a una democracia politica reala e non formala. Es fondaa sus l'idea que la libertat e l'egalitat politicas an ges de sens quand s'acompanhan pas d'un niveu minimom d'egalitat economica e sociala. Es a l'origina de la nocion d'[[Estat-providénçia]] basat sus la redistribucion fiscala, los [[servici public|servicis publics]] universaus e la proteccion sociala.

=== La democracia participativa ===

{{veire|Democracia participativa}}

La [[democracia participativa]] designa un ensemble de practicas e de teorias destinaas a aprigondir e alarjar la participacion dels ciutadans a la vida politica. Es basaa sus l'idea que la legimitat democratica exigissi una implicacion activa dels ciutadans dins la deliberacion e la presa de decision politica. D'experiéncias concretas coma lo budget participatiu de [[Porte Alegre]] en [[Brasil]] o las assemblaas ciutadanas localas son d'illustracions d'aquela forma de democracia.

=== La democracia constitucionala ===

{{veire|Democracia constitucionala}}

La [[democracia constitucionala]] designa un regime caracterizat per un poder democratic enquadrat e limitat per una [[constitucion]] assegurant los drechs fondamentaus e organizant la [[separacion dels poders]]. La justícia constitucionala, incarnaa per de corts o de conseus constitucionalas, jòga un ròtle centrau dins aqueu modele en exercissent un contraròtle sus la conformitat de las leis a la constitucion. Aquò permet de protegir los drechs fondamentaus còntra los abús eventuaus dau legislator majoritari. Pasmens, aqueu modele entraïna una tension importanta entre lo principi democratic de la sobeiranetat de la majoritat e lo principi liberau de la proteccion dels drechs de la majoritat.

=== Las democracias illiberalas e los regimes ibrids ===

{{veire|Democracia illiberala|Regime ibrid}}

Despuei los [[ans 1990]], la [[sciéncia politica]] a desvolopat de conceptes per designar los regimes qu'empruntant de formas institucionalas de la democracia (eleccions, parlament, constitucion, etc) tot en violant sos principis fondamentaus en impausant de limits non justificats a las libertats fondamentalas o en suprimissent la separacion dels poders. Lo terme « democracia illiberala » es ansin sovent adoptat per descriure aquelos regimes ([[Russia]] de [[Vladimir Putin]], [[Ongria]] de [[Viktor Orban]], [[Turquia]] de [[Recep Tayyip Erdogan]], etc.). Lo terme « regime ibrid » designa pusleu de sistemas politics intermediaris entre la democracia vertadiera e l'autoritarisme. Lo [[Marròc]] o lo [[Bangladèsh]] dels [[ans 2020]] son d'exemples de regimes ibrids.

== Las institucions democraticas ==

=== Los sistemas electoraus ===

{{veire|Sistema electorau}}

Los [[sistema electorau|sistemas electoraus]] forman lo mecanisme centrau de las [[democracia representativa|democracias representativas]]. Permèton de traduire las preferéncias dels ciutadans en poder politic. Son destriats :
* los sistemas majoritaris que donan la victòria au candidat aient ganhat lo maximom de sufragis.
* los sistemas proporcionaus que despartisson lo nombre d'elegits en foncion dau nombre de sufragis.
* de sistemas mixtes pòion assajar de mesclar los dos sistemas
Los diferents aprochis an d'efiechs prigonds sus la natura dau sistema partisan, l'estabilitat governamentala e la representativitat de las institucions. D'un biais generau, los sistemas proporcionaus son mai representatius, mas son mens estables car necessitan la mesa en plaça de coalicions mai importantas per dirigir lo païs&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Emeri e Jean-Marie Cotteret, ''Les systèmes électoraux'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1985.&lt;/ref&gt;.

=== Los parlaments e las assemblaas ===

{{veire|Parlament}}

Lo [[parlament]] es l'institucion centrala de la [[democracia representativa]]. Es un organe, elegit directament o indirectament per los ciutadans, qu'es encharjat de votar las leis, de contrarotlar l'executiu e de representar la diversitat de las opinions politicas de la [[societat]]. Los parlaments modernes son generalament compausats d'una o de doas chambras. Dins lo prumier cas, aquò permet d'assegurar una bòna representativitat de la populacion. Los parlaments bicameraus son pasmens sovent privilegiats dins los estats estenduts ont es necessari d'assegurar un equilibri entre la representacion de la populacion generala e aquela de las entitats territòrialas.

=== Los partits politics ===

{{veire|Partit politic}}

Los [[partit politic|partits politics]] son los actors centraus de la democracia representativa moderna. Son d'organizacions destinaas a conquistar e gerir lo poder politic per metre en plaça una politica confòrma a un programa. Asseguran de foncions essencialas dins la vida politica actuala que permèton d'agregar las preferéncias politicas, de recrutar e de formar d'eleits politics, d'estructurar lo debat public e d'organizar la competicion electorala&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Offerlé, ''Les partis politiques'', coll. « Que sais-je ? » (n° 2376), 1987.&lt;/ref&gt;. Pasmens, lor legitimat es mai e mai contestaa per los ciutadans. Aquò mena a l'aparicion de movements ibrids, intermediaris entre lo partit tradicionau e lo movement de massa ([[Podemos]] en [[Espanha]], [[En Marche]] o [[La France Insoumise]] en [[França]]).

=== La justícia constitucionala ===

{{veire|Drech constitucionau}}

Lo [[drech constitucionau]] jòga un ròtle mai e mai important dins las democracias contemporaneas. D'efiech, permet a las corts e als conseus constitucionaus de contrarotlar la conformitat de las leis per rapòrt a la [[constitucion]] e de protegir los drechs fondamentaus. Es ansin una proteccion eficaça còntra los abús d'una majoritat donaa. Pasmens, son desvolopament entraïna de questions quant a la legitimitat democratica d'aqueu contrarotle qu'es generalament exercit per de magistrats non elegits.

=== Los mèdias e l'espaci public ===

{{veire|Premsa}}

La [[libertat de la premsa]] e l'existéncia d'un espaci public pluralista constituïsson de condicions indispensablas au foncionament de la democracia. Los mèdias tènon un ròtle fondamentau dins l'informacion dels ciutadans, la mesa en debat de las questions politicas e lo contrarotle dau poder. Aquò justifica generalament l'existéncia de leis especificas protegissent la [[premsa]], subrenomaa « lo quatren poder », còntra las intervencions dels autres poders. Pasmens, aqueu pilar de la democracia moderna es mai e mai menaçat per la concentracion dels mèdias entre las mans d'interès economics privats, per la logica de l'audimat e, mai recentament, per la revolucion numerica e lo desvolopament de las rets socialas. La qualitat de l'informacion disponibla es ansin vengüa una question centrala dins mai d'un païs.

== Los defís contemporaneus ==

=== La montaa dau populisme ===

{{veire|Populisme}}

Dins son sens mai moderne, lo [[populisme]] designa un estile politic fondat sus l'oposicion entre un pòple vist coma pur e vertuós e un eleit considerat coma corromput e illegitime e sus la revendicacion d'una democracia mai directa e mai autentica còntra de mediacions institucionalas jutjaas defalhentas. Pòt prendre de formas de drecha ([[nacionalisme|nacionalista]], [[xenofobia|xenofoba]], autoritària, etc.) o de senestra (anti-oligarchica, redistributritz, etc.). Los teorians son partejats quant a son interpretacion. Per exemple, [[Ernesto Laclau]] ([[1935]]-[[2014]]) ne'n prepausèc una vision positiva inerenta a tota construccion democratica mentre que de pensaires coma [[Jan-Werner Müller]] (naissut en [[1970]]) lo definisson coma una menaça fondamentala per la [[democracia liberala]] en rason de son refús dau pluralisme. Ansin, lo populisme es una escomessa fòrça discutia dins las democracias contemporaneas.

=== La crisi de la representacion ===

La question de la representativitat politica dels elegits es una autra question greva per las democracias representativas actualas. Es la consequéncia de factors multiples coma l'alunhament entre los elegits e los ciutadans ordinaris, la tecnocratizacion de las discussions politicas, l'escart entre las preferéncias e los interès dels ciutadans e las decisions efectivament presas per lors representants o l'influéncia de grops de pression e dels mercats financiers. Entraïna una abstencion electorala mai e mai importanta, una abséncia d'interès per los actors tradicionaus de la vida politica ([[partit politic|partits]], [[sindicat]]s, etc.) e una desfisança envèrs las institucions o los eleits politics. Aquela crisi de la representacion a d'efiechs importants sus la vida politica que redutz generalament lo sosten portat als partits tradicionaus e favoriza la montaa de movements radicaus (e pas totjorn democratics).

=== Las rets socialas e la desinformacion ===

La [[revolucion numerica]] e lo desvolopament de las rets socialas an fòrça transformat l'espaci public democratic despuei los [[ans 2010]]. D'un caire, an permés una democratizacion de l'accès a l'informacion e a l'expression publica, çò que permetèc a de grops marginalizats d'accedir a una certana visibilitat politica. Pasmens, d'autre caire, las rets socialas an favorizat la fragmentacion de l'espaci public, la difusion massisa de desinformacion, la manipulacion de l'opinion per d'actors interiors o exteriors e una polarizacion creissenta de las discussions politicas. La regulacion d'aquelos mèdias es ansin vengüa una question centrala per l'organizacion dau debat public au sen de las democracias modernas.

=== Las inegalitats economicas ===

Las inegalitats economicas son una menaça anciana per lo foncionament correcte d'institucions democraticas. D'efiech, la concentracion de las richessas engendra una concentracion dau poder politic que los actors economics mai poderós dispausan de mejans considerables per influenciar las decisions politicas au detriment de la màger part dau còrs civic (finançament de movements politics, contrarotle de mèdias, ''lobbying'', etc.). Dins mai d'un païs, existisson de reglas minimalas per reduire l'influéncia de las classas mai aisaas. Pasmens, aquelas legislacions son sovent limitaas e la question financiera es ansin vengüa un element centrau de las campanhas politicas dins fòrça païs. Los [[USA|Estats Units]] son un exemple caracteristic.

=== La question dels enjòcs globaus ===

La democracia moderna es apareissua dins lo quadre de l'Estat-Nacion sobeiran. Pasmens, un nombre mai e mai important d'enjòcs politics fondamentaus (chambiament climatic, regulacion financiera, migracions, pandemias, etc.) passan las frontieras nacionalas e necessitan la mesa en plaça de politicas internacionalas per èsser tractats d'un biais eficaç. Aquò es a l'origina de questions e de debats entre la logica democratica nacionala e la necessitat d'una governança mondiala o d'una democratizacion de las institucions internacionalas existentas. Pasmens, en mai dels problemas relatius a una tala transformacion de la democracia actuala, se pausa egalament la question dau risc de tecnocratizacion e d'alunhament de tota institucion supranacionala.

== Las criticas de la democracia ==

=== Las criticas conservatritz ===

Las criticas [[conservatisme|conservatritz]] de la democracia son relativament ancianas. Tre lo segle XVIII, [[Edmund Burke]] ([[1729]]-[[1797]]), considerat coma un dels paires dau conservatisme moderne, reprochava a la [[Revolucion Francesa]] d'aver destruch las tradicions e las institucions eiretaas de l'Ancian Regime qu'avián assegurat l'estabilitat sociala dau reiaume durant de segles. Dins ''De la Democracia en America'', [[Alexis de Tocqueville]] ([[1805]]-[[1859]]) formulèc una critica mai nuançaa, mas mai prigonda. Segon eu, la democracia èra inevitabla, mas conteniá lo risc intrinsec de la « tirania de la majoritat » e dau « despotisme doç ». Chau donc empachar la formacion d'un [[Estat]] tutelari capable de prendre en charja la vida dels individús au detriment de lor libertat e de lor autonòmia. Los corrents conservators modernes son donc sovent favorables a la democracia liberala, mas s'opausan frequentament a la democracia sociala.

=== Las criticas marxistas e socialistas ===

La critica [[marxisme|marxista]] e [[comunisme|socialista]] de la democracia liberala forma un important pan de la pensaa politica dels segles XIX e XX. Segon ela, la democracia liberala es unicament una democracia formala destinaa a escondre la dominacion politica e economica de la [[borgesiá]] sus la societat. Ansin, lo [[sufragi universau]] e l'egalitat [[drech|juridica]] permetrián pas a las classas popularas, afeblias per las inegalitats economicas, de participar d'un biais vertadier a las institucions o d'aver un poder reau sus lors condicions de vida. Los marxistas considèran donc l'Estat democratic borgés coma un arbitre favorable als interès de la borgesiá e la democracia vertadiera exigiriá una transformacion radicala dels rapòrts economics.

=== Las criticas elitistas ===

Las criticas elitistas de la democracia foguèron principalament formulaa per de teoricians coma [[Vilfredo Pareto]] ([[1848]]-[[1923]]), [[Gaetano Mosca]] ([[1858]]-[[1941]]) e [[Robert Michels]] ([[1876]]-[[1936]]). Segon elas, totas las societats son en realitat dirigias per una minoritat organizaa (un eleit o una classa politica). Dins aqueu quadre, la democracia ven alora un [[mitologia|mite]] [[ideologia|ideologic]] destinat a legitimar aquela dominacion inevitabla. Per descriure aqueu fenomene, Michels formulèt una « lei de l'oligarchia » : totas las organizacions, comprés los movements democratics, son pauc a cha pauc dominaas per una [[oligarchia]] dirigenta. Aquelas criticas son sovent associaas a de discors conservators o autoritaris. Pasmens, pausan de questions sus los limits estructuraus de las democracias actualas.

=== Las criticas postmodernas e postcolonialas ===

Per los pensaires postmodernes e postcoloniaus, la democrocia liberala es un sistema politic estachat a l'Occident. Sa formacion seriá lo resultat d'una exclusion de las [[femna]]s, de las classas popularas, dels [[colonialisme|colonizats]] e, mai generalament, dels non-Europeus. Son universalisme seriá alora la consequéncia d'un particularisme occidentau presentat coma universau. D'autors coma [[Achille Mbembe]] (naissut en [[1957]]) o [[Dipesh Chakrabarty]] (naissut en [[1948]]) prepausan donc de pensar de sistemas democratics a partir d'experiéncias e de tradicions non europeas. A l'ora d'aüra, los resultats son encara limitats e fòrça regimes supausadament fondats sus de tradicions democraticas non occidentalas son de regimes [[dictatura|dictatoriaus]]. De lor caire, las teoricianas [[feminisme|femenistas]] insistisson sus l'exclusion de las femnas de la vida publica democratica e sus la desvaloracion de l'esfera privaa e dau trabalh domestic.

== Eiretatge e actualitat ==

Après un long periòde d'expansion durant la segonda mitat dau segle XX, la democracia coneisse una fasa de reculament despuei los [[ans 2010]]. Lo fenomene tocha tant las democracias emergentas en [[Africa]], en [[Asia]] e en [[America Latina]] que las democracias ben establias en [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]]. Se manifèsta per un afebliment de l'[[Estat de drech]], una reduccion de las libertats civilas, una concentracion dau poder executiu, una aumentacion de las inegalitats economicas e una degradacion de la qualitat dau debat public e de las eleccions. Aquò pren sovent la forma d'una montaa de movements [[populisme|populistas]] susceptibles d'accedir au poder ([[Donald Trump]], [[Javier Milei]], etc.), mas pòt pereu entraïnar una presa dau poder per una junta militara ([[Mali]], [[Nigèr]], etc.), un còp d'Estat institucionau ([[Bolívia]], etc.) o una transformacion dau quadre constitucionau ([[Veneçuèla]], etc.).

De mai, una transicion democratica es un procediment que permet de transformar un regime autoritari en democracia. Es sovent un procediment long, fragile e reversible que sa capitaa necessita la combinason de plusors factors (acòrdi dels eleits politics sus las reglas dau jòc democratic, existéncia d'una societat civila activa e organizaa, volontat populara favorabla a las valors democraticas, contexte economic favorable, etc.). L'abséncia d'un factor pòt menar a una transicion incompleta susceptible de menar a la formacion d'un regime ibrid o a una regression autoritària. L'exemple [[Tunisia|tunisian]] illustra aquelas dificultats. Après una revolucion populara en [[2011]], un regime democratic se formèc dins lo païs. Pasmens, foguèt pauc a cha pauc minat per de divisions au sen de l'eleit e per una situacion economica complicaa. Ansin, en [[2021]], lo president [[Kaïs Saïed]] posquèc suspendre las activitats dau govern e dau parlament e tornar establir un regime [[autocracia|autocratic]].

Pasmens, maugrat sas crisis e sos limits, la democracia demòra l'orizont normatiu dominant de la pensaa politica moderna que sa legitimitat es fondaa sus l'idea simpla, mas poderosa, que ges d'autoritat [[Homo sapiens|umana]] pòt pretendre governar d'autres òmes sensa lor consentiment.

== Annexas ==

=== Ligams internes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Hannah Arendt|Arendt (Hannah)]].
* [[Aristòtel]].
* [[Atenas]].
* [[Ciceron]].
* [[Ciutadanatge]].
* [[Clistenes]].
* [[Constitucion]].
* [[Dictatura]].
* [[Drech]].
* [[Estat]].
* [[Estat de drech]].
* [[Filosofia]].
* [[Jürgen Habermas|Habermas (Jürgen)]].
* [[Thomas Hobbes|Hobbes (Thomas)]].
* [[Thomas Jefferson|Jefferson (Thomas)]].
* [[Ernesto Laclau|Laclau (Ernesto)]].
* [[Liberalisme]].
* [[John Locke|Locke (John)]].
* [[James Madison|Madison (James)]].
* [[John Stuart Mill|Mill (James Stuart)]].
* [[Parlament]].
* [[Partit politic]].
* [[Pericles]].
* [[Politica]].
* [[John Rawls|Rawls (John)]].
* [[Republica]].
* [[Revolucion Francesa]].
* [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau (Jean-Jacques)]].
* [[Separacion dels poders]].
* [[Emmanuel-Joseph Sieyès|Sieyès (Emmanuel-Joseph)]].
* [[Sistema electorau]].
* [[Tirania]].
* [[Alexis de Tocqueville|Tocqueville (Alexis de)]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Politica]]
[[Categoria:Filosofia]]</text>
      <sha1>9wbmid9b4xvtchlvsho2vs0vfr7f9dn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497054</id>
      <parentid>2497053</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T15:39:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* La democracia atenenca */</comment>
      <origin>2497054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37556" sha1="l2byuffp8qixgqt0hvhjfgen6cq4l9v" xml:space="preserve">{{Dialècte Vivaroaupenc}}
{{1000 fondamentals}}

La '''democracia''', dau [[grec]] ancian ''dêmokratía'', compausat de ''dèmos'' (« pòple ») e ''kratos'' (« poder »), designa literalament lo « govern dau pòple ». Constituís un dei conceptes [[politica|politics]] mai fondamentaus e mai discutit de l'istòria de la pensaa [[Homo sapiens|umana]]. Dins son sens mai generau, designa un regime politique fondat sus l'exercici dau poder per lo pòple, siá directament siá indirectament per lo mejan de representents elegits, dins lo quadre de reglas assegurant las liberats fondamentalas e l'egalitat [[drech|juridica]] dels [[ciutadanatge|ciutadans]]. Naissua durant l'[[Antiquitat]] [[Grècia antica|Greca]], teorizaa per los [[filosofia|filosòfes]] de las [[Segle de las Lutz|Lutz]] e consacraa per las grandas [[revolucion|revolucions]] dels segles XVIII e XIX, la democracia s'es impausaa pendent lo segle XX coma lo regime de referéncia a l'eschala mondiala, tot en demorant un objecte de contestacion, de reinterpretacion e de crisi permanenta. Aüra, curbe una importanta diversitat de formas institucionalas, de tradicions intellectualas e de practicas politicas. Pasmens, se tròba confrontaa a de defís majors coma lo desvolopament de las inegalitats socialas, lo chambiament climatic mondiau, la crisi de la representacion, lo desvolopament dau populisme e la generalizacion de la desinformacion.

== Originas e istòria de la democracia ==

=== La democracia atenenca ===

{{veire|Atenas}}

Es a [[Atenas]], a la fin dau [[segle VI avC]], que la democracia faguèc sa prumiera aparicion coma regime [[politica|politic]] explicitament nomat e teorizat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marie-Françoise Baslez, ''Histoire politique du monde grec antique'', Nathan, 1999, 316 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Mossé, ''Histoire d'une démocratie : Athènes des origines à la conquête macédonienne'', Seuil, coll. « Points Histoire», 1971.&lt;/ref&gt;. D'efiech, après una lonja crisi politicosociala, las reformas de [[Clistenes]], menaas a partir de [[-508|508 avC]], metèron en plaça las basas d'un sistema politic inedit en despartissent lo còrs civic segon una basa territòriala e en instaurant d'institucions fondaas sus la participacion directa dels [[ciutadanatge|ciutadans]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Lévêque e Pierre Vidal-Naquet, ''Clisthène l'Athénien'', Les Belles Lettres, 1974, 163 p.&lt;/ref&gt;. Sota [[Pericles]] ([[-495|495]]-[[-429|429 avC]]), la democracia atenenca agantèc l'apogeu de son poder. Sas institucions principalas èran l’''Ékklesía'', l'assemblaa de l'ensemble dels ciutadans encharjaa de discutir e de votar las [[lei]]s, la ''Boulé'' un conseu encharjat de preparar los trabalhs de l’''Ékklesía'' e l’''Eliaía'', un tribunau popular compausat de jurats chausits a l'azard.

Lo tiratge au sòrt jogava un ròtle central dins lo sistema [[Antenas|atenenc]] que permetiá d'assegurar una rotacion de las charjas e un egalitat de principi entre los ciutadans&lt;ref&gt;Dos principis fondamentaus de la democracia greca designavan aquela egalitat : l'isonomia (egalitat juridica) e l'isogoria (egalitat de paraula).&lt;/ref&gt; Un sistema d'indemnizacion dels ciutadans permetiá pereu la participacion de ciutadans modestes a la vida politica. Aquela democracia directa demòra una referéncia intellectuala majora per lei teoricians de la democracia participativa moderna, mas aviá pasmens de limits considerables. Lo ciutadanatge èra reservat als òmes liures naissuts de parents atenencs, l'esclavatge èra la basa d'una partia importanta de l'[[economia]] e los forestiers avián pas lo drech de participar a la vida politica de la ciutat.

=== La tradicion republicana romana ===

{{veire|Roma Antica}}

[[Roma Antica|Roma]] foguèc jamai una democracia au sens atenenc dau terme. Pasmens, la [[Republica Romana|tradicion republica romana]] ([[-509|509]]-[[-27|27 avC]]) aguèc un ròtle important dins la formacion de la pensaa politica occidentala. Lo sistema republican roman combinava d'elements [[aristocracia|aristocratic]], coma un Senat dominat per los patricians, e d'elements democratics coma d'assemblaas popularas (''[[comices]]'') e de magistrats encharjats de defendre los interès dau pòple còntra los abús dels patricians ([[tribun de la pleba|tribuns de la pleba]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François Hinard, ''République romaine'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », Paris, 2000.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Richard Adam, ''Institutions et citoyenneté de la Rome républicaine'', Hachette supérieur, 1996, 160 p.&lt;/ref&gt;. La pensaa politica de [[Ciceron]] ([[-106|106]]-[[-43|43 avC]]) constituís la teorizacion principala dau regime [[republica|republican]]. Dins ''[[De Republica]]'', se prononcièc en favor de l'idea d'una [[constitucion]] mixta organizaa a l'entorn de principis [[monarquia|monarchics]], [[aristocracia|aristocratics]] e democratics per assegurar l'estabilitat dau regime e dau ben comun&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Viktor Pöschl, « Quelques principes fondamentaux de la politique de Cicéron », ''Comptes-rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres'', 131{{a}} annaa, n° 2,‎ 1987, pp. 340-350.&lt;/ref&gt;. Aquela concepcion de la [[republica]], fondaa sus la gestion de la « chausa publica », la separacion dels poders, lo regne de la lei e la vertut civica, anava irrigar prefondament las reflexions dels revolucionaris [[França|francés]] e [[USA|estatsunidencs]] dau segle XVIII.

=== L'Edat Mejana e las prumieras formas de representacion modernas ===

L'[[Edat Mejana]] [[Euròpa|europeu]], dominat per la [[feudalitat]] e la monarchia de drech divin, foguèc pas un periòde democratic. Pasmens, d'institucions e de practicas medievalas pausèron las basas de la representacion politica moderna. Per exemple, las assemblaas d'estats, achampant la [[noblessa]], lo [[clergat]] e lo Tèrç Estat, se desvolopèron dins mai d'un reiaume coma organes consultatius dau poder [[rei|reiau]]. En [[Anglaterra]], la ''[[Magna Carta]]'' de [[1215]] pausèt un principi fondamentau entre lo drech dau sobeiran de levar l'[[impòst]] e lo consentiment dels grands dau reiaume&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Danny Danziger e John Gillingham, ''1215, the year of Magna Carta'', Hodder &amp; Stoughton general, Londres, 2003, 324 p.&lt;/ref&gt;. Aqueu texte amorçèc ansin la limitacion juridica dau poder reiau.

Plusors [[vila]]s [[Itàlia|italianas]] de la fin de l'[[Edat Mejana]] ([[Venècia]], [[Genòa]], [[Florença]], etc.) experimentèron de formas originalas de govern republican fondaas sus la participacion d'una [[oligarchia]] de marchands e de nobles. Sovent fòrça complexas, sas institucions prefiguravan lo foncionament de las institucions representativas modernas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Boško I. Bojović, ''Raguse (Dubrovnik), entre l’Orient et l’Occident (XIIe – XVIIe siècle)'', París, De Boccard, 2011, 275 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Claude Hocquet, ''Venise au Moyen Âge'', París, Belles lettres, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Valeria Polonio, ''L'amministrazione della Res publica genovese fra tre e quattrocento'', Genòa, Società Ligure di Storia Patria, 1977.&lt;/ref&gt;.

=== Las revolucions democraticas dels segles XVII e XVIII ===

Las grandas revolucions dels segles XVII e XVIII, eissias de las transformacions economicas e intellectualas dau [[Umanisme|movement umanista]] e de la [[Segle de las Lutz|filosofia de las Lutz]] foguèron l'eveniment decisiu a l'origina de la democracia moderna. La prumiera revolucion majora foguèc la [[Gloriosa Revolucion]] [[Anglatèrra|anglesa]] de [[1688]] que consacrèc la supremacia dau Parlament sus lo poder reiau e pausèc las basas d'una [[monarchia constitucionala]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Cottret, ''La Glorieuse Révolution d'Angleterre, 1688'', París, Gallimard, 2013.&lt;/ref&gt;. Un an mai tard, lo ''[[Bill of Rights]]'' assegurèc los drechs fondamentaus dels subjectes de la corona e l'independéncia dau Parlament. La segonda revolucion centrala dau periòde foguèc l'[[Guèrra d'Independéncia deis Estats Units|insureccion estatsunidenca]]. D'efiech, aquela revolucion s'acompanhèc d'un important trabalh politic per legitimar l'independéncia dau païs e sa rompedura amb lo [[Reiaume Unit]]. La Declaracion d'Independéncia e la Constitucion dels [[USA|Estats Units]] afirmèron ansin lo principi de l'egalitat entre los òmes, l'existéncia de drechs inalienables (drech a la vida, drech a la [[libertat]], etc.) e organizèron una democracia representativa basaa sus la [[separacion dels poders]], lo [[federalisme]] e un sistèma d'equilibri entre las institucions destinat a empachar la [[tirania]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Lucas Kent Ogden, ''Uniting the States : A Commentary on the American Constitution'', 3{{a}} edicion, Norderstedt, 2015.&lt;/ref&gt;. Enfin, lo tresen eveniment centrau per l'emergéncia de la democracia moderna foguèc la [[Revolucion Francesa]] de [[1789]]. Proclamant los drechs de l'òme e dau ciutadan e l'abolicion dels privilegis de l'Ancian Regime, definiguèc los conceptes de nacion sobeirana, de ciutadanatge universau e d'egalitat civila&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lefebvre, ''La Révolution française'', París, Presses universitaires de France, 1989.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Biard (dir.), ''La Révolution française : une histoire toujours vivante'', París, Tallandier, 2009, 446 p.&lt;/ref&gt;.

=== L'extension dau sufragi ===

Lo segle XIX foguèc marcat per una extension progressiva, conflictuala e inegala dau sufragi. En [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]], lo drech de vòte, inicialament reservat als [[proprietat|proprietaris]] e als contribuidors mai riches ([[sufragi censier]]), foguèc pauc a cha pauc estendut a l'ensemble dels [[òme]]s adults dau lo segle XIX. La reconoissença dau drech de vòte de las femnas foguèc reconoissut mai tardivament, mai que mai durant la prumiera mitat dau segle XX.

=== Consolidacion e crisi de la democracia ===

Despuei lo començament dau segle XX, la democracia a conoissut mai d'una crisi greva. La prumiera foguèc lo desvolopament dau [[faissisme]] en [[Itàlia]] e en [[Alemanha]] que constituissèc una remesa en causa radicala de las valors democraticas [[liberalisme|liberalas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Milza e Serge Berstein, ''Le Fascisme italien, 1919-1945'', Le Seuil, 1980.&lt;/ref&gt;. La segonda foguèc la longa confrontacion amb lo [[comunisme]] [[URSS|sovietic]] durant la [[Guerra Freja]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert O. Paxton e Julie Hessler, ''L'Europe au XXème siècle'', Taillandier, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' André Fontaine, ''La Tâche Rouge'', Éditions de la Martinière, 2004.&lt;/ref&gt;. Dins los dos cas, la democracia liberala, basaa sus una economia [[capitalisme|capitalista]], sortissèc renforçaa dau conflicte. La chausida d'institucions democraticas per las [[colonialisme|colonias]] [[africa]]nas e [[asia]]ticas vengüas independentas dins lo corrent dels [[ans 1950]]-[[ans 1960|1960]] foguèc un autre argument en favor de la democracia. Pasmens, despuei los [[ans 1980]]-[[ans 1990|1990]], son apareissuts de regimes autoritaris e arbitraris que mantènon formalament un quadre democratic. Aquò es a l'origina de la crisi actuala de la democracia que son foncionament es pauc a cha pauc minat per aquelas derivas.

== Los fondaments teorics ==

=== La sobeiranetat populara ===

{{veire|Sobeiranetat populara}}

Lo principi de [[sobeiranetat populara]] constituís lo fondament [[filosofia|filosofic]] de basa de totas las concepcions democraticas dau poder politic. Afirma que lo poder legitime emana unicament dau pòple e pòt unicament èsser exercit en son nom e a son profiech. Aqueu principi s'opausa a tota teoria dau poder fondaa sus la transcendéncia [[Dieu|divina]], la [[tradicion]] ereditària o la superioritat naturala d'una [[aristocracia]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] ([[1712]]-[[1778]]) ne'n donèc una definicion precisa, e relativament radicala, dins son obratge ''Du Contrat social'' publicat en [[1762]]. Segon eu, la sobeiranetat residís dins la « volontat generala » qu'es l'expression de l'interès comun dau còrs politic, nocion diferenta de la simpla addicion de las volontats individualas. Aquela volontat generala es inalienabla e indivisibla. Segon Rousseau, adversari de la representacion politica, deu èsser exercit directament per lo pòple sobeiran&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert Derathé, ''Jean-Jacques Rousseau et la politique de son temps'', Presses Universitaires de France, 1950.&lt;/ref&gt;.

=== Lo contracte sociau ===

{{veire|Contracte sociau}}

La teoria dau contracte sociau constituís un autre quadre [[filosofia|filosofic]] important per legimitar lo poder politic democratic. L'idea es eissia de la pensaa de [[Thomas Hobbes]] ([[1588]]-[[1679]]) qu'imaginèc, dins lo ''Leviathan'' de [[1651]], un contracte sociau absolutista presentat coma abandon de la [[libertat naturala]] en eschambi d'una seguretat asseguraa per un sobeiran omnipotent&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Anne-Laure Angoulvent, ''Hobbes ou la crise de l'État baroque'', París, Presses Universitaires de France, 1992, 256 p.&lt;/ref&gt;. Rapidament, los [[Sègle dei Lutz|filosòfes de las Lutz]] donèron un aspecte [[liberalisme|liberau]] au concepte. Per exemple, dins los ''Dos Tractats dau Govern Civiu'' de [[1689]], [[John Locke]] ([[1632]]-[[1704]]) ne'n prepausèc una forma novela fondaa sus la proteccion dels drechs naturaus a la vida, a la [[libertat]] e a la [[proprietat]]. Lo consentiment dels governats e lo drech dau pòple de resistir a un govern [[tirania|tiranic]] i venguèron la fònt novela de la legitimitat de l'[[Estat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Michael P. Zuckert, ''Launching Liberalism: On Lockean Political Philosophy'', Lawrence, University Press of Kansas, 2002.&lt;/ref&gt;. Au segle seguent, [[Montesquieu]] ([[1689]]-[[1755]]), completèc aquelas concepcions en desvolopant la teoria de la [[separacion dels poders]] coma proteccion còntra la [[tirania]]. Aquò li permetèc de pausar las basas institucionalas de la democracia liberala moderna&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Louis Althusser, ''Montesquieu, la politique et l'histoire'', París, Presses Universitaires de France, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Domenico Felice, ''Oppressione e libertà. Filosofia e anatomia del dispotismo nell'Esprit des lois di Montesquieu'', Pisa, ETS, 2000.&lt;/ref&gt;.

=== La separacion dels poders ===

{{veire|Separacion dels poders}}

La [[separacion dels poders]] constituís un principi institucionau fondamentau de la democracia liberala moderna. Designa la distribucion de las foncions dau poder politic entre d'organes distints e independents :
* lo [[poder legislatiu]] encharjat de votar las leis.
* lo [[poder executiu]] encharjat d'aplicar las leis.
* lo [[poder judiciari]] encharjat d'interpretar e de sancionar las [[infraccion]]s.
Aquela separacion permet d'empachar la concentracion dau poder entre las mans d'una persona o d'un organe unic, condicion prumiera de la [[tirania]] segon [[Montesquieu]].

=== Los drechs fondamentaus e l'Estat de drech ===

{{veire|Drechs fondamentaus|Estat de drech}}

Lo principi majoritari es pas l'unica basa de la democracia liberala moderna. D'efiech, los regimes democratics actuaus asseguran pereu lo respecte dels drechs fondamentaus dels individús e de las minoritats còntra los abús eventuaus de la majoritat. Lo regime de l'[[Estat de drech]] designa ansin lo concepte d'un poder politic somés au drech e d'una comunautat de ciutadans juridicament egaus. Los drechs fondamentaus constituïsson los limits qu'una majoritat democratica pòt pas franquir sensa abandonar la natura democratic dau regime. Son generalament devesits en dos ensembles regardant los drechs politics de basa (libertat d'expression, libertat d'oponion, drech a un procès equitable, etc.) e los drechs sociaus (drech a la proprietat, drech au trabalh, etc.)&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Xavier Dupré de Boulois, ''Droits et libertés fondamentaux'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Licence », 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Dubey, ''Droit fondamentaux : Libertés, garanties de l’État de droit, droits sociaux et politiques'', vol. II, Basilèa, Helbing Lichtenhahn, 2017, 1264 p.&lt;/ref&gt;.

=== Democracia directa e democracia representativa ===

{{veire|Democracia directa|Democracia representativa}}

La [[democracia directa]] designa una forma de democracia onte los ciutadians exercisson lo poder eles meteisses, sensa intermediari. Èra lo modele de la democracia [[Atenas|atenenca]] e demòra una referéncia per los partisans d'una democracia participativa radicala. La [[democracia representativa]] es fondaa sus l'eleccion de representants per lo còrs civic. Aquelos elegits son encharjats d'exercir lo poder au nom de l'ensemble dels ciutadans. Es lo modele dominant de las democracias modernas. Son principi foguèc teorizat per [[Emmanuel-Joseph Sieyès]] ([[1748]]-[[1836]]) que diferencièc la nacion sobeirana, detenéira dau poder [[constitucion|constituent]], e sos representants elegits, detenèires dau poder constituït. La tension entre democracia directa e democracia representativa es un element centrau de l'istòria de la pensaa democratica. De formas modernas de democracia semi-directa assajan ansin de combinar los avantatges dels dos modeles amb l'utilizacion dau [[referendum]], de vòtes de revocacion dels elegits o de vòtes basats sus d'iniciativas popularas.

== Los modeles e las formas de democrcia ==

=== La democracia liberala ===

{{veire|Democracia liberala}}

La [[democracia liberala]]

4. Les modèles et formes de démocratie es lo modele predominant dins las societats occidentalas contemporaneas. Combina lo principi democratic de la [[sobeiranetat populara]] amb los principis [[liberalisme|liberaus]] de la proteccion dels [[drechs fondamentaus|drechs individuaus]], de la [[separacion dels poders]] e de l'[[Estat de drech]]. Se caracteriza per d'[[eleccion]]s liuras e regularas au [[sufragi universau]], per la pluralitat dels [[partit politic|partits politics]], per la libertat de la [[premsa]], per l'independéncia de la [[justícia]] e per la proteccion de las minoritats&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Francis-Paul Bénoit, ''La démocratie libérale'', París, Presses Universitaires de France, 1978.&lt;/ref&gt;. Aqueu modele foguèc mai que mai teorizat per [[John Stuart Mill]] ([[1806]]-[[1873]]) dins ''Consideracions sus lo Govern Representatiu'' de [[1861]] onte se prononcièc en favor d'un regime democratic organizat a l'entorn de las ideas de representativitat, de debat public e de formacion d'una opinion esclairaa.

=== La democracia sociala ===

{{veire|Democracia sociala}}

La [[democracia sociala]] designa un modele qu'accèpta las institucions de la [[democracia liberala]], mas qu'insistís sus la necessitat de reduire las inegalitats economicas e socialas per arribar a una democracia politica reala e non formala. Es fondaa sus l'idea que la libertat e l'egalitat politicas an ges de sens quand s'acompanhan pas d'un niveu minimom d'egalitat economica e sociala. Es a l'origina de la nocion d'[[Estat-providénçia]] basat sus la redistribucion fiscala, los [[servici public|servicis publics]] universaus e la proteccion sociala.

=== La democracia participativa ===

{{veire|Democracia participativa}}

La [[democracia participativa]] designa un ensemble de practicas e de teorias destinaas a aprigondir e alarjar la participacion dels ciutadans a la vida politica. Es basaa sus l'idea que la legimitat democratica exigissi una implicacion activa dels ciutadans dins la deliberacion e la presa de decision politica. D'experiéncias concretas coma lo budget participatiu de [[Porte Alegre]] en [[Brasil]] o las assemblaas ciutadanas localas son d'illustracions d'aquela forma de democracia.

=== La democracia constitucionala ===

{{veire|Democracia constitucionala}}

La [[democracia constitucionala]] designa un regime caracterizat per un poder democratic enquadrat e limitat per una [[constitucion]] assegurant los drechs fondamentaus e organizant la [[separacion dels poders]]. La justícia constitucionala, incarnaa per de corts o de conseus constitucionalas, jòga un ròtle centrau dins aqueu modele en exercissent un contraròtle sus la conformitat de las leis a la constitucion. Aquò permet de protegir los drechs fondamentaus còntra los abús eventuaus dau legislator majoritari. Pasmens, aqueu modele entraïna una tension importanta entre lo principi democratic de la sobeiranetat de la majoritat e lo principi liberau de la proteccion dels drechs de la majoritat.

=== Las democracias illiberalas e los regimes ibrids ===

{{veire|Democracia illiberala|Regime ibrid}}

Despuei los [[ans 1990]], la [[sciéncia politica]] a desvolopat de conceptes per designar los regimes qu'empruntant de formas institucionalas de la democracia (eleccions, parlament, constitucion, etc) tot en violant sos principis fondamentaus en impausant de limits non justificats a las libertats fondamentalas o en suprimissent la separacion dels poders. Lo terme « democracia illiberala » es ansin sovent adoptat per descriure aquelos regimes ([[Russia]] de [[Vladimir Putin]], [[Ongria]] de [[Viktor Orban]], [[Turquia]] de [[Recep Tayyip Erdogan]], etc.). Lo terme « regime ibrid » designa pusleu de sistemas politics intermediaris entre la democracia vertadiera e l'autoritarisme. Lo [[Marròc]] o lo [[Bangladèsh]] dels [[ans 2020]] son d'exemples de regimes ibrids.

== Las institucions democraticas ==

=== Los sistemas electoraus ===

{{veire|Sistema electorau}}

Los [[sistema electorau|sistemas electoraus]] forman lo mecanisme centrau de las [[democracia representativa|democracias representativas]]. Permèton de traduire las preferéncias dels ciutadans en poder politic. Son destriats :
* los sistemas majoritaris que donan la victòria au candidat aient ganhat lo maximom de sufragis.
* los sistemas proporcionaus que despartisson lo nombre d'elegits en foncion dau nombre de sufragis.
* de sistemas mixtes pòion assajar de mesclar los dos sistemas
Los diferents aprochis an d'efiechs prigonds sus la natura dau sistema partisan, l'estabilitat governamentala e la representativitat de las institucions. D'un biais generau, los sistemas proporcionaus son mai representatius, mas son mens estables car necessitan la mesa en plaça de coalicions mai importantas per dirigir lo païs&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Emeri e Jean-Marie Cotteret, ''Les systèmes électoraux'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1985.&lt;/ref&gt;.

=== Los parlaments e las assemblaas ===

{{veire|Parlament}}

Lo [[parlament]] es l'institucion centrala de la [[democracia representativa]]. Es un organe, elegit directament o indirectament per los ciutadans, qu'es encharjat de votar las leis, de contrarotlar l'executiu e de representar la diversitat de las opinions politicas de la [[societat]]. Los parlaments modernes son generalament compausats d'una o de doas chambras. Dins lo prumier cas, aquò permet d'assegurar una bòna representativitat de la populacion. Los parlaments bicameraus son pasmens sovent privilegiats dins los estats estenduts ont es necessari d'assegurar un equilibri entre la representacion de la populacion generala e aquela de las entitats territòrialas.

=== Los partits politics ===

{{veire|Partit politic}}

Los [[partit politic|partits politics]] son los actors centraus de la democracia representativa moderna. Son d'organizacions destinaas a conquistar e gerir lo poder politic per metre en plaça una politica confòrma a un programa. Asseguran de foncions essencialas dins la vida politica actuala que permèton d'agregar las preferéncias politicas, de recrutar e de formar d'eleits politics, d'estructurar lo debat public e d'organizar la competicion electorala&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Offerlé, ''Les partis politiques'', coll. « Que sais-je ? » (n° 2376), 1987.&lt;/ref&gt;. Pasmens, lor legitimat es mai e mai contestaa per los ciutadans. Aquò mena a l'aparicion de movements ibrids, intermediaris entre lo partit tradicionau e lo movement de massa ([[Podemos]] en [[Espanha]], [[En Marche]] o [[La France Insoumise]] en [[França]]).

=== La justícia constitucionala ===

{{veire|Drech constitucionau}}

Lo [[drech constitucionau]] jòga un ròtle mai e mai important dins las democracias contemporaneas. D'efiech, permet a las corts e als conseus constitucionaus de contrarotlar la conformitat de las leis per rapòrt a la [[constitucion]] e de protegir los drechs fondamentaus. Es ansin una proteccion eficaça còntra los abús d'una majoritat donaa. Pasmens, son desvolopament entraïna de questions quant a la legitimitat democratica d'aqueu contrarotle qu'es generalament exercit per de magistrats non elegits.

=== Los mèdias e l'espaci public ===

{{veire|Premsa}}

La [[libertat de la premsa]] e l'existéncia d'un espaci public pluralista constituïsson de condicions indispensablas au foncionament de la democracia. Los mèdias tènon un ròtle fondamentau dins l'informacion dels ciutadans, la mesa en debat de las questions politicas e lo contrarotle dau poder. Aquò justifica generalament l'existéncia de leis especificas protegissent la [[premsa]], subrenomaa « lo quatren poder », còntra las intervencions dels autres poders. Pasmens, aqueu pilar de la democracia moderna es mai e mai menaçat per la concentracion dels mèdias entre las mans d'interès economics privats, per la logica de l'audimat e, mai recentament, per la revolucion numerica e lo desvolopament de las rets socialas. La qualitat de l'informacion disponibla es ansin vengüa una question centrala dins mai d'un païs.

== Los defís contemporaneus ==

=== La montaa dau populisme ===

{{veire|Populisme}}

Dins son sens mai moderne, lo [[populisme]] designa un estile politic fondat sus l'oposicion entre un pòple vist coma pur e vertuós e un eleit considerat coma corromput e illegitime e sus la revendicacion d'una democracia mai directa e mai autentica còntra de mediacions institucionalas jutjaas defalhentas. Pòt prendre de formas de drecha ([[nacionalisme|nacionalista]], [[xenofobia|xenofoba]], autoritària, etc.) o de senestra (anti-oligarchica, redistributritz, etc.). Los teorians son partejats quant a son interpretacion. Per exemple, [[Ernesto Laclau]] ([[1935]]-[[2014]]) ne'n prepausèc una vision positiva inerenta a tota construccion democratica mentre que de pensaires coma [[Jan-Werner Müller]] (naissut en [[1970]]) lo definisson coma una menaça fondamentala per la [[democracia liberala]] en rason de son refús dau pluralisme. Ansin, lo populisme es una escomessa fòrça discutia dins las democracias contemporaneas.

=== La crisi de la representacion ===

La question de la representativitat politica dels elegits es una autra question greva per las democracias representativas actualas. Es la consequéncia de factors multiples coma l'alunhament entre los elegits e los ciutadans ordinaris, la tecnocratizacion de las discussions politicas, l'escart entre las preferéncias e los interès dels ciutadans e las decisions efectivament presas per lors representants o l'influéncia de grops de pression e dels mercats financiers. Entraïna una abstencion electorala mai e mai importanta, una abséncia d'interès per los actors tradicionaus de la vida politica ([[partit politic|partits]], [[sindicat]]s, etc.) e una desfisança envèrs las institucions o los eleits politics. Aquela crisi de la representacion a d'efiechs importants sus la vida politica que redutz generalament lo sosten portat als partits tradicionaus e favoriza la montaa de movements radicaus (e pas totjorn democratics).

=== Las rets socialas e la desinformacion ===

La [[revolucion numerica]] e lo desvolopament de las rets socialas an fòrça transformat l'espaci public democratic despuei los [[ans 2010]]. D'un caire, an permés una democratizacion de l'accès a l'informacion e a l'expression publica, çò que permetèc a de grops marginalizats d'accedir a una certana visibilitat politica. Pasmens, d'autre caire, las rets socialas an favorizat la fragmentacion de l'espaci public, la difusion massisa de desinformacion, la manipulacion de l'opinion per d'actors interiors o exteriors e una polarizacion creissenta de las discussions politicas. La regulacion d'aquelos mèdias es ansin vengüa una question centrala per l'organizacion dau debat public au sen de las democracias modernas.

=== Las inegalitats economicas ===

Las inegalitats economicas son una menaça anciana per lo foncionament correcte d'institucions democraticas. D'efiech, la concentracion de las richessas engendra una concentracion dau poder politic que los actors economics mai poderós dispausan de mejans considerables per influenciar las decisions politicas au detriment de la màger part dau còrs civic (finançament de movements politics, contrarotle de mèdias, ''lobbying'', etc.). Dins mai d'un païs, existisson de reglas minimalas per reduire l'influéncia de las classas mai aisaas. Pasmens, aquelas legislacions son sovent limitaas e la question financiera es ansin vengüa un element centrau de las campanhas politicas dins fòrça païs. Los [[USA|Estats Units]] son un exemple caracteristic.

=== La question dels enjòcs globaus ===

La democracia moderna es apareissua dins lo quadre de l'Estat-Nacion sobeiran. Pasmens, un nombre mai e mai important d'enjòcs politics fondamentaus (chambiament climatic, regulacion financiera, migracions, pandemias, etc.) passan las frontieras nacionalas e necessitan la mesa en plaça de politicas internacionalas per èsser tractats d'un biais eficaç. Aquò es a l'origina de questions e de debats entre la logica democratica nacionala e la necessitat d'una governança mondiala o d'una democratizacion de las institucions internacionalas existentas. Pasmens, en mai dels problemas relatius a una tala transformacion de la democracia actuala, se pausa egalament la question dau risc de tecnocratizacion e d'alunhament de tota institucion supranacionala.

== Las criticas de la democracia ==

=== Las criticas conservatritz ===

Las criticas [[conservatisme|conservatritz]] de la democracia son relativament ancianas. Tre lo segle XVIII, [[Edmund Burke]] ([[1729]]-[[1797]]), considerat coma un dels paires dau conservatisme moderne, reprochava a la [[Revolucion Francesa]] d'aver destruch las tradicions e las institucions eiretaas de l'Ancian Regime qu'avián assegurat l'estabilitat sociala dau reiaume durant de segles. Dins ''De la Democracia en America'', [[Alexis de Tocqueville]] ([[1805]]-[[1859]]) formulèc una critica mai nuançaa, mas mai prigonda. Segon eu, la democracia èra inevitabla, mas conteniá lo risc intrinsec de la « tirania de la majoritat » e dau « despotisme doç ». Chau donc empachar la formacion d'un [[Estat]] tutelari capable de prendre en charja la vida dels individús au detriment de lor libertat e de lor autonòmia. Los corrents conservators modernes son donc sovent favorables a la democracia liberala, mas s'opausan frequentament a la democracia sociala.

=== Las criticas marxistas e socialistas ===

La critica [[marxisme|marxista]] e [[comunisme|socialista]] de la democracia liberala forma un important pan de la pensaa politica dels segles XIX e XX. Segon ela, la democracia liberala es unicament una democracia formala destinaa a escondre la dominacion politica e economica de la [[borgesiá]] sus la societat. Ansin, lo [[sufragi universau]] e l'egalitat [[drech|juridica]] permetrián pas a las classas popularas, afeblias per las inegalitats economicas, de participar d'un biais vertadier a las institucions o d'aver un poder reau sus lors condicions de vida. Los marxistas considèran donc l'Estat democratic borgés coma un arbitre favorable als interès de la borgesiá e la democracia vertadiera exigiriá una transformacion radicala dels rapòrts economics.

=== Las criticas elitistas ===

Las criticas elitistas de la democracia foguèron principalament formulaa per de teoricians coma [[Vilfredo Pareto]] ([[1848]]-[[1923]]), [[Gaetano Mosca]] ([[1858]]-[[1941]]) e [[Robert Michels]] ([[1876]]-[[1936]]). Segon elas, totas las societats son en realitat dirigias per una minoritat organizaa (un eleit o una classa politica). Dins aqueu quadre, la democracia ven alora un [[mitologia|mite]] [[ideologia|ideologic]] destinat a legitimar aquela dominacion inevitabla. Per descriure aqueu fenomene, Michels formulèt una « lei de l'oligarchia » : totas las organizacions, comprés los movements democratics, son pauc a cha pauc dominaas per una [[oligarchia]] dirigenta. Aquelas criticas son sovent associaas a de discors conservators o autoritaris. Pasmens, pausan de questions sus los limits estructuraus de las democracias actualas.

=== Las criticas postmodernas e postcolonialas ===

Per los pensaires postmodernes e postcoloniaus, la democrocia liberala es un sistema politic estachat a l'Occident. Sa formacion seriá lo resultat d'una exclusion de las [[femna]]s, de las classas popularas, dels [[colonialisme|colonizats]] e, mai generalament, dels non-Europeus. Son universalisme seriá alora la consequéncia d'un particularisme occidentau presentat coma universau. D'autors coma [[Achille Mbembe]] (naissut en [[1957]]) o [[Dipesh Chakrabarty]] (naissut en [[1948]]) prepausan donc de pensar de sistemas democratics a partir d'experiéncias e de tradicions non europeas. A l'ora d'aüra, los resultats son encara limitats e fòrça regimes supausadament fondats sus de tradicions democraticas non occidentalas son de regimes [[dictatura|dictatoriaus]]. De lor caire, las teoricianas [[feminisme|femenistas]] insistisson sus l'exclusion de las femnas de la vida publica democratica e sus la desvaloracion de l'esfera privaa e dau trabalh domestic.

== Eiretatge e actualitat ==

Après un long periòde d'expansion durant la segonda mitat dau segle XX, la democracia coneisse una fasa de reculament despuei los [[ans 2010]]. Lo fenomene tocha tant las democracias emergentas en [[Africa]], en [[Asia]] e en [[America Latina]] que las democracias ben establias en [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]]. Se manifèsta per un afebliment de l'[[Estat de drech]], una reduccion de las libertats civilas, una concentracion dau poder executiu, una aumentacion de las inegalitats economicas e una degradacion de la qualitat dau debat public e de las eleccions. Aquò pren sovent la forma d'una montaa de movements [[populisme|populistas]] susceptibles d'accedir au poder ([[Donald Trump]], [[Javier Milei]], etc.), mas pòt pereu entraïnar una presa dau poder per una junta militara ([[Mali]], [[Nigèr]], etc.), un còp d'Estat institucionau ([[Bolívia]], etc.) o una transformacion dau quadre constitucionau ([[Veneçuèla]], etc.).

De mai, una transicion democratica es un procediment que permet de transformar un regime autoritari en democracia. Es sovent un procediment long, fragile e reversible que sa capitaa necessita la combinason de plusors factors (acòrdi dels eleits politics sus las reglas dau jòc democratic, existéncia d'una societat civila activa e organizaa, volontat populara favorabla a las valors democraticas, contexte economic favorable, etc.). L'abséncia d'un factor pòt menar a una transicion incompleta susceptible de menar a la formacion d'un regime ibrid o a una regression autoritària. L'exemple [[Tunisia|tunisian]] illustra aquelas dificultats. Après una revolucion populara en [[2011]], un regime democratic se formèc dins lo païs. Pasmens, foguèt pauc a cha pauc minat per de divisions au sen de l'eleit e per una situacion economica complicaa. Ansin, en [[2021]], lo president [[Kaïs Saïed]] posquèc suspendre las activitats dau govern e dau parlament e tornar establir un regime [[autocracia|autocratic]].

Pasmens, maugrat sas crisis e sos limits, la democracia demòra l'orizont normatiu dominant de la pensaa politica moderna que sa legitimitat es fondaa sus l'idea simpla, mas poderosa, que ges d'autoritat [[Homo sapiens|umana]] pòt pretendre governar d'autres òmes sensa lor consentiment.

== Annexas ==

=== Ligams internes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Hannah Arendt|Arendt (Hannah)]].
* [[Aristòtel]].
* [[Atenas]].
* [[Ciceron]].
* [[Ciutadanatge]].
* [[Clistenes]].
* [[Constitucion]].
* [[Dictatura]].
* [[Drech]].
* [[Estat]].
* [[Estat de drech]].
* [[Filosofia]].
* [[Jürgen Habermas|Habermas (Jürgen)]].
* [[Thomas Hobbes|Hobbes (Thomas)]].
* [[Thomas Jefferson|Jefferson (Thomas)]].
* [[Ernesto Laclau|Laclau (Ernesto)]].
* [[Liberalisme]].
* [[John Locke|Locke (John)]].
* [[James Madison|Madison (James)]].
* [[John Stuart Mill|Mill (James Stuart)]].
* [[Parlament]].
* [[Partit politic]].
* [[Pericles]].
* [[Politica]].
* [[John Rawls|Rawls (John)]].
* [[Republica]].
* [[Revolucion Francesa]].
* [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau (Jean-Jacques)]].
* [[Separacion dels poders]].
* [[Emmanuel-Joseph Sieyès|Sieyès (Emmanuel-Joseph)]].
* [[Sistema electorau]].
* [[Tirania]].
* [[Alexis de Tocqueville|Tocqueville (Alexis de)]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Politica]]
[[Categoria:Filosofia]]</text>
      <sha1>l2byuffp8qixgqt0hvhjfgen6cq4l9v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497055</id>
      <parentid>2497054</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T15:39:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* La democracia atenenca */</comment>
      <origin>2497055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37557" sha1="maemjx3stobpo8gyunpwksosld9ao0w" xml:space="preserve">{{Dialècte Vivaroaupenc}}
{{1000 fondamentals}}

La '''democracia''', dau [[grec]] ancian ''dêmokratía'', compausat de ''dèmos'' (« pòple ») e ''kratos'' (« poder »), designa literalament lo « govern dau pòple ». Constituís un dei conceptes [[politica|politics]] mai fondamentaus e mai discutit de l'istòria de la pensaa [[Homo sapiens|umana]]. Dins son sens mai generau, designa un regime politique fondat sus l'exercici dau poder per lo pòple, siá directament siá indirectament per lo mejan de representents elegits, dins lo quadre de reglas assegurant las liberats fondamentalas e l'egalitat [[drech|juridica]] dels [[ciutadanatge|ciutadans]]. Naissua durant l'[[Antiquitat]] [[Grècia antica|Greca]], teorizaa per los [[filosofia|filosòfes]] de las [[Segle de las Lutz|Lutz]] e consacraa per las grandas [[revolucion|revolucions]] dels segles XVIII e XIX, la democracia s'es impausaa pendent lo segle XX coma lo regime de referéncia a l'eschala mondiala, tot en demorant un objecte de contestacion, de reinterpretacion e de crisi permanenta. Aüra, curbe una importanta diversitat de formas institucionalas, de tradicions intellectualas e de practicas politicas. Pasmens, se tròba confrontaa a de defís majors coma lo desvolopament de las inegalitats socialas, lo chambiament climatic mondiau, la crisi de la representacion, lo desvolopament dau populisme e la generalizacion de la desinformacion.

== Originas e istòria de la democracia ==

=== La democracia atenenca ===

{{veire|Atenas}}

Es a [[Atenas]], a la fin dau [[segle VI avC]], que la democracia faguèc sa prumiera aparicion coma regime [[politica|politic]] explicitament nomat e teorizat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marie-Françoise Baslez, ''Histoire politique du monde grec antique'', Nathan, 1999, 316 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Mossé, ''Histoire d'une démocratie : Athènes des origines à la conquête macédonienne'', Seuil, coll. « Points Histoire», 1971.&lt;/ref&gt;. D'efiech, après una lonja crisi politicosociala, las reformas de [[Clistenes]], menaas a partir de [[-508|508 avC]], metèron en plaça las basas d'un sistema politic inedit en despartissent lo còrs civic segon una basa territòriala e en instaurant d'institucions fondaas sus la participacion directa dels [[ciutadanatge|ciutadans]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Lévêque e Pierre Vidal-Naquet, ''Clisthène l'Athénien'', Les Belles Lettres, 1974, 163 p.&lt;/ref&gt;. Sota [[Pericles]] ([[-495|495]]-[[-429|429 avC]]), la democracia atenenca agantèc l'apogeu de son poder. Sas institucions principalas èran l’''Ékklesía'', l'assemblaa de l'ensemble dels ciutadans encharjaa de discutir e de votar las [[lei]]s, la ''Boulé'' un conseu encharjat de preparar los trabalhs de l’''Ékklesía'' e l’''Eliaía'', un tribunau popular compausat de jurats chausits a l'azard.

Lo tiratge au sòrt jogava un ròtle central dins lo sistema [[Antenas|atenenc]] que permetiá d'assegurar una rotacion de las charjas e un egalitat de principi entre los ciutadans&lt;ref&gt;Dos principis fondamentaus de la democracia greca designavan aquela egalitat : l'isonomia (egalitat juridica) e l'isogoria (egalitat de paraula).&lt;/ref&gt;. Un sistema d'indemnizacion dels ciutadans permetiá pereu la participacion de ciutadans modestes a la vida politica. Aquela democracia directa demòra una referéncia intellectuala majora per lei teoricians de la democracia participativa moderna, mas aviá pasmens de limits considerables. Lo ciutadanatge èra reservat als òmes liures naissuts de parents atenencs, l'esclavatge èra la basa d'una partia importanta de l'[[economia]] e los forestiers avián pas lo drech de participar a la vida politica de la ciutat.

=== La tradicion republicana romana ===

{{veire|Roma Antica}}

[[Roma Antica|Roma]] foguèc jamai una democracia au sens atenenc dau terme. Pasmens, la [[Republica Romana|tradicion republica romana]] ([[-509|509]]-[[-27|27 avC]]) aguèc un ròtle important dins la formacion de la pensaa politica occidentala. Lo sistema republican roman combinava d'elements [[aristocracia|aristocratic]], coma un Senat dominat per los patricians, e d'elements democratics coma d'assemblaas popularas (''[[comices]]'') e de magistrats encharjats de defendre los interès dau pòple còntra los abús dels patricians ([[tribun de la pleba|tribuns de la pleba]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François Hinard, ''République romaine'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », Paris, 2000.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Richard Adam, ''Institutions et citoyenneté de la Rome républicaine'', Hachette supérieur, 1996, 160 p.&lt;/ref&gt;. La pensaa politica de [[Ciceron]] ([[-106|106]]-[[-43|43 avC]]) constituís la teorizacion principala dau regime [[republica|republican]]. Dins ''[[De Republica]]'', se prononcièc en favor de l'idea d'una [[constitucion]] mixta organizaa a l'entorn de principis [[monarquia|monarchics]], [[aristocracia|aristocratics]] e democratics per assegurar l'estabilitat dau regime e dau ben comun&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Viktor Pöschl, « Quelques principes fondamentaux de la politique de Cicéron », ''Comptes-rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres'', 131{{a}} annaa, n° 2,‎ 1987, pp. 340-350.&lt;/ref&gt;. Aquela concepcion de la [[republica]], fondaa sus la gestion de la « chausa publica », la separacion dels poders, lo regne de la lei e la vertut civica, anava irrigar prefondament las reflexions dels revolucionaris [[França|francés]] e [[USA|estatsunidencs]] dau segle XVIII.

=== L'Edat Mejana e las prumieras formas de representacion modernas ===

L'[[Edat Mejana]] [[Euròpa|europeu]], dominat per la [[feudalitat]] e la monarchia de drech divin, foguèc pas un periòde democratic. Pasmens, d'institucions e de practicas medievalas pausèron las basas de la representacion politica moderna. Per exemple, las assemblaas d'estats, achampant la [[noblessa]], lo [[clergat]] e lo Tèrç Estat, se desvolopèron dins mai d'un reiaume coma organes consultatius dau poder [[rei|reiau]]. En [[Anglaterra]], la ''[[Magna Carta]]'' de [[1215]] pausèt un principi fondamentau entre lo drech dau sobeiran de levar l'[[impòst]] e lo consentiment dels grands dau reiaume&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Danny Danziger e John Gillingham, ''1215, the year of Magna Carta'', Hodder &amp; Stoughton general, Londres, 2003, 324 p.&lt;/ref&gt;. Aqueu texte amorçèc ansin la limitacion juridica dau poder reiau.

Plusors [[vila]]s [[Itàlia|italianas]] de la fin de l'[[Edat Mejana]] ([[Venècia]], [[Genòa]], [[Florença]], etc.) experimentèron de formas originalas de govern republican fondaas sus la participacion d'una [[oligarchia]] de marchands e de nobles. Sovent fòrça complexas, sas institucions prefiguravan lo foncionament de las institucions representativas modernas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Boško I. Bojović, ''Raguse (Dubrovnik), entre l’Orient et l’Occident (XIIe – XVIIe siècle)'', París, De Boccard, 2011, 275 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Claude Hocquet, ''Venise au Moyen Âge'', París, Belles lettres, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Valeria Polonio, ''L'amministrazione della Res publica genovese fra tre e quattrocento'', Genòa, Società Ligure di Storia Patria, 1977.&lt;/ref&gt;.

=== Las revolucions democraticas dels segles XVII e XVIII ===

Las grandas revolucions dels segles XVII e XVIII, eissias de las transformacions economicas e intellectualas dau [[Umanisme|movement umanista]] e de la [[Segle de las Lutz|filosofia de las Lutz]] foguèron l'eveniment decisiu a l'origina de la democracia moderna. La prumiera revolucion majora foguèc la [[Gloriosa Revolucion]] [[Anglatèrra|anglesa]] de [[1688]] que consacrèc la supremacia dau Parlament sus lo poder reiau e pausèc las basas d'una [[monarchia constitucionala]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Cottret, ''La Glorieuse Révolution d'Angleterre, 1688'', París, Gallimard, 2013.&lt;/ref&gt;. Un an mai tard, lo ''[[Bill of Rights]]'' assegurèc los drechs fondamentaus dels subjectes de la corona e l'independéncia dau Parlament. La segonda revolucion centrala dau periòde foguèc l'[[Guèrra d'Independéncia deis Estats Units|insureccion estatsunidenca]]. D'efiech, aquela revolucion s'acompanhèc d'un important trabalh politic per legitimar l'independéncia dau païs e sa rompedura amb lo [[Reiaume Unit]]. La Declaracion d'Independéncia e la Constitucion dels [[USA|Estats Units]] afirmèron ansin lo principi de l'egalitat entre los òmes, l'existéncia de drechs inalienables (drech a la vida, drech a la [[libertat]], etc.) e organizèron una democracia representativa basaa sus la [[separacion dels poders]], lo [[federalisme]] e un sistèma d'equilibri entre las institucions destinat a empachar la [[tirania]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Lucas Kent Ogden, ''Uniting the States : A Commentary on the American Constitution'', 3{{a}} edicion, Norderstedt, 2015.&lt;/ref&gt;. Enfin, lo tresen eveniment centrau per l'emergéncia de la democracia moderna foguèc la [[Revolucion Francesa]] de [[1789]]. Proclamant los drechs de l'òme e dau ciutadan e l'abolicion dels privilegis de l'Ancian Regime, definiguèc los conceptes de nacion sobeirana, de ciutadanatge universau e d'egalitat civila&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lefebvre, ''La Révolution française'', París, Presses universitaires de France, 1989.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Biard (dir.), ''La Révolution française : une histoire toujours vivante'', París, Tallandier, 2009, 446 p.&lt;/ref&gt;.

=== L'extension dau sufragi ===

Lo segle XIX foguèc marcat per una extension progressiva, conflictuala e inegala dau sufragi. En [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]], lo drech de vòte, inicialament reservat als [[proprietat|proprietaris]] e als contribuidors mai riches ([[sufragi censier]]), foguèc pauc a cha pauc estendut a l'ensemble dels [[òme]]s adults dau lo segle XIX. La reconoissença dau drech de vòte de las femnas foguèc reconoissut mai tardivament, mai que mai durant la prumiera mitat dau segle XX.

=== Consolidacion e crisi de la democracia ===

Despuei lo començament dau segle XX, la democracia a conoissut mai d'una crisi greva. La prumiera foguèc lo desvolopament dau [[faissisme]] en [[Itàlia]] e en [[Alemanha]] que constituissèc una remesa en causa radicala de las valors democraticas [[liberalisme|liberalas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Milza e Serge Berstein, ''Le Fascisme italien, 1919-1945'', Le Seuil, 1980.&lt;/ref&gt;. La segonda foguèc la longa confrontacion amb lo [[comunisme]] [[URSS|sovietic]] durant la [[Guerra Freja]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert O. Paxton e Julie Hessler, ''L'Europe au XXème siècle'', Taillandier, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' André Fontaine, ''La Tâche Rouge'', Éditions de la Martinière, 2004.&lt;/ref&gt;. Dins los dos cas, la democracia liberala, basaa sus una economia [[capitalisme|capitalista]], sortissèc renforçaa dau conflicte. La chausida d'institucions democraticas per las [[colonialisme|colonias]] [[africa]]nas e [[asia]]ticas vengüas independentas dins lo corrent dels [[ans 1950]]-[[ans 1960|1960]] foguèc un autre argument en favor de la democracia. Pasmens, despuei los [[ans 1980]]-[[ans 1990|1990]], son apareissuts de regimes autoritaris e arbitraris que mantènon formalament un quadre democratic. Aquò es a l'origina de la crisi actuala de la democracia que son foncionament es pauc a cha pauc minat per aquelas derivas.

== Los fondaments teorics ==

=== La sobeiranetat populara ===

{{veire|Sobeiranetat populara}}

Lo principi de [[sobeiranetat populara]] constituís lo fondament [[filosofia|filosofic]] de basa de totas las concepcions democraticas dau poder politic. Afirma que lo poder legitime emana unicament dau pòple e pòt unicament èsser exercit en son nom e a son profiech. Aqueu principi s'opausa a tota teoria dau poder fondaa sus la transcendéncia [[Dieu|divina]], la [[tradicion]] ereditària o la superioritat naturala d'una [[aristocracia]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] ([[1712]]-[[1778]]) ne'n donèc una definicion precisa, e relativament radicala, dins son obratge ''Du Contrat social'' publicat en [[1762]]. Segon eu, la sobeiranetat residís dins la « volontat generala » qu'es l'expression de l'interès comun dau còrs politic, nocion diferenta de la simpla addicion de las volontats individualas. Aquela volontat generala es inalienabla e indivisibla. Segon Rousseau, adversari de la representacion politica, deu èsser exercit directament per lo pòple sobeiran&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert Derathé, ''Jean-Jacques Rousseau et la politique de son temps'', Presses Universitaires de France, 1950.&lt;/ref&gt;.

=== Lo contracte sociau ===

{{veire|Contracte sociau}}

La teoria dau contracte sociau constituís un autre quadre [[filosofia|filosofic]] important per legimitar lo poder politic democratic. L'idea es eissia de la pensaa de [[Thomas Hobbes]] ([[1588]]-[[1679]]) qu'imaginèc, dins lo ''Leviathan'' de [[1651]], un contracte sociau absolutista presentat coma abandon de la [[libertat naturala]] en eschambi d'una seguretat asseguraa per un sobeiran omnipotent&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Anne-Laure Angoulvent, ''Hobbes ou la crise de l'État baroque'', París, Presses Universitaires de France, 1992, 256 p.&lt;/ref&gt;. Rapidament, los [[Sègle dei Lutz|filosòfes de las Lutz]] donèron un aspecte [[liberalisme|liberau]] au concepte. Per exemple, dins los ''Dos Tractats dau Govern Civiu'' de [[1689]], [[John Locke]] ([[1632]]-[[1704]]) ne'n prepausèc una forma novela fondaa sus la proteccion dels drechs naturaus a la vida, a la [[libertat]] e a la [[proprietat]]. Lo consentiment dels governats e lo drech dau pòple de resistir a un govern [[tirania|tiranic]] i venguèron la fònt novela de la legitimitat de l'[[Estat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Michael P. Zuckert, ''Launching Liberalism: On Lockean Political Philosophy'', Lawrence, University Press of Kansas, 2002.&lt;/ref&gt;. Au segle seguent, [[Montesquieu]] ([[1689]]-[[1755]]), completèc aquelas concepcions en desvolopant la teoria de la [[separacion dels poders]] coma proteccion còntra la [[tirania]]. Aquò li permetèc de pausar las basas institucionalas de la democracia liberala moderna&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Louis Althusser, ''Montesquieu, la politique et l'histoire'', París, Presses Universitaires de France, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Domenico Felice, ''Oppressione e libertà. Filosofia e anatomia del dispotismo nell'Esprit des lois di Montesquieu'', Pisa, ETS, 2000.&lt;/ref&gt;.

=== La separacion dels poders ===

{{veire|Separacion dels poders}}

La [[separacion dels poders]] constituís un principi institucionau fondamentau de la democracia liberala moderna. Designa la distribucion de las foncions dau poder politic entre d'organes distints e independents :
* lo [[poder legislatiu]] encharjat de votar las leis.
* lo [[poder executiu]] encharjat d'aplicar las leis.
* lo [[poder judiciari]] encharjat d'interpretar e de sancionar las [[infraccion]]s.
Aquela separacion permet d'empachar la concentracion dau poder entre las mans d'una persona o d'un organe unic, condicion prumiera de la [[tirania]] segon [[Montesquieu]].

=== Los drechs fondamentaus e l'Estat de drech ===

{{veire|Drechs fondamentaus|Estat de drech}}

Lo principi majoritari es pas l'unica basa de la democracia liberala moderna. D'efiech, los regimes democratics actuaus asseguran pereu lo respecte dels drechs fondamentaus dels individús e de las minoritats còntra los abús eventuaus de la majoritat. Lo regime de l'[[Estat de drech]] designa ansin lo concepte d'un poder politic somés au drech e d'una comunautat de ciutadans juridicament egaus. Los drechs fondamentaus constituïsson los limits qu'una majoritat democratica pòt pas franquir sensa abandonar la natura democratic dau regime. Son generalament devesits en dos ensembles regardant los drechs politics de basa (libertat d'expression, libertat d'oponion, drech a un procès equitable, etc.) e los drechs sociaus (drech a la proprietat, drech au trabalh, etc.)&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Xavier Dupré de Boulois, ''Droits et libertés fondamentaux'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Licence », 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Dubey, ''Droit fondamentaux : Libertés, garanties de l’État de droit, droits sociaux et politiques'', vol. II, Basilèa, Helbing Lichtenhahn, 2017, 1264 p.&lt;/ref&gt;.

=== Democracia directa e democracia representativa ===

{{veire|Democracia directa|Democracia representativa}}

La [[democracia directa]] designa una forma de democracia onte los ciutadians exercisson lo poder eles meteisses, sensa intermediari. Èra lo modele de la democracia [[Atenas|atenenca]] e demòra una referéncia per los partisans d'una democracia participativa radicala. La [[democracia representativa]] es fondaa sus l'eleccion de representants per lo còrs civic. Aquelos elegits son encharjats d'exercir lo poder au nom de l'ensemble dels ciutadans. Es lo modele dominant de las democracias modernas. Son principi foguèc teorizat per [[Emmanuel-Joseph Sieyès]] ([[1748]]-[[1836]]) que diferencièc la nacion sobeirana, detenéira dau poder [[constitucion|constituent]], e sos representants elegits, detenèires dau poder constituït. La tension entre democracia directa e democracia representativa es un element centrau de l'istòria de la pensaa democratica. De formas modernas de democracia semi-directa assajan ansin de combinar los avantatges dels dos modeles amb l'utilizacion dau [[referendum]], de vòtes de revocacion dels elegits o de vòtes basats sus d'iniciativas popularas.

== Los modeles e las formas de democrcia ==

=== La democracia liberala ===

{{veire|Democracia liberala}}

La [[democracia liberala]]

4. Les modèles et formes de démocratie es lo modele predominant dins las societats occidentalas contemporaneas. Combina lo principi democratic de la [[sobeiranetat populara]] amb los principis [[liberalisme|liberaus]] de la proteccion dels [[drechs fondamentaus|drechs individuaus]], de la [[separacion dels poders]] e de l'[[Estat de drech]]. Se caracteriza per d'[[eleccion]]s liuras e regularas au [[sufragi universau]], per la pluralitat dels [[partit politic|partits politics]], per la libertat de la [[premsa]], per l'independéncia de la [[justícia]] e per la proteccion de las minoritats&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Francis-Paul Bénoit, ''La démocratie libérale'', París, Presses Universitaires de France, 1978.&lt;/ref&gt;. Aqueu modele foguèc mai que mai teorizat per [[John Stuart Mill]] ([[1806]]-[[1873]]) dins ''Consideracions sus lo Govern Representatiu'' de [[1861]] onte se prononcièc en favor d'un regime democratic organizat a l'entorn de las ideas de representativitat, de debat public e de formacion d'una opinion esclairaa.

=== La democracia sociala ===

{{veire|Democracia sociala}}

La [[democracia sociala]] designa un modele qu'accèpta las institucions de la [[democracia liberala]], mas qu'insistís sus la necessitat de reduire las inegalitats economicas e socialas per arribar a una democracia politica reala e non formala. Es fondaa sus l'idea que la libertat e l'egalitat politicas an ges de sens quand s'acompanhan pas d'un niveu minimom d'egalitat economica e sociala. Es a l'origina de la nocion d'[[Estat-providénçia]] basat sus la redistribucion fiscala, los [[servici public|servicis publics]] universaus e la proteccion sociala.

=== La democracia participativa ===

{{veire|Democracia participativa}}

La [[democracia participativa]] designa un ensemble de practicas e de teorias destinaas a aprigondir e alarjar la participacion dels ciutadans a la vida politica. Es basaa sus l'idea que la legimitat democratica exigissi una implicacion activa dels ciutadans dins la deliberacion e la presa de decision politica. D'experiéncias concretas coma lo budget participatiu de [[Porte Alegre]] en [[Brasil]] o las assemblaas ciutadanas localas son d'illustracions d'aquela forma de democracia.

=== La democracia constitucionala ===

{{veire|Democracia constitucionala}}

La [[democracia constitucionala]] designa un regime caracterizat per un poder democratic enquadrat e limitat per una [[constitucion]] assegurant los drechs fondamentaus e organizant la [[separacion dels poders]]. La justícia constitucionala, incarnaa per de corts o de conseus constitucionalas, jòga un ròtle centrau dins aqueu modele en exercissent un contraròtle sus la conformitat de las leis a la constitucion. Aquò permet de protegir los drechs fondamentaus còntra los abús eventuaus dau legislator majoritari. Pasmens, aqueu modele entraïna una tension importanta entre lo principi democratic de la sobeiranetat de la majoritat e lo principi liberau de la proteccion dels drechs de la majoritat.

=== Las democracias illiberalas e los regimes ibrids ===

{{veire|Democracia illiberala|Regime ibrid}}

Despuei los [[ans 1990]], la [[sciéncia politica]] a desvolopat de conceptes per designar los regimes qu'empruntant de formas institucionalas de la democracia (eleccions, parlament, constitucion, etc) tot en violant sos principis fondamentaus en impausant de limits non justificats a las libertats fondamentalas o en suprimissent la separacion dels poders. Lo terme « democracia illiberala » es ansin sovent adoptat per descriure aquelos regimes ([[Russia]] de [[Vladimir Putin]], [[Ongria]] de [[Viktor Orban]], [[Turquia]] de [[Recep Tayyip Erdogan]], etc.). Lo terme « regime ibrid » designa pusleu de sistemas politics intermediaris entre la democracia vertadiera e l'autoritarisme. Lo [[Marròc]] o lo [[Bangladèsh]] dels [[ans 2020]] son d'exemples de regimes ibrids.

== Las institucions democraticas ==

=== Los sistemas electoraus ===

{{veire|Sistema electorau}}

Los [[sistema electorau|sistemas electoraus]] forman lo mecanisme centrau de las [[democracia representativa|democracias representativas]]. Permèton de traduire las preferéncias dels ciutadans en poder politic. Son destriats :
* los sistemas majoritaris que donan la victòria au candidat aient ganhat lo maximom de sufragis.
* los sistemas proporcionaus que despartisson lo nombre d'elegits en foncion dau nombre de sufragis.
* de sistemas mixtes pòion assajar de mesclar los dos sistemas
Los diferents aprochis an d'efiechs prigonds sus la natura dau sistema partisan, l'estabilitat governamentala e la representativitat de las institucions. D'un biais generau, los sistemas proporcionaus son mai representatius, mas son mens estables car necessitan la mesa en plaça de coalicions mai importantas per dirigir lo païs&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Emeri e Jean-Marie Cotteret, ''Les systèmes électoraux'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1985.&lt;/ref&gt;.

=== Los parlaments e las assemblaas ===

{{veire|Parlament}}

Lo [[parlament]] es l'institucion centrala de la [[democracia representativa]]. Es un organe, elegit directament o indirectament per los ciutadans, qu'es encharjat de votar las leis, de contrarotlar l'executiu e de representar la diversitat de las opinions politicas de la [[societat]]. Los parlaments modernes son generalament compausats d'una o de doas chambras. Dins lo prumier cas, aquò permet d'assegurar una bòna representativitat de la populacion. Los parlaments bicameraus son pasmens sovent privilegiats dins los estats estenduts ont es necessari d'assegurar un equilibri entre la representacion de la populacion generala e aquela de las entitats territòrialas.

=== Los partits politics ===

{{veire|Partit politic}}

Los [[partit politic|partits politics]] son los actors centraus de la democracia representativa moderna. Son d'organizacions destinaas a conquistar e gerir lo poder politic per metre en plaça una politica confòrma a un programa. Asseguran de foncions essencialas dins la vida politica actuala que permèton d'agregar las preferéncias politicas, de recrutar e de formar d'eleits politics, d'estructurar lo debat public e d'organizar la competicion electorala&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Offerlé, ''Les partis politiques'', coll. « Que sais-je ? » (n° 2376), 1987.&lt;/ref&gt;. Pasmens, lor legitimat es mai e mai contestaa per los ciutadans. Aquò mena a l'aparicion de movements ibrids, intermediaris entre lo partit tradicionau e lo movement de massa ([[Podemos]] en [[Espanha]], [[En Marche]] o [[La France Insoumise]] en [[França]]).

=== La justícia constitucionala ===

{{veire|Drech constitucionau}}

Lo [[drech constitucionau]] jòga un ròtle mai e mai important dins las democracias contemporaneas. D'efiech, permet a las corts e als conseus constitucionaus de contrarotlar la conformitat de las leis per rapòrt a la [[constitucion]] e de protegir los drechs fondamentaus. Es ansin una proteccion eficaça còntra los abús d'una majoritat donaa. Pasmens, son desvolopament entraïna de questions quant a la legitimitat democratica d'aqueu contrarotle qu'es generalament exercit per de magistrats non elegits.

=== Los mèdias e l'espaci public ===

{{veire|Premsa}}

La [[libertat de la premsa]] e l'existéncia d'un espaci public pluralista constituïsson de condicions indispensablas au foncionament de la democracia. Los mèdias tènon un ròtle fondamentau dins l'informacion dels ciutadans, la mesa en debat de las questions politicas e lo contrarotle dau poder. Aquò justifica generalament l'existéncia de leis especificas protegissent la [[premsa]], subrenomaa « lo quatren poder », còntra las intervencions dels autres poders. Pasmens, aqueu pilar de la democracia moderna es mai e mai menaçat per la concentracion dels mèdias entre las mans d'interès economics privats, per la logica de l'audimat e, mai recentament, per la revolucion numerica e lo desvolopament de las rets socialas. La qualitat de l'informacion disponibla es ansin vengüa una question centrala dins mai d'un païs.

== Los defís contemporaneus ==

=== La montaa dau populisme ===

{{veire|Populisme}}

Dins son sens mai moderne, lo [[populisme]] designa un estile politic fondat sus l'oposicion entre un pòple vist coma pur e vertuós e un eleit considerat coma corromput e illegitime e sus la revendicacion d'una democracia mai directa e mai autentica còntra de mediacions institucionalas jutjaas defalhentas. Pòt prendre de formas de drecha ([[nacionalisme|nacionalista]], [[xenofobia|xenofoba]], autoritària, etc.) o de senestra (anti-oligarchica, redistributritz, etc.). Los teorians son partejats quant a son interpretacion. Per exemple, [[Ernesto Laclau]] ([[1935]]-[[2014]]) ne'n prepausèc una vision positiva inerenta a tota construccion democratica mentre que de pensaires coma [[Jan-Werner Müller]] (naissut en [[1970]]) lo definisson coma una menaça fondamentala per la [[democracia liberala]] en rason de son refús dau pluralisme. Ansin, lo populisme es una escomessa fòrça discutia dins las democracias contemporaneas.

=== La crisi de la representacion ===

La question de la representativitat politica dels elegits es una autra question greva per las democracias representativas actualas. Es la consequéncia de factors multiples coma l'alunhament entre los elegits e los ciutadans ordinaris, la tecnocratizacion de las discussions politicas, l'escart entre las preferéncias e los interès dels ciutadans e las decisions efectivament presas per lors representants o l'influéncia de grops de pression e dels mercats financiers. Entraïna una abstencion electorala mai e mai importanta, una abséncia d'interès per los actors tradicionaus de la vida politica ([[partit politic|partits]], [[sindicat]]s, etc.) e una desfisança envèrs las institucions o los eleits politics. Aquela crisi de la representacion a d'efiechs importants sus la vida politica que redutz generalament lo sosten portat als partits tradicionaus e favoriza la montaa de movements radicaus (e pas totjorn democratics).

=== Las rets socialas e la desinformacion ===

La [[revolucion numerica]] e lo desvolopament de las rets socialas an fòrça transformat l'espaci public democratic despuei los [[ans 2010]]. D'un caire, an permés una democratizacion de l'accès a l'informacion e a l'expression publica, çò que permetèc a de grops marginalizats d'accedir a una certana visibilitat politica. Pasmens, d'autre caire, las rets socialas an favorizat la fragmentacion de l'espaci public, la difusion massisa de desinformacion, la manipulacion de l'opinion per d'actors interiors o exteriors e una polarizacion creissenta de las discussions politicas. La regulacion d'aquelos mèdias es ansin vengüa una question centrala per l'organizacion dau debat public au sen de las democracias modernas.

=== Las inegalitats economicas ===

Las inegalitats economicas son una menaça anciana per lo foncionament correcte d'institucions democraticas. D'efiech, la concentracion de las richessas engendra una concentracion dau poder politic que los actors economics mai poderós dispausan de mejans considerables per influenciar las decisions politicas au detriment de la màger part dau còrs civic (finançament de movements politics, contrarotle de mèdias, ''lobbying'', etc.). Dins mai d'un païs, existisson de reglas minimalas per reduire l'influéncia de las classas mai aisaas. Pasmens, aquelas legislacions son sovent limitaas e la question financiera es ansin vengüa un element centrau de las campanhas politicas dins fòrça païs. Los [[USA|Estats Units]] son un exemple caracteristic.

=== La question dels enjòcs globaus ===

La democracia moderna es apareissua dins lo quadre de l'Estat-Nacion sobeiran. Pasmens, un nombre mai e mai important d'enjòcs politics fondamentaus (chambiament climatic, regulacion financiera, migracions, pandemias, etc.) passan las frontieras nacionalas e necessitan la mesa en plaça de politicas internacionalas per èsser tractats d'un biais eficaç. Aquò es a l'origina de questions e de debats entre la logica democratica nacionala e la necessitat d'una governança mondiala o d'una democratizacion de las institucions internacionalas existentas. Pasmens, en mai dels problemas relatius a una tala transformacion de la democracia actuala, se pausa egalament la question dau risc de tecnocratizacion e d'alunhament de tota institucion supranacionala.

== Las criticas de la democracia ==

=== Las criticas conservatritz ===

Las criticas [[conservatisme|conservatritz]] de la democracia son relativament ancianas. Tre lo segle XVIII, [[Edmund Burke]] ([[1729]]-[[1797]]), considerat coma un dels paires dau conservatisme moderne, reprochava a la [[Revolucion Francesa]] d'aver destruch las tradicions e las institucions eiretaas de l'Ancian Regime qu'avián assegurat l'estabilitat sociala dau reiaume durant de segles. Dins ''De la Democracia en America'', [[Alexis de Tocqueville]] ([[1805]]-[[1859]]) formulèc una critica mai nuançaa, mas mai prigonda. Segon eu, la democracia èra inevitabla, mas conteniá lo risc intrinsec de la « tirania de la majoritat » e dau « despotisme doç ». Chau donc empachar la formacion d'un [[Estat]] tutelari capable de prendre en charja la vida dels individús au detriment de lor libertat e de lor autonòmia. Los corrents conservators modernes son donc sovent favorables a la democracia liberala, mas s'opausan frequentament a la democracia sociala.

=== Las criticas marxistas e socialistas ===

La critica [[marxisme|marxista]] e [[comunisme|socialista]] de la democracia liberala forma un important pan de la pensaa politica dels segles XIX e XX. Segon ela, la democracia liberala es unicament una democracia formala destinaa a escondre la dominacion politica e economica de la [[borgesiá]] sus la societat. Ansin, lo [[sufragi universau]] e l'egalitat [[drech|juridica]] permetrián pas a las classas popularas, afeblias per las inegalitats economicas, de participar d'un biais vertadier a las institucions o d'aver un poder reau sus lors condicions de vida. Los marxistas considèran donc l'Estat democratic borgés coma un arbitre favorable als interès de la borgesiá e la democracia vertadiera exigiriá una transformacion radicala dels rapòrts economics.

=== Las criticas elitistas ===

Las criticas elitistas de la democracia foguèron principalament formulaa per de teoricians coma [[Vilfredo Pareto]] ([[1848]]-[[1923]]), [[Gaetano Mosca]] ([[1858]]-[[1941]]) e [[Robert Michels]] ([[1876]]-[[1936]]). Segon elas, totas las societats son en realitat dirigias per una minoritat organizaa (un eleit o una classa politica). Dins aqueu quadre, la democracia ven alora un [[mitologia|mite]] [[ideologia|ideologic]] destinat a legitimar aquela dominacion inevitabla. Per descriure aqueu fenomene, Michels formulèt una « lei de l'oligarchia » : totas las organizacions, comprés los movements democratics, son pauc a cha pauc dominaas per una [[oligarchia]] dirigenta. Aquelas criticas son sovent associaas a de discors conservators o autoritaris. Pasmens, pausan de questions sus los limits estructuraus de las democracias actualas.

=== Las criticas postmodernas e postcolonialas ===

Per los pensaires postmodernes e postcoloniaus, la democrocia liberala es un sistema politic estachat a l'Occident. Sa formacion seriá lo resultat d'una exclusion de las [[femna]]s, de las classas popularas, dels [[colonialisme|colonizats]] e, mai generalament, dels non-Europeus. Son universalisme seriá alora la consequéncia d'un particularisme occidentau presentat coma universau. D'autors coma [[Achille Mbembe]] (naissut en [[1957]]) o [[Dipesh Chakrabarty]] (naissut en [[1948]]) prepausan donc de pensar de sistemas democratics a partir d'experiéncias e de tradicions non europeas. A l'ora d'aüra, los resultats son encara limitats e fòrça regimes supausadament fondats sus de tradicions democraticas non occidentalas son de regimes [[dictatura|dictatoriaus]]. De lor caire, las teoricianas [[feminisme|femenistas]] insistisson sus l'exclusion de las femnas de la vida publica democratica e sus la desvaloracion de l'esfera privaa e dau trabalh domestic.

== Eiretatge e actualitat ==

Après un long periòde d'expansion durant la segonda mitat dau segle XX, la democracia coneisse una fasa de reculament despuei los [[ans 2010]]. Lo fenomene tocha tant las democracias emergentas en [[Africa]], en [[Asia]] e en [[America Latina]] que las democracias ben establias en [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]]. Se manifèsta per un afebliment de l'[[Estat de drech]], una reduccion de las libertats civilas, una concentracion dau poder executiu, una aumentacion de las inegalitats economicas e una degradacion de la qualitat dau debat public e de las eleccions. Aquò pren sovent la forma d'una montaa de movements [[populisme|populistas]] susceptibles d'accedir au poder ([[Donald Trump]], [[Javier Milei]], etc.), mas pòt pereu entraïnar una presa dau poder per una junta militara ([[Mali]], [[Nigèr]], etc.), un còp d'Estat institucionau ([[Bolívia]], etc.) o una transformacion dau quadre constitucionau ([[Veneçuèla]], etc.).

De mai, una transicion democratica es un procediment que permet de transformar un regime autoritari en democracia. Es sovent un procediment long, fragile e reversible que sa capitaa necessita la combinason de plusors factors (acòrdi dels eleits politics sus las reglas dau jòc democratic, existéncia d'una societat civila activa e organizaa, volontat populara favorabla a las valors democraticas, contexte economic favorable, etc.). L'abséncia d'un factor pòt menar a una transicion incompleta susceptible de menar a la formacion d'un regime ibrid o a una regression autoritària. L'exemple [[Tunisia|tunisian]] illustra aquelas dificultats. Après una revolucion populara en [[2011]], un regime democratic se formèc dins lo païs. Pasmens, foguèt pauc a cha pauc minat per de divisions au sen de l'eleit e per una situacion economica complicaa. Ansin, en [[2021]], lo president [[Kaïs Saïed]] posquèc suspendre las activitats dau govern e dau parlament e tornar establir un regime [[autocracia|autocratic]].

Pasmens, maugrat sas crisis e sos limits, la democracia demòra l'orizont normatiu dominant de la pensaa politica moderna que sa legitimitat es fondaa sus l'idea simpla, mas poderosa, que ges d'autoritat [[Homo sapiens|umana]] pòt pretendre governar d'autres òmes sensa lor consentiment.

== Annexas ==

=== Ligams internes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Hannah Arendt|Arendt (Hannah)]].
* [[Aristòtel]].
* [[Atenas]].
* [[Ciceron]].
* [[Ciutadanatge]].
* [[Clistenes]].
* [[Constitucion]].
* [[Dictatura]].
* [[Drech]].
* [[Estat]].
* [[Estat de drech]].
* [[Filosofia]].
* [[Jürgen Habermas|Habermas (Jürgen)]].
* [[Thomas Hobbes|Hobbes (Thomas)]].
* [[Thomas Jefferson|Jefferson (Thomas)]].
* [[Ernesto Laclau|Laclau (Ernesto)]].
* [[Liberalisme]].
* [[John Locke|Locke (John)]].
* [[James Madison|Madison (James)]].
* [[John Stuart Mill|Mill (James Stuart)]].
* [[Parlament]].
* [[Partit politic]].
* [[Pericles]].
* [[Politica]].
* [[John Rawls|Rawls (John)]].
* [[Republica]].
* [[Revolucion Francesa]].
* [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau (Jean-Jacques)]].
* [[Separacion dels poders]].
* [[Emmanuel-Joseph Sieyès|Sieyès (Emmanuel-Joseph)]].
* [[Sistema electorau]].
* [[Tirania]].
* [[Alexis de Tocqueville|Tocqueville (Alexis de)]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Politica]]
[[Categoria:Filosofia]]</text>
      <sha1>maemjx3stobpo8gyunpwksosld9ao0w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497056</id>
      <parentid>2497055</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T15:44:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <origin>2497056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37627" sha1="m9a4wez2e40jte4oooj54x14nshredb" xml:space="preserve">{{Dialècte Vivaroaupenc}}
{{1000 fondamentals}}

La '''democracia''', dau [[grec]] ancian ''dêmokratía'', compausat de ''dèmos'' (« pòple ») e ''kratos'' (« poder »), designa literalament lo « govern dau pòple ». Constituís un dei conceptes [[politica|politics]] mai fondamentaus e mai discutit de l'[[istòria]] de la pensaa [[Homo sapiens|umana]]. Dins son sens mai generau, designa un regime [[Politica|politic]] fondat sus l'exercici dau poder per lo pòple, siá directament siá indirectament per lo mejan de representents elegits, dins lo quadre de reglas assegurant las [[Dreches de l'Òme|libertats fondamentalas]] e l'egalitat [[drech|juridica]] dels [[ciutadanatge|ciutadans]]. Naissua durant l'[[Antiquitat]] [[Grècia antica|Greca]], teorizaa per los [[filosofia|filosòfes]] de las [[Segle de las Lutz|Lutz]] e consacraa per las grandas [[revolucion|revolucions]] dels segles XVIII e XIX, la democracia s'es impausaa pendent lo segle XX coma lo regime de referéncia a l'eschala mondiala, tot en demorant un objecte de contestacion, de reinterpretacion e de crisi permanenta. Aüra, curbe una importanta diversitat de formas institucionalas, de tradicions intellectualas e de practicas politicas. Pasmens, se tròba confrontaa a de defís majors coma lo desvolopament de las inegalitats socialas, lo [[Cambiament climatic|chambiament climatic mondiau]], la crisi de la representacion, lo desvolopament dau [[populisme]] e la generalizacion de la [[desinformacion]].

== Originas e istòria de la democracia ==

=== La democracia atenenca ===

{{veire|Atenas}}

Es a [[Atenas]], a la fin dau [[segle VI avC]], que la democracia faguèc sa prumiera aparicion coma regime [[politica|politic]] explicitament nomat e teorizat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marie-Françoise Baslez, ''Histoire politique du monde grec antique'', Nathan, 1999, 316 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Mossé, ''Histoire d'une démocratie : Athènes des origines à la conquête macédonienne'', Seuil, coll. « Points Histoire», 1971.&lt;/ref&gt;. D'efiech, après una lonja crisi politicosociala, las reformas de [[Clistenes]], menaas a partir de [[-508|508 avC]], metèron en plaça las basas d'un sistema politic inedit en despartissent lo còrs civic segon una basa territòriala e en instaurant d'institucions fondaas sus la participacion directa dels [[ciutadanatge|ciutadans]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Lévêque e Pierre Vidal-Naquet, ''Clisthène l'Athénien'', Les Belles Lettres, 1974, 163 p.&lt;/ref&gt;. Sota [[Pericles]] ([[-495|495]]-[[-429|429 avC]]), la democracia atenenca agantèc l'apogeu de son poder. Sas institucions principalas èran l’''Ékklesía'', l'assemblaa de l'ensemble dels ciutadans encharjaa de discutir e de votar las [[lei]]s, la ''Boulé'' un conseu encharjat de preparar los trabalhs de l’''Ékklesía'' e l’''Eliaía'', un tribunau popular compausat de jurats chausits a l'azard.

Lo tiratge au sòrt jogava un ròtle central dins lo sistema [[Antenas|atenenc]] que permetiá d'assegurar una rotacion de las charjas e un egalitat de principi entre los ciutadans&lt;ref&gt;Dos principis fondamentaus de la democracia greca designavan aquela egalitat : l'isonomia (egalitat juridica) e l'isogoria (egalitat de paraula).&lt;/ref&gt;. Un sistema d'indemnizacion dels ciutadans permetiá pereu la participacion de ciutadans modestes a la vida politica. Aquela democracia directa demòra una referéncia intellectuala majora per lei teoricians de la democracia participativa moderna, mas aviá pasmens de limits considerables. Lo ciutadanatge èra reservat als òmes liures naissuts de parents atenencs, l'esclavatge èra la basa d'una partia importanta de l'[[economia]] e los forestiers avián pas lo drech de participar a la vida politica de la ciutat.

=== La tradicion republicana romana ===

{{veire|Roma Antica}}

[[Roma Antica|Roma]] foguèc jamai una democracia au sens atenenc dau terme. Pasmens, la [[Republica Romana|tradicion republica romana]] ([[-509|509]]-[[-27|27 avC]]) aguèc un ròtle important dins la formacion de la pensaa politica occidentala. Lo sistema republican roman combinava d'elements [[aristocracia|aristocratic]], coma un Senat dominat per los patricians, e d'elements democratics coma d'assemblaas popularas (''[[comices]]'') e de magistrats encharjats de defendre los interès dau pòple còntra los abús dels patricians ([[tribun de la pleba|tribuns de la pleba]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François Hinard, ''République romaine'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », Paris, 2000.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Richard Adam, ''Institutions et citoyenneté de la Rome républicaine'', Hachette supérieur, 1996, 160 p.&lt;/ref&gt;. La pensaa politica de [[Ciceron]] ([[-106|106]]-[[-43|43 avC]]) constituís la teorizacion principala dau regime [[republica|republican]]. Dins ''[[De Republica]]'', se prononcièc en favor de l'idea d'una [[constitucion]] mixta organizaa a l'entorn de principis [[monarquia|monarchics]], [[aristocracia|aristocratics]] e democratics per assegurar l'estabilitat dau regime e dau ben comun&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Viktor Pöschl, « Quelques principes fondamentaux de la politique de Cicéron », ''Comptes-rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres'', 131{{a}} annaa, n° 2,‎ 1987, pp. 340-350.&lt;/ref&gt;. Aquela concepcion de la [[republica]], fondaa sus la gestion de la « chausa publica », la separacion dels poders, lo regne de la lei e la vertut civica, anava irrigar prefondament las reflexions dels revolucionaris [[França|francés]] e [[USA|estatsunidencs]] dau segle XVIII.

=== L'Edat Mejana e las prumieras formas de representacion modernas ===

L'[[Edat Mejana]] [[Euròpa|europeu]], dominat per la [[feudalitat]] e la monarchia de drech divin, foguèc pas un periòde democratic. Pasmens, d'institucions e de practicas medievalas pausèron las basas de la representacion politica moderna. Per exemple, las assemblaas d'estats, achampant la [[noblessa]], lo [[clergat]] e lo Tèrç Estat, se desvolopèron dins mai d'un reiaume coma organes consultatius dau poder [[rei|reiau]]. En [[Anglaterra]], la ''[[Magna Carta]]'' de [[1215]] pausèt un principi fondamentau entre lo drech dau sobeiran de levar l'[[impòst]] e lo consentiment dels grands dau reiaume&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Danny Danziger e John Gillingham, ''1215, the year of Magna Carta'', Hodder &amp; Stoughton general, Londres, 2003, 324 p.&lt;/ref&gt;. Aqueu texte amorçèc ansin la limitacion juridica dau poder reiau.

Plusors [[vila]]s [[Itàlia|italianas]] de la fin de l'[[Edat Mejana]] ([[Venècia]], [[Genòa]], [[Florença]], etc.) experimentèron de formas originalas de govern republican fondaas sus la participacion d'una [[oligarchia]] de marchands e de nobles. Sovent fòrça complexas, sas institucions prefiguravan lo foncionament de las institucions representativas modernas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Boško I. Bojović, ''Raguse (Dubrovnik), entre l’Orient et l’Occident (XIIe – XVIIe siècle)'', París, De Boccard, 2011, 275 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Claude Hocquet, ''Venise au Moyen Âge'', París, Belles lettres, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Valeria Polonio, ''L'amministrazione della Res publica genovese fra tre e quattrocento'', Genòa, Società Ligure di Storia Patria, 1977.&lt;/ref&gt;.

=== Las revolucions democraticas dels segles XVII e XVIII ===

Las grandas revolucions dels segles XVII e XVIII, eissias de las transformacions economicas e intellectualas dau [[Umanisme|movement umanista]] e de la [[Segle de las Lutz|filosofia de las Lutz]] foguèron l'eveniment decisiu a l'origina de la democracia moderna. La prumiera revolucion majora foguèc la [[Gloriosa Revolucion]] [[Anglatèrra|anglesa]] de [[1688]] que consacrèc la supremacia dau Parlament sus lo poder reiau e pausèc las basas d'una [[monarchia constitucionala]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Cottret, ''La Glorieuse Révolution d'Angleterre, 1688'', París, Gallimard, 2013.&lt;/ref&gt;. Un an mai tard, lo ''[[Bill of Rights]]'' assegurèc los drechs fondamentaus dels subjectes de la corona e l'independéncia dau Parlament. La segonda revolucion centrala dau periòde foguèc l'[[Guèrra d'Independéncia deis Estats Units|insureccion estatsunidenca]]. D'efiech, aquela revolucion s'acompanhèc d'un important trabalh politic per legitimar l'independéncia dau païs e sa rompedura amb lo [[Reiaume Unit]]. La Declaracion d'Independéncia e la Constitucion dels [[USA|Estats Units]] afirmèron ansin lo principi de l'egalitat entre los òmes, l'existéncia de drechs inalienables (drech a la vida, drech a la [[libertat]], etc.) e organizèron una democracia representativa basaa sus la [[separacion dels poders]], lo [[federalisme]] e un sistèma d'equilibri entre las institucions destinat a empachar la [[tirania]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Lucas Kent Ogden, ''Uniting the States : A Commentary on the American Constitution'', 3{{a}} edicion, Norderstedt, 2015.&lt;/ref&gt;. Enfin, lo tresen eveniment centrau per l'emergéncia de la democracia moderna foguèc la [[Revolucion Francesa]] de [[1789]]. Proclamant los drechs de l'òme e dau ciutadan e l'abolicion dels privilegis de l'Ancian Regime, definiguèc los conceptes de nacion sobeirana, de ciutadanatge universau e d'egalitat civila&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lefebvre, ''La Révolution française'', París, Presses universitaires de France, 1989.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Biard (dir.), ''La Révolution française : une histoire toujours vivante'', París, Tallandier, 2009, 446 p.&lt;/ref&gt;.

=== L'extension dau sufragi ===

Lo segle XIX foguèc marcat per una extension progressiva, conflictuala e inegala dau sufragi. En [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]], lo drech de vòte, inicialament reservat als [[proprietat|proprietaris]] e als contribuidors mai riches ([[sufragi censier]]), foguèc pauc a cha pauc estendut a l'ensemble dels [[òme]]s adults dau lo segle XIX. La reconoissença dau drech de vòte de las femnas foguèc reconoissut mai tardivament, mai que mai durant la prumiera mitat dau segle XX.

=== Consolidacion e crisi de la democracia ===

Despuei lo començament dau segle XX, la democracia a conoissut mai d'una crisi greva. La prumiera foguèc lo desvolopament dau [[faissisme]] en [[Itàlia]] e en [[Alemanha]] que constituissèc una remesa en causa radicala de las valors democraticas [[liberalisme|liberalas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Milza e Serge Berstein, ''Le Fascisme italien, 1919-1945'', Le Seuil, 1980.&lt;/ref&gt;. La segonda foguèc la longa confrontacion amb lo [[comunisme]] [[URSS|sovietic]] durant la [[Guerra Freja]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert O. Paxton e Julie Hessler, ''L'Europe au XXème siècle'', Taillandier, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' André Fontaine, ''La Tâche Rouge'', Éditions de la Martinière, 2004.&lt;/ref&gt;. Dins los dos cas, la democracia liberala, basaa sus una economia [[capitalisme|capitalista]], sortissèc renforçaa dau conflicte. La chausida d'institucions democraticas per las [[colonialisme|colonias]] [[africa]]nas e [[asia]]ticas vengüas independentas dins lo corrent dels [[ans 1950]]-[[ans 1960|1960]] foguèc un autre argument en favor de la democracia. Pasmens, despuei los [[ans 1980]]-[[ans 1990|1990]], son apareissuts de regimes autoritaris e arbitraris que mantènon formalament un quadre democratic. Aquò es a l'origina de la crisi actuala de la democracia que son foncionament es pauc a cha pauc minat per aquelas derivas.

== Los fondaments teorics ==

=== La sobeiranetat populara ===

{{veire|Sobeiranetat populara}}

Lo principi de [[sobeiranetat populara]] constituís lo fondament [[filosofia|filosofic]] de basa de totas las concepcions democraticas dau poder politic. Afirma que lo poder legitime emana unicament dau pòple e pòt unicament èsser exercit en son nom e a son profiech. Aqueu principi s'opausa a tota teoria dau poder fondaa sus la transcendéncia [[Dieu|divina]], la [[tradicion]] ereditària o la superioritat naturala d'una [[aristocracia]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] ([[1712]]-[[1778]]) ne'n donèc una definicion precisa, e relativament radicala, dins son obratge ''Du Contrat social'' publicat en [[1762]]. Segon eu, la sobeiranetat residís dins la « volontat generala » qu'es l'expression de l'interès comun dau còrs politic, nocion diferenta de la simpla addicion de las volontats individualas. Aquela volontat generala es inalienabla e indivisibla. Segon Rousseau, adversari de la representacion politica, deu èsser exercit directament per lo pòple sobeiran&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert Derathé, ''Jean-Jacques Rousseau et la politique de son temps'', Presses Universitaires de France, 1950.&lt;/ref&gt;.

=== Lo contracte sociau ===

{{veire|Contracte sociau}}

La teoria dau contracte sociau constituís un autre quadre [[filosofia|filosofic]] important per legimitar lo poder politic democratic. L'idea es eissia de la pensaa de [[Thomas Hobbes]] ([[1588]]-[[1679]]) qu'imaginèc, dins lo ''Leviathan'' de [[1651]], un contracte sociau absolutista presentat coma abandon de la [[libertat naturala]] en eschambi d'una seguretat asseguraa per un sobeiran omnipotent&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Anne-Laure Angoulvent, ''Hobbes ou la crise de l'État baroque'', París, Presses Universitaires de France, 1992, 256 p.&lt;/ref&gt;. Rapidament, los [[Sègle dei Lutz|filosòfes de las Lutz]] donèron un aspecte [[liberalisme|liberau]] au concepte. Per exemple, dins los ''Dos Tractats dau Govern Civiu'' de [[1689]], [[John Locke]] ([[1632]]-[[1704]]) ne'n prepausèc una forma novela fondaa sus la proteccion dels drechs naturaus a la vida, a la [[libertat]] e a la [[proprietat]]. Lo consentiment dels governats e lo drech dau pòple de resistir a un govern [[tirania|tiranic]] i venguèron la fònt novela de la legitimitat de l'[[Estat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Michael P. Zuckert, ''Launching Liberalism: On Lockean Political Philosophy'', Lawrence, University Press of Kansas, 2002.&lt;/ref&gt;. Au segle seguent, [[Montesquieu]] ([[1689]]-[[1755]]), completèc aquelas concepcions en desvolopant la teoria de la [[separacion dels poders]] coma proteccion còntra la [[tirania]]. Aquò li permetèc de pausar las basas institucionalas de la democracia liberala moderna&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Louis Althusser, ''Montesquieu, la politique et l'histoire'', París, Presses Universitaires de France, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Domenico Felice, ''Oppressione e libertà. Filosofia e anatomia del dispotismo nell'Esprit des lois di Montesquieu'', Pisa, ETS, 2000.&lt;/ref&gt;.

=== La separacion dels poders ===

{{veire|Separacion dels poders}}

La [[separacion dels poders]] constituís un principi institucionau fondamentau de la democracia liberala moderna. Designa la distribucion de las foncions dau poder politic entre d'organes distints e independents :
* lo [[poder legislatiu]] encharjat de votar las leis.
* lo [[poder executiu]] encharjat d'aplicar las leis.
* lo [[poder judiciari]] encharjat d'interpretar e de sancionar las [[infraccion]]s.
Aquela separacion permet d'empachar la concentracion dau poder entre las mans d'una persona o d'un organe unic, condicion prumiera de la [[tirania]] segon [[Montesquieu]].

=== Los drechs fondamentaus e l'Estat de drech ===

{{veire|Drechs fondamentaus|Estat de drech}}

Lo principi majoritari es pas l'unica basa de la democracia liberala moderna. D'efiech, los regimes democratics actuaus asseguran pereu lo respecte dels drechs fondamentaus dels individús e de las minoritats còntra los abús eventuaus de la majoritat. Lo regime de l'[[Estat de drech]] designa ansin lo concepte d'un poder politic somés au drech e d'una comunautat de ciutadans juridicament egaus. Los drechs fondamentaus constituïsson los limits qu'una majoritat democratica pòt pas franquir sensa abandonar la natura democratic dau regime. Son generalament devesits en dos ensembles regardant los drechs politics de basa (libertat d'expression, libertat d'oponion, drech a un procès equitable, etc.) e los drechs sociaus (drech a la proprietat, drech au trabalh, etc.)&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Xavier Dupré de Boulois, ''Droits et libertés fondamentaux'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Licence », 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Dubey, ''Droit fondamentaux : Libertés, garanties de l’État de droit, droits sociaux et politiques'', vol. II, Basilèa, Helbing Lichtenhahn, 2017, 1264 p.&lt;/ref&gt;.

=== Democracia directa e democracia representativa ===

{{veire|Democracia directa|Democracia representativa}}

La [[democracia directa]] designa una forma de democracia onte los ciutadians exercisson lo poder eles meteisses, sensa intermediari. Èra lo modele de la democracia [[Atenas|atenenca]] e demòra una referéncia per los partisans d'una democracia participativa radicala. La [[democracia representativa]] es fondaa sus l'eleccion de representants per lo còrs civic. Aquelos elegits son encharjats d'exercir lo poder au nom de l'ensemble dels ciutadans. Es lo modele dominant de las democracias modernas. Son principi foguèc teorizat per [[Emmanuel-Joseph Sieyès]] ([[1748]]-[[1836]]) que diferencièc la nacion sobeirana, detenéira dau poder [[constitucion|constituent]], e sos representants elegits, detenèires dau poder constituït. La tension entre democracia directa e democracia representativa es un element centrau de l'istòria de la pensaa democratica. De formas modernas de democracia semi-directa assajan ansin de combinar los avantatges dels dos modeles amb l'utilizacion dau [[referendum]], de vòtes de revocacion dels elegits o de vòtes basats sus d'iniciativas popularas.

== Los modeles e las formas de democrcia ==

=== La democracia liberala ===

{{veire|Democracia liberala}}

La [[democracia liberala]]

4. Les modèles et formes de démocratie es lo modele predominant dins las societats occidentalas contemporaneas. Combina lo principi democratic de la [[sobeiranetat populara]] amb los principis [[liberalisme|liberaus]] de la proteccion dels [[drechs fondamentaus|drechs individuaus]], de la [[separacion dels poders]] e de l'[[Estat de drech]]. Se caracteriza per d'[[eleccion]]s liuras e regularas au [[sufragi universau]], per la pluralitat dels [[partit politic|partits politics]], per la libertat de la [[premsa]], per l'independéncia de la [[justícia]] e per la proteccion de las minoritats&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Francis-Paul Bénoit, ''La démocratie libérale'', París, Presses Universitaires de France, 1978.&lt;/ref&gt;. Aqueu modele foguèc mai que mai teorizat per [[John Stuart Mill]] ([[1806]]-[[1873]]) dins ''Consideracions sus lo Govern Representatiu'' de [[1861]] onte se prononcièc en favor d'un regime democratic organizat a l'entorn de las ideas de representativitat, de debat public e de formacion d'una opinion esclairaa.

=== La democracia sociala ===

{{veire|Democracia sociala}}

La [[democracia sociala]] designa un modele qu'accèpta las institucions de la [[democracia liberala]], mas qu'insistís sus la necessitat de reduire las inegalitats economicas e socialas per arribar a una democracia politica reala e non formala. Es fondaa sus l'idea que la libertat e l'egalitat politicas an ges de sens quand s'acompanhan pas d'un niveu minimom d'egalitat economica e sociala. Es a l'origina de la nocion d'[[Estat-providénçia]] basat sus la redistribucion fiscala, los [[servici public|servicis publics]] universaus e la proteccion sociala.

=== La democracia participativa ===

{{veire|Democracia participativa}}

La [[democracia participativa]] designa un ensemble de practicas e de teorias destinaas a aprigondir e alarjar la participacion dels ciutadans a la vida politica. Es basaa sus l'idea que la legimitat democratica exigissi una implicacion activa dels ciutadans dins la deliberacion e la presa de decision politica. D'experiéncias concretas coma lo budget participatiu de [[Porte Alegre]] en [[Brasil]] o las assemblaas ciutadanas localas son d'illustracions d'aquela forma de democracia.

=== La democracia constitucionala ===

{{veire|Democracia constitucionala}}

La [[democracia constitucionala]] designa un regime caracterizat per un poder democratic enquadrat e limitat per una [[constitucion]] assegurant los drechs fondamentaus e organizant la [[separacion dels poders]]. La justícia constitucionala, incarnaa per de corts o de conseus constitucionalas, jòga un ròtle centrau dins aqueu modele en exercissent un contraròtle sus la conformitat de las leis a la constitucion. Aquò permet de protegir los drechs fondamentaus còntra los abús eventuaus dau legislator majoritari. Pasmens, aqueu modele entraïna una tension importanta entre lo principi democratic de la sobeiranetat de la majoritat e lo principi liberau de la proteccion dels drechs de la majoritat.

=== Las democracias illiberalas e los regimes ibrids ===

{{veire|Democracia illiberala|Regime ibrid}}

Despuei los [[ans 1990]], la [[sciéncia politica]] a desvolopat de conceptes per designar los regimes qu'empruntant de formas institucionalas de la democracia (eleccions, parlament, constitucion, etc) tot en violant sos principis fondamentaus en impausant de limits non justificats a las libertats fondamentalas o en suprimissent la separacion dels poders. Lo terme « democracia illiberala » es ansin sovent adoptat per descriure aquelos regimes ([[Russia]] de [[Vladimir Putin]], [[Ongria]] de [[Viktor Orban]], [[Turquia]] de [[Recep Tayyip Erdogan]], etc.). Lo terme « regime ibrid » designa pusleu de sistemas politics intermediaris entre la democracia vertadiera e l'autoritarisme. Lo [[Marròc]] o lo [[Bangladèsh]] dels [[ans 2020]] son d'exemples de regimes ibrids.

== Las institucions democraticas ==

=== Los sistemas electoraus ===

{{veire|Sistema electorau}}

Los [[sistema electorau|sistemas electoraus]] forman lo mecanisme centrau de las [[democracia representativa|democracias representativas]]. Permèton de traduire las preferéncias dels ciutadans en poder politic. Son destriats :
* los sistemas majoritaris que donan la victòria au candidat aient ganhat lo maximom de sufragis.
* los sistemas proporcionaus que despartisson lo nombre d'elegits en foncion dau nombre de sufragis.
* de sistemas mixtes pòion assajar de mesclar los dos sistemas
Los diferents aprochis an d'efiechs prigonds sus la natura dau sistema partisan, l'estabilitat governamentala e la representativitat de las institucions. D'un biais generau, los sistemas proporcionaus son mai representatius, mas son mens estables car necessitan la mesa en plaça de coalicions mai importantas per dirigir lo païs&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Emeri e Jean-Marie Cotteret, ''Les systèmes électoraux'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1985.&lt;/ref&gt;.

=== Los parlaments e las assemblaas ===

{{veire|Parlament}}

Lo [[parlament]] es l'institucion centrala de la [[democracia representativa]]. Es un organe, elegit directament o indirectament per los ciutadans, qu'es encharjat de votar las leis, de contrarotlar l'executiu e de representar la diversitat de las opinions politicas de la [[societat]]. Los parlaments modernes son generalament compausats d'una o de doas chambras. Dins lo prumier cas, aquò permet d'assegurar una bòna representativitat de la populacion. Los parlaments bicameraus son pasmens sovent privilegiats dins los estats estenduts ont es necessari d'assegurar un equilibri entre la representacion de la populacion generala e aquela de las entitats territòrialas.

=== Los partits politics ===

{{veire|Partit politic}}

Los [[partit politic|partits politics]] son los actors centraus de la democracia representativa moderna. Son d'organizacions destinaas a conquistar e gerir lo poder politic per metre en plaça una politica confòrma a un programa. Asseguran de foncions essencialas dins la vida politica actuala que permèton d'agregar las preferéncias politicas, de recrutar e de formar d'eleits politics, d'estructurar lo debat public e d'organizar la competicion electorala&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Offerlé, ''Les partis politiques'', coll. « Que sais-je ? » (n° 2376), 1987.&lt;/ref&gt;. Pasmens, lor legitimat es mai e mai contestaa per los ciutadans. Aquò mena a l'aparicion de movements ibrids, intermediaris entre lo partit tradicionau e lo movement de massa ([[Podemos]] en [[Espanha]], [[En Marche]] o [[La France Insoumise]] en [[França]]).

=== La justícia constitucionala ===

{{veire|Drech constitucionau}}

Lo [[drech constitucionau]] jòga un ròtle mai e mai important dins las democracias contemporaneas. D'efiech, permet a las corts e als conseus constitucionaus de contrarotlar la conformitat de las leis per rapòrt a la [[constitucion]] e de protegir los drechs fondamentaus. Es ansin una proteccion eficaça còntra los abús d'una majoritat donaa. Pasmens, son desvolopament entraïna de questions quant a la legitimitat democratica d'aqueu contrarotle qu'es generalament exercit per de magistrats non elegits.

=== Los mèdias e l'espaci public ===

{{veire|Premsa}}

La [[libertat de la premsa]] e l'existéncia d'un espaci public pluralista constituïsson de condicions indispensablas au foncionament de la democracia. Los mèdias tènon un ròtle fondamentau dins l'informacion dels ciutadans, la mesa en debat de las questions politicas e lo contrarotle dau poder. Aquò justifica generalament l'existéncia de leis especificas protegissent la [[premsa]], subrenomaa « lo quatren poder », còntra las intervencions dels autres poders. Pasmens, aqueu pilar de la democracia moderna es mai e mai menaçat per la concentracion dels mèdias entre las mans d'interès economics privats, per la logica de l'audimat e, mai recentament, per la revolucion numerica e lo desvolopament de las rets socialas. La qualitat de l'informacion disponibla es ansin vengüa una question centrala dins mai d'un païs.

== Los defís contemporaneus ==

=== La montaa dau populisme ===

{{veire|Populisme}}

Dins son sens mai moderne, lo [[populisme]] designa un estile politic fondat sus l'oposicion entre un pòple vist coma pur e vertuós e un eleit considerat coma corromput e illegitime e sus la revendicacion d'una democracia mai directa e mai autentica còntra de mediacions institucionalas jutjaas defalhentas. Pòt prendre de formas de drecha ([[nacionalisme|nacionalista]], [[xenofobia|xenofoba]], autoritària, etc.) o de senestra (anti-oligarchica, redistributritz, etc.). Los teorians son partejats quant a son interpretacion. Per exemple, [[Ernesto Laclau]] ([[1935]]-[[2014]]) ne'n prepausèc una vision positiva inerenta a tota construccion democratica mentre que de pensaires coma [[Jan-Werner Müller]] (naissut en [[1970]]) lo definisson coma una menaça fondamentala per la [[democracia liberala]] en rason de son refús dau pluralisme. Ansin, lo populisme es una escomessa fòrça discutia dins las democracias contemporaneas.

=== La crisi de la representacion ===

La question de la representativitat politica dels elegits es una autra question greva per las democracias representativas actualas. Es la consequéncia de factors multiples coma l'alunhament entre los elegits e los ciutadans ordinaris, la tecnocratizacion de las discussions politicas, l'escart entre las preferéncias e los interès dels ciutadans e las decisions efectivament presas per lors representants o l'influéncia de grops de pression e dels mercats financiers. Entraïna una abstencion electorala mai e mai importanta, una abséncia d'interès per los actors tradicionaus de la vida politica ([[partit politic|partits]], [[sindicat]]s, etc.) e una desfisança envèrs las institucions o los eleits politics. Aquela crisi de la representacion a d'efiechs importants sus la vida politica que redutz generalament lo sosten portat als partits tradicionaus e favoriza la montaa de movements radicaus (e pas totjorn democratics).

=== Las rets socialas e la desinformacion ===

La [[revolucion numerica]] e lo desvolopament de las rets socialas an fòrça transformat l'espaci public democratic despuei los [[ans 2010]]. D'un caire, an permés una democratizacion de l'accès a l'informacion e a l'expression publica, çò que permetèc a de grops marginalizats d'accedir a una certana visibilitat politica. Pasmens, d'autre caire, las rets socialas an favorizat la fragmentacion de l'espaci public, la difusion massisa de desinformacion, la manipulacion de l'opinion per d'actors interiors o exteriors e una polarizacion creissenta de las discussions politicas. La regulacion d'aquelos mèdias es ansin vengüa una question centrala per l'organizacion dau debat public au sen de las democracias modernas.

=== Las inegalitats economicas ===

Las inegalitats economicas son una menaça anciana per lo foncionament correcte d'institucions democraticas. D'efiech, la concentracion de las richessas engendra una concentracion dau poder politic que los actors economics mai poderós dispausan de mejans considerables per influenciar las decisions politicas au detriment de la màger part dau còrs civic (finançament de movements politics, contrarotle de mèdias, ''lobbying'', etc.). Dins mai d'un païs, existisson de reglas minimalas per reduire l'influéncia de las classas mai aisaas. Pasmens, aquelas legislacions son sovent limitaas e la question financiera es ansin vengüa un element centrau de las campanhas politicas dins fòrça païs. Los [[USA|Estats Units]] son un exemple caracteristic.

=== La question dels enjòcs globaus ===

La democracia moderna es apareissua dins lo quadre de l'Estat-Nacion sobeiran. Pasmens, un nombre mai e mai important d'enjòcs politics fondamentaus (chambiament climatic, regulacion financiera, migracions, pandemias, etc.) passan las frontieras nacionalas e necessitan la mesa en plaça de politicas internacionalas per èsser tractats d'un biais eficaç. Aquò es a l'origina de questions e de debats entre la logica democratica nacionala e la necessitat d'una governança mondiala o d'una democratizacion de las institucions internacionalas existentas. Pasmens, en mai dels problemas relatius a una tala transformacion de la democracia actuala, se pausa egalament la question dau risc de tecnocratizacion e d'alunhament de tota institucion supranacionala.

== Las criticas de la democracia ==

=== Las criticas conservatritz ===

Las criticas [[conservatisme|conservatritz]] de la democracia son relativament ancianas. Tre lo segle XVIII, [[Edmund Burke]] ([[1729]]-[[1797]]), considerat coma un dels paires dau conservatisme moderne, reprochava a la [[Revolucion Francesa]] d'aver destruch las tradicions e las institucions eiretaas de l'Ancian Regime qu'avián assegurat l'estabilitat sociala dau reiaume durant de segles. Dins ''De la Democracia en America'', [[Alexis de Tocqueville]] ([[1805]]-[[1859]]) formulèc una critica mai nuançaa, mas mai prigonda. Segon eu, la democracia èra inevitabla, mas conteniá lo risc intrinsec de la « tirania de la majoritat » e dau « despotisme doç ». Chau donc empachar la formacion d'un [[Estat]] tutelari capable de prendre en charja la vida dels individús au detriment de lor libertat e de lor autonòmia. Los corrents conservators modernes son donc sovent favorables a la democracia liberala, mas s'opausan frequentament a la democracia sociala.

=== Las criticas marxistas e socialistas ===

La critica [[marxisme|marxista]] e [[comunisme|socialista]] de la democracia liberala forma un important pan de la pensaa politica dels segles XIX e XX. Segon ela, la democracia liberala es unicament una democracia formala destinaa a escondre la dominacion politica e economica de la [[borgesiá]] sus la societat. Ansin, lo [[sufragi universau]] e l'egalitat [[drech|juridica]] permetrián pas a las classas popularas, afeblias per las inegalitats economicas, de participar d'un biais vertadier a las institucions o d'aver un poder reau sus lors condicions de vida. Los marxistas considèran donc l'Estat democratic borgés coma un arbitre favorable als interès de la borgesiá e la democracia vertadiera exigiriá una transformacion radicala dels rapòrts economics.

=== Las criticas elitistas ===

Las criticas elitistas de la democracia foguèron principalament formulaa per de teoricians coma [[Vilfredo Pareto]] ([[1848]]-[[1923]]), [[Gaetano Mosca]] ([[1858]]-[[1941]]) e [[Robert Michels]] ([[1876]]-[[1936]]). Segon elas, totas las societats son en realitat dirigias per una minoritat organizaa (un eleit o una classa politica). Dins aqueu quadre, la democracia ven alora un [[mitologia|mite]] [[ideologia|ideologic]] destinat a legitimar aquela dominacion inevitabla. Per descriure aqueu fenomene, Michels formulèt una « lei de l'oligarchia » : totas las organizacions, comprés los movements democratics, son pauc a cha pauc dominaas per una [[oligarchia]] dirigenta. Aquelas criticas son sovent associaas a de discors conservators o autoritaris. Pasmens, pausan de questions sus los limits estructuraus de las democracias actualas.

=== Las criticas postmodernas e postcolonialas ===

Per los pensaires postmodernes e postcoloniaus, la democrocia liberala es un sistema politic estachat a l'Occident. Sa formacion seriá lo resultat d'una exclusion de las [[femna]]s, de las classas popularas, dels [[colonialisme|colonizats]] e, mai generalament, dels non-Europeus. Son universalisme seriá alora la consequéncia d'un particularisme occidentau presentat coma universau. D'autors coma [[Achille Mbembe]] (naissut en [[1957]]) o [[Dipesh Chakrabarty]] (naissut en [[1948]]) prepausan donc de pensar de sistemas democratics a partir d'experiéncias e de tradicions non europeas. A l'ora d'aüra, los resultats son encara limitats e fòrça regimes supausadament fondats sus de tradicions democraticas non occidentalas son de regimes [[dictatura|dictatoriaus]]. De lor caire, las teoricianas [[feminisme|femenistas]] insistisson sus l'exclusion de las femnas de la vida publica democratica e sus la desvaloracion de l'esfera privaa e dau trabalh domestic.

== Eiretatge e actualitat ==

Après un long periòde d'expansion durant la segonda mitat dau segle XX, la democracia coneisse una fasa de reculament despuei los [[ans 2010]]. Lo fenomene tocha tant las democracias emergentas en [[Africa]], en [[Asia]] e en [[America Latina]] que las democracias ben establias en [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]]. Se manifèsta per un afebliment de l'[[Estat de drech]], una reduccion de las libertats civilas, una concentracion dau poder executiu, una aumentacion de las inegalitats economicas e una degradacion de la qualitat dau debat public e de las eleccions. Aquò pren sovent la forma d'una montaa de movements [[populisme|populistas]] susceptibles d'accedir au poder ([[Donald Trump]], [[Javier Milei]], etc.), mas pòt pereu entraïnar una presa dau poder per una junta militara ([[Mali]], [[Nigèr]], etc.), un còp d'Estat institucionau ([[Bolívia]], etc.) o una transformacion dau quadre constitucionau ([[Veneçuèla]], etc.).

De mai, una transicion democratica es un procediment que permet de transformar un regime autoritari en democracia. Es sovent un procediment long, fragile e reversible que sa capitaa necessita la combinason de plusors factors (acòrdi dels eleits politics sus las reglas dau jòc democratic, existéncia d'una societat civila activa e organizaa, volontat populara favorabla a las valors democraticas, contexte economic favorable, etc.). L'abséncia d'un factor pòt menar a una transicion incompleta susceptible de menar a la formacion d'un regime ibrid o a una regression autoritària. L'exemple [[Tunisia|tunisian]] illustra aquelas dificultats. Après una revolucion populara en [[2011]], un regime democratic se formèc dins lo païs. Pasmens, foguèt pauc a cha pauc minat per de divisions au sen de l'eleit e per una situacion economica complicaa. Ansin, en [[2021]], lo president [[Kaïs Saïed]] posquèc suspendre las activitats dau govern e dau parlament e tornar establir un regime [[autocracia|autocratic]].

Pasmens, maugrat sas crisis e sos limits, la democracia demòra l'orizont normatiu dominant de la pensaa politica moderna que sa legitimitat es fondaa sus l'idea simpla, mas poderosa, que ges d'autoritat [[Homo sapiens|umana]] pòt pretendre governar d'autres òmes sensa lor consentiment.

== Annexas ==

=== Ligams internes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Hannah Arendt|Arendt (Hannah)]].
* [[Aristòtel]].
* [[Atenas]].
* [[Ciceron]].
* [[Ciutadanatge]].
* [[Clistenes]].
* [[Constitucion]].
* [[Dictatura]].
* [[Drech]].
* [[Estat]].
* [[Estat de drech]].
* [[Filosofia]].
* [[Jürgen Habermas|Habermas (Jürgen)]].
* [[Thomas Hobbes|Hobbes (Thomas)]].
* [[Thomas Jefferson|Jefferson (Thomas)]].
* [[Ernesto Laclau|Laclau (Ernesto)]].
* [[Liberalisme]].
* [[John Locke|Locke (John)]].
* [[James Madison|Madison (James)]].
* [[John Stuart Mill|Mill (James Stuart)]].
* [[Parlament]].
* [[Partit politic]].
* [[Pericles]].
* [[Politica]].
* [[John Rawls|Rawls (John)]].
* [[Republica]].
* [[Revolucion Francesa]].
* [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau (Jean-Jacques)]].
* [[Separacion dels poders]].
* [[Emmanuel-Joseph Sieyès|Sieyès (Emmanuel-Joseph)]].
* [[Sistema electorau]].
* [[Tirania]].
* [[Alexis de Tocqueville|Tocqueville (Alexis de)]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Politica]]
[[Categoria:Filosofia]]</text>
      <sha1>m9a4wez2e40jte4oooj54x14nshredb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497057</id>
      <parentid>2497056</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T15:50:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* La democracia atenenca */</comment>
      <origin>2497057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37749" sha1="9hbonrbge5eclz6vzio0ib6t5jiad01" xml:space="preserve">{{Dialècte Vivaroaupenc}}
{{1000 fondamentals}}

La '''democracia''', dau [[grec]] ancian ''dêmokratía'', compausat de ''dèmos'' (« pòple ») e ''kratos'' (« poder »), designa literalament lo « govern dau pòple ». Constituís un dei conceptes [[politica|politics]] mai fondamentaus e mai discutit de l'[[istòria]] de la pensaa [[Homo sapiens|umana]]. Dins son sens mai generau, designa un regime [[Politica|politic]] fondat sus l'exercici dau poder per lo pòple, siá directament siá indirectament per lo mejan de representents elegits, dins lo quadre de reglas assegurant las [[Dreches de l'Òme|libertats fondamentalas]] e l'egalitat [[drech|juridica]] dels [[ciutadanatge|ciutadans]]. Naissua durant l'[[Antiquitat]] [[Grècia antica|Greca]], teorizaa per los [[filosofia|filosòfes]] de las [[Segle de las Lutz|Lutz]] e consacraa per las grandas [[revolucion|revolucions]] dels segles XVIII e XIX, la democracia s'es impausaa pendent lo segle XX coma lo regime de referéncia a l'eschala mondiala, tot en demorant un objecte de contestacion, de reinterpretacion e de crisi permanenta. Aüra, curbe una importanta diversitat de formas institucionalas, de tradicions intellectualas e de practicas politicas. Pasmens, se tròba confrontaa a de defís majors coma lo desvolopament de las inegalitats socialas, lo [[Cambiament climatic|chambiament climatic mondiau]], la crisi de la representacion, lo desvolopament dau [[populisme]] e la generalizacion de la [[desinformacion]].

== Originas e istòria de la democracia ==

=== La democracia atenenca ===

[[Fichièr:Pericles Pio-Clementino Inv269.jpg|thumb|right|[[Pericles]], figura centrala de la [[democracia atenenca]].]]

{{veire|Atenas}}

Es a [[Atenas]], a la fin dau [[segle VI avC]], que la democracia faguèc sa prumiera aparicion coma regime [[politica|politic]] explicitament nomat e teorizat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marie-Françoise Baslez, ''Histoire politique du monde grec antique'', Nathan, 1999, 316 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Mossé, ''Histoire d'une démocratie : Athènes des origines à la conquête macédonienne'', Seuil, coll. « Points Histoire», 1971.&lt;/ref&gt;. D'efiech, après una lonja crisi politicosociala, las reformas de [[Clistenes]], menaas a partir de [[-508|508 avC]], metèron en plaça las basas d'un sistema politic inedit en despartissent lo còrs civic segon una basa territòriala e en instaurant d'institucions fondaas sus la participacion directa dels [[ciutadanatge|ciutadans]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Lévêque e Pierre Vidal-Naquet, ''Clisthène l'Athénien'', Les Belles Lettres, 1974, 163 p.&lt;/ref&gt;. Sota [[Pericles]] ([[-495|495]]-[[-429|429 avC]]), la democracia atenenca agantèc l'apogeu de son poder. Sas institucions principalas èran l’''Ékklesía'', l'assemblaa de l'ensemble dels ciutadans encharjaa de discutir e de votar las [[lei]]s, la ''Boulé'' un conseu encharjat de preparar los trabalhs de l’''Ékklesía'' e l’''Eliaía'', un tribunau popular compausat de jurats chausits a l'azard.

Lo tiratge au sòrt jogava un ròtle central dins lo sistema [[Antenas|atenenc]] que permetiá d'assegurar una rotacion de las charjas e un egalitat de principi entre los ciutadans&lt;ref&gt;Dos principis fondamentaus de la democracia greca designavan aquela egalitat : l'isonomia (egalitat juridica) e l'isogoria (egalitat de paraula).&lt;/ref&gt;. Un sistema d'indemnizacion dels ciutadans permetiá pereu la participacion de ciutadans modestes a la vida politica. Aquela democracia directa demòra una referéncia intellectuala majora per lei teoricians de la democracia participativa moderna, mas aviá pasmens de limits considerables. Lo ciutadanatge èra reservat als òmes liures naissuts de parents atenencs, l'esclavatge èra la basa d'una partia importanta de l'[[economia]] e los forestiers avián pas lo drech de participar a la vida politica de la ciutat.

=== La tradicion republicana romana ===

{{veire|Roma Antica}}

[[Roma Antica|Roma]] foguèc jamai una democracia au sens atenenc dau terme. Pasmens, la [[Republica Romana|tradicion republica romana]] ([[-509|509]]-[[-27|27 avC]]) aguèc un ròtle important dins la formacion de la pensaa politica occidentala. Lo sistema republican roman combinava d'elements [[aristocracia|aristocratic]], coma un Senat dominat per los patricians, e d'elements democratics coma d'assemblaas popularas (''[[comices]]'') e de magistrats encharjats de defendre los interès dau pòple còntra los abús dels patricians ([[tribun de la pleba|tribuns de la pleba]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François Hinard, ''République romaine'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », Paris, 2000.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Richard Adam, ''Institutions et citoyenneté de la Rome républicaine'', Hachette supérieur, 1996, 160 p.&lt;/ref&gt;. La pensaa politica de [[Ciceron]] ([[-106|106]]-[[-43|43 avC]]) constituís la teorizacion principala dau regime [[republica|republican]]. Dins ''[[De Republica]]'', se prononcièc en favor de l'idea d'una [[constitucion]] mixta organizaa a l'entorn de principis [[monarquia|monarchics]], [[aristocracia|aristocratics]] e democratics per assegurar l'estabilitat dau regime e dau ben comun&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Viktor Pöschl, « Quelques principes fondamentaux de la politique de Cicéron », ''Comptes-rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres'', 131{{a}} annaa, n° 2,‎ 1987, pp. 340-350.&lt;/ref&gt;. Aquela concepcion de la [[republica]], fondaa sus la gestion de la « chausa publica », la separacion dels poders, lo regne de la lei e la vertut civica, anava irrigar prefondament las reflexions dels revolucionaris [[França|francés]] e [[USA|estatsunidencs]] dau segle XVIII.

=== L'Edat Mejana e las prumieras formas de representacion modernas ===

L'[[Edat Mejana]] [[Euròpa|europeu]], dominat per la [[feudalitat]] e la monarchia de drech divin, foguèc pas un periòde democratic. Pasmens, d'institucions e de practicas medievalas pausèron las basas de la representacion politica moderna. Per exemple, las assemblaas d'estats, achampant la [[noblessa]], lo [[clergat]] e lo Tèrç Estat, se desvolopèron dins mai d'un reiaume coma organes consultatius dau poder [[rei|reiau]]. En [[Anglaterra]], la ''[[Magna Carta]]'' de [[1215]] pausèt un principi fondamentau entre lo drech dau sobeiran de levar l'[[impòst]] e lo consentiment dels grands dau reiaume&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Danny Danziger e John Gillingham, ''1215, the year of Magna Carta'', Hodder &amp; Stoughton general, Londres, 2003, 324 p.&lt;/ref&gt;. Aqueu texte amorçèc ansin la limitacion juridica dau poder reiau.

Plusors [[vila]]s [[Itàlia|italianas]] de la fin de l'[[Edat Mejana]] ([[Venècia]], [[Genòa]], [[Florença]], etc.) experimentèron de formas originalas de govern republican fondaas sus la participacion d'una [[oligarchia]] de marchands e de nobles. Sovent fòrça complexas, sas institucions prefiguravan lo foncionament de las institucions representativas modernas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Boško I. Bojović, ''Raguse (Dubrovnik), entre l’Orient et l’Occident (XIIe – XVIIe siècle)'', París, De Boccard, 2011, 275 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Claude Hocquet, ''Venise au Moyen Âge'', París, Belles lettres, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Valeria Polonio, ''L'amministrazione della Res publica genovese fra tre e quattrocento'', Genòa, Società Ligure di Storia Patria, 1977.&lt;/ref&gt;.

=== Las revolucions democraticas dels segles XVII e XVIII ===

Las grandas revolucions dels segles XVII e XVIII, eissias de las transformacions economicas e intellectualas dau [[Umanisme|movement umanista]] e de la [[Segle de las Lutz|filosofia de las Lutz]] foguèron l'eveniment decisiu a l'origina de la democracia moderna. La prumiera revolucion majora foguèc la [[Gloriosa Revolucion]] [[Anglatèrra|anglesa]] de [[1688]] que consacrèc la supremacia dau Parlament sus lo poder reiau e pausèc las basas d'una [[monarchia constitucionala]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Cottret, ''La Glorieuse Révolution d'Angleterre, 1688'', París, Gallimard, 2013.&lt;/ref&gt;. Un an mai tard, lo ''[[Bill of Rights]]'' assegurèc los drechs fondamentaus dels subjectes de la corona e l'independéncia dau Parlament. La segonda revolucion centrala dau periòde foguèc l'[[Guèrra d'Independéncia deis Estats Units|insureccion estatsunidenca]]. D'efiech, aquela revolucion s'acompanhèc d'un important trabalh politic per legitimar l'independéncia dau païs e sa rompedura amb lo [[Reiaume Unit]]. La Declaracion d'Independéncia e la Constitucion dels [[USA|Estats Units]] afirmèron ansin lo principi de l'egalitat entre los òmes, l'existéncia de drechs inalienables (drech a la vida, drech a la [[libertat]], etc.) e organizèron una democracia representativa basaa sus la [[separacion dels poders]], lo [[federalisme]] e un sistèma d'equilibri entre las institucions destinat a empachar la [[tirania]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Lucas Kent Ogden, ''Uniting the States : A Commentary on the American Constitution'', 3{{a}} edicion, Norderstedt, 2015.&lt;/ref&gt;. Enfin, lo tresen eveniment centrau per l'emergéncia de la democracia moderna foguèc la [[Revolucion Francesa]] de [[1789]]. Proclamant los drechs de l'òme e dau ciutadan e l'abolicion dels privilegis de l'Ancian Regime, definiguèc los conceptes de nacion sobeirana, de ciutadanatge universau e d'egalitat civila&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lefebvre, ''La Révolution française'', París, Presses universitaires de France, 1989.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Biard (dir.), ''La Révolution française : une histoire toujours vivante'', París, Tallandier, 2009, 446 p.&lt;/ref&gt;.

=== L'extension dau sufragi ===

Lo segle XIX foguèc marcat per una extension progressiva, conflictuala e inegala dau sufragi. En [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]], lo drech de vòte, inicialament reservat als [[proprietat|proprietaris]] e als contribuidors mai riches ([[sufragi censier]]), foguèc pauc a cha pauc estendut a l'ensemble dels [[òme]]s adults dau lo segle XIX. La reconoissença dau drech de vòte de las femnas foguèc reconoissut mai tardivament, mai que mai durant la prumiera mitat dau segle XX.

=== Consolidacion e crisi de la democracia ===

Despuei lo començament dau segle XX, la democracia a conoissut mai d'una crisi greva. La prumiera foguèc lo desvolopament dau [[faissisme]] en [[Itàlia]] e en [[Alemanha]] que constituissèc una remesa en causa radicala de las valors democraticas [[liberalisme|liberalas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Milza e Serge Berstein, ''Le Fascisme italien, 1919-1945'', Le Seuil, 1980.&lt;/ref&gt;. La segonda foguèc la longa confrontacion amb lo [[comunisme]] [[URSS|sovietic]] durant la [[Guerra Freja]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert O. Paxton e Julie Hessler, ''L'Europe au XXème siècle'', Taillandier, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' André Fontaine, ''La Tâche Rouge'', Éditions de la Martinière, 2004.&lt;/ref&gt;. Dins los dos cas, la democracia liberala, basaa sus una economia [[capitalisme|capitalista]], sortissèc renforçaa dau conflicte. La chausida d'institucions democraticas per las [[colonialisme|colonias]] [[africa]]nas e [[asia]]ticas vengüas independentas dins lo corrent dels [[ans 1950]]-[[ans 1960|1960]] foguèc un autre argument en favor de la democracia. Pasmens, despuei los [[ans 1980]]-[[ans 1990|1990]], son apareissuts de regimes autoritaris e arbitraris que mantènon formalament un quadre democratic. Aquò es a l'origina de la crisi actuala de la democracia que son foncionament es pauc a cha pauc minat per aquelas derivas.

== Los fondaments teorics ==

=== La sobeiranetat populara ===

{{veire|Sobeiranetat populara}}

Lo principi de [[sobeiranetat populara]] constituís lo fondament [[filosofia|filosofic]] de basa de totas las concepcions democraticas dau poder politic. Afirma que lo poder legitime emana unicament dau pòple e pòt unicament èsser exercit en son nom e a son profiech. Aqueu principi s'opausa a tota teoria dau poder fondaa sus la transcendéncia [[Dieu|divina]], la [[tradicion]] ereditària o la superioritat naturala d'una [[aristocracia]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] ([[1712]]-[[1778]]) ne'n donèc una definicion precisa, e relativament radicala, dins son obratge ''Du Contrat social'' publicat en [[1762]]. Segon eu, la sobeiranetat residís dins la « volontat generala » qu'es l'expression de l'interès comun dau còrs politic, nocion diferenta de la simpla addicion de las volontats individualas. Aquela volontat generala es inalienabla e indivisibla. Segon Rousseau, adversari de la representacion politica, deu èsser exercit directament per lo pòple sobeiran&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert Derathé, ''Jean-Jacques Rousseau et la politique de son temps'', Presses Universitaires de France, 1950.&lt;/ref&gt;.

=== Lo contracte sociau ===

{{veire|Contracte sociau}}

La teoria dau contracte sociau constituís un autre quadre [[filosofia|filosofic]] important per legimitar lo poder politic democratic. L'idea es eissia de la pensaa de [[Thomas Hobbes]] ([[1588]]-[[1679]]) qu'imaginèc, dins lo ''Leviathan'' de [[1651]], un contracte sociau absolutista presentat coma abandon de la [[libertat naturala]] en eschambi d'una seguretat asseguraa per un sobeiran omnipotent&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Anne-Laure Angoulvent, ''Hobbes ou la crise de l'État baroque'', París, Presses Universitaires de France, 1992, 256 p.&lt;/ref&gt;. Rapidament, los [[Sègle dei Lutz|filosòfes de las Lutz]] donèron un aspecte [[liberalisme|liberau]] au concepte. Per exemple, dins los ''Dos Tractats dau Govern Civiu'' de [[1689]], [[John Locke]] ([[1632]]-[[1704]]) ne'n prepausèc una forma novela fondaa sus la proteccion dels drechs naturaus a la vida, a la [[libertat]] e a la [[proprietat]]. Lo consentiment dels governats e lo drech dau pòple de resistir a un govern [[tirania|tiranic]] i venguèron la fònt novela de la legitimitat de l'[[Estat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Michael P. Zuckert, ''Launching Liberalism: On Lockean Political Philosophy'', Lawrence, University Press of Kansas, 2002.&lt;/ref&gt;. Au segle seguent, [[Montesquieu]] ([[1689]]-[[1755]]), completèc aquelas concepcions en desvolopant la teoria de la [[separacion dels poders]] coma proteccion còntra la [[tirania]]. Aquò li permetèc de pausar las basas institucionalas de la democracia liberala moderna&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Louis Althusser, ''Montesquieu, la politique et l'histoire'', París, Presses Universitaires de France, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Domenico Felice, ''Oppressione e libertà. Filosofia e anatomia del dispotismo nell'Esprit des lois di Montesquieu'', Pisa, ETS, 2000.&lt;/ref&gt;.

=== La separacion dels poders ===

{{veire|Separacion dels poders}}

La [[separacion dels poders]] constituís un principi institucionau fondamentau de la democracia liberala moderna. Designa la distribucion de las foncions dau poder politic entre d'organes distints e independents :
* lo [[poder legislatiu]] encharjat de votar las leis.
* lo [[poder executiu]] encharjat d'aplicar las leis.
* lo [[poder judiciari]] encharjat d'interpretar e de sancionar las [[infraccion]]s.
Aquela separacion permet d'empachar la concentracion dau poder entre las mans d'una persona o d'un organe unic, condicion prumiera de la [[tirania]] segon [[Montesquieu]].

=== Los drechs fondamentaus e l'Estat de drech ===

{{veire|Drechs fondamentaus|Estat de drech}}

Lo principi majoritari es pas l'unica basa de la democracia liberala moderna. D'efiech, los regimes democratics actuaus asseguran pereu lo respecte dels drechs fondamentaus dels individús e de las minoritats còntra los abús eventuaus de la majoritat. Lo regime de l'[[Estat de drech]] designa ansin lo concepte d'un poder politic somés au drech e d'una comunautat de ciutadans juridicament egaus. Los drechs fondamentaus constituïsson los limits qu'una majoritat democratica pòt pas franquir sensa abandonar la natura democratic dau regime. Son generalament devesits en dos ensembles regardant los drechs politics de basa (libertat d'expression, libertat d'oponion, drech a un procès equitable, etc.) e los drechs sociaus (drech a la proprietat, drech au trabalh, etc.)&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Xavier Dupré de Boulois, ''Droits et libertés fondamentaux'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Licence », 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Dubey, ''Droit fondamentaux : Libertés, garanties de l’État de droit, droits sociaux et politiques'', vol. II, Basilèa, Helbing Lichtenhahn, 2017, 1264 p.&lt;/ref&gt;.

=== Democracia directa e democracia representativa ===

{{veire|Democracia directa|Democracia representativa}}

La [[democracia directa]] designa una forma de democracia onte los ciutadians exercisson lo poder eles meteisses, sensa intermediari. Èra lo modele de la democracia [[Atenas|atenenca]] e demòra una referéncia per los partisans d'una democracia participativa radicala. La [[democracia representativa]] es fondaa sus l'eleccion de representants per lo còrs civic. Aquelos elegits son encharjats d'exercir lo poder au nom de l'ensemble dels ciutadans. Es lo modele dominant de las democracias modernas. Son principi foguèc teorizat per [[Emmanuel-Joseph Sieyès]] ([[1748]]-[[1836]]) que diferencièc la nacion sobeirana, detenéira dau poder [[constitucion|constituent]], e sos representants elegits, detenèires dau poder constituït. La tension entre democracia directa e democracia representativa es un element centrau de l'istòria de la pensaa democratica. De formas modernas de democracia semi-directa assajan ansin de combinar los avantatges dels dos modeles amb l'utilizacion dau [[referendum]], de vòtes de revocacion dels elegits o de vòtes basats sus d'iniciativas popularas.

== Los modeles e las formas de democrcia ==

=== La democracia liberala ===

{{veire|Democracia liberala}}

La [[democracia liberala]]

4. Les modèles et formes de démocratie es lo modele predominant dins las societats occidentalas contemporaneas. Combina lo principi democratic de la [[sobeiranetat populara]] amb los principis [[liberalisme|liberaus]] de la proteccion dels [[drechs fondamentaus|drechs individuaus]], de la [[separacion dels poders]] e de l'[[Estat de drech]]. Se caracteriza per d'[[eleccion]]s liuras e regularas au [[sufragi universau]], per la pluralitat dels [[partit politic|partits politics]], per la libertat de la [[premsa]], per l'independéncia de la [[justícia]] e per la proteccion de las minoritats&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Francis-Paul Bénoit, ''La démocratie libérale'', París, Presses Universitaires de France, 1978.&lt;/ref&gt;. Aqueu modele foguèc mai que mai teorizat per [[John Stuart Mill]] ([[1806]]-[[1873]]) dins ''Consideracions sus lo Govern Representatiu'' de [[1861]] onte se prononcièc en favor d'un regime democratic organizat a l'entorn de las ideas de representativitat, de debat public e de formacion d'una opinion esclairaa.

=== La democracia sociala ===

{{veire|Democracia sociala}}

La [[democracia sociala]] designa un modele qu'accèpta las institucions de la [[democracia liberala]], mas qu'insistís sus la necessitat de reduire las inegalitats economicas e socialas per arribar a una democracia politica reala e non formala. Es fondaa sus l'idea que la libertat e l'egalitat politicas an ges de sens quand s'acompanhan pas d'un niveu minimom d'egalitat economica e sociala. Es a l'origina de la nocion d'[[Estat-providénçia]] basat sus la redistribucion fiscala, los [[servici public|servicis publics]] universaus e la proteccion sociala.

=== La democracia participativa ===

{{veire|Democracia participativa}}

La [[democracia participativa]] designa un ensemble de practicas e de teorias destinaas a aprigondir e alarjar la participacion dels ciutadans a la vida politica. Es basaa sus l'idea que la legimitat democratica exigissi una implicacion activa dels ciutadans dins la deliberacion e la presa de decision politica. D'experiéncias concretas coma lo budget participatiu de [[Porte Alegre]] en [[Brasil]] o las assemblaas ciutadanas localas son d'illustracions d'aquela forma de democracia.

=== La democracia constitucionala ===

{{veire|Democracia constitucionala}}

La [[democracia constitucionala]] designa un regime caracterizat per un poder democratic enquadrat e limitat per una [[constitucion]] assegurant los drechs fondamentaus e organizant la [[separacion dels poders]]. La justícia constitucionala, incarnaa per de corts o de conseus constitucionalas, jòga un ròtle centrau dins aqueu modele en exercissent un contraròtle sus la conformitat de las leis a la constitucion. Aquò permet de protegir los drechs fondamentaus còntra los abús eventuaus dau legislator majoritari. Pasmens, aqueu modele entraïna una tension importanta entre lo principi democratic de la sobeiranetat de la majoritat e lo principi liberau de la proteccion dels drechs de la majoritat.

=== Las democracias illiberalas e los regimes ibrids ===

{{veire|Democracia illiberala|Regime ibrid}}

Despuei los [[ans 1990]], la [[sciéncia politica]] a desvolopat de conceptes per designar los regimes qu'empruntant de formas institucionalas de la democracia (eleccions, parlament, constitucion, etc) tot en violant sos principis fondamentaus en impausant de limits non justificats a las libertats fondamentalas o en suprimissent la separacion dels poders. Lo terme « democracia illiberala » es ansin sovent adoptat per descriure aquelos regimes ([[Russia]] de [[Vladimir Putin]], [[Ongria]] de [[Viktor Orban]], [[Turquia]] de [[Recep Tayyip Erdogan]], etc.). Lo terme « regime ibrid » designa pusleu de sistemas politics intermediaris entre la democracia vertadiera e l'autoritarisme. Lo [[Marròc]] o lo [[Bangladèsh]] dels [[ans 2020]] son d'exemples de regimes ibrids.

== Las institucions democraticas ==

=== Los sistemas electoraus ===

{{veire|Sistema electorau}}

Los [[sistema electorau|sistemas electoraus]] forman lo mecanisme centrau de las [[democracia representativa|democracias representativas]]. Permèton de traduire las preferéncias dels ciutadans en poder politic. Son destriats :
* los sistemas majoritaris que donan la victòria au candidat aient ganhat lo maximom de sufragis.
* los sistemas proporcionaus que despartisson lo nombre d'elegits en foncion dau nombre de sufragis.
* de sistemas mixtes pòion assajar de mesclar los dos sistemas
Los diferents aprochis an d'efiechs prigonds sus la natura dau sistema partisan, l'estabilitat governamentala e la representativitat de las institucions. D'un biais generau, los sistemas proporcionaus son mai representatius, mas son mens estables car necessitan la mesa en plaça de coalicions mai importantas per dirigir lo païs&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Emeri e Jean-Marie Cotteret, ''Les systèmes électoraux'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1985.&lt;/ref&gt;.

=== Los parlaments e las assemblaas ===

{{veire|Parlament}}

Lo [[parlament]] es l'institucion centrala de la [[democracia representativa]]. Es un organe, elegit directament o indirectament per los ciutadans, qu'es encharjat de votar las leis, de contrarotlar l'executiu e de representar la diversitat de las opinions politicas de la [[societat]]. Los parlaments modernes son generalament compausats d'una o de doas chambras. Dins lo prumier cas, aquò permet d'assegurar una bòna representativitat de la populacion. Los parlaments bicameraus son pasmens sovent privilegiats dins los estats estenduts ont es necessari d'assegurar un equilibri entre la representacion de la populacion generala e aquela de las entitats territòrialas.

=== Los partits politics ===

{{veire|Partit politic}}

Los [[partit politic|partits politics]] son los actors centraus de la democracia representativa moderna. Son d'organizacions destinaas a conquistar e gerir lo poder politic per metre en plaça una politica confòrma a un programa. Asseguran de foncions essencialas dins la vida politica actuala que permèton d'agregar las preferéncias politicas, de recrutar e de formar d'eleits politics, d'estructurar lo debat public e d'organizar la competicion electorala&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Offerlé, ''Les partis politiques'', coll. « Que sais-je ? » (n° 2376), 1987.&lt;/ref&gt;. Pasmens, lor legitimat es mai e mai contestaa per los ciutadans. Aquò mena a l'aparicion de movements ibrids, intermediaris entre lo partit tradicionau e lo movement de massa ([[Podemos]] en [[Espanha]], [[En Marche]] o [[La France Insoumise]] en [[França]]).

=== La justícia constitucionala ===

{{veire|Drech constitucionau}}

Lo [[drech constitucionau]] jòga un ròtle mai e mai important dins las democracias contemporaneas. D'efiech, permet a las corts e als conseus constitucionaus de contrarotlar la conformitat de las leis per rapòrt a la [[constitucion]] e de protegir los drechs fondamentaus. Es ansin una proteccion eficaça còntra los abús d'una majoritat donaa. Pasmens, son desvolopament entraïna de questions quant a la legitimitat democratica d'aqueu contrarotle qu'es generalament exercit per de magistrats non elegits.

=== Los mèdias e l'espaci public ===

{{veire|Premsa}}

La [[libertat de la premsa]] e l'existéncia d'un espaci public pluralista constituïsson de condicions indispensablas au foncionament de la democracia. Los mèdias tènon un ròtle fondamentau dins l'informacion dels ciutadans, la mesa en debat de las questions politicas e lo contrarotle dau poder. Aquò justifica generalament l'existéncia de leis especificas protegissent la [[premsa]], subrenomaa « lo quatren poder », còntra las intervencions dels autres poders. Pasmens, aqueu pilar de la democracia moderna es mai e mai menaçat per la concentracion dels mèdias entre las mans d'interès economics privats, per la logica de l'audimat e, mai recentament, per la revolucion numerica e lo desvolopament de las rets socialas. La qualitat de l'informacion disponibla es ansin vengüa una question centrala dins mai d'un païs.

== Los defís contemporaneus ==

=== La montaa dau populisme ===

{{veire|Populisme}}

Dins son sens mai moderne, lo [[populisme]] designa un estile politic fondat sus l'oposicion entre un pòple vist coma pur e vertuós e un eleit considerat coma corromput e illegitime e sus la revendicacion d'una democracia mai directa e mai autentica còntra de mediacions institucionalas jutjaas defalhentas. Pòt prendre de formas de drecha ([[nacionalisme|nacionalista]], [[xenofobia|xenofoba]], autoritària, etc.) o de senestra (anti-oligarchica, redistributritz, etc.). Los teorians son partejats quant a son interpretacion. Per exemple, [[Ernesto Laclau]] ([[1935]]-[[2014]]) ne'n prepausèc una vision positiva inerenta a tota construccion democratica mentre que de pensaires coma [[Jan-Werner Müller]] (naissut en [[1970]]) lo definisson coma una menaça fondamentala per la [[democracia liberala]] en rason de son refús dau pluralisme. Ansin, lo populisme es una escomessa fòrça discutia dins las democracias contemporaneas.

=== La crisi de la representacion ===

La question de la representativitat politica dels elegits es una autra question greva per las democracias representativas actualas. Es la consequéncia de factors multiples coma l'alunhament entre los elegits e los ciutadans ordinaris, la tecnocratizacion de las discussions politicas, l'escart entre las preferéncias e los interès dels ciutadans e las decisions efectivament presas per lors representants o l'influéncia de grops de pression e dels mercats financiers. Entraïna una abstencion electorala mai e mai importanta, una abséncia d'interès per los actors tradicionaus de la vida politica ([[partit politic|partits]], [[sindicat]]s, etc.) e una desfisança envèrs las institucions o los eleits politics. Aquela crisi de la representacion a d'efiechs importants sus la vida politica que redutz generalament lo sosten portat als partits tradicionaus e favoriza la montaa de movements radicaus (e pas totjorn democratics).

=== Las rets socialas e la desinformacion ===

La [[revolucion numerica]] e lo desvolopament de las rets socialas an fòrça transformat l'espaci public democratic despuei los [[ans 2010]]. D'un caire, an permés una democratizacion de l'accès a l'informacion e a l'expression publica, çò que permetèc a de grops marginalizats d'accedir a una certana visibilitat politica. Pasmens, d'autre caire, las rets socialas an favorizat la fragmentacion de l'espaci public, la difusion massisa de desinformacion, la manipulacion de l'opinion per d'actors interiors o exteriors e una polarizacion creissenta de las discussions politicas. La regulacion d'aquelos mèdias es ansin vengüa una question centrala per l'organizacion dau debat public au sen de las democracias modernas.

=== Las inegalitats economicas ===

Las inegalitats economicas son una menaça anciana per lo foncionament correcte d'institucions democraticas. D'efiech, la concentracion de las richessas engendra una concentracion dau poder politic que los actors economics mai poderós dispausan de mejans considerables per influenciar las decisions politicas au detriment de la màger part dau còrs civic (finançament de movements politics, contrarotle de mèdias, ''lobbying'', etc.). Dins mai d'un païs, existisson de reglas minimalas per reduire l'influéncia de las classas mai aisaas. Pasmens, aquelas legislacions son sovent limitaas e la question financiera es ansin vengüa un element centrau de las campanhas politicas dins fòrça païs. Los [[USA|Estats Units]] son un exemple caracteristic.

=== La question dels enjòcs globaus ===

La democracia moderna es apareissua dins lo quadre de l'Estat-Nacion sobeiran. Pasmens, un nombre mai e mai important d'enjòcs politics fondamentaus (chambiament climatic, regulacion financiera, migracions, pandemias, etc.) passan las frontieras nacionalas e necessitan la mesa en plaça de politicas internacionalas per èsser tractats d'un biais eficaç. Aquò es a l'origina de questions e de debats entre la logica democratica nacionala e la necessitat d'una governança mondiala o d'una democratizacion de las institucions internacionalas existentas. Pasmens, en mai dels problemas relatius a una tala transformacion de la democracia actuala, se pausa egalament la question dau risc de tecnocratizacion e d'alunhament de tota institucion supranacionala.

== Las criticas de la democracia ==

=== Las criticas conservatritz ===

Las criticas [[conservatisme|conservatritz]] de la democracia son relativament ancianas. Tre lo segle XVIII, [[Edmund Burke]] ([[1729]]-[[1797]]), considerat coma un dels paires dau conservatisme moderne, reprochava a la [[Revolucion Francesa]] d'aver destruch las tradicions e las institucions eiretaas de l'Ancian Regime qu'avián assegurat l'estabilitat sociala dau reiaume durant de segles. Dins ''De la Democracia en America'', [[Alexis de Tocqueville]] ([[1805]]-[[1859]]) formulèc una critica mai nuançaa, mas mai prigonda. Segon eu, la democracia èra inevitabla, mas conteniá lo risc intrinsec de la « tirania de la majoritat » e dau « despotisme doç ». Chau donc empachar la formacion d'un [[Estat]] tutelari capable de prendre en charja la vida dels individús au detriment de lor libertat e de lor autonòmia. Los corrents conservators modernes son donc sovent favorables a la democracia liberala, mas s'opausan frequentament a la democracia sociala.

=== Las criticas marxistas e socialistas ===

La critica [[marxisme|marxista]] e [[comunisme|socialista]] de la democracia liberala forma un important pan de la pensaa politica dels segles XIX e XX. Segon ela, la democracia liberala es unicament una democracia formala destinaa a escondre la dominacion politica e economica de la [[borgesiá]] sus la societat. Ansin, lo [[sufragi universau]] e l'egalitat [[drech|juridica]] permetrián pas a las classas popularas, afeblias per las inegalitats economicas, de participar d'un biais vertadier a las institucions o d'aver un poder reau sus lors condicions de vida. Los marxistas considèran donc l'Estat democratic borgés coma un arbitre favorable als interès de la borgesiá e la democracia vertadiera exigiriá una transformacion radicala dels rapòrts economics.

=== Las criticas elitistas ===

Las criticas elitistas de la democracia foguèron principalament formulaa per de teoricians coma [[Vilfredo Pareto]] ([[1848]]-[[1923]]), [[Gaetano Mosca]] ([[1858]]-[[1941]]) e [[Robert Michels]] ([[1876]]-[[1936]]). Segon elas, totas las societats son en realitat dirigias per una minoritat organizaa (un eleit o una classa politica). Dins aqueu quadre, la democracia ven alora un [[mitologia|mite]] [[ideologia|ideologic]] destinat a legitimar aquela dominacion inevitabla. Per descriure aqueu fenomene, Michels formulèt una « lei de l'oligarchia » : totas las organizacions, comprés los movements democratics, son pauc a cha pauc dominaas per una [[oligarchia]] dirigenta. Aquelas criticas son sovent associaas a de discors conservators o autoritaris. Pasmens, pausan de questions sus los limits estructuraus de las democracias actualas.

=== Las criticas postmodernas e postcolonialas ===

Per los pensaires postmodernes e postcoloniaus, la democrocia liberala es un sistema politic estachat a l'Occident. Sa formacion seriá lo resultat d'una exclusion de las [[femna]]s, de las classas popularas, dels [[colonialisme|colonizats]] e, mai generalament, dels non-Europeus. Son universalisme seriá alora la consequéncia d'un particularisme occidentau presentat coma universau. D'autors coma [[Achille Mbembe]] (naissut en [[1957]]) o [[Dipesh Chakrabarty]] (naissut en [[1948]]) prepausan donc de pensar de sistemas democratics a partir d'experiéncias e de tradicions non europeas. A l'ora d'aüra, los resultats son encara limitats e fòrça regimes supausadament fondats sus de tradicions democraticas non occidentalas son de regimes [[dictatura|dictatoriaus]]. De lor caire, las teoricianas [[feminisme|femenistas]] insistisson sus l'exclusion de las femnas de la vida publica democratica e sus la desvaloracion de l'esfera privaa e dau trabalh domestic.

== Eiretatge e actualitat ==

Après un long periòde d'expansion durant la segonda mitat dau segle XX, la democracia coneisse una fasa de reculament despuei los [[ans 2010]]. Lo fenomene tocha tant las democracias emergentas en [[Africa]], en [[Asia]] e en [[America Latina]] que las democracias ben establias en [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]]. Se manifèsta per un afebliment de l'[[Estat de drech]], una reduccion de las libertats civilas, una concentracion dau poder executiu, una aumentacion de las inegalitats economicas e una degradacion de la qualitat dau debat public e de las eleccions. Aquò pren sovent la forma d'una montaa de movements [[populisme|populistas]] susceptibles d'accedir au poder ([[Donald Trump]], [[Javier Milei]], etc.), mas pòt pereu entraïnar una presa dau poder per una junta militara ([[Mali]], [[Nigèr]], etc.), un còp d'Estat institucionau ([[Bolívia]], etc.) o una transformacion dau quadre constitucionau ([[Veneçuèla]], etc.).

De mai, una transicion democratica es un procediment que permet de transformar un regime autoritari en democracia. Es sovent un procediment long, fragile e reversible que sa capitaa necessita la combinason de plusors factors (acòrdi dels eleits politics sus las reglas dau jòc democratic, existéncia d'una societat civila activa e organizaa, volontat populara favorabla a las valors democraticas, contexte economic favorable, etc.). L'abséncia d'un factor pòt menar a una transicion incompleta susceptible de menar a la formacion d'un regime ibrid o a una regression autoritària. L'exemple [[Tunisia|tunisian]] illustra aquelas dificultats. Après una revolucion populara en [[2011]], un regime democratic se formèc dins lo païs. Pasmens, foguèt pauc a cha pauc minat per de divisions au sen de l'eleit e per una situacion economica complicaa. Ansin, en [[2021]], lo president [[Kaïs Saïed]] posquèc suspendre las activitats dau govern e dau parlament e tornar establir un regime [[autocracia|autocratic]].

Pasmens, maugrat sas crisis e sos limits, la democracia demòra l'orizont normatiu dominant de la pensaa politica moderna que sa legitimitat es fondaa sus l'idea simpla, mas poderosa, que ges d'autoritat [[Homo sapiens|umana]] pòt pretendre governar d'autres òmes sensa lor consentiment.

== Annexas ==

=== Ligams internes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Hannah Arendt|Arendt (Hannah)]].
* [[Aristòtel]].
* [[Atenas]].
* [[Ciceron]].
* [[Ciutadanatge]].
* [[Clistenes]].
* [[Constitucion]].
* [[Dictatura]].
* [[Drech]].
* [[Estat]].
* [[Estat de drech]].
* [[Filosofia]].
* [[Jürgen Habermas|Habermas (Jürgen)]].
* [[Thomas Hobbes|Hobbes (Thomas)]].
* [[Thomas Jefferson|Jefferson (Thomas)]].
* [[Ernesto Laclau|Laclau (Ernesto)]].
* [[Liberalisme]].
* [[John Locke|Locke (John)]].
* [[James Madison|Madison (James)]].
* [[John Stuart Mill|Mill (James Stuart)]].
* [[Parlament]].
* [[Partit politic]].
* [[Pericles]].
* [[Politica]].
* [[John Rawls|Rawls (John)]].
* [[Republica]].
* [[Revolucion Francesa]].
* [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau (Jean-Jacques)]].
* [[Separacion dels poders]].
* [[Emmanuel-Joseph Sieyès|Sieyès (Emmanuel-Joseph)]].
* [[Sistema electorau]].
* [[Tirania]].
* [[Alexis de Tocqueville|Tocqueville (Alexis de)]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Politica]]
[[Categoria:Filosofia]]</text>
      <sha1>9hbonrbge5eclz6vzio0ib6t5jiad01</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497058</id>
      <parentid>2497057</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T15:52:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* La democracia atenenca */</comment>
      <origin>2497058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37800" sha1="a3g5n26mtj344bwh3vguv9saetcedhk" xml:space="preserve">{{Dialècte Vivaroaupenc}}
{{1000 fondamentals}}

La '''democracia''', dau [[grec]] ancian ''dêmokratía'', compausat de ''dèmos'' (« pòple ») e ''kratos'' (« poder »), designa literalament lo « govern dau pòple ». Constituís un dei conceptes [[politica|politics]] mai fondamentaus e mai discutit de l'[[istòria]] de la pensaa [[Homo sapiens|umana]]. Dins son sens mai generau, designa un regime [[Politica|politic]] fondat sus l'exercici dau poder per lo pòple, siá directament siá indirectament per lo mejan de representents elegits, dins lo quadre de reglas assegurant las [[Dreches de l'Òme|libertats fondamentalas]] e l'egalitat [[drech|juridica]] dels [[ciutadanatge|ciutadans]]. Naissua durant l'[[Antiquitat]] [[Grècia antica|Greca]], teorizaa per los [[filosofia|filosòfes]] de las [[Segle de las Lutz|Lutz]] e consacraa per las grandas [[revolucion|revolucions]] dels segles XVIII e XIX, la democracia s'es impausaa pendent lo segle XX coma lo regime de referéncia a l'eschala mondiala, tot en demorant un objecte de contestacion, de reinterpretacion e de crisi permanenta. Aüra, curbe una importanta diversitat de formas institucionalas, de tradicions intellectualas e de practicas politicas. Pasmens, se tròba confrontaa a de defís majors coma lo desvolopament de las inegalitats socialas, lo [[Cambiament climatic|chambiament climatic mondiau]], la crisi de la representacion, lo desvolopament dau [[populisme]] e la generalizacion de la [[desinformacion]].

== Originas e istòria de la democracia ==

=== La democracia atenenca ===

[[Fichièr:Pericles Pio-Clementino Inv269.jpg|thumb|right|[[Pericles]], figura centrala de la [[democracia atenenca]].]]

{{veire|Atenas}}

Es a [[Atenas]], a la fin dau [[segle VI avC]], que la democracia faguèc sa prumiera aparicion coma regime [[politica|politic]] explicitament nomat e teorizat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marie-Françoise Baslez, ''Histoire politique du monde grec antique'', Nathan, 1999, 316 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Mossé, ''Histoire d'une démocratie : Athènes des origines à la conquête macédonienne'', Seuil, coll. « Points Histoire», 1971.&lt;/ref&gt;. D'efiech, après una lonja crisi politicosociala, las reformas de [[Clistenes]], menaas a partir de [[-508|508 avC]], metèron en plaça las basas d'un sistema politic inedit en despartissent lo còrs civic segon una basa territòriala e en instaurant d'institucions fondaas sus la participacion directa dels [[ciutadanatge|ciutadans]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Lévêque e Pierre Vidal-Naquet, ''Clisthène l'Athénien'', Les Belles Lettres, 1974, 163 p.&lt;/ref&gt;. Sota [[Pericles]] ([[-495|495]]-[[-429|429 avC]]), la democracia atenenca agantèc l'apogeu de son poder. Sas institucions principalas èran l’''Ékklesía'', l'assemblaa de l'ensemble dels ciutadans encharjaa de discutir e de votar las [[lei]]s, la ''Boulé'' un conseu encharjat de preparar los trabalhs de l’''Ékklesía'' e l’''Eliaía'', un [[tribunau]] popular compausat de jurats chausits a l'azard.

Lo [[tiratge au sòrt]] jogava un ròtle central dins lo sistema [[Antenas|atenenc]] que permetiá d'assegurar una rotacion de las charjas e una egalitat de principi entre los ciutadans&lt;ref&gt;Dos principis fondamentaus de la democracia greca designavan aquela egalitat : l'isonomia (egalitat juridica) e l'isogoria (egalitat de paraula).&lt;/ref&gt;. Un sistema d'indemnizacion dels ciutadans permetiá pereu la participacion de ciutadans modestes a la vida politica. Aquela democracia directa demòra una referéncia intellectuala majora per lei teoricians de la democracia participativa moderna, mas aviá pasmens de limits considerables. D'efiech, lo [[Ciutadanetat|ciutadanatge]] i èra reservat als [[Òme|òmes]] liures naissuts de parents atenencs, l'[[esclavatge]] èra la basa d'una partia importanta de l'[[economia]] e los forestiers avián pas lo drech de participar a la vida politica de la ciutat.

=== La tradicion republicana romana ===

{{veire|Roma Antica}}

[[Roma Antica|Roma]] foguèc jamai una democracia au sens atenenc dau terme. Pasmens, la [[Republica Romana|tradicion republica romana]] ([[-509|509]]-[[-27|27 avC]]) aguèc un ròtle important dins la formacion de la pensaa politica occidentala. Lo sistema republican roman combinava d'elements [[aristocracia|aristocratic]], coma un Senat dominat per los patricians, e d'elements democratics coma d'assemblaas popularas (''[[comices]]'') e de magistrats encharjats de defendre los interès dau pòple còntra los abús dels patricians ([[tribun de la pleba|tribuns de la pleba]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François Hinard, ''République romaine'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », Paris, 2000.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Richard Adam, ''Institutions et citoyenneté de la Rome républicaine'', Hachette supérieur, 1996, 160 p.&lt;/ref&gt;. La pensaa politica de [[Ciceron]] ([[-106|106]]-[[-43|43 avC]]) constituís la teorizacion principala dau regime [[republica|republican]]. Dins ''[[De Republica]]'', se prononcièc en favor de l'idea d'una [[constitucion]] mixta organizaa a l'entorn de principis [[monarquia|monarchics]], [[aristocracia|aristocratics]] e democratics per assegurar l'estabilitat dau regime e dau ben comun&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Viktor Pöschl, « Quelques principes fondamentaux de la politique de Cicéron », ''Comptes-rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres'', 131{{a}} annaa, n° 2,‎ 1987, pp. 340-350.&lt;/ref&gt;. Aquela concepcion de la [[republica]], fondaa sus la gestion de la « chausa publica », la separacion dels poders, lo regne de la lei e la vertut civica, anava irrigar prefondament las reflexions dels revolucionaris [[França|francés]] e [[USA|estatsunidencs]] dau segle XVIII.

=== L'Edat Mejana e las prumieras formas de representacion modernas ===

L'[[Edat Mejana]] [[Euròpa|europeu]], dominat per la [[feudalitat]] e la monarchia de drech divin, foguèc pas un periòde democratic. Pasmens, d'institucions e de practicas medievalas pausèron las basas de la representacion politica moderna. Per exemple, las assemblaas d'estats, achampant la [[noblessa]], lo [[clergat]] e lo Tèrç Estat, se desvolopèron dins mai d'un reiaume coma organes consultatius dau poder [[rei|reiau]]. En [[Anglaterra]], la ''[[Magna Carta]]'' de [[1215]] pausèt un principi fondamentau entre lo drech dau sobeiran de levar l'[[impòst]] e lo consentiment dels grands dau reiaume&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Danny Danziger e John Gillingham, ''1215, the year of Magna Carta'', Hodder &amp; Stoughton general, Londres, 2003, 324 p.&lt;/ref&gt;. Aqueu texte amorçèc ansin la limitacion juridica dau poder reiau.

Plusors [[vila]]s [[Itàlia|italianas]] de la fin de l'[[Edat Mejana]] ([[Venècia]], [[Genòa]], [[Florença]], etc.) experimentèron de formas originalas de govern republican fondaas sus la participacion d'una [[oligarchia]] de marchands e de nobles. Sovent fòrça complexas, sas institucions prefiguravan lo foncionament de las institucions representativas modernas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Boško I. Bojović, ''Raguse (Dubrovnik), entre l’Orient et l’Occident (XIIe – XVIIe siècle)'', París, De Boccard, 2011, 275 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Claude Hocquet, ''Venise au Moyen Âge'', París, Belles lettres, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Valeria Polonio, ''L'amministrazione della Res publica genovese fra tre e quattrocento'', Genòa, Società Ligure di Storia Patria, 1977.&lt;/ref&gt;.

=== Las revolucions democraticas dels segles XVII e XVIII ===

Las grandas revolucions dels segles XVII e XVIII, eissias de las transformacions economicas e intellectualas dau [[Umanisme|movement umanista]] e de la [[Segle de las Lutz|filosofia de las Lutz]] foguèron l'eveniment decisiu a l'origina de la democracia moderna. La prumiera revolucion majora foguèc la [[Gloriosa Revolucion]] [[Anglatèrra|anglesa]] de [[1688]] que consacrèc la supremacia dau Parlament sus lo poder reiau e pausèc las basas d'una [[monarchia constitucionala]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Cottret, ''La Glorieuse Révolution d'Angleterre, 1688'', París, Gallimard, 2013.&lt;/ref&gt;. Un an mai tard, lo ''[[Bill of Rights]]'' assegurèc los drechs fondamentaus dels subjectes de la corona e l'independéncia dau Parlament. La segonda revolucion centrala dau periòde foguèc l'[[Guèrra d'Independéncia deis Estats Units|insureccion estatsunidenca]]. D'efiech, aquela revolucion s'acompanhèc d'un important trabalh politic per legitimar l'independéncia dau païs e sa rompedura amb lo [[Reiaume Unit]]. La Declaracion d'Independéncia e la Constitucion dels [[USA|Estats Units]] afirmèron ansin lo principi de l'egalitat entre los òmes, l'existéncia de drechs inalienables (drech a la vida, drech a la [[libertat]], etc.) e organizèron una democracia representativa basaa sus la [[separacion dels poders]], lo [[federalisme]] e un sistèma d'equilibri entre las institucions destinat a empachar la [[tirania]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Lucas Kent Ogden, ''Uniting the States : A Commentary on the American Constitution'', 3{{a}} edicion, Norderstedt, 2015.&lt;/ref&gt;. Enfin, lo tresen eveniment centrau per l'emergéncia de la democracia moderna foguèc la [[Revolucion Francesa]] de [[1789]]. Proclamant los drechs de l'òme e dau ciutadan e l'abolicion dels privilegis de l'Ancian Regime, definiguèc los conceptes de nacion sobeirana, de ciutadanatge universau e d'egalitat civila&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lefebvre, ''La Révolution française'', París, Presses universitaires de France, 1989.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Biard (dir.), ''La Révolution française : une histoire toujours vivante'', París, Tallandier, 2009, 446 p.&lt;/ref&gt;.

=== L'extension dau sufragi ===

Lo segle XIX foguèc marcat per una extension progressiva, conflictuala e inegala dau sufragi. En [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]], lo drech de vòte, inicialament reservat als [[proprietat|proprietaris]] e als contribuidors mai riches ([[sufragi censier]]), foguèc pauc a cha pauc estendut a l'ensemble dels [[òme]]s adults dau lo segle XIX. La reconoissença dau drech de vòte de las femnas foguèc reconoissut mai tardivament, mai que mai durant la prumiera mitat dau segle XX.

=== Consolidacion e crisi de la democracia ===

Despuei lo començament dau segle XX, la democracia a conoissut mai d'una crisi greva. La prumiera foguèc lo desvolopament dau [[faissisme]] en [[Itàlia]] e en [[Alemanha]] que constituissèc una remesa en causa radicala de las valors democraticas [[liberalisme|liberalas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Milza e Serge Berstein, ''Le Fascisme italien, 1919-1945'', Le Seuil, 1980.&lt;/ref&gt;. La segonda foguèc la longa confrontacion amb lo [[comunisme]] [[URSS|sovietic]] durant la [[Guerra Freja]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert O. Paxton e Julie Hessler, ''L'Europe au XXème siècle'', Taillandier, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' André Fontaine, ''La Tâche Rouge'', Éditions de la Martinière, 2004.&lt;/ref&gt;. Dins los dos cas, la democracia liberala, basaa sus una economia [[capitalisme|capitalista]], sortissèc renforçaa dau conflicte. La chausida d'institucions democraticas per las [[colonialisme|colonias]] [[africa]]nas e [[asia]]ticas vengüas independentas dins lo corrent dels [[ans 1950]]-[[ans 1960|1960]] foguèc un autre argument en favor de la democracia. Pasmens, despuei los [[ans 1980]]-[[ans 1990|1990]], son apareissuts de regimes autoritaris e arbitraris que mantènon formalament un quadre democratic. Aquò es a l'origina de la crisi actuala de la democracia que son foncionament es pauc a cha pauc minat per aquelas derivas.

== Los fondaments teorics ==

=== La sobeiranetat populara ===

{{veire|Sobeiranetat populara}}

Lo principi de [[sobeiranetat populara]] constituís lo fondament [[filosofia|filosofic]] de basa de totas las concepcions democraticas dau poder politic. Afirma que lo poder legitime emana unicament dau pòple e pòt unicament èsser exercit en son nom e a son profiech. Aqueu principi s'opausa a tota teoria dau poder fondaa sus la transcendéncia [[Dieu|divina]], la [[tradicion]] ereditària o la superioritat naturala d'una [[aristocracia]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] ([[1712]]-[[1778]]) ne'n donèc una definicion precisa, e relativament radicala, dins son obratge ''Du Contrat social'' publicat en [[1762]]. Segon eu, la sobeiranetat residís dins la « volontat generala » qu'es l'expression de l'interès comun dau còrs politic, nocion diferenta de la simpla addicion de las volontats individualas. Aquela volontat generala es inalienabla e indivisibla. Segon Rousseau, adversari de la representacion politica, deu èsser exercit directament per lo pòple sobeiran&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert Derathé, ''Jean-Jacques Rousseau et la politique de son temps'', Presses Universitaires de France, 1950.&lt;/ref&gt;.

=== Lo contracte sociau ===

{{veire|Contracte sociau}}

La teoria dau contracte sociau constituís un autre quadre [[filosofia|filosofic]] important per legimitar lo poder politic democratic. L'idea es eissia de la pensaa de [[Thomas Hobbes]] ([[1588]]-[[1679]]) qu'imaginèc, dins lo ''Leviathan'' de [[1651]], un contracte sociau absolutista presentat coma abandon de la [[libertat naturala]] en eschambi d'una seguretat asseguraa per un sobeiran omnipotent&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Anne-Laure Angoulvent, ''Hobbes ou la crise de l'État baroque'', París, Presses Universitaires de France, 1992, 256 p.&lt;/ref&gt;. Rapidament, los [[Sègle dei Lutz|filosòfes de las Lutz]] donèron un aspecte [[liberalisme|liberau]] au concepte. Per exemple, dins los ''Dos Tractats dau Govern Civiu'' de [[1689]], [[John Locke]] ([[1632]]-[[1704]]) ne'n prepausèc una forma novela fondaa sus la proteccion dels drechs naturaus a la vida, a la [[libertat]] e a la [[proprietat]]. Lo consentiment dels governats e lo drech dau pòple de resistir a un govern [[tirania|tiranic]] i venguèron la fònt novela de la legitimitat de l'[[Estat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Michael P. Zuckert, ''Launching Liberalism: On Lockean Political Philosophy'', Lawrence, University Press of Kansas, 2002.&lt;/ref&gt;. Au segle seguent, [[Montesquieu]] ([[1689]]-[[1755]]), completèc aquelas concepcions en desvolopant la teoria de la [[separacion dels poders]] coma proteccion còntra la [[tirania]]. Aquò li permetèc de pausar las basas institucionalas de la democracia liberala moderna&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Louis Althusser, ''Montesquieu, la politique et l'histoire'', París, Presses Universitaires de France, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Domenico Felice, ''Oppressione e libertà. Filosofia e anatomia del dispotismo nell'Esprit des lois di Montesquieu'', Pisa, ETS, 2000.&lt;/ref&gt;.

=== La separacion dels poders ===

{{veire|Separacion dels poders}}

La [[separacion dels poders]] constituís un principi institucionau fondamentau de la democracia liberala moderna. Designa la distribucion de las foncions dau poder politic entre d'organes distints e independents :
* lo [[poder legislatiu]] encharjat de votar las leis.
* lo [[poder executiu]] encharjat d'aplicar las leis.
* lo [[poder judiciari]] encharjat d'interpretar e de sancionar las [[infraccion]]s.
Aquela separacion permet d'empachar la concentracion dau poder entre las mans d'una persona o d'un organe unic, condicion prumiera de la [[tirania]] segon [[Montesquieu]].

=== Los drechs fondamentaus e l'Estat de drech ===

{{veire|Drechs fondamentaus|Estat de drech}}

Lo principi majoritari es pas l'unica basa de la democracia liberala moderna. D'efiech, los regimes democratics actuaus asseguran pereu lo respecte dels drechs fondamentaus dels individús e de las minoritats còntra los abús eventuaus de la majoritat. Lo regime de l'[[Estat de drech]] designa ansin lo concepte d'un poder politic somés au drech e d'una comunautat de ciutadans juridicament egaus. Los drechs fondamentaus constituïsson los limits qu'una majoritat democratica pòt pas franquir sensa abandonar la natura democratic dau regime. Son generalament devesits en dos ensembles regardant los drechs politics de basa (libertat d'expression, libertat d'oponion, drech a un procès equitable, etc.) e los drechs sociaus (drech a la proprietat, drech au trabalh, etc.)&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Xavier Dupré de Boulois, ''Droits et libertés fondamentaux'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Licence », 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Dubey, ''Droit fondamentaux : Libertés, garanties de l’État de droit, droits sociaux et politiques'', vol. II, Basilèa, Helbing Lichtenhahn, 2017, 1264 p.&lt;/ref&gt;.

=== Democracia directa e democracia representativa ===

{{veire|Democracia directa|Democracia representativa}}

La [[democracia directa]] designa una forma de democracia onte los ciutadians exercisson lo poder eles meteisses, sensa intermediari. Èra lo modele de la democracia [[Atenas|atenenca]] e demòra una referéncia per los partisans d'una democracia participativa radicala. La [[democracia representativa]] es fondaa sus l'eleccion de representants per lo còrs civic. Aquelos elegits son encharjats d'exercir lo poder au nom de l'ensemble dels ciutadans. Es lo modele dominant de las democracias modernas. Son principi foguèc teorizat per [[Emmanuel-Joseph Sieyès]] ([[1748]]-[[1836]]) que diferencièc la nacion sobeirana, detenéira dau poder [[constitucion|constituent]], e sos representants elegits, detenèires dau poder constituït. La tension entre democracia directa e democracia representativa es un element centrau de l'istòria de la pensaa democratica. De formas modernas de democracia semi-directa assajan ansin de combinar los avantatges dels dos modeles amb l'utilizacion dau [[referendum]], de vòtes de revocacion dels elegits o de vòtes basats sus d'iniciativas popularas.

== Los modeles e las formas de democrcia ==

=== La democracia liberala ===

{{veire|Democracia liberala}}

La [[democracia liberala]]

4. Les modèles et formes de démocratie es lo modele predominant dins las societats occidentalas contemporaneas. Combina lo principi democratic de la [[sobeiranetat populara]] amb los principis [[liberalisme|liberaus]] de la proteccion dels [[drechs fondamentaus|drechs individuaus]], de la [[separacion dels poders]] e de l'[[Estat de drech]]. Se caracteriza per d'[[eleccion]]s liuras e regularas au [[sufragi universau]], per la pluralitat dels [[partit politic|partits politics]], per la libertat de la [[premsa]], per l'independéncia de la [[justícia]] e per la proteccion de las minoritats&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Francis-Paul Bénoit, ''La démocratie libérale'', París, Presses Universitaires de France, 1978.&lt;/ref&gt;. Aqueu modele foguèc mai que mai teorizat per [[John Stuart Mill]] ([[1806]]-[[1873]]) dins ''Consideracions sus lo Govern Representatiu'' de [[1861]] onte se prononcièc en favor d'un regime democratic organizat a l'entorn de las ideas de representativitat, de debat public e de formacion d'una opinion esclairaa.

=== La democracia sociala ===

{{veire|Democracia sociala}}

La [[democracia sociala]] designa un modele qu'accèpta las institucions de la [[democracia liberala]], mas qu'insistís sus la necessitat de reduire las inegalitats economicas e socialas per arribar a una democracia politica reala e non formala. Es fondaa sus l'idea que la libertat e l'egalitat politicas an ges de sens quand s'acompanhan pas d'un niveu minimom d'egalitat economica e sociala. Es a l'origina de la nocion d'[[Estat-providénçia]] basat sus la redistribucion fiscala, los [[servici public|servicis publics]] universaus e la proteccion sociala.

=== La democracia participativa ===

{{veire|Democracia participativa}}

La [[democracia participativa]] designa un ensemble de practicas e de teorias destinaas a aprigondir e alarjar la participacion dels ciutadans a la vida politica. Es basaa sus l'idea que la legimitat democratica exigissi una implicacion activa dels ciutadans dins la deliberacion e la presa de decision politica. D'experiéncias concretas coma lo budget participatiu de [[Porte Alegre]] en [[Brasil]] o las assemblaas ciutadanas localas son d'illustracions d'aquela forma de democracia.

=== La democracia constitucionala ===

{{veire|Democracia constitucionala}}

La [[democracia constitucionala]] designa un regime caracterizat per un poder democratic enquadrat e limitat per una [[constitucion]] assegurant los drechs fondamentaus e organizant la [[separacion dels poders]]. La justícia constitucionala, incarnaa per de corts o de conseus constitucionalas, jòga un ròtle centrau dins aqueu modele en exercissent un contraròtle sus la conformitat de las leis a la constitucion. Aquò permet de protegir los drechs fondamentaus còntra los abús eventuaus dau legislator majoritari. Pasmens, aqueu modele entraïna una tension importanta entre lo principi democratic de la sobeiranetat de la majoritat e lo principi liberau de la proteccion dels drechs de la majoritat.

=== Las democracias illiberalas e los regimes ibrids ===

{{veire|Democracia illiberala|Regime ibrid}}

Despuei los [[ans 1990]], la [[sciéncia politica]] a desvolopat de conceptes per designar los regimes qu'empruntant de formas institucionalas de la democracia (eleccions, parlament, constitucion, etc) tot en violant sos principis fondamentaus en impausant de limits non justificats a las libertats fondamentalas o en suprimissent la separacion dels poders. Lo terme « democracia illiberala » es ansin sovent adoptat per descriure aquelos regimes ([[Russia]] de [[Vladimir Putin]], [[Ongria]] de [[Viktor Orban]], [[Turquia]] de [[Recep Tayyip Erdogan]], etc.). Lo terme « regime ibrid » designa pusleu de sistemas politics intermediaris entre la democracia vertadiera e l'autoritarisme. Lo [[Marròc]] o lo [[Bangladèsh]] dels [[ans 2020]] son d'exemples de regimes ibrids.

== Las institucions democraticas ==

=== Los sistemas electoraus ===

{{veire|Sistema electorau}}

Los [[sistema electorau|sistemas electoraus]] forman lo mecanisme centrau de las [[democracia representativa|democracias representativas]]. Permèton de traduire las preferéncias dels ciutadans en poder politic. Son destriats :
* los sistemas majoritaris que donan la victòria au candidat aient ganhat lo maximom de sufragis.
* los sistemas proporcionaus que despartisson lo nombre d'elegits en foncion dau nombre de sufragis.
* de sistemas mixtes pòion assajar de mesclar los dos sistemas
Los diferents aprochis an d'efiechs prigonds sus la natura dau sistema partisan, l'estabilitat governamentala e la representativitat de las institucions. D'un biais generau, los sistemas proporcionaus son mai representatius, mas son mens estables car necessitan la mesa en plaça de coalicions mai importantas per dirigir lo païs&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Emeri e Jean-Marie Cotteret, ''Les systèmes électoraux'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1985.&lt;/ref&gt;.

=== Los parlaments e las assemblaas ===

{{veire|Parlament}}

Lo [[parlament]] es l'institucion centrala de la [[democracia representativa]]. Es un organe, elegit directament o indirectament per los ciutadans, qu'es encharjat de votar las leis, de contrarotlar l'executiu e de representar la diversitat de las opinions politicas de la [[societat]]. Los parlaments modernes son generalament compausats d'una o de doas chambras. Dins lo prumier cas, aquò permet d'assegurar una bòna representativitat de la populacion. Los parlaments bicameraus son pasmens sovent privilegiats dins los estats estenduts ont es necessari d'assegurar un equilibri entre la representacion de la populacion generala e aquela de las entitats territòrialas.

=== Los partits politics ===

{{veire|Partit politic}}

Los [[partit politic|partits politics]] son los actors centraus de la democracia representativa moderna. Son d'organizacions destinaas a conquistar e gerir lo poder politic per metre en plaça una politica confòrma a un programa. Asseguran de foncions essencialas dins la vida politica actuala que permèton d'agregar las preferéncias politicas, de recrutar e de formar d'eleits politics, d'estructurar lo debat public e d'organizar la competicion electorala&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Offerlé, ''Les partis politiques'', coll. « Que sais-je ? » (n° 2376), 1987.&lt;/ref&gt;. Pasmens, lor legitimat es mai e mai contestaa per los ciutadans. Aquò mena a l'aparicion de movements ibrids, intermediaris entre lo partit tradicionau e lo movement de massa ([[Podemos]] en [[Espanha]], [[En Marche]] o [[La France Insoumise]] en [[França]]).

=== La justícia constitucionala ===

{{veire|Drech constitucionau}}

Lo [[drech constitucionau]] jòga un ròtle mai e mai important dins las democracias contemporaneas. D'efiech, permet a las corts e als conseus constitucionaus de contrarotlar la conformitat de las leis per rapòrt a la [[constitucion]] e de protegir los drechs fondamentaus. Es ansin una proteccion eficaça còntra los abús d'una majoritat donaa. Pasmens, son desvolopament entraïna de questions quant a la legitimitat democratica d'aqueu contrarotle qu'es generalament exercit per de magistrats non elegits.

=== Los mèdias e l'espaci public ===

{{veire|Premsa}}

La [[libertat de la premsa]] e l'existéncia d'un espaci public pluralista constituïsson de condicions indispensablas au foncionament de la democracia. Los mèdias tènon un ròtle fondamentau dins l'informacion dels ciutadans, la mesa en debat de las questions politicas e lo contrarotle dau poder. Aquò justifica generalament l'existéncia de leis especificas protegissent la [[premsa]], subrenomaa « lo quatren poder », còntra las intervencions dels autres poders. Pasmens, aqueu pilar de la democracia moderna es mai e mai menaçat per la concentracion dels mèdias entre las mans d'interès economics privats, per la logica de l'audimat e, mai recentament, per la revolucion numerica e lo desvolopament de las rets socialas. La qualitat de l'informacion disponibla es ansin vengüa una question centrala dins mai d'un païs.

== Los defís contemporaneus ==

=== La montaa dau populisme ===

{{veire|Populisme}}

Dins son sens mai moderne, lo [[populisme]] designa un estile politic fondat sus l'oposicion entre un pòple vist coma pur e vertuós e un eleit considerat coma corromput e illegitime e sus la revendicacion d'una democracia mai directa e mai autentica còntra de mediacions institucionalas jutjaas defalhentas. Pòt prendre de formas de drecha ([[nacionalisme|nacionalista]], [[xenofobia|xenofoba]], autoritària, etc.) o de senestra (anti-oligarchica, redistributritz, etc.). Los teorians son partejats quant a son interpretacion. Per exemple, [[Ernesto Laclau]] ([[1935]]-[[2014]]) ne'n prepausèc una vision positiva inerenta a tota construccion democratica mentre que de pensaires coma [[Jan-Werner Müller]] (naissut en [[1970]]) lo definisson coma una menaça fondamentala per la [[democracia liberala]] en rason de son refús dau pluralisme. Ansin, lo populisme es una escomessa fòrça discutia dins las democracias contemporaneas.

=== La crisi de la representacion ===

La question de la representativitat politica dels elegits es una autra question greva per las democracias representativas actualas. Es la consequéncia de factors multiples coma l'alunhament entre los elegits e los ciutadans ordinaris, la tecnocratizacion de las discussions politicas, l'escart entre las preferéncias e los interès dels ciutadans e las decisions efectivament presas per lors representants o l'influéncia de grops de pression e dels mercats financiers. Entraïna una abstencion electorala mai e mai importanta, una abséncia d'interès per los actors tradicionaus de la vida politica ([[partit politic|partits]], [[sindicat]]s, etc.) e una desfisança envèrs las institucions o los eleits politics. Aquela crisi de la representacion a d'efiechs importants sus la vida politica que redutz generalament lo sosten portat als partits tradicionaus e favoriza la montaa de movements radicaus (e pas totjorn democratics).

=== Las rets socialas e la desinformacion ===

La [[revolucion numerica]] e lo desvolopament de las rets socialas an fòrça transformat l'espaci public democratic despuei los [[ans 2010]]. D'un caire, an permés una democratizacion de l'accès a l'informacion e a l'expression publica, çò que permetèc a de grops marginalizats d'accedir a una certana visibilitat politica. Pasmens, d'autre caire, las rets socialas an favorizat la fragmentacion de l'espaci public, la difusion massisa de desinformacion, la manipulacion de l'opinion per d'actors interiors o exteriors e una polarizacion creissenta de las discussions politicas. La regulacion d'aquelos mèdias es ansin vengüa una question centrala per l'organizacion dau debat public au sen de las democracias modernas.

=== Las inegalitats economicas ===

Las inegalitats economicas son una menaça anciana per lo foncionament correcte d'institucions democraticas. D'efiech, la concentracion de las richessas engendra una concentracion dau poder politic que los actors economics mai poderós dispausan de mejans considerables per influenciar las decisions politicas au detriment de la màger part dau còrs civic (finançament de movements politics, contrarotle de mèdias, ''lobbying'', etc.). Dins mai d'un païs, existisson de reglas minimalas per reduire l'influéncia de las classas mai aisaas. Pasmens, aquelas legislacions son sovent limitaas e la question financiera es ansin vengüa un element centrau de las campanhas politicas dins fòrça païs. Los [[USA|Estats Units]] son un exemple caracteristic.

=== La question dels enjòcs globaus ===

La democracia moderna es apareissua dins lo quadre de l'Estat-Nacion sobeiran. Pasmens, un nombre mai e mai important d'enjòcs politics fondamentaus (chambiament climatic, regulacion financiera, migracions, pandemias, etc.) passan las frontieras nacionalas e necessitan la mesa en plaça de politicas internacionalas per èsser tractats d'un biais eficaç. Aquò es a l'origina de questions e de debats entre la logica democratica nacionala e la necessitat d'una governança mondiala o d'una democratizacion de las institucions internacionalas existentas. Pasmens, en mai dels problemas relatius a una tala transformacion de la democracia actuala, se pausa egalament la question dau risc de tecnocratizacion e d'alunhament de tota institucion supranacionala.

== Las criticas de la democracia ==

=== Las criticas conservatritz ===

Las criticas [[conservatisme|conservatritz]] de la democracia son relativament ancianas. Tre lo segle XVIII, [[Edmund Burke]] ([[1729]]-[[1797]]), considerat coma un dels paires dau conservatisme moderne, reprochava a la [[Revolucion Francesa]] d'aver destruch las tradicions e las institucions eiretaas de l'Ancian Regime qu'avián assegurat l'estabilitat sociala dau reiaume durant de segles. Dins ''De la Democracia en America'', [[Alexis de Tocqueville]] ([[1805]]-[[1859]]) formulèc una critica mai nuançaa, mas mai prigonda. Segon eu, la democracia èra inevitabla, mas conteniá lo risc intrinsec de la « tirania de la majoritat » e dau « despotisme doç ». Chau donc empachar la formacion d'un [[Estat]] tutelari capable de prendre en charja la vida dels individús au detriment de lor libertat e de lor autonòmia. Los corrents conservators modernes son donc sovent favorables a la democracia liberala, mas s'opausan frequentament a la democracia sociala.

=== Las criticas marxistas e socialistas ===

La critica [[marxisme|marxista]] e [[comunisme|socialista]] de la democracia liberala forma un important pan de la pensaa politica dels segles XIX e XX. Segon ela, la democracia liberala es unicament una democracia formala destinaa a escondre la dominacion politica e economica de la [[borgesiá]] sus la societat. Ansin, lo [[sufragi universau]] e l'egalitat [[drech|juridica]] permetrián pas a las classas popularas, afeblias per las inegalitats economicas, de participar d'un biais vertadier a las institucions o d'aver un poder reau sus lors condicions de vida. Los marxistas considèran donc l'Estat democratic borgés coma un arbitre favorable als interès de la borgesiá e la democracia vertadiera exigiriá una transformacion radicala dels rapòrts economics.

=== Las criticas elitistas ===

Las criticas elitistas de la democracia foguèron principalament formulaa per de teoricians coma [[Vilfredo Pareto]] ([[1848]]-[[1923]]), [[Gaetano Mosca]] ([[1858]]-[[1941]]) e [[Robert Michels]] ([[1876]]-[[1936]]). Segon elas, totas las societats son en realitat dirigias per una minoritat organizaa (un eleit o una classa politica). Dins aqueu quadre, la democracia ven alora un [[mitologia|mite]] [[ideologia|ideologic]] destinat a legitimar aquela dominacion inevitabla. Per descriure aqueu fenomene, Michels formulèt una « lei de l'oligarchia » : totas las organizacions, comprés los movements democratics, son pauc a cha pauc dominaas per una [[oligarchia]] dirigenta. Aquelas criticas son sovent associaas a de discors conservators o autoritaris. Pasmens, pausan de questions sus los limits estructuraus de las democracias actualas.

=== Las criticas postmodernas e postcolonialas ===

Per los pensaires postmodernes e postcoloniaus, la democrocia liberala es un sistema politic estachat a l'Occident. Sa formacion seriá lo resultat d'una exclusion de las [[femna]]s, de las classas popularas, dels [[colonialisme|colonizats]] e, mai generalament, dels non-Europeus. Son universalisme seriá alora la consequéncia d'un particularisme occidentau presentat coma universau. D'autors coma [[Achille Mbembe]] (naissut en [[1957]]) o [[Dipesh Chakrabarty]] (naissut en [[1948]]) prepausan donc de pensar de sistemas democratics a partir d'experiéncias e de tradicions non europeas. A l'ora d'aüra, los resultats son encara limitats e fòrça regimes supausadament fondats sus de tradicions democraticas non occidentalas son de regimes [[dictatura|dictatoriaus]]. De lor caire, las teoricianas [[feminisme|femenistas]] insistisson sus l'exclusion de las femnas de la vida publica democratica e sus la desvaloracion de l'esfera privaa e dau trabalh domestic.

== Eiretatge e actualitat ==

Après un long periòde d'expansion durant la segonda mitat dau segle XX, la democracia coneisse una fasa de reculament despuei los [[ans 2010]]. Lo fenomene tocha tant las democracias emergentas en [[Africa]], en [[Asia]] e en [[America Latina]] que las democracias ben establias en [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]]. Se manifèsta per un afebliment de l'[[Estat de drech]], una reduccion de las libertats civilas, una concentracion dau poder executiu, una aumentacion de las inegalitats economicas e una degradacion de la qualitat dau debat public e de las eleccions. Aquò pren sovent la forma d'una montaa de movements [[populisme|populistas]] susceptibles d'accedir au poder ([[Donald Trump]], [[Javier Milei]], etc.), mas pòt pereu entraïnar una presa dau poder per una junta militara ([[Mali]], [[Nigèr]], etc.), un còp d'Estat institucionau ([[Bolívia]], etc.) o una transformacion dau quadre constitucionau ([[Veneçuèla]], etc.).

De mai, una transicion democratica es un procediment que permet de transformar un regime autoritari en democracia. Es sovent un procediment long, fragile e reversible que sa capitaa necessita la combinason de plusors factors (acòrdi dels eleits politics sus las reglas dau jòc democratic, existéncia d'una societat civila activa e organizaa, volontat populara favorabla a las valors democraticas, contexte economic favorable, etc.). L'abséncia d'un factor pòt menar a una transicion incompleta susceptible de menar a la formacion d'un regime ibrid o a una regression autoritària. L'exemple [[Tunisia|tunisian]] illustra aquelas dificultats. Après una revolucion populara en [[2011]], un regime democratic se formèc dins lo païs. Pasmens, foguèt pauc a cha pauc minat per de divisions au sen de l'eleit e per una situacion economica complicaa. Ansin, en [[2021]], lo president [[Kaïs Saïed]] posquèc suspendre las activitats dau govern e dau parlament e tornar establir un regime [[autocracia|autocratic]].

Pasmens, maugrat sas crisis e sos limits, la democracia demòra l'orizont normatiu dominant de la pensaa politica moderna que sa legitimitat es fondaa sus l'idea simpla, mas poderosa, que ges d'autoritat [[Homo sapiens|umana]] pòt pretendre governar d'autres òmes sensa lor consentiment.

== Annexas ==

=== Ligams internes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Hannah Arendt|Arendt (Hannah)]].
* [[Aristòtel]].
* [[Atenas]].
* [[Ciceron]].
* [[Ciutadanatge]].
* [[Clistenes]].
* [[Constitucion]].
* [[Dictatura]].
* [[Drech]].
* [[Estat]].
* [[Estat de drech]].
* [[Filosofia]].
* [[Jürgen Habermas|Habermas (Jürgen)]].
* [[Thomas Hobbes|Hobbes (Thomas)]].
* [[Thomas Jefferson|Jefferson (Thomas)]].
* [[Ernesto Laclau|Laclau (Ernesto)]].
* [[Liberalisme]].
* [[John Locke|Locke (John)]].
* [[James Madison|Madison (James)]].
* [[John Stuart Mill|Mill (James Stuart)]].
* [[Parlament]].
* [[Partit politic]].
* [[Pericles]].
* [[Politica]].
* [[John Rawls|Rawls (John)]].
* [[Republica]].
* [[Revolucion Francesa]].
* [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau (Jean-Jacques)]].
* [[Separacion dels poders]].
* [[Emmanuel-Joseph Sieyès|Sieyès (Emmanuel-Joseph)]].
* [[Sistema electorau]].
* [[Tirania]].
* [[Alexis de Tocqueville|Tocqueville (Alexis de)]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Politica]]
[[Categoria:Filosofia]]</text>
      <sha1>a3g5n26mtj344bwh3vguv9saetcedhk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497059</id>
      <parentid>2497058</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T15:53:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <origin>2497059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37800" sha1="dxodtrsmbcs2z0p5trx1xc0774yllbu" xml:space="preserve">{{Dialècte Vivaroaupenc}}
{{1000 fondamentals}}

La '''democracia''', dau [[grec]] ancian ''dêmokratía'', compausat de ''dèmos'' (« pòple ») e ''kratos'' (« poder »), designa literalament lo « govern dau pòple ». Constituís un dei conceptes [[politica|politics]] mai fondamentaus e mai discutit de l'[[istòria]] de la pensaa [[Homo sapiens|umana]]. Dins son sens mai generau, designa un regime [[Politica|politic]] fondat sus l'exercici dau poder per lo pòple, siá directament siá indirectament per lo mejan de representents elegits, dins lo quadre de reglas assegurant las [[Dreches de l'Òme|libertats fondamentalas]] e l'egalitat [[drech|juridica]] dels [[ciutadanatge|ciutadans]]. Naissua durant l'[[Antiquitat]] [[Grècia antica|Greca]], teorizaa per los [[filosofia|filosòfes]] de las [[Segle de las Lutz|Lutz]] e consacraa per las grandas [[revolucion|revolucions]] dels segles XVIII e XIX, la democracia s'es impausaa pendent lo segle XX coma lo regime de referéncia a l'eschala mondiala, tot en demorant un objecte de contestacion, de reinterpretacion e de crisi permanenta. Aüra, curbe una importanta diversitat de formas institucionalas, de tradicions intellectualas e de practicas politicas. Pasmens, se tròba confrontaa a de defís majors coma lo desvolopament de las inegalitats socialas, lo [[Cambiament climatic|chambiament climatic mondiau]], la crisi de la representacion, lo desvolopament dau [[populisme]] e la generalizacion de la [[desinformacion]].

== Originas e istòria de la democracia ==

=== La democracia atenenca ===

[[Fichièr:Pericles Pio-Clementino Inv269.jpg|thumb|right|[[Pericles]], figura centrala de la [[democracia atenenca]].]]

{{veire|Atenas}}

Es a [[Atenas]], a la fin dau [[segle VI avC]], que la democracia faguèc sa prumiera aparicion coma regime [[politica|politic]] explicitament nomat e teorizat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marie-Françoise Baslez, ''Histoire politique du monde grec antique'', Nathan, 1999, 316 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Mossé, ''Histoire d'une démocratie : Athènes des origines à la conquête macédonienne'', Seuil, coll. « Points Histoire», 1971.&lt;/ref&gt;. D'efiech, après una lonja crisi politicosociala, las reformas de [[Clistenes]], menaas a partir de [[-508|508 avC]], metèron en plaça las basas d'un sistema politic inedit en despartissent lo còrs civic segon una basa territòriala e en instaurant d'institucions fondaas sus la participacion directa dels [[ciutadanatge|ciutadans]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Lévêque e Pierre Vidal-Naquet, ''Clisthène l'Athénien'', Les Belles Lettres, 1974, 163 p.&lt;/ref&gt;. Sota [[Pericles]] ([[-495|495]]-[[-429|429 avC]]), la democracia atenenca agantèc l'apogeu de son poder. Sas institucions principalas èran l’''Ékklesía'', l'assemblaa de l'ensemble dels ciutadans encharjaa de discutir e de votar las [[lei]]s, la ''Boulé'' un conseu encharjat de preparar los trabalhs de l’''Ékklesía'' e l’''Eliaía'', un [[tribunau]] popular compausat de jurats chausits a l'azard.

Lo [[tiratge au sòrt]] jogava un ròtle central dins lo sistema [[Antenas|atenenc]] que permetiá d'assegurar una rotacion de las charjas e una egalitat de principi entre los ciutadans&lt;ref&gt;Dos principis fondamentaus de la democracia greca designavan aquela egalitat : l'isonomia (egalitat juridica) e l'isogoria (egalitat de paraula).&lt;/ref&gt;. Un sistema d'indemnizacion dels ciutadans permetiá pereu la participacion de ciutadans modestes a la vida politica. Aquela democracia directa demòra una referéncia intellectuala majora per lei teoricians de la democracia participativa moderna, mas aviá pasmens de limits considerables. D'efiech, lo [[Ciutadanetat|ciutadanatge]] i èra reservat als [[Òme|òmes]] liures naissuts de parents atenencs, l'[[esclavatge]] èra la basa d'una partia importanta de l'[[economia]] e los forestiers avián pas lo drech de participar a la vida politica de la ciutat.

=== La tradicion republicana romana ===

{{veire|Roma Antica}}

[[Roma Antica|Roma]] foguèc jamai una democracia au sens atenenc dau terme. Pasmens, la [[Republica Romana|tradicion republica romana]] ([[-509|509]]-[[-27|27 avC]]) aguèc un ròtle important dins la formacion de la pensaa politica occidentala. Lo sistema republican roman combinava d'elements [[aristocracia|aristocratic]], coma un Senat dominat per los patricians, e d'elements democratics coma d'assemblaas popularas (''[[comices]]'') e de magistrats encharjats de defendre los interès dau pòple còntra los abús dels patricians ([[tribun de la pleba|tribuns de la pleba]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François Hinard, ''République romaine'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », Paris, 2000.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Richard Adam, ''Institutions et citoyenneté de la Rome républicaine'', Hachette supérieur, 1996, 160 p.&lt;/ref&gt;. La pensaa politica de [[Ciceron]] ([[-106|106]]-[[-43|43 avC]]) constituís la teorizacion principala dau regime [[republica|republican]]. Dins ''[[De Republica]]'', se prononcièc en favor de l'idea d'una [[constitucion]] mixta organizaa a l'entorn de principis [[monarquia|monarchics]], [[aristocracia|aristocratics]] e democratics per assegurar l'estabilitat dau regime e dau ben comun&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Viktor Pöschl, « Quelques principes fondamentaux de la politique de Cicéron », ''Comptes-rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres'', 131{{a}} annaa, n° 2,‎ 1987, pp. 340-350.&lt;/ref&gt;. Aquela concepcion de la [[republica]], fondaa sus la gestion de la « chausa publica », la separacion dels poders, lo regne de la lei e la vertut civica, anava irrigar prefondament las reflexions dels revolucionaris [[França|francés]] e [[USA|estatsunidencs]] dau segle XVIII.

=== L'Edat Mejana e las prumieras formas de representacion modernas ===

L'[[Edat Mejana]] [[Euròpa|europeu]], dominat per la [[feudalitat]] e la monarchia de drech divin, foguèc pas un periòde democratic. Pasmens, d'institucions e de practicas medievalas pausèron las basas de la representacion politica moderna. Per exemple, las assemblaas d'estats, achampant la [[noblessa]], lo [[clergat]] e lo Tèrç Estat, se desvolopèron dins mai d'un reiaume coma organes consultatius dau poder [[rei|reiau]]. En [[Anglaterra]], la ''[[Magna Carta]]'' de [[1215]] pausèc un principi fondamentau entre lo drech dau sobeiran de levar l'[[impòst]] e lo consentiment dels grands dau reiaume&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Danny Danziger e John Gillingham, ''1215, the year of Magna Carta'', Hodder &amp; Stoughton general, Londres, 2003, 324 p.&lt;/ref&gt;. Aqueu texte amorçèc ansin la limitacion juridica dau poder reiau.

Plusors [[vila]]s [[Itàlia|italianas]] de la fin de l'[[Edat Mejana]] ([[Venècia]], [[Genòa]], [[Florença]], etc.) experimentèron de formas originalas de govern republican fondaas sus la participacion d'una [[oligarchia]] de marchands e de nobles. Sovent fòrça complexas, sas institucions prefiguravan lo foncionament de las institucions representativas modernas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Boško I. Bojović, ''Raguse (Dubrovnik), entre l’Orient et l’Occident (XIIe – XVIIe siècle)'', París, De Boccard, 2011, 275 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Claude Hocquet, ''Venise au Moyen Âge'', París, Belles lettres, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Valeria Polonio, ''L'amministrazione della Res publica genovese fra tre e quattrocento'', Genòa, Società Ligure di Storia Patria, 1977.&lt;/ref&gt;.

=== Las revolucions democraticas dels segles XVII e XVIII ===

Las grandas revolucions dels segles XVII e XVIII, eissias de las transformacions economicas e intellectualas dau [[Umanisme|movement umanista]] e de la [[Segle de las Lutz|filosofia de las Lutz]] foguèron l'eveniment decisiu a l'origina de la democracia moderna. La prumiera revolucion majora foguèc la [[Gloriosa Revolucion]] [[Anglatèrra|anglesa]] de [[1688]] que consacrèc la supremacia dau Parlament sus lo poder reiau e pausèc las basas d'una [[monarchia constitucionala]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Cottret, ''La Glorieuse Révolution d'Angleterre, 1688'', París, Gallimard, 2013.&lt;/ref&gt;. Un an mai tard, lo ''[[Bill of Rights]]'' assegurèc los drechs fondamentaus dels subjectes de la corona e l'independéncia dau Parlament. La segonda revolucion centrala dau periòde foguèc l'[[Guèrra d'Independéncia deis Estats Units|insureccion estatsunidenca]]. D'efiech, aquela revolucion s'acompanhèc d'un important trabalh politic per legitimar l'independéncia dau païs e sa rompedura amb lo [[Reiaume Unit]]. La Declaracion d'Independéncia e la Constitucion dels [[USA|Estats Units]] afirmèron ansin lo principi de l'egalitat entre los òmes, l'existéncia de drechs inalienables (drech a la vida, drech a la [[libertat]], etc.) e organizèron una democracia representativa basaa sus la [[separacion dels poders]], lo [[federalisme]] e un sistèma d'equilibri entre las institucions destinat a empachar la [[tirania]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Lucas Kent Ogden, ''Uniting the States : A Commentary on the American Constitution'', 3{{a}} edicion, Norderstedt, 2015.&lt;/ref&gt;. Enfin, lo tresen eveniment centrau per l'emergéncia de la democracia moderna foguèc la [[Revolucion Francesa]] de [[1789]]. Proclamant los drechs de l'òme e dau ciutadan e l'abolicion dels privilegis de l'Ancian Regime, definiguèc los conceptes de nacion sobeirana, de ciutadanatge universau e d'egalitat civila&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lefebvre, ''La Révolution française'', París, Presses universitaires de France, 1989.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Biard (dir.), ''La Révolution française : une histoire toujours vivante'', París, Tallandier, 2009, 446 p.&lt;/ref&gt;.

=== L'extension dau sufragi ===

Lo segle XIX foguèc marcat per una extension progressiva, conflictuala e inegala dau sufragi. En [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]], lo drech de vòte, inicialament reservat als [[proprietat|proprietaris]] e als contribuidors mai riches ([[sufragi censier]]), foguèc pauc a cha pauc estendut a l'ensemble dels [[òme]]s adults dau lo segle XIX. La reconoissença dau drech de vòte de las femnas foguèc reconoissut mai tardivament, mai que mai durant la prumiera mitat dau segle XX.

=== Consolidacion e crisi de la democracia ===

Despuei lo començament dau segle XX, la democracia a conoissut mai d'una crisi greva. La prumiera foguèc lo desvolopament dau [[faissisme]] en [[Itàlia]] e en [[Alemanha]] que constituissèc una remesa en causa radicala de las valors democraticas [[liberalisme|liberalas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Milza e Serge Berstein, ''Le Fascisme italien, 1919-1945'', Le Seuil, 1980.&lt;/ref&gt;. La segonda foguèc la longa confrontacion amb lo [[comunisme]] [[URSS|sovietic]] durant la [[Guerra Freja]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert O. Paxton e Julie Hessler, ''L'Europe au XXème siècle'', Taillandier, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' André Fontaine, ''La Tâche Rouge'', Éditions de la Martinière, 2004.&lt;/ref&gt;. Dins los dos cas, la democracia liberala, basaa sus una economia [[capitalisme|capitalista]], sortissèc renforçaa dau conflicte. La chausida d'institucions democraticas per las [[colonialisme|colonias]] [[africa]]nas e [[asia]]ticas vengüas independentas dins lo corrent dels [[ans 1950]]-[[ans 1960|1960]] foguèc un autre argument en favor de la democracia. Pasmens, despuei los [[ans 1980]]-[[ans 1990|1990]], son apareissuts de regimes autoritaris e arbitraris que mantènon formalament un quadre democratic. Aquò es a l'origina de la crisi actuala de la democracia que son foncionament es pauc a cha pauc minat per aquelas derivas.

== Los fondaments teorics ==

=== La sobeiranetat populara ===

{{veire|Sobeiranetat populara}}

Lo principi de [[sobeiranetat populara]] constituís lo fondament [[filosofia|filosofic]] de basa de totas las concepcions democraticas dau poder politic. Afirma que lo poder legitime emana unicament dau pòple e pòt unicament èsser exercit en son nom e a son profiech. Aqueu principi s'opausa a tota teoria dau poder fondaa sus la transcendéncia [[Dieu|divina]], la [[tradicion]] ereditària o la superioritat naturala d'una [[aristocracia]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] ([[1712]]-[[1778]]) ne'n donèc una definicion precisa, e relativament radicala, dins son obratge ''Du Contrat social'' publicat en [[1762]]. Segon eu, la sobeiranetat residís dins la « volontat generala » qu'es l'expression de l'interès comun dau còrs politic, nocion diferenta de la simpla addicion de las volontats individualas. Aquela volontat generala es inalienabla e indivisibla. Segon Rousseau, adversari de la representacion politica, deu èsser exercit directament per lo pòple sobeiran&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert Derathé, ''Jean-Jacques Rousseau et la politique de son temps'', Presses Universitaires de France, 1950.&lt;/ref&gt;.

=== Lo contracte sociau ===

{{veire|Contracte sociau}}

La teoria dau contracte sociau constituís un autre quadre [[filosofia|filosofic]] important per legimitar lo poder politic democratic. L'idea es eissia de la pensaa de [[Thomas Hobbes]] ([[1588]]-[[1679]]) qu'imaginèc, dins lo ''Leviathan'' de [[1651]], un contracte sociau absolutista presentat coma abandon de la [[libertat naturala]] en eschambi d'una seguretat asseguraa per un sobeiran omnipotent&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Anne-Laure Angoulvent, ''Hobbes ou la crise de l'État baroque'', París, Presses Universitaires de France, 1992, 256 p.&lt;/ref&gt;. Rapidament, los [[Sègle dei Lutz|filosòfes de las Lutz]] donèron un aspecte [[liberalisme|liberau]] au concepte. Per exemple, dins los ''Dos Tractats dau Govern Civiu'' de [[1689]], [[John Locke]] ([[1632]]-[[1704]]) ne'n prepausèc una forma novela fondaa sus la proteccion dels drechs naturaus a la vida, a la [[libertat]] e a la [[proprietat]]. Lo consentiment dels governats e lo drech dau pòple de resistir a un govern [[tirania|tiranic]] i venguèron la fònt novela de la legitimitat de l'[[Estat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Michael P. Zuckert, ''Launching Liberalism: On Lockean Political Philosophy'', Lawrence, University Press of Kansas, 2002.&lt;/ref&gt;. Au segle seguent, [[Montesquieu]] ([[1689]]-[[1755]]), completèc aquelas concepcions en desvolopant la teoria de la [[separacion dels poders]] coma proteccion còntra la [[tirania]]. Aquò li permetèc de pausar las basas institucionalas de la democracia liberala moderna&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Louis Althusser, ''Montesquieu, la politique et l'histoire'', París, Presses Universitaires de France, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Domenico Felice, ''Oppressione e libertà. Filosofia e anatomia del dispotismo nell'Esprit des lois di Montesquieu'', Pisa, ETS, 2000.&lt;/ref&gt;.

=== La separacion dels poders ===

{{veire|Separacion dels poders}}

La [[separacion dels poders]] constituís un principi institucionau fondamentau de la democracia liberala moderna. Designa la distribucion de las foncions dau poder politic entre d'organes distints e independents :
* lo [[poder legislatiu]] encharjat de votar las leis.
* lo [[poder executiu]] encharjat d'aplicar las leis.
* lo [[poder judiciari]] encharjat d'interpretar e de sancionar las [[infraccion]]s.
Aquela separacion permet d'empachar la concentracion dau poder entre las mans d'una persona o d'un organe unic, condicion prumiera de la [[tirania]] segon [[Montesquieu]].

=== Los drechs fondamentaus e l'Estat de drech ===

{{veire|Drechs fondamentaus|Estat de drech}}

Lo principi majoritari es pas l'unica basa de la democracia liberala moderna. D'efiech, los regimes democratics actuaus asseguran pereu lo respecte dels drechs fondamentaus dels individús e de las minoritats còntra los abús eventuaus de la majoritat. Lo regime de l'[[Estat de drech]] designa ansin lo concepte d'un poder politic somés au drech e d'una comunautat de ciutadans juridicament egaus. Los drechs fondamentaus constituïsson los limits qu'una majoritat democratica pòt pas franquir sensa abandonar la natura democratic dau regime. Son generalament devesits en dos ensembles regardant los drechs politics de basa (libertat d'expression, libertat d'oponion, drech a un procès equitable, etc.) e los drechs sociaus (drech a la proprietat, drech au trabalh, etc.)&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Xavier Dupré de Boulois, ''Droits et libertés fondamentaux'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Licence », 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Dubey, ''Droit fondamentaux : Libertés, garanties de l’État de droit, droits sociaux et politiques'', vol. II, Basilèa, Helbing Lichtenhahn, 2017, 1264 p.&lt;/ref&gt;.

=== Democracia directa e democracia representativa ===

{{veire|Democracia directa|Democracia representativa}}

La [[democracia directa]] designa una forma de democracia onte los ciutadians exercisson lo poder eles meteisses, sensa intermediari. Èra lo modele de la democracia [[Atenas|atenenca]] e demòra una referéncia per los partisans d'una democracia participativa radicala. La [[democracia representativa]] es fondaa sus l'eleccion de representants per lo còrs civic. Aquelos elegits son encharjats d'exercir lo poder au nom de l'ensemble dels ciutadans. Es lo modele dominant de las democracias modernas. Son principi foguèc teorizat per [[Emmanuel-Joseph Sieyès]] ([[1748]]-[[1836]]) que diferencièc la nacion sobeirana, detenéira dau poder [[constitucion|constituent]], e sos representants elegits, detenèires dau poder constituït. La tension entre democracia directa e democracia representativa es un element centrau de l'istòria de la pensaa democratica. De formas modernas de democracia semi-directa assajan ansin de combinar los avantatges dels dos modeles amb l'utilizacion dau [[referendum]], de vòtes de revocacion dels elegits o de vòtes basats sus d'iniciativas popularas.

== Los modeles e las formas de democrcia ==

=== La democracia liberala ===

{{veire|Democracia liberala}}

La [[democracia liberala]]

4. Les modèles et formes de démocratie es lo modele predominant dins las societats occidentalas contemporaneas. Combina lo principi democratic de la [[sobeiranetat populara]] amb los principis [[liberalisme|liberaus]] de la proteccion dels [[drechs fondamentaus|drechs individuaus]], de la [[separacion dels poders]] e de l'[[Estat de drech]]. Se caracteriza per d'[[eleccion]]s liuras e regularas au [[sufragi universau]], per la pluralitat dels [[partit politic|partits politics]], per la libertat de la [[premsa]], per l'independéncia de la [[justícia]] e per la proteccion de las minoritats&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Francis-Paul Bénoit, ''La démocratie libérale'', París, Presses Universitaires de France, 1978.&lt;/ref&gt;. Aqueu modele foguèc mai que mai teorizat per [[John Stuart Mill]] ([[1806]]-[[1873]]) dins ''Consideracions sus lo Govern Representatiu'' de [[1861]] onte se prononcièc en favor d'un regime democratic organizat a l'entorn de las ideas de representativitat, de debat public e de formacion d'una opinion esclairaa.

=== La democracia sociala ===

{{veire|Democracia sociala}}

La [[democracia sociala]] designa un modele qu'accèpta las institucions de la [[democracia liberala]], mas qu'insistís sus la necessitat de reduire las inegalitats economicas e socialas per arribar a una democracia politica reala e non formala. Es fondaa sus l'idea que la libertat e l'egalitat politicas an ges de sens quand s'acompanhan pas d'un niveu minimom d'egalitat economica e sociala. Es a l'origina de la nocion d'[[Estat-providénçia]] basat sus la redistribucion fiscala, los [[servici public|servicis publics]] universaus e la proteccion sociala.

=== La democracia participativa ===

{{veire|Democracia participativa}}

La [[democracia participativa]] designa un ensemble de practicas e de teorias destinaas a aprigondir e alarjar la participacion dels ciutadans a la vida politica. Es basaa sus l'idea que la legimitat democratica exigissi una implicacion activa dels ciutadans dins la deliberacion e la presa de decision politica. D'experiéncias concretas coma lo budget participatiu de [[Porte Alegre]] en [[Brasil]] o las assemblaas ciutadanas localas son d'illustracions d'aquela forma de democracia.

=== La democracia constitucionala ===

{{veire|Democracia constitucionala}}

La [[democracia constitucionala]] designa un regime caracterizat per un poder democratic enquadrat e limitat per una [[constitucion]] assegurant los drechs fondamentaus e organizant la [[separacion dels poders]]. La justícia constitucionala, incarnaa per de corts o de conseus constitucionalas, jòga un ròtle centrau dins aqueu modele en exercissent un contraròtle sus la conformitat de las leis a la constitucion. Aquò permet de protegir los drechs fondamentaus còntra los abús eventuaus dau legislator majoritari. Pasmens, aqueu modele entraïna una tension importanta entre lo principi democratic de la sobeiranetat de la majoritat e lo principi liberau de la proteccion dels drechs de la majoritat.

=== Las democracias illiberalas e los regimes ibrids ===

{{veire|Democracia illiberala|Regime ibrid}}

Despuei los [[ans 1990]], la [[sciéncia politica]] a desvolopat de conceptes per designar los regimes qu'empruntant de formas institucionalas de la democracia (eleccions, parlament, constitucion, etc) tot en violant sos principis fondamentaus en impausant de limits non justificats a las libertats fondamentalas o en suprimissent la separacion dels poders. Lo terme « democracia illiberala » es ansin sovent adoptat per descriure aquelos regimes ([[Russia]] de [[Vladimir Putin]], [[Ongria]] de [[Viktor Orban]], [[Turquia]] de [[Recep Tayyip Erdogan]], etc.). Lo terme « regime ibrid » designa pusleu de sistemas politics intermediaris entre la democracia vertadiera e l'autoritarisme. Lo [[Marròc]] o lo [[Bangladèsh]] dels [[ans 2020]] son d'exemples de regimes ibrids.

== Las institucions democraticas ==

=== Los sistemas electoraus ===

{{veire|Sistema electorau}}

Los [[sistema electorau|sistemas electoraus]] forman lo mecanisme centrau de las [[democracia representativa|democracias representativas]]. Permèton de traduire las preferéncias dels ciutadans en poder politic. Son destriats :
* los sistemas majoritaris que donan la victòria au candidat aient ganhat lo maximom de sufragis.
* los sistemas proporcionaus que despartisson lo nombre d'elegits en foncion dau nombre de sufragis.
* de sistemas mixtes pòion assajar de mesclar los dos sistemas
Los diferents aprochis an d'efiechs prigonds sus la natura dau sistema partisan, l'estabilitat governamentala e la representativitat de las institucions. D'un biais generau, los sistemas proporcionaus son mai representatius, mas son mens estables car necessitan la mesa en plaça de coalicions mai importantas per dirigir lo païs&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Emeri e Jean-Marie Cotteret, ''Les systèmes électoraux'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1985.&lt;/ref&gt;.

=== Los parlaments e las assemblaas ===

{{veire|Parlament}}

Lo [[parlament]] es l'institucion centrala de la [[democracia representativa]]. Es un organe, elegit directament o indirectament per los ciutadans, qu'es encharjat de votar las leis, de contrarotlar l'executiu e de representar la diversitat de las opinions politicas de la [[societat]]. Los parlaments modernes son generalament compausats d'una o de doas chambras. Dins lo prumier cas, aquò permet d'assegurar una bòna representativitat de la populacion. Los parlaments bicameraus son pasmens sovent privilegiats dins los estats estenduts ont es necessari d'assegurar un equilibri entre la representacion de la populacion generala e aquela de las entitats territòrialas.

=== Los partits politics ===

{{veire|Partit politic}}

Los [[partit politic|partits politics]] son los actors centraus de la democracia representativa moderna. Son d'organizacions destinaas a conquistar e gerir lo poder politic per metre en plaça una politica confòrma a un programa. Asseguran de foncions essencialas dins la vida politica actuala que permèton d'agregar las preferéncias politicas, de recrutar e de formar d'eleits politics, d'estructurar lo debat public e d'organizar la competicion electorala&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Offerlé, ''Les partis politiques'', coll. « Que sais-je ? » (n° 2376), 1987.&lt;/ref&gt;. Pasmens, lor legitimat es mai e mai contestaa per los ciutadans. Aquò mena a l'aparicion de movements ibrids, intermediaris entre lo partit tradicionau e lo movement de massa ([[Podemos]] en [[Espanha]], [[En Marche]] o [[La France Insoumise]] en [[França]]).

=== La justícia constitucionala ===

{{veire|Drech constitucionau}}

Lo [[drech constitucionau]] jòga un ròtle mai e mai important dins las democracias contemporaneas. D'efiech, permet a las corts e als conseus constitucionaus de contrarotlar la conformitat de las leis per rapòrt a la [[constitucion]] e de protegir los drechs fondamentaus. Es ansin una proteccion eficaça còntra los abús d'una majoritat donaa. Pasmens, son desvolopament entraïna de questions quant a la legitimitat democratica d'aqueu contrarotle qu'es generalament exercit per de magistrats non elegits.

=== Los mèdias e l'espaci public ===

{{veire|Premsa}}

La [[libertat de la premsa]] e l'existéncia d'un espaci public pluralista constituïsson de condicions indispensablas au foncionament de la democracia. Los mèdias tènon un ròtle fondamentau dins l'informacion dels ciutadans, la mesa en debat de las questions politicas e lo contrarotle dau poder. Aquò justifica generalament l'existéncia de leis especificas protegissent la [[premsa]], subrenomaa « lo quatren poder », còntra las intervencions dels autres poders. Pasmens, aqueu pilar de la democracia moderna es mai e mai menaçat per la concentracion dels mèdias entre las mans d'interès economics privats, per la logica de l'audimat e, mai recentament, per la revolucion numerica e lo desvolopament de las rets socialas. La qualitat de l'informacion disponibla es ansin vengüa una question centrala dins mai d'un païs.

== Los defís contemporaneus ==

=== La montaa dau populisme ===

{{veire|Populisme}}

Dins son sens mai moderne, lo [[populisme]] designa un estile politic fondat sus l'oposicion entre un pòple vist coma pur e vertuós e un eleit considerat coma corromput e illegitime e sus la revendicacion d'una democracia mai directa e mai autentica còntra de mediacions institucionalas jutjaas defalhentas. Pòt prendre de formas de drecha ([[nacionalisme|nacionalista]], [[xenofobia|xenofoba]], autoritària, etc.) o de senestra (anti-oligarchica, redistributritz, etc.). Los teorians son partejats quant a son interpretacion. Per exemple, [[Ernesto Laclau]] ([[1935]]-[[2014]]) ne'n prepausèc una vision positiva inerenta a tota construccion democratica mentre que de pensaires coma [[Jan-Werner Müller]] (naissut en [[1970]]) lo definisson coma una menaça fondamentala per la [[democracia liberala]] en rason de son refús dau pluralisme. Ansin, lo populisme es una escomessa fòrça discutia dins las democracias contemporaneas.

=== La crisi de la representacion ===

La question de la representativitat politica dels elegits es una autra question greva per las democracias representativas actualas. Es la consequéncia de factors multiples coma l'alunhament entre los elegits e los ciutadans ordinaris, la tecnocratizacion de las discussions politicas, l'escart entre las preferéncias e los interès dels ciutadans e las decisions efectivament presas per lors representants o l'influéncia de grops de pression e dels mercats financiers. Entraïna una abstencion electorala mai e mai importanta, una abséncia d'interès per los actors tradicionaus de la vida politica ([[partit politic|partits]], [[sindicat]]s, etc.) e una desfisança envèrs las institucions o los eleits politics. Aquela crisi de la representacion a d'efiechs importants sus la vida politica que redutz generalament lo sosten portat als partits tradicionaus e favoriza la montaa de movements radicaus (e pas totjorn democratics).

=== Las rets socialas e la desinformacion ===

La [[revolucion numerica]] e lo desvolopament de las rets socialas an fòrça transformat l'espaci public democratic despuei los [[ans 2010]]. D'un caire, an permés una democratizacion de l'accès a l'informacion e a l'expression publica, çò que permetèc a de grops marginalizats d'accedir a una certana visibilitat politica. Pasmens, d'autre caire, las rets socialas an favorizat la fragmentacion de l'espaci public, la difusion massisa de desinformacion, la manipulacion de l'opinion per d'actors interiors o exteriors e una polarizacion creissenta de las discussions politicas. La regulacion d'aquelos mèdias es ansin vengüa una question centrala per l'organizacion dau debat public au sen de las democracias modernas.

=== Las inegalitats economicas ===

Las inegalitats economicas son una menaça anciana per lo foncionament correcte d'institucions democraticas. D'efiech, la concentracion de las richessas engendra una concentracion dau poder politic que los actors economics mai poderós dispausan de mejans considerables per influenciar las decisions politicas au detriment de la màger part dau còrs civic (finançament de movements politics, contrarotle de mèdias, ''lobbying'', etc.). Dins mai d'un païs, existisson de reglas minimalas per reduire l'influéncia de las classas mai aisaas. Pasmens, aquelas legislacions son sovent limitaas e la question financiera es ansin vengüa un element centrau de las campanhas politicas dins fòrça païs. Los [[USA|Estats Units]] son un exemple caracteristic.

=== La question dels enjòcs globaus ===

La democracia moderna es apareissua dins lo quadre de l'Estat-Nacion sobeiran. Pasmens, un nombre mai e mai important d'enjòcs politics fondamentaus (chambiament climatic, regulacion financiera, migracions, pandemias, etc.) passan las frontieras nacionalas e necessitan la mesa en plaça de politicas internacionalas per èsser tractats d'un biais eficaç. Aquò es a l'origina de questions e de debats entre la logica democratica nacionala e la necessitat d'una governança mondiala o d'una democratizacion de las institucions internacionalas existentas. Pasmens, en mai dels problemas relatius a una tala transformacion de la democracia actuala, se pausa egalament la question dau risc de tecnocratizacion e d'alunhament de tota institucion supranacionala.

== Las criticas de la democracia ==

=== Las criticas conservatritz ===

Las criticas [[conservatisme|conservatritz]] de la democracia son relativament ancianas. Tre lo segle XVIII, [[Edmund Burke]] ([[1729]]-[[1797]]), considerat coma un dels paires dau conservatisme moderne, reprochava a la [[Revolucion Francesa]] d'aver destruch las tradicions e las institucions eiretaas de l'Ancian Regime qu'avián assegurat l'estabilitat sociala dau reiaume durant de segles. Dins ''De la Democracia en America'', [[Alexis de Tocqueville]] ([[1805]]-[[1859]]) formulèc una critica mai nuançaa, mas mai prigonda. Segon eu, la democracia èra inevitabla, mas conteniá lo risc intrinsec de la « tirania de la majoritat » e dau « despotisme doç ». Chau donc empachar la formacion d'un [[Estat]] tutelari capable de prendre en charja la vida dels individús au detriment de lor libertat e de lor autonòmia. Los corrents conservators modernes son donc sovent favorables a la democracia liberala, mas s'opausan frequentament a la democracia sociala.

=== Las criticas marxistas e socialistas ===

La critica [[marxisme|marxista]] e [[comunisme|socialista]] de la democracia liberala forma un important pan de la pensaa politica dels segles XIX e XX. Segon ela, la democracia liberala es unicament una democracia formala destinaa a escondre la dominacion politica e economica de la [[borgesiá]] sus la societat. Ansin, lo [[sufragi universau]] e l'egalitat [[drech|juridica]] permetrián pas a las classas popularas, afeblias per las inegalitats economicas, de participar d'un biais vertadier a las institucions o d'aver un poder reau sus lors condicions de vida. Los marxistas considèran donc l'Estat democratic borgés coma un arbitre favorable als interès de la borgesiá e la democracia vertadiera exigiriá una transformacion radicala dels rapòrts economics.

=== Las criticas elitistas ===

Las criticas elitistas de la democracia foguèron principalament formulaa per de teoricians coma [[Vilfredo Pareto]] ([[1848]]-[[1923]]), [[Gaetano Mosca]] ([[1858]]-[[1941]]) e [[Robert Michels]] ([[1876]]-[[1936]]). Segon elas, totas las societats son en realitat dirigias per una minoritat organizaa (un eleit o una classa politica). Dins aqueu quadre, la democracia ven alora un [[mitologia|mite]] [[ideologia|ideologic]] destinat a legitimar aquela dominacion inevitabla. Per descriure aqueu fenomene, Michels formulèc una « lei de l'oligarchia » : totas las organizacions, comprés los movements democratics, son pauc a cha pauc dominaas per una [[oligarchia]] dirigenta. Aquelas criticas son sovent associaas a de discors conservators o autoritaris. Pasmens, pausan de questions sus los limits estructuraus de las democracias actualas.

=== Las criticas postmodernas e postcolonialas ===

Per los pensaires postmodernes e postcoloniaus, la democrocia liberala es un sistema politic estachat a l'Occident. Sa formacion seriá lo resultat d'una exclusion de las [[femna]]s, de las classas popularas, dels [[colonialisme|colonizats]] e, mai generalament, dels non-Europeus. Son universalisme seriá alora la consequéncia d'un particularisme occidentau presentat coma universau. D'autors coma [[Achille Mbembe]] (naissut en [[1957]]) o [[Dipesh Chakrabarty]] (naissut en [[1948]]) prepausan donc de pensar de sistemas democratics a partir d'experiéncias e de tradicions non europeas. A l'ora d'aüra, los resultats son encara limitats e fòrça regimes supausadament fondats sus de tradicions democraticas non occidentalas son de regimes [[dictatura|dictatoriaus]]. De lor caire, las teoricianas [[feminisme|femenistas]] insistisson sus l'exclusion de las femnas de la vida publica democratica e sus la desvaloracion de l'esfera privaa e dau trabalh domestic.

== Eiretatge e actualitat ==

Après un long periòde d'expansion durant la segonda mitat dau segle XX, la democracia coneisse una fasa de reculament despuei los [[ans 2010]]. Lo fenomene tocha tant las democracias emergentas en [[Africa]], en [[Asia]] e en [[America Latina]] que las democracias ben establias en [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]]. Se manifèsta per un afebliment de l'[[Estat de drech]], una reduccion de las libertats civilas, una concentracion dau poder executiu, una aumentacion de las inegalitats economicas e una degradacion de la qualitat dau debat public e de las eleccions. Aquò pren sovent la forma d'una montaa de movements [[populisme|populistas]] susceptibles d'accedir au poder ([[Donald Trump]], [[Javier Milei]], etc.), mas pòt pereu entraïnar una presa dau poder per una junta militara ([[Mali]], [[Nigèr]], etc.), un còp d'Estat institucionau ([[Bolívia]], etc.) o una transformacion dau quadre constitucionau ([[Veneçuèla]], etc.).

De mai, una transicion democratica es un procediment que permet de transformar un regime autoritari en democracia. Es sovent un procediment long, fragile e reversible que sa capitaa necessita la combinason de plusors factors (acòrdi dels eleits politics sus las reglas dau jòc democratic, existéncia d'una societat civila activa e organizaa, volontat populara favorabla a las valors democraticas, contexte economic favorable, etc.). L'abséncia d'un factor pòt menar a una transicion incompleta susceptible de menar a la formacion d'un regime ibrid o a una regression autoritària. L'exemple [[Tunisia|tunisian]] illustra aquelas dificultats. Après una revolucion populara en [[2011]], un regime democratic se formèc dins lo païs. Pasmens, foguèc pauc a cha pauc minat per de divisions au sen de l'eleit e per una situacion economica complicaa. Ansin, en [[2021]], lo president [[Kaïs Saïed]] posquèc suspendre las activitats dau govern e dau parlament e tornar establir un regime [[autocracia|autocratic]].

Pasmens, maugrat sas crisis e sos limits, la democracia demòra l'orizont normatiu dominant de la pensaa politica moderna que sa legitimitat es fondaa sus l'idea simpla, mas poderosa, que ges d'autoritat [[Homo sapiens|umana]] pòt pretendre governar d'autres òmes sensa lor consentiment.

== Annexas ==

=== Ligams internes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Hannah Arendt|Arendt (Hannah)]].
* [[Aristòtel]].
* [[Atenas]].
* [[Ciceron]].
* [[Ciutadanatge]].
* [[Clistenes]].
* [[Constitucion]].
* [[Dictatura]].
* [[Drech]].
* [[Estat]].
* [[Estat de drech]].
* [[Filosofia]].
* [[Jürgen Habermas|Habermas (Jürgen)]].
* [[Thomas Hobbes|Hobbes (Thomas)]].
* [[Thomas Jefferson|Jefferson (Thomas)]].
* [[Ernesto Laclau|Laclau (Ernesto)]].
* [[Liberalisme]].
* [[John Locke|Locke (John)]].
* [[James Madison|Madison (James)]].
* [[John Stuart Mill|Mill (James Stuart)]].
* [[Parlament]].
* [[Partit politic]].
* [[Pericles]].
* [[Politica]].
* [[John Rawls|Rawls (John)]].
* [[Republica]].
* [[Revolucion Francesa]].
* [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau (Jean-Jacques)]].
* [[Separacion dels poders]].
* [[Emmanuel-Joseph Sieyès|Sieyès (Emmanuel-Joseph)]].
* [[Sistema electorau]].
* [[Tirania]].
* [[Alexis de Tocqueville|Tocqueville (Alexis de)]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Politica]]
[[Categoria:Filosofia]]</text>
      <sha1>dxodtrsmbcs2z0p5trx1xc0774yllbu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497063</id>
      <parentid>2497059</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T15:59:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* La tradicion republicana romana */</comment>
      <origin>2497063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37802" sha1="srx2hm93wqkpu243tvsly4j7b0v9jc5" xml:space="preserve">{{Dialècte Vivaroaupenc}}
{{1000 fondamentals}}

La '''democracia''', dau [[grec]] ancian ''dêmokratía'', compausat de ''dèmos'' (« pòple ») e ''kratos'' (« poder »), designa literalament lo « govern dau pòple ». Constituís un dei conceptes [[politica|politics]] mai fondamentaus e mai discutit de l'[[istòria]] de la pensaa [[Homo sapiens|umana]]. Dins son sens mai generau, designa un regime [[Politica|politic]] fondat sus l'exercici dau poder per lo pòple, siá directament siá indirectament per lo mejan de representents elegits, dins lo quadre de reglas assegurant las [[Dreches de l'Òme|libertats fondamentalas]] e l'egalitat [[drech|juridica]] dels [[ciutadanatge|ciutadans]]. Naissua durant l'[[Antiquitat]] [[Grècia antica|Greca]], teorizaa per los [[filosofia|filosòfes]] de las [[Segle de las Lutz|Lutz]] e consacraa per las grandas [[revolucion|revolucions]] dels segles XVIII e XIX, la democracia s'es impausaa pendent lo segle XX coma lo regime de referéncia a l'eschala mondiala, tot en demorant un objecte de contestacion, de reinterpretacion e de crisi permanenta. Aüra, curbe una importanta diversitat de formas institucionalas, de tradicions intellectualas e de practicas politicas. Pasmens, se tròba confrontaa a de defís majors coma lo desvolopament de las inegalitats socialas, lo [[Cambiament climatic|chambiament climatic mondiau]], la crisi de la representacion, lo desvolopament dau [[populisme]] e la generalizacion de la [[desinformacion]].

== Originas e istòria de la democracia ==

=== La democracia atenenca ===

[[Fichièr:Pericles Pio-Clementino Inv269.jpg|thumb|right|[[Pericles]], figura centrala de la [[democracia atenenca]].]]

{{veire|Atenas}}

Es a [[Atenas]], a la fin dau [[segle VI avC]], que la democracia faguèc sa prumiera aparicion coma regime [[politica|politic]] explicitament nomat e teorizat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marie-Françoise Baslez, ''Histoire politique du monde grec antique'', Nathan, 1999, 316 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Mossé, ''Histoire d'une démocratie : Athènes des origines à la conquête macédonienne'', Seuil, coll. « Points Histoire», 1971.&lt;/ref&gt;. D'efiech, après una lonja crisi politicosociala, las reformas de [[Clistenes]], menaas a partir de [[-508|508 avC]], metèron en plaça las basas d'un sistema politic inedit en despartissent lo còrs civic segon una basa territòriala e en instaurant d'institucions fondaas sus la participacion directa dels [[ciutadanatge|ciutadans]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Lévêque e Pierre Vidal-Naquet, ''Clisthène l'Athénien'', Les Belles Lettres, 1974, 163 p.&lt;/ref&gt;. Sota [[Pericles]] ([[-495|495]]-[[-429|429 avC]]), la democracia atenenca agantèc l'apogeu de son poder. Sas institucions principalas èran l’''Ékklesía'', l'assemblaa de l'ensemble dels ciutadans encharjaa de discutir e de votar las [[lei]]s, la ''Boulé'' un conseu encharjat de preparar los trabalhs de l’''Ékklesía'' e l’''Eliaía'', un [[tribunau]] popular compausat de jurats chausits a l'azard.

Lo [[tiratge au sòrt]] jogava un ròtle central dins lo sistema [[Antenas|atenenc]] que permetiá d'assegurar una rotacion de las charjas e una egalitat de principi entre los ciutadans&lt;ref&gt;Dos principis fondamentaus de la democracia greca designavan aquela egalitat : l'isonomia (egalitat juridica) e l'isogoria (egalitat de paraula).&lt;/ref&gt;. Un sistema d'indemnizacion dels ciutadans permetiá pereu la participacion de ciutadans modestes a la vida politica. Aquela democracia directa demòra una referéncia intellectuala majora per lei teoricians de la democracia participativa moderna, mas aviá pasmens de limits considerables. D'efiech, lo [[Ciutadanetat|ciutadanatge]] i èra reservat als [[Òme|òmes]] liures naissuts de parents atenencs, l'[[esclavatge]] èra la basa d'una partia importanta de l'[[economia]] e los forestiers avián pas lo drech de participar a la vida politica de la ciutat.

=== La tradicion republicana romana ===

{{veire|Roma Antica}}

[[Roma Antica|Roma]] foguèc jamai una democracia au sens atenenc dau terme. Pasmens, la [[Republica Romana|tradicion republicana romana]] ([[-509|509]]-[[-27|27 avC]]) aguèc un ròtle important dins la formacion de la pensaa politica occidentala. Lo sistema republican roman combinava d'elements [[aristocracia|aristocratic]], coma un Senat dominat per los patricians, e d'elements democratics coma d'assemblaas popularas (''[[comices]]'') e de magistrats encharjats de defendre los interès dau pòple còntra los abús dels patricians ([[tribun de la pleba|tribuns de la pleba]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François Hinard, ''République romaine'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », Paris, 2000.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Richard Adam, ''Institutions et citoyenneté de la Rome républicaine'', Hachette supérieur, 1996, 160 p.&lt;/ref&gt;. La pensaa politica de [[Ciceron]] ([[-106|106]]-[[-43|43 avC]]) constituís la teorizacion principala dau regime [[republica|republican]]. Dins ''[[De Republica]]'', se prononcièc en favor de l'idea d'una [[constitucion]] mixta organizaa a l'entorn de principis [[monarquia|monarchics]], [[aristocracia|aristocratics]] e democratics per assegurar l'estabilitat dau regime e dau ben comun&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Viktor Pöschl, « Quelques principes fondamentaux de la politique de Cicéron », ''Comptes-rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres'', 131{{a}} annaa, n° 2,‎ 1987, pp. 340-350.&lt;/ref&gt;. Aquela concepcion de la [[republica]], fondaa sus la gestion de la « chausa publica », la separacion dels poders, lo regne de la lei e la vertut civica, anava irrigar prefondament las reflexions dels revolucionaris [[França|francés]] e [[USA|estatsunidencs]] dau segle XVIII.

=== L'Edat Mejana e las prumieras formas de representacion modernas ===

L'[[Edat Mejana]] [[Euròpa|europeu]], dominat per la [[feudalitat]] e la monarchia de drech divin, foguèc pas un periòde democratic. Pasmens, d'institucions e de practicas medievalas pausèron las basas de la representacion politica moderna. Per exemple, las assemblaas d'estats, achampant la [[noblessa]], lo [[clergat]] e lo Tèrç Estat, se desvolopèron dins mai d'un reiaume coma organes consultatius dau poder [[rei|reiau]]. En [[Anglaterra]], la ''[[Magna Carta]]'' de [[1215]] pausèc un principi fondamentau entre lo drech dau sobeiran de levar l'[[impòst]] e lo consentiment dels grands dau reiaume&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Danny Danziger e John Gillingham, ''1215, the year of Magna Carta'', Hodder &amp; Stoughton general, Londres, 2003, 324 p.&lt;/ref&gt;. Aqueu texte amorçèc ansin la limitacion juridica dau poder reiau.

Plusors [[vila]]s [[Itàlia|italianas]] de la fin de l'[[Edat Mejana]] ([[Venècia]], [[Genòa]], [[Florença]], etc.) experimentèron de formas originalas de govern republican fondaas sus la participacion d'una [[oligarchia]] de marchands e de nobles. Sovent fòrça complexas, sas institucions prefiguravan lo foncionament de las institucions representativas modernas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Boško I. Bojović, ''Raguse (Dubrovnik), entre l’Orient et l’Occident (XIIe – XVIIe siècle)'', París, De Boccard, 2011, 275 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Claude Hocquet, ''Venise au Moyen Âge'', París, Belles lettres, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Valeria Polonio, ''L'amministrazione della Res publica genovese fra tre e quattrocento'', Genòa, Società Ligure di Storia Patria, 1977.&lt;/ref&gt;.

=== Las revolucions democraticas dels segles XVII e XVIII ===

Las grandas revolucions dels segles XVII e XVIII, eissias de las transformacions economicas e intellectualas dau [[Umanisme|movement umanista]] e de la [[Segle de las Lutz|filosofia de las Lutz]] foguèron l'eveniment decisiu a l'origina de la democracia moderna. La prumiera revolucion majora foguèc la [[Gloriosa Revolucion]] [[Anglatèrra|anglesa]] de [[1688]] que consacrèc la supremacia dau Parlament sus lo poder reiau e pausèc las basas d'una [[monarchia constitucionala]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Cottret, ''La Glorieuse Révolution d'Angleterre, 1688'', París, Gallimard, 2013.&lt;/ref&gt;. Un an mai tard, lo ''[[Bill of Rights]]'' assegurèc los drechs fondamentaus dels subjectes de la corona e l'independéncia dau Parlament. La segonda revolucion centrala dau periòde foguèc l'[[Guèrra d'Independéncia deis Estats Units|insureccion estatsunidenca]]. D'efiech, aquela revolucion s'acompanhèc d'un important trabalh politic per legitimar l'independéncia dau païs e sa rompedura amb lo [[Reiaume Unit]]. La Declaracion d'Independéncia e la Constitucion dels [[USA|Estats Units]] afirmèron ansin lo principi de l'egalitat entre los òmes, l'existéncia de drechs inalienables (drech a la vida, drech a la [[libertat]], etc.) e organizèron una democracia representativa basaa sus la [[separacion dels poders]], lo [[federalisme]] e un sistèma d'equilibri entre las institucions destinat a empachar la [[tirania]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Lucas Kent Ogden, ''Uniting the States : A Commentary on the American Constitution'', 3{{a}} edicion, Norderstedt, 2015.&lt;/ref&gt;. Enfin, lo tresen eveniment centrau per l'emergéncia de la democracia moderna foguèc la [[Revolucion Francesa]] de [[1789]]. Proclamant los drechs de l'òme e dau ciutadan e l'abolicion dels privilegis de l'Ancian Regime, definiguèc los conceptes de nacion sobeirana, de ciutadanatge universau e d'egalitat civila&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lefebvre, ''La Révolution française'', París, Presses universitaires de France, 1989.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Biard (dir.), ''La Révolution française : une histoire toujours vivante'', París, Tallandier, 2009, 446 p.&lt;/ref&gt;.

=== L'extension dau sufragi ===

Lo segle XIX foguèc marcat per una extension progressiva, conflictuala e inegala dau sufragi. En [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]], lo drech de vòte, inicialament reservat als [[proprietat|proprietaris]] e als contribuidors mai riches ([[sufragi censier]]), foguèc pauc a cha pauc estendut a l'ensemble dels [[òme]]s adults dau lo segle XIX. La reconoissença dau drech de vòte de las femnas foguèc reconoissut mai tardivament, mai que mai durant la prumiera mitat dau segle XX.

=== Consolidacion e crisi de la democracia ===

Despuei lo començament dau segle XX, la democracia a conoissut mai d'una crisi greva. La prumiera foguèc lo desvolopament dau [[faissisme]] en [[Itàlia]] e en [[Alemanha]] que constituissèc una remesa en causa radicala de las valors democraticas [[liberalisme|liberalas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Milza e Serge Berstein, ''Le Fascisme italien, 1919-1945'', Le Seuil, 1980.&lt;/ref&gt;. La segonda foguèc la longa confrontacion amb lo [[comunisme]] [[URSS|sovietic]] durant la [[Guerra Freja]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert O. Paxton e Julie Hessler, ''L'Europe au XXème siècle'', Taillandier, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' André Fontaine, ''La Tâche Rouge'', Éditions de la Martinière, 2004.&lt;/ref&gt;. Dins los dos cas, la democracia liberala, basaa sus una economia [[capitalisme|capitalista]], sortissèc renforçaa dau conflicte. La chausida d'institucions democraticas per las [[colonialisme|colonias]] [[africa]]nas e [[asia]]ticas vengüas independentas dins lo corrent dels [[ans 1950]]-[[ans 1960|1960]] foguèc un autre argument en favor de la democracia. Pasmens, despuei los [[ans 1980]]-[[ans 1990|1990]], son apareissuts de regimes autoritaris e arbitraris que mantènon formalament un quadre democratic. Aquò es a l'origina de la crisi actuala de la democracia que son foncionament es pauc a cha pauc minat per aquelas derivas.

== Los fondaments teorics ==

=== La sobeiranetat populara ===

{{veire|Sobeiranetat populara}}

Lo principi de [[sobeiranetat populara]] constituís lo fondament [[filosofia|filosofic]] de basa de totas las concepcions democraticas dau poder politic. Afirma que lo poder legitime emana unicament dau pòple e pòt unicament èsser exercit en son nom e a son profiech. Aqueu principi s'opausa a tota teoria dau poder fondaa sus la transcendéncia [[Dieu|divina]], la [[tradicion]] ereditària o la superioritat naturala d'una [[aristocracia]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] ([[1712]]-[[1778]]) ne'n donèc una definicion precisa, e relativament radicala, dins son obratge ''Du Contrat social'' publicat en [[1762]]. Segon eu, la sobeiranetat residís dins la « volontat generala » qu'es l'expression de l'interès comun dau còrs politic, nocion diferenta de la simpla addicion de las volontats individualas. Aquela volontat generala es inalienabla e indivisibla. Segon Rousseau, adversari de la representacion politica, deu èsser exercit directament per lo pòple sobeiran&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert Derathé, ''Jean-Jacques Rousseau et la politique de son temps'', Presses Universitaires de France, 1950.&lt;/ref&gt;.

=== Lo contracte sociau ===

{{veire|Contracte sociau}}

La teoria dau contracte sociau constituís un autre quadre [[filosofia|filosofic]] important per legimitar lo poder politic democratic. L'idea es eissia de la pensaa de [[Thomas Hobbes]] ([[1588]]-[[1679]]) qu'imaginèc, dins lo ''Leviathan'' de [[1651]], un contracte sociau absolutista presentat coma abandon de la [[libertat naturala]] en eschambi d'una seguretat asseguraa per un sobeiran omnipotent&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Anne-Laure Angoulvent, ''Hobbes ou la crise de l'État baroque'', París, Presses Universitaires de France, 1992, 256 p.&lt;/ref&gt;. Rapidament, los [[Sègle dei Lutz|filosòfes de las Lutz]] donèron un aspecte [[liberalisme|liberau]] au concepte. Per exemple, dins los ''Dos Tractats dau Govern Civiu'' de [[1689]], [[John Locke]] ([[1632]]-[[1704]]) ne'n prepausèc una forma novela fondaa sus la proteccion dels drechs naturaus a la vida, a la [[libertat]] e a la [[proprietat]]. Lo consentiment dels governats e lo drech dau pòple de resistir a un govern [[tirania|tiranic]] i venguèron la fònt novela de la legitimitat de l'[[Estat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Michael P. Zuckert, ''Launching Liberalism: On Lockean Political Philosophy'', Lawrence, University Press of Kansas, 2002.&lt;/ref&gt;. Au segle seguent, [[Montesquieu]] ([[1689]]-[[1755]]), completèc aquelas concepcions en desvolopant la teoria de la [[separacion dels poders]] coma proteccion còntra la [[tirania]]. Aquò li permetèc de pausar las basas institucionalas de la democracia liberala moderna&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Louis Althusser, ''Montesquieu, la politique et l'histoire'', París, Presses Universitaires de France, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Domenico Felice, ''Oppressione e libertà. Filosofia e anatomia del dispotismo nell'Esprit des lois di Montesquieu'', Pisa, ETS, 2000.&lt;/ref&gt;.

=== La separacion dels poders ===

{{veire|Separacion dels poders}}

La [[separacion dels poders]] constituís un principi institucionau fondamentau de la democracia liberala moderna. Designa la distribucion de las foncions dau poder politic entre d'organes distints e independents :
* lo [[poder legislatiu]] encharjat de votar las leis.
* lo [[poder executiu]] encharjat d'aplicar las leis.
* lo [[poder judiciari]] encharjat d'interpretar e de sancionar las [[infraccion]]s.
Aquela separacion permet d'empachar la concentracion dau poder entre las mans d'una persona o d'un organe unic, condicion prumiera de la [[tirania]] segon [[Montesquieu]].

=== Los drechs fondamentaus e l'Estat de drech ===

{{veire|Drechs fondamentaus|Estat de drech}}

Lo principi majoritari es pas l'unica basa de la democracia liberala moderna. D'efiech, los regimes democratics actuaus asseguran pereu lo respecte dels drechs fondamentaus dels individús e de las minoritats còntra los abús eventuaus de la majoritat. Lo regime de l'[[Estat de drech]] designa ansin lo concepte d'un poder politic somés au drech e d'una comunautat de ciutadans juridicament egaus. Los drechs fondamentaus constituïsson los limits qu'una majoritat democratica pòt pas franquir sensa abandonar la natura democratic dau regime. Son generalament devesits en dos ensembles regardant los drechs politics de basa (libertat d'expression, libertat d'oponion, drech a un procès equitable, etc.) e los drechs sociaus (drech a la proprietat, drech au trabalh, etc.)&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Xavier Dupré de Boulois, ''Droits et libertés fondamentaux'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Licence », 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Dubey, ''Droit fondamentaux : Libertés, garanties de l’État de droit, droits sociaux et politiques'', vol. II, Basilèa, Helbing Lichtenhahn, 2017, 1264 p.&lt;/ref&gt;.

=== Democracia directa e democracia representativa ===

{{veire|Democracia directa|Democracia representativa}}

La [[democracia directa]] designa una forma de democracia onte los ciutadians exercisson lo poder eles meteisses, sensa intermediari. Èra lo modele de la democracia [[Atenas|atenenca]] e demòra una referéncia per los partisans d'una democracia participativa radicala. La [[democracia representativa]] es fondaa sus l'eleccion de representants per lo còrs civic. Aquelos elegits son encharjats d'exercir lo poder au nom de l'ensemble dels ciutadans. Es lo modele dominant de las democracias modernas. Son principi foguèc teorizat per [[Emmanuel-Joseph Sieyès]] ([[1748]]-[[1836]]) que diferencièc la nacion sobeirana, detenéira dau poder [[constitucion|constituent]], e sos representants elegits, detenèires dau poder constituït. La tension entre democracia directa e democracia representativa es un element centrau de l'istòria de la pensaa democratica. De formas modernas de democracia semi-directa assajan ansin de combinar los avantatges dels dos modeles amb l'utilizacion dau [[referendum]], de vòtes de revocacion dels elegits o de vòtes basats sus d'iniciativas popularas.

== Los modeles e las formas de democrcia ==

=== La democracia liberala ===

{{veire|Democracia liberala}}

La [[democracia liberala]]

4. Les modèles et formes de démocratie es lo modele predominant dins las societats occidentalas contemporaneas. Combina lo principi democratic de la [[sobeiranetat populara]] amb los principis [[liberalisme|liberaus]] de la proteccion dels [[drechs fondamentaus|drechs individuaus]], de la [[separacion dels poders]] e de l'[[Estat de drech]]. Se caracteriza per d'[[eleccion]]s liuras e regularas au [[sufragi universau]], per la pluralitat dels [[partit politic|partits politics]], per la libertat de la [[premsa]], per l'independéncia de la [[justícia]] e per la proteccion de las minoritats&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Francis-Paul Bénoit, ''La démocratie libérale'', París, Presses Universitaires de France, 1978.&lt;/ref&gt;. Aqueu modele foguèc mai que mai teorizat per [[John Stuart Mill]] ([[1806]]-[[1873]]) dins ''Consideracions sus lo Govern Representatiu'' de [[1861]] onte se prononcièc en favor d'un regime democratic organizat a l'entorn de las ideas de representativitat, de debat public e de formacion d'una opinion esclairaa.

=== La democracia sociala ===

{{veire|Democracia sociala}}

La [[democracia sociala]] designa un modele qu'accèpta las institucions de la [[democracia liberala]], mas qu'insistís sus la necessitat de reduire las inegalitats economicas e socialas per arribar a una democracia politica reala e non formala. Es fondaa sus l'idea que la libertat e l'egalitat politicas an ges de sens quand s'acompanhan pas d'un niveu minimom d'egalitat economica e sociala. Es a l'origina de la nocion d'[[Estat-providénçia]] basat sus la redistribucion fiscala, los [[servici public|servicis publics]] universaus e la proteccion sociala.

=== La democracia participativa ===

{{veire|Democracia participativa}}

La [[democracia participativa]] designa un ensemble de practicas e de teorias destinaas a aprigondir e alarjar la participacion dels ciutadans a la vida politica. Es basaa sus l'idea que la legimitat democratica exigissi una implicacion activa dels ciutadans dins la deliberacion e la presa de decision politica. D'experiéncias concretas coma lo budget participatiu de [[Porte Alegre]] en [[Brasil]] o las assemblaas ciutadanas localas son d'illustracions d'aquela forma de democracia.

=== La democracia constitucionala ===

{{veire|Democracia constitucionala}}

La [[democracia constitucionala]] designa un regime caracterizat per un poder democratic enquadrat e limitat per una [[constitucion]] assegurant los drechs fondamentaus e organizant la [[separacion dels poders]]. La justícia constitucionala, incarnaa per de corts o de conseus constitucionalas, jòga un ròtle centrau dins aqueu modele en exercissent un contraròtle sus la conformitat de las leis a la constitucion. Aquò permet de protegir los drechs fondamentaus còntra los abús eventuaus dau legislator majoritari. Pasmens, aqueu modele entraïna una tension importanta entre lo principi democratic de la sobeiranetat de la majoritat e lo principi liberau de la proteccion dels drechs de la majoritat.

=== Las democracias illiberalas e los regimes ibrids ===

{{veire|Democracia illiberala|Regime ibrid}}

Despuei los [[ans 1990]], la [[sciéncia politica]] a desvolopat de conceptes per designar los regimes qu'empruntant de formas institucionalas de la democracia (eleccions, parlament, constitucion, etc) tot en violant sos principis fondamentaus en impausant de limits non justificats a las libertats fondamentalas o en suprimissent la separacion dels poders. Lo terme « democracia illiberala » es ansin sovent adoptat per descriure aquelos regimes ([[Russia]] de [[Vladimir Putin]], [[Ongria]] de [[Viktor Orban]], [[Turquia]] de [[Recep Tayyip Erdogan]], etc.). Lo terme « regime ibrid » designa pusleu de sistemas politics intermediaris entre la democracia vertadiera e l'autoritarisme. Lo [[Marròc]] o lo [[Bangladèsh]] dels [[ans 2020]] son d'exemples de regimes ibrids.

== Las institucions democraticas ==

=== Los sistemas electoraus ===

{{veire|Sistema electorau}}

Los [[sistema electorau|sistemas electoraus]] forman lo mecanisme centrau de las [[democracia representativa|democracias representativas]]. Permèton de traduire las preferéncias dels ciutadans en poder politic. Son destriats :
* los sistemas majoritaris que donan la victòria au candidat aient ganhat lo maximom de sufragis.
* los sistemas proporcionaus que despartisson lo nombre d'elegits en foncion dau nombre de sufragis.
* de sistemas mixtes pòion assajar de mesclar los dos sistemas
Los diferents aprochis an d'efiechs prigonds sus la natura dau sistema partisan, l'estabilitat governamentala e la representativitat de las institucions. D'un biais generau, los sistemas proporcionaus son mai representatius, mas son mens estables car necessitan la mesa en plaça de coalicions mai importantas per dirigir lo païs&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Emeri e Jean-Marie Cotteret, ''Les systèmes électoraux'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1985.&lt;/ref&gt;.

=== Los parlaments e las assemblaas ===

{{veire|Parlament}}

Lo [[parlament]] es l'institucion centrala de la [[democracia representativa]]. Es un organe, elegit directament o indirectament per los ciutadans, qu'es encharjat de votar las leis, de contrarotlar l'executiu e de representar la diversitat de las opinions politicas de la [[societat]]. Los parlaments modernes son generalament compausats d'una o de doas chambras. Dins lo prumier cas, aquò permet d'assegurar una bòna representativitat de la populacion. Los parlaments bicameraus son pasmens sovent privilegiats dins los estats estenduts ont es necessari d'assegurar un equilibri entre la representacion de la populacion generala e aquela de las entitats territòrialas.

=== Los partits politics ===

{{veire|Partit politic}}

Los [[partit politic|partits politics]] son los actors centraus de la democracia representativa moderna. Son d'organizacions destinaas a conquistar e gerir lo poder politic per metre en plaça una politica confòrma a un programa. Asseguran de foncions essencialas dins la vida politica actuala que permèton d'agregar las preferéncias politicas, de recrutar e de formar d'eleits politics, d'estructurar lo debat public e d'organizar la competicion electorala&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Offerlé, ''Les partis politiques'', coll. « Que sais-je ? » (n° 2376), 1987.&lt;/ref&gt;. Pasmens, lor legitimat es mai e mai contestaa per los ciutadans. Aquò mena a l'aparicion de movements ibrids, intermediaris entre lo partit tradicionau e lo movement de massa ([[Podemos]] en [[Espanha]], [[En Marche]] o [[La France Insoumise]] en [[França]]).

=== La justícia constitucionala ===

{{veire|Drech constitucionau}}

Lo [[drech constitucionau]] jòga un ròtle mai e mai important dins las democracias contemporaneas. D'efiech, permet a las corts e als conseus constitucionaus de contrarotlar la conformitat de las leis per rapòrt a la [[constitucion]] e de protegir los drechs fondamentaus. Es ansin una proteccion eficaça còntra los abús d'una majoritat donaa. Pasmens, son desvolopament entraïna de questions quant a la legitimitat democratica d'aqueu contrarotle qu'es generalament exercit per de magistrats non elegits.

=== Los mèdias e l'espaci public ===

{{veire|Premsa}}

La [[libertat de la premsa]] e l'existéncia d'un espaci public pluralista constituïsson de condicions indispensablas au foncionament de la democracia. Los mèdias tènon un ròtle fondamentau dins l'informacion dels ciutadans, la mesa en debat de las questions politicas e lo contrarotle dau poder. Aquò justifica generalament l'existéncia de leis especificas protegissent la [[premsa]], subrenomaa « lo quatren poder », còntra las intervencions dels autres poders. Pasmens, aqueu pilar de la democracia moderna es mai e mai menaçat per la concentracion dels mèdias entre las mans d'interès economics privats, per la logica de l'audimat e, mai recentament, per la revolucion numerica e lo desvolopament de las rets socialas. La qualitat de l'informacion disponibla es ansin vengüa una question centrala dins mai d'un païs.

== Los defís contemporaneus ==

=== La montaa dau populisme ===

{{veire|Populisme}}

Dins son sens mai moderne, lo [[populisme]] designa un estile politic fondat sus l'oposicion entre un pòple vist coma pur e vertuós e un eleit considerat coma corromput e illegitime e sus la revendicacion d'una democracia mai directa e mai autentica còntra de mediacions institucionalas jutjaas defalhentas. Pòt prendre de formas de drecha ([[nacionalisme|nacionalista]], [[xenofobia|xenofoba]], autoritària, etc.) o de senestra (anti-oligarchica, redistributritz, etc.). Los teorians son partejats quant a son interpretacion. Per exemple, [[Ernesto Laclau]] ([[1935]]-[[2014]]) ne'n prepausèc una vision positiva inerenta a tota construccion democratica mentre que de pensaires coma [[Jan-Werner Müller]] (naissut en [[1970]]) lo definisson coma una menaça fondamentala per la [[democracia liberala]] en rason de son refús dau pluralisme. Ansin, lo populisme es una escomessa fòrça discutia dins las democracias contemporaneas.

=== La crisi de la representacion ===

La question de la representativitat politica dels elegits es una autra question greva per las democracias representativas actualas. Es la consequéncia de factors multiples coma l'alunhament entre los elegits e los ciutadans ordinaris, la tecnocratizacion de las discussions politicas, l'escart entre las preferéncias e los interès dels ciutadans e las decisions efectivament presas per lors representants o l'influéncia de grops de pression e dels mercats financiers. Entraïna una abstencion electorala mai e mai importanta, una abséncia d'interès per los actors tradicionaus de la vida politica ([[partit politic|partits]], [[sindicat]]s, etc.) e una desfisança envèrs las institucions o los eleits politics. Aquela crisi de la representacion a d'efiechs importants sus la vida politica que redutz generalament lo sosten portat als partits tradicionaus e favoriza la montaa de movements radicaus (e pas totjorn democratics).

=== Las rets socialas e la desinformacion ===

La [[revolucion numerica]] e lo desvolopament de las rets socialas an fòrça transformat l'espaci public democratic despuei los [[ans 2010]]. D'un caire, an permés una democratizacion de l'accès a l'informacion e a l'expression publica, çò que permetèc a de grops marginalizats d'accedir a una certana visibilitat politica. Pasmens, d'autre caire, las rets socialas an favorizat la fragmentacion de l'espaci public, la difusion massisa de desinformacion, la manipulacion de l'opinion per d'actors interiors o exteriors e una polarizacion creissenta de las discussions politicas. La regulacion d'aquelos mèdias es ansin vengüa una question centrala per l'organizacion dau debat public au sen de las democracias modernas.

=== Las inegalitats economicas ===

Las inegalitats economicas son una menaça anciana per lo foncionament correcte d'institucions democraticas. D'efiech, la concentracion de las richessas engendra una concentracion dau poder politic que los actors economics mai poderós dispausan de mejans considerables per influenciar las decisions politicas au detriment de la màger part dau còrs civic (finançament de movements politics, contrarotle de mèdias, ''lobbying'', etc.). Dins mai d'un païs, existisson de reglas minimalas per reduire l'influéncia de las classas mai aisaas. Pasmens, aquelas legislacions son sovent limitaas e la question financiera es ansin vengüa un element centrau de las campanhas politicas dins fòrça païs. Los [[USA|Estats Units]] son un exemple caracteristic.

=== La question dels enjòcs globaus ===

La democracia moderna es apareissua dins lo quadre de l'Estat-Nacion sobeiran. Pasmens, un nombre mai e mai important d'enjòcs politics fondamentaus (chambiament climatic, regulacion financiera, migracions, pandemias, etc.) passan las frontieras nacionalas e necessitan la mesa en plaça de politicas internacionalas per èsser tractats d'un biais eficaç. Aquò es a l'origina de questions e de debats entre la logica democratica nacionala e la necessitat d'una governança mondiala o d'una democratizacion de las institucions internacionalas existentas. Pasmens, en mai dels problemas relatius a una tala transformacion de la democracia actuala, se pausa egalament la question dau risc de tecnocratizacion e d'alunhament de tota institucion supranacionala.

== Las criticas de la democracia ==

=== Las criticas conservatritz ===

Las criticas [[conservatisme|conservatritz]] de la democracia son relativament ancianas. Tre lo segle XVIII, [[Edmund Burke]] ([[1729]]-[[1797]]), considerat coma un dels paires dau conservatisme moderne, reprochava a la [[Revolucion Francesa]] d'aver destruch las tradicions e las institucions eiretaas de l'Ancian Regime qu'avián assegurat l'estabilitat sociala dau reiaume durant de segles. Dins ''De la Democracia en America'', [[Alexis de Tocqueville]] ([[1805]]-[[1859]]) formulèc una critica mai nuançaa, mas mai prigonda. Segon eu, la democracia èra inevitabla, mas conteniá lo risc intrinsec de la « tirania de la majoritat » e dau « despotisme doç ». Chau donc empachar la formacion d'un [[Estat]] tutelari capable de prendre en charja la vida dels individús au detriment de lor libertat e de lor autonòmia. Los corrents conservators modernes son donc sovent favorables a la democracia liberala, mas s'opausan frequentament a la democracia sociala.

=== Las criticas marxistas e socialistas ===

La critica [[marxisme|marxista]] e [[comunisme|socialista]] de la democracia liberala forma un important pan de la pensaa politica dels segles XIX e XX. Segon ela, la democracia liberala es unicament una democracia formala destinaa a escondre la dominacion politica e economica de la [[borgesiá]] sus la societat. Ansin, lo [[sufragi universau]] e l'egalitat [[drech|juridica]] permetrián pas a las classas popularas, afeblias per las inegalitats economicas, de participar d'un biais vertadier a las institucions o d'aver un poder reau sus lors condicions de vida. Los marxistas considèran donc l'Estat democratic borgés coma un arbitre favorable als interès de la borgesiá e la democracia vertadiera exigiriá una transformacion radicala dels rapòrts economics.

=== Las criticas elitistas ===

Las criticas elitistas de la democracia foguèron principalament formulaa per de teoricians coma [[Vilfredo Pareto]] ([[1848]]-[[1923]]), [[Gaetano Mosca]] ([[1858]]-[[1941]]) e [[Robert Michels]] ([[1876]]-[[1936]]). Segon elas, totas las societats son en realitat dirigias per una minoritat organizaa (un eleit o una classa politica). Dins aqueu quadre, la democracia ven alora un [[mitologia|mite]] [[ideologia|ideologic]] destinat a legitimar aquela dominacion inevitabla. Per descriure aqueu fenomene, Michels formulèc una « lei de l'oligarchia » : totas las organizacions, comprés los movements democratics, son pauc a cha pauc dominaas per una [[oligarchia]] dirigenta. Aquelas criticas son sovent associaas a de discors conservators o autoritaris. Pasmens, pausan de questions sus los limits estructuraus de las democracias actualas.

=== Las criticas postmodernas e postcolonialas ===

Per los pensaires postmodernes e postcoloniaus, la democrocia liberala es un sistema politic estachat a l'Occident. Sa formacion seriá lo resultat d'una exclusion de las [[femna]]s, de las classas popularas, dels [[colonialisme|colonizats]] e, mai generalament, dels non-Europeus. Son universalisme seriá alora la consequéncia d'un particularisme occidentau presentat coma universau. D'autors coma [[Achille Mbembe]] (naissut en [[1957]]) o [[Dipesh Chakrabarty]] (naissut en [[1948]]) prepausan donc de pensar de sistemas democratics a partir d'experiéncias e de tradicions non europeas. A l'ora d'aüra, los resultats son encara limitats e fòrça regimes supausadament fondats sus de tradicions democraticas non occidentalas son de regimes [[dictatura|dictatoriaus]]. De lor caire, las teoricianas [[feminisme|femenistas]] insistisson sus l'exclusion de las femnas de la vida publica democratica e sus la desvaloracion de l'esfera privaa e dau trabalh domestic.

== Eiretatge e actualitat ==

Après un long periòde d'expansion durant la segonda mitat dau segle XX, la democracia coneisse una fasa de reculament despuei los [[ans 2010]]. Lo fenomene tocha tant las democracias emergentas en [[Africa]], en [[Asia]] e en [[America Latina]] que las democracias ben establias en [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]]. Se manifèsta per un afebliment de l'[[Estat de drech]], una reduccion de las libertats civilas, una concentracion dau poder executiu, una aumentacion de las inegalitats economicas e una degradacion de la qualitat dau debat public e de las eleccions. Aquò pren sovent la forma d'una montaa de movements [[populisme|populistas]] susceptibles d'accedir au poder ([[Donald Trump]], [[Javier Milei]], etc.), mas pòt pereu entraïnar una presa dau poder per una junta militara ([[Mali]], [[Nigèr]], etc.), un còp d'Estat institucionau ([[Bolívia]], etc.) o una transformacion dau quadre constitucionau ([[Veneçuèla]], etc.).

De mai, una transicion democratica es un procediment que permet de transformar un regime autoritari en democracia. Es sovent un procediment long, fragile e reversible que sa capitaa necessita la combinason de plusors factors (acòrdi dels eleits politics sus las reglas dau jòc democratic, existéncia d'una societat civila activa e organizaa, volontat populara favorabla a las valors democraticas, contexte economic favorable, etc.). L'abséncia d'un factor pòt menar a una transicion incompleta susceptible de menar a la formacion d'un regime ibrid o a una regression autoritària. L'exemple [[Tunisia|tunisian]] illustra aquelas dificultats. Après una revolucion populara en [[2011]], un regime democratic se formèc dins lo païs. Pasmens, foguèc pauc a cha pauc minat per de divisions au sen de l'eleit e per una situacion economica complicaa. Ansin, en [[2021]], lo president [[Kaïs Saïed]] posquèc suspendre las activitats dau govern e dau parlament e tornar establir un regime [[autocracia|autocratic]].

Pasmens, maugrat sas crisis e sos limits, la democracia demòra l'orizont normatiu dominant de la pensaa politica moderna que sa legitimitat es fondaa sus l'idea simpla, mas poderosa, que ges d'autoritat [[Homo sapiens|umana]] pòt pretendre governar d'autres òmes sensa lor consentiment.

== Annexas ==

=== Ligams internes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Hannah Arendt|Arendt (Hannah)]].
* [[Aristòtel]].
* [[Atenas]].
* [[Ciceron]].
* [[Ciutadanatge]].
* [[Clistenes]].
* [[Constitucion]].
* [[Dictatura]].
* [[Drech]].
* [[Estat]].
* [[Estat de drech]].
* [[Filosofia]].
* [[Jürgen Habermas|Habermas (Jürgen)]].
* [[Thomas Hobbes|Hobbes (Thomas)]].
* [[Thomas Jefferson|Jefferson (Thomas)]].
* [[Ernesto Laclau|Laclau (Ernesto)]].
* [[Liberalisme]].
* [[John Locke|Locke (John)]].
* [[James Madison|Madison (James)]].
* [[John Stuart Mill|Mill (James Stuart)]].
* [[Parlament]].
* [[Partit politic]].
* [[Pericles]].
* [[Politica]].
* [[John Rawls|Rawls (John)]].
* [[Republica]].
* [[Revolucion Francesa]].
* [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau (Jean-Jacques)]].
* [[Separacion dels poders]].
* [[Emmanuel-Joseph Sieyès|Sieyès (Emmanuel-Joseph)]].
* [[Sistema electorau]].
* [[Tirania]].
* [[Alexis de Tocqueville|Tocqueville (Alexis de)]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Politica]]
[[Categoria:Filosofia]]</text>
      <sha1>srx2hm93wqkpu243tvsly4j7b0v9jc5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497064</id>
      <parentid>2497063</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T16:06:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* La tradicion republicana romana */</comment>
      <origin>2497064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38124" sha1="npdtss8ul6q4sqgsfrs5e9xq444zwv8" xml:space="preserve">{{Dialècte Vivaroaupenc}}
{{1000 fondamentals}}

La '''democracia''', dau [[grec]] ancian ''dêmokratía'', compausat de ''dèmos'' (« pòple ») e ''kratos'' (« poder »), designa literalament lo « govern dau pòple ». Constituís un dei conceptes [[politica|politics]] mai fondamentaus e mai discutit de l'[[istòria]] de la pensaa [[Homo sapiens|umana]]. Dins son sens mai generau, designa un regime [[Politica|politic]] fondat sus l'exercici dau poder per lo pòple, siá directament siá indirectament per lo mejan de representents elegits, dins lo quadre de reglas assegurant las [[Dreches de l'Òme|libertats fondamentalas]] e l'egalitat [[drech|juridica]] dels [[ciutadanatge|ciutadans]]. Naissua durant l'[[Antiquitat]] [[Grècia antica|Greca]], teorizaa per los [[filosofia|filosòfes]] de las [[Segle de las Lutz|Lutz]] e consacraa per las grandas [[revolucion|revolucions]] dels segles XVIII e XIX, la democracia s'es impausaa pendent lo segle XX coma lo regime de referéncia a l'eschala mondiala, tot en demorant un objecte de contestacion, de reinterpretacion e de crisi permanenta. Aüra, curbe una importanta diversitat de formas institucionalas, de tradicions intellectualas e de practicas politicas. Pasmens, se tròba confrontaa a de defís majors coma lo desvolopament de las inegalitats socialas, lo [[Cambiament climatic|chambiament climatic mondiau]], la crisi de la representacion, lo desvolopament dau [[populisme]] e la generalizacion de la [[desinformacion]].

== Originas e istòria de la democracia ==

=== La democracia atenenca ===

[[Fichièr:Pericles Pio-Clementino Inv269.jpg|thumb|right|[[Pericles]], figura centrala de la [[democracia atenenca]].]]

{{veire|Atenas}}

Es a [[Atenas]], a la fin dau [[segle VI avC]], que la democracia faguèc sa prumiera aparicion coma regime [[politica|politic]] explicitament nomat e teorizat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marie-Françoise Baslez, ''Histoire politique du monde grec antique'', Nathan, 1999, 316 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Mossé, ''Histoire d'une démocratie : Athènes des origines à la conquête macédonienne'', Seuil, coll. « Points Histoire», 1971.&lt;/ref&gt;. D'efiech, après una lonja crisi politicosociala, las reformas de [[Clistenes]], menaas a partir de [[-508|508 avC]], metèron en plaça las basas d'un sistema politic inedit en despartissent lo còrs civic segon una basa territòriala e en instaurant d'institucions fondaas sus la participacion directa dels [[ciutadanatge|ciutadans]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Lévêque e Pierre Vidal-Naquet, ''Clisthène l'Athénien'', Les Belles Lettres, 1974, 163 p.&lt;/ref&gt;. Sota [[Pericles]] ([[-495|495]]-[[-429|429 avC]]), la democracia atenenca agantèc l'apogeu de son poder. Sas institucions principalas èran l’''Ékklesía'', l'assemblaa de l'ensemble dels ciutadans encharjaa de discutir e de votar las [[lei]]s, la ''Boulé'' un conseu encharjat de preparar los trabalhs de l’''Ékklesía'' e l’''Eliaía'', un [[tribunau]] popular compausat de jurats chausits a l'azard.

Lo [[tiratge au sòrt]] jogava un ròtle central dins lo sistema [[Antenas|atenenc]] que permetiá d'assegurar una rotacion de las charjas e una egalitat de principi entre los ciutadans&lt;ref&gt;Dos principis fondamentaus de la democracia greca designavan aquela egalitat : l'isonomia (egalitat juridica) e l'isogoria (egalitat de paraula).&lt;/ref&gt;. Un sistema d'indemnizacion dels ciutadans permetiá pereu la participacion de ciutadans modestes a la vida politica. Aquela democracia directa demòra una referéncia intellectuala majora per lei teoricians de la democracia participativa moderna, mas aviá pasmens de limits considerables. D'efiech, lo [[Ciutadanetat|ciutadanatge]] i èra reservat als [[Òme|òmes]] liures naissuts de parents atenencs, l'[[esclavatge]] èra la basa d'una partia importanta de l'[[economia]] e los forestiers avián pas lo drech de participar a la vida politica de la ciutat.

=== La tradicion republicana romana ===

{{veire|Roma Antica}}

[[Roma Antica|Roma]] foguèc jamai una democracia au sens atenenc dau terme. Pasmens, la [[Republica Romana|tradicion republicana romana]] ([[-509|509]]-[[-27|27 avC]]) aguèc un ròtle important dins la formacion de la pensaa politica occidentala. Lo sistema republican roman combinava d'elements [[aristocracia|aristocratic]], coma un [[Senat roman|Senat]] dominat per los patricians, e d'elements democratics coma d'assemblaas popularas (''[[comices]]'') e de magistrats encharjats de defendre los interès dau pòple còntra los abús dels patricians ([[tribun de la pleba|tribuns de la pleba]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François Hinard, ''République romaine'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », Paris, 2000.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Richard Adam, ''Institutions et citoyenneté de la Rome républicaine'', Hachette supérieur, 1996, 160 p.&lt;/ref&gt;. La pensaa politica de [[Ciceron]] ([[-106|106]]-[[-43|43 avC]]) constituís la teorizacion principala dau regime [[republica|republican]]. Dins ''[[De Republica]]'', se prononcièc en favor de l'idea d'una [[constitucion]] mixta organizaa a l'entorn de principis [[monarquia|monarchics]], [[aristocracia|aristocratics]] e democratics per assegurar l'estabilitat dau regime e dau ben comun&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Viktor Pöschl, « Quelques principes fondamentaux de la politique de Cicéron », ''Comptes-rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres'', 131{{a}} annaa, n° 2,‎ 1987, pp. 340-350.&lt;/ref&gt;. Aquela concepcion de la [[republica]], fondaa sus la gestion de la « chausa publica », la [[separacion dels poders]], lo regne de la lei e la [[vertut]] civica, anava irrigar prefondament las reflexions dels [[Revolucion|revolucionaris]] [[França|francés]] e [[USA|estatsunidencs]] dau segle XVIII.

=== L'Edat Mejana e las prumieras formas de representacion modernas ===

L'[[Edat Mejana]] [[Euròpa|europeu]], dominat per la [[feudalitat]] e la [[Monarquia|monarchia]] de drech divin, foguèc pas un periòde democratic. Pasmens, d'institucions e de practicas medievalas pausèron las basas de la representacion politica moderna. Per exemple, las assemblaas d'Estats, achampant la [[noblessa]], lo [[clergat]] e lo Tèrç Estat, se desvolopèron dins mai d'un reiaume coma organes consultatius dau poder [[rei|reiau]]. En [[Anglaterra]], la ''[[Magna Carta]]'' de [[1215]] pausèc un principi fondamentau entre lo drech dau sobeiran de levar l'[[impòst]] e lo consentiment dels grands dau reiaume a acceptar aquel impòst&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Danny Danziger e John Gillingham, ''1215, the year of Magna Carta'', Hodder &amp; Stoughton general, Londres, 2003, 324 p.&lt;/ref&gt;. Aqueu texte amorçèc ansin la limitacion juridica dau poder reiau. En parallele, plusors [[vila]]s [[Itàlia|italianas]] de la fin de l'[[Edat Mejana]] ([[Venècia]], [[Gènoa]], [[Florença]], etc.) experimentèron de formas originalas de govern republican fondat sus la participacion d'una [[oligarchia]] de marchands e de nobles a la vida politica de la ciutat. Sovent fòrça complexas, las institucions d'aquelas [[Republica marchanda|republicas marchandas]] prefiguravan lo foncionament de las institucions representativas modernas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Boško I. Bojović, ''Raguse (Dubrovnik), entre l’Orient et l’Occident (XIIe – XVIIe siècle)'', París, De Boccard, 2011, 275 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Claude Hocquet, ''Venise au Moyen Âge'', París, Belles lettres, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Valeria Polonio, ''L'amministrazione della Res publica genovese fra tre e quattrocento'', Genòa, Società Ligure di Storia Patria, 1977.&lt;/ref&gt;.

=== Las revolucions democraticas dels segles XVII e XVIII ===

Las grandas revolucions dels segles XVII e XVIII, eissias de las transformacions economicas e intellectualas dau [[Umanisme|movement umanista]] e de la [[Segle de las Lutz|filosofia de las Lutz]] foguèron l'eveniment decisiu a l'origina de la democracia moderna. La prumiera revolucion majora foguèc la [[Gloriosa Revolucion]] [[Anglatèrra|anglesa]] de [[1688]] que consacrèc la supremacia dau Parlament sus lo poder reiau e pausèc las basas d'una [[monarchia constitucionala]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Cottret, ''La Glorieuse Révolution d'Angleterre, 1688'', París, Gallimard, 2013.&lt;/ref&gt;. Un an mai tard, lo ''[[Bill of Rights]]'' assegurèc los [[Dreches de l'Òme|drechs fondamentaus]] dels subjectes de la corona e l'independéncia dau Parlament. La segonda revolucion centrala dau periòde foguèc l'[[Guèrra d'Independéncia deis Estats Units|insureccion estatsunidenca]]. D'efiech, aquela revolucion s'acompanhèc d'un important trabalh politic per legitimar l'[[independéncia]] dau païs e sa rompedura amb lo [[Reiaume Unit]]. La Declaracion d'Independéncia e la Constitucion dels [[USA|Estats Units]] afirmèron ansin lo principi de l'egalitat entre los òmes, l'existéncia de drechs inalienables (drech a la vida, drech a la [[libertat]], etc.) e organizèron una [[democracia representativa]] basaa sus la [[separacion dels poders]], lo [[federalisme]] e un sistèma d'equilibri entre las institucions destinat a empachar la [[tirania]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Lucas Kent Ogden, ''Uniting the States : A Commentary on the American Constitution'', 3{{a}} edicion, Norderstedt, 2015.&lt;/ref&gt;. Enfin, lo tresen eveniment centrau per l'emergéncia de la democracia moderna foguèc la [[Revolucion Francesa]] de [[1789]]. Proclamant los [[Declaracion dels Dreches de l'Òme e del Ciutadan|drechs de l'òme e dau ciutadan]] e l'abolicion dels [[Privilegi (feudalitat)|privilegis]] de l'[[Ancian Regim|Ancian Regime]], definiguèc los conceptes de nacion sobeirana, de ciutadanatge universau e d'egalitat civila&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lefebvre, ''La Révolution française'', París, Presses universitaires de France, 1989.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Biard (dir.), ''La Révolution française : une histoire toujours vivante'', París, Tallandier, 2009, 446 p.&lt;/ref&gt;.

=== L'extension dau sufragi ===

Lo segle XIX foguèc marcat per una extension progressiva, conflictuala e inegala dau sufragi. En [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]], lo drech de vòte, inicialament reservat als [[proprietat|proprietaris]] e als contribuidors mai riches ([[sufragi censier]]), foguèc pauc a cha pauc estendut a l'ensemble dels [[òme]]s adults dins lo corrent dau segle XIX. La reconoissença dau drech de vòte de las femnas foguèc reconoissut mai tardivament, principalament durant la prumiera mitat dau segle XX.

=== Consolidacion e crisi de la democracia ===

Despuei lo començament dau segle XX, la democracia a conoissut mai d'una crisi greva. La prumiera foguèc lo desvolopament dau [[faissisme]] en [[Itàlia]] e en [[Alemanha]] que constituissèc una remesa en causa radicala de las valors democraticas [[liberalisme|liberalas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Milza e Serge Berstein, ''Le Fascisme italien, 1919-1945'', Le Seuil, 1980.&lt;/ref&gt;. La segonda foguèc la longa confrontacion amb lo [[comunisme]] [[URSS|sovietic]] durant la [[Guerra Freja]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert O. Paxton e Julie Hessler, ''L'Europe au XXème siècle'', Taillandier, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' André Fontaine, ''La Tâche Rouge'', Éditions de la Martinière, 2004.&lt;/ref&gt;. Dins los dos cas, la democracia liberala, basaa sus una economia [[capitalisme|capitalista]], sortissèc renforçaa dau conflicte. La chausida d'institucions democraticas per las [[colonialisme|colonias]] [[africa]]nas e [[asia]]ticas vengüas independentas dins lo corrent dels [[ans 1950]]-[[ans 1960|1960]] foguèc un autre argument en favor de la democracia. Pasmens, despuei los [[ans 1980]]-[[ans 1990|1990]], son apareissuts de regimes autoritaris e arbitraris que mantènon formalament un quadre democratic. Aquò es a l'origina de la crisi actuala de la democracia que son foncionament es pauc a cha pauc minat per aquelas derivas.

== Los fondaments teorics ==

=== La sobeiranetat populara ===

{{veire|Sobeiranetat populara}}

Lo principi de [[sobeiranetat populara]] constituís lo fondament [[filosofia|filosofic]] de basa de totas las concepcions democraticas dau poder politic. Afirma que lo poder legitime emana unicament dau pòple e pòt unicament èsser exercit en son nom e a son profiech. Aqueu principi s'opausa a tota teoria dau poder fondaa sus la transcendéncia [[Dieu|divina]], la [[tradicion]] ereditària o la superioritat naturala d'una [[aristocracia]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] ([[1712]]-[[1778]]) ne'n donèc una definicion precisa, e relativament radicala, dins son obratge ''Du Contrat social'' publicat en [[1762]]. Segon eu, la sobeiranetat residís dins la « volontat generala » qu'es l'expression de l'interès comun dau còrs politic, nocion diferenta de la simpla addicion de las volontats individualas. Aquela volontat generala es inalienabla e indivisibla. Segon Rousseau, adversari de la representacion politica, deu èsser exercit directament per lo pòple sobeiran&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert Derathé, ''Jean-Jacques Rousseau et la politique de son temps'', Presses Universitaires de France, 1950.&lt;/ref&gt;.

=== Lo contracte sociau ===

{{veire|Contracte sociau}}

La teoria dau contracte sociau constituís un autre quadre [[filosofia|filosofic]] important per legimitar lo poder politic democratic. L'idea es eissia de la pensaa de [[Thomas Hobbes]] ([[1588]]-[[1679]]) qu'imaginèc, dins lo ''Leviathan'' de [[1651]], un contracte sociau absolutista presentat coma abandon de la [[libertat naturala]] en eschambi d'una seguretat asseguraa per un sobeiran omnipotent&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Anne-Laure Angoulvent, ''Hobbes ou la crise de l'État baroque'', París, Presses Universitaires de France, 1992, 256 p.&lt;/ref&gt;. Rapidament, los [[Sègle dei Lutz|filosòfes de las Lutz]] donèron un aspecte [[liberalisme|liberau]] au concepte. Per exemple, dins los ''Dos Tractats dau Govern Civiu'' de [[1689]], [[John Locke]] ([[1632]]-[[1704]]) ne'n prepausèc una forma novela fondaa sus la proteccion dels drechs naturaus a la vida, a la [[libertat]] e a la [[proprietat]]. Lo consentiment dels governats e lo drech dau pòple de resistir a un govern [[tirania|tiranic]] i venguèron la fònt novela de la legitimitat de l'[[Estat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Michael P. Zuckert, ''Launching Liberalism: On Lockean Political Philosophy'', Lawrence, University Press of Kansas, 2002.&lt;/ref&gt;. Au segle seguent, [[Montesquieu]] ([[1689]]-[[1755]]), completèc aquelas concepcions en desvolopant la teoria de la [[separacion dels poders]] coma proteccion còntra la [[tirania]]. Aquò li permetèc de pausar las basas institucionalas de la democracia liberala moderna&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Louis Althusser, ''Montesquieu, la politique et l'histoire'', París, Presses Universitaires de France, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Domenico Felice, ''Oppressione e libertà. Filosofia e anatomia del dispotismo nell'Esprit des lois di Montesquieu'', Pisa, ETS, 2000.&lt;/ref&gt;.

=== La separacion dels poders ===

{{veire|Separacion dels poders}}

La [[separacion dels poders]] constituís un principi institucionau fondamentau de la democracia liberala moderna. Designa la distribucion de las foncions dau poder politic entre d'organes distints e independents :
* lo [[poder legislatiu]] encharjat de votar las leis.
* lo [[poder executiu]] encharjat d'aplicar las leis.
* lo [[poder judiciari]] encharjat d'interpretar e de sancionar las [[infraccion]]s.
Aquela separacion permet d'empachar la concentracion dau poder entre las mans d'una persona o d'un organe unic, condicion prumiera de la [[tirania]] segon [[Montesquieu]].

=== Los drechs fondamentaus e l'Estat de drech ===

{{veire|Drechs fondamentaus|Estat de drech}}

Lo principi majoritari es pas l'unica basa de la democracia liberala moderna. D'efiech, los regimes democratics actuaus asseguran pereu lo respecte dels drechs fondamentaus dels individús e de las minoritats còntra los abús eventuaus de la majoritat. Lo regime de l'[[Estat de drech]] designa ansin lo concepte d'un poder politic somés au drech e d'una comunautat de ciutadans juridicament egaus. Los drechs fondamentaus constituïsson los limits qu'una majoritat democratica pòt pas franquir sensa abandonar la natura democratic dau regime. Son generalament devesits en dos ensembles regardant los drechs politics de basa (libertat d'expression, libertat d'oponion, drech a un procès equitable, etc.) e los drechs sociaus (drech a la proprietat, drech au trabalh, etc.)&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Xavier Dupré de Boulois, ''Droits et libertés fondamentaux'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Licence », 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Dubey, ''Droit fondamentaux : Libertés, garanties de l’État de droit, droits sociaux et politiques'', vol. II, Basilèa, Helbing Lichtenhahn, 2017, 1264 p.&lt;/ref&gt;.

=== Democracia directa e democracia representativa ===

{{veire|Democracia directa|Democracia representativa}}

La [[democracia directa]] designa una forma de democracia onte los ciutadians exercisson lo poder eles meteisses, sensa intermediari. Èra lo modele de la democracia [[Atenas|atenenca]] e demòra una referéncia per los partisans d'una democracia participativa radicala. La [[democracia representativa]] es fondaa sus l'eleccion de representants per lo còrs civic. Aquelos elegits son encharjats d'exercir lo poder au nom de l'ensemble dels ciutadans. Es lo modele dominant de las democracias modernas. Son principi foguèc teorizat per [[Emmanuel-Joseph Sieyès]] ([[1748]]-[[1836]]) que diferencièc la nacion sobeirana, detenéira dau poder [[constitucion|constituent]], e sos representants elegits, detenèires dau poder constituït. La tension entre democracia directa e democracia representativa es un element centrau de l'istòria de la pensaa democratica. De formas modernas de democracia semi-directa assajan ansin de combinar los avantatges dels dos modeles amb l'utilizacion dau [[referendum]], de vòtes de revocacion dels elegits o de vòtes basats sus d'iniciativas popularas.

== Los modeles e las formas de democrcia ==

=== La democracia liberala ===

{{veire|Democracia liberala}}

La [[democracia liberala]]

4. Les modèles et formes de démocratie es lo modele predominant dins las societats occidentalas contemporaneas. Combina lo principi democratic de la [[sobeiranetat populara]] amb los principis [[liberalisme|liberaus]] de la proteccion dels [[drechs fondamentaus|drechs individuaus]], de la [[separacion dels poders]] e de l'[[Estat de drech]]. Se caracteriza per d'[[eleccion]]s liuras e regularas au [[sufragi universau]], per la pluralitat dels [[partit politic|partits politics]], per la libertat de la [[premsa]], per l'independéncia de la [[justícia]] e per la proteccion de las minoritats&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Francis-Paul Bénoit, ''La démocratie libérale'', París, Presses Universitaires de France, 1978.&lt;/ref&gt;. Aqueu modele foguèc mai que mai teorizat per [[John Stuart Mill]] ([[1806]]-[[1873]]) dins ''Consideracions sus lo Govern Representatiu'' de [[1861]] onte se prononcièc en favor d'un regime democratic organizat a l'entorn de las ideas de representativitat, de debat public e de formacion d'una opinion esclairaa.

=== La democracia sociala ===

{{veire|Democracia sociala}}

La [[democracia sociala]] designa un modele qu'accèpta las institucions de la [[democracia liberala]], mas qu'insistís sus la necessitat de reduire las inegalitats economicas e socialas per arribar a una democracia politica reala e non formala. Es fondaa sus l'idea que la libertat e l'egalitat politicas an ges de sens quand s'acompanhan pas d'un niveu minimom d'egalitat economica e sociala. Es a l'origina de la nocion d'[[Estat-providénçia]] basat sus la redistribucion fiscala, los [[servici public|servicis publics]] universaus e la proteccion sociala.

=== La democracia participativa ===

{{veire|Democracia participativa}}

La [[democracia participativa]] designa un ensemble de practicas e de teorias destinaas a aprigondir e alarjar la participacion dels ciutadans a la vida politica. Es basaa sus l'idea que la legimitat democratica exigissi una implicacion activa dels ciutadans dins la deliberacion e la presa de decision politica. D'experiéncias concretas coma lo budget participatiu de [[Porte Alegre]] en [[Brasil]] o las assemblaas ciutadanas localas son d'illustracions d'aquela forma de democracia.

=== La democracia constitucionala ===

{{veire|Democracia constitucionala}}

La [[democracia constitucionala]] designa un regime caracterizat per un poder democratic enquadrat e limitat per una [[constitucion]] assegurant los drechs fondamentaus e organizant la [[separacion dels poders]]. La justícia constitucionala, incarnaa per de corts o de conseus constitucionalas, jòga un ròtle centrau dins aqueu modele en exercissent un contraròtle sus la conformitat de las leis a la constitucion. Aquò permet de protegir los drechs fondamentaus còntra los abús eventuaus dau legislator majoritari. Pasmens, aqueu modele entraïna una tension importanta entre lo principi democratic de la sobeiranetat de la majoritat e lo principi liberau de la proteccion dels drechs de la majoritat.

=== Las democracias illiberalas e los regimes ibrids ===

{{veire|Democracia illiberala|Regime ibrid}}

Despuei los [[ans 1990]], la [[sciéncia politica]] a desvolopat de conceptes per designar los regimes qu'empruntant de formas institucionalas de la democracia (eleccions, parlament, constitucion, etc) tot en violant sos principis fondamentaus en impausant de limits non justificats a las libertats fondamentalas o en suprimissent la separacion dels poders. Lo terme « democracia illiberala » es ansin sovent adoptat per descriure aquelos regimes ([[Russia]] de [[Vladimir Putin]], [[Ongria]] de [[Viktor Orban]], [[Turquia]] de [[Recep Tayyip Erdogan]], etc.). Lo terme « regime ibrid » designa pusleu de sistemas politics intermediaris entre la democracia vertadiera e l'autoritarisme. Lo [[Marròc]] o lo [[Bangladèsh]] dels [[ans 2020]] son d'exemples de regimes ibrids.

== Las institucions democraticas ==

=== Los sistemas electoraus ===

{{veire|Sistema electorau}}

Los [[sistema electorau|sistemas electoraus]] forman lo mecanisme centrau de las [[democracia representativa|democracias representativas]]. Permèton de traduire las preferéncias dels ciutadans en poder politic. Son destriats :
* los sistemas majoritaris que donan la victòria au candidat aient ganhat lo maximom de sufragis.
* los sistemas proporcionaus que despartisson lo nombre d'elegits en foncion dau nombre de sufragis.
* de sistemas mixtes pòion assajar de mesclar los dos sistemas
Los diferents aprochis an d'efiechs prigonds sus la natura dau sistema partisan, l'estabilitat governamentala e la representativitat de las institucions. D'un biais generau, los sistemas proporcionaus son mai representatius, mas son mens estables car necessitan la mesa en plaça de coalicions mai importantas per dirigir lo païs&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Emeri e Jean-Marie Cotteret, ''Les systèmes électoraux'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1985.&lt;/ref&gt;.

=== Los parlaments e las assemblaas ===

{{veire|Parlament}}

Lo [[parlament]] es l'institucion centrala de la [[democracia representativa]]. Es un organe, elegit directament o indirectament per los ciutadans, qu'es encharjat de votar las leis, de contrarotlar l'executiu e de representar la diversitat de las opinions politicas de la [[societat]]. Los parlaments modernes son generalament compausats d'una o de doas chambras. Dins lo prumier cas, aquò permet d'assegurar una bòna representativitat de la populacion. Los parlaments bicameraus son pasmens sovent privilegiats dins los estats estenduts ont es necessari d'assegurar un equilibri entre la representacion de la populacion generala e aquela de las entitats territòrialas.

=== Los partits politics ===

{{veire|Partit politic}}

Los [[partit politic|partits politics]] son los actors centraus de la democracia representativa moderna. Son d'organizacions destinaas a conquistar e gerir lo poder politic per metre en plaça una politica confòrma a un programa. Asseguran de foncions essencialas dins la vida politica actuala que permèton d'agregar las preferéncias politicas, de recrutar e de formar d'eleits politics, d'estructurar lo debat public e d'organizar la competicion electorala&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Offerlé, ''Les partis politiques'', coll. « Que sais-je ? » (n° 2376), 1987.&lt;/ref&gt;. Pasmens, lor legitimat es mai e mai contestaa per los ciutadans. Aquò mena a l'aparicion de movements ibrids, intermediaris entre lo partit tradicionau e lo movement de massa ([[Podemos]] en [[Espanha]], [[En Marche]] o [[La France Insoumise]] en [[França]]).

=== La justícia constitucionala ===

{{veire|Drech constitucionau}}

Lo [[drech constitucionau]] jòga un ròtle mai e mai important dins las democracias contemporaneas. D'efiech, permet a las corts e als conseus constitucionaus de contrarotlar la conformitat de las leis per rapòrt a la [[constitucion]] e de protegir los drechs fondamentaus. Es ansin una proteccion eficaça còntra los abús d'una majoritat donaa. Pasmens, son desvolopament entraïna de questions quant a la legitimitat democratica d'aqueu contrarotle qu'es generalament exercit per de magistrats non elegits.

=== Los mèdias e l'espaci public ===

{{veire|Premsa}}

La [[libertat de la premsa]] e l'existéncia d'un espaci public pluralista constituïsson de condicions indispensablas au foncionament de la democracia. Los mèdias tènon un ròtle fondamentau dins l'informacion dels ciutadans, la mesa en debat de las questions politicas e lo contrarotle dau poder. Aquò justifica generalament l'existéncia de leis especificas protegissent la [[premsa]], subrenomaa « lo quatren poder », còntra las intervencions dels autres poders. Pasmens, aqueu pilar de la democracia moderna es mai e mai menaçat per la concentracion dels mèdias entre las mans d'interès economics privats, per la logica de l'audimat e, mai recentament, per la revolucion numerica e lo desvolopament de las rets socialas. La qualitat de l'informacion disponibla es ansin vengüa una question centrala dins mai d'un païs.

== Los defís contemporaneus ==

=== La montaa dau populisme ===

{{veire|Populisme}}

Dins son sens mai moderne, lo [[populisme]] designa un estile politic fondat sus l'oposicion entre un pòple vist coma pur e vertuós e un eleit considerat coma corromput e illegitime e sus la revendicacion d'una democracia mai directa e mai autentica còntra de mediacions institucionalas jutjaas defalhentas. Pòt prendre de formas de drecha ([[nacionalisme|nacionalista]], [[xenofobia|xenofoba]], autoritària, etc.) o de senestra (anti-oligarchica, redistributritz, etc.). Los teorians son partejats quant a son interpretacion. Per exemple, [[Ernesto Laclau]] ([[1935]]-[[2014]]) ne'n prepausèc una vision positiva inerenta a tota construccion democratica mentre que de pensaires coma [[Jan-Werner Müller]] (naissut en [[1970]]) lo definisson coma una menaça fondamentala per la [[democracia liberala]] en rason de son refús dau pluralisme. Ansin, lo populisme es una escomessa fòrça discutia dins las democracias contemporaneas.

=== La crisi de la representacion ===

La question de la representativitat politica dels elegits es una autra question greva per las democracias representativas actualas. Es la consequéncia de factors multiples coma l'alunhament entre los elegits e los ciutadans ordinaris, la tecnocratizacion de las discussions politicas, l'escart entre las preferéncias e los interès dels ciutadans e las decisions efectivament presas per lors representants o l'influéncia de grops de pression e dels mercats financiers. Entraïna una abstencion electorala mai e mai importanta, una abséncia d'interès per los actors tradicionaus de la vida politica ([[partit politic|partits]], [[sindicat]]s, etc.) e una desfisança envèrs las institucions o los eleits politics. Aquela crisi de la representacion a d'efiechs importants sus la vida politica que redutz generalament lo sosten portat als partits tradicionaus e favoriza la montaa de movements radicaus (e pas totjorn democratics).

=== Las rets socialas e la desinformacion ===

La [[revolucion numerica]] e lo desvolopament de las rets socialas an fòrça transformat l'espaci public democratic despuei los [[ans 2010]]. D'un caire, an permés una democratizacion de l'accès a l'informacion e a l'expression publica, çò que permetèc a de grops marginalizats d'accedir a una certana visibilitat politica. Pasmens, d'autre caire, las rets socialas an favorizat la fragmentacion de l'espaci public, la difusion massisa de desinformacion, la manipulacion de l'opinion per d'actors interiors o exteriors e una polarizacion creissenta de las discussions politicas. La regulacion d'aquelos mèdias es ansin vengüa una question centrala per l'organizacion dau debat public au sen de las democracias modernas.

=== Las inegalitats economicas ===

Las inegalitats economicas son una menaça anciana per lo foncionament correcte d'institucions democraticas. D'efiech, la concentracion de las richessas engendra una concentracion dau poder politic que los actors economics mai poderós dispausan de mejans considerables per influenciar las decisions politicas au detriment de la màger part dau còrs civic (finançament de movements politics, contrarotle de mèdias, ''lobbying'', etc.). Dins mai d'un païs, existisson de reglas minimalas per reduire l'influéncia de las classas mai aisaas. Pasmens, aquelas legislacions son sovent limitaas e la question financiera es ansin vengüa un element centrau de las campanhas politicas dins fòrça païs. Los [[USA|Estats Units]] son un exemple caracteristic.

=== La question dels enjòcs globaus ===

La democracia moderna es apareissua dins lo quadre de l'Estat-Nacion sobeiran. Pasmens, un nombre mai e mai important d'enjòcs politics fondamentaus (chambiament climatic, regulacion financiera, migracions, pandemias, etc.) passan las frontieras nacionalas e necessitan la mesa en plaça de politicas internacionalas per èsser tractats d'un biais eficaç. Aquò es a l'origina de questions e de debats entre la logica democratica nacionala e la necessitat d'una governança mondiala o d'una democratizacion de las institucions internacionalas existentas. Pasmens, en mai dels problemas relatius a una tala transformacion de la democracia actuala, se pausa egalament la question dau risc de tecnocratizacion e d'alunhament de tota institucion supranacionala.

== Las criticas de la democracia ==

=== Las criticas conservatritz ===

Las criticas [[conservatisme|conservatritz]] de la democracia son relativament ancianas. Tre lo segle XVIII, [[Edmund Burke]] ([[1729]]-[[1797]]), considerat coma un dels paires dau conservatisme moderne, reprochava a la [[Revolucion Francesa]] d'aver destruch las tradicions e las institucions eiretaas de l'Ancian Regime qu'avián assegurat l'estabilitat sociala dau reiaume durant de segles. Dins ''De la Democracia en America'', [[Alexis de Tocqueville]] ([[1805]]-[[1859]]) formulèc una critica mai nuançaa, mas mai prigonda. Segon eu, la democracia èra inevitabla, mas conteniá lo risc intrinsec de la « tirania de la majoritat » e dau « despotisme doç ». Chau donc empachar la formacion d'un [[Estat]] tutelari capable de prendre en charja la vida dels individús au detriment de lor libertat e de lor autonòmia. Los corrents conservators modernes son donc sovent favorables a la democracia liberala, mas s'opausan frequentament a la democracia sociala.

=== Las criticas marxistas e socialistas ===

La critica [[marxisme|marxista]] e [[comunisme|socialista]] de la democracia liberala forma un important pan de la pensaa politica dels segles XIX e XX. Segon ela, la democracia liberala es unicament una democracia formala destinaa a escondre la dominacion politica e economica de la [[borgesiá]] sus la societat. Ansin, lo [[sufragi universau]] e l'egalitat [[drech|juridica]] permetrián pas a las classas popularas, afeblias per las inegalitats economicas, de participar d'un biais vertadier a las institucions o d'aver un poder reau sus lors condicions de vida. Los marxistas considèran donc l'Estat democratic borgés coma un arbitre favorable als interès de la borgesiá e la democracia vertadiera exigiriá una transformacion radicala dels rapòrts economics.

=== Las criticas elitistas ===

Las criticas elitistas de la democracia foguèron principalament formulaa per de teoricians coma [[Vilfredo Pareto]] ([[1848]]-[[1923]]), [[Gaetano Mosca]] ([[1858]]-[[1941]]) e [[Robert Michels]] ([[1876]]-[[1936]]). Segon elas, totas las societats son en realitat dirigias per una minoritat organizaa (un eleit o una classa politica). Dins aqueu quadre, la democracia ven alora un [[mitologia|mite]] [[ideologia|ideologic]] destinat a legitimar aquela dominacion inevitabla. Per descriure aqueu fenomene, Michels formulèc una « lei de l'oligarchia » : totas las organizacions, comprés los movements democratics, son pauc a cha pauc dominaas per una [[oligarchia]] dirigenta. Aquelas criticas son sovent associaas a de discors conservators o autoritaris. Pasmens, pausan de questions sus los limits estructuraus de las democracias actualas.

=== Las criticas postmodernas e postcolonialas ===

Per los pensaires postmodernes e postcoloniaus, la democrocia liberala es un sistema politic estachat a l'Occident. Sa formacion seriá lo resultat d'una exclusion de las [[femna]]s, de las classas popularas, dels [[colonialisme|colonizats]] e, mai generalament, dels non-Europeus. Son universalisme seriá alora la consequéncia d'un particularisme occidentau presentat coma universau. D'autors coma [[Achille Mbembe]] (naissut en [[1957]]) o [[Dipesh Chakrabarty]] (naissut en [[1948]]) prepausan donc de pensar de sistemas democratics a partir d'experiéncias e de tradicions non europeas. A l'ora d'aüra, los resultats son encara limitats e fòrça regimes supausadament fondats sus de tradicions democraticas non occidentalas son de regimes [[dictatura|dictatoriaus]]. De lor caire, las teoricianas [[feminisme|femenistas]] insistisson sus l'exclusion de las femnas de la vida publica democratica e sus la desvaloracion de l'esfera privaa e dau trabalh domestic.

== Eiretatge e actualitat ==

Après un long periòde d'expansion durant la segonda mitat dau segle XX, la democracia coneisse una fasa de reculament despuei los [[ans 2010]]. Lo fenomene tocha tant las democracias emergentas en [[Africa]], en [[Asia]] e en [[America Latina]] que las democracias ben establias en [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]]. Se manifèsta per un afebliment de l'[[Estat de drech]], una reduccion de las libertats civilas, una concentracion dau poder executiu, una aumentacion de las inegalitats economicas e una degradacion de la qualitat dau debat public e de las eleccions. Aquò pren sovent la forma d'una montaa de movements [[populisme|populistas]] susceptibles d'accedir au poder ([[Donald Trump]], [[Javier Milei]], etc.), mas pòt pereu entraïnar una presa dau poder per una junta militara ([[Mali]], [[Nigèr]], etc.), un còp d'Estat institucionau ([[Bolívia]], etc.) o una transformacion dau quadre constitucionau ([[Veneçuèla]], etc.).

De mai, una transicion democratica es un procediment que permet de transformar un regime autoritari en democracia. Es sovent un procediment long, fragile e reversible que sa capitaa necessita la combinason de plusors factors (acòrdi dels eleits politics sus las reglas dau jòc democratic, existéncia d'una societat civila activa e organizaa, volontat populara favorabla a las valors democraticas, contexte economic favorable, etc.). L'abséncia d'un factor pòt menar a una transicion incompleta susceptible de menar a la formacion d'un regime ibrid o a una regression autoritària. L'exemple [[Tunisia|tunisian]] illustra aquelas dificultats. Après una revolucion populara en [[2011]], un regime democratic se formèc dins lo païs. Pasmens, foguèc pauc a cha pauc minat per de divisions au sen de l'eleit e per una situacion economica complicaa. Ansin, en [[2021]], lo president [[Kaïs Saïed]] posquèc suspendre las activitats dau govern e dau parlament e tornar establir un regime [[autocracia|autocratic]].

Pasmens, maugrat sas crisis e sos limits, la democracia demòra l'orizont normatiu dominant de la pensaa politica moderna que sa legitimitat es fondaa sus l'idea simpla, mas poderosa, que ges d'autoritat [[Homo sapiens|umana]] pòt pretendre governar d'autres òmes sensa lor consentiment.

== Annexas ==

=== Ligams internes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Hannah Arendt|Arendt (Hannah)]].
* [[Aristòtel]].
* [[Atenas]].
* [[Ciceron]].
* [[Ciutadanatge]].
* [[Clistenes]].
* [[Constitucion]].
* [[Dictatura]].
* [[Drech]].
* [[Estat]].
* [[Estat de drech]].
* [[Filosofia]].
* [[Jürgen Habermas|Habermas (Jürgen)]].
* [[Thomas Hobbes|Hobbes (Thomas)]].
* [[Thomas Jefferson|Jefferson (Thomas)]].
* [[Ernesto Laclau|Laclau (Ernesto)]].
* [[Liberalisme]].
* [[John Locke|Locke (John)]].
* [[James Madison|Madison (James)]].
* [[John Stuart Mill|Mill (James Stuart)]].
* [[Parlament]].
* [[Partit politic]].
* [[Pericles]].
* [[Politica]].
* [[John Rawls|Rawls (John)]].
* [[Republica]].
* [[Revolucion Francesa]].
* [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau (Jean-Jacques)]].
* [[Separacion dels poders]].
* [[Emmanuel-Joseph Sieyès|Sieyès (Emmanuel-Joseph)]].
* [[Sistema electorau]].
* [[Tirania]].
* [[Alexis de Tocqueville|Tocqueville (Alexis de)]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Politica]]
[[Categoria:Filosofia]]</text>
      <sha1>npdtss8ul6q4sqgsfrs5e9xq444zwv8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497065</id>
      <parentid>2497064</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T16:10:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Las revolucions democraticas dels segles XVII e XVIII */</comment>
      <origin>2497065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38280" sha1="lhlqw2cabf39yfb9eqryy028kcfxeds" xml:space="preserve">{{Dialècte Vivaroaupenc}}
{{1000 fondamentals}}

La '''democracia''', dau [[grec]] ancian ''dêmokratía'', compausat de ''dèmos'' (« pòple ») e ''kratos'' (« poder »), designa literalament lo « govern dau pòple ». Constituís un dei conceptes [[politica|politics]] mai fondamentaus e mai discutit de l'[[istòria]] de la pensaa [[Homo sapiens|umana]]. Dins son sens mai generau, designa un regime [[Politica|politic]] fondat sus l'exercici dau poder per lo pòple, siá directament siá indirectament per lo mejan de representents elegits, dins lo quadre de reglas assegurant las [[Dreches de l'Òme|libertats fondamentalas]] e l'egalitat [[drech|juridica]] dels [[ciutadanatge|ciutadans]]. Naissua durant l'[[Antiquitat]] [[Grècia antica|Greca]], teorizaa per los [[filosofia|filosòfes]] de las [[Segle de las Lutz|Lutz]] e consacraa per las grandas [[revolucion|revolucions]] dels segles XVIII e XIX, la democracia s'es impausaa pendent lo segle XX coma lo regime de referéncia a l'eschala mondiala, tot en demorant un objecte de contestacion, de reinterpretacion e de crisi permanenta. Aüra, curbe una importanta diversitat de formas institucionalas, de tradicions intellectualas e de practicas politicas. Pasmens, se tròba confrontaa a de defís majors coma lo desvolopament de las inegalitats socialas, lo [[Cambiament climatic|chambiament climatic mondiau]], la crisi de la representacion, lo desvolopament dau [[populisme]] e la generalizacion de la [[desinformacion]].

== Originas e istòria de la democracia ==

=== La democracia atenenca ===

[[Fichièr:Pericles Pio-Clementino Inv269.jpg|thumb|right|[[Pericles]], figura centrala de la [[democracia atenenca]].]]

{{veire|Atenas}}

Es a [[Atenas]], a la fin dau [[segle VI avC]], que la democracia faguèc sa prumiera aparicion coma regime [[politica|politic]] explicitament nomat e teorizat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marie-Françoise Baslez, ''Histoire politique du monde grec antique'', Nathan, 1999, 316 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Mossé, ''Histoire d'une démocratie : Athènes des origines à la conquête macédonienne'', Seuil, coll. « Points Histoire», 1971.&lt;/ref&gt;. D'efiech, après una lonja crisi politicosociala, las reformas de [[Clistenes]], menaas a partir de [[-508|508 avC]], metèron en plaça las basas d'un sistema politic inedit en despartissent lo còrs civic segon una basa territòriala e en instaurant d'institucions fondaas sus la participacion directa dels [[ciutadanatge|ciutadans]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Lévêque e Pierre Vidal-Naquet, ''Clisthène l'Athénien'', Les Belles Lettres, 1974, 163 p.&lt;/ref&gt;. Sota [[Pericles]] ([[-495|495]]-[[-429|429 avC]]), la democracia atenenca agantèc l'apogeu de son poder. Sas institucions principalas èran l’''Ékklesía'', l'assemblaa de l'ensemble dels ciutadans encharjaa de discutir e de votar las [[lei]]s, la ''Boulé'' un conseu encharjat de preparar los trabalhs de l’''Ékklesía'' e l’''Eliaía'', un [[tribunau]] popular compausat de jurats chausits a l'azard.

Lo [[tiratge au sòrt]] jogava un ròtle central dins lo sistema [[Antenas|atenenc]] que permetiá d'assegurar una rotacion de las charjas e una egalitat de principi entre los ciutadans&lt;ref&gt;Dos principis fondamentaus de la democracia greca designavan aquela egalitat : l'isonomia (egalitat juridica) e l'isogoria (egalitat de paraula).&lt;/ref&gt;. Un sistema d'indemnizacion dels ciutadans permetiá pereu la participacion de ciutadans modestes a la vida politica. Aquela democracia directa demòra una referéncia intellectuala majora per lei teoricians de la democracia participativa moderna, mas aviá pasmens de limits considerables. D'efiech, lo [[Ciutadanetat|ciutadanatge]] i èra reservat als [[Òme|òmes]] liures naissuts de parents atenencs, l'[[esclavatge]] èra la basa d'una partia importanta de l'[[economia]] e los forestiers avián pas lo drech de participar a la vida politica de la ciutat.

=== La tradicion republicana romana ===

{{veire|Roma Antica}}

[[Roma Antica|Roma]] foguèc jamai una democracia au sens atenenc dau terme. Pasmens, la [[Republica Romana|tradicion republicana romana]] ([[-509|509]]-[[-27|27 avC]]) aguèc un ròtle important dins la formacion de la pensaa politica occidentala. Lo sistema republican roman combinava d'elements [[aristocracia|aristocratic]], coma un [[Senat roman|Senat]] dominat per los patricians, e d'elements democratics coma d'assemblaas popularas (''[[comices]]'') e de magistrats encharjats de defendre los interès dau pòple còntra los abús dels patricians ([[tribun de la pleba|tribuns de la pleba]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François Hinard, ''République romaine'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », Paris, 2000.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Richard Adam, ''Institutions et citoyenneté de la Rome républicaine'', Hachette supérieur, 1996, 160 p.&lt;/ref&gt;. La pensaa politica de [[Ciceron]] ([[-106|106]]-[[-43|43 avC]]) constituís la teorizacion principala dau regime [[republica|republican]]. Dins ''[[De Republica]]'', se prononcièc en favor de l'idea d'una [[constitucion]] mixta organizaa a l'entorn de principis [[monarquia|monarchics]], [[aristocracia|aristocratics]] e democratics per assegurar l'estabilitat dau regime e dau ben comun&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Viktor Pöschl, « Quelques principes fondamentaux de la politique de Cicéron », ''Comptes-rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres'', 131{{a}} annaa, n° 2,‎ 1987, pp. 340-350.&lt;/ref&gt;. Aquela concepcion de la [[republica]], fondaa sus la gestion de la « chausa publica », la [[separacion dels poders]], lo regne de la lei e la [[vertut]] civica, anava irrigar prefondament las reflexions dels [[Revolucion|revolucionaris]] [[França|francés]] e [[USA|estatsunidencs]] dau segle XVIII.

=== L'Edat Mejana e las prumieras formas de representacion modernas ===

L'[[Edat Mejana]] [[Euròpa|europeu]], dominat per la [[feudalitat]] e la [[Monarquia|monarchia]] de drech divin, foguèc pas un periòde democratic. Pasmens, d'institucions e de practicas medievalas pausèron las basas de la representacion politica moderna. Per exemple, las assemblaas d'Estats, achampant la [[noblessa]], lo [[clergat]] e lo Tèrç Estat, se desvolopèron dins mai d'un reiaume coma organes consultatius dau poder [[rei|reiau]]. En [[Anglaterra]], la ''[[Magna Carta]]'' de [[1215]] pausèc un principi fondamentau entre lo drech dau sobeiran de levar l'[[impòst]] e lo consentiment dels grands dau reiaume a acceptar aquel impòst&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Danny Danziger e John Gillingham, ''1215, the year of Magna Carta'', Hodder &amp; Stoughton general, Londres, 2003, 324 p.&lt;/ref&gt;. Aqueu texte amorçèc ansin la limitacion juridica dau poder reiau. En parallele, plusors [[vila]]s [[Itàlia|italianas]] de la fin de l'[[Edat Mejana]] ([[Venècia]], [[Gènoa]], [[Florença]], etc.) experimentèron de formas originalas de govern republican fondat sus la participacion d'una [[oligarchia]] de marchands e de nobles a la vida politica de la ciutat. Sovent fòrça complexas, las institucions d'aquelas [[Republica marchanda|republicas marchandas]] prefiguravan lo foncionament de las institucions representativas modernas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Boško I. Bojović, ''Raguse (Dubrovnik), entre l’Orient et l’Occident (XIIe – XVIIe siècle)'', París, De Boccard, 2011, 275 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Claude Hocquet, ''Venise au Moyen Âge'', París, Belles lettres, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Valeria Polonio, ''L'amministrazione della Res publica genovese fra tre e quattrocento'', Genòa, Società Ligure di Storia Patria, 1977.&lt;/ref&gt;.

=== Las revolucions democraticas dels segles XVII e XVIII ===

[[Fichièr:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789.jpg|thumb|right|[[Declaracion dels Drechs de l'Òme e dau Ciutadan]] de [[1789]].]]

Las grandas revolucions dels segles XVII e XVIII, eissias de las transformacions economicas e intellectualas dau [[Umanisme|movement umanista]] e de la [[Segle de las Lutz|filosofia de las Lutz]] foguèron l'eveniment decisiu a l'origina de la democracia moderna. La prumiera revolucion majora foguèc la [[Gloriosa Revolucion]] [[Anglatèrra|anglesa]] de [[1688]] que consacrèc la supremacia dau Parlament sus lo poder reiau e pausèc las basas d'una [[monarchia constitucionala]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Cottret, ''La Glorieuse Révolution d'Angleterre, 1688'', París, Gallimard, 2013.&lt;/ref&gt;. Un an mai tard, lo ''[[Bill of Rights]]'' assegurèc los [[Dreches de l'Òme|drechs fondamentaus]] dels subjectes de la corona e l'independéncia dau Parlament. La segonda revolucion centrala dau periòde foguèc l'[[Guèrra d'Independéncia deis Estats Units|insureccion estatsunidenca]]. D'efiech, aquela revolucion s'acompanhèc d'un important trabalh politic per legitimar l'[[independéncia]] dau païs e sa rompedura amb lo [[Reiaume Unit]]. La Declaracion d'Independéncia e la Constitucion dels [[USA|Estats Units]] afirmèron ansin lo principi de l'egalitat entre los òmes, l'existéncia de drechs inalienables (drech a la vida, drech a la [[libertat]], etc.) e organizèron una [[democracia representativa]] basaa sus la [[separacion dels poders]], lo [[federalisme]] e un sistèma d'equilibri entre las institucions destinat a empachar la [[tirania]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Lucas Kent Ogden, ''Uniting the States : A Commentary on the American Constitution'', 3{{a}} edicion, Norderstedt, 2015.&lt;/ref&gt;. Enfin, lo tresen eveniment centrau per l'emergéncia de la democracia moderna foguèc la [[Revolucion Francesa]] de [[1789]]. Proclamant los [[Declaracion dels Dreches de l'Òme e del Ciutadan|drechs de l'òme e dau ciutadan]] e l'abolicion dels [[Privilegi (feudalitat)|privilegis]] de l'[[Ancian Regim|Ancian Regime]], definiguèc los conceptes de nacion sobeirana, de ciutadanatge universau e d'egalitat civila&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lefebvre, ''La Révolution française'', París, Presses universitaires de France, 1989.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Biard (dir.), ''La Révolution française : une histoire toujours vivante'', París, Tallandier, 2009, 446 p.&lt;/ref&gt;.

=== L'extension dau sufragi ===

Lo segle XIX foguèc marcat per una extension progressiva, conflictuala e inegala dau sufragi. En [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]], lo drech de vòte, inicialament reservat als [[proprietat|proprietaris]] e als contribuidors mai riches ([[sufragi censier]]), foguèc pauc a cha pauc estendut a l'ensemble dels [[òme]]s adults dins lo corrent dau segle XIX. La reconoissença dau drech de vòte de las femnas foguèc reconoissut mai tardivament, principalament durant la prumiera mitat dau segle XX.

=== Consolidacion e crisi de la democracia ===

Despuei lo començament dau segle XX, la democracia a conoissut mai d'una crisi greva. La prumiera foguèc lo desvolopament dau [[faissisme]] en [[Itàlia]] e en [[Alemanha]] que constituissèc una remesa en causa radicala de las valors democraticas [[liberalisme|liberalas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Milza e Serge Berstein, ''Le Fascisme italien, 1919-1945'', Le Seuil, 1980.&lt;/ref&gt;. La segonda foguèc la longa confrontacion amb lo [[comunisme]] [[URSS|sovietic]] durant la [[Guerra Freja]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert O. Paxton e Julie Hessler, ''L'Europe au XXème siècle'', Taillandier, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' André Fontaine, ''La Tâche Rouge'', Éditions de la Martinière, 2004.&lt;/ref&gt;. Dins los dos cas, la democracia liberala, basaa sus una economia [[capitalisme|capitalista]], sortissèc renforçaa dau conflicte. La chausida d'institucions democraticas per las [[colonialisme|colonias]] [[africa]]nas e [[asia]]ticas vengüas independentas dins lo corrent dels [[ans 1950]]-[[ans 1960|1960]] foguèc un autre argument en favor de la democracia. Pasmens, despuei los [[ans 1980]]-[[ans 1990|1990]], son apareissuts de regimes autoritaris e arbitraris que mantènon formalament un quadre democratic. Aquò es a l'origina de la crisi actuala de la democracia que son foncionament es pauc a cha pauc minat per aquelas derivas.

== Los fondaments teorics ==

=== La sobeiranetat populara ===

{{veire|Sobeiranetat populara}}

Lo principi de [[sobeiranetat populara]] constituís lo fondament [[filosofia|filosofic]] de basa de totas las concepcions democraticas dau poder politic. Afirma que lo poder legitime emana unicament dau pòple e pòt unicament èsser exercit en son nom e a son profiech. Aqueu principi s'opausa a tota teoria dau poder fondaa sus la transcendéncia [[Dieu|divina]], la [[tradicion]] ereditària o la superioritat naturala d'una [[aristocracia]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] ([[1712]]-[[1778]]) ne'n donèc una definicion precisa, e relativament radicala, dins son obratge ''Du Contrat social'' publicat en [[1762]]. Segon eu, la sobeiranetat residís dins la « volontat generala » qu'es l'expression de l'interès comun dau còrs politic, nocion diferenta de la simpla addicion de las volontats individualas. Aquela volontat generala es inalienabla e indivisibla. Segon Rousseau, adversari de la representacion politica, deu èsser exercit directament per lo pòple sobeiran&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert Derathé, ''Jean-Jacques Rousseau et la politique de son temps'', Presses Universitaires de France, 1950.&lt;/ref&gt;.

=== Lo contracte sociau ===

{{veire|Contracte sociau}}

La teoria dau contracte sociau constituís un autre quadre [[filosofia|filosofic]] important per legimitar lo poder politic democratic. L'idea es eissia de la pensaa de [[Thomas Hobbes]] ([[1588]]-[[1679]]) qu'imaginèc, dins lo ''Leviathan'' de [[1651]], un contracte sociau absolutista presentat coma abandon de la [[libertat naturala]] en eschambi d'una seguretat asseguraa per un sobeiran omnipotent&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Anne-Laure Angoulvent, ''Hobbes ou la crise de l'État baroque'', París, Presses Universitaires de France, 1992, 256 p.&lt;/ref&gt;. Rapidament, los [[Sègle dei Lutz|filosòfes de las Lutz]] donèron un aspecte [[liberalisme|liberau]] au concepte. Per exemple, dins los ''Dos Tractats dau Govern Civiu'' de [[1689]], [[John Locke]] ([[1632]]-[[1704]]) ne'n prepausèc una forma novela fondaa sus la proteccion dels drechs naturaus a la vida, a la [[libertat]] e a la [[proprietat]]. Lo consentiment dels governats e lo drech dau pòple de resistir a un govern [[tirania|tiranic]] i venguèron la fònt novela de la legitimitat de l'[[Estat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Michael P. Zuckert, ''Launching Liberalism: On Lockean Political Philosophy'', Lawrence, University Press of Kansas, 2002.&lt;/ref&gt;. Au segle seguent, [[Montesquieu]] ([[1689]]-[[1755]]), completèc aquelas concepcions en desvolopant la teoria de la [[separacion dels poders]] coma proteccion còntra la [[tirania]]. Aquò li permetèc de pausar las basas institucionalas de la democracia liberala moderna&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Louis Althusser, ''Montesquieu, la politique et l'histoire'', París, Presses Universitaires de France, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Domenico Felice, ''Oppressione e libertà. Filosofia e anatomia del dispotismo nell'Esprit des lois di Montesquieu'', Pisa, ETS, 2000.&lt;/ref&gt;.

=== La separacion dels poders ===

{{veire|Separacion dels poders}}

La [[separacion dels poders]] constituís un principi institucionau fondamentau de la democracia liberala moderna. Designa la distribucion de las foncions dau poder politic entre d'organes distints e independents :
* lo [[poder legislatiu]] encharjat de votar las leis.
* lo [[poder executiu]] encharjat d'aplicar las leis.
* lo [[poder judiciari]] encharjat d'interpretar e de sancionar las [[infraccion]]s.
Aquela separacion permet d'empachar la concentracion dau poder entre las mans d'una persona o d'un organe unic, condicion prumiera de la [[tirania]] segon [[Montesquieu]].

=== Los drechs fondamentaus e l'Estat de drech ===

{{veire|Drechs fondamentaus|Estat de drech}}

Lo principi majoritari es pas l'unica basa de la democracia liberala moderna. D'efiech, los regimes democratics actuaus asseguran pereu lo respecte dels drechs fondamentaus dels individús e de las minoritats còntra los abús eventuaus de la majoritat. Lo regime de l'[[Estat de drech]] designa ansin lo concepte d'un poder politic somés au drech e d'una comunautat de ciutadans juridicament egaus. Los drechs fondamentaus constituïsson los limits qu'una majoritat democratica pòt pas franquir sensa abandonar la natura democratic dau regime. Son generalament devesits en dos ensembles regardant los drechs politics de basa (libertat d'expression, libertat d'oponion, drech a un procès equitable, etc.) e los drechs sociaus (drech a la proprietat, drech au trabalh, etc.)&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Xavier Dupré de Boulois, ''Droits et libertés fondamentaux'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Licence », 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Dubey, ''Droit fondamentaux : Libertés, garanties de l’État de droit, droits sociaux et politiques'', vol. II, Basilèa, Helbing Lichtenhahn, 2017, 1264 p.&lt;/ref&gt;.

=== Democracia directa e democracia representativa ===

{{veire|Democracia directa|Democracia representativa}}

La [[democracia directa]] designa una forma de democracia onte los ciutadians exercisson lo poder eles meteisses, sensa intermediari. Èra lo modele de la democracia [[Atenas|atenenca]] e demòra una referéncia per los partisans d'una democracia participativa radicala. La [[democracia representativa]] es fondaa sus l'eleccion de representants per lo còrs civic. Aquelos elegits son encharjats d'exercir lo poder au nom de l'ensemble dels ciutadans. Es lo modele dominant de las democracias modernas. Son principi foguèc teorizat per [[Emmanuel-Joseph Sieyès]] ([[1748]]-[[1836]]) que diferencièc la nacion sobeirana, detenéira dau poder [[constitucion|constituent]], e sos representants elegits, detenèires dau poder constituït. La tension entre democracia directa e democracia representativa es un element centrau de l'istòria de la pensaa democratica. De formas modernas de democracia semi-directa assajan ansin de combinar los avantatges dels dos modeles amb l'utilizacion dau [[referendum]], de vòtes de revocacion dels elegits o de vòtes basats sus d'iniciativas popularas.

== Los modeles e las formas de democrcia ==

=== La democracia liberala ===

{{veire|Democracia liberala}}

La [[democracia liberala]]

4. Les modèles et formes de démocratie es lo modele predominant dins las societats occidentalas contemporaneas. Combina lo principi democratic de la [[sobeiranetat populara]] amb los principis [[liberalisme|liberaus]] de la proteccion dels [[drechs fondamentaus|drechs individuaus]], de la [[separacion dels poders]] e de l'[[Estat de drech]]. Se caracteriza per d'[[eleccion]]s liuras e regularas au [[sufragi universau]], per la pluralitat dels [[partit politic|partits politics]], per la libertat de la [[premsa]], per l'independéncia de la [[justícia]] e per la proteccion de las minoritats&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Francis-Paul Bénoit, ''La démocratie libérale'', París, Presses Universitaires de France, 1978.&lt;/ref&gt;. Aqueu modele foguèc mai que mai teorizat per [[John Stuart Mill]] ([[1806]]-[[1873]]) dins ''Consideracions sus lo Govern Representatiu'' de [[1861]] onte se prononcièc en favor d'un regime democratic organizat a l'entorn de las ideas de representativitat, de debat public e de formacion d'una opinion esclairaa.

=== La democracia sociala ===

{{veire|Democracia sociala}}

La [[democracia sociala]] designa un modele qu'accèpta las institucions de la [[democracia liberala]], mas qu'insistís sus la necessitat de reduire las inegalitats economicas e socialas per arribar a una democracia politica reala e non formala. Es fondaa sus l'idea que la libertat e l'egalitat politicas an ges de sens quand s'acompanhan pas d'un niveu minimom d'egalitat economica e sociala. Es a l'origina de la nocion d'[[Estat-providénçia]] basat sus la redistribucion fiscala, los [[servici public|servicis publics]] universaus e la proteccion sociala.

=== La democracia participativa ===

{{veire|Democracia participativa}}

La [[democracia participativa]] designa un ensemble de practicas e de teorias destinaas a aprigondir e alarjar la participacion dels ciutadans a la vida politica. Es basaa sus l'idea que la legimitat democratica exigissi una implicacion activa dels ciutadans dins la deliberacion e la presa de decision politica. D'experiéncias concretas coma lo budget participatiu de [[Porte Alegre]] en [[Brasil]] o las assemblaas ciutadanas localas son d'illustracions d'aquela forma de democracia.

=== La democracia constitucionala ===

{{veire|Democracia constitucionala}}

La [[democracia constitucionala]] designa un regime caracterizat per un poder democratic enquadrat e limitat per una [[constitucion]] assegurant los drechs fondamentaus e organizant la [[separacion dels poders]]. La justícia constitucionala, incarnaa per de corts o de conseus constitucionalas, jòga un ròtle centrau dins aqueu modele en exercissent un contraròtle sus la conformitat de las leis a la constitucion. Aquò permet de protegir los drechs fondamentaus còntra los abús eventuaus dau legislator majoritari. Pasmens, aqueu modele entraïna una tension importanta entre lo principi democratic de la sobeiranetat de la majoritat e lo principi liberau de la proteccion dels drechs de la majoritat.

=== Las democracias illiberalas e los regimes ibrids ===

{{veire|Democracia illiberala|Regime ibrid}}

Despuei los [[ans 1990]], la [[sciéncia politica]] a desvolopat de conceptes per designar los regimes qu'empruntant de formas institucionalas de la democracia (eleccions, parlament, constitucion, etc) tot en violant sos principis fondamentaus en impausant de limits non justificats a las libertats fondamentalas o en suprimissent la separacion dels poders. Lo terme « democracia illiberala » es ansin sovent adoptat per descriure aquelos regimes ([[Russia]] de [[Vladimir Putin]], [[Ongria]] de [[Viktor Orban]], [[Turquia]] de [[Recep Tayyip Erdogan]], etc.). Lo terme « regime ibrid » designa pusleu de sistemas politics intermediaris entre la democracia vertadiera e l'autoritarisme. Lo [[Marròc]] o lo [[Bangladèsh]] dels [[ans 2020]] son d'exemples de regimes ibrids.

== Las institucions democraticas ==

=== Los sistemas electoraus ===

{{veire|Sistema electorau}}

Los [[sistema electorau|sistemas electoraus]] forman lo mecanisme centrau de las [[democracia representativa|democracias representativas]]. Permèton de traduire las preferéncias dels ciutadans en poder politic. Son destriats :
* los sistemas majoritaris que donan la victòria au candidat aient ganhat lo maximom de sufragis.
* los sistemas proporcionaus que despartisson lo nombre d'elegits en foncion dau nombre de sufragis.
* de sistemas mixtes pòion assajar de mesclar los dos sistemas
Los diferents aprochis an d'efiechs prigonds sus la natura dau sistema partisan, l'estabilitat governamentala e la representativitat de las institucions. D'un biais generau, los sistemas proporcionaus son mai representatius, mas son mens estables car necessitan la mesa en plaça de coalicions mai importantas per dirigir lo païs&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Emeri e Jean-Marie Cotteret, ''Les systèmes électoraux'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1985.&lt;/ref&gt;.

=== Los parlaments e las assemblaas ===

{{veire|Parlament}}

Lo [[parlament]] es l'institucion centrala de la [[democracia representativa]]. Es un organe, elegit directament o indirectament per los ciutadans, qu'es encharjat de votar las leis, de contrarotlar l'executiu e de representar la diversitat de las opinions politicas de la [[societat]]. Los parlaments modernes son generalament compausats d'una o de doas chambras. Dins lo prumier cas, aquò permet d'assegurar una bòna representativitat de la populacion. Los parlaments bicameraus son pasmens sovent privilegiats dins los estats estenduts ont es necessari d'assegurar un equilibri entre la representacion de la populacion generala e aquela de las entitats territòrialas.

=== Los partits politics ===

{{veire|Partit politic}}

Los [[partit politic|partits politics]] son los actors centraus de la democracia representativa moderna. Son d'organizacions destinaas a conquistar e gerir lo poder politic per metre en plaça una politica confòrma a un programa. Asseguran de foncions essencialas dins la vida politica actuala que permèton d'agregar las preferéncias politicas, de recrutar e de formar d'eleits politics, d'estructurar lo debat public e d'organizar la competicion electorala&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Offerlé, ''Les partis politiques'', coll. « Que sais-je ? » (n° 2376), 1987.&lt;/ref&gt;. Pasmens, lor legitimat es mai e mai contestaa per los ciutadans. Aquò mena a l'aparicion de movements ibrids, intermediaris entre lo partit tradicionau e lo movement de massa ([[Podemos]] en [[Espanha]], [[En Marche]] o [[La France Insoumise]] en [[França]]).

=== La justícia constitucionala ===

{{veire|Drech constitucionau}}

Lo [[drech constitucionau]] jòga un ròtle mai e mai important dins las democracias contemporaneas. D'efiech, permet a las corts e als conseus constitucionaus de contrarotlar la conformitat de las leis per rapòrt a la [[constitucion]] e de protegir los drechs fondamentaus. Es ansin una proteccion eficaça còntra los abús d'una majoritat donaa. Pasmens, son desvolopament entraïna de questions quant a la legitimitat democratica d'aqueu contrarotle qu'es generalament exercit per de magistrats non elegits.

=== Los mèdias e l'espaci public ===

{{veire|Premsa}}

La [[libertat de la premsa]] e l'existéncia d'un espaci public pluralista constituïsson de condicions indispensablas au foncionament de la democracia. Los mèdias tènon un ròtle fondamentau dins l'informacion dels ciutadans, la mesa en debat de las questions politicas e lo contrarotle dau poder. Aquò justifica generalament l'existéncia de leis especificas protegissent la [[premsa]], subrenomaa « lo quatren poder », còntra las intervencions dels autres poders. Pasmens, aqueu pilar de la democracia moderna es mai e mai menaçat per la concentracion dels mèdias entre las mans d'interès economics privats, per la logica de l'audimat e, mai recentament, per la revolucion numerica e lo desvolopament de las rets socialas. La qualitat de l'informacion disponibla es ansin vengüa una question centrala dins mai d'un païs.

== Los defís contemporaneus ==

=== La montaa dau populisme ===

{{veire|Populisme}}

Dins son sens mai moderne, lo [[populisme]] designa un estile politic fondat sus l'oposicion entre un pòple vist coma pur e vertuós e un eleit considerat coma corromput e illegitime e sus la revendicacion d'una democracia mai directa e mai autentica còntra de mediacions institucionalas jutjaas defalhentas. Pòt prendre de formas de drecha ([[nacionalisme|nacionalista]], [[xenofobia|xenofoba]], autoritària, etc.) o de senestra (anti-oligarchica, redistributritz, etc.). Los teorians son partejats quant a son interpretacion. Per exemple, [[Ernesto Laclau]] ([[1935]]-[[2014]]) ne'n prepausèc una vision positiva inerenta a tota construccion democratica mentre que de pensaires coma [[Jan-Werner Müller]] (naissut en [[1970]]) lo definisson coma una menaça fondamentala per la [[democracia liberala]] en rason de son refús dau pluralisme. Ansin, lo populisme es una escomessa fòrça discutia dins las democracias contemporaneas.

=== La crisi de la representacion ===

La question de la representativitat politica dels elegits es una autra question greva per las democracias representativas actualas. Es la consequéncia de factors multiples coma l'alunhament entre los elegits e los ciutadans ordinaris, la tecnocratizacion de las discussions politicas, l'escart entre las preferéncias e los interès dels ciutadans e las decisions efectivament presas per lors representants o l'influéncia de grops de pression e dels mercats financiers. Entraïna una abstencion electorala mai e mai importanta, una abséncia d'interès per los actors tradicionaus de la vida politica ([[partit politic|partits]], [[sindicat]]s, etc.) e una desfisança envèrs las institucions o los eleits politics. Aquela crisi de la representacion a d'efiechs importants sus la vida politica que redutz generalament lo sosten portat als partits tradicionaus e favoriza la montaa de movements radicaus (e pas totjorn democratics).

=== Las rets socialas e la desinformacion ===

La [[revolucion numerica]] e lo desvolopament de las rets socialas an fòrça transformat l'espaci public democratic despuei los [[ans 2010]]. D'un caire, an permés una democratizacion de l'accès a l'informacion e a l'expression publica, çò que permetèc a de grops marginalizats d'accedir a una certana visibilitat politica. Pasmens, d'autre caire, las rets socialas an favorizat la fragmentacion de l'espaci public, la difusion massisa de desinformacion, la manipulacion de l'opinion per d'actors interiors o exteriors e una polarizacion creissenta de las discussions politicas. La regulacion d'aquelos mèdias es ansin vengüa una question centrala per l'organizacion dau debat public au sen de las democracias modernas.

=== Las inegalitats economicas ===

Las inegalitats economicas son una menaça anciana per lo foncionament correcte d'institucions democraticas. D'efiech, la concentracion de las richessas engendra una concentracion dau poder politic que los actors economics mai poderós dispausan de mejans considerables per influenciar las decisions politicas au detriment de la màger part dau còrs civic (finançament de movements politics, contrarotle de mèdias, ''lobbying'', etc.). Dins mai d'un païs, existisson de reglas minimalas per reduire l'influéncia de las classas mai aisaas. Pasmens, aquelas legislacions son sovent limitaas e la question financiera es ansin vengüa un element centrau de las campanhas politicas dins fòrça païs. Los [[USA|Estats Units]] son un exemple caracteristic.

=== La question dels enjòcs globaus ===

La democracia moderna es apareissua dins lo quadre de l'Estat-Nacion sobeiran. Pasmens, un nombre mai e mai important d'enjòcs politics fondamentaus (chambiament climatic, regulacion financiera, migracions, pandemias, etc.) passan las frontieras nacionalas e necessitan la mesa en plaça de politicas internacionalas per èsser tractats d'un biais eficaç. Aquò es a l'origina de questions e de debats entre la logica democratica nacionala e la necessitat d'una governança mondiala o d'una democratizacion de las institucions internacionalas existentas. Pasmens, en mai dels problemas relatius a una tala transformacion de la democracia actuala, se pausa egalament la question dau risc de tecnocratizacion e d'alunhament de tota institucion supranacionala.

== Las criticas de la democracia ==

=== Las criticas conservatritz ===

Las criticas [[conservatisme|conservatritz]] de la democracia son relativament ancianas. Tre lo segle XVIII, [[Edmund Burke]] ([[1729]]-[[1797]]), considerat coma un dels paires dau conservatisme moderne, reprochava a la [[Revolucion Francesa]] d'aver destruch las tradicions e las institucions eiretaas de l'Ancian Regime qu'avián assegurat l'estabilitat sociala dau reiaume durant de segles. Dins ''De la Democracia en America'', [[Alexis de Tocqueville]] ([[1805]]-[[1859]]) formulèc una critica mai nuançaa, mas mai prigonda. Segon eu, la democracia èra inevitabla, mas conteniá lo risc intrinsec de la « tirania de la majoritat » e dau « despotisme doç ». Chau donc empachar la formacion d'un [[Estat]] tutelari capable de prendre en charja la vida dels individús au detriment de lor libertat e de lor autonòmia. Los corrents conservators modernes son donc sovent favorables a la democracia liberala, mas s'opausan frequentament a la democracia sociala.

=== Las criticas marxistas e socialistas ===

La critica [[marxisme|marxista]] e [[comunisme|socialista]] de la democracia liberala forma un important pan de la pensaa politica dels segles XIX e XX. Segon ela, la democracia liberala es unicament una democracia formala destinaa a escondre la dominacion politica e economica de la [[borgesiá]] sus la societat. Ansin, lo [[sufragi universau]] e l'egalitat [[drech|juridica]] permetrián pas a las classas popularas, afeblias per las inegalitats economicas, de participar d'un biais vertadier a las institucions o d'aver un poder reau sus lors condicions de vida. Los marxistas considèran donc l'Estat democratic borgés coma un arbitre favorable als interès de la borgesiá e la democracia vertadiera exigiriá una transformacion radicala dels rapòrts economics.

=== Las criticas elitistas ===

Las criticas elitistas de la democracia foguèron principalament formulaa per de teoricians coma [[Vilfredo Pareto]] ([[1848]]-[[1923]]), [[Gaetano Mosca]] ([[1858]]-[[1941]]) e [[Robert Michels]] ([[1876]]-[[1936]]). Segon elas, totas las societats son en realitat dirigias per una minoritat organizaa (un eleit o una classa politica). Dins aqueu quadre, la democracia ven alora un [[mitologia|mite]] [[ideologia|ideologic]] destinat a legitimar aquela dominacion inevitabla. Per descriure aqueu fenomene, Michels formulèc una « lei de l'oligarchia » : totas las organizacions, comprés los movements democratics, son pauc a cha pauc dominaas per una [[oligarchia]] dirigenta. Aquelas criticas son sovent associaas a de discors conservators o autoritaris. Pasmens, pausan de questions sus los limits estructuraus de las democracias actualas.

=== Las criticas postmodernas e postcolonialas ===

Per los pensaires postmodernes e postcoloniaus, la democrocia liberala es un sistema politic estachat a l'Occident. Sa formacion seriá lo resultat d'una exclusion de las [[femna]]s, de las classas popularas, dels [[colonialisme|colonizats]] e, mai generalament, dels non-Europeus. Son universalisme seriá alora la consequéncia d'un particularisme occidentau presentat coma universau. D'autors coma [[Achille Mbembe]] (naissut en [[1957]]) o [[Dipesh Chakrabarty]] (naissut en [[1948]]) prepausan donc de pensar de sistemas democratics a partir d'experiéncias e de tradicions non europeas. A l'ora d'aüra, los resultats son encara limitats e fòrça regimes supausadament fondats sus de tradicions democraticas non occidentalas son de regimes [[dictatura|dictatoriaus]]. De lor caire, las teoricianas [[feminisme|femenistas]] insistisson sus l'exclusion de las femnas de la vida publica democratica e sus la desvaloracion de l'esfera privaa e dau trabalh domestic.

== Eiretatge e actualitat ==

Après un long periòde d'expansion durant la segonda mitat dau segle XX, la democracia coneisse una fasa de reculament despuei los [[ans 2010]]. Lo fenomene tocha tant las democracias emergentas en [[Africa]], en [[Asia]] e en [[America Latina]] que las democracias ben establias en [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]]. Se manifèsta per un afebliment de l'[[Estat de drech]], una reduccion de las libertats civilas, una concentracion dau poder executiu, una aumentacion de las inegalitats economicas e una degradacion de la qualitat dau debat public e de las eleccions. Aquò pren sovent la forma d'una montaa de movements [[populisme|populistas]] susceptibles d'accedir au poder ([[Donald Trump]], [[Javier Milei]], etc.), mas pòt pereu entraïnar una presa dau poder per una junta militara ([[Mali]], [[Nigèr]], etc.), un còp d'Estat institucionau ([[Bolívia]], etc.) o una transformacion dau quadre constitucionau ([[Veneçuèla]], etc.).

De mai, una transicion democratica es un procediment que permet de transformar un regime autoritari en democracia. Es sovent un procediment long, fragile e reversible que sa capitaa necessita la combinason de plusors factors (acòrdi dels eleits politics sus las reglas dau jòc democratic, existéncia d'una societat civila activa e organizaa, volontat populara favorabla a las valors democraticas, contexte economic favorable, etc.). L'abséncia d'un factor pòt menar a una transicion incompleta susceptible de menar a la formacion d'un regime ibrid o a una regression autoritària. L'exemple [[Tunisia|tunisian]] illustra aquelas dificultats. Après una revolucion populara en [[2011]], un regime democratic se formèc dins lo païs. Pasmens, foguèc pauc a cha pauc minat per de divisions au sen de l'eleit e per una situacion economica complicaa. Ansin, en [[2021]], lo president [[Kaïs Saïed]] posquèc suspendre las activitats dau govern e dau parlament e tornar establir un regime [[autocracia|autocratic]].

Pasmens, maugrat sas crisis e sos limits, la democracia demòra l'orizont normatiu dominant de la pensaa politica moderna que sa legitimitat es fondaa sus l'idea simpla, mas poderosa, que ges d'autoritat [[Homo sapiens|umana]] pòt pretendre governar d'autres òmes sensa lor consentiment.

== Annexas ==

=== Ligams internes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Hannah Arendt|Arendt (Hannah)]].
* [[Aristòtel]].
* [[Atenas]].
* [[Ciceron]].
* [[Ciutadanatge]].
* [[Clistenes]].
* [[Constitucion]].
* [[Dictatura]].
* [[Drech]].
* [[Estat]].
* [[Estat de drech]].
* [[Filosofia]].
* [[Jürgen Habermas|Habermas (Jürgen)]].
* [[Thomas Hobbes|Hobbes (Thomas)]].
* [[Thomas Jefferson|Jefferson (Thomas)]].
* [[Ernesto Laclau|Laclau (Ernesto)]].
* [[Liberalisme]].
* [[John Locke|Locke (John)]].
* [[James Madison|Madison (James)]].
* [[John Stuart Mill|Mill (James Stuart)]].
* [[Parlament]].
* [[Partit politic]].
* [[Pericles]].
* [[Politica]].
* [[John Rawls|Rawls (John)]].
* [[Republica]].
* [[Revolucion Francesa]].
* [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau (Jean-Jacques)]].
* [[Separacion dels poders]].
* [[Emmanuel-Joseph Sieyès|Sieyès (Emmanuel-Joseph)]].
* [[Sistema electorau]].
* [[Tirania]].
* [[Alexis de Tocqueville|Tocqueville (Alexis de)]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Politica]]
[[Categoria:Filosofia]]</text>
      <sha1>lhlqw2cabf39yfb9eqryy028kcfxeds</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497099</id>
      <parentid>2497065</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T18:07:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* L'extension dau sufragi */</comment>
      <origin>2497099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38476" sha1="j1o5l577pyathi89bmu7nnf9vc1xvem" xml:space="preserve">{{Dialècte Vivaroaupenc}}
{{1000 fondamentals}}

La '''democracia''', dau [[grec]] ancian ''dêmokratía'', compausat de ''dèmos'' (« pòple ») e ''kratos'' (« poder »), designa literalament lo « govern dau pòple ». Constituís un dei conceptes [[politica|politics]] mai fondamentaus e mai discutit de l'[[istòria]] de la pensaa [[Homo sapiens|umana]]. Dins son sens mai generau, designa un regime [[Politica|politic]] fondat sus l'exercici dau poder per lo pòple, siá directament siá indirectament per lo mejan de representents elegits, dins lo quadre de reglas assegurant las [[Dreches de l'Òme|libertats fondamentalas]] e l'egalitat [[drech|juridica]] dels [[ciutadanatge|ciutadans]]. Naissua durant l'[[Antiquitat]] [[Grècia antica|Greca]], teorizaa per los [[filosofia|filosòfes]] de las [[Segle de las Lutz|Lutz]] e consacraa per las grandas [[revolucion|revolucions]] dels segles XVIII e XIX, la democracia s'es impausaa pendent lo segle XX coma lo regime de referéncia a l'eschala mondiala, tot en demorant un objecte de contestacion, de reinterpretacion e de crisi permanenta. Aüra, curbe una importanta diversitat de formas institucionalas, de tradicions intellectualas e de practicas politicas. Pasmens, se tròba confrontaa a de defís majors coma lo desvolopament de las inegalitats socialas, lo [[Cambiament climatic|chambiament climatic mondiau]], la crisi de la representacion, lo desvolopament dau [[populisme]] e la generalizacion de la [[desinformacion]].

== Originas e istòria de la democracia ==

=== La democracia atenenca ===

[[Fichièr:Pericles Pio-Clementino Inv269.jpg|thumb|right|[[Pericles]], figura centrala de la [[democracia atenenca]].]]

{{veire|Atenas}}

Es a [[Atenas]], a la fin dau [[segle VI avC]], que la democracia faguèc sa prumiera aparicion coma regime [[politica|politic]] explicitament nomat e teorizat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marie-Françoise Baslez, ''Histoire politique du monde grec antique'', Nathan, 1999, 316 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Mossé, ''Histoire d'une démocratie : Athènes des origines à la conquête macédonienne'', Seuil, coll. « Points Histoire», 1971.&lt;/ref&gt;. D'efiech, après una lonja crisi politicosociala, las reformas de [[Clistenes]], menaas a partir de [[-508|508 avC]], metèron en plaça las basas d'un sistema politic inedit en despartissent lo còrs civic segon una basa territòriala e en instaurant d'institucions fondaas sus la participacion directa dels [[ciutadanatge|ciutadans]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Lévêque e Pierre Vidal-Naquet, ''Clisthène l'Athénien'', Les Belles Lettres, 1974, 163 p.&lt;/ref&gt;. Sota [[Pericles]] ([[-495|495]]-[[-429|429 avC]]), la democracia atenenca agantèc l'apogeu de son poder. Sas institucions principalas èran l’''Ékklesía'', l'assemblaa de l'ensemble dels ciutadans encharjaa de discutir e de votar las [[lei]]s, la ''Boulé'' un conseu encharjat de preparar los trabalhs de l’''Ékklesía'' e l’''Eliaía'', un [[tribunau]] popular compausat de jurats chausits a l'azard.

Lo [[tiratge au sòrt]] jogava un ròtle central dins lo sistema [[Antenas|atenenc]] que permetiá d'assegurar una rotacion de las charjas e una egalitat de principi entre los ciutadans&lt;ref&gt;Dos principis fondamentaus de la democracia greca designavan aquela egalitat : l'isonomia (egalitat juridica) e l'isogoria (egalitat de paraula).&lt;/ref&gt;. Un sistema d'indemnizacion dels ciutadans permetiá pereu la participacion de ciutadans modestes a la vida politica. Aquela democracia directa demòra una referéncia intellectuala majora per lei teoricians de la democracia participativa moderna, mas aviá pasmens de limits considerables. D'efiech, lo [[Ciutadanetat|ciutadanatge]] i èra reservat als [[Òme|òmes]] liures naissuts de parents atenencs, l'[[esclavatge]] èra la basa d'una partia importanta de l'[[economia]] e los forestiers avián pas lo drech de participar a la vida politica de la ciutat.

=== La tradicion republicana romana ===

{{veire|Roma Antica}}

[[Roma Antica|Roma]] foguèc jamai una democracia au sens atenenc dau terme. Pasmens, la [[Republica Romana|tradicion republicana romana]] ([[-509|509]]-[[-27|27 avC]]) aguèc un ròtle important dins la formacion de la pensaa politica occidentala. Lo sistema republican roman combinava d'elements [[aristocracia|aristocratic]], coma un [[Senat roman|Senat]] dominat per los patricians, e d'elements democratics coma d'assemblaas popularas (''[[comices]]'') e de magistrats encharjats de defendre los interès dau pòple còntra los abús dels patricians ([[tribun de la pleba|tribuns de la pleba]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François Hinard, ''République romaine'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », Paris, 2000.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Richard Adam, ''Institutions et citoyenneté de la Rome républicaine'', Hachette supérieur, 1996, 160 p.&lt;/ref&gt;. La pensaa politica de [[Ciceron]] ([[-106|106]]-[[-43|43 avC]]) constituís la teorizacion principala dau regime [[republica|republican]]. Dins ''[[De Republica]]'', se prononcièc en favor de l'idea d'una [[constitucion]] mixta organizaa a l'entorn de principis [[monarquia|monarchics]], [[aristocracia|aristocratics]] e democratics per assegurar l'estabilitat dau regime e dau ben comun&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Viktor Pöschl, « Quelques principes fondamentaux de la politique de Cicéron », ''Comptes-rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres'', 131{{a}} annaa, n° 2,‎ 1987, pp. 340-350.&lt;/ref&gt;. Aquela concepcion de la [[republica]], fondaa sus la gestion de la « chausa publica », la [[separacion dels poders]], lo regne de la lei e la [[vertut]] civica, anava irrigar prefondament las reflexions dels [[Revolucion|revolucionaris]] [[França|francés]] e [[USA|estatsunidencs]] dau segle XVIII.

=== L'Edat Mejana e las prumieras formas de representacion modernas ===

L'[[Edat Mejana]] [[Euròpa|europeu]], dominat per la [[feudalitat]] e la [[Monarquia|monarchia]] de drech divin, foguèc pas un periòde democratic. Pasmens, d'institucions e de practicas medievalas pausèron las basas de la representacion politica moderna. Per exemple, las assemblaas d'Estats, achampant la [[noblessa]], lo [[clergat]] e lo Tèrç Estat, se desvolopèron dins mai d'un reiaume coma organes consultatius dau poder [[rei|reiau]]. En [[Anglaterra]], la ''[[Magna Carta]]'' de [[1215]] pausèc un principi fondamentau entre lo drech dau sobeiran de levar l'[[impòst]] e lo consentiment dels grands dau reiaume a acceptar aquel impòst&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Danny Danziger e John Gillingham, ''1215, the year of Magna Carta'', Hodder &amp; Stoughton general, Londres, 2003, 324 p.&lt;/ref&gt;. Aqueu texte amorçèc ansin la limitacion juridica dau poder reiau. En parallele, plusors [[vila]]s [[Itàlia|italianas]] de la fin de l'[[Edat Mejana]] ([[Venècia]], [[Gènoa]], [[Florença]], etc.) experimentèron de formas originalas de govern republican fondat sus la participacion d'una [[oligarchia]] de marchands e de nobles a la vida politica de la ciutat. Sovent fòrça complexas, las institucions d'aquelas [[Republica marchanda|republicas marchandas]] prefiguravan lo foncionament de las institucions representativas modernas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Boško I. Bojović, ''Raguse (Dubrovnik), entre l’Orient et l’Occident (XIIe – XVIIe siècle)'', París, De Boccard, 2011, 275 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Claude Hocquet, ''Venise au Moyen Âge'', París, Belles lettres, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Valeria Polonio, ''L'amministrazione della Res publica genovese fra tre e quattrocento'', Genòa, Società Ligure di Storia Patria, 1977.&lt;/ref&gt;.

=== Las revolucions democraticas dels segles XVII e XVIII ===

[[Fichièr:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789.jpg|thumb|right|[[Declaracion dels Drechs de l'Òme e dau Ciutadan]] de [[1789]].]]

Las grandas revolucions dels segles XVII e XVIII, eissias de las transformacions economicas e intellectualas dau [[Umanisme|movement umanista]] e de la [[Segle de las Lutz|filosofia de las Lutz]] foguèron l'eveniment decisiu a l'origina de la democracia moderna. La prumiera revolucion majora foguèc la [[Gloriosa Revolucion]] [[Anglatèrra|anglesa]] de [[1688]] que consacrèc la supremacia dau Parlament sus lo poder reiau e pausèc las basas d'una [[monarchia constitucionala]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Cottret, ''La Glorieuse Révolution d'Angleterre, 1688'', París, Gallimard, 2013.&lt;/ref&gt;. Un an mai tard, lo ''[[Bill of Rights]]'' assegurèc los [[Dreches de l'Òme|drechs fondamentaus]] dels subjectes de la corona e l'independéncia dau Parlament. La segonda revolucion centrala dau periòde foguèc l'[[Guèrra d'Independéncia deis Estats Units|insureccion estatsunidenca]]. D'efiech, aquela revolucion s'acompanhèc d'un important trabalh politic per legitimar l'[[independéncia]] dau païs e sa rompedura amb lo [[Reiaume Unit]]. La Declaracion d'Independéncia e la Constitucion dels [[USA|Estats Units]] afirmèron ansin lo principi de l'egalitat entre los òmes, l'existéncia de drechs inalienables (drech a la vida, drech a la [[libertat]], etc.) e organizèron una [[democracia representativa]] basaa sus la [[separacion dels poders]], lo [[federalisme]] e un sistèma d'equilibri entre las institucions destinat a empachar la [[tirania]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Lucas Kent Ogden, ''Uniting the States : A Commentary on the American Constitution'', 3{{a}} edicion, Norderstedt, 2015.&lt;/ref&gt;. Enfin, lo tresen eveniment centrau per l'emergéncia de la democracia moderna foguèc la [[Revolucion Francesa]] de [[1789]]. Proclamant los [[Declaracion dels Dreches de l'Òme e del Ciutadan|drechs de l'òme e dau ciutadan]] e l'abolicion dels [[Privilegi (feudalitat)|privilegis]] de l'[[Ancian Regim|Ancian Regime]], definiguèc los conceptes de nacion sobeirana, de ciutadanatge universau e d'egalitat civila&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lefebvre, ''La Révolution française'', París, Presses universitaires de France, 1989.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Biard (dir.), ''La Révolution française : une histoire toujours vivante'', París, Tallandier, 2009, 446 p.&lt;/ref&gt;.

=== L'extension dau sufragi ===

Lo segle XIX foguèc marcat per una extension progressiva, conflictuala e inegala dau sufragi. En [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]], lo drech de vòte, inicialament reservat als [[proprietat|proprietaris]] e als contribuidors mai riches ([[sufragi censier]]), foguèc pauc a cha pauc estendut a l'ensemble dels [[òme]]s adults dins lo corrent dau segle XIX. Lo drech de vòte de las [[Femna|femnas]] foguèc reconoissut mai tardivament, principalament durant la prumiera mitat dau segle XX.

=== Consolidacion e crisi de la democracia ===

Despuei lo començament dau segle XX, la democracia a conoissut mai d'una crisi greva. La prumiera foguèc lo desvolopament dau [[faissisme]] en [[Itàlia]] e en [[Alemanha]] que constituissèc una remesa en causa radicala de las valors democraticas [[liberalisme|liberalas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Milza e Serge Berstein, ''Le Fascisme italien, 1919-1945'', Le Seuil, 1980.&lt;/ref&gt;. La segonda foguèc la longa confrontacion amb lo [[comunisme]] [[URSS|sovietic]] durant la [[Guerra Freja]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert O. Paxton e Julie Hessler, ''L'Europe au XXème siècle'', Taillandier, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' André Fontaine, ''La Tâche Rouge'', Éditions de la Martinière, 2004.&lt;/ref&gt;. Dins los dos cas, la democracia liberala, basaa sus una economia [[capitalisme|capitalista]], sortissèc renforçaa dau conflicte. La chausida d'institucions democraticas per las [[colonialisme|colonias]] [[africa]]nas e [[asia]]ticas vengüas independentas dins lo corrent dels [[ans 1950]]-[[ans 1960|1960]] foguèc un autre argument en favor de la democracia. Pasmens, despuei los [[ans 1980]]-[[ans 1990|1990]], son apareissuts de regimes autoritaris e arbitraris que mantènon formalament un quadre democratic. Aquò es a l'origina de la crisi actuala de la democracia que son foncionament es pauc a cha pauc minat per aquelas derivas. Lo desvolopament de las inegalitats socialas, especialament au sen dels païs neoliberaus, es un autre problema greu que favoriza la montaa dau populisme e, mai generalament, de movements antidemocratics.

== Los fondaments teorics ==

=== La sobeiranetat populara ===

{{veire|Sobeiranetat populara}}

Lo principi de [[sobeiranetat populara]] constituís lo fondament [[filosofia|filosofic]] de basa de totas las concepcions democraticas dau poder politic. Afirma que lo poder legitime emana unicament dau pòple e pòt unicament èsser exercit en son nom e a son profiech. Aqueu principi s'opausa a tota teoria dau poder fondaa sus la transcendéncia [[Dieu|divina]], la [[tradicion]] ereditària o la superioritat naturala d'una [[aristocracia]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] ([[1712]]-[[1778]]) ne'n donèc una definicion precisa, e relativament radicala, dins son obratge ''Du Contrat social'' publicat en [[1762]]. Segon eu, la sobeiranetat residís dins la « volontat generala » qu'es l'expression de l'interès comun dau còrs politic, nocion diferenta de la simpla addicion de las volontats individualas. Aquela volontat generala es inalienabla e indivisibla. Segon Rousseau, adversari de la representacion politica, deu èsser exercit directament per lo pòple sobeiran&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert Derathé, ''Jean-Jacques Rousseau et la politique de son temps'', Presses Universitaires de France, 1950.&lt;/ref&gt;.

=== Lo contracte sociau ===

{{veire|Contracte sociau}}

La teoria dau contracte sociau constituís un autre quadre [[filosofia|filosofic]] important per legimitar lo poder politic democratic. L'idea es eissia de la pensaa de [[Thomas Hobbes]] ([[1588]]-[[1679]]) qu'imaginèc, dins lo ''Leviathan'' de [[1651]], un contracte sociau absolutista presentat coma abandon de la [[libertat naturala]] en eschambi d'una seguretat asseguraa per un sobeiran omnipotent&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Anne-Laure Angoulvent, ''Hobbes ou la crise de l'État baroque'', París, Presses Universitaires de France, 1992, 256 p.&lt;/ref&gt;. Rapidament, los [[Sègle dei Lutz|filosòfes de las Lutz]] donèron un aspecte [[liberalisme|liberau]] au concepte. Per exemple, dins los ''Dos Tractats dau Govern Civiu'' de [[1689]], [[John Locke]] ([[1632]]-[[1704]]) ne'n prepausèc una forma novela fondaa sus la proteccion dels drechs naturaus a la vida, a la [[libertat]] e a la [[proprietat]]. Lo consentiment dels governats e lo drech dau pòple de resistir a un govern [[tirania|tiranic]] i venguèron la fònt novela de la legitimitat de l'[[Estat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Michael P. Zuckert, ''Launching Liberalism: On Lockean Political Philosophy'', Lawrence, University Press of Kansas, 2002.&lt;/ref&gt;. Au segle seguent, [[Montesquieu]] ([[1689]]-[[1755]]), completèc aquelas concepcions en desvolopant la teoria de la [[separacion dels poders]] coma proteccion còntra la [[tirania]]. Aquò li permetèc de pausar las basas institucionalas de la democracia liberala moderna&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Louis Althusser, ''Montesquieu, la politique et l'histoire'', París, Presses Universitaires de France, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Domenico Felice, ''Oppressione e libertà. Filosofia e anatomia del dispotismo nell'Esprit des lois di Montesquieu'', Pisa, ETS, 2000.&lt;/ref&gt;.

=== La separacion dels poders ===

{{veire|Separacion dels poders}}

La [[separacion dels poders]] constituís un principi institucionau fondamentau de la democracia liberala moderna. Designa la distribucion de las foncions dau poder politic entre d'organes distints e independents :
* lo [[poder legislatiu]] encharjat de votar las leis.
* lo [[poder executiu]] encharjat d'aplicar las leis.
* lo [[poder judiciari]] encharjat d'interpretar e de sancionar las [[infraccion]]s.
Aquela separacion permet d'empachar la concentracion dau poder entre las mans d'una persona o d'un organe unic, condicion prumiera de la [[tirania]] segon [[Montesquieu]].

=== Los drechs fondamentaus e l'Estat de drech ===

{{veire|Drechs fondamentaus|Estat de drech}}

Lo principi majoritari es pas l'unica basa de la democracia liberala moderna. D'efiech, los regimes democratics actuaus asseguran pereu lo respecte dels drechs fondamentaus dels individús e de las minoritats còntra los abús eventuaus de la majoritat. Lo regime de l'[[Estat de drech]] designa ansin lo concepte d'un poder politic somés au drech e d'una comunautat de ciutadans juridicament egaus. Los drechs fondamentaus constituïsson los limits qu'una majoritat democratica pòt pas franquir sensa abandonar la natura democratic dau regime. Son generalament devesits en dos ensembles regardant los drechs politics de basa (libertat d'expression, libertat d'oponion, drech a un procès equitable, etc.) e los drechs sociaus (drech a la proprietat, drech au trabalh, etc.)&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Xavier Dupré de Boulois, ''Droits et libertés fondamentaux'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Licence », 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Dubey, ''Droit fondamentaux : Libertés, garanties de l’État de droit, droits sociaux et politiques'', vol. II, Basilèa, Helbing Lichtenhahn, 2017, 1264 p.&lt;/ref&gt;.

=== Democracia directa e democracia representativa ===

{{veire|Democracia directa|Democracia representativa}}

La [[democracia directa]] designa una forma de democracia onte los ciutadians exercisson lo poder eles meteisses, sensa intermediari. Èra lo modele de la democracia [[Atenas|atenenca]] e demòra una referéncia per los partisans d'una democracia participativa radicala. La [[democracia representativa]] es fondaa sus l'eleccion de representants per lo còrs civic. Aquelos elegits son encharjats d'exercir lo poder au nom de l'ensemble dels ciutadans. Es lo modele dominant de las democracias modernas. Son principi foguèc teorizat per [[Emmanuel-Joseph Sieyès]] ([[1748]]-[[1836]]) que diferencièc la nacion sobeirana, detenéira dau poder [[constitucion|constituent]], e sos representants elegits, detenèires dau poder constituït. La tension entre democracia directa e democracia representativa es un element centrau de l'istòria de la pensaa democratica. De formas modernas de democracia semi-directa assajan ansin de combinar los avantatges dels dos modeles amb l'utilizacion dau [[referendum]], de vòtes de revocacion dels elegits o de vòtes basats sus d'iniciativas popularas.

== Los modeles e las formas de democrcia ==

=== La democracia liberala ===

{{veire|Democracia liberala}}

La [[democracia liberala]]

4. Les modèles et formes de démocratie es lo modele predominant dins las societats occidentalas contemporaneas. Combina lo principi democratic de la [[sobeiranetat populara]] amb los principis [[liberalisme|liberaus]] de la proteccion dels [[drechs fondamentaus|drechs individuaus]], de la [[separacion dels poders]] e de l'[[Estat de drech]]. Se caracteriza per d'[[eleccion]]s liuras e regularas au [[sufragi universau]], per la pluralitat dels [[partit politic|partits politics]], per la libertat de la [[premsa]], per l'independéncia de la [[justícia]] e per la proteccion de las minoritats&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Francis-Paul Bénoit, ''La démocratie libérale'', París, Presses Universitaires de France, 1978.&lt;/ref&gt;. Aqueu modele foguèc mai que mai teorizat per [[John Stuart Mill]] ([[1806]]-[[1873]]) dins ''Consideracions sus lo Govern Representatiu'' de [[1861]] onte se prononcièc en favor d'un regime democratic organizat a l'entorn de las ideas de representativitat, de debat public e de formacion d'una opinion esclairaa.

=== La democracia sociala ===

{{veire|Democracia sociala}}

La [[democracia sociala]] designa un modele qu'accèpta las institucions de la [[democracia liberala]], mas qu'insistís sus la necessitat de reduire las inegalitats economicas e socialas per arribar a una democracia politica reala e non formala. Es fondaa sus l'idea que la libertat e l'egalitat politicas an ges de sens quand s'acompanhan pas d'un niveu minimom d'egalitat economica e sociala. Es a l'origina de la nocion d'[[Estat-providénçia]] basat sus la redistribucion fiscala, los [[servici public|servicis publics]] universaus e la proteccion sociala.

=== La democracia participativa ===

{{veire|Democracia participativa}}

La [[democracia participativa]] designa un ensemble de practicas e de teorias destinaas a aprigondir e alarjar la participacion dels ciutadans a la vida politica. Es basaa sus l'idea que la legimitat democratica exigissi una implicacion activa dels ciutadans dins la deliberacion e la presa de decision politica. D'experiéncias concretas coma lo budget participatiu de [[Porte Alegre]] en [[Brasil]] o las assemblaas ciutadanas localas son d'illustracions d'aquela forma de democracia.

=== La democracia constitucionala ===

{{veire|Democracia constitucionala}}

La [[democracia constitucionala]] designa un regime caracterizat per un poder democratic enquadrat e limitat per una [[constitucion]] assegurant los drechs fondamentaus e organizant la [[separacion dels poders]]. La justícia constitucionala, incarnaa per de corts o de conseus constitucionalas, jòga un ròtle centrau dins aqueu modele en exercissent un contraròtle sus la conformitat de las leis a la constitucion. Aquò permet de protegir los drechs fondamentaus còntra los abús eventuaus dau legislator majoritari. Pasmens, aqueu modele entraïna una tension importanta entre lo principi democratic de la sobeiranetat de la majoritat e lo principi liberau de la proteccion dels drechs de la majoritat.

=== Las democracias illiberalas e los regimes ibrids ===

{{veire|Democracia illiberala|Regime ibrid}}

Despuei los [[ans 1990]], la [[sciéncia politica]] a desvolopat de conceptes per designar los regimes qu'empruntant de formas institucionalas de la democracia (eleccions, parlament, constitucion, etc) tot en violant sos principis fondamentaus en impausant de limits non justificats a las libertats fondamentalas o en suprimissent la separacion dels poders. Lo terme « democracia illiberala » es ansin sovent adoptat per descriure aquelos regimes ([[Russia]] de [[Vladimir Putin]], [[Ongria]] de [[Viktor Orban]], [[Turquia]] de [[Recep Tayyip Erdogan]], etc.). Lo terme « regime ibrid » designa pusleu de sistemas politics intermediaris entre la democracia vertadiera e l'autoritarisme. Lo [[Marròc]] o lo [[Bangladèsh]] dels [[ans 2020]] son d'exemples de regimes ibrids.

== Las institucions democraticas ==

=== Los sistemas electoraus ===

{{veire|Sistema electorau}}

Los [[sistema electorau|sistemas electoraus]] forman lo mecanisme centrau de las [[democracia representativa|democracias representativas]]. Permèton de traduire las preferéncias dels ciutadans en poder politic. Son destriats :
* los sistemas majoritaris que donan la victòria au candidat aient ganhat lo maximom de sufragis.
* los sistemas proporcionaus que despartisson lo nombre d'elegits en foncion dau nombre de sufragis.
* de sistemas mixtes pòion assajar de mesclar los dos sistemas
Los diferents aprochis an d'efiechs prigonds sus la natura dau sistema partisan, l'estabilitat governamentala e la representativitat de las institucions. D'un biais generau, los sistemas proporcionaus son mai representatius, mas son mens estables car necessitan la mesa en plaça de coalicions mai importantas per dirigir lo païs&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Emeri e Jean-Marie Cotteret, ''Les systèmes électoraux'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1985.&lt;/ref&gt;.

=== Los parlaments e las assemblaas ===

{{veire|Parlament}}

Lo [[parlament]] es l'institucion centrala de la [[democracia representativa]]. Es un organe, elegit directament o indirectament per los ciutadans, qu'es encharjat de votar las leis, de contrarotlar l'executiu e de representar la diversitat de las opinions politicas de la [[societat]]. Los parlaments modernes son generalament compausats d'una o de doas chambras. Dins lo prumier cas, aquò permet d'assegurar una bòna representativitat de la populacion. Los parlaments bicameraus son pasmens sovent privilegiats dins los estats estenduts ont es necessari d'assegurar un equilibri entre la representacion de la populacion generala e aquela de las entitats territòrialas.

=== Los partits politics ===

{{veire|Partit politic}}

Los [[partit politic|partits politics]] son los actors centraus de la democracia representativa moderna. Son d'organizacions destinaas a conquistar e gerir lo poder politic per metre en plaça una politica confòrma a un programa. Asseguran de foncions essencialas dins la vida politica actuala que permèton d'agregar las preferéncias politicas, de recrutar e de formar d'eleits politics, d'estructurar lo debat public e d'organizar la competicion electorala&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Offerlé, ''Les partis politiques'', coll. « Que sais-je ? » (n° 2376), 1987.&lt;/ref&gt;. Pasmens, lor legitimat es mai e mai contestaa per los ciutadans. Aquò mena a l'aparicion de movements ibrids, intermediaris entre lo partit tradicionau e lo movement de massa ([[Podemos]] en [[Espanha]], [[En Marche]] o [[La France Insoumise]] en [[França]]).

=== La justícia constitucionala ===

{{veire|Drech constitucionau}}

Lo [[drech constitucionau]] jòga un ròtle mai e mai important dins las democracias contemporaneas. D'efiech, permet a las corts e als conseus constitucionaus de contrarotlar la conformitat de las leis per rapòrt a la [[constitucion]] e de protegir los drechs fondamentaus. Es ansin una proteccion eficaça còntra los abús d'una majoritat donaa. Pasmens, son desvolopament entraïna de questions quant a la legitimitat democratica d'aqueu contrarotle qu'es generalament exercit per de magistrats non elegits.

=== Los mèdias e l'espaci public ===

{{veire|Premsa}}

La [[libertat de la premsa]] e l'existéncia d'un espaci public pluralista constituïsson de condicions indispensablas au foncionament de la democracia. Los mèdias tènon un ròtle fondamentau dins l'informacion dels ciutadans, la mesa en debat de las questions politicas e lo contrarotle dau poder. Aquò justifica generalament l'existéncia de leis especificas protegissent la [[premsa]], subrenomaa « lo quatren poder », còntra las intervencions dels autres poders. Pasmens, aqueu pilar de la democracia moderna es mai e mai menaçat per la concentracion dels mèdias entre las mans d'interès economics privats, per la logica de l'audimat e, mai recentament, per la revolucion numerica e lo desvolopament de las rets socialas. La qualitat de l'informacion disponibla es ansin vengüa una question centrala dins mai d'un païs.

== Los defís contemporaneus ==

=== La montaa dau populisme ===

{{veire|Populisme}}

Dins son sens mai moderne, lo [[populisme]] designa un estile politic fondat sus l'oposicion entre un pòple vist coma pur e vertuós e un eleit considerat coma corromput e illegitime e sus la revendicacion d'una democracia mai directa e mai autentica còntra de mediacions institucionalas jutjaas defalhentas. Pòt prendre de formas de drecha ([[nacionalisme|nacionalista]], [[xenofobia|xenofoba]], autoritària, etc.) o de senestra (anti-oligarchica, redistributritz, etc.). Los teorians son partejats quant a son interpretacion. Per exemple, [[Ernesto Laclau]] ([[1935]]-[[2014]]) ne'n prepausèc una vision positiva inerenta a tota construccion democratica mentre que de pensaires coma [[Jan-Werner Müller]] (naissut en [[1970]]) lo definisson coma una menaça fondamentala per la [[democracia liberala]] en rason de son refús dau pluralisme. Ansin, lo populisme es una escomessa fòrça discutia dins las democracias contemporaneas.

=== La crisi de la representacion ===

La question de la representativitat politica dels elegits es una autra question greva per las democracias representativas actualas. Es la consequéncia de factors multiples coma l'alunhament entre los elegits e los ciutadans ordinaris, la tecnocratizacion de las discussions politicas, l'escart entre las preferéncias e los interès dels ciutadans e las decisions efectivament presas per lors representants o l'influéncia de grops de pression e dels mercats financiers. Entraïna una abstencion electorala mai e mai importanta, una abséncia d'interès per los actors tradicionaus de la vida politica ([[partit politic|partits]], [[sindicat]]s, etc.) e una desfisança envèrs las institucions o los eleits politics. Aquela crisi de la representacion a d'efiechs importants sus la vida politica que redutz generalament lo sosten portat als partits tradicionaus e favoriza la montaa de movements radicaus (e pas totjorn democratics).

=== Las rets socialas e la desinformacion ===

La [[revolucion numerica]] e lo desvolopament de las rets socialas an fòrça transformat l'espaci public democratic despuei los [[ans 2010]]. D'un caire, an permés una democratizacion de l'accès a l'informacion e a l'expression publica, çò que permetèc a de grops marginalizats d'accedir a una certana visibilitat politica. Pasmens, d'autre caire, las rets socialas an favorizat la fragmentacion de l'espaci public, la difusion massisa de desinformacion, la manipulacion de l'opinion per d'actors interiors o exteriors e una polarizacion creissenta de las discussions politicas. La regulacion d'aquelos mèdias es ansin vengüa una question centrala per l'organizacion dau debat public au sen de las democracias modernas.

=== Las inegalitats economicas ===

Las inegalitats economicas son una menaça anciana per lo foncionament correcte d'institucions democraticas. D'efiech, la concentracion de las richessas engendra una concentracion dau poder politic que los actors economics mai poderós dispausan de mejans considerables per influenciar las decisions politicas au detriment de la màger part dau còrs civic (finançament de movements politics, contrarotle de mèdias, ''lobbying'', etc.). Dins mai d'un païs, existisson de reglas minimalas per reduire l'influéncia de las classas mai aisaas. Pasmens, aquelas legislacions son sovent limitaas e la question financiera es ansin vengüa un element centrau de las campanhas politicas dins fòrça païs. Los [[USA|Estats Units]] son un exemple caracteristic.

=== La question dels enjòcs globaus ===

La democracia moderna es apareissua dins lo quadre de l'Estat-Nacion sobeiran. Pasmens, un nombre mai e mai important d'enjòcs politics fondamentaus (chambiament climatic, regulacion financiera, migracions, pandemias, etc.) passan las frontieras nacionalas e necessitan la mesa en plaça de politicas internacionalas per èsser tractats d'un biais eficaç. Aquò es a l'origina de questions e de debats entre la logica democratica nacionala e la necessitat d'una governança mondiala o d'una democratizacion de las institucions internacionalas existentas. Pasmens, en mai dels problemas relatius a una tala transformacion de la democracia actuala, se pausa egalament la question dau risc de tecnocratizacion e d'alunhament de tota institucion supranacionala.

== Las criticas de la democracia ==

=== Las criticas conservatritz ===

Las criticas [[conservatisme|conservatritz]] de la democracia son relativament ancianas. Tre lo segle XVIII, [[Edmund Burke]] ([[1729]]-[[1797]]), considerat coma un dels paires dau conservatisme moderne, reprochava a la [[Revolucion Francesa]] d'aver destruch las tradicions e las institucions eiretaas de l'Ancian Regime qu'avián assegurat l'estabilitat sociala dau reiaume durant de segles. Dins ''De la Democracia en America'', [[Alexis de Tocqueville]] ([[1805]]-[[1859]]) formulèc una critica mai nuançaa, mas mai prigonda. Segon eu, la democracia èra inevitabla, mas conteniá lo risc intrinsec de la « tirania de la majoritat » e dau « despotisme doç ». Chau donc empachar la formacion d'un [[Estat]] tutelari capable de prendre en charja la vida dels individús au detriment de lor libertat e de lor autonòmia. Los corrents conservators modernes son donc sovent favorables a la democracia liberala, mas s'opausan frequentament a la democracia sociala.

=== Las criticas marxistas e socialistas ===

La critica [[marxisme|marxista]] e [[comunisme|socialista]] de la democracia liberala forma un important pan de la pensaa politica dels segles XIX e XX. Segon ela, la democracia liberala es unicament una democracia formala destinaa a escondre la dominacion politica e economica de la [[borgesiá]] sus la societat. Ansin, lo [[sufragi universau]] e l'egalitat [[drech|juridica]] permetrián pas a las classas popularas, afeblias per las inegalitats economicas, de participar d'un biais vertadier a las institucions o d'aver un poder reau sus lors condicions de vida. Los marxistas considèran donc l'Estat democratic borgés coma un arbitre favorable als interès de la borgesiá e la democracia vertadiera exigiriá una transformacion radicala dels rapòrts economics.

=== Las criticas elitistas ===

Las criticas elitistas de la democracia foguèron principalament formulaa per de teoricians coma [[Vilfredo Pareto]] ([[1848]]-[[1923]]), [[Gaetano Mosca]] ([[1858]]-[[1941]]) e [[Robert Michels]] ([[1876]]-[[1936]]). Segon elas, totas las societats son en realitat dirigias per una minoritat organizaa (un eleit o una classa politica). Dins aqueu quadre, la democracia ven alora un [[mitologia|mite]] [[ideologia|ideologic]] destinat a legitimar aquela dominacion inevitabla. Per descriure aqueu fenomene, Michels formulèc una « lei de l'oligarchia » : totas las organizacions, comprés los movements democratics, son pauc a cha pauc dominaas per una [[oligarchia]] dirigenta. Aquelas criticas son sovent associaas a de discors conservators o autoritaris. Pasmens, pausan de questions sus los limits estructuraus de las democracias actualas.

=== Las criticas postmodernas e postcolonialas ===

Per los pensaires postmodernes e postcoloniaus, la democrocia liberala es un sistema politic estachat a l'Occident. Sa formacion seriá lo resultat d'una exclusion de las [[femna]]s, de las classas popularas, dels [[colonialisme|colonizats]] e, mai generalament, dels non-Europeus. Son universalisme seriá alora la consequéncia d'un particularisme occidentau presentat coma universau. D'autors coma [[Achille Mbembe]] (naissut en [[1957]]) o [[Dipesh Chakrabarty]] (naissut en [[1948]]) prepausan donc de pensar de sistemas democratics a partir d'experiéncias e de tradicions non europeas. A l'ora d'aüra, los resultats son encara limitats e fòrça regimes supausadament fondats sus de tradicions democraticas non occidentalas son de regimes [[dictatura|dictatoriaus]]. De lor caire, las teoricianas [[feminisme|femenistas]] insistisson sus l'exclusion de las femnas de la vida publica democratica e sus la desvaloracion de l'esfera privaa e dau trabalh domestic.

== Eiretatge e actualitat ==

Après un long periòde d'expansion durant la segonda mitat dau segle XX, la democracia coneisse una fasa de reculament despuei los [[ans 2010]]. Lo fenomene tocha tant las democracias emergentas en [[Africa]], en [[Asia]] e en [[America Latina]] que las democracias ben establias en [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]]. Se manifèsta per un afebliment de l'[[Estat de drech]], una reduccion de las libertats civilas, una concentracion dau poder executiu, una aumentacion de las inegalitats economicas e una degradacion de la qualitat dau debat public e de las eleccions. Aquò pren sovent la forma d'una montaa de movements [[populisme|populistas]] susceptibles d'accedir au poder ([[Donald Trump]], [[Javier Milei]], etc.), mas pòt pereu entraïnar una presa dau poder per una junta militara ([[Mali]], [[Nigèr]], etc.), un còp d'Estat institucionau ([[Bolívia]], etc.) o una transformacion dau quadre constitucionau ([[Veneçuèla]], etc.).

De mai, una transicion democratica es un procediment que permet de transformar un regime autoritari en democracia. Es sovent un procediment long, fragile e reversible que sa capitaa necessita la combinason de plusors factors (acòrdi dels eleits politics sus las reglas dau jòc democratic, existéncia d'una societat civila activa e organizaa, volontat populara favorabla a las valors democraticas, contexte economic favorable, etc.). L'abséncia d'un factor pòt menar a una transicion incompleta susceptible de menar a la formacion d'un regime ibrid o a una regression autoritària. L'exemple [[Tunisia|tunisian]] illustra aquelas dificultats. Après una revolucion populara en [[2011]], un regime democratic se formèc dins lo païs. Pasmens, foguèc pauc a cha pauc minat per de divisions au sen de l'eleit e per una situacion economica complicaa. Ansin, en [[2021]], lo president [[Kaïs Saïed]] posquèc suspendre las activitats dau govern e dau parlament e tornar establir un regime [[autocracia|autocratic]].

Pasmens, maugrat sas crisis e sos limits, la democracia demòra l'orizont normatiu dominant de la pensaa politica moderna que sa legitimitat es fondaa sus l'idea simpla, mas poderosa, que ges d'autoritat [[Homo sapiens|umana]] pòt pretendre governar d'autres òmes sensa lor consentiment.

== Annexas ==

=== Ligams internes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Hannah Arendt|Arendt (Hannah)]].
* [[Aristòtel]].
* [[Atenas]].
* [[Ciceron]].
* [[Ciutadanatge]].
* [[Clistenes]].
* [[Constitucion]].
* [[Dictatura]].
* [[Drech]].
* [[Estat]].
* [[Estat de drech]].
* [[Filosofia]].
* [[Jürgen Habermas|Habermas (Jürgen)]].
* [[Thomas Hobbes|Hobbes (Thomas)]].
* [[Thomas Jefferson|Jefferson (Thomas)]].
* [[Ernesto Laclau|Laclau (Ernesto)]].
* [[Liberalisme]].
* [[John Locke|Locke (John)]].
* [[James Madison|Madison (James)]].
* [[John Stuart Mill|Mill (James Stuart)]].
* [[Parlament]].
* [[Partit politic]].
* [[Pericles]].
* [[Politica]].
* [[John Rawls|Rawls (John)]].
* [[Republica]].
* [[Revolucion Francesa]].
* [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau (Jean-Jacques)]].
* [[Separacion dels poders]].
* [[Emmanuel-Joseph Sieyès|Sieyès (Emmanuel-Joseph)]].
* [[Sistema electorau]].
* [[Tirania]].
* [[Alexis de Tocqueville|Tocqueville (Alexis de)]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Politica]]
[[Categoria:Filosofia]]</text>
      <sha1>j1o5l577pyathi89bmu7nnf9vc1xvem</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497100</id>
      <parentid>2497099</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T18:08:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* La sobeiranetat populara */</comment>
      <origin>2497100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38476" sha1="2n9axp4f04md0wmgumht5z4vg7r1r8h" xml:space="preserve">{{Dialècte Vivaroaupenc}}
{{1000 fondamentals}}

La '''democracia''', dau [[grec]] ancian ''dêmokratía'', compausat de ''dèmos'' (« pòple ») e ''kratos'' (« poder »), designa literalament lo « govern dau pòple ». Constituís un dei conceptes [[politica|politics]] mai fondamentaus e mai discutit de l'[[istòria]] de la pensaa [[Homo sapiens|umana]]. Dins son sens mai generau, designa un regime [[Politica|politic]] fondat sus l'exercici dau poder per lo pòple, siá directament siá indirectament per lo mejan de representents elegits, dins lo quadre de reglas assegurant las [[Dreches de l'Òme|libertats fondamentalas]] e l'egalitat [[drech|juridica]] dels [[ciutadanatge|ciutadans]]. Naissua durant l'[[Antiquitat]] [[Grècia antica|Greca]], teorizaa per los [[filosofia|filosòfes]] de las [[Segle de las Lutz|Lutz]] e consacraa per las grandas [[revolucion|revolucions]] dels segles XVIII e XIX, la democracia s'es impausaa pendent lo segle XX coma lo regime de referéncia a l'eschala mondiala, tot en demorant un objecte de contestacion, de reinterpretacion e de crisi permanenta. Aüra, curbe una importanta diversitat de formas institucionalas, de tradicions intellectualas e de practicas politicas. Pasmens, se tròba confrontaa a de defís majors coma lo desvolopament de las inegalitats socialas, lo [[Cambiament climatic|chambiament climatic mondiau]], la crisi de la representacion, lo desvolopament dau [[populisme]] e la generalizacion de la [[desinformacion]].

== Originas e istòria de la democracia ==

=== La democracia atenenca ===

[[Fichièr:Pericles Pio-Clementino Inv269.jpg|thumb|right|[[Pericles]], figura centrala de la [[democracia atenenca]].]]

{{veire|Atenas}}

Es a [[Atenas]], a la fin dau [[segle VI avC]], que la democracia faguèc sa prumiera aparicion coma regime [[politica|politic]] explicitament nomat e teorizat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marie-Françoise Baslez, ''Histoire politique du monde grec antique'', Nathan, 1999, 316 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Mossé, ''Histoire d'une démocratie : Athènes des origines à la conquête macédonienne'', Seuil, coll. « Points Histoire», 1971.&lt;/ref&gt;. D'efiech, après una lonja crisi politicosociala, las reformas de [[Clistenes]], menaas a partir de [[-508|508 avC]], metèron en plaça las basas d'un sistema politic inedit en despartissent lo còrs civic segon una basa territòriala e en instaurant d'institucions fondaas sus la participacion directa dels [[ciutadanatge|ciutadans]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Lévêque e Pierre Vidal-Naquet, ''Clisthène l'Athénien'', Les Belles Lettres, 1974, 163 p.&lt;/ref&gt;. Sota [[Pericles]] ([[-495|495]]-[[-429|429 avC]]), la democracia atenenca agantèc l'apogeu de son poder. Sas institucions principalas èran l’''Ékklesía'', l'assemblaa de l'ensemble dels ciutadans encharjaa de discutir e de votar las [[lei]]s, la ''Boulé'' un conseu encharjat de preparar los trabalhs de l’''Ékklesía'' e l’''Eliaía'', un [[tribunau]] popular compausat de jurats chausits a l'azard.

Lo [[tiratge au sòrt]] jogava un ròtle central dins lo sistema [[Antenas|atenenc]] que permetiá d'assegurar una rotacion de las charjas e una egalitat de principi entre los ciutadans&lt;ref&gt;Dos principis fondamentaus de la democracia greca designavan aquela egalitat : l'isonomia (egalitat juridica) e l'isogoria (egalitat de paraula).&lt;/ref&gt;. Un sistema d'indemnizacion dels ciutadans permetiá pereu la participacion de ciutadans modestes a la vida politica. Aquela democracia directa demòra una referéncia intellectuala majora per lei teoricians de la democracia participativa moderna, mas aviá pasmens de limits considerables. D'efiech, lo [[Ciutadanetat|ciutadanatge]] i èra reservat als [[Òme|òmes]] liures naissuts de parents atenencs, l'[[esclavatge]] èra la basa d'una partia importanta de l'[[economia]] e los forestiers avián pas lo drech de participar a la vida politica de la ciutat.

=== La tradicion republicana romana ===

{{veire|Roma Antica}}

[[Roma Antica|Roma]] foguèc jamai una democracia au sens atenenc dau terme. Pasmens, la [[Republica Romana|tradicion republicana romana]] ([[-509|509]]-[[-27|27 avC]]) aguèc un ròtle important dins la formacion de la pensaa politica occidentala. Lo sistema republican roman combinava d'elements [[aristocracia|aristocratic]], coma un [[Senat roman|Senat]] dominat per los patricians, e d'elements democratics coma d'assemblaas popularas (''[[comices]]'') e de magistrats encharjats de defendre los interès dau pòple còntra los abús dels patricians ([[tribun de la pleba|tribuns de la pleba]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François Hinard, ''République romaine'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », Paris, 2000.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Richard Adam, ''Institutions et citoyenneté de la Rome républicaine'', Hachette supérieur, 1996, 160 p.&lt;/ref&gt;. La pensaa politica de [[Ciceron]] ([[-106|106]]-[[-43|43 avC]]) constituís la teorizacion principala dau regime [[republica|republican]]. Dins ''[[De Republica]]'', se prononcièc en favor de l'idea d'una [[constitucion]] mixta organizaa a l'entorn de principis [[monarquia|monarchics]], [[aristocracia|aristocratics]] e democratics per assegurar l'estabilitat dau regime e dau ben comun&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Viktor Pöschl, « Quelques principes fondamentaux de la politique de Cicéron », ''Comptes-rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres'', 131{{a}} annaa, n° 2,‎ 1987, pp. 340-350.&lt;/ref&gt;. Aquela concepcion de la [[republica]], fondaa sus la gestion de la « chausa publica », la [[separacion dels poders]], lo regne de la lei e la [[vertut]] civica, anava irrigar prefondament las reflexions dels [[Revolucion|revolucionaris]] [[França|francés]] e [[USA|estatsunidencs]] dau segle XVIII.

=== L'Edat Mejana e las prumieras formas de representacion modernas ===

L'[[Edat Mejana]] [[Euròpa|europeu]], dominat per la [[feudalitat]] e la [[Monarquia|monarchia]] de drech divin, foguèc pas un periòde democratic. Pasmens, d'institucions e de practicas medievalas pausèron las basas de la representacion politica moderna. Per exemple, las assemblaas d'Estats, achampant la [[noblessa]], lo [[clergat]] e lo Tèrç Estat, se desvolopèron dins mai d'un reiaume coma organes consultatius dau poder [[rei|reiau]]. En [[Anglaterra]], la ''[[Magna Carta]]'' de [[1215]] pausèc un principi fondamentau entre lo drech dau sobeiran de levar l'[[impòst]] e lo consentiment dels grands dau reiaume a acceptar aquel impòst&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Danny Danziger e John Gillingham, ''1215, the year of Magna Carta'', Hodder &amp; Stoughton general, Londres, 2003, 324 p.&lt;/ref&gt;. Aqueu texte amorçèc ansin la limitacion juridica dau poder reiau. En parallele, plusors [[vila]]s [[Itàlia|italianas]] de la fin de l'[[Edat Mejana]] ([[Venècia]], [[Gènoa]], [[Florença]], etc.) experimentèron de formas originalas de govern republican fondat sus la participacion d'una [[oligarchia]] de marchands e de nobles a la vida politica de la ciutat. Sovent fòrça complexas, las institucions d'aquelas [[Republica marchanda|republicas marchandas]] prefiguravan lo foncionament de las institucions representativas modernas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Boško I. Bojović, ''Raguse (Dubrovnik), entre l’Orient et l’Occident (XIIe – XVIIe siècle)'', París, De Boccard, 2011, 275 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Claude Hocquet, ''Venise au Moyen Âge'', París, Belles lettres, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Valeria Polonio, ''L'amministrazione della Res publica genovese fra tre e quattrocento'', Genòa, Società Ligure di Storia Patria, 1977.&lt;/ref&gt;.

=== Las revolucions democraticas dels segles XVII e XVIII ===

[[Fichièr:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789.jpg|thumb|right|[[Declaracion dels Drechs de l'Òme e dau Ciutadan]] de [[1789]].]]

Las grandas revolucions dels segles XVII e XVIII, eissias de las transformacions economicas e intellectualas dau [[Umanisme|movement umanista]] e de la [[Segle de las Lutz|filosofia de las Lutz]] foguèron l'eveniment decisiu a l'origina de la democracia moderna. La prumiera revolucion majora foguèc la [[Gloriosa Revolucion]] [[Anglatèrra|anglesa]] de [[1688]] que consacrèc la supremacia dau Parlament sus lo poder reiau e pausèc las basas d'una [[monarchia constitucionala]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Cottret, ''La Glorieuse Révolution d'Angleterre, 1688'', París, Gallimard, 2013.&lt;/ref&gt;. Un an mai tard, lo ''[[Bill of Rights]]'' assegurèc los [[Dreches de l'Òme|drechs fondamentaus]] dels subjectes de la corona e l'independéncia dau Parlament. La segonda revolucion centrala dau periòde foguèc l'[[Guèrra d'Independéncia deis Estats Units|insureccion estatsunidenca]]. D'efiech, aquela revolucion s'acompanhèc d'un important trabalh politic per legitimar l'[[independéncia]] dau païs e sa rompedura amb lo [[Reiaume Unit]]. La Declaracion d'Independéncia e la Constitucion dels [[USA|Estats Units]] afirmèron ansin lo principi de l'egalitat entre los òmes, l'existéncia de drechs inalienables (drech a la vida, drech a la [[libertat]], etc.) e organizèron una [[democracia representativa]] basaa sus la [[separacion dels poders]], lo [[federalisme]] e un sistèma d'equilibri entre las institucions destinat a empachar la [[tirania]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Lucas Kent Ogden, ''Uniting the States : A Commentary on the American Constitution'', 3{{a}} edicion, Norderstedt, 2015.&lt;/ref&gt;. Enfin, lo tresen eveniment centrau per l'emergéncia de la democracia moderna foguèc la [[Revolucion Francesa]] de [[1789]]. Proclamant los [[Declaracion dels Dreches de l'Òme e del Ciutadan|drechs de l'òme e dau ciutadan]] e l'abolicion dels [[Privilegi (feudalitat)|privilegis]] de l'[[Ancian Regim|Ancian Regime]], definiguèc los conceptes de nacion sobeirana, de ciutadanatge universau e d'egalitat civila&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lefebvre, ''La Révolution française'', París, Presses universitaires de France, 1989.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Biard (dir.), ''La Révolution française : une histoire toujours vivante'', París, Tallandier, 2009, 446 p.&lt;/ref&gt;.

=== L'extension dau sufragi ===

Lo segle XIX foguèc marcat per una extension progressiva, conflictuala e inegala dau sufragi. En [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]], lo drech de vòte, inicialament reservat als [[proprietat|proprietaris]] e als contribuidors mai riches ([[sufragi censier]]), foguèc pauc a cha pauc estendut a l'ensemble dels [[òme]]s adults dins lo corrent dau segle XIX. Lo drech de vòte de las [[Femna|femnas]] foguèc reconoissut mai tardivament, principalament durant la prumiera mitat dau segle XX.

=== Consolidacion e crisi de la democracia ===

Despuei lo començament dau segle XX, la democracia a conoissut mai d'una crisi greva. La prumiera foguèc lo desvolopament dau [[faissisme]] en [[Itàlia]] e en [[Alemanha]] que constituissèc una remesa en causa radicala de las valors democraticas [[liberalisme|liberalas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Milza e Serge Berstein, ''Le Fascisme italien, 1919-1945'', Le Seuil, 1980.&lt;/ref&gt;. La segonda foguèc la longa confrontacion amb lo [[comunisme]] [[URSS|sovietic]] durant la [[Guerra Freja]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert O. Paxton e Julie Hessler, ''L'Europe au XXème siècle'', Taillandier, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' André Fontaine, ''La Tâche Rouge'', Éditions de la Martinière, 2004.&lt;/ref&gt;. Dins los dos cas, la democracia liberala, basaa sus una economia [[capitalisme|capitalista]], sortissèc renforçaa dau conflicte. La chausida d'institucions democraticas per las [[colonialisme|colonias]] [[africa]]nas e [[asia]]ticas vengüas independentas dins lo corrent dels [[ans 1950]]-[[ans 1960|1960]] foguèc un autre argument en favor de la democracia. Pasmens, despuei los [[ans 1980]]-[[ans 1990|1990]], son apareissuts de regimes autoritaris e arbitraris que mantènon formalament un quadre democratic. Aquò es a l'origina de la crisi actuala de la democracia que son foncionament es pauc a cha pauc minat per aquelas derivas. Lo desvolopament de las inegalitats socialas, especialament au sen dels païs neoliberaus, es un autre problema greu que favoriza la montaa dau populisme e, mai generalament, de movements antidemocratics.

== Los fondaments teorics ==

=== La sobeiranetat populara ===

{{veire|Sobeiranetat populara}}

Lo principi de [[sobeiranetat populara]] constituís lo fondament [[filosofia|filosofic]] de basa de totas las concepcions democraticas dau poder politic. Afirma que lo poder legitime emana unicament dau pòple e pòt unicament èsser exercit en son nom e a son profiech. Aqueu principi s'opausa a tota teoria dau poder fondaa sus la transcendéncia [[Dieu|divina]], la [[tradicion]] ereditària o la superioritat naturala d'una [[aristocracia]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] ([[1712]]-[[1778]]) ne'n donèc una definicion precisa, e relativament radicala, dins son obratge ''Du Contrat social'' publicat en [[1762]]. Segon eu, la sobeiranetat residís dins la « volontat generala » qu'es l'expression de l'interès comun dau còrs politic, nocion diferenta de la simpla addicion de las volontats individualas. Aquela volontat generala es inalienabla e indivisibla. Segon Rousseau, adversari de la representacion politica, deu èsser exercia directament per lo pòple sobeiran&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert Derathé, ''Jean-Jacques Rousseau et la politique de son temps'', Presses Universitaires de France, 1950.&lt;/ref&gt;.

=== Lo contracte sociau ===

{{veire|Contracte sociau}}

La teoria dau contracte sociau constituís un autre quadre [[filosofia|filosofic]] important per legimitar lo poder politic democratic. L'idea es eissia de la pensaa de [[Thomas Hobbes]] ([[1588]]-[[1679]]) qu'imaginèc, dins lo ''Leviathan'' de [[1651]], un contracte sociau absolutista presentat coma abandon de la [[libertat naturala]] en eschambi d'una seguretat asseguraa per un sobeiran omnipotent&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Anne-Laure Angoulvent, ''Hobbes ou la crise de l'État baroque'', París, Presses Universitaires de France, 1992, 256 p.&lt;/ref&gt;. Rapidament, los [[Sègle dei Lutz|filosòfes de las Lutz]] donèron un aspecte [[liberalisme|liberau]] au concepte. Per exemple, dins los ''Dos Tractats dau Govern Civiu'' de [[1689]], [[John Locke]] ([[1632]]-[[1704]]) ne'n prepausèc una forma novela fondaa sus la proteccion dels drechs naturaus a la vida, a la [[libertat]] e a la [[proprietat]]. Lo consentiment dels governats e lo drech dau pòple de resistir a un govern [[tirania|tiranic]] i venguèron la fònt novela de la legitimitat de l'[[Estat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Michael P. Zuckert, ''Launching Liberalism: On Lockean Political Philosophy'', Lawrence, University Press of Kansas, 2002.&lt;/ref&gt;. Au segle seguent, [[Montesquieu]] ([[1689]]-[[1755]]), completèc aquelas concepcions en desvolopant la teoria de la [[separacion dels poders]] coma proteccion còntra la [[tirania]]. Aquò li permetèc de pausar las basas institucionalas de la democracia liberala moderna&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Louis Althusser, ''Montesquieu, la politique et l'histoire'', París, Presses Universitaires de France, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Domenico Felice, ''Oppressione e libertà. Filosofia e anatomia del dispotismo nell'Esprit des lois di Montesquieu'', Pisa, ETS, 2000.&lt;/ref&gt;.

=== La separacion dels poders ===

{{veire|Separacion dels poders}}

La [[separacion dels poders]] constituís un principi institucionau fondamentau de la democracia liberala moderna. Designa la distribucion de las foncions dau poder politic entre d'organes distints e independents :
* lo [[poder legislatiu]] encharjat de votar las leis.
* lo [[poder executiu]] encharjat d'aplicar las leis.
* lo [[poder judiciari]] encharjat d'interpretar e de sancionar las [[infraccion]]s.
Aquela separacion permet d'empachar la concentracion dau poder entre las mans d'una persona o d'un organe unic, condicion prumiera de la [[tirania]] segon [[Montesquieu]].

=== Los drechs fondamentaus e l'Estat de drech ===

{{veire|Drechs fondamentaus|Estat de drech}}

Lo principi majoritari es pas l'unica basa de la democracia liberala moderna. D'efiech, los regimes democratics actuaus asseguran pereu lo respecte dels drechs fondamentaus dels individús e de las minoritats còntra los abús eventuaus de la majoritat. Lo regime de l'[[Estat de drech]] designa ansin lo concepte d'un poder politic somés au drech e d'una comunautat de ciutadans juridicament egaus. Los drechs fondamentaus constituïsson los limits qu'una majoritat democratica pòt pas franquir sensa abandonar la natura democratic dau regime. Son generalament devesits en dos ensembles regardant los drechs politics de basa (libertat d'expression, libertat d'oponion, drech a un procès equitable, etc.) e los drechs sociaus (drech a la proprietat, drech au trabalh, etc.)&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Xavier Dupré de Boulois, ''Droits et libertés fondamentaux'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Licence », 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Dubey, ''Droit fondamentaux : Libertés, garanties de l’État de droit, droits sociaux et politiques'', vol. II, Basilèa, Helbing Lichtenhahn, 2017, 1264 p.&lt;/ref&gt;.

=== Democracia directa e democracia representativa ===

{{veire|Democracia directa|Democracia representativa}}

La [[democracia directa]] designa una forma de democracia onte los ciutadians exercisson lo poder eles meteisses, sensa intermediari. Èra lo modele de la democracia [[Atenas|atenenca]] e demòra una referéncia per los partisans d'una democracia participativa radicala. La [[democracia representativa]] es fondaa sus l'eleccion de representants per lo còrs civic. Aquelos elegits son encharjats d'exercir lo poder au nom de l'ensemble dels ciutadans. Es lo modele dominant de las democracias modernas. Son principi foguèc teorizat per [[Emmanuel-Joseph Sieyès]] ([[1748]]-[[1836]]) que diferencièc la nacion sobeirana, detenéira dau poder [[constitucion|constituent]], e sos representants elegits, detenèires dau poder constituït. La tension entre democracia directa e democracia representativa es un element centrau de l'istòria de la pensaa democratica. De formas modernas de democracia semi-directa assajan ansin de combinar los avantatges dels dos modeles amb l'utilizacion dau [[referendum]], de vòtes de revocacion dels elegits o de vòtes basats sus d'iniciativas popularas.

== Los modeles e las formas de democrcia ==

=== La democracia liberala ===

{{veire|Democracia liberala}}

La [[democracia liberala]]

4. Les modèles et formes de démocratie es lo modele predominant dins las societats occidentalas contemporaneas. Combina lo principi democratic de la [[sobeiranetat populara]] amb los principis [[liberalisme|liberaus]] de la proteccion dels [[drechs fondamentaus|drechs individuaus]], de la [[separacion dels poders]] e de l'[[Estat de drech]]. Se caracteriza per d'[[eleccion]]s liuras e regularas au [[sufragi universau]], per la pluralitat dels [[partit politic|partits politics]], per la libertat de la [[premsa]], per l'independéncia de la [[justícia]] e per la proteccion de las minoritats&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Francis-Paul Bénoit, ''La démocratie libérale'', París, Presses Universitaires de France, 1978.&lt;/ref&gt;. Aqueu modele foguèc mai que mai teorizat per [[John Stuart Mill]] ([[1806]]-[[1873]]) dins ''Consideracions sus lo Govern Representatiu'' de [[1861]] onte se prononcièc en favor d'un regime democratic organizat a l'entorn de las ideas de representativitat, de debat public e de formacion d'una opinion esclairaa.

=== La democracia sociala ===

{{veire|Democracia sociala}}

La [[democracia sociala]] designa un modele qu'accèpta las institucions de la [[democracia liberala]], mas qu'insistís sus la necessitat de reduire las inegalitats economicas e socialas per arribar a una democracia politica reala e non formala. Es fondaa sus l'idea que la libertat e l'egalitat politicas an ges de sens quand s'acompanhan pas d'un niveu minimom d'egalitat economica e sociala. Es a l'origina de la nocion d'[[Estat-providénçia]] basat sus la redistribucion fiscala, los [[servici public|servicis publics]] universaus e la proteccion sociala.

=== La democracia participativa ===

{{veire|Democracia participativa}}

La [[democracia participativa]] designa un ensemble de practicas e de teorias destinaas a aprigondir e alarjar la participacion dels ciutadans a la vida politica. Es basaa sus l'idea que la legimitat democratica exigissi una implicacion activa dels ciutadans dins la deliberacion e la presa de decision politica. D'experiéncias concretas coma lo budget participatiu de [[Porte Alegre]] en [[Brasil]] o las assemblaas ciutadanas localas son d'illustracions d'aquela forma de democracia.

=== La democracia constitucionala ===

{{veire|Democracia constitucionala}}

La [[democracia constitucionala]] designa un regime caracterizat per un poder democratic enquadrat e limitat per una [[constitucion]] assegurant los drechs fondamentaus e organizant la [[separacion dels poders]]. La justícia constitucionala, incarnaa per de corts o de conseus constitucionalas, jòga un ròtle centrau dins aqueu modele en exercissent un contraròtle sus la conformitat de las leis a la constitucion. Aquò permet de protegir los drechs fondamentaus còntra los abús eventuaus dau legislator majoritari. Pasmens, aqueu modele entraïna una tension importanta entre lo principi democratic de la sobeiranetat de la majoritat e lo principi liberau de la proteccion dels drechs de la majoritat.

=== Las democracias illiberalas e los regimes ibrids ===

{{veire|Democracia illiberala|Regime ibrid}}

Despuei los [[ans 1990]], la [[sciéncia politica]] a desvolopat de conceptes per designar los regimes qu'empruntant de formas institucionalas de la democracia (eleccions, parlament, constitucion, etc) tot en violant sos principis fondamentaus en impausant de limits non justificats a las libertats fondamentalas o en suprimissent la separacion dels poders. Lo terme « democracia illiberala » es ansin sovent adoptat per descriure aquelos regimes ([[Russia]] de [[Vladimir Putin]], [[Ongria]] de [[Viktor Orban]], [[Turquia]] de [[Recep Tayyip Erdogan]], etc.). Lo terme « regime ibrid » designa pusleu de sistemas politics intermediaris entre la democracia vertadiera e l'autoritarisme. Lo [[Marròc]] o lo [[Bangladèsh]] dels [[ans 2020]] son d'exemples de regimes ibrids.

== Las institucions democraticas ==

=== Los sistemas electoraus ===

{{veire|Sistema electorau}}

Los [[sistema electorau|sistemas electoraus]] forman lo mecanisme centrau de las [[democracia representativa|democracias representativas]]. Permèton de traduire las preferéncias dels ciutadans en poder politic. Son destriats :
* los sistemas majoritaris que donan la victòria au candidat aient ganhat lo maximom de sufragis.
* los sistemas proporcionaus que despartisson lo nombre d'elegits en foncion dau nombre de sufragis.
* de sistemas mixtes pòion assajar de mesclar los dos sistemas
Los diferents aprochis an d'efiechs prigonds sus la natura dau sistema partisan, l'estabilitat governamentala e la representativitat de las institucions. D'un biais generau, los sistemas proporcionaus son mai representatius, mas son mens estables car necessitan la mesa en plaça de coalicions mai importantas per dirigir lo païs&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Emeri e Jean-Marie Cotteret, ''Les systèmes électoraux'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1985.&lt;/ref&gt;.

=== Los parlaments e las assemblaas ===

{{veire|Parlament}}

Lo [[parlament]] es l'institucion centrala de la [[democracia representativa]]. Es un organe, elegit directament o indirectament per los ciutadans, qu'es encharjat de votar las leis, de contrarotlar l'executiu e de representar la diversitat de las opinions politicas de la [[societat]]. Los parlaments modernes son generalament compausats d'una o de doas chambras. Dins lo prumier cas, aquò permet d'assegurar una bòna representativitat de la populacion. Los parlaments bicameraus son pasmens sovent privilegiats dins los estats estenduts ont es necessari d'assegurar un equilibri entre la representacion de la populacion generala e aquela de las entitats territòrialas.

=== Los partits politics ===

{{veire|Partit politic}}

Los [[partit politic|partits politics]] son los actors centraus de la democracia representativa moderna. Son d'organizacions destinaas a conquistar e gerir lo poder politic per metre en plaça una politica confòrma a un programa. Asseguran de foncions essencialas dins la vida politica actuala que permèton d'agregar las preferéncias politicas, de recrutar e de formar d'eleits politics, d'estructurar lo debat public e d'organizar la competicion electorala&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Offerlé, ''Les partis politiques'', coll. « Que sais-je ? » (n° 2376), 1987.&lt;/ref&gt;. Pasmens, lor legitimat es mai e mai contestaa per los ciutadans. Aquò mena a l'aparicion de movements ibrids, intermediaris entre lo partit tradicionau e lo movement de massa ([[Podemos]] en [[Espanha]], [[En Marche]] o [[La France Insoumise]] en [[França]]).

=== La justícia constitucionala ===

{{veire|Drech constitucionau}}

Lo [[drech constitucionau]] jòga un ròtle mai e mai important dins las democracias contemporaneas. D'efiech, permet a las corts e als conseus constitucionaus de contrarotlar la conformitat de las leis per rapòrt a la [[constitucion]] e de protegir los drechs fondamentaus. Es ansin una proteccion eficaça còntra los abús d'una majoritat donaa. Pasmens, son desvolopament entraïna de questions quant a la legitimitat democratica d'aqueu contrarotle qu'es generalament exercit per de magistrats non elegits.

=== Los mèdias e l'espaci public ===

{{veire|Premsa}}

La [[libertat de la premsa]] e l'existéncia d'un espaci public pluralista constituïsson de condicions indispensablas au foncionament de la democracia. Los mèdias tènon un ròtle fondamentau dins l'informacion dels ciutadans, la mesa en debat de las questions politicas e lo contrarotle dau poder. Aquò justifica generalament l'existéncia de leis especificas protegissent la [[premsa]], subrenomaa « lo quatren poder », còntra las intervencions dels autres poders. Pasmens, aqueu pilar de la democracia moderna es mai e mai menaçat per la concentracion dels mèdias entre las mans d'interès economics privats, per la logica de l'audimat e, mai recentament, per la revolucion numerica e lo desvolopament de las rets socialas. La qualitat de l'informacion disponibla es ansin vengüa una question centrala dins mai d'un païs.

== Los defís contemporaneus ==

=== La montaa dau populisme ===

{{veire|Populisme}}

Dins son sens mai moderne, lo [[populisme]] designa un estile politic fondat sus l'oposicion entre un pòple vist coma pur e vertuós e un eleit considerat coma corromput e illegitime e sus la revendicacion d'una democracia mai directa e mai autentica còntra de mediacions institucionalas jutjaas defalhentas. Pòt prendre de formas de drecha ([[nacionalisme|nacionalista]], [[xenofobia|xenofoba]], autoritària, etc.) o de senestra (anti-oligarchica, redistributritz, etc.). Los teorians son partejats quant a son interpretacion. Per exemple, [[Ernesto Laclau]] ([[1935]]-[[2014]]) ne'n prepausèc una vision positiva inerenta a tota construccion democratica mentre que de pensaires coma [[Jan-Werner Müller]] (naissut en [[1970]]) lo definisson coma una menaça fondamentala per la [[democracia liberala]] en rason de son refús dau pluralisme. Ansin, lo populisme es una escomessa fòrça discutia dins las democracias contemporaneas.

=== La crisi de la representacion ===

La question de la representativitat politica dels elegits es una autra question greva per las democracias representativas actualas. Es la consequéncia de factors multiples coma l'alunhament entre los elegits e los ciutadans ordinaris, la tecnocratizacion de las discussions politicas, l'escart entre las preferéncias e los interès dels ciutadans e las decisions efectivament presas per lors representants o l'influéncia de grops de pression e dels mercats financiers. Entraïna una abstencion electorala mai e mai importanta, una abséncia d'interès per los actors tradicionaus de la vida politica ([[partit politic|partits]], [[sindicat]]s, etc.) e una desfisança envèrs las institucions o los eleits politics. Aquela crisi de la representacion a d'efiechs importants sus la vida politica que redutz generalament lo sosten portat als partits tradicionaus e favoriza la montaa de movements radicaus (e pas totjorn democratics).

=== Las rets socialas e la desinformacion ===

La [[revolucion numerica]] e lo desvolopament de las rets socialas an fòrça transformat l'espaci public democratic despuei los [[ans 2010]]. D'un caire, an permés una democratizacion de l'accès a l'informacion e a l'expression publica, çò que permetèc a de grops marginalizats d'accedir a una certana visibilitat politica. Pasmens, d'autre caire, las rets socialas an favorizat la fragmentacion de l'espaci public, la difusion massisa de desinformacion, la manipulacion de l'opinion per d'actors interiors o exteriors e una polarizacion creissenta de las discussions politicas. La regulacion d'aquelos mèdias es ansin vengüa una question centrala per l'organizacion dau debat public au sen de las democracias modernas.

=== Las inegalitats economicas ===

Las inegalitats economicas son una menaça anciana per lo foncionament correcte d'institucions democraticas. D'efiech, la concentracion de las richessas engendra una concentracion dau poder politic que los actors economics mai poderós dispausan de mejans considerables per influenciar las decisions politicas au detriment de la màger part dau còrs civic (finançament de movements politics, contrarotle de mèdias, ''lobbying'', etc.). Dins mai d'un païs, existisson de reglas minimalas per reduire l'influéncia de las classas mai aisaas. Pasmens, aquelas legislacions son sovent limitaas e la question financiera es ansin vengüa un element centrau de las campanhas politicas dins fòrça païs. Los [[USA|Estats Units]] son un exemple caracteristic.

=== La question dels enjòcs globaus ===

La democracia moderna es apareissua dins lo quadre de l'Estat-Nacion sobeiran. Pasmens, un nombre mai e mai important d'enjòcs politics fondamentaus (chambiament climatic, regulacion financiera, migracions, pandemias, etc.) passan las frontieras nacionalas e necessitan la mesa en plaça de politicas internacionalas per èsser tractats d'un biais eficaç. Aquò es a l'origina de questions e de debats entre la logica democratica nacionala e la necessitat d'una governança mondiala o d'una democratizacion de las institucions internacionalas existentas. Pasmens, en mai dels problemas relatius a una tala transformacion de la democracia actuala, se pausa egalament la question dau risc de tecnocratizacion e d'alunhament de tota institucion supranacionala.

== Las criticas de la democracia ==

=== Las criticas conservatritz ===

Las criticas [[conservatisme|conservatritz]] de la democracia son relativament ancianas. Tre lo segle XVIII, [[Edmund Burke]] ([[1729]]-[[1797]]), considerat coma un dels paires dau conservatisme moderne, reprochava a la [[Revolucion Francesa]] d'aver destruch las tradicions e las institucions eiretaas de l'Ancian Regime qu'avián assegurat l'estabilitat sociala dau reiaume durant de segles. Dins ''De la Democracia en America'', [[Alexis de Tocqueville]] ([[1805]]-[[1859]]) formulèc una critica mai nuançaa, mas mai prigonda. Segon eu, la democracia èra inevitabla, mas conteniá lo risc intrinsec de la « tirania de la majoritat » e dau « despotisme doç ». Chau donc empachar la formacion d'un [[Estat]] tutelari capable de prendre en charja la vida dels individús au detriment de lor libertat e de lor autonòmia. Los corrents conservators modernes son donc sovent favorables a la democracia liberala, mas s'opausan frequentament a la democracia sociala.

=== Las criticas marxistas e socialistas ===

La critica [[marxisme|marxista]] e [[comunisme|socialista]] de la democracia liberala forma un important pan de la pensaa politica dels segles XIX e XX. Segon ela, la democracia liberala es unicament una democracia formala destinaa a escondre la dominacion politica e economica de la [[borgesiá]] sus la societat. Ansin, lo [[sufragi universau]] e l'egalitat [[drech|juridica]] permetrián pas a las classas popularas, afeblias per las inegalitats economicas, de participar d'un biais vertadier a las institucions o d'aver un poder reau sus lors condicions de vida. Los marxistas considèran donc l'Estat democratic borgés coma un arbitre favorable als interès de la borgesiá e la democracia vertadiera exigiriá una transformacion radicala dels rapòrts economics.

=== Las criticas elitistas ===

Las criticas elitistas de la democracia foguèron principalament formulaa per de teoricians coma [[Vilfredo Pareto]] ([[1848]]-[[1923]]), [[Gaetano Mosca]] ([[1858]]-[[1941]]) e [[Robert Michels]] ([[1876]]-[[1936]]). Segon elas, totas las societats son en realitat dirigias per una minoritat organizaa (un eleit o una classa politica). Dins aqueu quadre, la democracia ven alora un [[mitologia|mite]] [[ideologia|ideologic]] destinat a legitimar aquela dominacion inevitabla. Per descriure aqueu fenomene, Michels formulèc una « lei de l'oligarchia » : totas las organizacions, comprés los movements democratics, son pauc a cha pauc dominaas per una [[oligarchia]] dirigenta. Aquelas criticas son sovent associaas a de discors conservators o autoritaris. Pasmens, pausan de questions sus los limits estructuraus de las democracias actualas.

=== Las criticas postmodernas e postcolonialas ===

Per los pensaires postmodernes e postcoloniaus, la democrocia liberala es un sistema politic estachat a l'Occident. Sa formacion seriá lo resultat d'una exclusion de las [[femna]]s, de las classas popularas, dels [[colonialisme|colonizats]] e, mai generalament, dels non-Europeus. Son universalisme seriá alora la consequéncia d'un particularisme occidentau presentat coma universau. D'autors coma [[Achille Mbembe]] (naissut en [[1957]]) o [[Dipesh Chakrabarty]] (naissut en [[1948]]) prepausan donc de pensar de sistemas democratics a partir d'experiéncias e de tradicions non europeas. A l'ora d'aüra, los resultats son encara limitats e fòrça regimes supausadament fondats sus de tradicions democraticas non occidentalas son de regimes [[dictatura|dictatoriaus]]. De lor caire, las teoricianas [[feminisme|femenistas]] insistisson sus l'exclusion de las femnas de la vida publica democratica e sus la desvaloracion de l'esfera privaa e dau trabalh domestic.

== Eiretatge e actualitat ==

Après un long periòde d'expansion durant la segonda mitat dau segle XX, la democracia coneisse una fasa de reculament despuei los [[ans 2010]]. Lo fenomene tocha tant las democracias emergentas en [[Africa]], en [[Asia]] e en [[America Latina]] que las democracias ben establias en [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]]. Se manifèsta per un afebliment de l'[[Estat de drech]], una reduccion de las libertats civilas, una concentracion dau poder executiu, una aumentacion de las inegalitats economicas e una degradacion de la qualitat dau debat public e de las eleccions. Aquò pren sovent la forma d'una montaa de movements [[populisme|populistas]] susceptibles d'accedir au poder ([[Donald Trump]], [[Javier Milei]], etc.), mas pòt pereu entraïnar una presa dau poder per una junta militara ([[Mali]], [[Nigèr]], etc.), un còp d'Estat institucionau ([[Bolívia]], etc.) o una transformacion dau quadre constitucionau ([[Veneçuèla]], etc.).

De mai, una transicion democratica es un procediment que permet de transformar un regime autoritari en democracia. Es sovent un procediment long, fragile e reversible que sa capitaa necessita la combinason de plusors factors (acòrdi dels eleits politics sus las reglas dau jòc democratic, existéncia d'una societat civila activa e organizaa, volontat populara favorabla a las valors democraticas, contexte economic favorable, etc.). L'abséncia d'un factor pòt menar a una transicion incompleta susceptible de menar a la formacion d'un regime ibrid o a una regression autoritària. L'exemple [[Tunisia|tunisian]] illustra aquelas dificultats. Après una revolucion populara en [[2011]], un regime democratic se formèc dins lo païs. Pasmens, foguèc pauc a cha pauc minat per de divisions au sen de l'eleit e per una situacion economica complicaa. Ansin, en [[2021]], lo president [[Kaïs Saïed]] posquèc suspendre las activitats dau govern e dau parlament e tornar establir un regime [[autocracia|autocratic]].

Pasmens, maugrat sas crisis e sos limits, la democracia demòra l'orizont normatiu dominant de la pensaa politica moderna que sa legitimitat es fondaa sus l'idea simpla, mas poderosa, que ges d'autoritat [[Homo sapiens|umana]] pòt pretendre governar d'autres òmes sensa lor consentiment.

== Annexas ==

=== Ligams internes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Hannah Arendt|Arendt (Hannah)]].
* [[Aristòtel]].
* [[Atenas]].
* [[Ciceron]].
* [[Ciutadanatge]].
* [[Clistenes]].
* [[Constitucion]].
* [[Dictatura]].
* [[Drech]].
* [[Estat]].
* [[Estat de drech]].
* [[Filosofia]].
* [[Jürgen Habermas|Habermas (Jürgen)]].
* [[Thomas Hobbes|Hobbes (Thomas)]].
* [[Thomas Jefferson|Jefferson (Thomas)]].
* [[Ernesto Laclau|Laclau (Ernesto)]].
* [[Liberalisme]].
* [[John Locke|Locke (John)]].
* [[James Madison|Madison (James)]].
* [[John Stuart Mill|Mill (James Stuart)]].
* [[Parlament]].
* [[Partit politic]].
* [[Pericles]].
* [[Politica]].
* [[John Rawls|Rawls (John)]].
* [[Republica]].
* [[Revolucion Francesa]].
* [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau (Jean-Jacques)]].
* [[Separacion dels poders]].
* [[Emmanuel-Joseph Sieyès|Sieyès (Emmanuel-Joseph)]].
* [[Sistema electorau]].
* [[Tirania]].
* [[Alexis de Tocqueville|Tocqueville (Alexis de)]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Politica]]
[[Categoria:Filosofia]]</text>
      <sha1>2n9axp4f04md0wmgumht5z4vg7r1r8h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497101</id>
      <parentid>2497100</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T18:08:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Lo contracte sociau */</comment>
      <origin>2497101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38482" sha1="05bbj2cs0vp7b4g1l5cculljihc2lm2" xml:space="preserve">{{Dialècte Vivaroaupenc}}
{{1000 fondamentals}}

La '''democracia''', dau [[grec]] ancian ''dêmokratía'', compausat de ''dèmos'' (« pòple ») e ''kratos'' (« poder »), designa literalament lo « govern dau pòple ». Constituís un dei conceptes [[politica|politics]] mai fondamentaus e mai discutit de l'[[istòria]] de la pensaa [[Homo sapiens|umana]]. Dins son sens mai generau, designa un regime [[Politica|politic]] fondat sus l'exercici dau poder per lo pòple, siá directament siá indirectament per lo mejan de representents elegits, dins lo quadre de reglas assegurant las [[Dreches de l'Òme|libertats fondamentalas]] e l'egalitat [[drech|juridica]] dels [[ciutadanatge|ciutadans]]. Naissua durant l'[[Antiquitat]] [[Grècia antica|Greca]], teorizaa per los [[filosofia|filosòfes]] de las [[Segle de las Lutz|Lutz]] e consacraa per las grandas [[revolucion|revolucions]] dels segles XVIII e XIX, la democracia s'es impausaa pendent lo segle XX coma lo regime de referéncia a l'eschala mondiala, tot en demorant un objecte de contestacion, de reinterpretacion e de crisi permanenta. Aüra, curbe una importanta diversitat de formas institucionalas, de tradicions intellectualas e de practicas politicas. Pasmens, se tròba confrontaa a de defís majors coma lo desvolopament de las inegalitats socialas, lo [[Cambiament climatic|chambiament climatic mondiau]], la crisi de la representacion, lo desvolopament dau [[populisme]] e la generalizacion de la [[desinformacion]].

== Originas e istòria de la democracia ==

=== La democracia atenenca ===

[[Fichièr:Pericles Pio-Clementino Inv269.jpg|thumb|right|[[Pericles]], figura centrala de la [[democracia atenenca]].]]

{{veire|Atenas}}

Es a [[Atenas]], a la fin dau [[segle VI avC]], que la democracia faguèc sa prumiera aparicion coma regime [[politica|politic]] explicitament nomat e teorizat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marie-Françoise Baslez, ''Histoire politique du monde grec antique'', Nathan, 1999, 316 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Mossé, ''Histoire d'une démocratie : Athènes des origines à la conquête macédonienne'', Seuil, coll. « Points Histoire», 1971.&lt;/ref&gt;. D'efiech, après una lonja crisi politicosociala, las reformas de [[Clistenes]], menaas a partir de [[-508|508 avC]], metèron en plaça las basas d'un sistema politic inedit en despartissent lo còrs civic segon una basa territòriala e en instaurant d'institucions fondaas sus la participacion directa dels [[ciutadanatge|ciutadans]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Lévêque e Pierre Vidal-Naquet, ''Clisthène l'Athénien'', Les Belles Lettres, 1974, 163 p.&lt;/ref&gt;. Sota [[Pericles]] ([[-495|495]]-[[-429|429 avC]]), la democracia atenenca agantèc l'apogeu de son poder. Sas institucions principalas èran l’''Ékklesía'', l'assemblaa de l'ensemble dels ciutadans encharjaa de discutir e de votar las [[lei]]s, la ''Boulé'' un conseu encharjat de preparar los trabalhs de l’''Ékklesía'' e l’''Eliaía'', un [[tribunau]] popular compausat de jurats chausits a l'azard.

Lo [[tiratge au sòrt]] jogava un ròtle central dins lo sistema [[Antenas|atenenc]] que permetiá d'assegurar una rotacion de las charjas e una egalitat de principi entre los ciutadans&lt;ref&gt;Dos principis fondamentaus de la democracia greca designavan aquela egalitat : l'isonomia (egalitat juridica) e l'isogoria (egalitat de paraula).&lt;/ref&gt;. Un sistema d'indemnizacion dels ciutadans permetiá pereu la participacion de ciutadans modestes a la vida politica. Aquela democracia directa demòra una referéncia intellectuala majora per lei teoricians de la democracia participativa moderna, mas aviá pasmens de limits considerables. D'efiech, lo [[Ciutadanetat|ciutadanatge]] i èra reservat als [[Òme|òmes]] liures naissuts de parents atenencs, l'[[esclavatge]] èra la basa d'una partia importanta de l'[[economia]] e los forestiers avián pas lo drech de participar a la vida politica de la ciutat.

=== La tradicion republicana romana ===

{{veire|Roma Antica}}

[[Roma Antica|Roma]] foguèc jamai una democracia au sens atenenc dau terme. Pasmens, la [[Republica Romana|tradicion republicana romana]] ([[-509|509]]-[[-27|27 avC]]) aguèc un ròtle important dins la formacion de la pensaa politica occidentala. Lo sistema republican roman combinava d'elements [[aristocracia|aristocratic]], coma un [[Senat roman|Senat]] dominat per los patricians, e d'elements democratics coma d'assemblaas popularas (''[[comices]]'') e de magistrats encharjats de defendre los interès dau pòple còntra los abús dels patricians ([[tribun de la pleba|tribuns de la pleba]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François Hinard, ''République romaine'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », Paris, 2000.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Richard Adam, ''Institutions et citoyenneté de la Rome républicaine'', Hachette supérieur, 1996, 160 p.&lt;/ref&gt;. La pensaa politica de [[Ciceron]] ([[-106|106]]-[[-43|43 avC]]) constituís la teorizacion principala dau regime [[republica|republican]]. Dins ''[[De Republica]]'', se prononcièc en favor de l'idea d'una [[constitucion]] mixta organizaa a l'entorn de principis [[monarquia|monarchics]], [[aristocracia|aristocratics]] e democratics per assegurar l'estabilitat dau regime e dau ben comun&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Viktor Pöschl, « Quelques principes fondamentaux de la politique de Cicéron », ''Comptes-rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres'', 131{{a}} annaa, n° 2,‎ 1987, pp. 340-350.&lt;/ref&gt;. Aquela concepcion de la [[republica]], fondaa sus la gestion de la « chausa publica », la [[separacion dels poders]], lo regne de la lei e la [[vertut]] civica, anava irrigar prefondament las reflexions dels [[Revolucion|revolucionaris]] [[França|francés]] e [[USA|estatsunidencs]] dau segle XVIII.

=== L'Edat Mejana e las prumieras formas de representacion modernas ===

L'[[Edat Mejana]] [[Euròpa|europeu]], dominat per la [[feudalitat]] e la [[Monarquia|monarchia]] de drech divin, foguèc pas un periòde democratic. Pasmens, d'institucions e de practicas medievalas pausèron las basas de la representacion politica moderna. Per exemple, las assemblaas d'Estats, achampant la [[noblessa]], lo [[clergat]] e lo Tèrç Estat, se desvolopèron dins mai d'un reiaume coma organes consultatius dau poder [[rei|reiau]]. En [[Anglaterra]], la ''[[Magna Carta]]'' de [[1215]] pausèc un principi fondamentau entre lo drech dau sobeiran de levar l'[[impòst]] e lo consentiment dels grands dau reiaume a acceptar aquel impòst&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Danny Danziger e John Gillingham, ''1215, the year of Magna Carta'', Hodder &amp; Stoughton general, Londres, 2003, 324 p.&lt;/ref&gt;. Aqueu texte amorçèc ansin la limitacion juridica dau poder reiau. En parallele, plusors [[vila]]s [[Itàlia|italianas]] de la fin de l'[[Edat Mejana]] ([[Venècia]], [[Gènoa]], [[Florença]], etc.) experimentèron de formas originalas de govern republican fondat sus la participacion d'una [[oligarchia]] de marchands e de nobles a la vida politica de la ciutat. Sovent fòrça complexas, las institucions d'aquelas [[Republica marchanda|republicas marchandas]] prefiguravan lo foncionament de las institucions representativas modernas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Boško I. Bojović, ''Raguse (Dubrovnik), entre l’Orient et l’Occident (XIIe – XVIIe siècle)'', París, De Boccard, 2011, 275 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Claude Hocquet, ''Venise au Moyen Âge'', París, Belles lettres, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Valeria Polonio, ''L'amministrazione della Res publica genovese fra tre e quattrocento'', Genòa, Società Ligure di Storia Patria, 1977.&lt;/ref&gt;.

=== Las revolucions democraticas dels segles XVII e XVIII ===

[[Fichièr:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789.jpg|thumb|right|[[Declaracion dels Drechs de l'Òme e dau Ciutadan]] de [[1789]].]]

Las grandas revolucions dels segles XVII e XVIII, eissias de las transformacions economicas e intellectualas dau [[Umanisme|movement umanista]] e de la [[Segle de las Lutz|filosofia de las Lutz]] foguèron l'eveniment decisiu a l'origina de la democracia moderna. La prumiera revolucion majora foguèc la [[Gloriosa Revolucion]] [[Anglatèrra|anglesa]] de [[1688]] que consacrèc la supremacia dau Parlament sus lo poder reiau e pausèc las basas d'una [[monarchia constitucionala]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Cottret, ''La Glorieuse Révolution d'Angleterre, 1688'', París, Gallimard, 2013.&lt;/ref&gt;. Un an mai tard, lo ''[[Bill of Rights]]'' assegurèc los [[Dreches de l'Òme|drechs fondamentaus]] dels subjectes de la corona e l'independéncia dau Parlament. La segonda revolucion centrala dau periòde foguèc l'[[Guèrra d'Independéncia deis Estats Units|insureccion estatsunidenca]]. D'efiech, aquela revolucion s'acompanhèc d'un important trabalh politic per legitimar l'[[independéncia]] dau païs e sa rompedura amb lo [[Reiaume Unit]]. La Declaracion d'Independéncia e la Constitucion dels [[USA|Estats Units]] afirmèron ansin lo principi de l'egalitat entre los òmes, l'existéncia de drechs inalienables (drech a la vida, drech a la [[libertat]], etc.) e organizèron una [[democracia representativa]] basaa sus la [[separacion dels poders]], lo [[federalisme]] e un sistèma d'equilibri entre las institucions destinat a empachar la [[tirania]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Lucas Kent Ogden, ''Uniting the States : A Commentary on the American Constitution'', 3{{a}} edicion, Norderstedt, 2015.&lt;/ref&gt;. Enfin, lo tresen eveniment centrau per l'emergéncia de la democracia moderna foguèc la [[Revolucion Francesa]] de [[1789]]. Proclamant los [[Declaracion dels Dreches de l'Òme e del Ciutadan|drechs de l'òme e dau ciutadan]] e l'abolicion dels [[Privilegi (feudalitat)|privilegis]] de l'[[Ancian Regim|Ancian Regime]], definiguèc los conceptes de nacion sobeirana, de ciutadanatge universau e d'egalitat civila&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lefebvre, ''La Révolution française'', París, Presses universitaires de France, 1989.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Biard (dir.), ''La Révolution française : une histoire toujours vivante'', París, Tallandier, 2009, 446 p.&lt;/ref&gt;.

=== L'extension dau sufragi ===

Lo segle XIX foguèc marcat per una extension progressiva, conflictuala e inegala dau sufragi. En [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]], lo drech de vòte, inicialament reservat als [[proprietat|proprietaris]] e als contribuidors mai riches ([[sufragi censier]]), foguèc pauc a cha pauc estendut a l'ensemble dels [[òme]]s adults dins lo corrent dau segle XIX. Lo drech de vòte de las [[Femna|femnas]] foguèc reconoissut mai tardivament, principalament durant la prumiera mitat dau segle XX.

=== Consolidacion e crisi de la democracia ===

Despuei lo començament dau segle XX, la democracia a conoissut mai d'una crisi greva. La prumiera foguèc lo desvolopament dau [[faissisme]] en [[Itàlia]] e en [[Alemanha]] que constituissèc una remesa en causa radicala de las valors democraticas [[liberalisme|liberalas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Milza e Serge Berstein, ''Le Fascisme italien, 1919-1945'', Le Seuil, 1980.&lt;/ref&gt;. La segonda foguèc la longa confrontacion amb lo [[comunisme]] [[URSS|sovietic]] durant la [[Guerra Freja]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert O. Paxton e Julie Hessler, ''L'Europe au XXème siècle'', Taillandier, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' André Fontaine, ''La Tâche Rouge'', Éditions de la Martinière, 2004.&lt;/ref&gt;. Dins los dos cas, la democracia liberala, basaa sus una economia [[capitalisme|capitalista]], sortissèc renforçaa dau conflicte. La chausida d'institucions democraticas per las [[colonialisme|colonias]] [[africa]]nas e [[asia]]ticas vengüas independentas dins lo corrent dels [[ans 1950]]-[[ans 1960|1960]] foguèc un autre argument en favor de la democracia. Pasmens, despuei los [[ans 1980]]-[[ans 1990|1990]], son apareissuts de regimes autoritaris e arbitraris que mantènon formalament un quadre democratic. Aquò es a l'origina de la crisi actuala de la democracia que son foncionament es pauc a cha pauc minat per aquelas derivas. Lo desvolopament de las inegalitats socialas, especialament au sen dels païs neoliberaus, es un autre problema greu que favoriza la montaa dau populisme e, mai generalament, de movements antidemocratics.

== Los fondaments teorics ==

=== La sobeiranetat populara ===

{{veire|Sobeiranetat populara}}

Lo principi de [[sobeiranetat populara]] constituís lo fondament [[filosofia|filosofic]] de basa de totas las concepcions democraticas dau poder politic. Afirma que lo poder legitime emana unicament dau pòple e pòt unicament èsser exercit en son nom e a son profiech. Aqueu principi s'opausa a tota teoria dau poder fondaa sus la transcendéncia [[Dieu|divina]], la [[tradicion]] ereditària o la superioritat naturala d'una [[aristocracia]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] ([[1712]]-[[1778]]) ne'n donèc una definicion precisa, e relativament radicala, dins son obratge ''Du Contrat social'' publicat en [[1762]]. Segon eu, la sobeiranetat residís dins la « volontat generala » qu'es l'expression de l'interès comun dau còrs politic, nocion diferenta de la simpla addicion de las volontats individualas. Aquela volontat generala es inalienabla e indivisibla. Segon Rousseau, adversari de la representacion politica, deu èsser exercia directament per lo pòple sobeiran&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert Derathé, ''Jean-Jacques Rousseau et la politique de son temps'', Presses Universitaires de France, 1950.&lt;/ref&gt;.

=== Lo contracte sociau ===

{{veire|Contracte sociau}}

La teoria dau contracte sociau constituís un autre quadre [[filosofia|filosofic]] important per legimitar lo poder politic democratic. L'idea es eissia de la pensaa de [[Thomas Hobbes]] ([[1588]]-[[1679]]) qu'imaginèc, dins lo ''Leviathan'' de [[1651]], un contracte sociau absolutista presentat coma abandon de la [[libertat naturala]] en eschambi d'una seguretat asseguraa per un sobeiran omnipotent&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Anne-Laure Angoulvent, ''Hobbes ou la crise de l'État baroque'', París, Presses Universitaires de France, 1992, 256 p.&lt;/ref&gt;. Rapidament, los [[Sègle dei Lutz|filosòfes de las Lutz]] donèron un aspecte [[liberalisme|liberau]] au concepte. Per exemple, dins sos ''Dos Tractats dau Govern Civiu'' de [[1689]], [[John Locke]] ([[1632]]-[[1704]]) ne'n prepausèc una forma novela fondaa sus la proteccion dels drechs naturaus a la vida, a la [[libertat]] e a la [[proprietat]]. Lo consentiment dels governats e lo drech dau pòple de resistir a un govern [[tirania|tiranic]] i venguèron la fònt novela de la legitimitat de l'[[Estat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Michael P. Zuckert, ''Launching Liberalism: On Lockean Political Philosophy'', Lawrence, University Press of Kansas, 2002.&lt;/ref&gt;. Puei, au segle seguent, [[Montesquieu]] ([[1689]]-[[1755]]), completèc aquelas concepcions en desvolopant la teoria de la [[separacion dels poders]] coma proteccion còntra la [[tirania]]. Aquò li permetèc de pausar las basas institucionalas de la democracia liberala moderna&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Louis Althusser, ''Montesquieu, la politique et l'histoire'', París, Presses Universitaires de France, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Domenico Felice, ''Oppressione e libertà. Filosofia e anatomia del dispotismo nell'Esprit des lois di Montesquieu'', Pisa, ETS, 2000.&lt;/ref&gt;.

=== La separacion dels poders ===

{{veire|Separacion dels poders}}

La [[separacion dels poders]] constituís un principi institucionau fondamentau de la democracia liberala moderna. Designa la distribucion de las foncions dau poder politic entre d'organes distints e independents :
* lo [[poder legislatiu]] encharjat de votar las leis.
* lo [[poder executiu]] encharjat d'aplicar las leis.
* lo [[poder judiciari]] encharjat d'interpretar e de sancionar las [[infraccion]]s.
Aquela separacion permet d'empachar la concentracion dau poder entre las mans d'una persona o d'un organe unic, condicion prumiera de la [[tirania]] segon [[Montesquieu]].

=== Los drechs fondamentaus e l'Estat de drech ===

{{veire|Drechs fondamentaus|Estat de drech}}

Lo principi majoritari es pas l'unica basa de la democracia liberala moderna. D'efiech, los regimes democratics actuaus asseguran pereu lo respecte dels drechs fondamentaus dels individús e de las minoritats còntra los abús eventuaus de la majoritat. Lo regime de l'[[Estat de drech]] designa ansin lo concepte d'un poder politic somés au drech e d'una comunautat de ciutadans juridicament egaus. Los drechs fondamentaus constituïsson los limits qu'una majoritat democratica pòt pas franquir sensa abandonar la natura democratic dau regime. Son generalament devesits en dos ensembles regardant los drechs politics de basa (libertat d'expression, libertat d'oponion, drech a un procès equitable, etc.) e los drechs sociaus (drech a la proprietat, drech au trabalh, etc.)&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Xavier Dupré de Boulois, ''Droits et libertés fondamentaux'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Licence », 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Dubey, ''Droit fondamentaux : Libertés, garanties de l’État de droit, droits sociaux et politiques'', vol. II, Basilèa, Helbing Lichtenhahn, 2017, 1264 p.&lt;/ref&gt;.

=== Democracia directa e democracia representativa ===

{{veire|Democracia directa|Democracia representativa}}

La [[democracia directa]] designa una forma de democracia onte los ciutadians exercisson lo poder eles meteisses, sensa intermediari. Èra lo modele de la democracia [[Atenas|atenenca]] e demòra una referéncia per los partisans d'una democracia participativa radicala. La [[democracia representativa]] es fondaa sus l'eleccion de representants per lo còrs civic. Aquelos elegits son encharjats d'exercir lo poder au nom de l'ensemble dels ciutadans. Es lo modele dominant de las democracias modernas. Son principi foguèc teorizat per [[Emmanuel-Joseph Sieyès]] ([[1748]]-[[1836]]) que diferencièc la nacion sobeirana, detenéira dau poder [[constitucion|constituent]], e sos representants elegits, detenèires dau poder constituït. La tension entre democracia directa e democracia representativa es un element centrau de l'istòria de la pensaa democratica. De formas modernas de democracia semi-directa assajan ansin de combinar los avantatges dels dos modeles amb l'utilizacion dau [[referendum]], de vòtes de revocacion dels elegits o de vòtes basats sus d'iniciativas popularas.

== Los modeles e las formas de democrcia ==

=== La democracia liberala ===

{{veire|Democracia liberala}}

La [[democracia liberala]]

4. Les modèles et formes de démocratie es lo modele predominant dins las societats occidentalas contemporaneas. Combina lo principi democratic de la [[sobeiranetat populara]] amb los principis [[liberalisme|liberaus]] de la proteccion dels [[drechs fondamentaus|drechs individuaus]], de la [[separacion dels poders]] e de l'[[Estat de drech]]. Se caracteriza per d'[[eleccion]]s liuras e regularas au [[sufragi universau]], per la pluralitat dels [[partit politic|partits politics]], per la libertat de la [[premsa]], per l'independéncia de la [[justícia]] e per la proteccion de las minoritats&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Francis-Paul Bénoit, ''La démocratie libérale'', París, Presses Universitaires de France, 1978.&lt;/ref&gt;. Aqueu modele foguèc mai que mai teorizat per [[John Stuart Mill]] ([[1806]]-[[1873]]) dins ''Consideracions sus lo Govern Representatiu'' de [[1861]] onte se prononcièc en favor d'un regime democratic organizat a l'entorn de las ideas de representativitat, de debat public e de formacion d'una opinion esclairaa.

=== La democracia sociala ===

{{veire|Democracia sociala}}

La [[democracia sociala]] designa un modele qu'accèpta las institucions de la [[democracia liberala]], mas qu'insistís sus la necessitat de reduire las inegalitats economicas e socialas per arribar a una democracia politica reala e non formala. Es fondaa sus l'idea que la libertat e l'egalitat politicas an ges de sens quand s'acompanhan pas d'un niveu minimom d'egalitat economica e sociala. Es a l'origina de la nocion d'[[Estat-providénçia]] basat sus la redistribucion fiscala, los [[servici public|servicis publics]] universaus e la proteccion sociala.

=== La democracia participativa ===

{{veire|Democracia participativa}}

La [[democracia participativa]] designa un ensemble de practicas e de teorias destinaas a aprigondir e alarjar la participacion dels ciutadans a la vida politica. Es basaa sus l'idea que la legimitat democratica exigissi una implicacion activa dels ciutadans dins la deliberacion e la presa de decision politica. D'experiéncias concretas coma lo budget participatiu de [[Porte Alegre]] en [[Brasil]] o las assemblaas ciutadanas localas son d'illustracions d'aquela forma de democracia.

=== La democracia constitucionala ===

{{veire|Democracia constitucionala}}

La [[democracia constitucionala]] designa un regime caracterizat per un poder democratic enquadrat e limitat per una [[constitucion]] assegurant los drechs fondamentaus e organizant la [[separacion dels poders]]. La justícia constitucionala, incarnaa per de corts o de conseus constitucionalas, jòga un ròtle centrau dins aqueu modele en exercissent un contraròtle sus la conformitat de las leis a la constitucion. Aquò permet de protegir los drechs fondamentaus còntra los abús eventuaus dau legislator majoritari. Pasmens, aqueu modele entraïna una tension importanta entre lo principi democratic de la sobeiranetat de la majoritat e lo principi liberau de la proteccion dels drechs de la majoritat.

=== Las democracias illiberalas e los regimes ibrids ===

{{veire|Democracia illiberala|Regime ibrid}}

Despuei los [[ans 1990]], la [[sciéncia politica]] a desvolopat de conceptes per designar los regimes qu'empruntant de formas institucionalas de la democracia (eleccions, parlament, constitucion, etc) tot en violant sos principis fondamentaus en impausant de limits non justificats a las libertats fondamentalas o en suprimissent la separacion dels poders. Lo terme « democracia illiberala » es ansin sovent adoptat per descriure aquelos regimes ([[Russia]] de [[Vladimir Putin]], [[Ongria]] de [[Viktor Orban]], [[Turquia]] de [[Recep Tayyip Erdogan]], etc.). Lo terme « regime ibrid » designa pusleu de sistemas politics intermediaris entre la democracia vertadiera e l'autoritarisme. Lo [[Marròc]] o lo [[Bangladèsh]] dels [[ans 2020]] son d'exemples de regimes ibrids.

== Las institucions democraticas ==

=== Los sistemas electoraus ===

{{veire|Sistema electorau}}

Los [[sistema electorau|sistemas electoraus]] forman lo mecanisme centrau de las [[democracia representativa|democracias representativas]]. Permèton de traduire las preferéncias dels ciutadans en poder politic. Son destriats :
* los sistemas majoritaris que donan la victòria au candidat aient ganhat lo maximom de sufragis.
* los sistemas proporcionaus que despartisson lo nombre d'elegits en foncion dau nombre de sufragis.
* de sistemas mixtes pòion assajar de mesclar los dos sistemas
Los diferents aprochis an d'efiechs prigonds sus la natura dau sistema partisan, l'estabilitat governamentala e la representativitat de las institucions. D'un biais generau, los sistemas proporcionaus son mai representatius, mas son mens estables car necessitan la mesa en plaça de coalicions mai importantas per dirigir lo païs&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Emeri e Jean-Marie Cotteret, ''Les systèmes électoraux'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1985.&lt;/ref&gt;.

=== Los parlaments e las assemblaas ===

{{veire|Parlament}}

Lo [[parlament]] es l'institucion centrala de la [[democracia representativa]]. Es un organe, elegit directament o indirectament per los ciutadans, qu'es encharjat de votar las leis, de contrarotlar l'executiu e de representar la diversitat de las opinions politicas de la [[societat]]. Los parlaments modernes son generalament compausats d'una o de doas chambras. Dins lo prumier cas, aquò permet d'assegurar una bòna representativitat de la populacion. Los parlaments bicameraus son pasmens sovent privilegiats dins los estats estenduts ont es necessari d'assegurar un equilibri entre la representacion de la populacion generala e aquela de las entitats territòrialas.

=== Los partits politics ===

{{veire|Partit politic}}

Los [[partit politic|partits politics]] son los actors centraus de la democracia representativa moderna. Son d'organizacions destinaas a conquistar e gerir lo poder politic per metre en plaça una politica confòrma a un programa. Asseguran de foncions essencialas dins la vida politica actuala que permèton d'agregar las preferéncias politicas, de recrutar e de formar d'eleits politics, d'estructurar lo debat public e d'organizar la competicion electorala&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Offerlé, ''Les partis politiques'', coll. « Que sais-je ? » (n° 2376), 1987.&lt;/ref&gt;. Pasmens, lor legitimat es mai e mai contestaa per los ciutadans. Aquò mena a l'aparicion de movements ibrids, intermediaris entre lo partit tradicionau e lo movement de massa ([[Podemos]] en [[Espanha]], [[En Marche]] o [[La France Insoumise]] en [[França]]).

=== La justícia constitucionala ===

{{veire|Drech constitucionau}}

Lo [[drech constitucionau]] jòga un ròtle mai e mai important dins las democracias contemporaneas. D'efiech, permet a las corts e als conseus constitucionaus de contrarotlar la conformitat de las leis per rapòrt a la [[constitucion]] e de protegir los drechs fondamentaus. Es ansin una proteccion eficaça còntra los abús d'una majoritat donaa. Pasmens, son desvolopament entraïna de questions quant a la legitimitat democratica d'aqueu contrarotle qu'es generalament exercit per de magistrats non elegits.

=== Los mèdias e l'espaci public ===

{{veire|Premsa}}

La [[libertat de la premsa]] e l'existéncia d'un espaci public pluralista constituïsson de condicions indispensablas au foncionament de la democracia. Los mèdias tènon un ròtle fondamentau dins l'informacion dels ciutadans, la mesa en debat de las questions politicas e lo contrarotle dau poder. Aquò justifica generalament l'existéncia de leis especificas protegissent la [[premsa]], subrenomaa « lo quatren poder », còntra las intervencions dels autres poders. Pasmens, aqueu pilar de la democracia moderna es mai e mai menaçat per la concentracion dels mèdias entre las mans d'interès economics privats, per la logica de l'audimat e, mai recentament, per la revolucion numerica e lo desvolopament de las rets socialas. La qualitat de l'informacion disponibla es ansin vengüa una question centrala dins mai d'un païs.

== Los defís contemporaneus ==

=== La montaa dau populisme ===

{{veire|Populisme}}

Dins son sens mai moderne, lo [[populisme]] designa un estile politic fondat sus l'oposicion entre un pòple vist coma pur e vertuós e un eleit considerat coma corromput e illegitime e sus la revendicacion d'una democracia mai directa e mai autentica còntra de mediacions institucionalas jutjaas defalhentas. Pòt prendre de formas de drecha ([[nacionalisme|nacionalista]], [[xenofobia|xenofoba]], autoritària, etc.) o de senestra (anti-oligarchica, redistributritz, etc.). Los teorians son partejats quant a son interpretacion. Per exemple, [[Ernesto Laclau]] ([[1935]]-[[2014]]) ne'n prepausèc una vision positiva inerenta a tota construccion democratica mentre que de pensaires coma [[Jan-Werner Müller]] (naissut en [[1970]]) lo definisson coma una menaça fondamentala per la [[democracia liberala]] en rason de son refús dau pluralisme. Ansin, lo populisme es una escomessa fòrça discutia dins las democracias contemporaneas.

=== La crisi de la representacion ===

La question de la representativitat politica dels elegits es una autra question greva per las democracias representativas actualas. Es la consequéncia de factors multiples coma l'alunhament entre los elegits e los ciutadans ordinaris, la tecnocratizacion de las discussions politicas, l'escart entre las preferéncias e los interès dels ciutadans e las decisions efectivament presas per lors representants o l'influéncia de grops de pression e dels mercats financiers. Entraïna una abstencion electorala mai e mai importanta, una abséncia d'interès per los actors tradicionaus de la vida politica ([[partit politic|partits]], [[sindicat]]s, etc.) e una desfisança envèrs las institucions o los eleits politics. Aquela crisi de la representacion a d'efiechs importants sus la vida politica que redutz generalament lo sosten portat als partits tradicionaus e favoriza la montaa de movements radicaus (e pas totjorn democratics).

=== Las rets socialas e la desinformacion ===

La [[revolucion numerica]] e lo desvolopament de las rets socialas an fòrça transformat l'espaci public democratic despuei los [[ans 2010]]. D'un caire, an permés una democratizacion de l'accès a l'informacion e a l'expression publica, çò que permetèc a de grops marginalizats d'accedir a una certana visibilitat politica. Pasmens, d'autre caire, las rets socialas an favorizat la fragmentacion de l'espaci public, la difusion massisa de desinformacion, la manipulacion de l'opinion per d'actors interiors o exteriors e una polarizacion creissenta de las discussions politicas. La regulacion d'aquelos mèdias es ansin vengüa una question centrala per l'organizacion dau debat public au sen de las democracias modernas.

=== Las inegalitats economicas ===

Las inegalitats economicas son una menaça anciana per lo foncionament correcte d'institucions democraticas. D'efiech, la concentracion de las richessas engendra una concentracion dau poder politic que los actors economics mai poderós dispausan de mejans considerables per influenciar las decisions politicas au detriment de la màger part dau còrs civic (finançament de movements politics, contrarotle de mèdias, ''lobbying'', etc.). Dins mai d'un païs, existisson de reglas minimalas per reduire l'influéncia de las classas mai aisaas. Pasmens, aquelas legislacions son sovent limitaas e la question financiera es ansin vengüa un element centrau de las campanhas politicas dins fòrça païs. Los [[USA|Estats Units]] son un exemple caracteristic.

=== La question dels enjòcs globaus ===

La democracia moderna es apareissua dins lo quadre de l'Estat-Nacion sobeiran. Pasmens, un nombre mai e mai important d'enjòcs politics fondamentaus (chambiament climatic, regulacion financiera, migracions, pandemias, etc.) passan las frontieras nacionalas e necessitan la mesa en plaça de politicas internacionalas per èsser tractats d'un biais eficaç. Aquò es a l'origina de questions e de debats entre la logica democratica nacionala e la necessitat d'una governança mondiala o d'una democratizacion de las institucions internacionalas existentas. Pasmens, en mai dels problemas relatius a una tala transformacion de la democracia actuala, se pausa egalament la question dau risc de tecnocratizacion e d'alunhament de tota institucion supranacionala.

== Las criticas de la democracia ==

=== Las criticas conservatritz ===

Las criticas [[conservatisme|conservatritz]] de la democracia son relativament ancianas. Tre lo segle XVIII, [[Edmund Burke]] ([[1729]]-[[1797]]), considerat coma un dels paires dau conservatisme moderne, reprochava a la [[Revolucion Francesa]] d'aver destruch las tradicions e las institucions eiretaas de l'Ancian Regime qu'avián assegurat l'estabilitat sociala dau reiaume durant de segles. Dins ''De la Democracia en America'', [[Alexis de Tocqueville]] ([[1805]]-[[1859]]) formulèc una critica mai nuançaa, mas mai prigonda. Segon eu, la democracia èra inevitabla, mas conteniá lo risc intrinsec de la « tirania de la majoritat » e dau « despotisme doç ». Chau donc empachar la formacion d'un [[Estat]] tutelari capable de prendre en charja la vida dels individús au detriment de lor libertat e de lor autonòmia. Los corrents conservators modernes son donc sovent favorables a la democracia liberala, mas s'opausan frequentament a la democracia sociala.

=== Las criticas marxistas e socialistas ===

La critica [[marxisme|marxista]] e [[comunisme|socialista]] de la democracia liberala forma un important pan de la pensaa politica dels segles XIX e XX. Segon ela, la democracia liberala es unicament una democracia formala destinaa a escondre la dominacion politica e economica de la [[borgesiá]] sus la societat. Ansin, lo [[sufragi universau]] e l'egalitat [[drech|juridica]] permetrián pas a las classas popularas, afeblias per las inegalitats economicas, de participar d'un biais vertadier a las institucions o d'aver un poder reau sus lors condicions de vida. Los marxistas considèran donc l'Estat democratic borgés coma un arbitre favorable als interès de la borgesiá e la democracia vertadiera exigiriá una transformacion radicala dels rapòrts economics.

=== Las criticas elitistas ===

Las criticas elitistas de la democracia foguèron principalament formulaa per de teoricians coma [[Vilfredo Pareto]] ([[1848]]-[[1923]]), [[Gaetano Mosca]] ([[1858]]-[[1941]]) e [[Robert Michels]] ([[1876]]-[[1936]]). Segon elas, totas las societats son en realitat dirigias per una minoritat organizaa (un eleit o una classa politica). Dins aqueu quadre, la democracia ven alora un [[mitologia|mite]] [[ideologia|ideologic]] destinat a legitimar aquela dominacion inevitabla. Per descriure aqueu fenomene, Michels formulèc una « lei de l'oligarchia » : totas las organizacions, comprés los movements democratics, son pauc a cha pauc dominaas per una [[oligarchia]] dirigenta. Aquelas criticas son sovent associaas a de discors conservators o autoritaris. Pasmens, pausan de questions sus los limits estructuraus de las democracias actualas.

=== Las criticas postmodernas e postcolonialas ===

Per los pensaires postmodernes e postcoloniaus, la democrocia liberala es un sistema politic estachat a l'Occident. Sa formacion seriá lo resultat d'una exclusion de las [[femna]]s, de las classas popularas, dels [[colonialisme|colonizats]] e, mai generalament, dels non-Europeus. Son universalisme seriá alora la consequéncia d'un particularisme occidentau presentat coma universau. D'autors coma [[Achille Mbembe]] (naissut en [[1957]]) o [[Dipesh Chakrabarty]] (naissut en [[1948]]) prepausan donc de pensar de sistemas democratics a partir d'experiéncias e de tradicions non europeas. A l'ora d'aüra, los resultats son encara limitats e fòrça regimes supausadament fondats sus de tradicions democraticas non occidentalas son de regimes [[dictatura|dictatoriaus]]. De lor caire, las teoricianas [[feminisme|femenistas]] insistisson sus l'exclusion de las femnas de la vida publica democratica e sus la desvaloracion de l'esfera privaa e dau trabalh domestic.

== Eiretatge e actualitat ==

Après un long periòde d'expansion durant la segonda mitat dau segle XX, la democracia coneisse una fasa de reculament despuei los [[ans 2010]]. Lo fenomene tocha tant las democracias emergentas en [[Africa]], en [[Asia]] e en [[America Latina]] que las democracias ben establias en [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]]. Se manifèsta per un afebliment de l'[[Estat de drech]], una reduccion de las libertats civilas, una concentracion dau poder executiu, una aumentacion de las inegalitats economicas e una degradacion de la qualitat dau debat public e de las eleccions. Aquò pren sovent la forma d'una montaa de movements [[populisme|populistas]] susceptibles d'accedir au poder ([[Donald Trump]], [[Javier Milei]], etc.), mas pòt pereu entraïnar una presa dau poder per una junta militara ([[Mali]], [[Nigèr]], etc.), un còp d'Estat institucionau ([[Bolívia]], etc.) o una transformacion dau quadre constitucionau ([[Veneçuèla]], etc.).

De mai, una transicion democratica es un procediment que permet de transformar un regime autoritari en democracia. Es sovent un procediment long, fragile e reversible que sa capitaa necessita la combinason de plusors factors (acòrdi dels eleits politics sus las reglas dau jòc democratic, existéncia d'una societat civila activa e organizaa, volontat populara favorabla a las valors democraticas, contexte economic favorable, etc.). L'abséncia d'un factor pòt menar a una transicion incompleta susceptible de menar a la formacion d'un regime ibrid o a una regression autoritària. L'exemple [[Tunisia|tunisian]] illustra aquelas dificultats. Après una revolucion populara en [[2011]], un regime democratic se formèc dins lo païs. Pasmens, foguèc pauc a cha pauc minat per de divisions au sen de l'eleit e per una situacion economica complicaa. Ansin, en [[2021]], lo president [[Kaïs Saïed]] posquèc suspendre las activitats dau govern e dau parlament e tornar establir un regime [[autocracia|autocratic]].

Pasmens, maugrat sas crisis e sos limits, la democracia demòra l'orizont normatiu dominant de la pensaa politica moderna que sa legitimitat es fondaa sus l'idea simpla, mas poderosa, que ges d'autoritat [[Homo sapiens|umana]] pòt pretendre governar d'autres òmes sensa lor consentiment.

== Annexas ==

=== Ligams internes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Hannah Arendt|Arendt (Hannah)]].
* [[Aristòtel]].
* [[Atenas]].
* [[Ciceron]].
* [[Ciutadanatge]].
* [[Clistenes]].
* [[Constitucion]].
* [[Dictatura]].
* [[Drech]].
* [[Estat]].
* [[Estat de drech]].
* [[Filosofia]].
* [[Jürgen Habermas|Habermas (Jürgen)]].
* [[Thomas Hobbes|Hobbes (Thomas)]].
* [[Thomas Jefferson|Jefferson (Thomas)]].
* [[Ernesto Laclau|Laclau (Ernesto)]].
* [[Liberalisme]].
* [[John Locke|Locke (John)]].
* [[James Madison|Madison (James)]].
* [[John Stuart Mill|Mill (James Stuart)]].
* [[Parlament]].
* [[Partit politic]].
* [[Pericles]].
* [[Politica]].
* [[John Rawls|Rawls (John)]].
* [[Republica]].
* [[Revolucion Francesa]].
* [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau (Jean-Jacques)]].
* [[Separacion dels poders]].
* [[Emmanuel-Joseph Sieyès|Sieyès (Emmanuel-Joseph)]].
* [[Sistema electorau]].
* [[Tirania]].
* [[Alexis de Tocqueville|Tocqueville (Alexis de)]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Politica]]
[[Categoria:Filosofia]]</text>
      <sha1>05bbj2cs0vp7b4g1l5cculljihc2lm2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497102</id>
      <parentid>2497101</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T18:11:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Los drechs fondamentaus e l'Estat de drech */</comment>
      <origin>2497102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38481" sha1="7lvpkg6n6rykd9qyydnw3bp4rp24tec" xml:space="preserve">{{Dialècte Vivaroaupenc}}
{{1000 fondamentals}}

La '''democracia''', dau [[grec]] ancian ''dêmokratía'', compausat de ''dèmos'' (« pòple ») e ''kratos'' (« poder »), designa literalament lo « govern dau pòple ». Constituís un dei conceptes [[politica|politics]] mai fondamentaus e mai discutit de l'[[istòria]] de la pensaa [[Homo sapiens|umana]]. Dins son sens mai generau, designa un regime [[Politica|politic]] fondat sus l'exercici dau poder per lo pòple, siá directament siá indirectament per lo mejan de representents elegits, dins lo quadre de reglas assegurant las [[Dreches de l'Òme|libertats fondamentalas]] e l'egalitat [[drech|juridica]] dels [[ciutadanatge|ciutadans]]. Naissua durant l'[[Antiquitat]] [[Grècia antica|Greca]], teorizaa per los [[filosofia|filosòfes]] de las [[Segle de las Lutz|Lutz]] e consacraa per las grandas [[revolucion|revolucions]] dels segles XVIII e XIX, la democracia s'es impausaa pendent lo segle XX coma lo regime de referéncia a l'eschala mondiala, tot en demorant un objecte de contestacion, de reinterpretacion e de crisi permanenta. Aüra, curbe una importanta diversitat de formas institucionalas, de tradicions intellectualas e de practicas politicas. Pasmens, se tròba confrontaa a de defís majors coma lo desvolopament de las inegalitats socialas, lo [[Cambiament climatic|chambiament climatic mondiau]], la crisi de la representacion, lo desvolopament dau [[populisme]] e la generalizacion de la [[desinformacion]].

== Originas e istòria de la democracia ==

=== La democracia atenenca ===

[[Fichièr:Pericles Pio-Clementino Inv269.jpg|thumb|right|[[Pericles]], figura centrala de la [[democracia atenenca]].]]

{{veire|Atenas}}

Es a [[Atenas]], a la fin dau [[segle VI avC]], que la democracia faguèc sa prumiera aparicion coma regime [[politica|politic]] explicitament nomat e teorizat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marie-Françoise Baslez, ''Histoire politique du monde grec antique'', Nathan, 1999, 316 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Mossé, ''Histoire d'une démocratie : Athènes des origines à la conquête macédonienne'', Seuil, coll. « Points Histoire», 1971.&lt;/ref&gt;. D'efiech, après una lonja crisi politicosociala, las reformas de [[Clistenes]], menaas a partir de [[-508|508 avC]], metèron en plaça las basas d'un sistema politic inedit en despartissent lo còrs civic segon una basa territòriala e en instaurant d'institucions fondaas sus la participacion directa dels [[ciutadanatge|ciutadans]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Lévêque e Pierre Vidal-Naquet, ''Clisthène l'Athénien'', Les Belles Lettres, 1974, 163 p.&lt;/ref&gt;. Sota [[Pericles]] ([[-495|495]]-[[-429|429 avC]]), la democracia atenenca agantèc l'apogeu de son poder. Sas institucions principalas èran l’''Ékklesía'', l'assemblaa de l'ensemble dels ciutadans encharjaa de discutir e de votar las [[lei]]s, la ''Boulé'' un conseu encharjat de preparar los trabalhs de l’''Ékklesía'' e l’''Eliaía'', un [[tribunau]] popular compausat de jurats chausits a l'azard.

Lo [[tiratge au sòrt]] jogava un ròtle central dins lo sistema [[Antenas|atenenc]] que permetiá d'assegurar una rotacion de las charjas e una egalitat de principi entre los ciutadans&lt;ref&gt;Dos principis fondamentaus de la democracia greca designavan aquela egalitat : l'isonomia (egalitat juridica) e l'isogoria (egalitat de paraula).&lt;/ref&gt;. Un sistema d'indemnizacion dels ciutadans permetiá pereu la participacion de ciutadans modestes a la vida politica. Aquela democracia directa demòra una referéncia intellectuala majora per lei teoricians de la democracia participativa moderna, mas aviá pasmens de limits considerables. D'efiech, lo [[Ciutadanetat|ciutadanatge]] i èra reservat als [[Òme|òmes]] liures naissuts de parents atenencs, l'[[esclavatge]] èra la basa d'una partia importanta de l'[[economia]] e los forestiers avián pas lo drech de participar a la vida politica de la ciutat.

=== La tradicion republicana romana ===

{{veire|Roma Antica}}

[[Roma Antica|Roma]] foguèc jamai una democracia au sens atenenc dau terme. Pasmens, la [[Republica Romana|tradicion republicana romana]] ([[-509|509]]-[[-27|27 avC]]) aguèc un ròtle important dins la formacion de la pensaa politica occidentala. Lo sistema republican roman combinava d'elements [[aristocracia|aristocratic]], coma un [[Senat roman|Senat]] dominat per los patricians, e d'elements democratics coma d'assemblaas popularas (''[[comices]]'') e de magistrats encharjats de defendre los interès dau pòple còntra los abús dels patricians ([[tribun de la pleba|tribuns de la pleba]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François Hinard, ''République romaine'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », Paris, 2000.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Richard Adam, ''Institutions et citoyenneté de la Rome républicaine'', Hachette supérieur, 1996, 160 p.&lt;/ref&gt;. La pensaa politica de [[Ciceron]] ([[-106|106]]-[[-43|43 avC]]) constituís la teorizacion principala dau regime [[republica|republican]]. Dins ''[[De Republica]]'', se prononcièc en favor de l'idea d'una [[constitucion]] mixta organizaa a l'entorn de principis [[monarquia|monarchics]], [[aristocracia|aristocratics]] e democratics per assegurar l'estabilitat dau regime e dau ben comun&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Viktor Pöschl, « Quelques principes fondamentaux de la politique de Cicéron », ''Comptes-rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres'', 131{{a}} annaa, n° 2,‎ 1987, pp. 340-350.&lt;/ref&gt;. Aquela concepcion de la [[republica]], fondaa sus la gestion de la « chausa publica », la [[separacion dels poders]], lo regne de la lei e la [[vertut]] civica, anava irrigar prefondament las reflexions dels [[Revolucion|revolucionaris]] [[França|francés]] e [[USA|estatsunidencs]] dau segle XVIII.

=== L'Edat Mejana e las prumieras formas de representacion modernas ===

L'[[Edat Mejana]] [[Euròpa|europeu]], dominat per la [[feudalitat]] e la [[Monarquia|monarchia]] de drech divin, foguèc pas un periòde democratic. Pasmens, d'institucions e de practicas medievalas pausèron las basas de la representacion politica moderna. Per exemple, las assemblaas d'Estats, achampant la [[noblessa]], lo [[clergat]] e lo Tèrç Estat, se desvolopèron dins mai d'un reiaume coma organes consultatius dau poder [[rei|reiau]]. En [[Anglaterra]], la ''[[Magna Carta]]'' de [[1215]] pausèc un principi fondamentau entre lo drech dau sobeiran de levar l'[[impòst]] e lo consentiment dels grands dau reiaume a acceptar aquel impòst&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Danny Danziger e John Gillingham, ''1215, the year of Magna Carta'', Hodder &amp; Stoughton general, Londres, 2003, 324 p.&lt;/ref&gt;. Aqueu texte amorçèc ansin la limitacion juridica dau poder reiau. En parallele, plusors [[vila]]s [[Itàlia|italianas]] de la fin de l'[[Edat Mejana]] ([[Venècia]], [[Gènoa]], [[Florença]], etc.) experimentèron de formas originalas de govern republican fondat sus la participacion d'una [[oligarchia]] de marchands e de nobles a la vida politica de la ciutat. Sovent fòrça complexas, las institucions d'aquelas [[Republica marchanda|republicas marchandas]] prefiguravan lo foncionament de las institucions representativas modernas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Boško I. Bojović, ''Raguse (Dubrovnik), entre l’Orient et l’Occident (XIIe – XVIIe siècle)'', París, De Boccard, 2011, 275 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Claude Hocquet, ''Venise au Moyen Âge'', París, Belles lettres, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Valeria Polonio, ''L'amministrazione della Res publica genovese fra tre e quattrocento'', Genòa, Società Ligure di Storia Patria, 1977.&lt;/ref&gt;.

=== Las revolucions democraticas dels segles XVII e XVIII ===

[[Fichièr:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789.jpg|thumb|right|[[Declaracion dels Drechs de l'Òme e dau Ciutadan]] de [[1789]].]]

Las grandas revolucions dels segles XVII e XVIII, eissias de las transformacions economicas e intellectualas dau [[Umanisme|movement umanista]] e de la [[Segle de las Lutz|filosofia de las Lutz]] foguèron l'eveniment decisiu a l'origina de la democracia moderna. La prumiera revolucion majora foguèc la [[Gloriosa Revolucion]] [[Anglatèrra|anglesa]] de [[1688]] que consacrèc la supremacia dau Parlament sus lo poder reiau e pausèc las basas d'una [[monarchia constitucionala]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Cottret, ''La Glorieuse Révolution d'Angleterre, 1688'', París, Gallimard, 2013.&lt;/ref&gt;. Un an mai tard, lo ''[[Bill of Rights]]'' assegurèc los [[Dreches de l'Òme|drechs fondamentaus]] dels subjectes de la corona e l'independéncia dau Parlament. La segonda revolucion centrala dau periòde foguèc l'[[Guèrra d'Independéncia deis Estats Units|insureccion estatsunidenca]]. D'efiech, aquela revolucion s'acompanhèc d'un important trabalh politic per legitimar l'[[independéncia]] dau païs e sa rompedura amb lo [[Reiaume Unit]]. La Declaracion d'Independéncia e la Constitucion dels [[USA|Estats Units]] afirmèron ansin lo principi de l'egalitat entre los òmes, l'existéncia de drechs inalienables (drech a la vida, drech a la [[libertat]], etc.) e organizèron una [[democracia representativa]] basaa sus la [[separacion dels poders]], lo [[federalisme]] e un sistèma d'equilibri entre las institucions destinat a empachar la [[tirania]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Lucas Kent Ogden, ''Uniting the States : A Commentary on the American Constitution'', 3{{a}} edicion, Norderstedt, 2015.&lt;/ref&gt;. Enfin, lo tresen eveniment centrau per l'emergéncia de la democracia moderna foguèc la [[Revolucion Francesa]] de [[1789]]. Proclamant los [[Declaracion dels Dreches de l'Òme e del Ciutadan|drechs de l'òme e dau ciutadan]] e l'abolicion dels [[Privilegi (feudalitat)|privilegis]] de l'[[Ancian Regim|Ancian Regime]], definiguèc los conceptes de nacion sobeirana, de ciutadanatge universau e d'egalitat civila&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lefebvre, ''La Révolution française'', París, Presses universitaires de France, 1989.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Biard (dir.), ''La Révolution française : une histoire toujours vivante'', París, Tallandier, 2009, 446 p.&lt;/ref&gt;.

=== L'extension dau sufragi ===

Lo segle XIX foguèc marcat per una extension progressiva, conflictuala e inegala dau sufragi. En [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]], lo drech de vòte, inicialament reservat als [[proprietat|proprietaris]] e als contribuidors mai riches ([[sufragi censier]]), foguèc pauc a cha pauc estendut a l'ensemble dels [[òme]]s adults dins lo corrent dau segle XIX. Lo drech de vòte de las [[Femna|femnas]] foguèc reconoissut mai tardivament, principalament durant la prumiera mitat dau segle XX.

=== Consolidacion e crisi de la democracia ===

Despuei lo començament dau segle XX, la democracia a conoissut mai d'una crisi greva. La prumiera foguèc lo desvolopament dau [[faissisme]] en [[Itàlia]] e en [[Alemanha]] que constituissèc una remesa en causa radicala de las valors democraticas [[liberalisme|liberalas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Milza e Serge Berstein, ''Le Fascisme italien, 1919-1945'', Le Seuil, 1980.&lt;/ref&gt;. La segonda foguèc la longa confrontacion amb lo [[comunisme]] [[URSS|sovietic]] durant la [[Guerra Freja]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert O. Paxton e Julie Hessler, ''L'Europe au XXème siècle'', Taillandier, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' André Fontaine, ''La Tâche Rouge'', Éditions de la Martinière, 2004.&lt;/ref&gt;. Dins los dos cas, la democracia liberala, basaa sus una economia [[capitalisme|capitalista]], sortissèc renforçaa dau conflicte. La chausida d'institucions democraticas per las [[colonialisme|colonias]] [[africa]]nas e [[asia]]ticas vengüas independentas dins lo corrent dels [[ans 1950]]-[[ans 1960|1960]] foguèc un autre argument en favor de la democracia. Pasmens, despuei los [[ans 1980]]-[[ans 1990|1990]], son apareissuts de regimes autoritaris e arbitraris que mantènon formalament un quadre democratic. Aquò es a l'origina de la crisi actuala de la democracia que son foncionament es pauc a cha pauc minat per aquelas derivas. Lo desvolopament de las inegalitats socialas, especialament au sen dels païs neoliberaus, es un autre problema greu que favoriza la montaa dau populisme e, mai generalament, de movements antidemocratics.

== Los fondaments teorics ==

=== La sobeiranetat populara ===

{{veire|Sobeiranetat populara}}

Lo principi de [[sobeiranetat populara]] constituís lo fondament [[filosofia|filosofic]] de basa de totas las concepcions democraticas dau poder politic. Afirma que lo poder legitime emana unicament dau pòple e pòt unicament èsser exercit en son nom e a son profiech. Aqueu principi s'opausa a tota teoria dau poder fondaa sus la transcendéncia [[Dieu|divina]], la [[tradicion]] ereditària o la superioritat naturala d'una [[aristocracia]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] ([[1712]]-[[1778]]) ne'n donèc una definicion precisa, e relativament radicala, dins son obratge ''Du Contrat social'' publicat en [[1762]]. Segon eu, la sobeiranetat residís dins la « volontat generala » qu'es l'expression de l'interès comun dau còrs politic, nocion diferenta de la simpla addicion de las volontats individualas. Aquela volontat generala es inalienabla e indivisibla. Segon Rousseau, adversari de la representacion politica, deu èsser exercia directament per lo pòple sobeiran&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert Derathé, ''Jean-Jacques Rousseau et la politique de son temps'', Presses Universitaires de France, 1950.&lt;/ref&gt;.

=== Lo contracte sociau ===

{{veire|Contracte sociau}}

La teoria dau contracte sociau constituís un autre quadre [[filosofia|filosofic]] important per legimitar lo poder politic democratic. L'idea es eissia de la pensaa de [[Thomas Hobbes]] ([[1588]]-[[1679]]) qu'imaginèc, dins lo ''Leviathan'' de [[1651]], un contracte sociau absolutista presentat coma abandon de la [[libertat naturala]] en eschambi d'una seguretat asseguraa per un sobeiran omnipotent&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Anne-Laure Angoulvent, ''Hobbes ou la crise de l'État baroque'', París, Presses Universitaires de France, 1992, 256 p.&lt;/ref&gt;. Rapidament, los [[Sègle dei Lutz|filosòfes de las Lutz]] donèron un aspecte [[liberalisme|liberau]] au concepte. Per exemple, dins sos ''Dos Tractats dau Govern Civiu'' de [[1689]], [[John Locke]] ([[1632]]-[[1704]]) ne'n prepausèc una forma novela fondaa sus la proteccion dels drechs naturaus a la vida, a la [[libertat]] e a la [[proprietat]]. Lo consentiment dels governats e lo drech dau pòple de resistir a un govern [[tirania|tiranic]] i venguèron la fònt novela de la legitimitat de l'[[Estat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Michael P. Zuckert, ''Launching Liberalism: On Lockean Political Philosophy'', Lawrence, University Press of Kansas, 2002.&lt;/ref&gt;. Puei, au segle seguent, [[Montesquieu]] ([[1689]]-[[1755]]), completèc aquelas concepcions en desvolopant la teoria de la [[separacion dels poders]] coma proteccion còntra la [[tirania]]. Aquò li permetèc de pausar las basas institucionalas de la democracia liberala moderna&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Louis Althusser, ''Montesquieu, la politique et l'histoire'', París, Presses Universitaires de France, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Domenico Felice, ''Oppressione e libertà. Filosofia e anatomia del dispotismo nell'Esprit des lois di Montesquieu'', Pisa, ETS, 2000.&lt;/ref&gt;.

=== La separacion dels poders ===

{{veire|Separacion dels poders}}

La [[separacion dels poders]] constituís un principi institucionau fondamentau de la democracia liberala moderna. Designa la distribucion de las foncions dau poder politic entre d'organes distints e independents :
* lo [[poder legislatiu]] encharjat de votar las leis.
* lo [[poder executiu]] encharjat d'aplicar las leis.
* lo [[poder judiciari]] encharjat d'interpretar e de sancionar las [[infraccion]]s.
Aquela separacion permet d'empachar la concentracion dau poder entre las mans d'una persona o d'un organe unic, condicion prumiera de la [[tirania]] segon [[Montesquieu]].

=== Los drechs fondamentaus e l'Estat de drech ===

{{veire|Drechs fondamentaus|Estat de drech}}

Lo principi majoritari es pas l'unica basa de la democracia liberala moderna. D'efiech, los regimes democratics actuaus asseguran pereu lo respecte dels drechs fondamentaus dels individús e de las minoritats còntra los abús eventuaus de la majoritat. Lo regime de l'[[Estat de drech]] designa ansin lo concepte d'un poder politic somés au drech e d'una comunautat de ciutadans juridicament egaus. Los drechs fondamentaus constituïsson los limits qu'una majoritat democratica pòt pas franquir sensa abandonar la natura democratic dau regime. Son generalament devesits en dos ensembles regardant los drechs politics de basa ([[libertat d'expression]], [[libertat d'opinion]], drech a un procès equitable, etc.) e los drechs sociaus (drech a la [[proprietat]], [[drech au trabalh]], etc.)&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Xavier Dupré de Boulois, ''Droits et libertés fondamentaux'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Licence », 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Dubey, ''Droit fondamentaux : Libertés, garanties de l’État de droit, droits sociaux et politiques'', vol. II, Basilèa, Helbing Lichtenhahn, 2017, 1264 p.&lt;/ref&gt;.

=== Democracia directa e democracia representativa ===

{{veire|Democracia directa|Democracia representativa}}

La [[democracia directa]] designa una forma de democracia onte los ciutadians exercisson lo poder eles meteisses, sensa intermediari. Èra lo modele de la democracia [[Atenas|atenenca]] e demòra una referéncia per los partisans d'una [[democracia participativa]] radicala. La [[democracia representativa]] es fondaa sus l'eleccion de representants per lo còrs civic. Aquelos elegits son encharjats d'exercir lo poder au nom de l'ensemble dels ciutadans. Es lo modele dominant de las democracias modernas. Son principi foguèc teorizat per [[Emmanuel-Joseph Sieyès]] ([[1748]]-[[1836]]) que diferencièc la [[nacion]] [[Sobeiranetat|sobeirana]], detenéira dau poder [[constitucion|constituent]], e sos representants elegits, detenèires dau poder constituït. La tension entre democracia directa e democracia representativa es un element centrau de l'istòria de la pensaa democratica. De formas modernas de democracia semi-directa assajan ansin de combinar los avantatges dels dos modeles amb l'utilizacion dau [[referendum]], de vòtes de revocacion dels elegits o de vòtes basats sus d'iniciativas popularas.

== Los modeles e las formas de democrcia ==

=== La democracia liberala ===

{{veire|Democracia liberala}}

La [[democracia liberala]] es lo modele predominant dins las societats occidentalas contemporaneas. Combina lo principi democratic de la [[sobeiranetat populara]] amb los principis [[liberalisme|liberaus]] de la proteccion dels [[drechs fondamentaus|drechs individuaus]], de la [[separacion dels poders]] e de l'[[Estat de drech]]. Se caracteriza per d'[[eleccion]]s liuras e regularas au [[sufragi universau]], per la pluralitat dels [[partit politic|partits politics]], per la libertat de la [[premsa]], per l'independéncia de la [[justícia]] e per la proteccion de las minoritats&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Francis-Paul Bénoit, ''La démocratie libérale'', París, Presses Universitaires de France, 1978.&lt;/ref&gt;. Aqueu modele foguèc mai que mai teorizat per [[John Stuart Mill]] ([[1806]]-[[1873]]) dins ''Consideracions sus lo Govern Representatiu'' de [[1861]] onte se prononcièc en favor d'un regime democratic organizat a l'entorn de las ideas de representativitat, de debat public e de formacion d'una opinion esclairaa.

=== La democracia sociala ===

{{veire|Democracia sociala}}

La [[democracia sociala]] designa un modele qu'accèpta las institucions de la [[democracia liberala]], mas qu'insistís sus la necessitat de reduire las inegalitats economicas e socialas per arribar a una democracia politica reala e non formala. Es fondaa sus l'idea que la libertat e l'egalitat politicas an ges de sens quand s'acompanhan pas d'un niveu minimom d'egalitat economica e sociala. Es a l'origina de la nocion d'[[Estat-providénçia]] basat sus la redistribucion fiscala, los [[servici public|servicis publics]] universaus e la proteccion sociala.

=== La democracia participativa ===

{{veire|Democracia participativa}}

La [[democracia participativa]] designa un ensemble de practicas e de teorias destinaas a aprigondir e alarjar la participacion dels ciutadans a la vida politica. Es basaa sus l'idea que la legimitat democratica exigissi una implicacion activa dels ciutadans dins la deliberacion e la presa de decision politica. D'experiéncias concretas coma lo budget participatiu de [[Porte Alegre]] en [[Brasil]] o las assemblaas ciutadanas localas son d'illustracions d'aquela forma de democracia.

=== La democracia constitucionala ===

{{veire|Democracia constitucionala}}

La [[democracia constitucionala]] designa un regime caracterizat per un poder democratic enquadrat e limitat per una [[constitucion]] assegurant los drechs fondamentaus e organizant la [[separacion dels poders]]. La justícia constitucionala, incarnaa per de corts o de conseus constitucionalas, jòga un ròtle centrau dins aqueu modele en exercissent un contraròtle sus la conformitat de las leis a la constitucion. Aquò permet de protegir los drechs fondamentaus còntra los abús eventuaus dau legislator majoritari. Pasmens, aqueu modele entraïna una tension importanta entre lo principi democratic de la sobeiranetat de la majoritat e lo principi liberau de la proteccion dels drechs de la majoritat.

=== Las democracias illiberalas e los regimes ibrids ===

{{veire|Democracia illiberala|Regime ibrid}}

Despuei los [[ans 1990]], la [[sciéncia politica]] a desvolopat de conceptes per designar los regimes qu'empruntant de formas institucionalas de la democracia (eleccions, parlament, constitucion, etc) tot en violant sos principis fondamentaus en impausant de limits non justificats a las libertats fondamentalas o en suprimissent la separacion dels poders. Lo terme « democracia illiberala » es ansin sovent adoptat per descriure aquelos regimes ([[Russia]] de [[Vladimir Putin]], [[Ongria]] de [[Viktor Orban]], [[Turquia]] de [[Recep Tayyip Erdogan]], etc.). Lo terme « regime ibrid » designa pusleu de sistemas politics intermediaris entre la democracia vertadiera e l'autoritarisme. Lo [[Marròc]] o lo [[Bangladèsh]] dels [[ans 2020]] son d'exemples de regimes ibrids.

== Las institucions democraticas ==

=== Los sistemas electoraus ===

{{veire|Sistema electorau}}

Los [[sistema electorau|sistemas electoraus]] forman lo mecanisme centrau de las [[democracia representativa|democracias representativas]]. Permèton de traduire las preferéncias dels ciutadans en poder politic. Son destriats :
* los sistemas majoritaris que donan la victòria au candidat aient ganhat lo maximom de sufragis.
* los sistemas proporcionaus que despartisson lo nombre d'elegits en foncion dau nombre de sufragis.
* de sistemas mixtes pòion assajar de mesclar los dos sistemas
Los diferents aprochis an d'efiechs prigonds sus la natura dau sistema partisan, l'estabilitat governamentala e la representativitat de las institucions. D'un biais generau, los sistemas proporcionaus son mai representatius, mas son mens estables car necessitan la mesa en plaça de coalicions mai importantas per dirigir lo païs&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Emeri e Jean-Marie Cotteret, ''Les systèmes électoraux'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1985.&lt;/ref&gt;.

=== Los parlaments e las assemblaas ===

{{veire|Parlament}}

Lo [[parlament]] es l'institucion centrala de la [[democracia representativa]]. Es un organe, elegit directament o indirectament per los ciutadans, qu'es encharjat de votar las leis, de contrarotlar l'executiu e de representar la diversitat de las opinions politicas de la [[societat]]. Los parlaments modernes son generalament compausats d'una o de doas chambras. Dins lo prumier cas, aquò permet d'assegurar una bòna representativitat de la populacion. Los parlaments bicameraus son pasmens sovent privilegiats dins los estats estenduts ont es necessari d'assegurar un equilibri entre la representacion de la populacion generala e aquela de las entitats territòrialas.

=== Los partits politics ===

{{veire|Partit politic}}

Los [[partit politic|partits politics]] son los actors centraus de la democracia representativa moderna. Son d'organizacions destinaas a conquistar e gerir lo poder politic per metre en plaça una politica confòrma a un programa. Asseguran de foncions essencialas dins la vida politica actuala que permèton d'agregar las preferéncias politicas, de recrutar e de formar d'eleits politics, d'estructurar lo debat public e d'organizar la competicion electorala&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Offerlé, ''Les partis politiques'', coll. « Que sais-je ? » (n° 2376), 1987.&lt;/ref&gt;. Pasmens, lor legitimat es mai e mai contestaa per los ciutadans. Aquò mena a l'aparicion de movements ibrids, intermediaris entre lo partit tradicionau e lo movement de massa ([[Podemos]] en [[Espanha]], [[En Marche]] o [[La France Insoumise]] en [[França]]).

=== La justícia constitucionala ===

{{veire|Drech constitucionau}}

Lo [[drech constitucionau]] jòga un ròtle mai e mai important dins las democracias contemporaneas. D'efiech, permet a las corts e als conseus constitucionaus de contrarotlar la conformitat de las leis per rapòrt a la [[constitucion]] e de protegir los drechs fondamentaus. Es ansin una proteccion eficaça còntra los abús d'una majoritat donaa. Pasmens, son desvolopament entraïna de questions quant a la legitimitat democratica d'aqueu contrarotle qu'es generalament exercit per de magistrats non elegits.

=== Los mèdias e l'espaci public ===

{{veire|Premsa}}

La [[libertat de la premsa]] e l'existéncia d'un espaci public pluralista constituïsson de condicions indispensablas au foncionament de la democracia. Los mèdias tènon un ròtle fondamentau dins l'informacion dels ciutadans, la mesa en debat de las questions politicas e lo contrarotle dau poder. Aquò justifica generalament l'existéncia de leis especificas protegissent la [[premsa]], subrenomaa « lo quatren poder », còntra las intervencions dels autres poders. Pasmens, aqueu pilar de la democracia moderna es mai e mai menaçat per la concentracion dels mèdias entre las mans d'interès economics privats, per la logica de l'audimat e, mai recentament, per la revolucion numerica e lo desvolopament de las rets socialas. La qualitat de l'informacion disponibla es ansin vengüa una question centrala dins mai d'un païs.

== Los defís contemporaneus ==

=== La montaa dau populisme ===

{{veire|Populisme}}

Dins son sens mai moderne, lo [[populisme]] designa un estile politic fondat sus l'oposicion entre un pòple vist coma pur e vertuós e un eleit considerat coma corromput e illegitime e sus la revendicacion d'una democracia mai directa e mai autentica còntra de mediacions institucionalas jutjaas defalhentas. Pòt prendre de formas de drecha ([[nacionalisme|nacionalista]], [[xenofobia|xenofoba]], autoritària, etc.) o de senestra (anti-oligarchica, redistributritz, etc.). Los teorians son partejats quant a son interpretacion. Per exemple, [[Ernesto Laclau]] ([[1935]]-[[2014]]) ne'n prepausèc una vision positiva inerenta a tota construccion democratica mentre que de pensaires coma [[Jan-Werner Müller]] (naissut en [[1970]]) lo definisson coma una menaça fondamentala per la [[democracia liberala]] en rason de son refús dau pluralisme. Ansin, lo populisme es una escomessa fòrça discutia dins las democracias contemporaneas.

=== La crisi de la representacion ===

La question de la representativitat politica dels elegits es una autra question greva per las democracias representativas actualas. Es la consequéncia de factors multiples coma l'alunhament entre los elegits e los ciutadans ordinaris, la tecnocratizacion de las discussions politicas, l'escart entre las preferéncias e los interès dels ciutadans e las decisions efectivament presas per lors representants o l'influéncia de grops de pression e dels mercats financiers. Entraïna una abstencion electorala mai e mai importanta, una abséncia d'interès per los actors tradicionaus de la vida politica ([[partit politic|partits]], [[sindicat]]s, etc.) e una desfisança envèrs las institucions o los eleits politics. Aquela crisi de la representacion a d'efiechs importants sus la vida politica que redutz generalament lo sosten portat als partits tradicionaus e favoriza la montaa de movements radicaus (e pas totjorn democratics).

=== Las rets socialas e la desinformacion ===

La [[revolucion numerica]] e lo desvolopament de las rets socialas an fòrça transformat l'espaci public democratic despuei los [[ans 2010]]. D'un caire, an permés una democratizacion de l'accès a l'informacion e a l'expression publica, çò que permetèc a de grops marginalizats d'accedir a una certana visibilitat politica. Pasmens, d'autre caire, las rets socialas an favorizat la fragmentacion de l'espaci public, la difusion massisa de desinformacion, la manipulacion de l'opinion per d'actors interiors o exteriors e una polarizacion creissenta de las discussions politicas. La regulacion d'aquelos mèdias es ansin vengüa una question centrala per l'organizacion dau debat public au sen de las democracias modernas.

=== Las inegalitats economicas ===

Las inegalitats economicas son una menaça anciana per lo foncionament correcte d'institucions democraticas. D'efiech, la concentracion de las richessas engendra una concentracion dau poder politic que los actors economics mai poderós dispausan de mejans considerables per influenciar las decisions politicas au detriment de la màger part dau còrs civic (finançament de movements politics, contrarotle de mèdias, ''lobbying'', etc.). Dins mai d'un païs, existisson de reglas minimalas per reduire l'influéncia de las classas mai aisaas. Pasmens, aquelas legislacions son sovent limitaas e la question financiera es ansin vengüa un element centrau de las campanhas politicas dins fòrça païs. Los [[USA|Estats Units]] son un exemple caracteristic.

=== La question dels enjòcs globaus ===

La democracia moderna es apareissua dins lo quadre de l'Estat-Nacion sobeiran. Pasmens, un nombre mai e mai important d'enjòcs politics fondamentaus (chambiament climatic, regulacion financiera, migracions, pandemias, etc.) passan las frontieras nacionalas e necessitan la mesa en plaça de politicas internacionalas per èsser tractats d'un biais eficaç. Aquò es a l'origina de questions e de debats entre la logica democratica nacionala e la necessitat d'una governança mondiala o d'una democratizacion de las institucions internacionalas existentas. Pasmens, en mai dels problemas relatius a una tala transformacion de la democracia actuala, se pausa egalament la question dau risc de tecnocratizacion e d'alunhament de tota institucion supranacionala.

== Las criticas de la democracia ==

=== Las criticas conservatritz ===

Las criticas [[conservatisme|conservatritz]] de la democracia son relativament ancianas. Tre lo segle XVIII, [[Edmund Burke]] ([[1729]]-[[1797]]), considerat coma un dels paires dau conservatisme moderne, reprochava a la [[Revolucion Francesa]] d'aver destruch las tradicions e las institucions eiretaas de l'Ancian Regime qu'avián assegurat l'estabilitat sociala dau reiaume durant de segles. Dins ''De la Democracia en America'', [[Alexis de Tocqueville]] ([[1805]]-[[1859]]) formulèc una critica mai nuançaa, mas mai prigonda. Segon eu, la democracia èra inevitabla, mas conteniá lo risc intrinsec de la « tirania de la majoritat » e dau « despotisme doç ». Chau donc empachar la formacion d'un [[Estat]] tutelari capable de prendre en charja la vida dels individús au detriment de lor libertat e de lor autonòmia. Los corrents conservators modernes son donc sovent favorables a la democracia liberala, mas s'opausan frequentament a la democracia sociala.

=== Las criticas marxistas e socialistas ===

La critica [[marxisme|marxista]] e [[comunisme|socialista]] de la democracia liberala forma un important pan de la pensaa politica dels segles XIX e XX. Segon ela, la democracia liberala es unicament una democracia formala destinaa a escondre la dominacion politica e economica de la [[borgesiá]] sus la societat. Ansin, lo [[sufragi universau]] e l'egalitat [[drech|juridica]] permetrián pas a las classas popularas, afeblias per las inegalitats economicas, de participar d'un biais vertadier a las institucions o d'aver un poder reau sus lors condicions de vida. Los marxistas considèran donc l'Estat democratic borgés coma un arbitre favorable als interès de la borgesiá e la democracia vertadiera exigiriá una transformacion radicala dels rapòrts economics.

=== Las criticas elitistas ===

Las criticas elitistas de la democracia foguèron principalament formulaa per de teoricians coma [[Vilfredo Pareto]] ([[1848]]-[[1923]]), [[Gaetano Mosca]] ([[1858]]-[[1941]]) e [[Robert Michels]] ([[1876]]-[[1936]]). Segon elas, totas las societats son en realitat dirigias per una minoritat organizaa (un eleit o una classa politica). Dins aqueu quadre, la democracia ven alora un [[mitologia|mite]] [[ideologia|ideologic]] destinat a legitimar aquela dominacion inevitabla. Per descriure aqueu fenomene, Michels formulèc una « lei de l'oligarchia » : totas las organizacions, comprés los movements democratics, son pauc a cha pauc dominaas per una [[oligarchia]] dirigenta. Aquelas criticas son sovent associaas a de discors conservators o autoritaris. Pasmens, pausan de questions sus los limits estructuraus de las democracias actualas.

=== Las criticas postmodernas e postcolonialas ===

Per los pensaires postmodernes e postcoloniaus, la democrocia liberala es un sistema politic estachat a l'Occident. Sa formacion seriá lo resultat d'una exclusion de las [[femna]]s, de las classas popularas, dels [[colonialisme|colonizats]] e, mai generalament, dels non-Europeus. Son universalisme seriá alora la consequéncia d'un particularisme occidentau presentat coma universau. D'autors coma [[Achille Mbembe]] (naissut en [[1957]]) o [[Dipesh Chakrabarty]] (naissut en [[1948]]) prepausan donc de pensar de sistemas democratics a partir d'experiéncias e de tradicions non europeas. A l'ora d'aüra, los resultats son encara limitats e fòrça regimes supausadament fondats sus de tradicions democraticas non occidentalas son de regimes [[dictatura|dictatoriaus]]. De lor caire, las teoricianas [[feminisme|femenistas]] insistisson sus l'exclusion de las femnas de la vida publica democratica e sus la desvaloracion de l'esfera privaa e dau trabalh domestic.

== Eiretatge e actualitat ==

Après un long periòde d'expansion durant la segonda mitat dau segle XX, la democracia coneisse una fasa de reculament despuei los [[ans 2010]]. Lo fenomene tocha tant las democracias emergentas en [[Africa]], en [[Asia]] e en [[America Latina]] que las democracias ben establias en [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]]. Se manifèsta per un afebliment de l'[[Estat de drech]], una reduccion de las libertats civilas, una concentracion dau poder executiu, una aumentacion de las inegalitats economicas e una degradacion de la qualitat dau debat public e de las eleccions. Aquò pren sovent la forma d'una montaa de movements [[populisme|populistas]] susceptibles d'accedir au poder ([[Donald Trump]], [[Javier Milei]], etc.), mas pòt pereu entraïnar una presa dau poder per una junta militara ([[Mali]], [[Nigèr]], etc.), un còp d'Estat institucionau ([[Bolívia]], etc.) o una transformacion dau quadre constitucionau ([[Veneçuèla]], etc.).

De mai, una transicion democratica es un procediment que permet de transformar un regime autoritari en democracia. Es sovent un procediment long, fragile e reversible que sa capitaa necessita la combinason de plusors factors (acòrdi dels eleits politics sus las reglas dau jòc democratic, existéncia d'una societat civila activa e organizaa, volontat populara favorabla a las valors democraticas, contexte economic favorable, etc.). L'abséncia d'un factor pòt menar a una transicion incompleta susceptible de menar a la formacion d'un regime ibrid o a una regression autoritària. L'exemple [[Tunisia|tunisian]] illustra aquelas dificultats. Après una revolucion populara en [[2011]], un regime democratic se formèc dins lo païs. Pasmens, foguèc pauc a cha pauc minat per de divisions au sen de l'eleit e per una situacion economica complicaa. Ansin, en [[2021]], lo president [[Kaïs Saïed]] posquèc suspendre las activitats dau govern e dau parlament e tornar establir un regime [[autocracia|autocratic]].

Pasmens, maugrat sas crisis e sos limits, la democracia demòra l'orizont normatiu dominant de la pensaa politica moderna que sa legitimitat es fondaa sus l'idea simpla, mas poderosa, que ges d'autoritat [[Homo sapiens|umana]] pòt pretendre governar d'autres òmes sensa lor consentiment.

== Annexas ==

=== Ligams internes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Hannah Arendt|Arendt (Hannah)]].
* [[Aristòtel]].
* [[Atenas]].
* [[Ciceron]].
* [[Ciutadanatge]].
* [[Clistenes]].
* [[Constitucion]].
* [[Dictatura]].
* [[Drech]].
* [[Estat]].
* [[Estat de drech]].
* [[Filosofia]].
* [[Jürgen Habermas|Habermas (Jürgen)]].
* [[Thomas Hobbes|Hobbes (Thomas)]].
* [[Thomas Jefferson|Jefferson (Thomas)]].
* [[Ernesto Laclau|Laclau (Ernesto)]].
* [[Liberalisme]].
* [[John Locke|Locke (John)]].
* [[James Madison|Madison (James)]].
* [[John Stuart Mill|Mill (James Stuart)]].
* [[Parlament]].
* [[Partit politic]].
* [[Pericles]].
* [[Politica]].
* [[John Rawls|Rawls (John)]].
* [[Republica]].
* [[Revolucion Francesa]].
* [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau (Jean-Jacques)]].
* [[Separacion dels poders]].
* [[Emmanuel-Joseph Sieyès|Sieyès (Emmanuel-Joseph)]].
* [[Sistema electorau]].
* [[Tirania]].
* [[Alexis de Tocqueville|Tocqueville (Alexis de)]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Politica]]
[[Categoria:Filosofia]]</text>
      <sha1>7lvpkg6n6rykd9qyydnw3bp4rp24tec</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497106</id>
      <parentid>2497102</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T18:15:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* La democracia sociala */</comment>
      <origin>2497106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38810" sha1="7e4c0baifjt1n4qj07wp01vbm4rx080" xml:space="preserve">{{Dialècte Vivaroaupenc}}
{{1000 fondamentals}}

La '''democracia''', dau [[grec]] ancian ''dêmokratía'', compausat de ''dèmos'' (« pòple ») e ''kratos'' (« poder »), designa literalament lo « govern dau pòple ». Constituís un dei conceptes [[politica|politics]] mai fondamentaus e mai discutit de l'[[istòria]] de la pensaa [[Homo sapiens|umana]]. Dins son sens mai generau, designa un regime [[Politica|politic]] fondat sus l'exercici dau poder per lo pòple, siá directament siá indirectament per lo mejan de representents elegits, dins lo quadre de reglas assegurant las [[Dreches de l'Òme|libertats fondamentalas]] e l'egalitat [[drech|juridica]] dels [[ciutadanatge|ciutadans]]. Naissua durant l'[[Antiquitat]] [[Grècia antica|Greca]], teorizaa per los [[filosofia|filosòfes]] de las [[Segle de las Lutz|Lutz]] e consacraa per las grandas [[revolucion|revolucions]] dels segles XVIII e XIX, la democracia s'es impausaa pendent lo segle XX coma lo regime de referéncia a l'eschala mondiala, tot en demorant un objecte de contestacion, de reinterpretacion e de crisi permanenta. Aüra, curbe una importanta diversitat de formas institucionalas, de tradicions intellectualas e de practicas politicas. Pasmens, se tròba confrontaa a de defís majors coma lo desvolopament de las inegalitats socialas, lo [[Cambiament climatic|chambiament climatic mondiau]], la crisi de la representacion, lo desvolopament dau [[populisme]] e la generalizacion de la [[desinformacion]].

== Originas e istòria de la democracia ==

=== La democracia atenenca ===

[[Fichièr:Pericles Pio-Clementino Inv269.jpg|thumb|right|[[Pericles]], figura centrala de la [[democracia atenenca]].]]

{{veire|Atenas}}

Es a [[Atenas]], a la fin dau [[segle VI avC]], que la democracia faguèc sa prumiera aparicion coma regime [[politica|politic]] explicitament nomat e teorizat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marie-Françoise Baslez, ''Histoire politique du monde grec antique'', Nathan, 1999, 316 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Mossé, ''Histoire d'une démocratie : Athènes des origines à la conquête macédonienne'', Seuil, coll. « Points Histoire», 1971.&lt;/ref&gt;. D'efiech, après una lonja crisi politicosociala, las reformas de [[Clistenes]], menaas a partir de [[-508|508 avC]], metèron en plaça las basas d'un sistema politic inedit en despartissent lo còrs civic segon una basa territòriala e en instaurant d'institucions fondaas sus la participacion directa dels [[ciutadanatge|ciutadans]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Lévêque e Pierre Vidal-Naquet, ''Clisthène l'Athénien'', Les Belles Lettres, 1974, 163 p.&lt;/ref&gt;. Sota [[Pericles]] ([[-495|495]]-[[-429|429 avC]]), la democracia atenenca agantèc l'apogeu de son poder. Sas institucions principalas èran l’''Ékklesía'', l'assemblaa de l'ensemble dels ciutadans encharjaa de discutir e de votar las [[lei]]s, la ''Boulé'' un conseu encharjat de preparar los trabalhs de l’''Ékklesía'' e l’''Eliaía'', un [[tribunau]] popular compausat de jurats chausits a l'azard.

Lo [[tiratge au sòrt]] jogava un ròtle central dins lo sistema [[Antenas|atenenc]] que permetiá d'assegurar una rotacion de las charjas e una egalitat de principi entre los ciutadans&lt;ref&gt;Dos principis fondamentaus de la democracia greca designavan aquela egalitat : l'isonomia (egalitat juridica) e l'isogoria (egalitat de paraula).&lt;/ref&gt;. Un sistema d'indemnizacion dels ciutadans permetiá pereu la participacion de ciutadans modestes a la vida politica. Aquela democracia directa demòra una referéncia intellectuala majora per lei teoricians de la democracia participativa moderna, mas aviá pasmens de limits considerables. D'efiech, lo [[Ciutadanetat|ciutadanatge]] i èra reservat als [[Òme|òmes]] liures naissuts de parents atenencs, l'[[esclavatge]] èra la basa d'una partia importanta de l'[[economia]] e los forestiers avián pas lo drech de participar a la vida politica de la ciutat.

=== La tradicion republicana romana ===

{{veire|Roma Antica}}

[[Roma Antica|Roma]] foguèc jamai una democracia au sens atenenc dau terme. Pasmens, la [[Republica Romana|tradicion republicana romana]] ([[-509|509]]-[[-27|27 avC]]) aguèc un ròtle important dins la formacion de la pensaa politica occidentala. Lo sistema republican roman combinava d'elements [[aristocracia|aristocratic]], coma un [[Senat roman|Senat]] dominat per los patricians, e d'elements democratics coma d'assemblaas popularas (''[[comices]]'') e de magistrats encharjats de defendre los interès dau pòple còntra los abús dels patricians ([[tribun de la pleba|tribuns de la pleba]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François Hinard, ''République romaine'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », Paris, 2000.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Richard Adam, ''Institutions et citoyenneté de la Rome républicaine'', Hachette supérieur, 1996, 160 p.&lt;/ref&gt;. La pensaa politica de [[Ciceron]] ([[-106|106]]-[[-43|43 avC]]) constituís la teorizacion principala dau regime [[republica|republican]]. Dins ''[[De Republica]]'', se prononcièc en favor de l'idea d'una [[constitucion]] mixta organizaa a l'entorn de principis [[monarquia|monarchics]], [[aristocracia|aristocratics]] e democratics per assegurar l'estabilitat dau regime e dau ben comun&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Viktor Pöschl, « Quelques principes fondamentaux de la politique de Cicéron », ''Comptes-rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres'', 131{{a}} annaa, n° 2,‎ 1987, pp. 340-350.&lt;/ref&gt;. Aquela concepcion de la [[republica]], fondaa sus la gestion de la « chausa publica », la [[separacion dels poders]], lo regne de la lei e la [[vertut]] civica, anava irrigar prefondament las reflexions dels [[Revolucion|revolucionaris]] [[França|francés]] e [[USA|estatsunidencs]] dau segle XVIII.

=== L'Edat Mejana e las prumieras formas de representacion modernas ===

L'[[Edat Mejana]] [[Euròpa|europeu]], dominat per la [[feudalitat]] e la [[Monarquia|monarchia]] de drech divin, foguèc pas un periòde democratic. Pasmens, d'institucions e de practicas medievalas pausèron las basas de la representacion politica moderna. Per exemple, las assemblaas d'Estats, achampant la [[noblessa]], lo [[clergat]] e lo Tèrç Estat, se desvolopèron dins mai d'un reiaume coma organes consultatius dau poder [[rei|reiau]]. En [[Anglaterra]], la ''[[Magna Carta]]'' de [[1215]] pausèc un principi fondamentau entre lo drech dau sobeiran de levar l'[[impòst]] e lo consentiment dels grands dau reiaume a acceptar aquel impòst&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Danny Danziger e John Gillingham, ''1215, the year of Magna Carta'', Hodder &amp; Stoughton general, Londres, 2003, 324 p.&lt;/ref&gt;. Aqueu texte amorçèc ansin la limitacion juridica dau poder reiau. En parallele, plusors [[vila]]s [[Itàlia|italianas]] de la fin de l'[[Edat Mejana]] ([[Venècia]], [[Gènoa]], [[Florença]], etc.) experimentèron de formas originalas de govern republican fondat sus la participacion d'una [[oligarchia]] de marchands e de nobles a la vida politica de la ciutat. Sovent fòrça complexas, las institucions d'aquelas [[Republica marchanda|republicas marchandas]] prefiguravan lo foncionament de las institucions representativas modernas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Boško I. Bojović, ''Raguse (Dubrovnik), entre l’Orient et l’Occident (XIIe – XVIIe siècle)'', París, De Boccard, 2011, 275 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Claude Hocquet, ''Venise au Moyen Âge'', París, Belles lettres, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Valeria Polonio, ''L'amministrazione della Res publica genovese fra tre e quattrocento'', Genòa, Società Ligure di Storia Patria, 1977.&lt;/ref&gt;.

=== Las revolucions democraticas dels segles XVII e XVIII ===

[[Fichièr:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789.jpg|thumb|right|[[Declaracion dels Drechs de l'Òme e dau Ciutadan]] de [[1789]].]]

Las grandas revolucions dels segles XVII e XVIII, eissias de las transformacions economicas e intellectualas dau [[Umanisme|movement umanista]] e de la [[Segle de las Lutz|filosofia de las Lutz]] foguèron l'eveniment decisiu a l'origina de la democracia moderna. La prumiera revolucion majora foguèc la [[Gloriosa Revolucion]] [[Anglatèrra|anglesa]] de [[1688]] que consacrèc la supremacia dau Parlament sus lo poder reiau e pausèc las basas d'una [[monarchia constitucionala]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Cottret, ''La Glorieuse Révolution d'Angleterre, 1688'', París, Gallimard, 2013.&lt;/ref&gt;. Un an mai tard, lo ''[[Bill of Rights]]'' assegurèc los [[Dreches de l'Òme|drechs fondamentaus]] dels subjectes de la corona e l'independéncia dau Parlament. La segonda revolucion centrala dau periòde foguèc l'[[Guèrra d'Independéncia deis Estats Units|insureccion estatsunidenca]]. D'efiech, aquela revolucion s'acompanhèc d'un important trabalh politic per legitimar l'[[independéncia]] dau païs e sa rompedura amb lo [[Reiaume Unit]]. La Declaracion d'Independéncia e la Constitucion dels [[USA|Estats Units]] afirmèron ansin lo principi de l'egalitat entre los òmes, l'existéncia de drechs inalienables (drech a la vida, drech a la [[libertat]], etc.) e organizèron una [[democracia representativa]] basaa sus la [[separacion dels poders]], lo [[federalisme]] e un sistèma d'equilibri entre las institucions destinat a empachar la [[tirania]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Lucas Kent Ogden, ''Uniting the States : A Commentary on the American Constitution'', 3{{a}} edicion, Norderstedt, 2015.&lt;/ref&gt;. Enfin, lo tresen eveniment centrau per l'emergéncia de la democracia moderna foguèc la [[Revolucion Francesa]] de [[1789]]. Proclamant los [[Declaracion dels Dreches de l'Òme e del Ciutadan|drechs de l'òme e dau ciutadan]] e l'abolicion dels [[Privilegi (feudalitat)|privilegis]] de l'[[Ancian Regim|Ancian Regime]], definiguèc los conceptes de nacion sobeirana, de ciutadanatge universau e d'egalitat civila&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lefebvre, ''La Révolution française'', París, Presses universitaires de France, 1989.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Biard (dir.), ''La Révolution française : une histoire toujours vivante'', París, Tallandier, 2009, 446 p.&lt;/ref&gt;.

=== L'extension dau sufragi ===

Lo segle XIX foguèc marcat per una extension progressiva, conflictuala e inegala dau sufragi. En [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]], lo drech de vòte, inicialament reservat als [[proprietat|proprietaris]] e als contribuidors mai riches ([[sufragi censier]]), foguèc pauc a cha pauc estendut a l'ensemble dels [[òme]]s adults dins lo corrent dau segle XIX. Lo drech de vòte de las [[Femna|femnas]] foguèc reconoissut mai tardivament, principalament durant la prumiera mitat dau segle XX.

=== Consolidacion e crisi de la democracia ===

Despuei lo començament dau segle XX, la democracia a conoissut mai d'una crisi greva. La prumiera foguèc lo desvolopament dau [[faissisme]] en [[Itàlia]] e en [[Alemanha]] que constituissèc una remesa en causa radicala de las valors democraticas [[liberalisme|liberalas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Milza e Serge Berstein, ''Le Fascisme italien, 1919-1945'', Le Seuil, 1980.&lt;/ref&gt;. La segonda foguèc la longa confrontacion amb lo [[comunisme]] [[URSS|sovietic]] durant la [[Guerra Freja]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert O. Paxton e Julie Hessler, ''L'Europe au XXème siècle'', Taillandier, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' André Fontaine, ''La Tâche Rouge'', Éditions de la Martinière, 2004.&lt;/ref&gt;. Dins los dos cas, la democracia liberala, basaa sus una economia [[capitalisme|capitalista]], sortissèc renforçaa dau conflicte. La chausida d'institucions democraticas per las [[colonialisme|colonias]] [[africa]]nas e [[asia]]ticas vengüas independentas dins lo corrent dels [[ans 1950]]-[[ans 1960|1960]] foguèc un autre argument en favor de la democracia. Pasmens, despuei los [[ans 1980]]-[[ans 1990|1990]], son apareissuts de regimes autoritaris e arbitraris que mantènon formalament un quadre democratic. Aquò es a l'origina de la crisi actuala de la democracia que son foncionament es pauc a cha pauc minat per aquelas derivas. Lo desvolopament de las inegalitats socialas, especialament au sen dels païs neoliberaus, es un autre problema greu que favoriza la montaa dau populisme e, mai generalament, de movements antidemocratics.

== Los fondaments teorics ==

=== La sobeiranetat populara ===

{{veire|Sobeiranetat populara}}

Lo principi de [[sobeiranetat populara]] constituís lo fondament [[filosofia|filosofic]] de basa de totas las concepcions democraticas dau poder politic. Afirma que lo poder legitime emana unicament dau pòple e pòt unicament èsser exercit en son nom e a son profiech. Aqueu principi s'opausa a tota teoria dau poder fondaa sus la transcendéncia [[Dieu|divina]], la [[tradicion]] ereditària o la superioritat naturala d'una [[aristocracia]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] ([[1712]]-[[1778]]) ne'n donèc una definicion precisa, e relativament radicala, dins son obratge ''Du Contrat social'' publicat en [[1762]]. Segon eu, la sobeiranetat residís dins la « volontat generala » qu'es l'expression de l'interès comun dau còrs politic, nocion diferenta de la simpla addicion de las volontats individualas. Aquela volontat generala es inalienabla e indivisibla. Segon Rousseau, adversari de la representacion politica, deu èsser exercia directament per lo pòple sobeiran&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert Derathé, ''Jean-Jacques Rousseau et la politique de son temps'', Presses Universitaires de France, 1950.&lt;/ref&gt;.

=== Lo contracte sociau ===

{{veire|Contracte sociau}}

La teoria dau contracte sociau constituís un autre quadre [[filosofia|filosofic]] important per legimitar lo poder politic democratic. L'idea es eissia de la pensaa de [[Thomas Hobbes]] ([[1588]]-[[1679]]) qu'imaginèc, dins lo ''Leviathan'' de [[1651]], un contracte sociau absolutista presentat coma abandon de la [[libertat naturala]] en eschambi d'una seguretat asseguraa per un sobeiran omnipotent&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Anne-Laure Angoulvent, ''Hobbes ou la crise de l'État baroque'', París, Presses Universitaires de France, 1992, 256 p.&lt;/ref&gt;. Rapidament, los [[Sègle dei Lutz|filosòfes de las Lutz]] donèron un aspecte [[liberalisme|liberau]] au concepte. Per exemple, dins sos ''Dos Tractats dau Govern Civiu'' de [[1689]], [[John Locke]] ([[1632]]-[[1704]]) ne'n prepausèc una forma novela fondaa sus la proteccion dels drechs naturaus a la vida, a la [[libertat]] e a la [[proprietat]]. Lo consentiment dels governats e lo drech dau pòple de resistir a un govern [[tirania|tiranic]] i venguèron la fònt novela de la legitimitat de l'[[Estat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Michael P. Zuckert, ''Launching Liberalism: On Lockean Political Philosophy'', Lawrence, University Press of Kansas, 2002.&lt;/ref&gt;. Puei, au segle seguent, [[Montesquieu]] ([[1689]]-[[1755]]), completèc aquelas concepcions en desvolopant la teoria de la [[separacion dels poders]] coma proteccion còntra la [[tirania]]. Aquò li permetèc de pausar las basas institucionalas de la democracia liberala moderna&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Louis Althusser, ''Montesquieu, la politique et l'histoire'', París, Presses Universitaires de France, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Domenico Felice, ''Oppressione e libertà. Filosofia e anatomia del dispotismo nell'Esprit des lois di Montesquieu'', Pisa, ETS, 2000.&lt;/ref&gt;.

=== La separacion dels poders ===

{{veire|Separacion dels poders}}

La [[separacion dels poders]] constituís un principi institucionau fondamentau de la democracia liberala moderna. Designa la distribucion de las foncions dau poder politic entre d'organes distints e independents :
* lo [[poder legislatiu]] encharjat de votar las leis.
* lo [[poder executiu]] encharjat d'aplicar las leis.
* lo [[poder judiciari]] encharjat d'interpretar e de sancionar las [[infraccion]]s.
Aquela separacion permet d'empachar la concentracion dau poder entre las mans d'una persona o d'un organe unic, condicion prumiera de la [[tirania]] segon [[Montesquieu]].

=== Los drechs fondamentaus e l'Estat de drech ===

{{veire|Drechs fondamentaus|Estat de drech}}

Lo principi majoritari es pas l'unica basa de la democracia liberala moderna. D'efiech, los regimes democratics actuaus asseguran pereu lo respecte dels drechs fondamentaus dels individús e de las minoritats còntra los abús eventuaus de la majoritat. Lo regime de l'[[Estat de drech]] designa ansin lo concepte d'un poder politic somés au drech e d'una comunautat de ciutadans juridicament egaus. Los drechs fondamentaus constituïsson los limits qu'una majoritat democratica pòt pas franquir sensa abandonar la natura democratic dau regime. Son generalament devesits en dos ensembles regardant los drechs politics de basa ([[libertat d'expression]], [[libertat d'opinion]], drech a un procès equitable, etc.) e los drechs sociaus (drech a la [[proprietat]], [[drech au trabalh]], etc.)&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Xavier Dupré de Boulois, ''Droits et libertés fondamentaux'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Licence », 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Dubey, ''Droit fondamentaux : Libertés, garanties de l’État de droit, droits sociaux et politiques'', vol. II, Basilèa, Helbing Lichtenhahn, 2017, 1264 p.&lt;/ref&gt;.

=== Democracia directa e democracia representativa ===

{{veire|Democracia directa|Democracia representativa}}

La [[democracia directa]] designa una forma de democracia onte los ciutadians exercisson lo poder eles meteisses, sensa intermediari. Èra lo modele de la democracia [[Atenas|atenenca]] e demòra una referéncia per los partisans d'una [[democracia participativa]] radicala. La [[democracia representativa]] es fondaa sus l'eleccion de representants per lo còrs civic. Aquelos elegits son encharjats d'exercir lo poder au nom de l'ensemble dels ciutadans. Es lo modele dominant de las democracias modernas. Son principi foguèc teorizat per [[Emmanuel-Joseph Sieyès]] ([[1748]]-[[1836]]) que diferencièc la [[nacion]] [[Sobeiranetat|sobeirana]], detenéira dau poder [[constitucion|constituent]], e sos representants elegits, detenèires dau poder constituït. La tension entre democracia directa e democracia representativa es un element centrau de l'istòria de la pensaa democratica. De formas modernas de democracia semi-directa assajan ansin de combinar los avantatges dels dos modeles amb l'utilizacion dau [[referendum]], de vòtes de revocacion dels elegits o de vòtes basats sus d'iniciativas popularas.

== Los modeles e las formas de democrcia ==

=== La democracia liberala ===

{{veire|Democracia liberala}}

La [[democracia liberala]] es lo modele predominant dins las societats occidentalas contemporaneas. Combina lo principi democratic de la [[sobeiranetat populara]] amb los principis [[liberalisme|liberaus]] de la proteccion dels [[drechs fondamentaus|drechs individuaus]], de la [[separacion dels poders]] e de l'[[Estat de drech]]. Se caracteriza per d'[[eleccion]]s liuras e regularas au [[sufragi universau]], per la pluralitat dels [[partit politic|partits politics]], per la libertat de la [[premsa]], per l'independéncia de la [[justícia]] e per la proteccion de las minoritats&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Francis-Paul Bénoit, ''La démocratie libérale'', París, Presses Universitaires de France, 1978.&lt;/ref&gt;. Aqueu modele foguèc mai que mai teorizat per [[John Stuart Mill]] ([[1806]]-[[1873]]) dins ''Consideracions sus lo Govern Representatiu'' de [[1861]] onte se prononcièc en favor d'un regime democratic organizat a l'entorn de las ideas de representativitat, de debat public e de formacion d'una opinion esclairaa.

=== La democracia sociala ===

{{veire|Democracia sociala}}

La [[democracia sociala]] designa un modele qu'accèpta las institucions de la [[democracia liberala]], mas qu'insistís sus la necessitat de reduire las inegalitats economicas e socialas per arribar a una democracia politica reala e non formala. Es fondaa sus l'idea que la libertat e l'egalitat politicas an ges de sens quand s'acompanhan pas d'un niveu minimom d'egalitat economica e sociala. Es a l'origina de la nocion d'[[Estat-providénçia]] basat sus la redistribucion fiscala, los [[servici public|servicis publics]] universaus e la proteccion sociala&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François-Xavier Merrien, ''L'État-providence'', Presses Universitaires de France, 1998.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Gøsta Esping-Andersen, ''Les trois mondes de l'État-providence : Essai sur le capitalisme moderne'', Presses universitaires de France, coll. « Le Lien social », 2007.&lt;/ref&gt;.

=== La democracia participativa ===

{{veire|Democracia participativa}}

La [[democracia participativa]] designa un ensemble de practicas e de teorias destinaas a aprigondir e alarjar la participacion dels ciutadans a la vida politica. Es basaa sus l'idea que la legimitat democratica exigissi una implicacion activa dels ciutadans dins la deliberacion e la presa de decision politica. D'experiéncias concretas coma lo budget participatiu de [[Porte Alegre]] en [[Brasil]] o las assemblaas ciutadanas localas son d'illustracions d'aquela forma de democracia.

=== La democracia constitucionala ===

{{veire|Democracia constitucionala}}

La [[democracia constitucionala]] designa un regime caracterizat per un poder democratic enquadrat e limitat per una [[constitucion]] assegurant los drechs fondamentaus e organizant la [[separacion dels poders]]. La justícia constitucionala, incarnaa per de corts o de conseus constitucionalas, jòga un ròtle centrau dins aqueu modele en exercissent un contraròtle sus la conformitat de las leis a la constitucion. Aquò permet de protegir los drechs fondamentaus còntra los abús eventuaus dau legislator majoritari. Pasmens, aqueu modele entraïna una tension importanta entre lo principi democratic de la sobeiranetat de la majoritat e lo principi liberau de la proteccion dels drechs de la majoritat.

=== Las democracias illiberalas e los regimes ibrids ===

{{veire|Democracia illiberala|Regime ibrid}}

Despuei los [[ans 1990]], la [[sciéncia politica]] a desvolopat de conceptes per designar los regimes qu'empruntant de formas institucionalas de la democracia (eleccions, parlament, constitucion, etc) tot en violant sos principis fondamentaus en impausant de limits non justificats a las libertats fondamentalas o en suprimissent la separacion dels poders. Lo terme « democracia illiberala » es ansin sovent adoptat per descriure aquelos regimes ([[Russia]] de [[Vladimir Putin]], [[Ongria]] de [[Viktor Orban]], [[Turquia]] de [[Recep Tayyip Erdogan]], etc.). Lo terme « regime ibrid » designa pusleu de sistemas politics intermediaris entre la democracia vertadiera e l'autoritarisme. Lo [[Marròc]] o lo [[Bangladèsh]] dels [[ans 2020]] son d'exemples de regimes ibrids.

== Las institucions democraticas ==

=== Los sistemas electoraus ===

{{veire|Sistema electorau}}

Los [[sistema electorau|sistemas electoraus]] forman lo mecanisme centrau de las [[democracia representativa|democracias representativas]]. Permèton de traduire las preferéncias dels ciutadans en poder politic. Son destriats :
* los sistemas majoritaris que donan la victòria au candidat aient ganhat lo maximom de sufragis.
* los sistemas proporcionaus que despartisson lo nombre d'elegits en foncion dau nombre de sufragis.
* de sistemas mixtes pòion assajar de mesclar los dos sistemas
Los diferents aprochis an d'efiechs prigonds sus la natura dau sistema partisan, l'estabilitat governamentala e la representativitat de las institucions. D'un biais generau, los sistemas proporcionaus son mai representatius, mas son mens estables car necessitan la mesa en plaça de coalicions mai importantas per dirigir lo païs&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Emeri e Jean-Marie Cotteret, ''Les systèmes électoraux'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1985.&lt;/ref&gt;.

=== Los parlaments e las assemblaas ===

{{veire|Parlament}}

Lo [[parlament]] es l'institucion centrala de la [[democracia representativa]]. Es un organe, elegit directament o indirectament per los ciutadans, qu'es encharjat de votar las leis, de contrarotlar l'executiu e de representar la diversitat de las opinions politicas de la [[societat]]. Los parlaments modernes son generalament compausats d'una o de doas chambras. Dins lo prumier cas, aquò permet d'assegurar una bòna representativitat de la populacion. Los parlaments bicameraus son pasmens sovent privilegiats dins los estats estenduts ont es necessari d'assegurar un equilibri entre la representacion de la populacion generala e aquela de las entitats territòrialas.

=== Los partits politics ===

{{veire|Partit politic}}

Los [[partit politic|partits politics]] son los actors centraus de la democracia representativa moderna. Son d'organizacions destinaas a conquistar e gerir lo poder politic per metre en plaça una politica confòrma a un programa. Asseguran de foncions essencialas dins la vida politica actuala que permèton d'agregar las preferéncias politicas, de recrutar e de formar d'eleits politics, d'estructurar lo debat public e d'organizar la competicion electorala&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Offerlé, ''Les partis politiques'', coll. « Que sais-je ? » (n° 2376), 1987.&lt;/ref&gt;. Pasmens, lor legitimat es mai e mai contestaa per los ciutadans. Aquò mena a l'aparicion de movements ibrids, intermediaris entre lo partit tradicionau e lo movement de massa ([[Podemos]] en [[Espanha]], [[En Marche]] o [[La France Insoumise]] en [[França]]).

=== La justícia constitucionala ===

{{veire|Drech constitucionau}}

Lo [[drech constitucionau]] jòga un ròtle mai e mai important dins las democracias contemporaneas. D'efiech, permet a las corts e als conseus constitucionaus de contrarotlar la conformitat de las leis per rapòrt a la [[constitucion]] e de protegir los drechs fondamentaus. Es ansin una proteccion eficaça còntra los abús d'una majoritat donaa. Pasmens, son desvolopament entraïna de questions quant a la legitimitat democratica d'aqueu contrarotle qu'es generalament exercit per de magistrats non elegits.

=== Los mèdias e l'espaci public ===

{{veire|Premsa}}

La [[libertat de la premsa]] e l'existéncia d'un espaci public pluralista constituïsson de condicions indispensablas au foncionament de la democracia. Los mèdias tènon un ròtle fondamentau dins l'informacion dels ciutadans, la mesa en debat de las questions politicas e lo contrarotle dau poder. Aquò justifica generalament l'existéncia de leis especificas protegissent la [[premsa]], subrenomaa « lo quatren poder », còntra las intervencions dels autres poders. Pasmens, aqueu pilar de la democracia moderna es mai e mai menaçat per la concentracion dels mèdias entre las mans d'interès economics privats, per la logica de l'audimat e, mai recentament, per la revolucion numerica e lo desvolopament de las rets socialas. La qualitat de l'informacion disponibla es ansin vengüa una question centrala dins mai d'un païs.

== Los defís contemporaneus ==

=== La montaa dau populisme ===

{{veire|Populisme}}

Dins son sens mai moderne, lo [[populisme]] designa un estile politic fondat sus l'oposicion entre un pòple vist coma pur e vertuós e un eleit considerat coma corromput e illegitime e sus la revendicacion d'una democracia mai directa e mai autentica còntra de mediacions institucionalas jutjaas defalhentas. Pòt prendre de formas de drecha ([[nacionalisme|nacionalista]], [[xenofobia|xenofoba]], autoritària, etc.) o de senestra (anti-oligarchica, redistributritz, etc.). Los teorians son partejats quant a son interpretacion. Per exemple, [[Ernesto Laclau]] ([[1935]]-[[2014]]) ne'n prepausèc una vision positiva inerenta a tota construccion democratica mentre que de pensaires coma [[Jan-Werner Müller]] (naissut en [[1970]]) lo definisson coma una menaça fondamentala per la [[democracia liberala]] en rason de son refús dau pluralisme. Ansin, lo populisme es una escomessa fòrça discutia dins las democracias contemporaneas.

=== La crisi de la representacion ===

La question de la representativitat politica dels elegits es una autra question greva per las democracias representativas actualas. Es la consequéncia de factors multiples coma l'alunhament entre los elegits e los ciutadans ordinaris, la tecnocratizacion de las discussions politicas, l'escart entre las preferéncias e los interès dels ciutadans e las decisions efectivament presas per lors representants o l'influéncia de grops de pression e dels mercats financiers. Entraïna una abstencion electorala mai e mai importanta, una abséncia d'interès per los actors tradicionaus de la vida politica ([[partit politic|partits]], [[sindicat]]s, etc.) e una desfisança envèrs las institucions o los eleits politics. Aquela crisi de la representacion a d'efiechs importants sus la vida politica que redutz generalament lo sosten portat als partits tradicionaus e favoriza la montaa de movements radicaus (e pas totjorn democratics).

=== Las rets socialas e la desinformacion ===

La [[revolucion numerica]] e lo desvolopament de las rets socialas an fòrça transformat l'espaci public democratic despuei los [[ans 2010]]. D'un caire, an permés una democratizacion de l'accès a l'informacion e a l'expression publica, çò que permetèc a de grops marginalizats d'accedir a una certana visibilitat politica. Pasmens, d'autre caire, las rets socialas an favorizat la fragmentacion de l'espaci public, la difusion massisa de desinformacion, la manipulacion de l'opinion per d'actors interiors o exteriors e una polarizacion creissenta de las discussions politicas. La regulacion d'aquelos mèdias es ansin vengüa una question centrala per l'organizacion dau debat public au sen de las democracias modernas.

=== Las inegalitats economicas ===

Las inegalitats economicas son una menaça anciana per lo foncionament correcte d'institucions democraticas. D'efiech, la concentracion de las richessas engendra una concentracion dau poder politic que los actors economics mai poderós dispausan de mejans considerables per influenciar las decisions politicas au detriment de la màger part dau còrs civic (finançament de movements politics, contrarotle de mèdias, ''lobbying'', etc.). Dins mai d'un païs, existisson de reglas minimalas per reduire l'influéncia de las classas mai aisaas. Pasmens, aquelas legislacions son sovent limitaas e la question financiera es ansin vengüa un element centrau de las campanhas politicas dins fòrça païs. Los [[USA|Estats Units]] son un exemple caracteristic.

=== La question dels enjòcs globaus ===

La democracia moderna es apareissua dins lo quadre de l'Estat-Nacion sobeiran. Pasmens, un nombre mai e mai important d'enjòcs politics fondamentaus (chambiament climatic, regulacion financiera, migracions, pandemias, etc.) passan las frontieras nacionalas e necessitan la mesa en plaça de politicas internacionalas per èsser tractats d'un biais eficaç. Aquò es a l'origina de questions e de debats entre la logica democratica nacionala e la necessitat d'una governança mondiala o d'una democratizacion de las institucions internacionalas existentas. Pasmens, en mai dels problemas relatius a una tala transformacion de la democracia actuala, se pausa egalament la question dau risc de tecnocratizacion e d'alunhament de tota institucion supranacionala.

== Las criticas de la democracia ==

=== Las criticas conservatritz ===

Las criticas [[conservatisme|conservatritz]] de la democracia son relativament ancianas. Tre lo segle XVIII, [[Edmund Burke]] ([[1729]]-[[1797]]), considerat coma un dels paires dau conservatisme moderne, reprochava a la [[Revolucion Francesa]] d'aver destruch las tradicions e las institucions eiretaas de l'Ancian Regime qu'avián assegurat l'estabilitat sociala dau reiaume durant de segles. Dins ''De la Democracia en America'', [[Alexis de Tocqueville]] ([[1805]]-[[1859]]) formulèc una critica mai nuançaa, mas mai prigonda. Segon eu, la democracia èra inevitabla, mas conteniá lo risc intrinsec de la « tirania de la majoritat » e dau « despotisme doç ». Chau donc empachar la formacion d'un [[Estat]] tutelari capable de prendre en charja la vida dels individús au detriment de lor libertat e de lor autonòmia. Los corrents conservators modernes son donc sovent favorables a la democracia liberala, mas s'opausan frequentament a la democracia sociala.

=== Las criticas marxistas e socialistas ===

La critica [[marxisme|marxista]] e [[comunisme|socialista]] de la democracia liberala forma un important pan de la pensaa politica dels segles XIX e XX. Segon ela, la democracia liberala es unicament una democracia formala destinaa a escondre la dominacion politica e economica de la [[borgesiá]] sus la societat. Ansin, lo [[sufragi universau]] e l'egalitat [[drech|juridica]] permetrián pas a las classas popularas, afeblias per las inegalitats economicas, de participar d'un biais vertadier a las institucions o d'aver un poder reau sus lors condicions de vida. Los marxistas considèran donc l'Estat democratic borgés coma un arbitre favorable als interès de la borgesiá e la democracia vertadiera exigiriá una transformacion radicala dels rapòrts economics.

=== Las criticas elitistas ===

Las criticas elitistas de la democracia foguèron principalament formulaa per de teoricians coma [[Vilfredo Pareto]] ([[1848]]-[[1923]]), [[Gaetano Mosca]] ([[1858]]-[[1941]]) e [[Robert Michels]] ([[1876]]-[[1936]]). Segon elas, totas las societats son en realitat dirigias per una minoritat organizaa (un eleit o una classa politica). Dins aqueu quadre, la democracia ven alora un [[mitologia|mite]] [[ideologia|ideologic]] destinat a legitimar aquela dominacion inevitabla. Per descriure aqueu fenomene, Michels formulèc una « lei de l'oligarchia » : totas las organizacions, comprés los movements democratics, son pauc a cha pauc dominaas per una [[oligarchia]] dirigenta. Aquelas criticas son sovent associaas a de discors conservators o autoritaris. Pasmens, pausan de questions sus los limits estructuraus de las democracias actualas.

=== Las criticas postmodernas e postcolonialas ===

Per los pensaires postmodernes e postcoloniaus, la democrocia liberala es un sistema politic estachat a l'Occident. Sa formacion seriá lo resultat d'una exclusion de las [[femna]]s, de las classas popularas, dels [[colonialisme|colonizats]] e, mai generalament, dels non-Europeus. Son universalisme seriá alora la consequéncia d'un particularisme occidentau presentat coma universau. D'autors coma [[Achille Mbembe]] (naissut en [[1957]]) o [[Dipesh Chakrabarty]] (naissut en [[1948]]) prepausan donc de pensar de sistemas democratics a partir d'experiéncias e de tradicions non europeas. A l'ora d'aüra, los resultats son encara limitats e fòrça regimes supausadament fondats sus de tradicions democraticas non occidentalas son de regimes [[dictatura|dictatoriaus]]. De lor caire, las teoricianas [[feminisme|femenistas]] insistisson sus l'exclusion de las femnas de la vida publica democratica e sus la desvaloracion de l'esfera privaa e dau trabalh domestic.

== Eiretatge e actualitat ==

Après un long periòde d'expansion durant la segonda mitat dau segle XX, la democracia coneisse una fasa de reculament despuei los [[ans 2010]]. Lo fenomene tocha tant las democracias emergentas en [[Africa]], en [[Asia]] e en [[America Latina]] que las democracias ben establias en [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]]. Se manifèsta per un afebliment de l'[[Estat de drech]], una reduccion de las libertats civilas, una concentracion dau poder executiu, una aumentacion de las inegalitats economicas e una degradacion de la qualitat dau debat public e de las eleccions. Aquò pren sovent la forma d'una montaa de movements [[populisme|populistas]] susceptibles d'accedir au poder ([[Donald Trump]], [[Javier Milei]], etc.), mas pòt pereu entraïnar una presa dau poder per una junta militara ([[Mali]], [[Nigèr]], etc.), un còp d'Estat institucionau ([[Bolívia]], etc.) o una transformacion dau quadre constitucionau ([[Veneçuèla]], etc.).

De mai, una transicion democratica es un procediment que permet de transformar un regime autoritari en democracia. Es sovent un procediment long, fragile e reversible que sa capitaa necessita la combinason de plusors factors (acòrdi dels eleits politics sus las reglas dau jòc democratic, existéncia d'una societat civila activa e organizaa, volontat populara favorabla a las valors democraticas, contexte economic favorable, etc.). L'abséncia d'un factor pòt menar a una transicion incompleta susceptible de menar a la formacion d'un regime ibrid o a una regression autoritària. L'exemple [[Tunisia|tunisian]] illustra aquelas dificultats. Après una revolucion populara en [[2011]], un regime democratic se formèc dins lo païs. Pasmens, foguèc pauc a cha pauc minat per de divisions au sen de l'eleit e per una situacion economica complicaa. Ansin, en [[2021]], lo president [[Kaïs Saïed]] posquèc suspendre las activitats dau govern e dau parlament e tornar establir un regime [[autocracia|autocratic]].

Pasmens, maugrat sas crisis e sos limits, la democracia demòra l'orizont normatiu dominant de la pensaa politica moderna que sa legitimitat es fondaa sus l'idea simpla, mas poderosa, que ges d'autoritat [[Homo sapiens|umana]] pòt pretendre governar d'autres òmes sensa lor consentiment.

== Annexas ==

=== Ligams internes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Hannah Arendt|Arendt (Hannah)]].
* [[Aristòtel]].
* [[Atenas]].
* [[Ciceron]].
* [[Ciutadanatge]].
* [[Clistenes]].
* [[Constitucion]].
* [[Dictatura]].
* [[Drech]].
* [[Estat]].
* [[Estat de drech]].
* [[Filosofia]].
* [[Jürgen Habermas|Habermas (Jürgen)]].
* [[Thomas Hobbes|Hobbes (Thomas)]].
* [[Thomas Jefferson|Jefferson (Thomas)]].
* [[Ernesto Laclau|Laclau (Ernesto)]].
* [[Liberalisme]].
* [[John Locke|Locke (John)]].
* [[James Madison|Madison (James)]].
* [[John Stuart Mill|Mill (James Stuart)]].
* [[Parlament]].
* [[Partit politic]].
* [[Pericles]].
* [[Politica]].
* [[John Rawls|Rawls (John)]].
* [[Republica]].
* [[Revolucion Francesa]].
* [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau (Jean-Jacques)]].
* [[Separacion dels poders]].
* [[Emmanuel-Joseph Sieyès|Sieyès (Emmanuel-Joseph)]].
* [[Sistema electorau]].
* [[Tirania]].
* [[Alexis de Tocqueville|Tocqueville (Alexis de)]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Politica]]
[[Categoria:Filosofia]]</text>
      <sha1>7e4c0baifjt1n4qj07wp01vbm4rx080</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497107</id>
      <parentid>2497106</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T18:18:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Las democracias illiberalas e los regimes ibrids */</comment>
      <origin>2497107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38815" sha1="scpr2pgprzaxt4pi3nb37ddl42rlzsq" xml:space="preserve">{{Dialècte Vivaroaupenc}}
{{1000 fondamentals}}

La '''democracia''', dau [[grec]] ancian ''dêmokratía'', compausat de ''dèmos'' (« pòple ») e ''kratos'' (« poder »), designa literalament lo « govern dau pòple ». Constituís un dei conceptes [[politica|politics]] mai fondamentaus e mai discutit de l'[[istòria]] de la pensaa [[Homo sapiens|umana]]. Dins son sens mai generau, designa un regime [[Politica|politic]] fondat sus l'exercici dau poder per lo pòple, siá directament siá indirectament per lo mejan de representents elegits, dins lo quadre de reglas assegurant las [[Dreches de l'Òme|libertats fondamentalas]] e l'egalitat [[drech|juridica]] dels [[ciutadanatge|ciutadans]]. Naissua durant l'[[Antiquitat]] [[Grècia antica|Greca]], teorizaa per los [[filosofia|filosòfes]] de las [[Segle de las Lutz|Lutz]] e consacraa per las grandas [[revolucion|revolucions]] dels segles XVIII e XIX, la democracia s'es impausaa pendent lo segle XX coma lo regime de referéncia a l'eschala mondiala, tot en demorant un objecte de contestacion, de reinterpretacion e de crisi permanenta. Aüra, curbe una importanta diversitat de formas institucionalas, de tradicions intellectualas e de practicas politicas. Pasmens, se tròba confrontaa a de defís majors coma lo desvolopament de las inegalitats socialas, lo [[Cambiament climatic|chambiament climatic mondiau]], la crisi de la representacion, lo desvolopament dau [[populisme]] e la generalizacion de la [[desinformacion]].

== Originas e istòria de la democracia ==

=== La democracia atenenca ===

[[Fichièr:Pericles Pio-Clementino Inv269.jpg|thumb|right|[[Pericles]], figura centrala de la [[democracia atenenca]].]]

{{veire|Atenas}}

Es a [[Atenas]], a la fin dau [[segle VI avC]], que la democracia faguèc sa prumiera aparicion coma regime [[politica|politic]] explicitament nomat e teorizat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marie-Françoise Baslez, ''Histoire politique du monde grec antique'', Nathan, 1999, 316 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Mossé, ''Histoire d'une démocratie : Athènes des origines à la conquête macédonienne'', Seuil, coll. « Points Histoire», 1971.&lt;/ref&gt;. D'efiech, après una lonja crisi politicosociala, las reformas de [[Clistenes]], menaas a partir de [[-508|508 avC]], metèron en plaça las basas d'un sistema politic inedit en despartissent lo còrs civic segon una basa territòriala e en instaurant d'institucions fondaas sus la participacion directa dels [[ciutadanatge|ciutadans]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Lévêque e Pierre Vidal-Naquet, ''Clisthène l'Athénien'', Les Belles Lettres, 1974, 163 p.&lt;/ref&gt;. Sota [[Pericles]] ([[-495|495]]-[[-429|429 avC]]), la democracia atenenca agantèc l'apogeu de son poder. Sas institucions principalas èran l’''Ékklesía'', l'assemblaa de l'ensemble dels ciutadans encharjaa de discutir e de votar las [[lei]]s, la ''Boulé'' un conseu encharjat de preparar los trabalhs de l’''Ékklesía'' e l’''Eliaía'', un [[tribunau]] popular compausat de jurats chausits a l'azard.

Lo [[tiratge au sòrt]] jogava un ròtle central dins lo sistema [[Antenas|atenenc]] que permetiá d'assegurar una rotacion de las charjas e una egalitat de principi entre los ciutadans&lt;ref&gt;Dos principis fondamentaus de la democracia greca designavan aquela egalitat : l'isonomia (egalitat juridica) e l'isogoria (egalitat de paraula).&lt;/ref&gt;. Un sistema d'indemnizacion dels ciutadans permetiá pereu la participacion de ciutadans modestes a la vida politica. Aquela democracia directa demòra una referéncia intellectuala majora per lei teoricians de la democracia participativa moderna, mas aviá pasmens de limits considerables. D'efiech, lo [[Ciutadanetat|ciutadanatge]] i èra reservat als [[Òme|òmes]] liures naissuts de parents atenencs, l'[[esclavatge]] èra la basa d'una partia importanta de l'[[economia]] e los forestiers avián pas lo drech de participar a la vida politica de la ciutat.

=== La tradicion republicana romana ===

{{veire|Roma Antica}}

[[Roma Antica|Roma]] foguèc jamai una democracia au sens atenenc dau terme. Pasmens, la [[Republica Romana|tradicion republicana romana]] ([[-509|509]]-[[-27|27 avC]]) aguèc un ròtle important dins la formacion de la pensaa politica occidentala. Lo sistema republican roman combinava d'elements [[aristocracia|aristocratic]], coma un [[Senat roman|Senat]] dominat per los patricians, e d'elements democratics coma d'assemblaas popularas (''[[comices]]'') e de magistrats encharjats de defendre los interès dau pòple còntra los abús dels patricians ([[tribun de la pleba|tribuns de la pleba]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François Hinard, ''République romaine'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », Paris, 2000.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Richard Adam, ''Institutions et citoyenneté de la Rome républicaine'', Hachette supérieur, 1996, 160 p.&lt;/ref&gt;. La pensaa politica de [[Ciceron]] ([[-106|106]]-[[-43|43 avC]]) constituís la teorizacion principala dau regime [[republica|republican]]. Dins ''[[De Republica]]'', se prononcièc en favor de l'idea d'una [[constitucion]] mixta organizaa a l'entorn de principis [[monarquia|monarchics]], [[aristocracia|aristocratics]] e democratics per assegurar l'estabilitat dau regime e dau ben comun&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Viktor Pöschl, « Quelques principes fondamentaux de la politique de Cicéron », ''Comptes-rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres'', 131{{a}} annaa, n° 2,‎ 1987, pp. 340-350.&lt;/ref&gt;. Aquela concepcion de la [[republica]], fondaa sus la gestion de la « chausa publica », la [[separacion dels poders]], lo regne de la lei e la [[vertut]] civica, anava irrigar prefondament las reflexions dels [[Revolucion|revolucionaris]] [[França|francés]] e [[USA|estatsunidencs]] dau segle XVIII.

=== L'Edat Mejana e las prumieras formas de representacion modernas ===

L'[[Edat Mejana]] [[Euròpa|europeu]], dominat per la [[feudalitat]] e la [[Monarquia|monarchia]] de drech divin, foguèc pas un periòde democratic. Pasmens, d'institucions e de practicas medievalas pausèron las basas de la representacion politica moderna. Per exemple, las assemblaas d'Estats, achampant la [[noblessa]], lo [[clergat]] e lo Tèrç Estat, se desvolopèron dins mai d'un reiaume coma organes consultatius dau poder [[rei|reiau]]. En [[Anglaterra]], la ''[[Magna Carta]]'' de [[1215]] pausèc un principi fondamentau entre lo drech dau sobeiran de levar l'[[impòst]] e lo consentiment dels grands dau reiaume a acceptar aquel impòst&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Danny Danziger e John Gillingham, ''1215, the year of Magna Carta'', Hodder &amp; Stoughton general, Londres, 2003, 324 p.&lt;/ref&gt;. Aqueu texte amorçèc ansin la limitacion juridica dau poder reiau. En parallele, plusors [[vila]]s [[Itàlia|italianas]] de la fin de l'[[Edat Mejana]] ([[Venècia]], [[Gènoa]], [[Florença]], etc.) experimentèron de formas originalas de govern republican fondat sus la participacion d'una [[oligarchia]] de marchands e de nobles a la vida politica de la ciutat. Sovent fòrça complexas, las institucions d'aquelas [[Republica marchanda|republicas marchandas]] prefiguravan lo foncionament de las institucions representativas modernas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Boško I. Bojović, ''Raguse (Dubrovnik), entre l’Orient et l’Occident (XIIe – XVIIe siècle)'', París, De Boccard, 2011, 275 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Claude Hocquet, ''Venise au Moyen Âge'', París, Belles lettres, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Valeria Polonio, ''L'amministrazione della Res publica genovese fra tre e quattrocento'', Genòa, Società Ligure di Storia Patria, 1977.&lt;/ref&gt;.

=== Las revolucions democraticas dels segles XVII e XVIII ===

[[Fichièr:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789.jpg|thumb|right|[[Declaracion dels Drechs de l'Òme e dau Ciutadan]] de [[1789]].]]

Las grandas revolucions dels segles XVII e XVIII, eissias de las transformacions economicas e intellectualas dau [[Umanisme|movement umanista]] e de la [[Segle de las Lutz|filosofia de las Lutz]] foguèron l'eveniment decisiu a l'origina de la democracia moderna. La prumiera revolucion majora foguèc la [[Gloriosa Revolucion]] [[Anglatèrra|anglesa]] de [[1688]] que consacrèc la supremacia dau Parlament sus lo poder reiau e pausèc las basas d'una [[monarchia constitucionala]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Cottret, ''La Glorieuse Révolution d'Angleterre, 1688'', París, Gallimard, 2013.&lt;/ref&gt;. Un an mai tard, lo ''[[Bill of Rights]]'' assegurèc los [[Dreches de l'Òme|drechs fondamentaus]] dels subjectes de la corona e l'independéncia dau Parlament. La segonda revolucion centrala dau periòde foguèc l'[[Guèrra d'Independéncia deis Estats Units|insureccion estatsunidenca]]. D'efiech, aquela revolucion s'acompanhèc d'un important trabalh politic per legitimar l'[[independéncia]] dau païs e sa rompedura amb lo [[Reiaume Unit]]. La Declaracion d'Independéncia e la Constitucion dels [[USA|Estats Units]] afirmèron ansin lo principi de l'egalitat entre los òmes, l'existéncia de drechs inalienables (drech a la vida, drech a la [[libertat]], etc.) e organizèron una [[democracia representativa]] basaa sus la [[separacion dels poders]], lo [[federalisme]] e un sistèma d'equilibri entre las institucions destinat a empachar la [[tirania]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Lucas Kent Ogden, ''Uniting the States : A Commentary on the American Constitution'', 3{{a}} edicion, Norderstedt, 2015.&lt;/ref&gt;. Enfin, lo tresen eveniment centrau per l'emergéncia de la democracia moderna foguèc la [[Revolucion Francesa]] de [[1789]]. Proclamant los [[Declaracion dels Dreches de l'Òme e del Ciutadan|drechs de l'òme e dau ciutadan]] e l'abolicion dels [[Privilegi (feudalitat)|privilegis]] de l'[[Ancian Regim|Ancian Regime]], definiguèc los conceptes de nacion sobeirana, de ciutadanatge universau e d'egalitat civila&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lefebvre, ''La Révolution française'', París, Presses universitaires de France, 1989.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Biard (dir.), ''La Révolution française : une histoire toujours vivante'', París, Tallandier, 2009, 446 p.&lt;/ref&gt;.

=== L'extension dau sufragi ===

Lo segle XIX foguèc marcat per una extension progressiva, conflictuala e inegala dau sufragi. En [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]], lo drech de vòte, inicialament reservat als [[proprietat|proprietaris]] e als contribuidors mai riches ([[sufragi censier]]), foguèc pauc a cha pauc estendut a l'ensemble dels [[òme]]s adults dins lo corrent dau segle XIX. Lo drech de vòte de las [[Femna|femnas]] foguèc reconoissut mai tardivament, principalament durant la prumiera mitat dau segle XX.

=== Consolidacion e crisi de la democracia ===

Despuei lo començament dau segle XX, la democracia a conoissut mai d'una crisi greva. La prumiera foguèc lo desvolopament dau [[faissisme]] en [[Itàlia]] e en [[Alemanha]] que constituissèc una remesa en causa radicala de las valors democraticas [[liberalisme|liberalas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Milza e Serge Berstein, ''Le Fascisme italien, 1919-1945'', Le Seuil, 1980.&lt;/ref&gt;. La segonda foguèc la longa confrontacion amb lo [[comunisme]] [[URSS|sovietic]] durant la [[Guerra Freja]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert O. Paxton e Julie Hessler, ''L'Europe au XXème siècle'', Taillandier, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' André Fontaine, ''La Tâche Rouge'', Éditions de la Martinière, 2004.&lt;/ref&gt;. Dins los dos cas, la democracia liberala, basaa sus una economia [[capitalisme|capitalista]], sortissèc renforçaa dau conflicte. La chausida d'institucions democraticas per las [[colonialisme|colonias]] [[africa]]nas e [[asia]]ticas vengüas independentas dins lo corrent dels [[ans 1950]]-[[ans 1960|1960]] foguèc un autre argument en favor de la democracia. Pasmens, despuei los [[ans 1980]]-[[ans 1990|1990]], son apareissuts de regimes autoritaris e arbitraris que mantènon formalament un quadre democratic. Aquò es a l'origina de la crisi actuala de la democracia que son foncionament es pauc a cha pauc minat per aquelas derivas. Lo desvolopament de las inegalitats socialas, especialament au sen dels païs neoliberaus, es un autre problema greu que favoriza la montaa dau populisme e, mai generalament, de movements antidemocratics.

== Los fondaments teorics ==

=== La sobeiranetat populara ===

{{veire|Sobeiranetat populara}}

Lo principi de [[sobeiranetat populara]] constituís lo fondament [[filosofia|filosofic]] de basa de totas las concepcions democraticas dau poder politic. Afirma que lo poder legitime emana unicament dau pòple e pòt unicament èsser exercit en son nom e a son profiech. Aqueu principi s'opausa a tota teoria dau poder fondaa sus la transcendéncia [[Dieu|divina]], la [[tradicion]] ereditària o la superioritat naturala d'una [[aristocracia]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] ([[1712]]-[[1778]]) ne'n donèc una definicion precisa, e relativament radicala, dins son obratge ''Du Contrat social'' publicat en [[1762]]. Segon eu, la sobeiranetat residís dins la « volontat generala » qu'es l'expression de l'interès comun dau còrs politic, nocion diferenta de la simpla addicion de las volontats individualas. Aquela volontat generala es inalienabla e indivisibla. Segon Rousseau, adversari de la representacion politica, deu èsser exercia directament per lo pòple sobeiran&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert Derathé, ''Jean-Jacques Rousseau et la politique de son temps'', Presses Universitaires de France, 1950.&lt;/ref&gt;.

=== Lo contracte sociau ===

{{veire|Contracte sociau}}

La teoria dau contracte sociau constituís un autre quadre [[filosofia|filosofic]] important per legimitar lo poder politic democratic. L'idea es eissia de la pensaa de [[Thomas Hobbes]] ([[1588]]-[[1679]]) qu'imaginèc, dins lo ''Leviathan'' de [[1651]], un contracte sociau absolutista presentat coma abandon de la [[libertat naturala]] en eschambi d'una seguretat asseguraa per un sobeiran omnipotent&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Anne-Laure Angoulvent, ''Hobbes ou la crise de l'État baroque'', París, Presses Universitaires de France, 1992, 256 p.&lt;/ref&gt;. Rapidament, los [[Sègle dei Lutz|filosòfes de las Lutz]] donèron un aspecte [[liberalisme|liberau]] au concepte. Per exemple, dins sos ''Dos Tractats dau Govern Civiu'' de [[1689]], [[John Locke]] ([[1632]]-[[1704]]) ne'n prepausèc una forma novela fondaa sus la proteccion dels drechs naturaus a la vida, a la [[libertat]] e a la [[proprietat]]. Lo consentiment dels governats e lo drech dau pòple de resistir a un govern [[tirania|tiranic]] i venguèron la fònt novela de la legitimitat de l'[[Estat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Michael P. Zuckert, ''Launching Liberalism: On Lockean Political Philosophy'', Lawrence, University Press of Kansas, 2002.&lt;/ref&gt;. Puei, au segle seguent, [[Montesquieu]] ([[1689]]-[[1755]]), completèc aquelas concepcions en desvolopant la teoria de la [[separacion dels poders]] coma proteccion còntra la [[tirania]]. Aquò li permetèc de pausar las basas institucionalas de la democracia liberala moderna&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Louis Althusser, ''Montesquieu, la politique et l'histoire'', París, Presses Universitaires de France, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Domenico Felice, ''Oppressione e libertà. Filosofia e anatomia del dispotismo nell'Esprit des lois di Montesquieu'', Pisa, ETS, 2000.&lt;/ref&gt;.

=== La separacion dels poders ===

{{veire|Separacion dels poders}}

La [[separacion dels poders]] constituís un principi institucionau fondamentau de la democracia liberala moderna. Designa la distribucion de las foncions dau poder politic entre d'organes distints e independents :
* lo [[poder legislatiu]] encharjat de votar las leis.
* lo [[poder executiu]] encharjat d'aplicar las leis.
* lo [[poder judiciari]] encharjat d'interpretar e de sancionar las [[infraccion]]s.
Aquela separacion permet d'empachar la concentracion dau poder entre las mans d'una persona o d'un organe unic, condicion prumiera de la [[tirania]] segon [[Montesquieu]].

=== Los drechs fondamentaus e l'Estat de drech ===

{{veire|Drechs fondamentaus|Estat de drech}}

Lo principi majoritari es pas l'unica basa de la democracia liberala moderna. D'efiech, los regimes democratics actuaus asseguran pereu lo respecte dels drechs fondamentaus dels individús e de las minoritats còntra los abús eventuaus de la majoritat. Lo regime de l'[[Estat de drech]] designa ansin lo concepte d'un poder politic somés au drech e d'una comunautat de ciutadans juridicament egaus. Los drechs fondamentaus constituïsson los limits qu'una majoritat democratica pòt pas franquir sensa abandonar la natura democratic dau regime. Son generalament devesits en dos ensembles regardant los drechs politics de basa ([[libertat d'expression]], [[libertat d'opinion]], drech a un procès equitable, etc.) e los drechs sociaus (drech a la [[proprietat]], [[drech au trabalh]], etc.)&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Xavier Dupré de Boulois, ''Droits et libertés fondamentaux'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Licence », 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Dubey, ''Droit fondamentaux : Libertés, garanties de l’État de droit, droits sociaux et politiques'', vol. II, Basilèa, Helbing Lichtenhahn, 2017, 1264 p.&lt;/ref&gt;.

=== Democracia directa e democracia representativa ===

{{veire|Democracia directa|Democracia representativa}}

La [[democracia directa]] designa una forma de democracia onte los ciutadians exercisson lo poder eles meteisses, sensa intermediari. Èra lo modele de la democracia [[Atenas|atenenca]] e demòra una referéncia per los partisans d'una [[democracia participativa]] radicala. La [[democracia representativa]] es fondaa sus l'eleccion de representants per lo còrs civic. Aquelos elegits son encharjats d'exercir lo poder au nom de l'ensemble dels ciutadans. Es lo modele dominant de las democracias modernas. Son principi foguèc teorizat per [[Emmanuel-Joseph Sieyès]] ([[1748]]-[[1836]]) que diferencièc la [[nacion]] [[Sobeiranetat|sobeirana]], detenéira dau poder [[constitucion|constituent]], e sos representants elegits, detenèires dau poder constituït. La tension entre democracia directa e democracia representativa es un element centrau de l'istòria de la pensaa democratica. De formas modernas de democracia semi-directa assajan ansin de combinar los avantatges dels dos modeles amb l'utilizacion dau [[referendum]], de vòtes de revocacion dels elegits o de vòtes basats sus d'iniciativas popularas.

== Los modeles e las formas de democrcia ==

=== La democracia liberala ===

{{veire|Democracia liberala}}

La [[democracia liberala]] es lo modele predominant dins las societats occidentalas contemporaneas. Combina lo principi democratic de la [[sobeiranetat populara]] amb los principis [[liberalisme|liberaus]] de la proteccion dels [[drechs fondamentaus|drechs individuaus]], de la [[separacion dels poders]] e de l'[[Estat de drech]]. Se caracteriza per d'[[eleccion]]s liuras e regularas au [[sufragi universau]], per la pluralitat dels [[partit politic|partits politics]], per la libertat de la [[premsa]], per l'independéncia de la [[justícia]] e per la proteccion de las minoritats&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Francis-Paul Bénoit, ''La démocratie libérale'', París, Presses Universitaires de France, 1978.&lt;/ref&gt;. Aqueu modele foguèc mai que mai teorizat per [[John Stuart Mill]] ([[1806]]-[[1873]]) dins ''Consideracions sus lo Govern Representatiu'' de [[1861]] onte se prononcièc en favor d'un regime democratic organizat a l'entorn de las ideas de representativitat, de debat public e de formacion d'una opinion esclairaa.

=== La democracia sociala ===

{{veire|Democracia sociala}}

La [[democracia sociala]] designa un modele qu'accèpta las institucions de la [[democracia liberala]], mas qu'insistís sus la necessitat de reduire las inegalitats economicas e socialas per arribar a una democracia politica reala e non formala. Es fondaa sus l'idea que la libertat e l'egalitat politicas an ges de sens quand s'acompanhan pas d'un niveu minimom d'egalitat economica e sociala. Es a l'origina de la nocion d'[[Estat-providénçia]] basat sus la redistribucion fiscala, los [[servici public|servicis publics]] universaus e la proteccion sociala&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François-Xavier Merrien, ''L'État-providence'', Presses Universitaires de France, 1998.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Gøsta Esping-Andersen, ''Les trois mondes de l'État-providence : Essai sur le capitalisme moderne'', Presses universitaires de France, coll. « Le Lien social », 2007.&lt;/ref&gt;.

=== La democracia participativa ===

{{veire|Democracia participativa}}

La [[democracia participativa]] designa un ensemble de practicas e de teorias destinaas a aprigondir e alarjar la participacion dels ciutadans a la vida politica. Es basaa sus l'idea que la legimitat democratica exigissi una implicacion activa dels ciutadans dins la deliberacion e la presa de decision politica. D'experiéncias concretas coma lo budget participatiu de [[Porte Alegre]] en [[Brasil]] o las assemblaas ciutadanas localas son d'illustracions d'aquela forma de democracia.

=== La democracia constitucionala ===

{{veire|Democracia constitucionala}}

La [[democracia constitucionala]] designa un regime caracterizat per un poder democratic enquadrat e limitat per una [[constitucion]] assegurant los drechs fondamentaus e organizant la [[separacion dels poders]]. La justícia constitucionala, incarnaa per de corts o de conseus constitucionalas, jòga un ròtle centrau dins aqueu modele en exercissent un contraròtle sus la conformitat de las leis a la constitucion. Aquò permet de protegir los drechs fondamentaus còntra los abús eventuaus dau legislator majoritari. Pasmens, aqueu modele entraïna una tension importanta entre lo principi democratic de la sobeiranetat de la majoritat e lo principi liberau de la proteccion dels drechs de la majoritat.

=== Las democracias illiberalas e los regimes ibrids ===

{{veire|Democracia illiberala|Regime ibrid}}

Despuei los [[ans 1990]], la [[sciéncia politica]] a desvolopat de conceptes per designar los regimes qu'empruntant de formas institucionalas de la democracia (eleccions, parlament, constitucion, etc) tot en violant sos principis fondamentaus en impausant de limits non justificats a las libertats fondamentalas o en suprimissent la separacion dels poders. Lo terme « democracia illiberala » es ansin sovent adoptat per descriure aquelos regimes ([[Russia]] de [[Vladimir Putin]], [[Ongria]] de [[Viktor Orban]], [[Turquia]] de [[Recep Tayyip Erdogan]], etc.). Lo terme « regime ibrid » designa pusleu de sistemas politics intermediaris entre la democracia vertadiera e l'autoritarisme. Lo [[Marròc]] o lo [[Bangladèsh]] dels [[ans 2020]] son d'exemples d'aqueu tipe de regime.

== Las institucions democraticas ==

=== Los sistemas electoraus ===

{{veire|Sistema electorau}}

Los [[sistema electorau|sistemas electoraus]] forman lo mecanisme centrau de las [[democracia representativa|democracias representativas]]. Permèton de traduire las preferéncias dels ciutadans en poder politic. Son destriats :
* los sistemas majoritaris que donan la victòria au candidat aient ganhat lo maximom de sufragis.
* los sistemas proporcionaus que despartisson lo nombre d'elegits en foncion dau nombre de sufragis.
* de sistemas mixtes pòion assajar de mesclar los dos sistemas
Los diferents aprochis an d'efiechs prigonds sus la natura dau sistema partisan, l'estabilitat governamentala e la representativitat de las institucions. D'un biais generau, los sistemas proporcionaus son mai representatius, mas son mens estables car necessitan la mesa en plaça de coalicions mai importantas per dirigir lo païs&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Emeri e Jean-Marie Cotteret, ''Les systèmes électoraux'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1985.&lt;/ref&gt;.

=== Los parlaments e las assemblaas ===

{{veire|Parlament}}

Lo [[parlament]] es l'institucion centrala de la [[democracia representativa]]. Es un organe, elegit directament o indirectament per los ciutadans, qu'es encharjat de votar las leis, de contrarotlar l'executiu e de representar la diversitat de las opinions politicas de la [[societat]]. Los parlaments modernes son generalament compausats d'una o de doas chambras. Dins lo prumier cas, aquò permet d'assegurar una bòna representativitat de la populacion. Los parlaments bicameraus son pasmens sovent privilegiats dins los estats estenduts ont es necessari d'assegurar un equilibri entre la representacion de la populacion generala e aquela de las entitats territòrialas.

=== Los partits politics ===

{{veire|Partit politic}}

Los [[partit politic|partits politics]] son los actors centraus de la democracia representativa moderna. Son d'organizacions destinaas a conquistar e gerir lo poder politic per metre en plaça una politica confòrma a un programa. Asseguran de foncions essencialas dins la vida politica actuala que permèton d'agregar las preferéncias politicas, de recrutar e de formar d'eleits politics, d'estructurar lo debat public e d'organizar la competicion electorala&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Offerlé, ''Les partis politiques'', coll. « Que sais-je ? » (n° 2376), 1987.&lt;/ref&gt;. Pasmens, lor legitimat es mai e mai contestaa per los ciutadans. Aquò mena a l'aparicion de movements ibrids, intermediaris entre lo partit tradicionau e lo movement de massa ([[Podemos]] en [[Espanha]], [[En Marche]] o [[La France Insoumise]] en [[França]]).

=== La justícia constitucionala ===

{{veire|Drech constitucionau}}

Lo [[drech constitucionau]] jòga un ròtle mai e mai important dins las democracias contemporaneas. D'efiech, permet a las corts e als conseus constitucionaus de contrarotlar la conformitat de las leis per rapòrt a la [[constitucion]] e de protegir los drechs fondamentaus. Es ansin una proteccion eficaça còntra los abús d'una majoritat donaa. Pasmens, son desvolopament entraïna de questions quant a la legitimitat democratica d'aqueu contrarotle qu'es generalament exercit per de magistrats non elegits.

=== Los mèdias e l'espaci public ===

{{veire|Premsa}}

La [[libertat de la premsa]] e l'existéncia d'un espaci public pluralista constituïsson de condicions indispensablas au foncionament de la democracia. Los mèdias tènon un ròtle fondamentau dins l'informacion dels ciutadans, la mesa en debat de las questions politicas e lo contrarotle dau poder. Aquò justifica generalament l'existéncia de leis especificas protegissent la [[premsa]], subrenomaa « lo quatren poder », còntra las intervencions dels autres poders. Pasmens, aqueu pilar de la democracia moderna es mai e mai menaçat per la concentracion dels mèdias entre las mans d'interès economics privats, per la logica de l'audimat e, mai recentament, per la revolucion numerica e lo desvolopament de las rets socialas. La qualitat de l'informacion disponibla es ansin vengüa una question centrala dins mai d'un païs.

== Los defís contemporaneus ==

=== La montaa dau populisme ===

{{veire|Populisme}}

Dins son sens mai moderne, lo [[populisme]] designa un estile politic fondat sus l'oposicion entre un pòple vist coma pur e vertuós e un eleit considerat coma corromput e illegitime e sus la revendicacion d'una democracia mai directa e mai autentica còntra de mediacions institucionalas jutjaas defalhentas. Pòt prendre de formas de drecha ([[nacionalisme|nacionalista]], [[xenofobia|xenofoba]], autoritària, etc.) o de senestra (anti-oligarchica, redistributritz, etc.). Los teorians son partejats quant a son interpretacion. Per exemple, [[Ernesto Laclau]] ([[1935]]-[[2014]]) ne'n prepausèc una vision positiva inerenta a tota construccion democratica mentre que de pensaires coma [[Jan-Werner Müller]] (naissut en [[1970]]) lo definisson coma una menaça fondamentala per la [[democracia liberala]] en rason de son refús dau pluralisme. Ansin, lo populisme es una escomessa fòrça discutia dins las democracias contemporaneas.

=== La crisi de la representacion ===

La question de la representativitat politica dels elegits es una autra question greva per las democracias representativas actualas. Es la consequéncia de factors multiples coma l'alunhament entre los elegits e los ciutadans ordinaris, la tecnocratizacion de las discussions politicas, l'escart entre las preferéncias e los interès dels ciutadans e las decisions efectivament presas per lors representants o l'influéncia de grops de pression e dels mercats financiers. Entraïna una abstencion electorala mai e mai importanta, una abséncia d'interès per los actors tradicionaus de la vida politica ([[partit politic|partits]], [[sindicat]]s, etc.) e una desfisança envèrs las institucions o los eleits politics. Aquela crisi de la representacion a d'efiechs importants sus la vida politica que redutz generalament lo sosten portat als partits tradicionaus e favoriza la montaa de movements radicaus (e pas totjorn democratics).

=== Las rets socialas e la desinformacion ===

La [[revolucion numerica]] e lo desvolopament de las rets socialas an fòrça transformat l'espaci public democratic despuei los [[ans 2010]]. D'un caire, an permés una democratizacion de l'accès a l'informacion e a l'expression publica, çò que permetèc a de grops marginalizats d'accedir a una certana visibilitat politica. Pasmens, d'autre caire, las rets socialas an favorizat la fragmentacion de l'espaci public, la difusion massisa de desinformacion, la manipulacion de l'opinion per d'actors interiors o exteriors e una polarizacion creissenta de las discussions politicas. La regulacion d'aquelos mèdias es ansin vengüa una question centrala per l'organizacion dau debat public au sen de las democracias modernas.

=== Las inegalitats economicas ===

Las inegalitats economicas son una menaça anciana per lo foncionament correcte d'institucions democraticas. D'efiech, la concentracion de las richessas engendra una concentracion dau poder politic que los actors economics mai poderós dispausan de mejans considerables per influenciar las decisions politicas au detriment de la màger part dau còrs civic (finançament de movements politics, contrarotle de mèdias, ''lobbying'', etc.). Dins mai d'un païs, existisson de reglas minimalas per reduire l'influéncia de las classas mai aisaas. Pasmens, aquelas legislacions son sovent limitaas e la question financiera es ansin vengüa un element centrau de las campanhas politicas dins fòrça païs. Los [[USA|Estats Units]] son un exemple caracteristic.

=== La question dels enjòcs globaus ===

La democracia moderna es apareissua dins lo quadre de l'Estat-Nacion sobeiran. Pasmens, un nombre mai e mai important d'enjòcs politics fondamentaus (chambiament climatic, regulacion financiera, migracions, pandemias, etc.) passan las frontieras nacionalas e necessitan la mesa en plaça de politicas internacionalas per èsser tractats d'un biais eficaç. Aquò es a l'origina de questions e de debats entre la logica democratica nacionala e la necessitat d'una governança mondiala o d'una democratizacion de las institucions internacionalas existentas. Pasmens, en mai dels problemas relatius a una tala transformacion de la democracia actuala, se pausa egalament la question dau risc de tecnocratizacion e d'alunhament de tota institucion supranacionala.

== Las criticas de la democracia ==

=== Las criticas conservatritz ===

Las criticas [[conservatisme|conservatritz]] de la democracia son relativament ancianas. Tre lo segle XVIII, [[Edmund Burke]] ([[1729]]-[[1797]]), considerat coma un dels paires dau conservatisme moderne, reprochava a la [[Revolucion Francesa]] d'aver destruch las tradicions e las institucions eiretaas de l'Ancian Regime qu'avián assegurat l'estabilitat sociala dau reiaume durant de segles. Dins ''De la Democracia en America'', [[Alexis de Tocqueville]] ([[1805]]-[[1859]]) formulèc una critica mai nuançaa, mas mai prigonda. Segon eu, la democracia èra inevitabla, mas conteniá lo risc intrinsec de la « tirania de la majoritat » e dau « despotisme doç ». Chau donc empachar la formacion d'un [[Estat]] tutelari capable de prendre en charja la vida dels individús au detriment de lor libertat e de lor autonòmia. Los corrents conservators modernes son donc sovent favorables a la democracia liberala, mas s'opausan frequentament a la democracia sociala.

=== Las criticas marxistas e socialistas ===

La critica [[marxisme|marxista]] e [[comunisme|socialista]] de la democracia liberala forma un important pan de la pensaa politica dels segles XIX e XX. Segon ela, la democracia liberala es unicament una democracia formala destinaa a escondre la dominacion politica e economica de la [[borgesiá]] sus la societat. Ansin, lo [[sufragi universau]] e l'egalitat [[drech|juridica]] permetrián pas a las classas popularas, afeblias per las inegalitats economicas, de participar d'un biais vertadier a las institucions o d'aver un poder reau sus lors condicions de vida. Los marxistas considèran donc l'Estat democratic borgés coma un arbitre favorable als interès de la borgesiá e la democracia vertadiera exigiriá una transformacion radicala dels rapòrts economics.

=== Las criticas elitistas ===

Las criticas elitistas de la democracia foguèron principalament formulaa per de teoricians coma [[Vilfredo Pareto]] ([[1848]]-[[1923]]), [[Gaetano Mosca]] ([[1858]]-[[1941]]) e [[Robert Michels]] ([[1876]]-[[1936]]). Segon elas, totas las societats son en realitat dirigias per una minoritat organizaa (un eleit o una classa politica). Dins aqueu quadre, la democracia ven alora un [[mitologia|mite]] [[ideologia|ideologic]] destinat a legitimar aquela dominacion inevitabla. Per descriure aqueu fenomene, Michels formulèc una « lei de l'oligarchia » : totas las organizacions, comprés los movements democratics, son pauc a cha pauc dominaas per una [[oligarchia]] dirigenta. Aquelas criticas son sovent associaas a de discors conservators o autoritaris. Pasmens, pausan de questions sus los limits estructuraus de las democracias actualas.

=== Las criticas postmodernas e postcolonialas ===

Per los pensaires postmodernes e postcoloniaus, la democrocia liberala es un sistema politic estachat a l'Occident. Sa formacion seriá lo resultat d'una exclusion de las [[femna]]s, de las classas popularas, dels [[colonialisme|colonizats]] e, mai generalament, dels non-Europeus. Son universalisme seriá alora la consequéncia d'un particularisme occidentau presentat coma universau. D'autors coma [[Achille Mbembe]] (naissut en [[1957]]) o [[Dipesh Chakrabarty]] (naissut en [[1948]]) prepausan donc de pensar de sistemas democratics a partir d'experiéncias e de tradicions non europeas. A l'ora d'aüra, los resultats son encara limitats e fòrça regimes supausadament fondats sus de tradicions democraticas non occidentalas son de regimes [[dictatura|dictatoriaus]]. De lor caire, las teoricianas [[feminisme|femenistas]] insistisson sus l'exclusion de las femnas de la vida publica democratica e sus la desvaloracion de l'esfera privaa e dau trabalh domestic.

== Eiretatge e actualitat ==

Après un long periòde d'expansion durant la segonda mitat dau segle XX, la democracia coneisse una fasa de reculament despuei los [[ans 2010]]. Lo fenomene tocha tant las democracias emergentas en [[Africa]], en [[Asia]] e en [[America Latina]] que las democracias ben establias en [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]]. Se manifèsta per un afebliment de l'[[Estat de drech]], una reduccion de las libertats civilas, una concentracion dau poder executiu, una aumentacion de las inegalitats economicas e una degradacion de la qualitat dau debat public e de las eleccions. Aquò pren sovent la forma d'una montaa de movements [[populisme|populistas]] susceptibles d'accedir au poder ([[Donald Trump]], [[Javier Milei]], etc.), mas pòt pereu entraïnar una presa dau poder per una junta militara ([[Mali]], [[Nigèr]], etc.), un còp d'Estat institucionau ([[Bolívia]], etc.) o una transformacion dau quadre constitucionau ([[Veneçuèla]], etc.).

De mai, una transicion democratica es un procediment que permet de transformar un regime autoritari en democracia. Es sovent un procediment long, fragile e reversible que sa capitaa necessita la combinason de plusors factors (acòrdi dels eleits politics sus las reglas dau jòc democratic, existéncia d'una societat civila activa e organizaa, volontat populara favorabla a las valors democraticas, contexte economic favorable, etc.). L'abséncia d'un factor pòt menar a una transicion incompleta susceptible de menar a la formacion d'un regime ibrid o a una regression autoritària. L'exemple [[Tunisia|tunisian]] illustra aquelas dificultats. Après una revolucion populara en [[2011]], un regime democratic se formèc dins lo païs. Pasmens, foguèc pauc a cha pauc minat per de divisions au sen de l'eleit e per una situacion economica complicaa. Ansin, en [[2021]], lo president [[Kaïs Saïed]] posquèc suspendre las activitats dau govern e dau parlament e tornar establir un regime [[autocracia|autocratic]].

Pasmens, maugrat sas crisis e sos limits, la democracia demòra l'orizont normatiu dominant de la pensaa politica moderna que sa legitimitat es fondaa sus l'idea simpla, mas poderosa, que ges d'autoritat [[Homo sapiens|umana]] pòt pretendre governar d'autres òmes sensa lor consentiment.

== Annexas ==

=== Ligams internes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Hannah Arendt|Arendt (Hannah)]].
* [[Aristòtel]].
* [[Atenas]].
* [[Ciceron]].
* [[Ciutadanatge]].
* [[Clistenes]].
* [[Constitucion]].
* [[Dictatura]].
* [[Drech]].
* [[Estat]].
* [[Estat de drech]].
* [[Filosofia]].
* [[Jürgen Habermas|Habermas (Jürgen)]].
* [[Thomas Hobbes|Hobbes (Thomas)]].
* [[Thomas Jefferson|Jefferson (Thomas)]].
* [[Ernesto Laclau|Laclau (Ernesto)]].
* [[Liberalisme]].
* [[John Locke|Locke (John)]].
* [[James Madison|Madison (James)]].
* [[John Stuart Mill|Mill (James Stuart)]].
* [[Parlament]].
* [[Partit politic]].
* [[Pericles]].
* [[Politica]].
* [[John Rawls|Rawls (John)]].
* [[Republica]].
* [[Revolucion Francesa]].
* [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau (Jean-Jacques)]].
* [[Separacion dels poders]].
* [[Emmanuel-Joseph Sieyès|Sieyès (Emmanuel-Joseph)]].
* [[Sistema electorau]].
* [[Tirania]].
* [[Alexis de Tocqueville|Tocqueville (Alexis de)]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Politica]]
[[Categoria:Filosofia]]</text>
      <sha1>scpr2pgprzaxt4pi3nb37ddl42rlzsq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497116</id>
      <parentid>2497107</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T18:28:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* La justícia constitucionala */</comment>
      <origin>2497116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38829" sha1="ev6b85rdzm9ep2y94j81ild5bdwb3vi" xml:space="preserve">{{Dialècte Vivaroaupenc}}
{{1000 fondamentals}}

La '''democracia''', dau [[grec]] ancian ''dêmokratía'', compausat de ''dèmos'' (« pòple ») e ''kratos'' (« poder »), designa literalament lo « govern dau pòple ». Constituís un dei conceptes [[politica|politics]] mai fondamentaus e mai discutit de l'[[istòria]] de la pensaa [[Homo sapiens|umana]]. Dins son sens mai generau, designa un regime [[Politica|politic]] fondat sus l'exercici dau poder per lo pòple, siá directament siá indirectament per lo mejan de representents elegits, dins lo quadre de reglas assegurant las [[Dreches de l'Òme|libertats fondamentalas]] e l'egalitat [[drech|juridica]] dels [[ciutadanatge|ciutadans]]. Naissua durant l'[[Antiquitat]] [[Grècia antica|Greca]], teorizaa per los [[filosofia|filosòfes]] de las [[Segle de las Lutz|Lutz]] e consacraa per las grandas [[revolucion|revolucions]] dels segles XVIII e XIX, la democracia s'es impausaa pendent lo segle XX coma lo regime de referéncia a l'eschala mondiala, tot en demorant un objecte de contestacion, de reinterpretacion e de crisi permanenta. Aüra, curbe una importanta diversitat de formas institucionalas, de tradicions intellectualas e de practicas politicas. Pasmens, se tròba confrontaa a de defís majors coma lo desvolopament de las inegalitats socialas, lo [[Cambiament climatic|chambiament climatic mondiau]], la crisi de la representacion, lo desvolopament dau [[populisme]] e la generalizacion de la [[desinformacion]].

== Originas e istòria de la democracia ==

=== La democracia atenenca ===

[[Fichièr:Pericles Pio-Clementino Inv269.jpg|thumb|right|[[Pericles]], figura centrala de la [[democracia atenenca]].]]

{{veire|Atenas}}

Es a [[Atenas]], a la fin dau [[segle VI avC]], que la democracia faguèc sa prumiera aparicion coma regime [[politica|politic]] explicitament nomat e teorizat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marie-Françoise Baslez, ''Histoire politique du monde grec antique'', Nathan, 1999, 316 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Mossé, ''Histoire d'une démocratie : Athènes des origines à la conquête macédonienne'', Seuil, coll. « Points Histoire», 1971.&lt;/ref&gt;. D'efiech, après una lonja crisi politicosociala, las reformas de [[Clistenes]], menaas a partir de [[-508|508 avC]], metèron en plaça las basas d'un sistema politic inedit en despartissent lo còrs civic segon una basa territòriala e en instaurant d'institucions fondaas sus la participacion directa dels [[ciutadanatge|ciutadans]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Lévêque e Pierre Vidal-Naquet, ''Clisthène l'Athénien'', Les Belles Lettres, 1974, 163 p.&lt;/ref&gt;. Sota [[Pericles]] ([[-495|495]]-[[-429|429 avC]]), la democracia atenenca agantèc l'apogeu de son poder. Sas institucions principalas èran l’''Ékklesía'', l'assemblaa de l'ensemble dels ciutadans encharjaa de discutir e de votar las [[lei]]s, la ''Boulé'' un conseu encharjat de preparar los trabalhs de l’''Ékklesía'' e l’''Eliaía'', un [[tribunau]] popular compausat de jurats chausits a l'azard.

Lo [[tiratge au sòrt]] jogava un ròtle central dins lo sistema [[Antenas|atenenc]] que permetiá d'assegurar una rotacion de las charjas e una egalitat de principi entre los ciutadans&lt;ref&gt;Dos principis fondamentaus de la democracia greca designavan aquela egalitat : l'isonomia (egalitat juridica) e l'isogoria (egalitat de paraula).&lt;/ref&gt;. Un sistema d'indemnizacion dels ciutadans permetiá pereu la participacion de ciutadans modestes a la vida politica. Aquela democracia directa demòra una referéncia intellectuala majora per lei teoricians de la democracia participativa moderna, mas aviá pasmens de limits considerables. D'efiech, lo [[Ciutadanetat|ciutadanatge]] i èra reservat als [[Òme|òmes]] liures naissuts de parents atenencs, l'[[esclavatge]] èra la basa d'una partia importanta de l'[[economia]] e los forestiers avián pas lo drech de participar a la vida politica de la ciutat.

=== La tradicion republicana romana ===

{{veire|Roma Antica}}

[[Roma Antica|Roma]] foguèc jamai una democracia au sens atenenc dau terme. Pasmens, la [[Republica Romana|tradicion republicana romana]] ([[-509|509]]-[[-27|27 avC]]) aguèc un ròtle important dins la formacion de la pensaa politica occidentala. Lo sistema republican roman combinava d'elements [[aristocracia|aristocratic]], coma un [[Senat roman|Senat]] dominat per los patricians, e d'elements democratics coma d'assemblaas popularas (''[[comices]]'') e de magistrats encharjats de defendre los interès dau pòple còntra los abús dels patricians ([[tribun de la pleba|tribuns de la pleba]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François Hinard, ''République romaine'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », Paris, 2000.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Richard Adam, ''Institutions et citoyenneté de la Rome républicaine'', Hachette supérieur, 1996, 160 p.&lt;/ref&gt;. La pensaa politica de [[Ciceron]] ([[-106|106]]-[[-43|43 avC]]) constituís la teorizacion principala dau regime [[republica|republican]]. Dins ''[[De Republica]]'', se prononcièc en favor de l'idea d'una [[constitucion]] mixta organizaa a l'entorn de principis [[monarquia|monarchics]], [[aristocracia|aristocratics]] e democratics per assegurar l'estabilitat dau regime e dau ben comun&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Viktor Pöschl, « Quelques principes fondamentaux de la politique de Cicéron », ''Comptes-rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres'', 131{{a}} annaa, n° 2,‎ 1987, pp. 340-350.&lt;/ref&gt;. Aquela concepcion de la [[republica]], fondaa sus la gestion de la « chausa publica », la [[separacion dels poders]], lo regne de la lei e la [[vertut]] civica, anava irrigar prefondament las reflexions dels [[Revolucion|revolucionaris]] [[França|francés]] e [[USA|estatsunidencs]] dau segle XVIII.

=== L'Edat Mejana e las prumieras formas de representacion modernas ===

L'[[Edat Mejana]] [[Euròpa|europeu]], dominat per la [[feudalitat]] e la [[Monarquia|monarchia]] de drech divin, foguèc pas un periòde democratic. Pasmens, d'institucions e de practicas medievalas pausèron las basas de la representacion politica moderna. Per exemple, las assemblaas d'Estats, achampant la [[noblessa]], lo [[clergat]] e lo Tèrç Estat, se desvolopèron dins mai d'un reiaume coma organes consultatius dau poder [[rei|reiau]]. En [[Anglaterra]], la ''[[Magna Carta]]'' de [[1215]] pausèc un principi fondamentau entre lo drech dau sobeiran de levar l'[[impòst]] e lo consentiment dels grands dau reiaume a acceptar aquel impòst&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Danny Danziger e John Gillingham, ''1215, the year of Magna Carta'', Hodder &amp; Stoughton general, Londres, 2003, 324 p.&lt;/ref&gt;. Aqueu texte amorçèc ansin la limitacion juridica dau poder reiau. En parallele, plusors [[vila]]s [[Itàlia|italianas]] de la fin de l'[[Edat Mejana]] ([[Venècia]], [[Gènoa]], [[Florença]], etc.) experimentèron de formas originalas de govern republican fondat sus la participacion d'una [[oligarchia]] de marchands e de nobles a la vida politica de la ciutat. Sovent fòrça complexas, las institucions d'aquelas [[Republica marchanda|republicas marchandas]] prefiguravan lo foncionament de las institucions representativas modernas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Boško I. Bojović, ''Raguse (Dubrovnik), entre l’Orient et l’Occident (XIIe – XVIIe siècle)'', París, De Boccard, 2011, 275 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Claude Hocquet, ''Venise au Moyen Âge'', París, Belles lettres, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Valeria Polonio, ''L'amministrazione della Res publica genovese fra tre e quattrocento'', Genòa, Società Ligure di Storia Patria, 1977.&lt;/ref&gt;.

=== Las revolucions democraticas dels segles XVII e XVIII ===

[[Fichièr:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789.jpg|thumb|right|[[Declaracion dels Drechs de l'Òme e dau Ciutadan]] de [[1789]].]]

Las grandas revolucions dels segles XVII e XVIII, eissias de las transformacions economicas e intellectualas dau [[Umanisme|movement umanista]] e de la [[Segle de las Lutz|filosofia de las Lutz]] foguèron l'eveniment decisiu a l'origina de la democracia moderna. La prumiera revolucion majora foguèc la [[Gloriosa Revolucion]] [[Anglatèrra|anglesa]] de [[1688]] que consacrèc la supremacia dau Parlament sus lo poder reiau e pausèc las basas d'una [[monarchia constitucionala]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Cottret, ''La Glorieuse Révolution d'Angleterre, 1688'', París, Gallimard, 2013.&lt;/ref&gt;. Un an mai tard, lo ''[[Bill of Rights]]'' assegurèc los [[Dreches de l'Òme|drechs fondamentaus]] dels subjectes de la corona e l'independéncia dau Parlament. La segonda revolucion centrala dau periòde foguèc l'[[Guèrra d'Independéncia deis Estats Units|insureccion estatsunidenca]]. D'efiech, aquela revolucion s'acompanhèc d'un important trabalh politic per legitimar l'[[independéncia]] dau païs e sa rompedura amb lo [[Reiaume Unit]]. La Declaracion d'Independéncia e la Constitucion dels [[USA|Estats Units]] afirmèron ansin lo principi de l'egalitat entre los òmes, l'existéncia de drechs inalienables (drech a la vida, drech a la [[libertat]], etc.) e organizèron una [[democracia representativa]] basaa sus la [[separacion dels poders]], lo [[federalisme]] e un sistèma d'equilibri entre las institucions destinat a empachar la [[tirania]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Lucas Kent Ogden, ''Uniting the States : A Commentary on the American Constitution'', 3{{a}} edicion, Norderstedt, 2015.&lt;/ref&gt;. Enfin, lo tresen eveniment centrau per l'emergéncia de la democracia moderna foguèc la [[Revolucion Francesa]] de [[1789]]. Proclamant los [[Declaracion dels Dreches de l'Òme e del Ciutadan|drechs de l'òme e dau ciutadan]] e l'abolicion dels [[Privilegi (feudalitat)|privilegis]] de l'[[Ancian Regim|Ancian Regime]], definiguèc los conceptes de nacion sobeirana, de ciutadanatge universau e d'egalitat civila&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lefebvre, ''La Révolution française'', París, Presses universitaires de France, 1989.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Biard (dir.), ''La Révolution française : une histoire toujours vivante'', París, Tallandier, 2009, 446 p.&lt;/ref&gt;.

=== L'extension dau sufragi ===

Lo segle XIX foguèc marcat per una extension progressiva, conflictuala e inegala dau sufragi. En [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]], lo drech de vòte, inicialament reservat als [[proprietat|proprietaris]] e als contribuidors mai riches ([[sufragi censier]]), foguèc pauc a cha pauc estendut a l'ensemble dels [[òme]]s adults dins lo corrent dau segle XIX. Lo drech de vòte de las [[Femna|femnas]] foguèc reconoissut mai tardivament, principalament durant la prumiera mitat dau segle XX.

=== Consolidacion e crisi de la democracia ===

Despuei lo començament dau segle XX, la democracia a conoissut mai d'una crisi greva. La prumiera foguèc lo desvolopament dau [[faissisme]] en [[Itàlia]] e en [[Alemanha]] que constituissèc una remesa en causa radicala de las valors democraticas [[liberalisme|liberalas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Milza e Serge Berstein, ''Le Fascisme italien, 1919-1945'', Le Seuil, 1980.&lt;/ref&gt;. La segonda foguèc la longa confrontacion amb lo [[comunisme]] [[URSS|sovietic]] durant la [[Guerra Freja]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert O. Paxton e Julie Hessler, ''L'Europe au XXème siècle'', Taillandier, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' André Fontaine, ''La Tâche Rouge'', Éditions de la Martinière, 2004.&lt;/ref&gt;. Dins los dos cas, la democracia liberala, basaa sus una economia [[capitalisme|capitalista]], sortissèc renforçaa dau conflicte. La chausida d'institucions democraticas per las [[colonialisme|colonias]] [[africa]]nas e [[asia]]ticas vengüas independentas dins lo corrent dels [[ans 1950]]-[[ans 1960|1960]] foguèc un autre argument en favor de la democracia. Pasmens, despuei los [[ans 1980]]-[[ans 1990|1990]], son apareissuts de regimes autoritaris e arbitraris que mantènon formalament un quadre democratic. Aquò es a l'origina de la crisi actuala de la democracia que son foncionament es pauc a cha pauc minat per aquelas derivas. Lo desvolopament de las inegalitats socialas, especialament au sen dels païs neoliberaus, es un autre problema greu que favoriza la montaa dau populisme e, mai generalament, de movements antidemocratics.

== Los fondaments teorics ==

=== La sobeiranetat populara ===

{{veire|Sobeiranetat populara}}

Lo principi de [[sobeiranetat populara]] constituís lo fondament [[filosofia|filosofic]] de basa de totas las concepcions democraticas dau poder politic. Afirma que lo poder legitime emana unicament dau pòple e pòt unicament èsser exercit en son nom e a son profiech. Aqueu principi s'opausa a tota teoria dau poder fondaa sus la transcendéncia [[Dieu|divina]], la [[tradicion]] ereditària o la superioritat naturala d'una [[aristocracia]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] ([[1712]]-[[1778]]) ne'n donèc una definicion precisa, e relativament radicala, dins son obratge ''Du Contrat social'' publicat en [[1762]]. Segon eu, la sobeiranetat residís dins la « volontat generala » qu'es l'expression de l'interès comun dau còrs politic, nocion diferenta de la simpla addicion de las volontats individualas. Aquela volontat generala es inalienabla e indivisibla. Segon Rousseau, adversari de la representacion politica, deu èsser exercia directament per lo pòple sobeiran&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert Derathé, ''Jean-Jacques Rousseau et la politique de son temps'', Presses Universitaires de France, 1950.&lt;/ref&gt;.

=== Lo contracte sociau ===

{{veire|Contracte sociau}}

La teoria dau contracte sociau constituís un autre quadre [[filosofia|filosofic]] important per legimitar lo poder politic democratic. L'idea es eissia de la pensaa de [[Thomas Hobbes]] ([[1588]]-[[1679]]) qu'imaginèc, dins lo ''Leviathan'' de [[1651]], un contracte sociau absolutista presentat coma abandon de la [[libertat naturala]] en eschambi d'una seguretat asseguraa per un sobeiran omnipotent&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Anne-Laure Angoulvent, ''Hobbes ou la crise de l'État baroque'', París, Presses Universitaires de France, 1992, 256 p.&lt;/ref&gt;. Rapidament, los [[Sègle dei Lutz|filosòfes de las Lutz]] donèron un aspecte [[liberalisme|liberau]] au concepte. Per exemple, dins sos ''Dos Tractats dau Govern Civiu'' de [[1689]], [[John Locke]] ([[1632]]-[[1704]]) ne'n prepausèc una forma novela fondaa sus la proteccion dels drechs naturaus a la vida, a la [[libertat]] e a la [[proprietat]]. Lo consentiment dels governats e lo drech dau pòple de resistir a un govern [[tirania|tiranic]] i venguèron la fònt novela de la legitimitat de l'[[Estat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Michael P. Zuckert, ''Launching Liberalism: On Lockean Political Philosophy'', Lawrence, University Press of Kansas, 2002.&lt;/ref&gt;. Puei, au segle seguent, [[Montesquieu]] ([[1689]]-[[1755]]), completèc aquelas concepcions en desvolopant la teoria de la [[separacion dels poders]] coma proteccion còntra la [[tirania]]. Aquò li permetèc de pausar las basas institucionalas de la democracia liberala moderna&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Louis Althusser, ''Montesquieu, la politique et l'histoire'', París, Presses Universitaires de France, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Domenico Felice, ''Oppressione e libertà. Filosofia e anatomia del dispotismo nell'Esprit des lois di Montesquieu'', Pisa, ETS, 2000.&lt;/ref&gt;.

=== La separacion dels poders ===

{{veire|Separacion dels poders}}

La [[separacion dels poders]] constituís un principi institucionau fondamentau de la democracia liberala moderna. Designa la distribucion de las foncions dau poder politic entre d'organes distints e independents :
* lo [[poder legislatiu]] encharjat de votar las leis.
* lo [[poder executiu]] encharjat d'aplicar las leis.
* lo [[poder judiciari]] encharjat d'interpretar e de sancionar las [[infraccion]]s.
Aquela separacion permet d'empachar la concentracion dau poder entre las mans d'una persona o d'un organe unic, condicion prumiera de la [[tirania]] segon [[Montesquieu]].

=== Los drechs fondamentaus e l'Estat de drech ===

{{veire|Drechs fondamentaus|Estat de drech}}

Lo principi majoritari es pas l'unica basa de la democracia liberala moderna. D'efiech, los regimes democratics actuaus asseguran pereu lo respecte dels drechs fondamentaus dels individús e de las minoritats còntra los abús eventuaus de la majoritat. Lo regime de l'[[Estat de drech]] designa ansin lo concepte d'un poder politic somés au drech e d'una comunautat de ciutadans juridicament egaus. Los drechs fondamentaus constituïsson los limits qu'una majoritat democratica pòt pas franquir sensa abandonar la natura democratic dau regime. Son generalament devesits en dos ensembles regardant los drechs politics de basa ([[libertat d'expression]], [[libertat d'opinion]], drech a un procès equitable, etc.) e los drechs sociaus (drech a la [[proprietat]], [[drech au trabalh]], etc.)&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Xavier Dupré de Boulois, ''Droits et libertés fondamentaux'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Licence », 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Dubey, ''Droit fondamentaux : Libertés, garanties de l’État de droit, droits sociaux et politiques'', vol. II, Basilèa, Helbing Lichtenhahn, 2017, 1264 p.&lt;/ref&gt;.

=== Democracia directa e democracia representativa ===

{{veire|Democracia directa|Democracia representativa}}

La [[democracia directa]] designa una forma de democracia onte los ciutadians exercisson lo poder eles meteisses, sensa intermediari. Èra lo modele de la democracia [[Atenas|atenenca]] e demòra una referéncia per los partisans d'una [[democracia participativa]] radicala. La [[democracia representativa]] es fondaa sus l'eleccion de representants per lo còrs civic. Aquelos elegits son encharjats d'exercir lo poder au nom de l'ensemble dels ciutadans. Es lo modele dominant de las democracias modernas. Son principi foguèc teorizat per [[Emmanuel-Joseph Sieyès]] ([[1748]]-[[1836]]) que diferencièc la [[nacion]] [[Sobeiranetat|sobeirana]], detenéira dau poder [[constitucion|constituent]], e sos representants elegits, detenèires dau poder constituït. La tension entre democracia directa e democracia representativa es un element centrau de l'istòria de la pensaa democratica. De formas modernas de democracia semi-directa assajan ansin de combinar los avantatges dels dos modeles amb l'utilizacion dau [[referendum]], de vòtes de revocacion dels elegits o de vòtes basats sus d'iniciativas popularas.

== Los modeles e las formas de democrcia ==

=== La democracia liberala ===

{{veire|Democracia liberala}}

La [[democracia liberala]] es lo modele predominant dins las societats occidentalas contemporaneas. Combina lo principi democratic de la [[sobeiranetat populara]] amb los principis [[liberalisme|liberaus]] de la proteccion dels [[drechs fondamentaus|drechs individuaus]], de la [[separacion dels poders]] e de l'[[Estat de drech]]. Se caracteriza per d'[[eleccion]]s liuras e regularas au [[sufragi universau]], per la pluralitat dels [[partit politic|partits politics]], per la libertat de la [[premsa]], per l'independéncia de la [[justícia]] e per la proteccion de las minoritats&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Francis-Paul Bénoit, ''La démocratie libérale'', París, Presses Universitaires de France, 1978.&lt;/ref&gt;. Aqueu modele foguèc mai que mai teorizat per [[John Stuart Mill]] ([[1806]]-[[1873]]) dins ''Consideracions sus lo Govern Representatiu'' de [[1861]] onte se prononcièc en favor d'un regime democratic organizat a l'entorn de las ideas de representativitat, de debat public e de formacion d'una opinion esclairaa.

=== La democracia sociala ===

{{veire|Democracia sociala}}

La [[democracia sociala]] designa un modele qu'accèpta las institucions de la [[democracia liberala]], mas qu'insistís sus la necessitat de reduire las inegalitats economicas e socialas per arribar a una democracia politica reala e non formala. Es fondaa sus l'idea que la libertat e l'egalitat politicas an ges de sens quand s'acompanhan pas d'un niveu minimom d'egalitat economica e sociala. Es a l'origina de la nocion d'[[Estat-providénçia]] basat sus la redistribucion fiscala, los [[servici public|servicis publics]] universaus e la proteccion sociala&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François-Xavier Merrien, ''L'État-providence'', Presses Universitaires de France, 1998.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Gøsta Esping-Andersen, ''Les trois mondes de l'État-providence : Essai sur le capitalisme moderne'', Presses universitaires de France, coll. « Le Lien social », 2007.&lt;/ref&gt;.

=== La democracia participativa ===

{{veire|Democracia participativa}}

La [[democracia participativa]] designa un ensemble de practicas e de teorias destinaas a aprigondir e alarjar la participacion dels ciutadans a la vida politica. Es basaa sus l'idea que la legimitat democratica exigissi una implicacion activa dels ciutadans dins la deliberacion e la presa de decision politica. D'experiéncias concretas coma lo budget participatiu de [[Porte Alegre]] en [[Brasil]] o las assemblaas ciutadanas localas son d'illustracions d'aquela forma de democracia.

=== La democracia constitucionala ===

{{veire|Democracia constitucionala}}

La [[democracia constitucionala]] designa un regime caracterizat per un poder democratic enquadrat e limitat per una [[constitucion]] assegurant los drechs fondamentaus e organizant la [[separacion dels poders]]. La justícia constitucionala, incarnaa per de corts o de conseus constitucionalas, jòga un ròtle centrau dins aqueu modele en exercissent un contraròtle sus la conformitat de las leis a la constitucion. Aquò permet de protegir los drechs fondamentaus còntra los abús eventuaus dau legislator majoritari. Pasmens, aqueu modele entraïna una tension importanta entre lo principi democratic de la sobeiranetat de la majoritat e lo principi liberau de la proteccion dels drechs de la majoritat.

=== Las democracias illiberalas e los regimes ibrids ===

{{veire|Democracia illiberala|Regime ibrid}}

Despuei los [[ans 1990]], la [[sciéncia politica]] a desvolopat de conceptes per designar los regimes qu'empruntant de formas institucionalas de la democracia (eleccions, parlament, constitucion, etc) tot en violant sos principis fondamentaus en impausant de limits non justificats a las libertats fondamentalas o en suprimissent la separacion dels poders. Lo terme « democracia illiberala » es ansin sovent adoptat per descriure aquelos regimes ([[Russia]] de [[Vladimir Putin]], [[Ongria]] de [[Viktor Orban]], [[Turquia]] de [[Recep Tayyip Erdogan]], etc.). Lo terme « regime ibrid » designa pusleu de sistemas politics intermediaris entre la democracia vertadiera e l'autoritarisme. Lo [[Marròc]] o lo [[Bangladèsh]] dels [[ans 2020]] son d'exemples d'aqueu tipe de regime.

== Las institucions democraticas ==

=== Los sistemas electoraus ===

{{veire|Sistema electorau}}

Los [[sistema electorau|sistemas electoraus]] forman lo mecanisme centrau de las [[democracia representativa|democracias representativas]]. Permèton de traduire las preferéncias dels ciutadans en poder politic. Son destriats :
* los sistemas majoritaris que donan la victòria au candidat aient ganhat lo maximom de sufragis.
* los sistemas proporcionaus que despartisson lo nombre d'elegits en foncion dau nombre de sufragis.
* de sistemas mixtes pòion assajar de mesclar los dos sistemas
Los diferents aprochis an d'efiechs prigonds sus la natura dau sistema partisan, l'estabilitat governamentala e la representativitat de las institucions. D'un biais generau, los sistemas proporcionaus son mai representatius, mas son mens estables car necessitan la mesa en plaça de coalicions mai importantas per dirigir lo païs&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Emeri e Jean-Marie Cotteret, ''Les systèmes électoraux'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1985.&lt;/ref&gt;.

=== Los parlaments e las assemblaas ===

{{veire|Parlament}}

Lo [[parlament]] es l'institucion centrala de la [[democracia representativa]]. Es un organe, elegit directament o indirectament per los ciutadans, qu'es encharjat de votar las leis, de contrarotlar l'executiu e de representar la diversitat de las opinions politicas de la [[societat]]. Los parlaments modernes son generalament compausats d'una o de doas chambras. Dins lo prumier cas, aquò permet d'assegurar una bòna representativitat de la populacion. Los parlaments bicameraus son pasmens sovent privilegiats dins los estats estenduts ont es necessari d'assegurar un equilibri entre la representacion de la populacion generala e aquela de las entitats territòrialas.

=== Los partits politics ===

{{veire|Partit politic}}

Los [[partit politic|partits politics]] son los actors centraus de la democracia representativa moderna. Son d'organizacions destinaas a conquistar e gerir lo poder politic per metre en plaça una politica confòrma a un programa. Asseguran de foncions essencialas dins la vida politica actuala que permèton d'agregar las preferéncias politicas, de recrutar e de formar d'eleits politics, d'estructurar lo debat public e d'organizar la competicion electorala&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Offerlé, ''Les partis politiques'', coll. « Que sais-je ? » (n° 2376), 1987.&lt;/ref&gt;. Pasmens, lor legitimat es mai e mai contestaa per los ciutadans. Aquò mena a l'aparicion de movements ibrids, intermediaris entre lo partit tradicionau e lo movement de massa ([[Podemos]] en [[Espanha]], [[En Marche]] o [[La France Insoumise]] en [[França]]).

=== La justícia constitucionala ===

{{veire|Drech constitucionau}}

Lo [[drech constitucionau]] jòga un ròtle mai e mai important dins las democracias contemporaneas. D'efiech, permet a las corts e als conseus constitucionaus de contrarotlar la conformitat de las leis per rapòrt a la [[constitucion]] e de protegir los drechs fondamentaus. Es ansin una proteccion eficaça còntra los abús d'una majoritat donaa. Pasmens, son desvolopament entraïna de questions quant a la legitimitat democratica d'aqueu contrarotle qu'es generalament exercit per de [[Magistrat|magistrats]] non elegits.

=== Los mèdias e l'espaci public ===

{{veire|Premsa}}

La [[libertat de la premsa]] e l'existéncia d'un espaci public pluralista constituïsson de condicions indispensablas au foncionament de la democracia. Los mèdias tènon un ròtle fondamentau dins l'informacion dels ciutadans, la mesa en debat de las questions politicas e lo contrarotle dau poder. Aquò justifica generalament l'existéncia de leis especificas protegissent la [[premsa]], subrenomaa « lo quatren poder », còntra las intervencions dels autres poders. Pasmens, aqueu pilar de la democracia moderna es mai e mai menaçat per la concentracion dels mèdias entre las mans d'interès economics privats, per la logica de l'audimat e, mai recentament, per la revolucion numerica e lo desvolopament de las rets socialas. La qualitat de l'informacion disponibla es ansin vengüa una question centrala dins mai d'un païs.

== Los defís contemporaneus ==

=== La montaa dau populisme ===

{{veire|Populisme}}

Dins son sens mai moderne, lo [[populisme]] designa un estile politic fondat sus l'oposicion entre un pòple vist coma pur e vertuós e un eleit considerat coma corromput e illegitime e sus la revendicacion d'una democracia mai directa e mai autentica còntra de mediacions institucionalas jutjaas defalhentas. Pòt prendre de formas de drecha ([[nacionalisme|nacionalista]], [[xenofobia|xenofoba]], autoritària, etc.) o de senestra (anti-oligarchica, redistributritz, etc.). Los teorians son partejats quant a son interpretacion. Per exemple, [[Ernesto Laclau]] ([[1935]]-[[2014]]) ne'n prepausèc una vision positiva inerenta a tota construccion democratica mentre que de pensaires coma [[Jan-Werner Müller]] (naissut en [[1970]]) lo definisson coma una menaça fondamentala per la [[democracia liberala]] en rason de son refús dau pluralisme. Ansin, lo populisme es una escomessa fòrça discutia dins las democracias contemporaneas.

=== La crisi de la representacion ===

La question de la representativitat politica dels elegits es una autra question greva per las democracias representativas actualas. Es la consequéncia de factors multiples coma l'alunhament entre los elegits e los ciutadans ordinaris, la tecnocratizacion de las discussions politicas, l'escart entre las preferéncias e los interès dels ciutadans e las decisions efectivament presas per lors representants o l'influéncia de grops de pression e dels mercats financiers. Entraïna una abstencion electorala mai e mai importanta, una abséncia d'interès per los actors tradicionaus de la vida politica ([[partit politic|partits]], [[sindicat]]s, etc.) e una desfisança envèrs las institucions o los eleits politics. Aquela crisi de la representacion a d'efiechs importants sus la vida politica que redutz generalament lo sosten portat als partits tradicionaus e favoriza la montaa de movements radicaus (e pas totjorn democratics).

=== Las rets socialas e la desinformacion ===

La [[revolucion numerica]] e lo desvolopament de las rets socialas an fòrça transformat l'espaci public democratic despuei los [[ans 2010]]. D'un caire, an permés una democratizacion de l'accès a l'informacion e a l'expression publica, çò que permetèc a de grops marginalizats d'accedir a una certana visibilitat politica. Pasmens, d'autre caire, las rets socialas an favorizat la fragmentacion de l'espaci public, la difusion massisa de desinformacion, la manipulacion de l'opinion per d'actors interiors o exteriors e una polarizacion creissenta de las discussions politicas. La regulacion d'aquelos mèdias es ansin vengüa una question centrala per l'organizacion dau debat public au sen de las democracias modernas.

=== Las inegalitats economicas ===

Las inegalitats economicas son una menaça anciana per lo foncionament correcte d'institucions democraticas. D'efiech, la concentracion de las richessas engendra una concentracion dau poder politic que los actors economics mai poderós dispausan de mejans considerables per influenciar las decisions politicas au detriment de la màger part dau còrs civic (finançament de movements politics, contrarotle de mèdias, ''lobbying'', etc.). Dins mai d'un païs, existisson de reglas minimalas per reduire l'influéncia de las classas mai aisaas. Pasmens, aquelas legislacions son sovent limitaas e la question financiera es ansin vengüa un element centrau de las campanhas politicas dins fòrça païs. Los [[USA|Estats Units]] son un exemple caracteristic.

=== La question dels enjòcs globaus ===

La democracia moderna es apareissua dins lo quadre de l'Estat-Nacion sobeiran. Pasmens, un nombre mai e mai important d'enjòcs politics fondamentaus (chambiament climatic, regulacion financiera, migracions, pandemias, etc.) passan las frontieras nacionalas e necessitan la mesa en plaça de politicas internacionalas per èsser tractats d'un biais eficaç. Aquò es a l'origina de questions e de debats entre la logica democratica nacionala e la necessitat d'una governança mondiala o d'una democratizacion de las institucions internacionalas existentas. Pasmens, en mai dels problemas relatius a una tala transformacion de la democracia actuala, se pausa egalament la question dau risc de tecnocratizacion e d'alunhament de tota institucion supranacionala.

== Las criticas de la democracia ==

=== Las criticas conservatritz ===

Las criticas [[conservatisme|conservatritz]] de la democracia son relativament ancianas. Tre lo segle XVIII, [[Edmund Burke]] ([[1729]]-[[1797]]), considerat coma un dels paires dau conservatisme moderne, reprochava a la [[Revolucion Francesa]] d'aver destruch las tradicions e las institucions eiretaas de l'Ancian Regime qu'avián assegurat l'estabilitat sociala dau reiaume durant de segles. Dins ''De la Democracia en America'', [[Alexis de Tocqueville]] ([[1805]]-[[1859]]) formulèc una critica mai nuançaa, mas mai prigonda. Segon eu, la democracia èra inevitabla, mas conteniá lo risc intrinsec de la « tirania de la majoritat » e dau « despotisme doç ». Chau donc empachar la formacion d'un [[Estat]] tutelari capable de prendre en charja la vida dels individús au detriment de lor libertat e de lor autonòmia. Los corrents conservators modernes son donc sovent favorables a la democracia liberala, mas s'opausan frequentament a la democracia sociala.

=== Las criticas marxistas e socialistas ===

La critica [[marxisme|marxista]] e [[comunisme|socialista]] de la democracia liberala forma un important pan de la pensaa politica dels segles XIX e XX. Segon ela, la democracia liberala es unicament una democracia formala destinaa a escondre la dominacion politica e economica de la [[borgesiá]] sus la societat. Ansin, lo [[sufragi universau]] e l'egalitat [[drech|juridica]] permetrián pas a las classas popularas, afeblias per las inegalitats economicas, de participar d'un biais vertadier a las institucions o d'aver un poder reau sus lors condicions de vida. Los marxistas considèran donc l'Estat democratic borgés coma un arbitre favorable als interès de la borgesiá e la democracia vertadiera exigiriá una transformacion radicala dels rapòrts economics.

=== Las criticas elitistas ===

Las criticas elitistas de la democracia foguèron principalament formulaa per de teoricians coma [[Vilfredo Pareto]] ([[1848]]-[[1923]]), [[Gaetano Mosca]] ([[1858]]-[[1941]]) e [[Robert Michels]] ([[1876]]-[[1936]]). Segon elas, totas las societats son en realitat dirigias per una minoritat organizaa (un eleit o una classa politica). Dins aqueu quadre, la democracia ven alora un [[mitologia|mite]] [[ideologia|ideologic]] destinat a legitimar aquela dominacion inevitabla. Per descriure aqueu fenomene, Michels formulèc una « lei de l'oligarchia » : totas las organizacions, comprés los movements democratics, son pauc a cha pauc dominaas per una [[oligarchia]] dirigenta. Aquelas criticas son sovent associaas a de discors conservators o autoritaris. Pasmens, pausan de questions sus los limits estructuraus de las democracias actualas.

=== Las criticas postmodernas e postcolonialas ===

Per los pensaires postmodernes e postcoloniaus, la democrocia liberala es un sistema politic estachat a l'Occident. Sa formacion seriá lo resultat d'una exclusion de las [[femna]]s, de las classas popularas, dels [[colonialisme|colonizats]] e, mai generalament, dels non-Europeus. Son universalisme seriá alora la consequéncia d'un particularisme occidentau presentat coma universau. D'autors coma [[Achille Mbembe]] (naissut en [[1957]]) o [[Dipesh Chakrabarty]] (naissut en [[1948]]) prepausan donc de pensar de sistemas democratics a partir d'experiéncias e de tradicions non europeas. A l'ora d'aüra, los resultats son encara limitats e fòrça regimes supausadament fondats sus de tradicions democraticas non occidentalas son de regimes [[dictatura|dictatoriaus]]. De lor caire, las teoricianas [[feminisme|femenistas]] insistisson sus l'exclusion de las femnas de la vida publica democratica e sus la desvaloracion de l'esfera privaa e dau trabalh domestic.

== Eiretatge e actualitat ==

Après un long periòde d'expansion durant la segonda mitat dau segle XX, la democracia coneisse una fasa de reculament despuei los [[ans 2010]]. Lo fenomene tocha tant las democracias emergentas en [[Africa]], en [[Asia]] e en [[America Latina]] que las democracias ben establias en [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]]. Se manifèsta per un afebliment de l'[[Estat de drech]], una reduccion de las libertats civilas, una concentracion dau poder executiu, una aumentacion de las inegalitats economicas e una degradacion de la qualitat dau debat public e de las eleccions. Aquò pren sovent la forma d'una montaa de movements [[populisme|populistas]] susceptibles d'accedir au poder ([[Donald Trump]], [[Javier Milei]], etc.), mas pòt pereu entraïnar una presa dau poder per una junta militara ([[Mali]], [[Nigèr]], etc.), un còp d'Estat institucionau ([[Bolívia]], etc.) o una transformacion dau quadre constitucionau ([[Veneçuèla]], etc.).

De mai, una transicion democratica es un procediment que permet de transformar un regime autoritari en democracia. Es sovent un procediment long, fragile e reversible que sa capitaa necessita la combinason de plusors factors (acòrdi dels eleits politics sus las reglas dau jòc democratic, existéncia d'una societat civila activa e organizaa, volontat populara favorabla a las valors democraticas, contexte economic favorable, etc.). L'abséncia d'un factor pòt menar a una transicion incompleta susceptible de menar a la formacion d'un regime ibrid o a una regression autoritària. L'exemple [[Tunisia|tunisian]] illustra aquelas dificultats. Après una revolucion populara en [[2011]], un regime democratic se formèc dins lo païs. Pasmens, foguèc pauc a cha pauc minat per de divisions au sen de l'eleit e per una situacion economica complicaa. Ansin, en [[2021]], lo president [[Kaïs Saïed]] posquèc suspendre las activitats dau govern e dau parlament e tornar establir un regime [[autocracia|autocratic]].

Pasmens, maugrat sas crisis e sos limits, la democracia demòra l'orizont normatiu dominant de la pensaa politica moderna que sa legitimitat es fondaa sus l'idea simpla, mas poderosa, que ges d'autoritat [[Homo sapiens|umana]] pòt pretendre governar d'autres òmes sensa lor consentiment.

== Annexas ==

=== Ligams internes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Hannah Arendt|Arendt (Hannah)]].
* [[Aristòtel]].
* [[Atenas]].
* [[Ciceron]].
* [[Ciutadanatge]].
* [[Clistenes]].
* [[Constitucion]].
* [[Dictatura]].
* [[Drech]].
* [[Estat]].
* [[Estat de drech]].
* [[Filosofia]].
* [[Jürgen Habermas|Habermas (Jürgen)]].
* [[Thomas Hobbes|Hobbes (Thomas)]].
* [[Thomas Jefferson|Jefferson (Thomas)]].
* [[Ernesto Laclau|Laclau (Ernesto)]].
* [[Liberalisme]].
* [[John Locke|Locke (John)]].
* [[James Madison|Madison (James)]].
* [[John Stuart Mill|Mill (James Stuart)]].
* [[Parlament]].
* [[Partit politic]].
* [[Pericles]].
* [[Politica]].
* [[John Rawls|Rawls (John)]].
* [[Republica]].
* [[Revolucion Francesa]].
* [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau (Jean-Jacques)]].
* [[Separacion dels poders]].
* [[Emmanuel-Joseph Sieyès|Sieyès (Emmanuel-Joseph)]].
* [[Sistema electorau]].
* [[Tirania]].
* [[Alexis de Tocqueville|Tocqueville (Alexis de)]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Politica]]
[[Categoria:Filosofia]]</text>
      <sha1>ev6b85rdzm9ep2y94j81ild5bdwb3vi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497117</id>
      <parentid>2497116</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T18:35:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* La montaa dau populisme */</comment>
      <origin>2497117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39144" sha1="94pdkfrs1hlgpmiq5xek8y3qyjgz8hy" xml:space="preserve">{{Dialècte Vivaroaupenc}}
{{1000 fondamentals}}

La '''democracia''', dau [[grec]] ancian ''dêmokratía'', compausat de ''dèmos'' (« pòple ») e ''kratos'' (« poder »), designa literalament lo « govern dau pòple ». Constituís un dei conceptes [[politica|politics]] mai fondamentaus e mai discutit de l'[[istòria]] de la pensaa [[Homo sapiens|umana]]. Dins son sens mai generau, designa un regime [[Politica|politic]] fondat sus l'exercici dau poder per lo pòple, siá directament siá indirectament per lo mejan de representents elegits, dins lo quadre de reglas assegurant las [[Dreches de l'Òme|libertats fondamentalas]] e l'egalitat [[drech|juridica]] dels [[ciutadanatge|ciutadans]]. Naissua durant l'[[Antiquitat]] [[Grècia antica|Greca]], teorizaa per los [[filosofia|filosòfes]] de las [[Segle de las Lutz|Lutz]] e consacraa per las grandas [[revolucion|revolucions]] dels segles XVIII e XIX, la democracia s'es impausaa pendent lo segle XX coma lo regime de referéncia a l'eschala mondiala, tot en demorant un objecte de contestacion, de reinterpretacion e de crisi permanenta. Aüra, curbe una importanta diversitat de formas institucionalas, de tradicions intellectualas e de practicas politicas. Pasmens, se tròba confrontaa a de defís majors coma lo desvolopament de las inegalitats socialas, lo [[Cambiament climatic|chambiament climatic mondiau]], la crisi de la representacion, lo desvolopament dau [[populisme]] e la generalizacion de la [[desinformacion]].

== Originas e istòria de la democracia ==

=== La democracia atenenca ===

[[Fichièr:Pericles Pio-Clementino Inv269.jpg|thumb|right|[[Pericles]], figura centrala de la [[democracia atenenca]].]]

{{veire|Atenas}}

Es a [[Atenas]], a la fin dau [[segle VI avC]], que la democracia faguèc sa prumiera aparicion coma regime [[politica|politic]] explicitament nomat e teorizat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marie-Françoise Baslez, ''Histoire politique du monde grec antique'', Nathan, 1999, 316 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Mossé, ''Histoire d'une démocratie : Athènes des origines à la conquête macédonienne'', Seuil, coll. « Points Histoire», 1971.&lt;/ref&gt;. D'efiech, après una lonja crisi politicosociala, las reformas de [[Clistenes]], menaas a partir de [[-508|508 avC]], metèron en plaça las basas d'un sistema politic inedit en despartissent lo còrs civic segon una basa territòriala e en instaurant d'institucions fondaas sus la participacion directa dels [[ciutadanatge|ciutadans]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Lévêque e Pierre Vidal-Naquet, ''Clisthène l'Athénien'', Les Belles Lettres, 1974, 163 p.&lt;/ref&gt;. Sota [[Pericles]] ([[-495|495]]-[[-429|429 avC]]), la democracia atenenca agantèc l'apogeu de son poder. Sas institucions principalas èran l’''Ékklesía'', l'assemblaa de l'ensemble dels ciutadans encharjaa de discutir e de votar las [[lei]]s, la ''Boulé'' un conseu encharjat de preparar los trabalhs de l’''Ékklesía'' e l’''Eliaía'', un [[tribunau]] popular compausat de jurats chausits a l'azard.

Lo [[tiratge au sòrt]] jogava un ròtle central dins lo sistema [[Antenas|atenenc]] que permetiá d'assegurar una rotacion de las charjas e una egalitat de principi entre los ciutadans&lt;ref&gt;Dos principis fondamentaus de la democracia greca designavan aquela egalitat : l'isonomia (egalitat juridica) e l'isogoria (egalitat de paraula).&lt;/ref&gt;. Un sistema d'indemnizacion dels ciutadans permetiá pereu la participacion de ciutadans modestes a la vida politica. Aquela democracia directa demòra una referéncia intellectuala majora per lei teoricians de la democracia participativa moderna, mas aviá pasmens de limits considerables. D'efiech, lo [[Ciutadanetat|ciutadanatge]] i èra reservat als [[Òme|òmes]] liures naissuts de parents atenencs, l'[[esclavatge]] èra la basa d'una partia importanta de l'[[economia]] e los forestiers avián pas lo drech de participar a la vida politica de la ciutat.

=== La tradicion republicana romana ===

{{veire|Roma Antica}}

[[Roma Antica|Roma]] foguèc jamai una democracia au sens atenenc dau terme. Pasmens, la [[Republica Romana|tradicion republicana romana]] ([[-509|509]]-[[-27|27 avC]]) aguèc un ròtle important dins la formacion de la pensaa politica occidentala. Lo sistema republican roman combinava d'elements [[aristocracia|aristocratic]], coma un [[Senat roman|Senat]] dominat per los patricians, e d'elements democratics coma d'assemblaas popularas (''[[comices]]'') e de magistrats encharjats de defendre los interès dau pòple còntra los abús dels patricians ([[tribun de la pleba|tribuns de la pleba]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François Hinard, ''République romaine'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », Paris, 2000.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Richard Adam, ''Institutions et citoyenneté de la Rome républicaine'', Hachette supérieur, 1996, 160 p.&lt;/ref&gt;. La pensaa politica de [[Ciceron]] ([[-106|106]]-[[-43|43 avC]]) constituís la teorizacion principala dau regime [[republica|republican]]. Dins ''[[De Republica]]'', se prononcièc en favor de l'idea d'una [[constitucion]] mixta organizaa a l'entorn de principis [[monarquia|monarchics]], [[aristocracia|aristocratics]] e democratics per assegurar l'estabilitat dau regime e dau ben comun&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Viktor Pöschl, « Quelques principes fondamentaux de la politique de Cicéron », ''Comptes-rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres'', 131{{a}} annaa, n° 2,‎ 1987, pp. 340-350.&lt;/ref&gt;. Aquela concepcion de la [[republica]], fondaa sus la gestion de la « chausa publica », la [[separacion dels poders]], lo regne de la lei e la [[vertut]] civica, anava irrigar prefondament las reflexions dels [[Revolucion|revolucionaris]] [[França|francés]] e [[USA|estatsunidencs]] dau segle XVIII.

=== L'Edat Mejana e las prumieras formas de representacion modernas ===

L'[[Edat Mejana]] [[Euròpa|europeu]], dominat per la [[feudalitat]] e la [[Monarquia|monarchia]] de drech divin, foguèc pas un periòde democratic. Pasmens, d'institucions e de practicas medievalas pausèron las basas de la representacion politica moderna. Per exemple, las assemblaas d'Estats, achampant la [[noblessa]], lo [[clergat]] e lo Tèrç Estat, se desvolopèron dins mai d'un reiaume coma organes consultatius dau poder [[rei|reiau]]. En [[Anglaterra]], la ''[[Magna Carta]]'' de [[1215]] pausèc un principi fondamentau entre lo drech dau sobeiran de levar l'[[impòst]] e lo consentiment dels grands dau reiaume a acceptar aquel impòst&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Danny Danziger e John Gillingham, ''1215, the year of Magna Carta'', Hodder &amp; Stoughton general, Londres, 2003, 324 p.&lt;/ref&gt;. Aqueu texte amorçèc ansin la limitacion juridica dau poder reiau. En parallele, plusors [[vila]]s [[Itàlia|italianas]] de la fin de l'[[Edat Mejana]] ([[Venècia]], [[Gènoa]], [[Florença]], etc.) experimentèron de formas originalas de govern republican fondat sus la participacion d'una [[oligarchia]] de marchands e de nobles a la vida politica de la ciutat. Sovent fòrça complexas, las institucions d'aquelas [[Republica marchanda|republicas marchandas]] prefiguravan lo foncionament de las institucions representativas modernas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Boško I. Bojović, ''Raguse (Dubrovnik), entre l’Orient et l’Occident (XIIe – XVIIe siècle)'', París, De Boccard, 2011, 275 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Claude Hocquet, ''Venise au Moyen Âge'', París, Belles lettres, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Valeria Polonio, ''L'amministrazione della Res publica genovese fra tre e quattrocento'', Genòa, Società Ligure di Storia Patria, 1977.&lt;/ref&gt;.

=== Las revolucions democraticas dels segles XVII e XVIII ===

[[Fichièr:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789.jpg|thumb|right|[[Declaracion dels Drechs de l'Òme e dau Ciutadan]] de [[1789]].]]

Las grandas revolucions dels segles XVII e XVIII, eissias de las transformacions economicas e intellectualas dau [[Umanisme|movement umanista]] e de la [[Segle de las Lutz|filosofia de las Lutz]] foguèron l'eveniment decisiu a l'origina de la democracia moderna. La prumiera revolucion majora foguèc la [[Gloriosa Revolucion]] [[Anglatèrra|anglesa]] de [[1688]] que consacrèc la supremacia dau Parlament sus lo poder reiau e pausèc las basas d'una [[monarchia constitucionala]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Cottret, ''La Glorieuse Révolution d'Angleterre, 1688'', París, Gallimard, 2013.&lt;/ref&gt;. Un an mai tard, lo ''[[Bill of Rights]]'' assegurèc los [[Dreches de l'Òme|drechs fondamentaus]] dels subjectes de la corona e l'independéncia dau Parlament. La segonda revolucion centrala dau periòde foguèc l'[[Guèrra d'Independéncia deis Estats Units|insureccion estatsunidenca]]. D'efiech, aquela revolucion s'acompanhèc d'un important trabalh politic per legitimar l'[[independéncia]] dau païs e sa rompedura amb lo [[Reiaume Unit]]. La Declaracion d'Independéncia e la Constitucion dels [[USA|Estats Units]] afirmèron ansin lo principi de l'egalitat entre los òmes, l'existéncia de drechs inalienables (drech a la vida, drech a la [[libertat]], etc.) e organizèron una [[democracia representativa]] basaa sus la [[separacion dels poders]], lo [[federalisme]] e un sistèma d'equilibri entre las institucions destinat a empachar la [[tirania]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Lucas Kent Ogden, ''Uniting the States : A Commentary on the American Constitution'', 3{{a}} edicion, Norderstedt, 2015.&lt;/ref&gt;. Enfin, lo tresen eveniment centrau per l'emergéncia de la democracia moderna foguèc la [[Revolucion Francesa]] de [[1789]]. Proclamant los [[Declaracion dels Dreches de l'Òme e del Ciutadan|drechs de l'òme e dau ciutadan]] e l'abolicion dels [[Privilegi (feudalitat)|privilegis]] de l'[[Ancian Regim|Ancian Regime]], definiguèc los conceptes de nacion sobeirana, de ciutadanatge universau e d'egalitat civila&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lefebvre, ''La Révolution française'', París, Presses universitaires de France, 1989.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Biard (dir.), ''La Révolution française : une histoire toujours vivante'', París, Tallandier, 2009, 446 p.&lt;/ref&gt;.

=== L'extension dau sufragi ===

Lo segle XIX foguèc marcat per una extension progressiva, conflictuala e inegala dau sufragi. En [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]], lo drech de vòte, inicialament reservat als [[proprietat|proprietaris]] e als contribuidors mai riches ([[sufragi censier]]), foguèc pauc a cha pauc estendut a l'ensemble dels [[òme]]s adults dins lo corrent dau segle XIX. Lo drech de vòte de las [[Femna|femnas]] foguèc reconoissut mai tardivament, principalament durant la prumiera mitat dau segle XX.

=== Consolidacion e crisi de la democracia ===

Despuei lo començament dau segle XX, la democracia a conoissut mai d'una crisi greva. La prumiera foguèc lo desvolopament dau [[faissisme]] en [[Itàlia]] e en [[Alemanha]] que constituissèc una remesa en causa radicala de las valors democraticas [[liberalisme|liberalas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Milza e Serge Berstein, ''Le Fascisme italien, 1919-1945'', Le Seuil, 1980.&lt;/ref&gt;. La segonda foguèc la longa confrontacion amb lo [[comunisme]] [[URSS|sovietic]] durant la [[Guerra Freja]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert O. Paxton e Julie Hessler, ''L'Europe au XXème siècle'', Taillandier, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' André Fontaine, ''La Tâche Rouge'', Éditions de la Martinière, 2004.&lt;/ref&gt;. Dins los dos cas, la democracia liberala, basaa sus una economia [[capitalisme|capitalista]], sortissèc renforçaa dau conflicte. La chausida d'institucions democraticas per las [[colonialisme|colonias]] [[africa]]nas e [[asia]]ticas vengüas independentas dins lo corrent dels [[ans 1950]]-[[ans 1960|1960]] foguèc un autre argument en favor de la democracia. Pasmens, despuei los [[ans 1980]]-[[ans 1990|1990]], son apareissuts de regimes autoritaris e arbitraris que mantènon formalament un quadre democratic. Aquò es a l'origina de la crisi actuala de la democracia que son foncionament es pauc a cha pauc minat per aquelas derivas. Lo desvolopament de las inegalitats socialas, especialament au sen dels païs neoliberaus, es un autre problema greu que favoriza la montaa dau populisme e, mai generalament, de movements antidemocratics.

== Los fondaments teorics ==

=== La sobeiranetat populara ===

{{veire|Sobeiranetat populara}}

Lo principi de [[sobeiranetat populara]] constituís lo fondament [[filosofia|filosofic]] de basa de totas las concepcions democraticas dau poder politic. Afirma que lo poder legitime emana unicament dau pòple e pòt unicament èsser exercit en son nom e a son profiech. Aqueu principi s'opausa a tota teoria dau poder fondaa sus la transcendéncia [[Dieu|divina]], la [[tradicion]] ereditària o la superioritat naturala d'una [[aristocracia]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] ([[1712]]-[[1778]]) ne'n donèc una definicion precisa, e relativament radicala, dins son obratge ''Du Contrat social'' publicat en [[1762]]. Segon eu, la sobeiranetat residís dins la « volontat generala » qu'es l'expression de l'interès comun dau còrs politic, nocion diferenta de la simpla addicion de las volontats individualas. Aquela volontat generala es inalienabla e indivisibla. Segon Rousseau, adversari de la representacion politica, deu èsser exercia directament per lo pòple sobeiran&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert Derathé, ''Jean-Jacques Rousseau et la politique de son temps'', Presses Universitaires de France, 1950.&lt;/ref&gt;.

=== Lo contracte sociau ===

{{veire|Contracte sociau}}

La teoria dau contracte sociau constituís un autre quadre [[filosofia|filosofic]] important per legimitar lo poder politic democratic. L'idea es eissia de la pensaa de [[Thomas Hobbes]] ([[1588]]-[[1679]]) qu'imaginèc, dins lo ''Leviathan'' de [[1651]], un contracte sociau absolutista presentat coma abandon de la [[libertat naturala]] en eschambi d'una seguretat asseguraa per un sobeiran omnipotent&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Anne-Laure Angoulvent, ''Hobbes ou la crise de l'État baroque'', París, Presses Universitaires de France, 1992, 256 p.&lt;/ref&gt;. Rapidament, los [[Sègle dei Lutz|filosòfes de las Lutz]] donèron un aspecte [[liberalisme|liberau]] au concepte. Per exemple, dins sos ''Dos Tractats dau Govern Civiu'' de [[1689]], [[John Locke]] ([[1632]]-[[1704]]) ne'n prepausèc una forma novela fondaa sus la proteccion dels drechs naturaus a la vida, a la [[libertat]] e a la [[proprietat]]. Lo consentiment dels governats e lo drech dau pòple de resistir a un govern [[tirania|tiranic]] i venguèron la fònt novela de la legitimitat de l'[[Estat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Michael P. Zuckert, ''Launching Liberalism: On Lockean Political Philosophy'', Lawrence, University Press of Kansas, 2002.&lt;/ref&gt;. Puei, au segle seguent, [[Montesquieu]] ([[1689]]-[[1755]]), completèc aquelas concepcions en desvolopant la teoria de la [[separacion dels poders]] coma proteccion còntra la [[tirania]]. Aquò li permetèc de pausar las basas institucionalas de la democracia liberala moderna&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Louis Althusser, ''Montesquieu, la politique et l'histoire'', París, Presses Universitaires de France, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Domenico Felice, ''Oppressione e libertà. Filosofia e anatomia del dispotismo nell'Esprit des lois di Montesquieu'', Pisa, ETS, 2000.&lt;/ref&gt;.

=== La separacion dels poders ===

{{veire|Separacion dels poders}}

La [[separacion dels poders]] constituís un principi institucionau fondamentau de la democracia liberala moderna. Designa la distribucion de las foncions dau poder politic entre d'organes distints e independents :
* lo [[poder legislatiu]] encharjat de votar las leis.
* lo [[poder executiu]] encharjat d'aplicar las leis.
* lo [[poder judiciari]] encharjat d'interpretar e de sancionar las [[infraccion]]s.
Aquela separacion permet d'empachar la concentracion dau poder entre las mans d'una persona o d'un organe unic, condicion prumiera de la [[tirania]] segon [[Montesquieu]].

=== Los drechs fondamentaus e l'Estat de drech ===

{{veire|Drechs fondamentaus|Estat de drech}}

Lo principi majoritari es pas l'unica basa de la democracia liberala moderna. D'efiech, los regimes democratics actuaus asseguran pereu lo respecte dels drechs fondamentaus dels individús e de las minoritats còntra los abús eventuaus de la majoritat. Lo regime de l'[[Estat de drech]] designa ansin lo concepte d'un poder politic somés au drech e d'una comunautat de ciutadans juridicament egaus. Los drechs fondamentaus constituïsson los limits qu'una majoritat democratica pòt pas franquir sensa abandonar la natura democratic dau regime. Son generalament devesits en dos ensembles regardant los drechs politics de basa ([[libertat d'expression]], [[libertat d'opinion]], drech a un procès equitable, etc.) e los drechs sociaus (drech a la [[proprietat]], [[drech au trabalh]], etc.)&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Xavier Dupré de Boulois, ''Droits et libertés fondamentaux'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Licence », 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Dubey, ''Droit fondamentaux : Libertés, garanties de l’État de droit, droits sociaux et politiques'', vol. II, Basilèa, Helbing Lichtenhahn, 2017, 1264 p.&lt;/ref&gt;.

=== Democracia directa e democracia representativa ===

{{veire|Democracia directa|Democracia representativa}}

La [[democracia directa]] designa una forma de democracia onte los ciutadians exercisson lo poder eles meteisses, sensa intermediari. Èra lo modele de la democracia [[Atenas|atenenca]] e demòra una referéncia per los partisans d'una [[democracia participativa]] radicala. La [[democracia representativa]] es fondaa sus l'eleccion de representants per lo còrs civic. Aquelos elegits son encharjats d'exercir lo poder au nom de l'ensemble dels ciutadans. Es lo modele dominant de las democracias modernas. Son principi foguèc teorizat per [[Emmanuel-Joseph Sieyès]] ([[1748]]-[[1836]]) que diferencièc la [[nacion]] [[Sobeiranetat|sobeirana]], detenéira dau poder [[constitucion|constituent]], e sos representants elegits, detenèires dau poder constituït. La tension entre democracia directa e democracia representativa es un element centrau de l'istòria de la pensaa democratica. De formas modernas de democracia semi-directa assajan ansin de combinar los avantatges dels dos modeles amb l'utilizacion dau [[referendum]], de vòtes de revocacion dels elegits o de vòtes basats sus d'iniciativas popularas.

== Los modeles e las formas de democrcia ==

=== La democracia liberala ===

{{veire|Democracia liberala}}

La [[democracia liberala]] es lo modele predominant dins las societats occidentalas contemporaneas. Combina lo principi democratic de la [[sobeiranetat populara]] amb los principis [[liberalisme|liberaus]] de la proteccion dels [[drechs fondamentaus|drechs individuaus]], de la [[separacion dels poders]] e de l'[[Estat de drech]]. Se caracteriza per d'[[eleccion]]s liuras e regularas au [[sufragi universau]], per la pluralitat dels [[partit politic|partits politics]], per la libertat de la [[premsa]], per l'independéncia de la [[justícia]] e per la proteccion de las minoritats&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Francis-Paul Bénoit, ''La démocratie libérale'', París, Presses Universitaires de France, 1978.&lt;/ref&gt;. Aqueu modele foguèc mai que mai teorizat per [[John Stuart Mill]] ([[1806]]-[[1873]]) dins ''Consideracions sus lo Govern Representatiu'' de [[1861]] onte se prononcièc en favor d'un regime democratic organizat a l'entorn de las ideas de representativitat, de debat public e de formacion d'una opinion esclairaa.

=== La democracia sociala ===

{{veire|Democracia sociala}}

La [[democracia sociala]] designa un modele qu'accèpta las institucions de la [[democracia liberala]], mas qu'insistís sus la necessitat de reduire las inegalitats economicas e socialas per arribar a una democracia politica reala e non formala. Es fondaa sus l'idea que la libertat e l'egalitat politicas an ges de sens quand s'acompanhan pas d'un niveu minimom d'egalitat economica e sociala. Es a l'origina de la nocion d'[[Estat-providénçia]] basat sus la redistribucion fiscala, los [[servici public|servicis publics]] universaus e la proteccion sociala&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François-Xavier Merrien, ''L'État-providence'', Presses Universitaires de France, 1998.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Gøsta Esping-Andersen, ''Les trois mondes de l'État-providence : Essai sur le capitalisme moderne'', Presses universitaires de France, coll. « Le Lien social », 2007.&lt;/ref&gt;.

=== La democracia participativa ===

{{veire|Democracia participativa}}

La [[democracia participativa]] designa un ensemble de practicas e de teorias destinaas a aprigondir e alarjar la participacion dels ciutadans a la vida politica. Es basaa sus l'idea que la legimitat democratica exigissi una implicacion activa dels ciutadans dins la deliberacion e la presa de decision politica. D'experiéncias concretas coma lo budget participatiu de [[Porte Alegre]] en [[Brasil]] o las assemblaas ciutadanas localas son d'illustracions d'aquela forma de democracia.

=== La democracia constitucionala ===

{{veire|Democracia constitucionala}}

La [[democracia constitucionala]] designa un regime caracterizat per un poder democratic enquadrat e limitat per una [[constitucion]] assegurant los drechs fondamentaus e organizant la [[separacion dels poders]]. La justícia constitucionala, incarnaa per de corts o de conseus constitucionalas, jòga un ròtle centrau dins aqueu modele en exercissent un contraròtle sus la conformitat de las leis a la constitucion. Aquò permet de protegir los drechs fondamentaus còntra los abús eventuaus dau legislator majoritari. Pasmens, aqueu modele entraïna una tension importanta entre lo principi democratic de la sobeiranetat de la majoritat e lo principi liberau de la proteccion dels drechs de la majoritat.

=== Las democracias illiberalas e los regimes ibrids ===

{{veire|Democracia illiberala|Regime ibrid}}

Despuei los [[ans 1990]], la [[sciéncia politica]] a desvolopat de conceptes per designar los regimes qu'empruntant de formas institucionalas de la democracia (eleccions, parlament, constitucion, etc) tot en violant sos principis fondamentaus en impausant de limits non justificats a las libertats fondamentalas o en suprimissent la separacion dels poders. Lo terme « democracia illiberala » es ansin sovent adoptat per descriure aquelos regimes ([[Russia]] de [[Vladimir Putin]], [[Ongria]] de [[Viktor Orban]], [[Turquia]] de [[Recep Tayyip Erdogan]], etc.). Lo terme « regime ibrid » designa pusleu de sistemas politics intermediaris entre la democracia vertadiera e l'autoritarisme. Lo [[Marròc]] o lo [[Bangladèsh]] dels [[ans 2020]] son d'exemples d'aqueu tipe de regime.

== Las institucions democraticas ==

=== Los sistemas electoraus ===

{{veire|Sistema electorau}}

Los [[sistema electorau|sistemas electoraus]] forman lo mecanisme centrau de las [[democracia representativa|democracias representativas]]. Permèton de traduire las preferéncias dels ciutadans en poder politic. Son destriats :
* los sistemas majoritaris que donan la victòria au candidat aient ganhat lo maximom de sufragis.
* los sistemas proporcionaus que despartisson lo nombre d'elegits en foncion dau nombre de sufragis.
* de sistemas mixtes pòion assajar de mesclar los dos sistemas
Los diferents aprochis an d'efiechs prigonds sus la natura dau sistema partisan, l'estabilitat governamentala e la representativitat de las institucions. D'un biais generau, los sistemas proporcionaus son mai representatius, mas son mens estables car necessitan la mesa en plaça de coalicions mai importantas per dirigir lo païs&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Emeri e Jean-Marie Cotteret, ''Les systèmes électoraux'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1985.&lt;/ref&gt;.

=== Los parlaments e las assemblaas ===

{{veire|Parlament}}

Lo [[parlament]] es l'institucion centrala de la [[democracia representativa]]. Es un organe, elegit directament o indirectament per los ciutadans, qu'es encharjat de votar las leis, de contrarotlar l'executiu e de representar la diversitat de las opinions politicas de la [[societat]]. Los parlaments modernes son generalament compausats d'una o de doas chambras. Dins lo prumier cas, aquò permet d'assegurar una bòna representativitat de la populacion. Los parlaments bicameraus son pasmens sovent privilegiats dins los estats estenduts ont es necessari d'assegurar un equilibri entre la representacion de la populacion generala e aquela de las entitats territòrialas.

=== Los partits politics ===

{{veire|Partit politic}}

Los [[partit politic|partits politics]] son los actors centraus de la democracia representativa moderna. Son d'organizacions destinaas a conquistar e gerir lo poder politic per metre en plaça una politica confòrma a un programa. Asseguran de foncions essencialas dins la vida politica actuala que permèton d'agregar las preferéncias politicas, de recrutar e de formar d'eleits politics, d'estructurar lo debat public e d'organizar la competicion electorala&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Offerlé, ''Les partis politiques'', coll. « Que sais-je ? » (n° 2376), 1987.&lt;/ref&gt;. Pasmens, lor legitimat es mai e mai contestaa per los ciutadans. Aquò mena a l'aparicion de movements ibrids, intermediaris entre lo partit tradicionau e lo movement de massa ([[Podemos]] en [[Espanha]], [[En Marche]] o [[La France Insoumise]] en [[França]]).

=== La justícia constitucionala ===

{{veire|Drech constitucionau}}

Lo [[drech constitucionau]] jòga un ròtle mai e mai important dins las democracias contemporaneas. D'efiech, permet a las corts e als conseus constitucionaus de contrarotlar la conformitat de las leis per rapòrt a la [[constitucion]] e de protegir los drechs fondamentaus. Es ansin una proteccion eficaça còntra los abús d'una majoritat donaa. Pasmens, son desvolopament entraïna de questions quant a la legitimitat democratica d'aqueu contrarotle qu'es generalament exercit per de [[Magistrat|magistrats]] non elegits.

=== Los mèdias e l'espaci public ===

{{veire|Premsa}}

La [[libertat de la premsa]] e l'existéncia d'un espaci public pluralista constituïsson de condicions indispensablas au foncionament de la democracia. Los mèdias tènon un ròtle fondamentau dins l'informacion dels ciutadans, la mesa en debat de las questions politicas e lo contrarotle dau poder. Aquò justifica generalament l'existéncia de leis especificas protegissent la [[premsa]], subrenomaa « lo quatren poder », còntra las intervencions dels autres poders. Pasmens, aqueu pilar de la democracia moderna es mai e mai menaçat per la concentracion dels mèdias entre las mans d'interès economics privats, per la logica de l'audimat e, mai recentament, per la revolucion numerica e lo desvolopament de las rets socialas. La qualitat de l'informacion disponibla es ansin vengüa una question centrala dins mai d'un païs.

== Los defís contemporaneus ==

=== La montaa dau populisme ===

{{veire|Populisme}}

Dins son sens mai moderne, lo [[populisme]] designa un estile politic fondat sus l'oposicion entre un pòple vist coma pur e vertuós e un eleit considerat coma corromput e illegitime e sus la revendicacion d'una democracia mai directa e mai autentica còntra de mediacions institucionalas jutjaas defalhentas. Pòt prendre de formas de drecha ([[nacionalisme|nacionalista]], [[xenofobia|xenofoba]], autoritària, etc.) o de senestra (anti-oligarchica, redistributritz, etc.)&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guy Hermet, ''Les populismes dans le monde : Une histoire sociologique XIXe – XXe siècle'', París, Fayard, coll. « L’espace du politique », 2001, 479 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Alexandre Dorna, ''Le Populisme'', Presses universitaires de France, 1999, 128 p.&lt;/ref&gt;. Los teorians son partejats quant a son interpretacion. Per exemple, [[Ernesto Laclau]] ([[1935]]-[[2014]]) ne'n prepausèc una vision positiva inerenta a tota construccion democratica mentre que de pensaires coma [[Jan-Werner Müller]] (naissut en [[1970]]) lo definisson coma una menaça fondamentala per la [[democracia liberala]] en rason de son refús dau pluralisme. Ansin, lo populisme es una escomessa fòrça discutia dins las democracias contemporaneas.

=== La crisi de la representacion ===

La question de la representativitat politica dels elegits es una autra question greva per las democracias representativas actualas. Es la consequéncia de factors multiples coma l'alunhament entre los elegits e los ciutadans ordinaris, la tecnocratizacion de las discussions politicas, l'escart entre las preferéncias e los interès dels ciutadans e las decisions efectivament presas per lors representants o l'influéncia de grops de pression e dels mercats financiers. Entraïna una abstencion electorala mai e mai importanta, una abséncia d'interès per los actors tradicionaus de la vida politica ([[partit politic|partits]], [[sindicat]]s, etc.) e una desfisança envèrs las institucions o los eleits politics. Aquela crisi de la representacion a d'efiechs importants sus la vida politica que redutz generalament lo sosten portat als partits tradicionaus e favoriza la montaa de movements radicaus (e pas totjorn democratics).

=== Las rets socialas e la desinformacion ===

La [[revolucion numerica]] e lo desvolopament de las rets socialas an fòrça transformat l'espaci public democratic despuei los [[ans 2010]]. D'un caire, an permés una democratizacion de l'accès a l'informacion e a l'expression publica, çò que permetèc a de grops marginalizats d'accedir a una certana visibilitat politica. Pasmens, d'autre caire, las rets socialas an favorizat la fragmentacion de l'espaci public, la difusion massisa de desinformacion, la manipulacion de l'opinion per d'actors interiors o exteriors e una polarizacion creissenta de las discussions politicas. La regulacion d'aquelos mèdias es ansin vengüa una question centrala per l'organizacion dau debat public au sen de las democracias modernas.

=== Las inegalitats economicas ===

Las inegalitats economicas son una menaça anciana per lo foncionament correcte d'institucions democraticas. D'efiech, la concentracion de las richessas engendra una concentracion dau poder politic que los actors economics mai poderós dispausan de mejans considerables per influenciar las decisions politicas au detriment de la màger part dau còrs civic (finançament de movements politics, contrarotle de mèdias, ''lobbying'', etc.). Dins mai d'un païs, existisson de reglas minimalas per reduire l'influéncia de las classas mai aisaas. Pasmens, aquelas legislacions son sovent limitaas e la question financiera es ansin vengüa un element centrau de las campanhas politicas dins fòrça païs. Los [[USA|Estats Units]] son un exemple caracteristic.

=== La question dels enjòcs globaus ===

La democracia moderna es apareissua dins lo quadre de l'Estat-Nacion sobeiran. Pasmens, un nombre mai e mai important d'enjòcs politics fondamentaus (chambiament climatic, regulacion financiera, migracions, pandemias, etc.) passan las frontieras nacionalas e necessitan la mesa en plaça de politicas internacionalas per èsser tractats d'un biais eficaç. Aquò es a l'origina de questions e de debats entre la logica democratica nacionala e la necessitat d'una governança mondiala o d'una democratizacion de las institucions internacionalas existentas. Pasmens, en mai dels problemas relatius a una tala transformacion de la democracia actuala, se pausa egalament la question dau risc de tecnocratizacion e d'alunhament de tota institucion supranacionala.

== Las criticas de la democracia ==

=== Las criticas conservatritz ===

Las criticas [[conservatisme|conservatritz]] de la democracia son relativament ancianas. Tre lo segle XVIII, [[Edmund Burke]] ([[1729]]-[[1797]]), considerat coma un dels paires dau conservatisme moderne, reprochava a la [[Revolucion Francesa]] d'aver destruch las tradicions e las institucions eiretaas de l'Ancian Regime qu'avián assegurat l'estabilitat sociala dau reiaume durant de segles. Dins ''De la Democracia en America'', [[Alexis de Tocqueville]] ([[1805]]-[[1859]]) formulèc una critica mai nuançaa, mas mai prigonda. Segon eu, la democracia èra inevitabla, mas conteniá lo risc intrinsec de la « tirania de la majoritat » e dau « despotisme doç ». Chau donc empachar la formacion d'un [[Estat]] tutelari capable de prendre en charja la vida dels individús au detriment de lor libertat e de lor autonòmia. Los corrents conservators modernes son donc sovent favorables a la democracia liberala, mas s'opausan frequentament a la democracia sociala.

=== Las criticas marxistas e socialistas ===

La critica [[marxisme|marxista]] e [[comunisme|socialista]] de la democracia liberala forma un important pan de la pensaa politica dels segles XIX e XX. Segon ela, la democracia liberala es unicament una democracia formala destinaa a escondre la dominacion politica e economica de la [[borgesiá]] sus la societat. Ansin, lo [[sufragi universau]] e l'egalitat [[drech|juridica]] permetrián pas a las classas popularas, afeblias per las inegalitats economicas, de participar d'un biais vertadier a las institucions o d'aver un poder reau sus lors condicions de vida. Los marxistas considèran donc l'Estat democratic borgés coma un arbitre favorable als interès de la borgesiá e la democracia vertadiera exigiriá una transformacion radicala dels rapòrts economics.

=== Las criticas elitistas ===

Las criticas elitistas de la democracia foguèron principalament formulaa per de teoricians coma [[Vilfredo Pareto]] ([[1848]]-[[1923]]), [[Gaetano Mosca]] ([[1858]]-[[1941]]) e [[Robert Michels]] ([[1876]]-[[1936]]). Segon elas, totas las societats son en realitat dirigias per una minoritat organizaa (un eleit o una classa politica). Dins aqueu quadre, la democracia ven alora un [[mitologia|mite]] [[ideologia|ideologic]] destinat a legitimar aquela dominacion inevitabla. Per descriure aqueu fenomene, Michels formulèc una « lei de l'oligarchia » : totas las organizacions, comprés los movements democratics, son pauc a cha pauc dominaas per una [[oligarchia]] dirigenta. Aquelas criticas son sovent associaas a de discors conservators o autoritaris. Pasmens, pausan de questions sus los limits estructuraus de las democracias actualas.

=== Las criticas postmodernas e postcolonialas ===

Per los pensaires postmodernes e postcoloniaus, la democrocia liberala es un sistema politic estachat a l'Occident. Sa formacion seriá lo resultat d'una exclusion de las [[femna]]s, de las classas popularas, dels [[colonialisme|colonizats]] e, mai generalament, dels non-Europeus. Son universalisme seriá alora la consequéncia d'un particularisme occidentau presentat coma universau. D'autors coma [[Achille Mbembe]] (naissut en [[1957]]) o [[Dipesh Chakrabarty]] (naissut en [[1948]]) prepausan donc de pensar de sistemas democratics a partir d'experiéncias e de tradicions non europeas. A l'ora d'aüra, los resultats son encara limitats e fòrça regimes supausadament fondats sus de tradicions democraticas non occidentalas son de regimes [[dictatura|dictatoriaus]]. De lor caire, las teoricianas [[feminisme|femenistas]] insistisson sus l'exclusion de las femnas de la vida publica democratica e sus la desvaloracion de l'esfera privaa e dau trabalh domestic.

== Eiretatge e actualitat ==

Après un long periòde d'expansion durant la segonda mitat dau segle XX, la democracia coneisse una fasa de reculament despuei los [[ans 2010]]. Lo fenomene tocha tant las democracias emergentas en [[Africa]], en [[Asia]] e en [[America Latina]] que las democracias ben establias en [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]]. Se manifèsta per un afebliment de l'[[Estat de drech]], una reduccion de las libertats civilas, una concentracion dau poder executiu, una aumentacion de las inegalitats economicas e una degradacion de la qualitat dau debat public e de las eleccions. Aquò pren sovent la forma d'una montaa de movements [[populisme|populistas]] susceptibles d'accedir au poder ([[Donald Trump]], [[Javier Milei]], etc.), mas pòt pereu entraïnar una presa dau poder per una junta militara ([[Mali]], [[Nigèr]], etc.), un còp d'Estat institucionau ([[Bolívia]], etc.) o una transformacion dau quadre constitucionau ([[Veneçuèla]], etc.).

De mai, una transicion democratica es un procediment que permet de transformar un regime autoritari en democracia. Es sovent un procediment long, fragile e reversible que sa capitaa necessita la combinason de plusors factors (acòrdi dels eleits politics sus las reglas dau jòc democratic, existéncia d'una societat civila activa e organizaa, volontat populara favorabla a las valors democraticas, contexte economic favorable, etc.). L'abséncia d'un factor pòt menar a una transicion incompleta susceptible de menar a la formacion d'un regime ibrid o a una regression autoritària. L'exemple [[Tunisia|tunisian]] illustra aquelas dificultats. Après una revolucion populara en [[2011]], un regime democratic se formèc dins lo païs. Pasmens, foguèc pauc a cha pauc minat per de divisions au sen de l'eleit e per una situacion economica complicaa. Ansin, en [[2021]], lo president [[Kaïs Saïed]] posquèc suspendre las activitats dau govern e dau parlament e tornar establir un regime [[autocracia|autocratic]].

Pasmens, maugrat sas crisis e sos limits, la democracia demòra l'orizont normatiu dominant de la pensaa politica moderna que sa legitimitat es fondaa sus l'idea simpla, mas poderosa, que ges d'autoritat [[Homo sapiens|umana]] pòt pretendre governar d'autres òmes sensa lor consentiment.

== Annexas ==

=== Ligams internes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Hannah Arendt|Arendt (Hannah)]].
* [[Aristòtel]].
* [[Atenas]].
* [[Ciceron]].
* [[Ciutadanatge]].
* [[Clistenes]].
* [[Constitucion]].
* [[Dictatura]].
* [[Drech]].
* [[Estat]].
* [[Estat de drech]].
* [[Filosofia]].
* [[Jürgen Habermas|Habermas (Jürgen)]].
* [[Thomas Hobbes|Hobbes (Thomas)]].
* [[Thomas Jefferson|Jefferson (Thomas)]].
* [[Ernesto Laclau|Laclau (Ernesto)]].
* [[Liberalisme]].
* [[John Locke|Locke (John)]].
* [[James Madison|Madison (James)]].
* [[John Stuart Mill|Mill (James Stuart)]].
* [[Parlament]].
* [[Partit politic]].
* [[Pericles]].
* [[Politica]].
* [[John Rawls|Rawls (John)]].
* [[Republica]].
* [[Revolucion Francesa]].
* [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau (Jean-Jacques)]].
* [[Separacion dels poders]].
* [[Emmanuel-Joseph Sieyès|Sieyès (Emmanuel-Joseph)]].
* [[Sistema electorau]].
* [[Tirania]].
* [[Alexis de Tocqueville|Tocqueville (Alexis de)]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Politica]]
[[Categoria:Filosofia]]</text>
      <sha1>94pdkfrs1hlgpmiq5xek8y3qyjgz8hy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497156</id>
      <parentid>2497117</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T04:35:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Las rets socialas e la desinformacion */</comment>
      <origin>2497156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39136" sha1="k8g9j0pq0f8g2w5olpcb1pojjpjeq08" xml:space="preserve">{{Dialècte Vivaroaupenc}}
{{1000 fondamentals}}

La '''democracia''', dau [[grec]] ancian ''dêmokratía'', compausat de ''dèmos'' (« pòple ») e ''kratos'' (« poder »), designa literalament lo « govern dau pòple ». Constituís un dei conceptes [[politica|politics]] mai fondamentaus e mai discutit de l'[[istòria]] de la pensaa [[Homo sapiens|umana]]. Dins son sens mai generau, designa un regime [[Politica|politic]] fondat sus l'exercici dau poder per lo pòple, siá directament siá indirectament per lo mejan de representents elegits, dins lo quadre de reglas assegurant las [[Dreches de l'Òme|libertats fondamentalas]] e l'egalitat [[drech|juridica]] dels [[ciutadanatge|ciutadans]]. Naissua durant l'[[Antiquitat]] [[Grècia antica|Greca]], teorizaa per los [[filosofia|filosòfes]] de las [[Segle de las Lutz|Lutz]] e consacraa per las grandas [[revolucion|revolucions]] dels segles XVIII e XIX, la democracia s'es impausaa pendent lo segle XX coma lo regime de referéncia a l'eschala mondiala, tot en demorant un objecte de contestacion, de reinterpretacion e de crisi permanenta. Aüra, curbe una importanta diversitat de formas institucionalas, de tradicions intellectualas e de practicas politicas. Pasmens, se tròba confrontaa a de defís majors coma lo desvolopament de las inegalitats socialas, lo [[Cambiament climatic|chambiament climatic mondiau]], la crisi de la representacion, lo desvolopament dau [[populisme]] e la generalizacion de la [[desinformacion]].

== Originas e istòria de la democracia ==

=== La democracia atenenca ===

[[Fichièr:Pericles Pio-Clementino Inv269.jpg|thumb|right|[[Pericles]], figura centrala de la [[democracia atenenca]].]]

{{veire|Atenas}}

Es a [[Atenas]], a la fin dau [[segle VI avC]], que la democracia faguèc sa prumiera aparicion coma regime [[politica|politic]] explicitament nomat e teorizat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marie-Françoise Baslez, ''Histoire politique du monde grec antique'', Nathan, 1999, 316 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Mossé, ''Histoire d'une démocratie : Athènes des origines à la conquête macédonienne'', Seuil, coll. « Points Histoire», 1971.&lt;/ref&gt;. D'efiech, après una lonja crisi politicosociala, las reformas de [[Clistenes]], menaas a partir de [[-508|508 avC]], metèron en plaça las basas d'un sistema politic inedit en despartissent lo còrs civic segon una basa territòriala e en instaurant d'institucions fondaas sus la participacion directa dels [[ciutadanatge|ciutadans]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Lévêque e Pierre Vidal-Naquet, ''Clisthène l'Athénien'', Les Belles Lettres, 1974, 163 p.&lt;/ref&gt;. Sota [[Pericles]] ([[-495|495]]-[[-429|429 avC]]), la democracia atenenca agantèc l'apogeu de son poder. Sas institucions principalas èran l’''Ékklesía'', l'assemblaa de l'ensemble dels ciutadans encharjaa de discutir e de votar las [[lei]]s, la ''Boulé'' un conseu encharjat de preparar los trabalhs de l’''Ékklesía'' e l’''Eliaía'', un [[tribunau]] popular compausat de jurats chausits a l'azard.

Lo [[tiratge au sòrt]] jogava un ròtle central dins lo sistema [[Antenas|atenenc]] que permetiá d'assegurar una rotacion de las charjas e una egalitat de principi entre los ciutadans&lt;ref&gt;Dos principis fondamentaus de la democracia greca designavan aquela egalitat : l'isonomia (egalitat juridica) e l'isogoria (egalitat de paraula).&lt;/ref&gt;. Un sistema d'indemnizacion dels ciutadans permetiá pereu la participacion de ciutadans modestes a la vida politica. Aquela democracia directa demòra una referéncia intellectuala majora per lei teoricians de la democracia participativa moderna, mas aviá pasmens de limits considerables. D'efiech, lo [[Ciutadanetat|ciutadanatge]] i èra reservat als [[Òme|òmes]] liures naissuts de parents atenencs, l'[[esclavatge]] èra la basa d'una partia importanta de l'[[economia]] e los forestiers avián pas lo drech de participar a la vida politica de la ciutat.

=== La tradicion republicana romana ===

{{veire|Roma Antica}}

[[Roma Antica|Roma]] foguèc jamai una democracia au sens atenenc dau terme. Pasmens, la [[Republica Romana|tradicion republicana romana]] ([[-509|509]]-[[-27|27 avC]]) aguèc un ròtle important dins la formacion de la pensaa politica occidentala. Lo sistema republican roman combinava d'elements [[aristocracia|aristocratic]], coma un [[Senat roman|Senat]] dominat per los patricians, e d'elements democratics coma d'assemblaas popularas (''[[comices]]'') e de magistrats encharjats de defendre los interès dau pòple còntra los abús dels patricians ([[tribun de la pleba|tribuns de la pleba]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François Hinard, ''République romaine'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », Paris, 2000.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Richard Adam, ''Institutions et citoyenneté de la Rome républicaine'', Hachette supérieur, 1996, 160 p.&lt;/ref&gt;. La pensaa politica de [[Ciceron]] ([[-106|106]]-[[-43|43 avC]]) constituís la teorizacion principala dau regime [[republica|republican]]. Dins ''[[De Republica]]'', se prononcièc en favor de l'idea d'una [[constitucion]] mixta organizaa a l'entorn de principis [[monarquia|monarchics]], [[aristocracia|aristocratics]] e democratics per assegurar l'estabilitat dau regime e dau ben comun&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Viktor Pöschl, « Quelques principes fondamentaux de la politique de Cicéron », ''Comptes-rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres'', 131{{a}} annaa, n° 2,‎ 1987, pp. 340-350.&lt;/ref&gt;. Aquela concepcion de la [[republica]], fondaa sus la gestion de la « chausa publica », la [[separacion dels poders]], lo regne de la lei e la [[vertut]] civica, anava irrigar prefondament las reflexions dels [[Revolucion|revolucionaris]] [[França|francés]] e [[USA|estatsunidencs]] dau segle XVIII.

=== L'Edat Mejana e las prumieras formas de representacion modernas ===

L'[[Edat Mejana]] [[Euròpa|europeu]], dominat per la [[feudalitat]] e la [[Monarquia|monarchia]] de drech divin, foguèc pas un periòde democratic. Pasmens, d'institucions e de practicas medievalas pausèron las basas de la representacion politica moderna. Per exemple, las assemblaas d'Estats, achampant la [[noblessa]], lo [[clergat]] e lo Tèrç Estat, se desvolopèron dins mai d'un reiaume coma organes consultatius dau poder [[rei|reiau]]. En [[Anglaterra]], la ''[[Magna Carta]]'' de [[1215]] pausèc un principi fondamentau entre lo drech dau sobeiran de levar l'[[impòst]] e lo consentiment dels grands dau reiaume a acceptar aquel impòst&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Danny Danziger e John Gillingham, ''1215, the year of Magna Carta'', Hodder &amp; Stoughton general, Londres, 2003, 324 p.&lt;/ref&gt;. Aqueu texte amorçèc ansin la limitacion juridica dau poder reiau. En parallele, plusors [[vila]]s [[Itàlia|italianas]] de la fin de l'[[Edat Mejana]] ([[Venècia]], [[Gènoa]], [[Florença]], etc.) experimentèron de formas originalas de govern republican fondat sus la participacion d'una [[oligarchia]] de marchands e de nobles a la vida politica de la ciutat. Sovent fòrça complexas, las institucions d'aquelas [[Republica marchanda|republicas marchandas]] prefiguravan lo foncionament de las institucions representativas modernas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Boško I. Bojović, ''Raguse (Dubrovnik), entre l’Orient et l’Occident (XIIe – XVIIe siècle)'', París, De Boccard, 2011, 275 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Claude Hocquet, ''Venise au Moyen Âge'', París, Belles lettres, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Valeria Polonio, ''L'amministrazione della Res publica genovese fra tre e quattrocento'', Genòa, Società Ligure di Storia Patria, 1977.&lt;/ref&gt;.

=== Las revolucions democraticas dels segles XVII e XVIII ===

[[Fichièr:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789.jpg|thumb|right|[[Declaracion dels Drechs de l'Òme e dau Ciutadan]] de [[1789]].]]

Las grandas revolucions dels segles XVII e XVIII, eissias de las transformacions economicas e intellectualas dau [[Umanisme|movement umanista]] e de la [[Segle de las Lutz|filosofia de las Lutz]] foguèron l'eveniment decisiu a l'origina de la democracia moderna. La prumiera revolucion majora foguèc la [[Gloriosa Revolucion]] [[Anglatèrra|anglesa]] de [[1688]] que consacrèc la supremacia dau Parlament sus lo poder reiau e pausèc las basas d'una [[monarchia constitucionala]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Cottret, ''La Glorieuse Révolution d'Angleterre, 1688'', París, Gallimard, 2013.&lt;/ref&gt;. Un an mai tard, lo ''[[Bill of Rights]]'' assegurèc los [[Dreches de l'Òme|drechs fondamentaus]] dels subjectes de la corona e l'independéncia dau Parlament. La segonda revolucion centrala dau periòde foguèc l'[[Guèrra d'Independéncia deis Estats Units|insureccion estatsunidenca]]. D'efiech, aquela revolucion s'acompanhèc d'un important trabalh politic per legitimar l'[[independéncia]] dau païs e sa rompedura amb lo [[Reiaume Unit]]. La Declaracion d'Independéncia e la Constitucion dels [[USA|Estats Units]] afirmèron ansin lo principi de l'egalitat entre los òmes, l'existéncia de drechs inalienables (drech a la vida, drech a la [[libertat]], etc.) e organizèron una [[democracia representativa]] basaa sus la [[separacion dels poders]], lo [[federalisme]] e un sistèma d'equilibri entre las institucions destinat a empachar la [[tirania]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Lucas Kent Ogden, ''Uniting the States : A Commentary on the American Constitution'', 3{{a}} edicion, Norderstedt, 2015.&lt;/ref&gt;. Enfin, lo tresen eveniment centrau per l'emergéncia de la democracia moderna foguèc la [[Revolucion Francesa]] de [[1789]]. Proclamant los [[Declaracion dels Dreches de l'Òme e del Ciutadan|drechs de l'òme e dau ciutadan]] e l'abolicion dels [[Privilegi (feudalitat)|privilegis]] de l'[[Ancian Regim|Ancian Regime]], definiguèc los conceptes de nacion sobeirana, de ciutadanatge universau e d'egalitat civila&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lefebvre, ''La Révolution française'', París, Presses universitaires de France, 1989.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Biard (dir.), ''La Révolution française : une histoire toujours vivante'', París, Tallandier, 2009, 446 p.&lt;/ref&gt;.

=== L'extension dau sufragi ===

Lo segle XIX foguèc marcat per una extension progressiva, conflictuala e inegala dau sufragi. En [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]], lo drech de vòte, inicialament reservat als [[proprietat|proprietaris]] e als contribuidors mai riches ([[sufragi censier]]), foguèc pauc a cha pauc estendut a l'ensemble dels [[òme]]s adults dins lo corrent dau segle XIX. Lo drech de vòte de las [[Femna|femnas]] foguèc reconoissut mai tardivament, principalament durant la prumiera mitat dau segle XX.

=== Consolidacion e crisi de la democracia ===

Despuei lo començament dau segle XX, la democracia a conoissut mai d'una crisi greva. La prumiera foguèc lo desvolopament dau [[faissisme]] en [[Itàlia]] e en [[Alemanha]] que constituissèc una remesa en causa radicala de las valors democraticas [[liberalisme|liberalas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Milza e Serge Berstein, ''Le Fascisme italien, 1919-1945'', Le Seuil, 1980.&lt;/ref&gt;. La segonda foguèc la longa confrontacion amb lo [[comunisme]] [[URSS|sovietic]] durant la [[Guerra Freja]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert O. Paxton e Julie Hessler, ''L'Europe au XXème siècle'', Taillandier, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' André Fontaine, ''La Tâche Rouge'', Éditions de la Martinière, 2004.&lt;/ref&gt;. Dins los dos cas, la democracia liberala, basaa sus una economia [[capitalisme|capitalista]], sortissèc renforçaa dau conflicte. La chausida d'institucions democraticas per las [[colonialisme|colonias]] [[africa]]nas e [[asia]]ticas vengüas independentas dins lo corrent dels [[ans 1950]]-[[ans 1960|1960]] foguèc un autre argument en favor de la democracia. Pasmens, despuei los [[ans 1980]]-[[ans 1990|1990]], son apareissuts de regimes autoritaris e arbitraris que mantènon formalament un quadre democratic. Aquò es a l'origina de la crisi actuala de la democracia que son foncionament es pauc a cha pauc minat per aquelas derivas. Lo desvolopament de las inegalitats socialas, especialament au sen dels païs neoliberaus, es un autre problema greu que favoriza la montaa dau populisme e, mai generalament, de movements antidemocratics.

== Los fondaments teorics ==

=== La sobeiranetat populara ===

{{veire|Sobeiranetat populara}}

Lo principi de [[sobeiranetat populara]] constituís lo fondament [[filosofia|filosofic]] de basa de totas las concepcions democraticas dau poder politic. Afirma que lo poder legitime emana unicament dau pòple e pòt unicament èsser exercit en son nom e a son profiech. Aqueu principi s'opausa a tota teoria dau poder fondaa sus la transcendéncia [[Dieu|divina]], la [[tradicion]] ereditària o la superioritat naturala d'una [[aristocracia]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] ([[1712]]-[[1778]]) ne'n donèc una definicion precisa, e relativament radicala, dins son obratge ''Du Contrat social'' publicat en [[1762]]. Segon eu, la sobeiranetat residís dins la « volontat generala » qu'es l'expression de l'interès comun dau còrs politic, nocion diferenta de la simpla addicion de las volontats individualas. Aquela volontat generala es inalienabla e indivisibla. Segon Rousseau, adversari de la representacion politica, deu èsser exercia directament per lo pòple sobeiran&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert Derathé, ''Jean-Jacques Rousseau et la politique de son temps'', Presses Universitaires de France, 1950.&lt;/ref&gt;.

=== Lo contracte sociau ===

{{veire|Contracte sociau}}

La teoria dau contracte sociau constituís un autre quadre [[filosofia|filosofic]] important per legimitar lo poder politic democratic. L'idea es eissia de la pensaa de [[Thomas Hobbes]] ([[1588]]-[[1679]]) qu'imaginèc, dins lo ''Leviathan'' de [[1651]], un contracte sociau absolutista presentat coma abandon de la [[libertat naturala]] en eschambi d'una seguretat asseguraa per un sobeiran omnipotent&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Anne-Laure Angoulvent, ''Hobbes ou la crise de l'État baroque'', París, Presses Universitaires de France, 1992, 256 p.&lt;/ref&gt;. Rapidament, los [[Sègle dei Lutz|filosòfes de las Lutz]] donèron un aspecte [[liberalisme|liberau]] au concepte. Per exemple, dins sos ''Dos Tractats dau Govern Civiu'' de [[1689]], [[John Locke]] ([[1632]]-[[1704]]) ne'n prepausèc una forma novela fondaa sus la proteccion dels drechs naturaus a la vida, a la [[libertat]] e a la [[proprietat]]. Lo consentiment dels governats e lo drech dau pòple de resistir a un govern [[tirania|tiranic]] i venguèron la fònt novela de la legitimitat de l'[[Estat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Michael P. Zuckert, ''Launching Liberalism: On Lockean Political Philosophy'', Lawrence, University Press of Kansas, 2002.&lt;/ref&gt;. Puei, au segle seguent, [[Montesquieu]] ([[1689]]-[[1755]]), completèc aquelas concepcions en desvolopant la teoria de la [[separacion dels poders]] coma proteccion còntra la [[tirania]]. Aquò li permetèc de pausar las basas institucionalas de la democracia liberala moderna&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Louis Althusser, ''Montesquieu, la politique et l'histoire'', París, Presses Universitaires de France, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Domenico Felice, ''Oppressione e libertà. Filosofia e anatomia del dispotismo nell'Esprit des lois di Montesquieu'', Pisa, ETS, 2000.&lt;/ref&gt;.

=== La separacion dels poders ===

{{veire|Separacion dels poders}}

La [[separacion dels poders]] constituís un principi institucionau fondamentau de la democracia liberala moderna. Designa la distribucion de las foncions dau poder politic entre d'organes distints e independents :
* lo [[poder legislatiu]] encharjat de votar las leis.
* lo [[poder executiu]] encharjat d'aplicar las leis.
* lo [[poder judiciari]] encharjat d'interpretar e de sancionar las [[infraccion]]s.
Aquela separacion permet d'empachar la concentracion dau poder entre las mans d'una persona o d'un organe unic, condicion prumiera de la [[tirania]] segon [[Montesquieu]].

=== Los drechs fondamentaus e l'Estat de drech ===

{{veire|Drechs fondamentaus|Estat de drech}}

Lo principi majoritari es pas l'unica basa de la democracia liberala moderna. D'efiech, los regimes democratics actuaus asseguran pereu lo respecte dels drechs fondamentaus dels individús e de las minoritats còntra los abús eventuaus de la majoritat. Lo regime de l'[[Estat de drech]] designa ansin lo concepte d'un poder politic somés au drech e d'una comunautat de ciutadans juridicament egaus. Los drechs fondamentaus constituïsson los limits qu'una majoritat democratica pòt pas franquir sensa abandonar la natura democratic dau regime. Son generalament devesits en dos ensembles regardant los drechs politics de basa ([[libertat d'expression]], [[libertat d'opinion]], drech a un procès equitable, etc.) e los drechs sociaus (drech a la [[proprietat]], [[drech au trabalh]], etc.)&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Xavier Dupré de Boulois, ''Droits et libertés fondamentaux'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Licence », 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Dubey, ''Droit fondamentaux : Libertés, garanties de l’État de droit, droits sociaux et politiques'', vol. II, Basilèa, Helbing Lichtenhahn, 2017, 1264 p.&lt;/ref&gt;.

=== Democracia directa e democracia representativa ===

{{veire|Democracia directa|Democracia representativa}}

La [[democracia directa]] designa una forma de democracia onte los ciutadians exercisson lo poder eles meteisses, sensa intermediari. Èra lo modele de la democracia [[Atenas|atenenca]] e demòra una referéncia per los partisans d'una [[democracia participativa]] radicala. La [[democracia representativa]] es fondaa sus l'eleccion de representants per lo còrs civic. Aquelos elegits son encharjats d'exercir lo poder au nom de l'ensemble dels ciutadans. Es lo modele dominant de las democracias modernas. Son principi foguèc teorizat per [[Emmanuel-Joseph Sieyès]] ([[1748]]-[[1836]]) que diferencièc la [[nacion]] [[Sobeiranetat|sobeirana]], detenéira dau poder [[constitucion|constituent]], e sos representants elegits, detenèires dau poder constituït. La tension entre democracia directa e democracia representativa es un element centrau de l'istòria de la pensaa democratica. De formas modernas de democracia semi-directa assajan ansin de combinar los avantatges dels dos modeles amb l'utilizacion dau [[referendum]], de vòtes de revocacion dels elegits o de vòtes basats sus d'iniciativas popularas.

== Los modeles e las formas de democrcia ==

=== La democracia liberala ===

{{veire|Democracia liberala}}

La [[democracia liberala]] es lo modele predominant dins las societats occidentalas contemporaneas. Combina lo principi democratic de la [[sobeiranetat populara]] amb los principis [[liberalisme|liberaus]] de la proteccion dels [[drechs fondamentaus|drechs individuaus]], de la [[separacion dels poders]] e de l'[[Estat de drech]]. Se caracteriza per d'[[eleccion]]s liuras e regularas au [[sufragi universau]], per la pluralitat dels [[partit politic|partits politics]], per la libertat de la [[premsa]], per l'independéncia de la [[justícia]] e per la proteccion de las minoritats&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Francis-Paul Bénoit, ''La démocratie libérale'', París, Presses Universitaires de France, 1978.&lt;/ref&gt;. Aqueu modele foguèc mai que mai teorizat per [[John Stuart Mill]] ([[1806]]-[[1873]]) dins ''Consideracions sus lo Govern Representatiu'' de [[1861]] onte se prononcièc en favor d'un regime democratic organizat a l'entorn de las ideas de representativitat, de debat public e de formacion d'una opinion esclairaa.

=== La democracia sociala ===

{{veire|Democracia sociala}}

La [[democracia sociala]] designa un modele qu'accèpta las institucions de la [[democracia liberala]], mas qu'insistís sus la necessitat de reduire las inegalitats economicas e socialas per arribar a una democracia politica reala e non formala. Es fondaa sus l'idea que la libertat e l'egalitat politicas an ges de sens quand s'acompanhan pas d'un niveu minimom d'egalitat economica e sociala. Es a l'origina de la nocion d'[[Estat-providénçia]] basat sus la redistribucion fiscala, los [[servici public|servicis publics]] universaus e la proteccion sociala&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François-Xavier Merrien, ''L'État-providence'', Presses Universitaires de France, 1998.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Gøsta Esping-Andersen, ''Les trois mondes de l'État-providence : Essai sur le capitalisme moderne'', Presses universitaires de France, coll. « Le Lien social », 2007.&lt;/ref&gt;.

=== La democracia participativa ===

{{veire|Democracia participativa}}

La [[democracia participativa]] designa un ensemble de practicas e de teorias destinaas a aprigondir e alarjar la participacion dels ciutadans a la vida politica. Es basaa sus l'idea que la legimitat democratica exigissi una implicacion activa dels ciutadans dins la deliberacion e la presa de decision politica. D'experiéncias concretas coma lo budget participatiu de [[Porte Alegre]] en [[Brasil]] o las assemblaas ciutadanas localas son d'illustracions d'aquela forma de democracia.

=== La democracia constitucionala ===

{{veire|Democracia constitucionala}}

La [[democracia constitucionala]] designa un regime caracterizat per un poder democratic enquadrat e limitat per una [[constitucion]] assegurant los drechs fondamentaus e organizant la [[separacion dels poders]]. La justícia constitucionala, incarnaa per de corts o de conseus constitucionalas, jòga un ròtle centrau dins aqueu modele en exercissent un contraròtle sus la conformitat de las leis a la constitucion. Aquò permet de protegir los drechs fondamentaus còntra los abús eventuaus dau legislator majoritari. Pasmens, aqueu modele entraïna una tension importanta entre lo principi democratic de la sobeiranetat de la majoritat e lo principi liberau de la proteccion dels drechs de la majoritat.

=== Las democracias illiberalas e los regimes ibrids ===

{{veire|Democracia illiberala|Regime ibrid}}

Despuei los [[ans 1990]], la [[sciéncia politica]] a desvolopat de conceptes per designar los regimes qu'empruntant de formas institucionalas de la democracia (eleccions, parlament, constitucion, etc) tot en violant sos principis fondamentaus en impausant de limits non justificats a las libertats fondamentalas o en suprimissent la separacion dels poders. Lo terme « democracia illiberala » es ansin sovent adoptat per descriure aquelos regimes ([[Russia]] de [[Vladimir Putin]], [[Ongria]] de [[Viktor Orban]], [[Turquia]] de [[Recep Tayyip Erdogan]], etc.). Lo terme « regime ibrid » designa pusleu de sistemas politics intermediaris entre la democracia vertadiera e l'autoritarisme. Lo [[Marròc]] o lo [[Bangladèsh]] dels [[ans 2020]] son d'exemples d'aqueu tipe de regime.

== Las institucions democraticas ==

=== Los sistemas electoraus ===

{{veire|Sistema electorau}}

Los [[sistema electorau|sistemas electoraus]] forman lo mecanisme centrau de las [[democracia representativa|democracias representativas]]. Permèton de traduire las preferéncias dels ciutadans en poder politic. Son destriats :
* los sistemas majoritaris que donan la victòria au candidat aient ganhat lo maximom de sufragis.
* los sistemas proporcionaus que despartisson lo nombre d'elegits en foncion dau nombre de sufragis.
* de sistemas mixtes pòion assajar de mesclar los dos sistemas
Los diferents aprochis an d'efiechs prigonds sus la natura dau sistema partisan, l'estabilitat governamentala e la representativitat de las institucions. D'un biais generau, los sistemas proporcionaus son mai representatius, mas son mens estables car necessitan la mesa en plaça de coalicions mai importantas per dirigir lo païs&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Emeri e Jean-Marie Cotteret, ''Les systèmes électoraux'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1985.&lt;/ref&gt;.

=== Los parlaments e las assemblaas ===

{{veire|Parlament}}

Lo [[parlament]] es l'institucion centrala de la [[democracia representativa]]. Es un organe, elegit directament o indirectament per los ciutadans, qu'es encharjat de votar las leis, de contrarotlar l'executiu e de representar la diversitat de las opinions politicas de la [[societat]]. Los parlaments modernes son generalament compausats d'una o de doas chambras. Dins lo prumier cas, aquò permet d'assegurar una bòna representativitat de la populacion. Los parlaments bicameraus son pasmens sovent privilegiats dins los estats estenduts ont es necessari d'assegurar un equilibri entre la representacion de la populacion generala e aquela de las entitats territòrialas.

=== Los partits politics ===

{{veire|Partit politic}}

Los [[partit politic|partits politics]] son los actors centraus de la democracia representativa moderna. Son d'organizacions destinaas a conquistar e gerir lo poder politic per metre en plaça una politica confòrma a un programa. Asseguran de foncions essencialas dins la vida politica actuala que permèton d'agregar las preferéncias politicas, de recrutar e de formar d'eleits politics, d'estructurar lo debat public e d'organizar la competicion electorala&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Offerlé, ''Les partis politiques'', coll. « Que sais-je ? » (n° 2376), 1987.&lt;/ref&gt;. Pasmens, lor legitimat es mai e mai contestaa per los ciutadans. Aquò mena a l'aparicion de movements ibrids, intermediaris entre lo partit tradicionau e lo movement de massa ([[Podemos]] en [[Espanha]], [[En Marche]] o [[La France Insoumise]] en [[França]]).

=== La justícia constitucionala ===

{{veire|Drech constitucionau}}

Lo [[drech constitucionau]] jòga un ròtle mai e mai important dins las democracias contemporaneas. D'efiech, permet a las corts e als conseus constitucionaus de contrarotlar la conformitat de las leis per rapòrt a la [[constitucion]] e de protegir los drechs fondamentaus. Es ansin una proteccion eficaça còntra los abús d'una majoritat donaa. Pasmens, son desvolopament entraïna de questions quant a la legitimitat democratica d'aqueu contrarotle qu'es generalament exercit per de [[Magistrat|magistrats]] non elegits.

=== Los mèdias e l'espaci public ===

{{veire|Premsa}}

La [[libertat de la premsa]] e l'existéncia d'un espaci public pluralista constituïsson de condicions indispensablas au foncionament de la democracia. Los mèdias tènon un ròtle fondamentau dins l'informacion dels ciutadans, la mesa en debat de las questions politicas e lo contrarotle dau poder. Aquò justifica generalament l'existéncia de leis especificas protegissent la [[premsa]], subrenomaa « lo quatren poder », còntra las intervencions dels autres poders. Pasmens, aqueu pilar de la democracia moderna es mai e mai menaçat per la concentracion dels mèdias entre las mans d'interès economics privats, per la logica de l'audimat e, mai recentament, per la revolucion numerica e lo desvolopament de las rets socialas. La qualitat de l'informacion disponibla es ansin vengüa una question centrala dins mai d'un païs.

== Los defís contemporaneus ==

=== La montaa dau populisme ===

{{veire|Populisme}}

Dins son sens mai moderne, lo [[populisme]] designa un estile politic fondat sus l'oposicion entre un pòple vist coma pur e vertuós e un eleit considerat coma corromput e illegitime e sus la revendicacion d'una democracia mai directa e mai autentica còntra de mediacions institucionalas jutjaas defalhentas. Pòt prendre de formas de drecha ([[nacionalisme|nacionalista]], [[xenofobia|xenofoba]], autoritària, etc.) o de senestra (anti-oligarchica, redistributritz, etc.)&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guy Hermet, ''Les populismes dans le monde : Une histoire sociologique XIXe – XXe siècle'', París, Fayard, coll. « L’espace du politique », 2001, 479 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Alexandre Dorna, ''Le Populisme'', Presses universitaires de France, 1999, 128 p.&lt;/ref&gt;. Los teorians son partejats quant a son interpretacion. Per exemple, [[Ernesto Laclau]] ([[1935]]-[[2014]]) ne'n prepausèc una vision positiva inerenta a tota construccion democratica mentre que de pensaires coma [[Jan-Werner Müller]] (naissut en [[1970]]) lo definisson coma una menaça fondamentala per la [[democracia liberala]] en rason de son refús dau pluralisme. Ansin, lo populisme es una escomessa fòrça discutia dins las democracias contemporaneas.

=== La crisi de la representacion ===

La question de la representativitat politica dels elegits es una autra question greva per las democracias representativas actualas. Es la consequéncia de factors multiples coma l'alunhament entre los elegits e los ciutadans ordinaris, la tecnocratizacion de las discussions politicas, l'escart entre las preferéncias e los interès dels ciutadans e las decisions efectivament presas per lors representants o l'influéncia de grops de pression e dels mercats financiers. Entraïna una abstencion electorala mai e mai importanta, una abséncia d'interès per los actors tradicionaus de la vida politica ([[partit politic|partits]], [[sindicat]]s, etc.) e una desfisança envèrs las institucions o los eleits politics. Aquela crisi de la representacion a d'efiechs importants sus la vida politica que redutz generalament lo sosten portat als partits tradicionaus e favoriza la montaa de movements radicaus (e pas totjorn democratics).

=== Las rets socialas e la desinformacion ===

La [[revolucion numerica]] e lo desvolopament de las rets socialas an fòrça transformat l'espaci public democratic despuei los [[ans 2010]]. D'un caire, an permés una democratizacion de l'accès a l'informacion e a l'expression publica, çò que permetèc a de grops marginalizats d'accedir a una certana visibilitat politica. Pasmens, d'autre caire, las rets socialas an favorizat la fragmentacion de l'espaci public, la difusion massisa de desinformacion, la manipulacion de l'opinion per d'actors interiors o exteriors. Las discussions i son egalament sovent polarizaas. La regulacion d'aquelos mèdias es ansin vengüa una question centrala per l'organizacion dau debat public au sen de las democracias modernas.

=== Las inegalitats economicas ===

Las inegalitats economicas son una menaça anciana per lo foncionament correcte d'institucions democraticas. D'efiech, la concentracion de las richessas engendra una concentracion dau poder politic que los actors economics mai poderós dispausan de mejans considerables per influenciar las decisions politicas au detriment de la màger part dau còrs civic (finançament de movements politics, contrarotle de mèdias, ''lobbying'', etc.). Dins mai d'un païs, existisson de reglas minimalas per reduire l'influéncia de las classas mai aisaas. Pasmens, aquelas legislacions son sovent limitaas e la question financiera es ansin vengüa un element centrau de las campanhas politicas dins fòrça païs. Los [[USA|Estats Units]] son un exemple caracteristic.

=== La question dels enjòcs globaus ===

La democracia moderna es apareissua dins lo quadre de l'Estat-Nacion sobeiran. Pasmens, un nombre mai e mai important d'enjòcs politics fondamentaus (chambiament climatic, regulacion financiera, migracions, pandemias, etc.) passan las frontieras nacionalas e necessitan la mesa en plaça de politicas internacionalas per èsser tractats d'un biais eficaç. Aquò es a l'origina de questions e de debats entre la logica democratica nacionala e la necessitat d'una governança mondiala o d'una democratizacion de las institucions internacionalas existentas. Pasmens, en mai dels problemas relatius a una tala transformacion de la democracia actuala, se pausa egalament la question dau risc de tecnocratizacion e d'alunhament de tota institucion supranacionala.

== Las criticas de la democracia ==

=== Las criticas conservatritz ===

Las criticas [[conservatisme|conservatritz]] de la democracia son relativament ancianas. Tre lo segle XVIII, [[Edmund Burke]] ([[1729]]-[[1797]]), considerat coma un dels paires dau conservatisme moderne, reprochava a la [[Revolucion Francesa]] d'aver destruch las tradicions e las institucions eiretaas de l'Ancian Regime qu'avián assegurat l'estabilitat sociala dau reiaume durant de segles. Dins ''De la Democracia en America'', [[Alexis de Tocqueville]] ([[1805]]-[[1859]]) formulèc una critica mai nuançaa, mas mai prigonda. Segon eu, la democracia èra inevitabla, mas conteniá lo risc intrinsec de la « tirania de la majoritat » e dau « despotisme doç ». Chau donc empachar la formacion d'un [[Estat]] tutelari capable de prendre en charja la vida dels individús au detriment de lor libertat e de lor autonòmia. Los corrents conservators modernes son donc sovent favorables a la democracia liberala, mas s'opausan frequentament a la democracia sociala.

=== Las criticas marxistas e socialistas ===

La critica [[marxisme|marxista]] e [[comunisme|socialista]] de la democracia liberala forma un important pan de la pensaa politica dels segles XIX e XX. Segon ela, la democracia liberala es unicament una democracia formala destinaa a escondre la dominacion politica e economica de la [[borgesiá]] sus la societat. Ansin, lo [[sufragi universau]] e l'egalitat [[drech|juridica]] permetrián pas a las classas popularas, afeblias per las inegalitats economicas, de participar d'un biais vertadier a las institucions o d'aver un poder reau sus lors condicions de vida. Los marxistas considèran donc l'Estat democratic borgés coma un arbitre favorable als interès de la borgesiá e la democracia vertadiera exigiriá una transformacion radicala dels rapòrts economics.

=== Las criticas elitistas ===

Las criticas elitistas de la democracia foguèron principalament formulaa per de teoricians coma [[Vilfredo Pareto]] ([[1848]]-[[1923]]), [[Gaetano Mosca]] ([[1858]]-[[1941]]) e [[Robert Michels]] ([[1876]]-[[1936]]). Segon elas, totas las societats son en realitat dirigias per una minoritat organizaa (un eleit o una classa politica). Dins aqueu quadre, la democracia ven alora un [[mitologia|mite]] [[ideologia|ideologic]] destinat a legitimar aquela dominacion inevitabla. Per descriure aqueu fenomene, Michels formulèc una « lei de l'oligarchia » : totas las organizacions, comprés los movements democratics, son pauc a cha pauc dominaas per una [[oligarchia]] dirigenta. Aquelas criticas son sovent associaas a de discors conservators o autoritaris. Pasmens, pausan de questions sus los limits estructuraus de las democracias actualas.

=== Las criticas postmodernas e postcolonialas ===

Per los pensaires postmodernes e postcoloniaus, la democrocia liberala es un sistema politic estachat a l'Occident. Sa formacion seriá lo resultat d'una exclusion de las [[femna]]s, de las classas popularas, dels [[colonialisme|colonizats]] e, mai generalament, dels non-Europeus. Son universalisme seriá alora la consequéncia d'un particularisme occidentau presentat coma universau. D'autors coma [[Achille Mbembe]] (naissut en [[1957]]) o [[Dipesh Chakrabarty]] (naissut en [[1948]]) prepausan donc de pensar de sistemas democratics a partir d'experiéncias e de tradicions non europeas. A l'ora d'aüra, los resultats son encara limitats e fòrça regimes supausadament fondats sus de tradicions democraticas non occidentalas son de regimes [[dictatura|dictatoriaus]]. De lor caire, las teoricianas [[feminisme|femenistas]] insistisson sus l'exclusion de las femnas de la vida publica democratica e sus la desvaloracion de l'esfera privaa e dau trabalh domestic.

== Eiretatge e actualitat ==

Après un long periòde d'expansion durant la segonda mitat dau segle XX, la democracia coneisse una fasa de reculament despuei los [[ans 2010]]. Lo fenomene tocha tant las democracias emergentas en [[Africa]], en [[Asia]] e en [[America Latina]] que las democracias ben establias en [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]]. Se manifèsta per un afebliment de l'[[Estat de drech]], una reduccion de las libertats civilas, una concentracion dau poder executiu, una aumentacion de las inegalitats economicas e una degradacion de la qualitat dau debat public e de las eleccions. Aquò pren sovent la forma d'una montaa de movements [[populisme|populistas]] susceptibles d'accedir au poder ([[Donald Trump]], [[Javier Milei]], etc.), mas pòt pereu entraïnar una presa dau poder per una junta militara ([[Mali]], [[Nigèr]], etc.), un còp d'Estat institucionau ([[Bolívia]], etc.) o una transformacion dau quadre constitucionau ([[Veneçuèla]], etc.).

De mai, una transicion democratica es un procediment que permet de transformar un regime autoritari en democracia. Es sovent un procediment long, fragile e reversible que sa capitaa necessita la combinason de plusors factors (acòrdi dels eleits politics sus las reglas dau jòc democratic, existéncia d'una societat civila activa e organizaa, volontat populara favorabla a las valors democraticas, contexte economic favorable, etc.). L'abséncia d'un factor pòt menar a una transicion incompleta susceptible de menar a la formacion d'un regime ibrid o a una regression autoritària. L'exemple [[Tunisia|tunisian]] illustra aquelas dificultats. Après una revolucion populara en [[2011]], un regime democratic se formèc dins lo païs. Pasmens, foguèc pauc a cha pauc minat per de divisions au sen de l'eleit e per una situacion economica complicaa. Ansin, en [[2021]], lo president [[Kaïs Saïed]] posquèc suspendre las activitats dau govern e dau parlament e tornar establir un regime [[autocracia|autocratic]].

Pasmens, maugrat sas crisis e sos limits, la democracia demòra l'orizont normatiu dominant de la pensaa politica moderna que sa legitimitat es fondaa sus l'idea simpla, mas poderosa, que ges d'autoritat [[Homo sapiens|umana]] pòt pretendre governar d'autres òmes sensa lor consentiment.

== Annexas ==

=== Ligams internes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Hannah Arendt|Arendt (Hannah)]].
* [[Aristòtel]].
* [[Atenas]].
* [[Ciceron]].
* [[Ciutadanatge]].
* [[Clistenes]].
* [[Constitucion]].
* [[Dictatura]].
* [[Drech]].
* [[Estat]].
* [[Estat de drech]].
* [[Filosofia]].
* [[Jürgen Habermas|Habermas (Jürgen)]].
* [[Thomas Hobbes|Hobbes (Thomas)]].
* [[Thomas Jefferson|Jefferson (Thomas)]].
* [[Ernesto Laclau|Laclau (Ernesto)]].
* [[Liberalisme]].
* [[John Locke|Locke (John)]].
* [[James Madison|Madison (James)]].
* [[John Stuart Mill|Mill (James Stuart)]].
* [[Parlament]].
* [[Partit politic]].
* [[Pericles]].
* [[Politica]].
* [[John Rawls|Rawls (John)]].
* [[Republica]].
* [[Revolucion Francesa]].
* [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau (Jean-Jacques)]].
* [[Separacion dels poders]].
* [[Emmanuel-Joseph Sieyès|Sieyès (Emmanuel-Joseph)]].
* [[Sistema electorau]].
* [[Tirania]].
* [[Alexis de Tocqueville|Tocqueville (Alexis de)]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Politica]]
[[Categoria:Filosofia]]</text>
      <sha1>k8g9j0pq0f8g2w5olpcb1pojjpjeq08</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497157</id>
      <parentid>2497156</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T04:37:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Las criticas conservatritz */</comment>
      <origin>2497157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39261" sha1="9d1y7nroai7fg47gnb04d4nadobxoel" xml:space="preserve">{{Dialècte Vivaroaupenc}}
{{1000 fondamentals}}

La '''democracia''', dau [[grec]] ancian ''dêmokratía'', compausat de ''dèmos'' (« pòple ») e ''kratos'' (« poder »), designa literalament lo « govern dau pòple ». Constituís un dei conceptes [[politica|politics]] mai fondamentaus e mai discutit de l'[[istòria]] de la pensaa [[Homo sapiens|umana]]. Dins son sens mai generau, designa un regime [[Politica|politic]] fondat sus l'exercici dau poder per lo pòple, siá directament siá indirectament per lo mejan de representents elegits, dins lo quadre de reglas assegurant las [[Dreches de l'Òme|libertats fondamentalas]] e l'egalitat [[drech|juridica]] dels [[ciutadanatge|ciutadans]]. Naissua durant l'[[Antiquitat]] [[Grècia antica|Greca]], teorizaa per los [[filosofia|filosòfes]] de las [[Segle de las Lutz|Lutz]] e consacraa per las grandas [[revolucion|revolucions]] dels segles XVIII e XIX, la democracia s'es impausaa pendent lo segle XX coma lo regime de referéncia a l'eschala mondiala, tot en demorant un objecte de contestacion, de reinterpretacion e de crisi permanenta. Aüra, curbe una importanta diversitat de formas institucionalas, de tradicions intellectualas e de practicas politicas. Pasmens, se tròba confrontaa a de defís majors coma lo desvolopament de las inegalitats socialas, lo [[Cambiament climatic|chambiament climatic mondiau]], la crisi de la representacion, lo desvolopament dau [[populisme]] e la generalizacion de la [[desinformacion]].

== Originas e istòria de la democracia ==

=== La democracia atenenca ===

[[Fichièr:Pericles Pio-Clementino Inv269.jpg|thumb|right|[[Pericles]], figura centrala de la [[democracia atenenca]].]]

{{veire|Atenas}}

Es a [[Atenas]], a la fin dau [[segle VI avC]], que la democracia faguèc sa prumiera aparicion coma regime [[politica|politic]] explicitament nomat e teorizat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marie-Françoise Baslez, ''Histoire politique du monde grec antique'', Nathan, 1999, 316 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Mossé, ''Histoire d'une démocratie : Athènes des origines à la conquête macédonienne'', Seuil, coll. « Points Histoire», 1971.&lt;/ref&gt;. D'efiech, après una lonja crisi politicosociala, las reformas de [[Clistenes]], menaas a partir de [[-508|508 avC]], metèron en plaça las basas d'un sistema politic inedit en despartissent lo còrs civic segon una basa territòriala e en instaurant d'institucions fondaas sus la participacion directa dels [[ciutadanatge|ciutadans]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Lévêque e Pierre Vidal-Naquet, ''Clisthène l'Athénien'', Les Belles Lettres, 1974, 163 p.&lt;/ref&gt;. Sota [[Pericles]] ([[-495|495]]-[[-429|429 avC]]), la democracia atenenca agantèc l'apogeu de son poder. Sas institucions principalas èran l’''Ékklesía'', l'assemblaa de l'ensemble dels ciutadans encharjaa de discutir e de votar las [[lei]]s, la ''Boulé'' un conseu encharjat de preparar los trabalhs de l’''Ékklesía'' e l’''Eliaía'', un [[tribunau]] popular compausat de jurats chausits a l'azard.

Lo [[tiratge au sòrt]] jogava un ròtle central dins lo sistema [[Antenas|atenenc]] que permetiá d'assegurar una rotacion de las charjas e una egalitat de principi entre los ciutadans&lt;ref&gt;Dos principis fondamentaus de la democracia greca designavan aquela egalitat : l'isonomia (egalitat juridica) e l'isogoria (egalitat de paraula).&lt;/ref&gt;. Un sistema d'indemnizacion dels ciutadans permetiá pereu la participacion de ciutadans modestes a la vida politica. Aquela democracia directa demòra una referéncia intellectuala majora per lei teoricians de la democracia participativa moderna, mas aviá pasmens de limits considerables. D'efiech, lo [[Ciutadanetat|ciutadanatge]] i èra reservat als [[Òme|òmes]] liures naissuts de parents atenencs, l'[[esclavatge]] èra la basa d'una partia importanta de l'[[economia]] e los forestiers avián pas lo drech de participar a la vida politica de la ciutat.

=== La tradicion republicana romana ===

{{veire|Roma Antica}}

[[Roma Antica|Roma]] foguèc jamai una democracia au sens atenenc dau terme. Pasmens, la [[Republica Romana|tradicion republicana romana]] ([[-509|509]]-[[-27|27 avC]]) aguèc un ròtle important dins la formacion de la pensaa politica occidentala. Lo sistema republican roman combinava d'elements [[aristocracia|aristocratic]], coma un [[Senat roman|Senat]] dominat per los patricians, e d'elements democratics coma d'assemblaas popularas (''[[comices]]'') e de magistrats encharjats de defendre los interès dau pòple còntra los abús dels patricians ([[tribun de la pleba|tribuns de la pleba]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François Hinard, ''République romaine'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », Paris, 2000.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Richard Adam, ''Institutions et citoyenneté de la Rome républicaine'', Hachette supérieur, 1996, 160 p.&lt;/ref&gt;. La pensaa politica de [[Ciceron]] ([[-106|106]]-[[-43|43 avC]]) constituís la teorizacion principala dau regime [[republica|republican]]. Dins ''[[De Republica]]'', se prononcièc en favor de l'idea d'una [[constitucion]] mixta organizaa a l'entorn de principis [[monarquia|monarchics]], [[aristocracia|aristocratics]] e democratics per assegurar l'estabilitat dau regime e dau ben comun&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Viktor Pöschl, « Quelques principes fondamentaux de la politique de Cicéron », ''Comptes-rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres'', 131{{a}} annaa, n° 2,‎ 1987, pp. 340-350.&lt;/ref&gt;. Aquela concepcion de la [[republica]], fondaa sus la gestion de la « chausa publica », la [[separacion dels poders]], lo regne de la lei e la [[vertut]] civica, anava irrigar prefondament las reflexions dels [[Revolucion|revolucionaris]] [[França|francés]] e [[USA|estatsunidencs]] dau segle XVIII.

=== L'Edat Mejana e las prumieras formas de representacion modernas ===

L'[[Edat Mejana]] [[Euròpa|europeu]], dominat per la [[feudalitat]] e la [[Monarquia|monarchia]] de drech divin, foguèc pas un periòde democratic. Pasmens, d'institucions e de practicas medievalas pausèron las basas de la representacion politica moderna. Per exemple, las assemblaas d'Estats, achampant la [[noblessa]], lo [[clergat]] e lo Tèrç Estat, se desvolopèron dins mai d'un reiaume coma organes consultatius dau poder [[rei|reiau]]. En [[Anglaterra]], la ''[[Magna Carta]]'' de [[1215]] pausèc un principi fondamentau entre lo drech dau sobeiran de levar l'[[impòst]] e lo consentiment dels grands dau reiaume a acceptar aquel impòst&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Danny Danziger e John Gillingham, ''1215, the year of Magna Carta'', Hodder &amp; Stoughton general, Londres, 2003, 324 p.&lt;/ref&gt;. Aqueu texte amorçèc ansin la limitacion juridica dau poder reiau. En parallele, plusors [[vila]]s [[Itàlia|italianas]] de la fin de l'[[Edat Mejana]] ([[Venècia]], [[Gènoa]], [[Florença]], etc.) experimentèron de formas originalas de govern republican fondat sus la participacion d'una [[oligarchia]] de marchands e de nobles a la vida politica de la ciutat. Sovent fòrça complexas, las institucions d'aquelas [[Republica marchanda|republicas marchandas]] prefiguravan lo foncionament de las institucions representativas modernas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Boško I. Bojović, ''Raguse (Dubrovnik), entre l’Orient et l’Occident (XIIe – XVIIe siècle)'', París, De Boccard, 2011, 275 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Claude Hocquet, ''Venise au Moyen Âge'', París, Belles lettres, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Valeria Polonio, ''L'amministrazione della Res publica genovese fra tre e quattrocento'', Genòa, Società Ligure di Storia Patria, 1977.&lt;/ref&gt;.

=== Las revolucions democraticas dels segles XVII e XVIII ===

[[Fichièr:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789.jpg|thumb|right|[[Declaracion dels Drechs de l'Òme e dau Ciutadan]] de [[1789]].]]

Las grandas revolucions dels segles XVII e XVIII, eissias de las transformacions economicas e intellectualas dau [[Umanisme|movement umanista]] e de la [[Segle de las Lutz|filosofia de las Lutz]] foguèron l'eveniment decisiu a l'origina de la democracia moderna. La prumiera revolucion majora foguèc la [[Gloriosa Revolucion]] [[Anglatèrra|anglesa]] de [[1688]] que consacrèc la supremacia dau Parlament sus lo poder reiau e pausèc las basas d'una [[monarchia constitucionala]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Cottret, ''La Glorieuse Révolution d'Angleterre, 1688'', París, Gallimard, 2013.&lt;/ref&gt;. Un an mai tard, lo ''[[Bill of Rights]]'' assegurèc los [[Dreches de l'Òme|drechs fondamentaus]] dels subjectes de la corona e l'independéncia dau Parlament. La segonda revolucion centrala dau periòde foguèc l'[[Guèrra d'Independéncia deis Estats Units|insureccion estatsunidenca]]. D'efiech, aquela revolucion s'acompanhèc d'un important trabalh politic per legitimar l'[[independéncia]] dau païs e sa rompedura amb lo [[Reiaume Unit]]. La Declaracion d'Independéncia e la Constitucion dels [[USA|Estats Units]] afirmèron ansin lo principi de l'egalitat entre los òmes, l'existéncia de drechs inalienables (drech a la vida, drech a la [[libertat]], etc.) e organizèron una [[democracia representativa]] basaa sus la [[separacion dels poders]], lo [[federalisme]] e un sistèma d'equilibri entre las institucions destinat a empachar la [[tirania]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Lucas Kent Ogden, ''Uniting the States : A Commentary on the American Constitution'', 3{{a}} edicion, Norderstedt, 2015.&lt;/ref&gt;. Enfin, lo tresen eveniment centrau per l'emergéncia de la democracia moderna foguèc la [[Revolucion Francesa]] de [[1789]]. Proclamant los [[Declaracion dels Dreches de l'Òme e del Ciutadan|drechs de l'òme e dau ciutadan]] e l'abolicion dels [[Privilegi (feudalitat)|privilegis]] de l'[[Ancian Regim|Ancian Regime]], definiguèc los conceptes de nacion sobeirana, de ciutadanatge universau e d'egalitat civila&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lefebvre, ''La Révolution française'', París, Presses universitaires de France, 1989.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Biard (dir.), ''La Révolution française : une histoire toujours vivante'', París, Tallandier, 2009, 446 p.&lt;/ref&gt;.

=== L'extension dau sufragi ===

Lo segle XIX foguèc marcat per una extension progressiva, conflictuala e inegala dau sufragi. En [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]], lo drech de vòte, inicialament reservat als [[proprietat|proprietaris]] e als contribuidors mai riches ([[sufragi censier]]), foguèc pauc a cha pauc estendut a l'ensemble dels [[òme]]s adults dins lo corrent dau segle XIX. Lo drech de vòte de las [[Femna|femnas]] foguèc reconoissut mai tardivament, principalament durant la prumiera mitat dau segle XX.

=== Consolidacion e crisi de la democracia ===

Despuei lo començament dau segle XX, la democracia a conoissut mai d'una crisi greva. La prumiera foguèc lo desvolopament dau [[faissisme]] en [[Itàlia]] e en [[Alemanha]] que constituissèc una remesa en causa radicala de las valors democraticas [[liberalisme|liberalas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Milza e Serge Berstein, ''Le Fascisme italien, 1919-1945'', Le Seuil, 1980.&lt;/ref&gt;. La segonda foguèc la longa confrontacion amb lo [[comunisme]] [[URSS|sovietic]] durant la [[Guerra Freja]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert O. Paxton e Julie Hessler, ''L'Europe au XXème siècle'', Taillandier, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' André Fontaine, ''La Tâche Rouge'', Éditions de la Martinière, 2004.&lt;/ref&gt;. Dins los dos cas, la democracia liberala, basaa sus una economia [[capitalisme|capitalista]], sortissèc renforçaa dau conflicte. La chausida d'institucions democraticas per las [[colonialisme|colonias]] [[africa]]nas e [[asia]]ticas vengüas independentas dins lo corrent dels [[ans 1950]]-[[ans 1960|1960]] foguèc un autre argument en favor de la democracia. Pasmens, despuei los [[ans 1980]]-[[ans 1990|1990]], son apareissuts de regimes autoritaris e arbitraris que mantènon formalament un quadre democratic. Aquò es a l'origina de la crisi actuala de la democracia que son foncionament es pauc a cha pauc minat per aquelas derivas. Lo desvolopament de las inegalitats socialas, especialament au sen dels païs neoliberaus, es un autre problema greu que favoriza la montaa dau populisme e, mai generalament, de movements antidemocratics.

== Los fondaments teorics ==

=== La sobeiranetat populara ===

{{veire|Sobeiranetat populara}}

Lo principi de [[sobeiranetat populara]] constituís lo fondament [[filosofia|filosofic]] de basa de totas las concepcions democraticas dau poder politic. Afirma que lo poder legitime emana unicament dau pòple e pòt unicament èsser exercit en son nom e a son profiech. Aqueu principi s'opausa a tota teoria dau poder fondaa sus la transcendéncia [[Dieu|divina]], la [[tradicion]] ereditària o la superioritat naturala d'una [[aristocracia]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] ([[1712]]-[[1778]]) ne'n donèc una definicion precisa, e relativament radicala, dins son obratge ''Du Contrat social'' publicat en [[1762]]. Segon eu, la sobeiranetat residís dins la « volontat generala » qu'es l'expression de l'interès comun dau còrs politic, nocion diferenta de la simpla addicion de las volontats individualas. Aquela volontat generala es inalienabla e indivisibla. Segon Rousseau, adversari de la representacion politica, deu èsser exercia directament per lo pòple sobeiran&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert Derathé, ''Jean-Jacques Rousseau et la politique de son temps'', Presses Universitaires de France, 1950.&lt;/ref&gt;.

=== Lo contracte sociau ===

{{veire|Contracte sociau}}

La teoria dau contracte sociau constituís un autre quadre [[filosofia|filosofic]] important per legimitar lo poder politic democratic. L'idea es eissia de la pensaa de [[Thomas Hobbes]] ([[1588]]-[[1679]]) qu'imaginèc, dins lo ''Leviathan'' de [[1651]], un contracte sociau absolutista presentat coma abandon de la [[libertat naturala]] en eschambi d'una seguretat asseguraa per un sobeiran omnipotent&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Anne-Laure Angoulvent, ''Hobbes ou la crise de l'État baroque'', París, Presses Universitaires de France, 1992, 256 p.&lt;/ref&gt;. Rapidament, los [[Sègle dei Lutz|filosòfes de las Lutz]] donèron un aspecte [[liberalisme|liberau]] au concepte. Per exemple, dins sos ''Dos Tractats dau Govern Civiu'' de [[1689]], [[John Locke]] ([[1632]]-[[1704]]) ne'n prepausèc una forma novela fondaa sus la proteccion dels drechs naturaus a la vida, a la [[libertat]] e a la [[proprietat]]. Lo consentiment dels governats e lo drech dau pòple de resistir a un govern [[tirania|tiranic]] i venguèron la fònt novela de la legitimitat de l'[[Estat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Michael P. Zuckert, ''Launching Liberalism: On Lockean Political Philosophy'', Lawrence, University Press of Kansas, 2002.&lt;/ref&gt;. Puei, au segle seguent, [[Montesquieu]] ([[1689]]-[[1755]]), completèc aquelas concepcions en desvolopant la teoria de la [[separacion dels poders]] coma proteccion còntra la [[tirania]]. Aquò li permetèc de pausar las basas institucionalas de la democracia liberala moderna&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Louis Althusser, ''Montesquieu, la politique et l'histoire'', París, Presses Universitaires de France, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Domenico Felice, ''Oppressione e libertà. Filosofia e anatomia del dispotismo nell'Esprit des lois di Montesquieu'', Pisa, ETS, 2000.&lt;/ref&gt;.

=== La separacion dels poders ===

{{veire|Separacion dels poders}}

La [[separacion dels poders]] constituís un principi institucionau fondamentau de la democracia liberala moderna. Designa la distribucion de las foncions dau poder politic entre d'organes distints e independents :
* lo [[poder legislatiu]] encharjat de votar las leis.
* lo [[poder executiu]] encharjat d'aplicar las leis.
* lo [[poder judiciari]] encharjat d'interpretar e de sancionar las [[infraccion]]s.
Aquela separacion permet d'empachar la concentracion dau poder entre las mans d'una persona o d'un organe unic, condicion prumiera de la [[tirania]] segon [[Montesquieu]].

=== Los drechs fondamentaus e l'Estat de drech ===

{{veire|Drechs fondamentaus|Estat de drech}}

Lo principi majoritari es pas l'unica basa de la democracia liberala moderna. D'efiech, los regimes democratics actuaus asseguran pereu lo respecte dels drechs fondamentaus dels individús e de las minoritats còntra los abús eventuaus de la majoritat. Lo regime de l'[[Estat de drech]] designa ansin lo concepte d'un poder politic somés au drech e d'una comunautat de ciutadans juridicament egaus. Los drechs fondamentaus constituïsson los limits qu'una majoritat democratica pòt pas franquir sensa abandonar la natura democratic dau regime. Son generalament devesits en dos ensembles regardant los drechs politics de basa ([[libertat d'expression]], [[libertat d'opinion]], drech a un procès equitable, etc.) e los drechs sociaus (drech a la [[proprietat]], [[drech au trabalh]], etc.)&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Xavier Dupré de Boulois, ''Droits et libertés fondamentaux'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Licence », 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Dubey, ''Droit fondamentaux : Libertés, garanties de l’État de droit, droits sociaux et politiques'', vol. II, Basilèa, Helbing Lichtenhahn, 2017, 1264 p.&lt;/ref&gt;.

=== Democracia directa e democracia representativa ===

{{veire|Democracia directa|Democracia representativa}}

La [[democracia directa]] designa una forma de democracia onte los ciutadians exercisson lo poder eles meteisses, sensa intermediari. Èra lo modele de la democracia [[Atenas|atenenca]] e demòra una referéncia per los partisans d'una [[democracia participativa]] radicala. La [[democracia representativa]] es fondaa sus l'eleccion de representants per lo còrs civic. Aquelos elegits son encharjats d'exercir lo poder au nom de l'ensemble dels ciutadans. Es lo modele dominant de las democracias modernas. Son principi foguèc teorizat per [[Emmanuel-Joseph Sieyès]] ([[1748]]-[[1836]]) que diferencièc la [[nacion]] [[Sobeiranetat|sobeirana]], detenéira dau poder [[constitucion|constituent]], e sos representants elegits, detenèires dau poder constituït. La tension entre democracia directa e democracia representativa es un element centrau de l'istòria de la pensaa democratica. De formas modernas de democracia semi-directa assajan ansin de combinar los avantatges dels dos modeles amb l'utilizacion dau [[referendum]], de vòtes de revocacion dels elegits o de vòtes basats sus d'iniciativas popularas.

== Los modeles e las formas de democrcia ==

=== La democracia liberala ===

{{veire|Democracia liberala}}

La [[democracia liberala]] es lo modele predominant dins las societats occidentalas contemporaneas. Combina lo principi democratic de la [[sobeiranetat populara]] amb los principis [[liberalisme|liberaus]] de la proteccion dels [[drechs fondamentaus|drechs individuaus]], de la [[separacion dels poders]] e de l'[[Estat de drech]]. Se caracteriza per d'[[eleccion]]s liuras e regularas au [[sufragi universau]], per la pluralitat dels [[partit politic|partits politics]], per la libertat de la [[premsa]], per l'independéncia de la [[justícia]] e per la proteccion de las minoritats&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Francis-Paul Bénoit, ''La démocratie libérale'', París, Presses Universitaires de France, 1978.&lt;/ref&gt;. Aqueu modele foguèc mai que mai teorizat per [[John Stuart Mill]] ([[1806]]-[[1873]]) dins ''Consideracions sus lo Govern Representatiu'' de [[1861]] onte se prononcièc en favor d'un regime democratic organizat a l'entorn de las ideas de representativitat, de debat public e de formacion d'una opinion esclairaa.

=== La democracia sociala ===

{{veire|Democracia sociala}}

La [[democracia sociala]] designa un modele qu'accèpta las institucions de la [[democracia liberala]], mas qu'insistís sus la necessitat de reduire las inegalitats economicas e socialas per arribar a una democracia politica reala e non formala. Es fondaa sus l'idea que la libertat e l'egalitat politicas an ges de sens quand s'acompanhan pas d'un niveu minimom d'egalitat economica e sociala. Es a l'origina de la nocion d'[[Estat-providénçia]] basat sus la redistribucion fiscala, los [[servici public|servicis publics]] universaus e la proteccion sociala&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François-Xavier Merrien, ''L'État-providence'', Presses Universitaires de France, 1998.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Gøsta Esping-Andersen, ''Les trois mondes de l'État-providence : Essai sur le capitalisme moderne'', Presses universitaires de France, coll. « Le Lien social », 2007.&lt;/ref&gt;.

=== La democracia participativa ===

{{veire|Democracia participativa}}

La [[democracia participativa]] designa un ensemble de practicas e de teorias destinaas a aprigondir e alarjar la participacion dels ciutadans a la vida politica. Es basaa sus l'idea que la legimitat democratica exigissi una implicacion activa dels ciutadans dins la deliberacion e la presa de decision politica. D'experiéncias concretas coma lo budget participatiu de [[Porte Alegre]] en [[Brasil]] o las assemblaas ciutadanas localas son d'illustracions d'aquela forma de democracia.

=== La democracia constitucionala ===

{{veire|Democracia constitucionala}}

La [[democracia constitucionala]] designa un regime caracterizat per un poder democratic enquadrat e limitat per una [[constitucion]] assegurant los drechs fondamentaus e organizant la [[separacion dels poders]]. La justícia constitucionala, incarnaa per de corts o de conseus constitucionalas, jòga un ròtle centrau dins aqueu modele en exercissent un contraròtle sus la conformitat de las leis a la constitucion. Aquò permet de protegir los drechs fondamentaus còntra los abús eventuaus dau legislator majoritari. Pasmens, aqueu modele entraïna una tension importanta entre lo principi democratic de la sobeiranetat de la majoritat e lo principi liberau de la proteccion dels drechs de la majoritat.

=== Las democracias illiberalas e los regimes ibrids ===

{{veire|Democracia illiberala|Regime ibrid}}

Despuei los [[ans 1990]], la [[sciéncia politica]] a desvolopat de conceptes per designar los regimes qu'empruntant de formas institucionalas de la democracia (eleccions, parlament, constitucion, etc) tot en violant sos principis fondamentaus en impausant de limits non justificats a las libertats fondamentalas o en suprimissent la separacion dels poders. Lo terme « democracia illiberala » es ansin sovent adoptat per descriure aquelos regimes ([[Russia]] de [[Vladimir Putin]], [[Ongria]] de [[Viktor Orban]], [[Turquia]] de [[Recep Tayyip Erdogan]], etc.). Lo terme « regime ibrid » designa pusleu de sistemas politics intermediaris entre la democracia vertadiera e l'autoritarisme. Lo [[Marròc]] o lo [[Bangladèsh]] dels [[ans 2020]] son d'exemples d'aqueu tipe de regime.

== Las institucions democraticas ==

=== Los sistemas electoraus ===

{{veire|Sistema electorau}}

Los [[sistema electorau|sistemas electoraus]] forman lo mecanisme centrau de las [[democracia representativa|democracias representativas]]. Permèton de traduire las preferéncias dels ciutadans en poder politic. Son destriats :
* los sistemas majoritaris que donan la victòria au candidat aient ganhat lo maximom de sufragis.
* los sistemas proporcionaus que despartisson lo nombre d'elegits en foncion dau nombre de sufragis.
* de sistemas mixtes pòion assajar de mesclar los dos sistemas
Los diferents aprochis an d'efiechs prigonds sus la natura dau sistema partisan, l'estabilitat governamentala e la representativitat de las institucions. D'un biais generau, los sistemas proporcionaus son mai representatius, mas son mens estables car necessitan la mesa en plaça de coalicions mai importantas per dirigir lo païs&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Emeri e Jean-Marie Cotteret, ''Les systèmes électoraux'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1985.&lt;/ref&gt;.

=== Los parlaments e las assemblaas ===

{{veire|Parlament}}

Lo [[parlament]] es l'institucion centrala de la [[democracia representativa]]. Es un organe, elegit directament o indirectament per los ciutadans, qu'es encharjat de votar las leis, de contrarotlar l'executiu e de representar la diversitat de las opinions politicas de la [[societat]]. Los parlaments modernes son generalament compausats d'una o de doas chambras. Dins lo prumier cas, aquò permet d'assegurar una bòna representativitat de la populacion. Los parlaments bicameraus son pasmens sovent privilegiats dins los estats estenduts ont es necessari d'assegurar un equilibri entre la representacion de la populacion generala e aquela de las entitats territòrialas.

=== Los partits politics ===

{{veire|Partit politic}}

Los [[partit politic|partits politics]] son los actors centraus de la democracia representativa moderna. Son d'organizacions destinaas a conquistar e gerir lo poder politic per metre en plaça una politica confòrma a un programa. Asseguran de foncions essencialas dins la vida politica actuala que permèton d'agregar las preferéncias politicas, de recrutar e de formar d'eleits politics, d'estructurar lo debat public e d'organizar la competicion electorala&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Offerlé, ''Les partis politiques'', coll. « Que sais-je ? » (n° 2376), 1987.&lt;/ref&gt;. Pasmens, lor legitimat es mai e mai contestaa per los ciutadans. Aquò mena a l'aparicion de movements ibrids, intermediaris entre lo partit tradicionau e lo movement de massa ([[Podemos]] en [[Espanha]], [[En Marche]] o [[La France Insoumise]] en [[França]]).

=== La justícia constitucionala ===

{{veire|Drech constitucionau}}

Lo [[drech constitucionau]] jòga un ròtle mai e mai important dins las democracias contemporaneas. D'efiech, permet a las corts e als conseus constitucionaus de contrarotlar la conformitat de las leis per rapòrt a la [[constitucion]] e de protegir los drechs fondamentaus. Es ansin una proteccion eficaça còntra los abús d'una majoritat donaa. Pasmens, son desvolopament entraïna de questions quant a la legitimitat democratica d'aqueu contrarotle qu'es generalament exercit per de [[Magistrat|magistrats]] non elegits.

=== Los mèdias e l'espaci public ===

{{veire|Premsa}}

La [[libertat de la premsa]] e l'existéncia d'un espaci public pluralista constituïsson de condicions indispensablas au foncionament de la democracia. Los mèdias tènon un ròtle fondamentau dins l'informacion dels ciutadans, la mesa en debat de las questions politicas e lo contrarotle dau poder. Aquò justifica generalament l'existéncia de leis especificas protegissent la [[premsa]], subrenomaa « lo quatren poder », còntra las intervencions dels autres poders. Pasmens, aqueu pilar de la democracia moderna es mai e mai menaçat per la concentracion dels mèdias entre las mans d'interès economics privats, per la logica de l'audimat e, mai recentament, per la revolucion numerica e lo desvolopament de las rets socialas. La qualitat de l'informacion disponibla es ansin vengüa una question centrala dins mai d'un païs.

== Los defís contemporaneus ==

=== La montaa dau populisme ===

{{veire|Populisme}}

Dins son sens mai moderne, lo [[populisme]] designa un estile politic fondat sus l'oposicion entre un pòple vist coma pur e vertuós e un eleit considerat coma corromput e illegitime e sus la revendicacion d'una democracia mai directa e mai autentica còntra de mediacions institucionalas jutjaas defalhentas. Pòt prendre de formas de drecha ([[nacionalisme|nacionalista]], [[xenofobia|xenofoba]], autoritària, etc.) o de senestra (anti-oligarchica, redistributritz, etc.)&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guy Hermet, ''Les populismes dans le monde : Une histoire sociologique XIXe – XXe siècle'', París, Fayard, coll. « L’espace du politique », 2001, 479 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Alexandre Dorna, ''Le Populisme'', Presses universitaires de France, 1999, 128 p.&lt;/ref&gt;. Los teorians son partejats quant a son interpretacion. Per exemple, [[Ernesto Laclau]] ([[1935]]-[[2014]]) ne'n prepausèc una vision positiva inerenta a tota construccion democratica mentre que de pensaires coma [[Jan-Werner Müller]] (naissut en [[1970]]) lo definisson coma una menaça fondamentala per la [[democracia liberala]] en rason de son refús dau pluralisme. Ansin, lo populisme es una escomessa fòrça discutia dins las democracias contemporaneas.

=== La crisi de la representacion ===

La question de la representativitat politica dels elegits es una autra question greva per las democracias representativas actualas. Es la consequéncia de factors multiples coma l'alunhament entre los elegits e los ciutadans ordinaris, la tecnocratizacion de las discussions politicas, l'escart entre las preferéncias e los interès dels ciutadans e las decisions efectivament presas per lors representants o l'influéncia de grops de pression e dels mercats financiers. Entraïna una abstencion electorala mai e mai importanta, una abséncia d'interès per los actors tradicionaus de la vida politica ([[partit politic|partits]], [[sindicat]]s, etc.) e una desfisança envèrs las institucions o los eleits politics. Aquela crisi de la representacion a d'efiechs importants sus la vida politica que redutz generalament lo sosten portat als partits tradicionaus e favoriza la montaa de movements radicaus (e pas totjorn democratics).

=== Las rets socialas e la desinformacion ===

La [[revolucion numerica]] e lo desvolopament de las rets socialas an fòrça transformat l'espaci public democratic despuei los [[ans 2010]]. D'un caire, an permés una democratizacion de l'accès a l'informacion e a l'expression publica, çò que permetèc a de grops marginalizats d'accedir a una certana visibilitat politica. Pasmens, d'autre caire, las rets socialas an favorizat la fragmentacion de l'espaci public, la difusion massisa de desinformacion, la manipulacion de l'opinion per d'actors interiors o exteriors. Las discussions i son egalament sovent polarizaas. La regulacion d'aquelos mèdias es ansin vengüa una question centrala per l'organizacion dau debat public au sen de las democracias modernas.

=== Las inegalitats economicas ===

Las inegalitats economicas son una menaça anciana per lo foncionament correcte d'institucions democraticas. D'efiech, la concentracion de las richessas engendra una concentracion dau poder politic que los actors economics mai poderós dispausan de mejans considerables per influenciar las decisions politicas au detriment de la màger part dau còrs civic (finançament de movements politics, contrarotle de mèdias, ''lobbying'', etc.). Dins mai d'un païs, existisson de reglas minimalas per reduire l'influéncia de las classas mai aisaas. Pasmens, aquelas legislacions son sovent limitaas e la question financiera es ansin vengüa un element centrau de las campanhas politicas dins fòrça païs. Los [[USA|Estats Units]] son un exemple caracteristic.

=== La question dels enjòcs globaus ===

La democracia moderna es apareissua dins lo quadre de l'Estat-Nacion sobeiran. Pasmens, un nombre mai e mai important d'enjòcs politics fondamentaus (chambiament climatic, regulacion financiera, migracions, pandemias, etc.) passan las frontieras nacionalas e necessitan la mesa en plaça de politicas internacionalas per èsser tractats d'un biais eficaç. Aquò es a l'origina de questions e de debats entre la logica democratica nacionala e la necessitat d'una governança mondiala o d'una democratizacion de las institucions internacionalas existentas. Pasmens, en mai dels problemas relatius a una tala transformacion de la democracia actuala, se pausa egalament la question dau risc de tecnocratizacion e d'alunhament de tota institucion supranacionala.

== Las criticas de la democracia ==

=== Las criticas conservatritz ===

Las criticas [[conservatisme|conservatritz]] de la democracia son relativament ancianas. Tre lo segle XVIII, [[Edmund Burke]] ([[1729]]-[[1797]]), considerat coma un dels paires dau conservatisme moderne, reprochava a la [[Revolucion Francesa]] d'aver destruch las tradicions e las institucions eiretaas de l'Ancian Regime qu'avián assegurat l'estabilitat sociala dau reiaume durant de segles. Dins ''De la Democracia en America'', [[Alexis de Tocqueville]] ([[1805]]-[[1859]]) formulèc una critica mai nuançaa, mas mai prigonda. Segon eu, la democracia èra inevitabla, mas conteniá lo risc intrinsec de la « tirania de la majoritat » e dau « despotisme doç »&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Alexis de Tocqueville, ''De la démocratie en Amérique'', París, C. Gosselin, 1835-1840.&lt;/ref&gt;. Chau donc empachar la formacion d'un [[Estat]] tutelari capable de prendre en charja la vida dels individús au detriment de lor libertat e de lor autonòmia. Los corrents conservators modernes son donc sovent favorables a la democracia liberala, mas s'opausan frequentament a la democracia sociala.

=== Las criticas marxistas e socialistas ===

La critica [[marxisme|marxista]] e [[comunisme|socialista]] de la democracia liberala forma un important pan de la pensaa politica dels segles XIX e XX. Segon ela, la democracia liberala es unicament una democracia formala destinaa a escondre la dominacion politica e economica de la [[borgesiá]] sus la societat. Ansin, lo [[sufragi universau]] e l'egalitat [[drech|juridica]] permetrián pas a las classas popularas, afeblias per las inegalitats economicas, de participar d'un biais vertadier a las institucions o d'aver un poder reau sus lors condicions de vida. Los marxistas considèran donc l'Estat democratic borgés coma un arbitre favorable als interès de la borgesiá e la democracia vertadiera exigiriá una transformacion radicala dels rapòrts economics.

=== Las criticas elitistas ===

Las criticas elitistas de la democracia foguèron principalament formulaa per de teoricians coma [[Vilfredo Pareto]] ([[1848]]-[[1923]]), [[Gaetano Mosca]] ([[1858]]-[[1941]]) e [[Robert Michels]] ([[1876]]-[[1936]]). Segon elas, totas las societats son en realitat dirigias per una minoritat organizaa (un eleit o una classa politica). Dins aqueu quadre, la democracia ven alora un [[mitologia|mite]] [[ideologia|ideologic]] destinat a legitimar aquela dominacion inevitabla. Per descriure aqueu fenomene, Michels formulèc una « lei de l'oligarchia » : totas las organizacions, comprés los movements democratics, son pauc a cha pauc dominaas per una [[oligarchia]] dirigenta. Aquelas criticas son sovent associaas a de discors conservators o autoritaris. Pasmens, pausan de questions sus los limits estructuraus de las democracias actualas.

=== Las criticas postmodernas e postcolonialas ===

Per los pensaires postmodernes e postcoloniaus, la democrocia liberala es un sistema politic estachat a l'Occident. Sa formacion seriá lo resultat d'una exclusion de las [[femna]]s, de las classas popularas, dels [[colonialisme|colonizats]] e, mai generalament, dels non-Europeus. Son universalisme seriá alora la consequéncia d'un particularisme occidentau presentat coma universau. D'autors coma [[Achille Mbembe]] (naissut en [[1957]]) o [[Dipesh Chakrabarty]] (naissut en [[1948]]) prepausan donc de pensar de sistemas democratics a partir d'experiéncias e de tradicions non europeas. A l'ora d'aüra, los resultats son encara limitats e fòrça regimes supausadament fondats sus de tradicions democraticas non occidentalas son de regimes [[dictatura|dictatoriaus]]. De lor caire, las teoricianas [[feminisme|femenistas]] insistisson sus l'exclusion de las femnas de la vida publica democratica e sus la desvaloracion de l'esfera privaa e dau trabalh domestic.

== Eiretatge e actualitat ==

Après un long periòde d'expansion durant la segonda mitat dau segle XX, la democracia coneisse una fasa de reculament despuei los [[ans 2010]]. Lo fenomene tocha tant las democracias emergentas en [[Africa]], en [[Asia]] e en [[America Latina]] que las democracias ben establias en [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]]. Se manifèsta per un afebliment de l'[[Estat de drech]], una reduccion de las libertats civilas, una concentracion dau poder executiu, una aumentacion de las inegalitats economicas e una degradacion de la qualitat dau debat public e de las eleccions. Aquò pren sovent la forma d'una montaa de movements [[populisme|populistas]] susceptibles d'accedir au poder ([[Donald Trump]], [[Javier Milei]], etc.), mas pòt pereu entraïnar una presa dau poder per una junta militara ([[Mali]], [[Nigèr]], etc.), un còp d'Estat institucionau ([[Bolívia]], etc.) o una transformacion dau quadre constitucionau ([[Veneçuèla]], etc.).

De mai, una transicion democratica es un procediment que permet de transformar un regime autoritari en democracia. Es sovent un procediment long, fragile e reversible que sa capitaa necessita la combinason de plusors factors (acòrdi dels eleits politics sus las reglas dau jòc democratic, existéncia d'una societat civila activa e organizaa, volontat populara favorabla a las valors democraticas, contexte economic favorable, etc.). L'abséncia d'un factor pòt menar a una transicion incompleta susceptible de menar a la formacion d'un regime ibrid o a una regression autoritària. L'exemple [[Tunisia|tunisian]] illustra aquelas dificultats. Après una revolucion populara en [[2011]], un regime democratic se formèc dins lo païs. Pasmens, foguèc pauc a cha pauc minat per de divisions au sen de l'eleit e per una situacion economica complicaa. Ansin, en [[2021]], lo president [[Kaïs Saïed]] posquèc suspendre las activitats dau govern e dau parlament e tornar establir un regime [[autocracia|autocratic]].

Pasmens, maugrat sas crisis e sos limits, la democracia demòra l'orizont normatiu dominant de la pensaa politica moderna que sa legitimitat es fondaa sus l'idea simpla, mas poderosa, que ges d'autoritat [[Homo sapiens|umana]] pòt pretendre governar d'autres òmes sensa lor consentiment.

== Annexas ==

=== Ligams internes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Hannah Arendt|Arendt (Hannah)]].
* [[Aristòtel]].
* [[Atenas]].
* [[Ciceron]].
* [[Ciutadanatge]].
* [[Clistenes]].
* [[Constitucion]].
* [[Dictatura]].
* [[Drech]].
* [[Estat]].
* [[Estat de drech]].
* [[Filosofia]].
* [[Jürgen Habermas|Habermas (Jürgen)]].
* [[Thomas Hobbes|Hobbes (Thomas)]].
* [[Thomas Jefferson|Jefferson (Thomas)]].
* [[Ernesto Laclau|Laclau (Ernesto)]].
* [[Liberalisme]].
* [[John Locke|Locke (John)]].
* [[James Madison|Madison (James)]].
* [[John Stuart Mill|Mill (James Stuart)]].
* [[Parlament]].
* [[Partit politic]].
* [[Pericles]].
* [[Politica]].
* [[John Rawls|Rawls (John)]].
* [[Republica]].
* [[Revolucion Francesa]].
* [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau (Jean-Jacques)]].
* [[Separacion dels poders]].
* [[Emmanuel-Joseph Sieyès|Sieyès (Emmanuel-Joseph)]].
* [[Sistema electorau]].
* [[Tirania]].
* [[Alexis de Tocqueville|Tocqueville (Alexis de)]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Politica]]
[[Categoria:Filosofia]]</text>
      <sha1>9d1y7nroai7fg47gnb04d4nadobxoel</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497158</id>
      <parentid>2497157</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T04:41:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bibliografia */</comment>
      <origin>2497158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39605" sha1="oay25umxa7ncvkeakejdiu1c7023v9w" xml:space="preserve">{{Dialècte Vivaroaupenc}}
{{1000 fondamentals}}

La '''democracia''', dau [[grec]] ancian ''dêmokratía'', compausat de ''dèmos'' (« pòple ») e ''kratos'' (« poder »), designa literalament lo « govern dau pòple ». Constituís un dei conceptes [[politica|politics]] mai fondamentaus e mai discutit de l'[[istòria]] de la pensaa [[Homo sapiens|umana]]. Dins son sens mai generau, designa un regime [[Politica|politic]] fondat sus l'exercici dau poder per lo pòple, siá directament siá indirectament per lo mejan de representents elegits, dins lo quadre de reglas assegurant las [[Dreches de l'Òme|libertats fondamentalas]] e l'egalitat [[drech|juridica]] dels [[ciutadanatge|ciutadans]]. Naissua durant l'[[Antiquitat]] [[Grècia antica|Greca]], teorizaa per los [[filosofia|filosòfes]] de las [[Segle de las Lutz|Lutz]] e consacraa per las grandas [[revolucion|revolucions]] dels segles XVIII e XIX, la democracia s'es impausaa pendent lo segle XX coma lo regime de referéncia a l'eschala mondiala, tot en demorant un objecte de contestacion, de reinterpretacion e de crisi permanenta. Aüra, curbe una importanta diversitat de formas institucionalas, de tradicions intellectualas e de practicas politicas. Pasmens, se tròba confrontaa a de defís majors coma lo desvolopament de las inegalitats socialas, lo [[Cambiament climatic|chambiament climatic mondiau]], la crisi de la representacion, lo desvolopament dau [[populisme]] e la generalizacion de la [[desinformacion]].

== Originas e istòria de la democracia ==

=== La democracia atenenca ===

[[Fichièr:Pericles Pio-Clementino Inv269.jpg|thumb|right|[[Pericles]], figura centrala de la [[democracia atenenca]].]]

{{veire|Atenas}}

Es a [[Atenas]], a la fin dau [[segle VI avC]], que la democracia faguèc sa prumiera aparicion coma regime [[politica|politic]] explicitament nomat e teorizat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marie-Françoise Baslez, ''Histoire politique du monde grec antique'', Nathan, 1999, 316 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Mossé, ''Histoire d'une démocratie : Athènes des origines à la conquête macédonienne'', Seuil, coll. « Points Histoire», 1971.&lt;/ref&gt;. D'efiech, après una lonja crisi politicosociala, las reformas de [[Clistenes]], menaas a partir de [[-508|508 avC]], metèron en plaça las basas d'un sistema politic inedit en despartissent lo còrs civic segon una basa territòriala e en instaurant d'institucions fondaas sus la participacion directa dels [[ciutadanatge|ciutadans]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Lévêque e Pierre Vidal-Naquet, ''Clisthène l'Athénien'', Les Belles Lettres, 1974, 163 p.&lt;/ref&gt;. Sota [[Pericles]] ([[-495|495]]-[[-429|429 avC]]), la democracia atenenca agantèc l'apogeu de son poder. Sas institucions principalas èran l’''Ékklesía'', l'assemblaa de l'ensemble dels ciutadans encharjaa de discutir e de votar las [[lei]]s, la ''Boulé'' un conseu encharjat de preparar los trabalhs de l’''Ékklesía'' e l’''Eliaía'', un [[tribunau]] popular compausat de jurats chausits a l'azard.

Lo [[tiratge au sòrt]] jogava un ròtle central dins lo sistema [[Antenas|atenenc]] que permetiá d'assegurar una rotacion de las charjas e una egalitat de principi entre los ciutadans&lt;ref&gt;Dos principis fondamentaus de la democracia greca designavan aquela egalitat : l'isonomia (egalitat juridica) e l'isogoria (egalitat de paraula).&lt;/ref&gt;. Un sistema d'indemnizacion dels ciutadans permetiá pereu la participacion de ciutadans modestes a la vida politica. Aquela democracia directa demòra una referéncia intellectuala majora per lei teoricians de la democracia participativa moderna, mas aviá pasmens de limits considerables. D'efiech, lo [[Ciutadanetat|ciutadanatge]] i èra reservat als [[Òme|òmes]] liures naissuts de parents atenencs, l'[[esclavatge]] èra la basa d'una partia importanta de l'[[economia]] e los forestiers avián pas lo drech de participar a la vida politica de la ciutat.

=== La tradicion republicana romana ===

{{veire|Roma Antica}}

[[Roma Antica|Roma]] foguèc jamai una democracia au sens atenenc dau terme. Pasmens, la [[Republica Romana|tradicion republicana romana]] ([[-509|509]]-[[-27|27 avC]]) aguèc un ròtle important dins la formacion de la pensaa politica occidentala. Lo sistema republican roman combinava d'elements [[aristocracia|aristocratic]], coma un [[Senat roman|Senat]] dominat per los patricians, e d'elements democratics coma d'assemblaas popularas (''[[comices]]'') e de magistrats encharjats de defendre los interès dau pòple còntra los abús dels patricians ([[tribun de la pleba|tribuns de la pleba]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François Hinard, ''République romaine'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », Paris, 2000.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Richard Adam, ''Institutions et citoyenneté de la Rome républicaine'', Hachette supérieur, 1996, 160 p.&lt;/ref&gt;. La pensaa politica de [[Ciceron]] ([[-106|106]]-[[-43|43 avC]]) constituís la teorizacion principala dau regime [[republica|republican]]. Dins ''[[De Republica]]'', se prononcièc en favor de l'idea d'una [[constitucion]] mixta organizaa a l'entorn de principis [[monarquia|monarchics]], [[aristocracia|aristocratics]] e democratics per assegurar l'estabilitat dau regime e dau ben comun&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Viktor Pöschl, « Quelques principes fondamentaux de la politique de Cicéron », ''Comptes-rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres'', 131{{a}} annaa, n° 2,‎ 1987, pp. 340-350.&lt;/ref&gt;. Aquela concepcion de la [[republica]], fondaa sus la gestion de la « chausa publica », la [[separacion dels poders]], lo regne de la lei e la [[vertut]] civica, anava irrigar prefondament las reflexions dels [[Revolucion|revolucionaris]] [[França|francés]] e [[USA|estatsunidencs]] dau segle XVIII.

=== L'Edat Mejana e las prumieras formas de representacion modernas ===

L'[[Edat Mejana]] [[Euròpa|europeu]], dominat per la [[feudalitat]] e la [[Monarquia|monarchia]] de drech divin, foguèc pas un periòde democratic. Pasmens, d'institucions e de practicas medievalas pausèron las basas de la representacion politica moderna. Per exemple, las assemblaas d'Estats, achampant la [[noblessa]], lo [[clergat]] e lo Tèrç Estat, se desvolopèron dins mai d'un reiaume coma organes consultatius dau poder [[rei|reiau]]. En [[Anglaterra]], la ''[[Magna Carta]]'' de [[1215]] pausèc un principi fondamentau entre lo drech dau sobeiran de levar l'[[impòst]] e lo consentiment dels grands dau reiaume a acceptar aquel impòst&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Danny Danziger e John Gillingham, ''1215, the year of Magna Carta'', Hodder &amp; Stoughton general, Londres, 2003, 324 p.&lt;/ref&gt;. Aqueu texte amorçèc ansin la limitacion juridica dau poder reiau. En parallele, plusors [[vila]]s [[Itàlia|italianas]] de la fin de l'[[Edat Mejana]] ([[Venècia]], [[Gènoa]], [[Florença]], etc.) experimentèron de formas originalas de govern republican fondat sus la participacion d'una [[oligarchia]] de marchands e de nobles a la vida politica de la ciutat. Sovent fòrça complexas, las institucions d'aquelas [[Republica marchanda|republicas marchandas]] prefiguravan lo foncionament de las institucions representativas modernas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Boško I. Bojović, ''Raguse (Dubrovnik), entre l’Orient et l’Occident (XIIe – XVIIe siècle)'', París, De Boccard, 2011, 275 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Claude Hocquet, ''Venise au Moyen Âge'', París, Belles lettres, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Valeria Polonio, ''L'amministrazione della Res publica genovese fra tre e quattrocento'', Genòa, Società Ligure di Storia Patria, 1977.&lt;/ref&gt;.

=== Las revolucions democraticas dels segles XVII e XVIII ===

[[Fichièr:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789.jpg|thumb|right|[[Declaracion dels Drechs de l'Òme e dau Ciutadan]] de [[1789]].]]

Las grandas revolucions dels segles XVII e XVIII, eissias de las transformacions economicas e intellectualas dau [[Umanisme|movement umanista]] e de la [[Segle de las Lutz|filosofia de las Lutz]] foguèron l'eveniment decisiu a l'origina de la democracia moderna. La prumiera revolucion majora foguèc la [[Gloriosa Revolucion]] [[Anglatèrra|anglesa]] de [[1688]] que consacrèc la supremacia dau Parlament sus lo poder reiau e pausèc las basas d'una [[monarchia constitucionala]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Cottret, ''La Glorieuse Révolution d'Angleterre, 1688'', París, Gallimard, 2013.&lt;/ref&gt;. Un an mai tard, lo ''[[Bill of Rights]]'' assegurèc los [[Dreches de l'Òme|drechs fondamentaus]] dels subjectes de la corona e l'independéncia dau Parlament. La segonda revolucion centrala dau periòde foguèc l'[[Guèrra d'Independéncia deis Estats Units|insureccion estatsunidenca]]. D'efiech, aquela revolucion s'acompanhèc d'un important trabalh politic per legitimar l'[[independéncia]] dau païs e sa rompedura amb lo [[Reiaume Unit]]. La Declaracion d'Independéncia e la Constitucion dels [[USA|Estats Units]] afirmèron ansin lo principi de l'egalitat entre los òmes, l'existéncia de drechs inalienables (drech a la vida, drech a la [[libertat]], etc.) e organizèron una [[democracia representativa]] basaa sus la [[separacion dels poders]], lo [[federalisme]] e un sistèma d'equilibri entre las institucions destinat a empachar la [[tirania]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Lucas Kent Ogden, ''Uniting the States : A Commentary on the American Constitution'', 3{{a}} edicion, Norderstedt, 2015.&lt;/ref&gt;. Enfin, lo tresen eveniment centrau per l'emergéncia de la democracia moderna foguèc la [[Revolucion Francesa]] de [[1789]]. Proclamant los [[Declaracion dels Dreches de l'Òme e del Ciutadan|drechs de l'òme e dau ciutadan]] e l'abolicion dels [[Privilegi (feudalitat)|privilegis]] de l'[[Ancian Regim|Ancian Regime]], definiguèc los conceptes de nacion sobeirana, de ciutadanatge universau e d'egalitat civila&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lefebvre, ''La Révolution française'', París, Presses universitaires de France, 1989.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Biard (dir.), ''La Révolution française : une histoire toujours vivante'', París, Tallandier, 2009, 446 p.&lt;/ref&gt;.

=== L'extension dau sufragi ===

Lo segle XIX foguèc marcat per una extension progressiva, conflictuala e inegala dau sufragi. En [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]], lo drech de vòte, inicialament reservat als [[proprietat|proprietaris]] e als contribuidors mai riches ([[sufragi censier]]), foguèc pauc a cha pauc estendut a l'ensemble dels [[òme]]s adults dins lo corrent dau segle XIX. Lo drech de vòte de las [[Femna|femnas]] foguèc reconoissut mai tardivament, principalament durant la prumiera mitat dau segle XX.

=== Consolidacion e crisi de la democracia ===

Despuei lo començament dau segle XX, la democracia a conoissut mai d'una crisi greva. La prumiera foguèc lo desvolopament dau [[faissisme]] en [[Itàlia]] e en [[Alemanha]] que constituissèc una remesa en causa radicala de las valors democraticas [[liberalisme|liberalas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Milza e Serge Berstein, ''Le Fascisme italien, 1919-1945'', Le Seuil, 1980.&lt;/ref&gt;. La segonda foguèc la longa confrontacion amb lo [[comunisme]] [[URSS|sovietic]] durant la [[Guerra Freja]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert O. Paxton e Julie Hessler, ''L'Europe au XXème siècle'', Taillandier, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' André Fontaine, ''La Tâche Rouge'', Éditions de la Martinière, 2004.&lt;/ref&gt;. Dins los dos cas, la democracia liberala, basaa sus una economia [[capitalisme|capitalista]], sortissèc renforçaa dau conflicte. La chausida d'institucions democraticas per las [[colonialisme|colonias]] [[africa]]nas e [[asia]]ticas vengüas independentas dins lo corrent dels [[ans 1950]]-[[ans 1960|1960]] foguèc un autre argument en favor de la democracia. Pasmens, despuei los [[ans 1980]]-[[ans 1990|1990]], son apareissuts de regimes autoritaris e arbitraris que mantènon formalament un quadre democratic. Aquò es a l'origina de la crisi actuala de la democracia que son foncionament es pauc a cha pauc minat per aquelas derivas. Lo desvolopament de las inegalitats socialas, especialament au sen dels païs neoliberaus, es un autre problema greu que favoriza la montaa dau populisme e, mai generalament, de movements antidemocratics.

== Los fondaments teorics ==

=== La sobeiranetat populara ===

{{veire|Sobeiranetat populara}}

Lo principi de [[sobeiranetat populara]] constituís lo fondament [[filosofia|filosofic]] de basa de totas las concepcions democraticas dau poder politic. Afirma que lo poder legitime emana unicament dau pòple e pòt unicament èsser exercit en son nom e a son profiech. Aqueu principi s'opausa a tota teoria dau poder fondaa sus la transcendéncia [[Dieu|divina]], la [[tradicion]] ereditària o la superioritat naturala d'una [[aristocracia]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] ([[1712]]-[[1778]]) ne'n donèc una definicion precisa, e relativament radicala, dins son obratge ''Du Contrat social'' publicat en [[1762]]. Segon eu, la sobeiranetat residís dins la « volontat generala » qu'es l'expression de l'interès comun dau còrs politic, nocion diferenta de la simpla addicion de las volontats individualas. Aquela volontat generala es inalienabla e indivisibla. Segon Rousseau, adversari de la representacion politica, deu èsser exercia directament per lo pòple sobeiran&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert Derathé, ''Jean-Jacques Rousseau et la politique de son temps'', Presses Universitaires de France, 1950.&lt;/ref&gt;.

=== Lo contracte sociau ===

{{veire|Contracte sociau}}

La teoria dau contracte sociau constituís un autre quadre [[filosofia|filosofic]] important per legimitar lo poder politic democratic. L'idea es eissia de la pensaa de [[Thomas Hobbes]] ([[1588]]-[[1679]]) qu'imaginèc, dins lo ''Leviathan'' de [[1651]], un contracte sociau absolutista presentat coma abandon de la [[libertat naturala]] en eschambi d'una seguretat asseguraa per un sobeiran omnipotent&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Anne-Laure Angoulvent, ''Hobbes ou la crise de l'État baroque'', París, Presses Universitaires de France, 1992, 256 p.&lt;/ref&gt;. Rapidament, los [[Sègle dei Lutz|filosòfes de las Lutz]] donèron un aspecte [[liberalisme|liberau]] au concepte. Per exemple, dins sos ''Dos Tractats dau Govern Civiu'' de [[1689]], [[John Locke]] ([[1632]]-[[1704]]) ne'n prepausèc una forma novela fondaa sus la proteccion dels drechs naturaus a la vida, a la [[libertat]] e a la [[proprietat]]. Lo consentiment dels governats e lo drech dau pòple de resistir a un govern [[tirania|tiranic]] i venguèron la fònt novela de la legitimitat de l'[[Estat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Michael P. Zuckert, ''Launching Liberalism: On Lockean Political Philosophy'', Lawrence, University Press of Kansas, 2002.&lt;/ref&gt;. Puei, au segle seguent, [[Montesquieu]] ([[1689]]-[[1755]]), completèc aquelas concepcions en desvolopant la teoria de la [[separacion dels poders]] coma proteccion còntra la [[tirania]]. Aquò li permetèc de pausar las basas institucionalas de la democracia liberala moderna&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Louis Althusser, ''Montesquieu, la politique et l'histoire'', París, Presses Universitaires de France, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Domenico Felice, ''Oppressione e libertà. Filosofia e anatomia del dispotismo nell'Esprit des lois di Montesquieu'', Pisa, ETS, 2000.&lt;/ref&gt;.

=== La separacion dels poders ===

{{veire|Separacion dels poders}}

La [[separacion dels poders]] constituís un principi institucionau fondamentau de la democracia liberala moderna. Designa la distribucion de las foncions dau poder politic entre d'organes distints e independents :
* lo [[poder legislatiu]] encharjat de votar las leis.
* lo [[poder executiu]] encharjat d'aplicar las leis.
* lo [[poder judiciari]] encharjat d'interpretar e de sancionar las [[infraccion]]s.
Aquela separacion permet d'empachar la concentracion dau poder entre las mans d'una persona o d'un organe unic, condicion prumiera de la [[tirania]] segon [[Montesquieu]].

=== Los drechs fondamentaus e l'Estat de drech ===

{{veire|Drechs fondamentaus|Estat de drech}}

Lo principi majoritari es pas l'unica basa de la democracia liberala moderna. D'efiech, los regimes democratics actuaus asseguran pereu lo respecte dels drechs fondamentaus dels individús e de las minoritats còntra los abús eventuaus de la majoritat. Lo regime de l'[[Estat de drech]] designa ansin lo concepte d'un poder politic somés au drech e d'una comunautat de ciutadans juridicament egaus. Los drechs fondamentaus constituïsson los limits qu'una majoritat democratica pòt pas franquir sensa abandonar la natura democratic dau regime. Son generalament devesits en dos ensembles regardant los drechs politics de basa ([[libertat d'expression]], [[libertat d'opinion]], drech a un procès equitable, etc.) e los drechs sociaus (drech a la [[proprietat]], [[drech au trabalh]], etc.)&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Xavier Dupré de Boulois, ''Droits et libertés fondamentaux'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Licence », 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Dubey, ''Droit fondamentaux : Libertés, garanties de l’État de droit, droits sociaux et politiques'', vol. II, Basilèa, Helbing Lichtenhahn, 2017, 1264 p.&lt;/ref&gt;.

=== Democracia directa e democracia representativa ===

{{veire|Democracia directa|Democracia representativa}}

La [[democracia directa]] designa una forma de democracia onte los ciutadians exercisson lo poder eles meteisses, sensa intermediari. Èra lo modele de la democracia [[Atenas|atenenca]] e demòra una referéncia per los partisans d'una [[democracia participativa]] radicala. La [[democracia representativa]] es fondaa sus l'eleccion de representants per lo còrs civic. Aquelos elegits son encharjats d'exercir lo poder au nom de l'ensemble dels ciutadans. Es lo modele dominant de las democracias modernas. Son principi foguèc teorizat per [[Emmanuel-Joseph Sieyès]] ([[1748]]-[[1836]]) que diferencièc la [[nacion]] [[Sobeiranetat|sobeirana]], detenéira dau poder [[constitucion|constituent]], e sos representants elegits, detenèires dau poder constituït. La tension entre democracia directa e democracia representativa es un element centrau de l'istòria de la pensaa democratica. De formas modernas de democracia semi-directa assajan ansin de combinar los avantatges dels dos modeles amb l'utilizacion dau [[referendum]], de vòtes de revocacion dels elegits o de vòtes basats sus d'iniciativas popularas.

== Los modeles e las formas de democrcia ==

=== La democracia liberala ===

{{veire|Democracia liberala}}

La [[democracia liberala]] es lo modele predominant dins las societats occidentalas contemporaneas. Combina lo principi democratic de la [[sobeiranetat populara]] amb los principis [[liberalisme|liberaus]] de la proteccion dels [[drechs fondamentaus|drechs individuaus]], de la [[separacion dels poders]] e de l'[[Estat de drech]]. Se caracteriza per d'[[eleccion]]s liuras e regularas au [[sufragi universau]], per la pluralitat dels [[partit politic|partits politics]], per la libertat de la [[premsa]], per l'independéncia de la [[justícia]] e per la proteccion de las minoritats&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Francis-Paul Bénoit, ''La démocratie libérale'', París, Presses Universitaires de France, 1978.&lt;/ref&gt;. Aqueu modele foguèc mai que mai teorizat per [[John Stuart Mill]] ([[1806]]-[[1873]]) dins ''Consideracions sus lo Govern Representatiu'' de [[1861]] onte se prononcièc en favor d'un regime democratic organizat a l'entorn de las ideas de representativitat, de debat public e de formacion d'una opinion esclairaa.

=== La democracia sociala ===

{{veire|Democracia sociala}}

La [[democracia sociala]] designa un modele qu'accèpta las institucions de la [[democracia liberala]], mas qu'insistís sus la necessitat de reduire las inegalitats economicas e socialas per arribar a una democracia politica reala e non formala. Es fondaa sus l'idea que la libertat e l'egalitat politicas an ges de sens quand s'acompanhan pas d'un niveu minimom d'egalitat economica e sociala. Es a l'origina de la nocion d'[[Estat-providénçia]] basat sus la redistribucion fiscala, los [[servici public|servicis publics]] universaus e la proteccion sociala&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François-Xavier Merrien, ''L'État-providence'', Presses Universitaires de France, 1998.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Gøsta Esping-Andersen, ''Les trois mondes de l'État-providence : Essai sur le capitalisme moderne'', Presses universitaires de France, coll. « Le Lien social », 2007.&lt;/ref&gt;.

=== La democracia participativa ===

{{veire|Democracia participativa}}

La [[democracia participativa]] designa un ensemble de practicas e de teorias destinaas a aprigondir e alarjar la participacion dels ciutadans a la vida politica. Es basaa sus l'idea que la legimitat democratica exigissi una implicacion activa dels ciutadans dins la deliberacion e la presa de decision politica. D'experiéncias concretas coma lo budget participatiu de [[Porte Alegre]] en [[Brasil]] o las assemblaas ciutadanas localas son d'illustracions d'aquela forma de democracia.

=== La democracia constitucionala ===

{{veire|Democracia constitucionala}}

La [[democracia constitucionala]] designa un regime caracterizat per un poder democratic enquadrat e limitat per una [[constitucion]] assegurant los drechs fondamentaus e organizant la [[separacion dels poders]]. La justícia constitucionala, incarnaa per de corts o de conseus constitucionalas, jòga un ròtle centrau dins aqueu modele en exercissent un contraròtle sus la conformitat de las leis a la constitucion. Aquò permet de protegir los drechs fondamentaus còntra los abús eventuaus dau legislator majoritari. Pasmens, aqueu modele entraïna una tension importanta entre lo principi democratic de la sobeiranetat de la majoritat e lo principi liberau de la proteccion dels drechs de la majoritat.

=== Las democracias illiberalas e los regimes ibrids ===

{{veire|Democracia illiberala|Regime ibrid}}

Despuei los [[ans 1990]], la [[sciéncia politica]] a desvolopat de conceptes per designar los regimes qu'empruntant de formas institucionalas de la democracia (eleccions, parlament, constitucion, etc) tot en violant sos principis fondamentaus en impausant de limits non justificats a las libertats fondamentalas o en suprimissent la separacion dels poders. Lo terme « democracia illiberala » es ansin sovent adoptat per descriure aquelos regimes ([[Russia]] de [[Vladimir Putin]], [[Ongria]] de [[Viktor Orban]], [[Turquia]] de [[Recep Tayyip Erdogan]], etc.). Lo terme « regime ibrid » designa pusleu de sistemas politics intermediaris entre la democracia vertadiera e l'autoritarisme. Lo [[Marròc]] o lo [[Bangladèsh]] dels [[ans 2020]] son d'exemples d'aqueu tipe de regime.

== Las institucions democraticas ==

=== Los sistemas electoraus ===

{{veire|Sistema electorau}}

Los [[sistema electorau|sistemas electoraus]] forman lo mecanisme centrau de las [[democracia representativa|democracias representativas]]. Permèton de traduire las preferéncias dels ciutadans en poder politic. Son destriats :
* los sistemas majoritaris que donan la victòria au candidat aient ganhat lo maximom de sufragis.
* los sistemas proporcionaus que despartisson lo nombre d'elegits en foncion dau nombre de sufragis.
* de sistemas mixtes pòion assajar de mesclar los dos sistemas
Los diferents aprochis an d'efiechs prigonds sus la natura dau sistema partisan, l'estabilitat governamentala e la representativitat de las institucions. D'un biais generau, los sistemas proporcionaus son mai representatius, mas son mens estables car necessitan la mesa en plaça de coalicions mai importantas per dirigir lo païs&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Emeri e Jean-Marie Cotteret, ''Les systèmes électoraux'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1985.&lt;/ref&gt;.

=== Los parlaments e las assemblaas ===

{{veire|Parlament}}

Lo [[parlament]] es l'institucion centrala de la [[democracia representativa]]. Es un organe, elegit directament o indirectament per los ciutadans, qu'es encharjat de votar las leis, de contrarotlar l'executiu e de representar la diversitat de las opinions politicas de la [[societat]]. Los parlaments modernes son generalament compausats d'una o de doas chambras. Dins lo prumier cas, aquò permet d'assegurar una bòna representativitat de la populacion. Los parlaments bicameraus son pasmens sovent privilegiats dins los estats estenduts ont es necessari d'assegurar un equilibri entre la representacion de la populacion generala e aquela de las entitats territòrialas.

=== Los partits politics ===

{{veire|Partit politic}}

Los [[partit politic|partits politics]] son los actors centraus de la democracia representativa moderna. Son d'organizacions destinaas a conquistar e gerir lo poder politic per metre en plaça una politica confòrma a un programa. Asseguran de foncions essencialas dins la vida politica actuala que permèton d'agregar las preferéncias politicas, de recrutar e de formar d'eleits politics, d'estructurar lo debat public e d'organizar la competicion electorala&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Offerlé, ''Les partis politiques'', coll. « Que sais-je ? » (n° 2376), 1987.&lt;/ref&gt;. Pasmens, lor legitimat es mai e mai contestaa per los ciutadans. Aquò mena a l'aparicion de movements ibrids, intermediaris entre lo partit tradicionau e lo movement de massa ([[Podemos]] en [[Espanha]], [[En Marche]] o [[La France Insoumise]] en [[França]]).

=== La justícia constitucionala ===

{{veire|Drech constitucionau}}

Lo [[drech constitucionau]] jòga un ròtle mai e mai important dins las democracias contemporaneas. D'efiech, permet a las corts e als conseus constitucionaus de contrarotlar la conformitat de las leis per rapòrt a la [[constitucion]] e de protegir los drechs fondamentaus. Es ansin una proteccion eficaça còntra los abús d'una majoritat donaa. Pasmens, son desvolopament entraïna de questions quant a la legitimitat democratica d'aqueu contrarotle qu'es generalament exercit per de [[Magistrat|magistrats]] non elegits.

=== Los mèdias e l'espaci public ===

{{veire|Premsa}}

La [[libertat de la premsa]] e l'existéncia d'un espaci public pluralista constituïsson de condicions indispensablas au foncionament de la democracia. Los mèdias tènon un ròtle fondamentau dins l'informacion dels ciutadans, la mesa en debat de las questions politicas e lo contrarotle dau poder. Aquò justifica generalament l'existéncia de leis especificas protegissent la [[premsa]], subrenomaa « lo quatren poder », còntra las intervencions dels autres poders. Pasmens, aqueu pilar de la democracia moderna es mai e mai menaçat per la concentracion dels mèdias entre las mans d'interès economics privats, per la logica de l'audimat e, mai recentament, per la revolucion numerica e lo desvolopament de las rets socialas. La qualitat de l'informacion disponibla es ansin vengüa una question centrala dins mai d'un païs.

== Los defís contemporaneus ==

=== La montaa dau populisme ===

{{veire|Populisme}}

Dins son sens mai moderne, lo [[populisme]] designa un estile politic fondat sus l'oposicion entre un pòple vist coma pur e vertuós e un eleit considerat coma corromput e illegitime e sus la revendicacion d'una democracia mai directa e mai autentica còntra de mediacions institucionalas jutjaas defalhentas. Pòt prendre de formas de drecha ([[nacionalisme|nacionalista]], [[xenofobia|xenofoba]], autoritària, etc.) o de senestra (anti-oligarchica, redistributritz, etc.)&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guy Hermet, ''Les populismes dans le monde : Une histoire sociologique XIXe – XXe siècle'', París, Fayard, coll. « L’espace du politique », 2001, 479 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Alexandre Dorna, ''Le Populisme'', Presses universitaires de France, 1999, 128 p.&lt;/ref&gt;. Los teorians son partejats quant a son interpretacion. Per exemple, [[Ernesto Laclau]] ([[1935]]-[[2014]]) ne'n prepausèc una vision positiva inerenta a tota construccion democratica mentre que de pensaires coma [[Jan-Werner Müller]] (naissut en [[1970]]) lo definisson coma una menaça fondamentala per la [[democracia liberala]] en rason de son refús dau pluralisme. Ansin, lo populisme es una escomessa fòrça discutia dins las democracias contemporaneas.

=== La crisi de la representacion ===

La question de la representativitat politica dels elegits es una autra question greva per las democracias representativas actualas. Es la consequéncia de factors multiples coma l'alunhament entre los elegits e los ciutadans ordinaris, la tecnocratizacion de las discussions politicas, l'escart entre las preferéncias e los interès dels ciutadans e las decisions efectivament presas per lors representants o l'influéncia de grops de pression e dels mercats financiers. Entraïna una abstencion electorala mai e mai importanta, una abséncia d'interès per los actors tradicionaus de la vida politica ([[partit politic|partits]], [[sindicat]]s, etc.) e una desfisança envèrs las institucions o los eleits politics. Aquela crisi de la representacion a d'efiechs importants sus la vida politica que redutz generalament lo sosten portat als partits tradicionaus e favoriza la montaa de movements radicaus (e pas totjorn democratics).

=== Las rets socialas e la desinformacion ===

La [[revolucion numerica]] e lo desvolopament de las rets socialas an fòrça transformat l'espaci public democratic despuei los [[ans 2010]]. D'un caire, an permés una democratizacion de l'accès a l'informacion e a l'expression publica, çò que permetèc a de grops marginalizats d'accedir a una certana visibilitat politica. Pasmens, d'autre caire, las rets socialas an favorizat la fragmentacion de l'espaci public, la difusion massisa de desinformacion, la manipulacion de l'opinion per d'actors interiors o exteriors. Las discussions i son egalament sovent polarizaas. La regulacion d'aquelos mèdias es ansin vengüa una question centrala per l'organizacion dau debat public au sen de las democracias modernas.

=== Las inegalitats economicas ===

Las inegalitats economicas son una menaça anciana per lo foncionament correcte d'institucions democraticas. D'efiech, la concentracion de las richessas engendra una concentracion dau poder politic que los actors economics mai poderós dispausan de mejans considerables per influenciar las decisions politicas au detriment de la màger part dau còrs civic (finançament de movements politics, contrarotle de mèdias, ''lobbying'', etc.). Dins mai d'un païs, existisson de reglas minimalas per reduire l'influéncia de las classas mai aisaas. Pasmens, aquelas legislacions son sovent limitaas e la question financiera es ansin vengüa un element centrau de las campanhas politicas dins fòrça païs. Los [[USA|Estats Units]] son un exemple caracteristic.

=== La question dels enjòcs globaus ===

La democracia moderna es apareissua dins lo quadre de l'Estat-Nacion sobeiran. Pasmens, un nombre mai e mai important d'enjòcs politics fondamentaus (chambiament climatic, regulacion financiera, migracions, pandemias, etc.) passan las frontieras nacionalas e necessitan la mesa en plaça de politicas internacionalas per èsser tractats d'un biais eficaç. Aquò es a l'origina de questions e de debats entre la logica democratica nacionala e la necessitat d'una governança mondiala o d'una democratizacion de las institucions internacionalas existentas. Pasmens, en mai dels problemas relatius a una tala transformacion de la democracia actuala, se pausa egalament la question dau risc de tecnocratizacion e d'alunhament de tota institucion supranacionala.

== Las criticas de la democracia ==

=== Las criticas conservatritz ===

Las criticas [[conservatisme|conservatritz]] de la democracia son relativament ancianas. Tre lo segle XVIII, [[Edmund Burke]] ([[1729]]-[[1797]]), considerat coma un dels paires dau conservatisme moderne, reprochava a la [[Revolucion Francesa]] d'aver destruch las tradicions e las institucions eiretaas de l'Ancian Regime qu'avián assegurat l'estabilitat sociala dau reiaume durant de segles. Dins ''De la Democracia en America'', [[Alexis de Tocqueville]] ([[1805]]-[[1859]]) formulèc una critica mai nuançaa, mas mai prigonda. Segon eu, la democracia èra inevitabla, mas conteniá lo risc intrinsec de la « tirania de la majoritat » e dau « despotisme doç »&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Alexis de Tocqueville, ''De la démocratie en Amérique'', París, C. Gosselin, 1835-1840.&lt;/ref&gt;. Chau donc empachar la formacion d'un [[Estat]] tutelari capable de prendre en charja la vida dels individús au detriment de lor libertat e de lor autonòmia. Los corrents conservators modernes son donc sovent favorables a la democracia liberala, mas s'opausan frequentament a la democracia sociala.

=== Las criticas marxistas e socialistas ===

La critica [[marxisme|marxista]] e [[comunisme|socialista]] de la democracia liberala forma un important pan de la pensaa politica dels segles XIX e XX. Segon ela, la democracia liberala es unicament una democracia formala destinaa a escondre la dominacion politica e economica de la [[borgesiá]] sus la societat. Ansin, lo [[sufragi universau]] e l'egalitat [[drech|juridica]] permetrián pas a las classas popularas, afeblias per las inegalitats economicas, de participar d'un biais vertadier a las institucions o d'aver un poder reau sus lors condicions de vida. Los marxistas considèran donc l'Estat democratic borgés coma un arbitre favorable als interès de la borgesiá e la democracia vertadiera exigiriá una transformacion radicala dels rapòrts economics.

=== Las criticas elitistas ===

Las criticas elitistas de la democracia foguèron principalament formulaa per de teoricians coma [[Vilfredo Pareto]] ([[1848]]-[[1923]]), [[Gaetano Mosca]] ([[1858]]-[[1941]]) e [[Robert Michels]] ([[1876]]-[[1936]]). Segon elas, totas las societats son en realitat dirigias per una minoritat organizaa (un eleit o una classa politica). Dins aqueu quadre, la democracia ven alora un [[mitologia|mite]] [[ideologia|ideologic]] destinat a legitimar aquela dominacion inevitabla. Per descriure aqueu fenomene, Michels formulèc una « lei de l'oligarchia » : totas las organizacions, comprés los movements democratics, son pauc a cha pauc dominaas per una [[oligarchia]] dirigenta. Aquelas criticas son sovent associaas a de discors conservators o autoritaris. Pasmens, pausan de questions sus los limits estructuraus de las democracias actualas.

=== Las criticas postmodernas e postcolonialas ===

Per los pensaires postmodernes e postcoloniaus, la democrocia liberala es un sistema politic estachat a l'Occident. Sa formacion seriá lo resultat d'una exclusion de las [[femna]]s, de las classas popularas, dels [[colonialisme|colonizats]] e, mai generalament, dels non-Europeus. Son universalisme seriá alora la consequéncia d'un particularisme occidentau presentat coma universau. D'autors coma [[Achille Mbembe]] (naissut en [[1957]]) o [[Dipesh Chakrabarty]] (naissut en [[1948]]) prepausan donc de pensar de sistemas democratics a partir d'experiéncias e de tradicions non europeas. A l'ora d'aüra, los resultats son encara limitats e fòrça regimes supausadament fondats sus de tradicions democraticas non occidentalas son de regimes [[dictatura|dictatoriaus]]. De lor caire, las teoricianas [[feminisme|femenistas]] insistisson sus l'exclusion de las femnas de la vida publica democratica e sus la desvaloracion de l'esfera privaa e dau trabalh domestic.

== Eiretatge e actualitat ==

Après un long periòde d'expansion durant la segonda mitat dau segle XX, la democracia coneisse una fasa de reculament despuei los [[ans 2010]]. Lo fenomene tocha tant las democracias emergentas en [[Africa]], en [[Asia]] e en [[America Latina]] que las democracias ben establias en [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]]. Se manifèsta per un afebliment de l'[[Estat de drech]], una reduccion de las libertats civilas, una concentracion dau poder executiu, una aumentacion de las inegalitats economicas e una degradacion de la qualitat dau debat public e de las eleccions. Aquò pren sovent la forma d'una montaa de movements [[populisme|populistas]] susceptibles d'accedir au poder ([[Donald Trump]], [[Javier Milei]], etc.), mas pòt pereu entraïnar una presa dau poder per una junta militara ([[Mali]], [[Nigèr]], etc.), un còp d'Estat institucionau ([[Bolívia]], etc.) o una transformacion dau quadre constitucionau ([[Veneçuèla]], etc.).

De mai, una transicion democratica es un procediment que permet de transformar un regime autoritari en democracia. Es sovent un procediment long, fragile e reversible que sa capitaa necessita la combinason de plusors factors (acòrdi dels eleits politics sus las reglas dau jòc democratic, existéncia d'una societat civila activa e organizaa, volontat populara favorabla a las valors democraticas, contexte economic favorable, etc.). L'abséncia d'un factor pòt menar a una transicion incompleta susceptible de menar a la formacion d'un regime ibrid o a una regression autoritària. L'exemple [[Tunisia|tunisian]] illustra aquelas dificultats. Après una revolucion populara en [[2011]], un regime democratic se formèc dins lo païs. Pasmens, foguèc pauc a cha pauc minat per de divisions au sen de l'eleit e per una situacion economica complicaa. Ansin, en [[2021]], lo president [[Kaïs Saïed]] posquèc suspendre las activitats dau govern e dau parlament e tornar establir un regime [[autocracia|autocratic]].

Pasmens, maugrat sas crisis e sos limits, la democracia demòra l'orizont normatiu dominant de la pensaa politica moderna que sa legitimitat es fondaa sus l'idea simpla, mas poderosa, que ges d'autoritat [[Homo sapiens|umana]] pòt pretendre governar d'autres òmes sensa lor consentiment.

== Annexas ==

=== Ligams internes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Hannah Arendt|Arendt (Hannah)]].
* [[Aristòtel]].
* [[Atenas]].
* [[Ciceron]].
* [[Ciutadanatge]].
* [[Clistenes]].
* [[Constitucion]].
* [[Dictatura]].
* [[Drech]].
* [[Estat]].
* [[Estat de drech]].
* [[Filosofia]].
* [[Jürgen Habermas|Habermas (Jürgen)]].
* [[Thomas Hobbes|Hobbes (Thomas)]].
* [[Thomas Jefferson|Jefferson (Thomas)]].
* [[Ernesto Laclau|Laclau (Ernesto)]].
* [[Liberalisme]].
* [[John Locke|Locke (John)]].
* [[James Madison|Madison (James)]].
* [[John Stuart Mill|Mill (James Stuart)]].
* [[Parlament]].
* [[Partit politic]].
* [[Pericles]].
* [[Politica]].
* [[John Rawls|Rawls (John)]].
* [[Republica]].
* [[Revolucion Francesa]].
* [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau (Jean-Jacques)]].
* [[Separacion dels poders]].
* [[Emmanuel-Joseph Sieyès|Sieyès (Emmanuel-Joseph)]].
* [[Sistema electorau]].
* [[Tirania]].
* [[Alexis de Tocqueville|Tocqueville (Alexis de)]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* Aristòtel, ''Politica'', segle IV avC.
* John Locke, ''Tractat dau Govern Civiu'', 1689.
* John Stuart Mill, ''Consideracions sus lo Govern Representatiu'', 1861.
* Montesquieu, ''De l'Esperit de las leis'', 1748.
* Jean-Jacques Rousseau, ''Dau Contracte Sociau'', 1762.
* Alexis de Tocqueville, ''De la Democracia en America'', 1835-1840.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Politica]]
[[Categoria:Filosofia]]</text>
      <sha1>oay25umxa7ncvkeakejdiu1c7023v9w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497159</id>
      <parentid>2497158</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T04:48:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bibliografia */</comment>
      <origin>2497159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40188" sha1="tikezypkcuz2jhjpavfg51mytzbl7ls" xml:space="preserve">{{Dialècte Vivaroaupenc}}
{{1000 fondamentals}}

La '''democracia''', dau [[grec]] ancian ''dêmokratía'', compausat de ''dèmos'' (« pòple ») e ''kratos'' (« poder »), designa literalament lo « govern dau pòple ». Constituís un dei conceptes [[politica|politics]] mai fondamentaus e mai discutit de l'[[istòria]] de la pensaa [[Homo sapiens|umana]]. Dins son sens mai generau, designa un regime [[Politica|politic]] fondat sus l'exercici dau poder per lo pòple, siá directament siá indirectament per lo mejan de representents elegits, dins lo quadre de reglas assegurant las [[Dreches de l'Òme|libertats fondamentalas]] e l'egalitat [[drech|juridica]] dels [[ciutadanatge|ciutadans]]. Naissua durant l'[[Antiquitat]] [[Grècia antica|Greca]], teorizaa per los [[filosofia|filosòfes]] de las [[Segle de las Lutz|Lutz]] e consacraa per las grandas [[revolucion|revolucions]] dels segles XVIII e XIX, la democracia s'es impausaa pendent lo segle XX coma lo regime de referéncia a l'eschala mondiala, tot en demorant un objecte de contestacion, de reinterpretacion e de crisi permanenta. Aüra, curbe una importanta diversitat de formas institucionalas, de tradicions intellectualas e de practicas politicas. Pasmens, se tròba confrontaa a de defís majors coma lo desvolopament de las inegalitats socialas, lo [[Cambiament climatic|chambiament climatic mondiau]], la crisi de la representacion, lo desvolopament dau [[populisme]] e la generalizacion de la [[desinformacion]].

== Originas e istòria de la democracia ==

=== La democracia atenenca ===

[[Fichièr:Pericles Pio-Clementino Inv269.jpg|thumb|right|[[Pericles]], figura centrala de la [[democracia atenenca]].]]

{{veire|Atenas}}

Es a [[Atenas]], a la fin dau [[segle VI avC]], que la democracia faguèc sa prumiera aparicion coma regime [[politica|politic]] explicitament nomat e teorizat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marie-Françoise Baslez, ''Histoire politique du monde grec antique'', Nathan, 1999, 316 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Mossé, ''Histoire d'une démocratie : Athènes des origines à la conquête macédonienne'', Seuil, coll. « Points Histoire», 1971.&lt;/ref&gt;. D'efiech, après una lonja crisi politicosociala, las reformas de [[Clistenes]], menaas a partir de [[-508|508 avC]], metèron en plaça las basas d'un sistema politic inedit en despartissent lo còrs civic segon una basa territòriala e en instaurant d'institucions fondaas sus la participacion directa dels [[ciutadanatge|ciutadans]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Lévêque e Pierre Vidal-Naquet, ''Clisthène l'Athénien'', Les Belles Lettres, 1974, 163 p.&lt;/ref&gt;. Sota [[Pericles]] ([[-495|495]]-[[-429|429 avC]]), la democracia atenenca agantèc l'apogeu de son poder. Sas institucions principalas èran l’''Ékklesía'', l'assemblaa de l'ensemble dels ciutadans encharjaa de discutir e de votar las [[lei]]s, la ''Boulé'' un conseu encharjat de preparar los trabalhs de l’''Ékklesía'' e l’''Eliaía'', un [[tribunau]] popular compausat de jurats chausits a l'azard.

Lo [[tiratge au sòrt]] jogava un ròtle central dins lo sistema [[Antenas|atenenc]] que permetiá d'assegurar una rotacion de las charjas e una egalitat de principi entre los ciutadans&lt;ref&gt;Dos principis fondamentaus de la democracia greca designavan aquela egalitat : l'isonomia (egalitat juridica) e l'isogoria (egalitat de paraula).&lt;/ref&gt;. Un sistema d'indemnizacion dels ciutadans permetiá pereu la participacion de ciutadans modestes a la vida politica. Aquela democracia directa demòra una referéncia intellectuala majora per lei teoricians de la democracia participativa moderna, mas aviá pasmens de limits considerables. D'efiech, lo [[Ciutadanetat|ciutadanatge]] i èra reservat als [[Òme|òmes]] liures naissuts de parents atenencs, l'[[esclavatge]] èra la basa d'una partia importanta de l'[[economia]] e los forestiers avián pas lo drech de participar a la vida politica de la ciutat.

=== La tradicion republicana romana ===

{{veire|Roma Antica}}

[[Roma Antica|Roma]] foguèc jamai una democracia au sens atenenc dau terme. Pasmens, la [[Republica Romana|tradicion republicana romana]] ([[-509|509]]-[[-27|27 avC]]) aguèc un ròtle important dins la formacion de la pensaa politica occidentala. Lo sistema republican roman combinava d'elements [[aristocracia|aristocratic]], coma un [[Senat roman|Senat]] dominat per los patricians, e d'elements democratics coma d'assemblaas popularas (''[[comices]]'') e de magistrats encharjats de defendre los interès dau pòple còntra los abús dels patricians ([[tribun de la pleba|tribuns de la pleba]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François Hinard, ''République romaine'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », Paris, 2000.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Richard Adam, ''Institutions et citoyenneté de la Rome républicaine'', Hachette supérieur, 1996, 160 p.&lt;/ref&gt;. La pensaa politica de [[Ciceron]] ([[-106|106]]-[[-43|43 avC]]) constituís la teorizacion principala dau regime [[republica|republican]]. Dins ''[[De Republica]]'', se prononcièc en favor de l'idea d'una [[constitucion]] mixta organizaa a l'entorn de principis [[monarquia|monarchics]], [[aristocracia|aristocratics]] e democratics per assegurar l'estabilitat dau regime e dau ben comun&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Viktor Pöschl, « Quelques principes fondamentaux de la politique de Cicéron », ''Comptes-rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres'', 131{{a}} annaa, n° 2,‎ 1987, pp. 340-350.&lt;/ref&gt;. Aquela concepcion de la [[republica]], fondaa sus la gestion de la « chausa publica », la [[separacion dels poders]], lo regne de la lei e la [[vertut]] civica, anava irrigar prefondament las reflexions dels [[Revolucion|revolucionaris]] [[França|francés]] e [[USA|estatsunidencs]] dau segle XVIII.

=== L'Edat Mejana e las prumieras formas de representacion modernas ===

L'[[Edat Mejana]] [[Euròpa|europeu]], dominat per la [[feudalitat]] e la [[Monarquia|monarchia]] de drech divin, foguèc pas un periòde democratic. Pasmens, d'institucions e de practicas medievalas pausèron las basas de la representacion politica moderna. Per exemple, las assemblaas d'Estats, achampant la [[noblessa]], lo [[clergat]] e lo Tèrç Estat, se desvolopèron dins mai d'un reiaume coma organes consultatius dau poder [[rei|reiau]]. En [[Anglaterra]], la ''[[Magna Carta]]'' de [[1215]] pausèc un principi fondamentau entre lo drech dau sobeiran de levar l'[[impòst]] e lo consentiment dels grands dau reiaume a acceptar aquel impòst&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Danny Danziger e John Gillingham, ''1215, the year of Magna Carta'', Hodder &amp; Stoughton general, Londres, 2003, 324 p.&lt;/ref&gt;. Aqueu texte amorçèc ansin la limitacion juridica dau poder reiau. En parallele, plusors [[vila]]s [[Itàlia|italianas]] de la fin de l'[[Edat Mejana]] ([[Venècia]], [[Gènoa]], [[Florença]], etc.) experimentèron de formas originalas de govern republican fondat sus la participacion d'una [[oligarchia]] de marchands e de nobles a la vida politica de la ciutat. Sovent fòrça complexas, las institucions d'aquelas [[Republica marchanda|republicas marchandas]] prefiguravan lo foncionament de las institucions representativas modernas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Boško I. Bojović, ''Raguse (Dubrovnik), entre l’Orient et l’Occident (XIIe – XVIIe siècle)'', París, De Boccard, 2011, 275 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Claude Hocquet, ''Venise au Moyen Âge'', París, Belles lettres, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Valeria Polonio, ''L'amministrazione della Res publica genovese fra tre e quattrocento'', Genòa, Società Ligure di Storia Patria, 1977.&lt;/ref&gt;.

=== Las revolucions democraticas dels segles XVII e XVIII ===

[[Fichièr:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789.jpg|thumb|right|[[Declaracion dels Drechs de l'Òme e dau Ciutadan]] de [[1789]].]]

Las grandas revolucions dels segles XVII e XVIII, eissias de las transformacions economicas e intellectualas dau [[Umanisme|movement umanista]] e de la [[Segle de las Lutz|filosofia de las Lutz]] foguèron l'eveniment decisiu a l'origina de la democracia moderna. La prumiera revolucion majora foguèc la [[Gloriosa Revolucion]] [[Anglatèrra|anglesa]] de [[1688]] que consacrèc la supremacia dau Parlament sus lo poder reiau e pausèc las basas d'una [[monarchia constitucionala]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Cottret, ''La Glorieuse Révolution d'Angleterre, 1688'', París, Gallimard, 2013.&lt;/ref&gt;. Un an mai tard, lo ''[[Bill of Rights]]'' assegurèc los [[Dreches de l'Òme|drechs fondamentaus]] dels subjectes de la corona e l'independéncia dau Parlament. La segonda revolucion centrala dau periòde foguèc l'[[Guèrra d'Independéncia deis Estats Units|insureccion estatsunidenca]]. D'efiech, aquela revolucion s'acompanhèc d'un important trabalh politic per legitimar l'[[independéncia]] dau païs e sa rompedura amb lo [[Reiaume Unit]]. La Declaracion d'Independéncia e la Constitucion dels [[USA|Estats Units]] afirmèron ansin lo principi de l'egalitat entre los òmes, l'existéncia de drechs inalienables (drech a la vida, drech a la [[libertat]], etc.) e organizèron una [[democracia representativa]] basaa sus la [[separacion dels poders]], lo [[federalisme]] e un sistèma d'equilibri entre las institucions destinat a empachar la [[tirania]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Lucas Kent Ogden, ''Uniting the States : A Commentary on the American Constitution'', 3{{a}} edicion, Norderstedt, 2015.&lt;/ref&gt;. Enfin, lo tresen eveniment centrau per l'emergéncia de la democracia moderna foguèc la [[Revolucion Francesa]] de [[1789]]. Proclamant los [[Declaracion dels Dreches de l'Òme e del Ciutadan|drechs de l'òme e dau ciutadan]] e l'abolicion dels [[Privilegi (feudalitat)|privilegis]] de l'[[Ancian Regim|Ancian Regime]], definiguèc los conceptes de nacion sobeirana, de ciutadanatge universau e d'egalitat civila&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lefebvre, ''La Révolution française'', París, Presses universitaires de France, 1989.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Biard (dir.), ''La Révolution française : une histoire toujours vivante'', París, Tallandier, 2009, 446 p.&lt;/ref&gt;.

=== L'extension dau sufragi ===

Lo segle XIX foguèc marcat per una extension progressiva, conflictuala e inegala dau sufragi. En [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]], lo drech de vòte, inicialament reservat als [[proprietat|proprietaris]] e als contribuidors mai riches ([[sufragi censier]]), foguèc pauc a cha pauc estendut a l'ensemble dels [[òme]]s adults dins lo corrent dau segle XIX. Lo drech de vòte de las [[Femna|femnas]] foguèc reconoissut mai tardivament, principalament durant la prumiera mitat dau segle XX.

=== Consolidacion e crisi de la democracia ===

Despuei lo començament dau segle XX, la democracia a conoissut mai d'una crisi greva. La prumiera foguèc lo desvolopament dau [[faissisme]] en [[Itàlia]] e en [[Alemanha]] que constituissèc una remesa en causa radicala de las valors democraticas [[liberalisme|liberalas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Milza e Serge Berstein, ''Le Fascisme italien, 1919-1945'', Le Seuil, 1980.&lt;/ref&gt;. La segonda foguèc la longa confrontacion amb lo [[comunisme]] [[URSS|sovietic]] durant la [[Guerra Freja]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert O. Paxton e Julie Hessler, ''L'Europe au XXème siècle'', Taillandier, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' André Fontaine, ''La Tâche Rouge'', Éditions de la Martinière, 2004.&lt;/ref&gt;. Dins los dos cas, la democracia liberala, basaa sus una economia [[capitalisme|capitalista]], sortissèc renforçaa dau conflicte. La chausida d'institucions democraticas per las [[colonialisme|colonias]] [[africa]]nas e [[asia]]ticas vengüas independentas dins lo corrent dels [[ans 1950]]-[[ans 1960|1960]] foguèc un autre argument en favor de la democracia. Pasmens, despuei los [[ans 1980]]-[[ans 1990|1990]], son apareissuts de regimes autoritaris e arbitraris que mantènon formalament un quadre democratic. Aquò es a l'origina de la crisi actuala de la democracia que son foncionament es pauc a cha pauc minat per aquelas derivas. Lo desvolopament de las inegalitats socialas, especialament au sen dels païs neoliberaus, es un autre problema greu que favoriza la montaa dau populisme e, mai generalament, de movements antidemocratics.

== Los fondaments teorics ==

=== La sobeiranetat populara ===

{{veire|Sobeiranetat populara}}

Lo principi de [[sobeiranetat populara]] constituís lo fondament [[filosofia|filosofic]] de basa de totas las concepcions democraticas dau poder politic. Afirma que lo poder legitime emana unicament dau pòple e pòt unicament èsser exercit en son nom e a son profiech. Aqueu principi s'opausa a tota teoria dau poder fondaa sus la transcendéncia [[Dieu|divina]], la [[tradicion]] ereditària o la superioritat naturala d'una [[aristocracia]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] ([[1712]]-[[1778]]) ne'n donèc una definicion precisa, e relativament radicala, dins son obratge ''Du Contrat social'' publicat en [[1762]]. Segon eu, la sobeiranetat residís dins la « volontat generala » qu'es l'expression de l'interès comun dau còrs politic, nocion diferenta de la simpla addicion de las volontats individualas. Aquela volontat generala es inalienabla e indivisibla. Segon Rousseau, adversari de la representacion politica, deu èsser exercia directament per lo pòple sobeiran&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert Derathé, ''Jean-Jacques Rousseau et la politique de son temps'', Presses Universitaires de France, 1950.&lt;/ref&gt;.

=== Lo contracte sociau ===

{{veire|Contracte sociau}}

La teoria dau contracte sociau constituís un autre quadre [[filosofia|filosofic]] important per legimitar lo poder politic democratic. L'idea es eissia de la pensaa de [[Thomas Hobbes]] ([[1588]]-[[1679]]) qu'imaginèc, dins lo ''Leviathan'' de [[1651]], un contracte sociau absolutista presentat coma abandon de la [[libertat naturala]] en eschambi d'una seguretat asseguraa per un sobeiran omnipotent&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Anne-Laure Angoulvent, ''Hobbes ou la crise de l'État baroque'', París, Presses Universitaires de France, 1992, 256 p.&lt;/ref&gt;. Rapidament, los [[Sègle dei Lutz|filosòfes de las Lutz]] donèron un aspecte [[liberalisme|liberau]] au concepte. Per exemple, dins sos ''Dos Tractats dau Govern Civiu'' de [[1689]], [[John Locke]] ([[1632]]-[[1704]]) ne'n prepausèc una forma novela fondaa sus la proteccion dels drechs naturaus a la vida, a la [[libertat]] e a la [[proprietat]]. Lo consentiment dels governats e lo drech dau pòple de resistir a un govern [[tirania|tiranic]] i venguèron la fònt novela de la legitimitat de l'[[Estat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Michael P. Zuckert, ''Launching Liberalism: On Lockean Political Philosophy'', Lawrence, University Press of Kansas, 2002.&lt;/ref&gt;. Puei, au segle seguent, [[Montesquieu]] ([[1689]]-[[1755]]), completèc aquelas concepcions en desvolopant la teoria de la [[separacion dels poders]] coma proteccion còntra la [[tirania]]. Aquò li permetèc de pausar las basas institucionalas de la democracia liberala moderna&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Louis Althusser, ''Montesquieu, la politique et l'histoire'', París, Presses Universitaires de France, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Domenico Felice, ''Oppressione e libertà. Filosofia e anatomia del dispotismo nell'Esprit des lois di Montesquieu'', Pisa, ETS, 2000.&lt;/ref&gt;.

=== La separacion dels poders ===

{{veire|Separacion dels poders}}

La [[separacion dels poders]] constituís un principi institucionau fondamentau de la democracia liberala moderna. Designa la distribucion de las foncions dau poder politic entre d'organes distints e independents :
* lo [[poder legislatiu]] encharjat de votar las leis.
* lo [[poder executiu]] encharjat d'aplicar las leis.
* lo [[poder judiciari]] encharjat d'interpretar e de sancionar las [[infraccion]]s.
Aquela separacion permet d'empachar la concentracion dau poder entre las mans d'una persona o d'un organe unic, condicion prumiera de la [[tirania]] segon [[Montesquieu]].

=== Los drechs fondamentaus e l'Estat de drech ===

{{veire|Drechs fondamentaus|Estat de drech}}

Lo principi majoritari es pas l'unica basa de la democracia liberala moderna. D'efiech, los regimes democratics actuaus asseguran pereu lo respecte dels drechs fondamentaus dels individús e de las minoritats còntra los abús eventuaus de la majoritat. Lo regime de l'[[Estat de drech]] designa ansin lo concepte d'un poder politic somés au drech e d'una comunautat de ciutadans juridicament egaus. Los drechs fondamentaus constituïsson los limits qu'una majoritat democratica pòt pas franquir sensa abandonar la natura democratic dau regime. Son generalament devesits en dos ensembles regardant los drechs politics de basa ([[libertat d'expression]], [[libertat d'opinion]], drech a un procès equitable, etc.) e los drechs sociaus (drech a la [[proprietat]], [[drech au trabalh]], etc.)&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Xavier Dupré de Boulois, ''Droits et libertés fondamentaux'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Licence », 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Dubey, ''Droit fondamentaux : Libertés, garanties de l’État de droit, droits sociaux et politiques'', vol. II, Basilèa, Helbing Lichtenhahn, 2017, 1264 p.&lt;/ref&gt;.

=== Democracia directa e democracia representativa ===

{{veire|Democracia directa|Democracia representativa}}

La [[democracia directa]] designa una forma de democracia onte los ciutadians exercisson lo poder eles meteisses, sensa intermediari. Èra lo modele de la democracia [[Atenas|atenenca]] e demòra una referéncia per los partisans d'una [[democracia participativa]] radicala. La [[democracia representativa]] es fondaa sus l'eleccion de representants per lo còrs civic. Aquelos elegits son encharjats d'exercir lo poder au nom de l'ensemble dels ciutadans. Es lo modele dominant de las democracias modernas. Son principi foguèc teorizat per [[Emmanuel-Joseph Sieyès]] ([[1748]]-[[1836]]) que diferencièc la [[nacion]] [[Sobeiranetat|sobeirana]], detenéira dau poder [[constitucion|constituent]], e sos representants elegits, detenèires dau poder constituït. La tension entre democracia directa e democracia representativa es un element centrau de l'istòria de la pensaa democratica. De formas modernas de democracia semi-directa assajan ansin de combinar los avantatges dels dos modeles amb l'utilizacion dau [[referendum]], de vòtes de revocacion dels elegits o de vòtes basats sus d'iniciativas popularas.

== Los modeles e las formas de democrcia ==

=== La democracia liberala ===

{{veire|Democracia liberala}}

La [[democracia liberala]] es lo modele predominant dins las societats occidentalas contemporaneas. Combina lo principi democratic de la [[sobeiranetat populara]] amb los principis [[liberalisme|liberaus]] de la proteccion dels [[drechs fondamentaus|drechs individuaus]], de la [[separacion dels poders]] e de l'[[Estat de drech]]. Se caracteriza per d'[[eleccion]]s liuras e regularas au [[sufragi universau]], per la pluralitat dels [[partit politic|partits politics]], per la libertat de la [[premsa]], per l'independéncia de la [[justícia]] e per la proteccion de las minoritats&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Francis-Paul Bénoit, ''La démocratie libérale'', París, Presses Universitaires de France, 1978.&lt;/ref&gt;. Aqueu modele foguèc mai que mai teorizat per [[John Stuart Mill]] ([[1806]]-[[1873]]) dins ''Consideracions sus lo Govern Representatiu'' de [[1861]] onte se prononcièc en favor d'un regime democratic organizat a l'entorn de las ideas de representativitat, de debat public e de formacion d'una opinion esclairaa.

=== La democracia sociala ===

{{veire|Democracia sociala}}

La [[democracia sociala]] designa un modele qu'accèpta las institucions de la [[democracia liberala]], mas qu'insistís sus la necessitat de reduire las inegalitats economicas e socialas per arribar a una democracia politica reala e non formala. Es fondaa sus l'idea que la libertat e l'egalitat politicas an ges de sens quand s'acompanhan pas d'un niveu minimom d'egalitat economica e sociala. Es a l'origina de la nocion d'[[Estat-providénçia]] basat sus la redistribucion fiscala, los [[servici public|servicis publics]] universaus e la proteccion sociala&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François-Xavier Merrien, ''L'État-providence'', Presses Universitaires de France, 1998.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Gøsta Esping-Andersen, ''Les trois mondes de l'État-providence : Essai sur le capitalisme moderne'', Presses universitaires de France, coll. « Le Lien social », 2007.&lt;/ref&gt;.

=== La democracia participativa ===

{{veire|Democracia participativa}}

La [[democracia participativa]] designa un ensemble de practicas e de teorias destinaas a aprigondir e alarjar la participacion dels ciutadans a la vida politica. Es basaa sus l'idea que la legimitat democratica exigissi una implicacion activa dels ciutadans dins la deliberacion e la presa de decision politica. D'experiéncias concretas coma lo budget participatiu de [[Porte Alegre]] en [[Brasil]] o las assemblaas ciutadanas localas son d'illustracions d'aquela forma de democracia.

=== La democracia constitucionala ===

{{veire|Democracia constitucionala}}

La [[democracia constitucionala]] designa un regime caracterizat per un poder democratic enquadrat e limitat per una [[constitucion]] assegurant los drechs fondamentaus e organizant la [[separacion dels poders]]. La justícia constitucionala, incarnaa per de corts o de conseus constitucionalas, jòga un ròtle centrau dins aqueu modele en exercissent un contraròtle sus la conformitat de las leis a la constitucion. Aquò permet de protegir los drechs fondamentaus còntra los abús eventuaus dau legislator majoritari. Pasmens, aqueu modele entraïna una tension importanta entre lo principi democratic de la sobeiranetat de la majoritat e lo principi liberau de la proteccion dels drechs de la majoritat.

=== Las democracias illiberalas e los regimes ibrids ===

{{veire|Democracia illiberala|Regime ibrid}}

Despuei los [[ans 1990]], la [[sciéncia politica]] a desvolopat de conceptes per designar los regimes qu'empruntant de formas institucionalas de la democracia (eleccions, parlament, constitucion, etc) tot en violant sos principis fondamentaus en impausant de limits non justificats a las libertats fondamentalas o en suprimissent la separacion dels poders. Lo terme « democracia illiberala » es ansin sovent adoptat per descriure aquelos regimes ([[Russia]] de [[Vladimir Putin]], [[Ongria]] de [[Viktor Orban]], [[Turquia]] de [[Recep Tayyip Erdogan]], etc.). Lo terme « regime ibrid » designa pusleu de sistemas politics intermediaris entre la democracia vertadiera e l'autoritarisme. Lo [[Marròc]] o lo [[Bangladèsh]] dels [[ans 2020]] son d'exemples d'aqueu tipe de regime.

== Las institucions democraticas ==

=== Los sistemas electoraus ===

{{veire|Sistema electorau}}

Los [[sistema electorau|sistemas electoraus]] forman lo mecanisme centrau de las [[democracia representativa|democracias representativas]]. Permèton de traduire las preferéncias dels ciutadans en poder politic. Son destriats :
* los sistemas majoritaris que donan la victòria au candidat aient ganhat lo maximom de sufragis.
* los sistemas proporcionaus que despartisson lo nombre d'elegits en foncion dau nombre de sufragis.
* de sistemas mixtes pòion assajar de mesclar los dos sistemas
Los diferents aprochis an d'efiechs prigonds sus la natura dau sistema partisan, l'estabilitat governamentala e la representativitat de las institucions. D'un biais generau, los sistemas proporcionaus son mai representatius, mas son mens estables car necessitan la mesa en plaça de coalicions mai importantas per dirigir lo païs&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Emeri e Jean-Marie Cotteret, ''Les systèmes électoraux'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1985.&lt;/ref&gt;.

=== Los parlaments e las assemblaas ===

{{veire|Parlament}}

Lo [[parlament]] es l'institucion centrala de la [[democracia representativa]]. Es un organe, elegit directament o indirectament per los ciutadans, qu'es encharjat de votar las leis, de contrarotlar l'executiu e de representar la diversitat de las opinions politicas de la [[societat]]. Los parlaments modernes son generalament compausats d'una o de doas chambras. Dins lo prumier cas, aquò permet d'assegurar una bòna representativitat de la populacion. Los parlaments bicameraus son pasmens sovent privilegiats dins los estats estenduts ont es necessari d'assegurar un equilibri entre la representacion de la populacion generala e aquela de las entitats territòrialas.

=== Los partits politics ===

{{veire|Partit politic}}

Los [[partit politic|partits politics]] son los actors centraus de la democracia representativa moderna. Son d'organizacions destinaas a conquistar e gerir lo poder politic per metre en plaça una politica confòrma a un programa. Asseguran de foncions essencialas dins la vida politica actuala que permèton d'agregar las preferéncias politicas, de recrutar e de formar d'eleits politics, d'estructurar lo debat public e d'organizar la competicion electorala&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Offerlé, ''Les partis politiques'', coll. « Que sais-je ? » (n° 2376), 1987.&lt;/ref&gt;. Pasmens, lor legitimat es mai e mai contestaa per los ciutadans. Aquò mena a l'aparicion de movements ibrids, intermediaris entre lo partit tradicionau e lo movement de massa ([[Podemos]] en [[Espanha]], [[En Marche]] o [[La France Insoumise]] en [[França]]).

=== La justícia constitucionala ===

{{veire|Drech constitucionau}}

Lo [[drech constitucionau]] jòga un ròtle mai e mai important dins las democracias contemporaneas. D'efiech, permet a las corts e als conseus constitucionaus de contrarotlar la conformitat de las leis per rapòrt a la [[constitucion]] e de protegir los drechs fondamentaus. Es ansin una proteccion eficaça còntra los abús d'una majoritat donaa. Pasmens, son desvolopament entraïna de questions quant a la legitimitat democratica d'aqueu contrarotle qu'es generalament exercit per de [[Magistrat|magistrats]] non elegits.

=== Los mèdias e l'espaci public ===

{{veire|Premsa}}

La [[libertat de la premsa]] e l'existéncia d'un espaci public pluralista constituïsson de condicions indispensablas au foncionament de la democracia. Los mèdias tènon un ròtle fondamentau dins l'informacion dels ciutadans, la mesa en debat de las questions politicas e lo contrarotle dau poder. Aquò justifica generalament l'existéncia de leis especificas protegissent la [[premsa]], subrenomaa « lo quatren poder », còntra las intervencions dels autres poders. Pasmens, aqueu pilar de la democracia moderna es mai e mai menaçat per la concentracion dels mèdias entre las mans d'interès economics privats, per la logica de l'audimat e, mai recentament, per la revolucion numerica e lo desvolopament de las rets socialas. La qualitat de l'informacion disponibla es ansin vengüa una question centrala dins mai d'un païs.

== Los defís contemporaneus ==

=== La montaa dau populisme ===

{{veire|Populisme}}

Dins son sens mai moderne, lo [[populisme]] designa un estile politic fondat sus l'oposicion entre un pòple vist coma pur e vertuós e un eleit considerat coma corromput e illegitime e sus la revendicacion d'una democracia mai directa e mai autentica còntra de mediacions institucionalas jutjaas defalhentas. Pòt prendre de formas de drecha ([[nacionalisme|nacionalista]], [[xenofobia|xenofoba]], autoritària, etc.) o de senestra (anti-oligarchica, redistributritz, etc.)&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guy Hermet, ''Les populismes dans le monde : Une histoire sociologique XIXe – XXe siècle'', París, Fayard, coll. « L’espace du politique », 2001, 479 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Alexandre Dorna, ''Le Populisme'', Presses universitaires de France, 1999, 128 p.&lt;/ref&gt;. Los teorians son partejats quant a son interpretacion. Per exemple, [[Ernesto Laclau]] ([[1935]]-[[2014]]) ne'n prepausèc una vision positiva inerenta a tota construccion democratica mentre que de pensaires coma [[Jan-Werner Müller]] (naissut en [[1970]]) lo definisson coma una menaça fondamentala per la [[democracia liberala]] en rason de son refús dau pluralisme. Ansin, lo populisme es una escomessa fòrça discutia dins las democracias contemporaneas.

=== La crisi de la representacion ===

La question de la representativitat politica dels elegits es una autra question greva per las democracias representativas actualas. Es la consequéncia de factors multiples coma l'alunhament entre los elegits e los ciutadans ordinaris, la tecnocratizacion de las discussions politicas, l'escart entre las preferéncias e los interès dels ciutadans e las decisions efectivament presas per lors representants o l'influéncia de grops de pression e dels mercats financiers. Entraïna una abstencion electorala mai e mai importanta, una abséncia d'interès per los actors tradicionaus de la vida politica ([[partit politic|partits]], [[sindicat]]s, etc.) e una desfisança envèrs las institucions o los eleits politics. Aquela crisi de la representacion a d'efiechs importants sus la vida politica que redutz generalament lo sosten portat als partits tradicionaus e favoriza la montaa de movements radicaus (e pas totjorn democratics).

=== Las rets socialas e la desinformacion ===

La [[revolucion numerica]] e lo desvolopament de las rets socialas an fòrça transformat l'espaci public democratic despuei los [[ans 2010]]. D'un caire, an permés una democratizacion de l'accès a l'informacion e a l'expression publica, çò que permetèc a de grops marginalizats d'accedir a una certana visibilitat politica. Pasmens, d'autre caire, las rets socialas an favorizat la fragmentacion de l'espaci public, la difusion massisa de desinformacion, la manipulacion de l'opinion per d'actors interiors o exteriors. Las discussions i son egalament sovent polarizaas. La regulacion d'aquelos mèdias es ansin vengüa una question centrala per l'organizacion dau debat public au sen de las democracias modernas.

=== Las inegalitats economicas ===

Las inegalitats economicas son una menaça anciana per lo foncionament correcte d'institucions democraticas. D'efiech, la concentracion de las richessas engendra una concentracion dau poder politic que los actors economics mai poderós dispausan de mejans considerables per influenciar las decisions politicas au detriment de la màger part dau còrs civic (finançament de movements politics, contrarotle de mèdias, ''lobbying'', etc.). Dins mai d'un païs, existisson de reglas minimalas per reduire l'influéncia de las classas mai aisaas. Pasmens, aquelas legislacions son sovent limitaas e la question financiera es ansin vengüa un element centrau de las campanhas politicas dins fòrça païs. Los [[USA|Estats Units]] son un exemple caracteristic.

=== La question dels enjòcs globaus ===

La democracia moderna es apareissua dins lo quadre de l'Estat-Nacion sobeiran. Pasmens, un nombre mai e mai important d'enjòcs politics fondamentaus (chambiament climatic, regulacion financiera, migracions, pandemias, etc.) passan las frontieras nacionalas e necessitan la mesa en plaça de politicas internacionalas per èsser tractats d'un biais eficaç. Aquò es a l'origina de questions e de debats entre la logica democratica nacionala e la necessitat d'una governança mondiala o d'una democratizacion de las institucions internacionalas existentas. Pasmens, en mai dels problemas relatius a una tala transformacion de la democracia actuala, se pausa egalament la question dau risc de tecnocratizacion e d'alunhament de tota institucion supranacionala.

== Las criticas de la democracia ==

=== Las criticas conservatritz ===

Las criticas [[conservatisme|conservatritz]] de la democracia son relativament ancianas. Tre lo segle XVIII, [[Edmund Burke]] ([[1729]]-[[1797]]), considerat coma un dels paires dau conservatisme moderne, reprochava a la [[Revolucion Francesa]] d'aver destruch las tradicions e las institucions eiretaas de l'Ancian Regime qu'avián assegurat l'estabilitat sociala dau reiaume durant de segles. Dins ''De la Democracia en America'', [[Alexis de Tocqueville]] ([[1805]]-[[1859]]) formulèc una critica mai nuançaa, mas mai prigonda. Segon eu, la democracia èra inevitabla, mas conteniá lo risc intrinsec de la « tirania de la majoritat » e dau « despotisme doç »&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Alexis de Tocqueville, ''De la démocratie en Amérique'', París, C. Gosselin, 1835-1840.&lt;/ref&gt;. Chau donc empachar la formacion d'un [[Estat]] tutelari capable de prendre en charja la vida dels individús au detriment de lor libertat e de lor autonòmia. Los corrents conservators modernes son donc sovent favorables a la democracia liberala, mas s'opausan frequentament a la democracia sociala.

=== Las criticas marxistas e socialistas ===

La critica [[marxisme|marxista]] e [[comunisme|socialista]] de la democracia liberala forma un important pan de la pensaa politica dels segles XIX e XX. Segon ela, la democracia liberala es unicament una democracia formala destinaa a escondre la dominacion politica e economica de la [[borgesiá]] sus la societat. Ansin, lo [[sufragi universau]] e l'egalitat [[drech|juridica]] permetrián pas a las classas popularas, afeblias per las inegalitats economicas, de participar d'un biais vertadier a las institucions o d'aver un poder reau sus lors condicions de vida. Los marxistas considèran donc l'Estat democratic borgés coma un arbitre favorable als interès de la borgesiá e la democracia vertadiera exigiriá una transformacion radicala dels rapòrts economics.

=== Las criticas elitistas ===

Las criticas elitistas de la democracia foguèron principalament formulaa per de teoricians coma [[Vilfredo Pareto]] ([[1848]]-[[1923]]), [[Gaetano Mosca]] ([[1858]]-[[1941]]) e [[Robert Michels]] ([[1876]]-[[1936]]). Segon elas, totas las societats son en realitat dirigias per una minoritat organizaa (un eleit o una classa politica). Dins aqueu quadre, la democracia ven alora un [[mitologia|mite]] [[ideologia|ideologic]] destinat a legitimar aquela dominacion inevitabla. Per descriure aqueu fenomene, Michels formulèc una « lei de l'oligarchia » : totas las organizacions, comprés los movements democratics, son pauc a cha pauc dominaas per una [[oligarchia]] dirigenta. Aquelas criticas son sovent associaas a de discors conservators o autoritaris. Pasmens, pausan de questions sus los limits estructuraus de las democracias actualas.

=== Las criticas postmodernas e postcolonialas ===

Per los pensaires postmodernes e postcoloniaus, la democrocia liberala es un sistema politic estachat a l'Occident. Sa formacion seriá lo resultat d'una exclusion de las [[femna]]s, de las classas popularas, dels [[colonialisme|colonizats]] e, mai generalament, dels non-Europeus. Son universalisme seriá alora la consequéncia d'un particularisme occidentau presentat coma universau. D'autors coma [[Achille Mbembe]] (naissut en [[1957]]) o [[Dipesh Chakrabarty]] (naissut en [[1948]]) prepausan donc de pensar de sistemas democratics a partir d'experiéncias e de tradicions non europeas. A l'ora d'aüra, los resultats son encara limitats e fòrça regimes supausadament fondats sus de tradicions democraticas non occidentalas son de regimes [[dictatura|dictatoriaus]]. De lor caire, las teoricianas [[feminisme|femenistas]] insistisson sus l'exclusion de las femnas de la vida publica democratica e sus la desvaloracion de l'esfera privaa e dau trabalh domestic.

== Eiretatge e actualitat ==

Après un long periòde d'expansion durant la segonda mitat dau segle XX, la democracia coneisse una fasa de reculament despuei los [[ans 2010]]. Lo fenomene tocha tant las democracias emergentas en [[Africa]], en [[Asia]] e en [[America Latina]] que las democracias ben establias en [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]]. Se manifèsta per un afebliment de l'[[Estat de drech]], una reduccion de las libertats civilas, una concentracion dau poder executiu, una aumentacion de las inegalitats economicas e una degradacion de la qualitat dau debat public e de las eleccions. Aquò pren sovent la forma d'una montaa de movements [[populisme|populistas]] susceptibles d'accedir au poder ([[Donald Trump]], [[Javier Milei]], etc.), mas pòt pereu entraïnar una presa dau poder per una junta militara ([[Mali]], [[Nigèr]], etc.), un còp d'Estat institucionau ([[Bolívia]], etc.) o una transformacion dau quadre constitucionau ([[Veneçuèla]], etc.).

De mai, una transicion democratica es un procediment que permet de transformar un regime autoritari en democracia. Es sovent un procediment long, fragile e reversible que sa capitaa necessita la combinason de plusors factors (acòrdi dels eleits politics sus las reglas dau jòc democratic, existéncia d'una societat civila activa e organizaa, volontat populara favorabla a las valors democraticas, contexte economic favorable, etc.). L'abséncia d'un factor pòt menar a una transicion incompleta susceptible de menar a la formacion d'un regime ibrid o a una regression autoritària. L'exemple [[Tunisia|tunisian]] illustra aquelas dificultats. Après una revolucion populara en [[2011]], un regime democratic se formèc dins lo païs. Pasmens, foguèc pauc a cha pauc minat per de divisions au sen de l'eleit e per una situacion economica complicaa. Ansin, en [[2021]], lo president [[Kaïs Saïed]] posquèc suspendre las activitats dau govern e dau parlament e tornar establir un regime [[autocracia|autocratic]].

Pasmens, maugrat sas crisis e sos limits, la democracia demòra l'orizont normatiu dominant de la pensaa politica moderna que sa legitimitat es fondaa sus l'idea simpla, mas poderosa, que ges d'autoritat [[Homo sapiens|umana]] pòt pretendre governar d'autres òmes sensa lor consentiment.

== Annexas ==

=== Ligams internes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Hannah Arendt|Arendt (Hannah)]].
* [[Aristòtel]].
* [[Atenas]].
* [[Ciceron]].
* [[Ciutadanatge]].
* [[Clistenes]].
* [[Constitucion]].
* [[Dictatura]].
* [[Drech]].
* [[Estat]].
* [[Estat de drech]].
* [[Filosofia]].
* [[Jürgen Habermas|Habermas (Jürgen)]].
* [[Thomas Hobbes|Hobbes (Thomas)]].
* [[Thomas Jefferson|Jefferson (Thomas)]].
* [[Ernesto Laclau|Laclau (Ernesto)]].
* [[Liberalisme]].
* [[John Locke|Locke (John)]].
* [[James Madison|Madison (James)]].
* [[John Stuart Mill|Mill (James Stuart)]].
* [[Parlament]].
* [[Partit politic]].
* [[Pericles]].
* [[Politica]].
* [[John Rawls|Rawls (John)]].
* [[Republica]].
* [[Revolucion Francesa]].
* [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau (Jean-Jacques)]].
* [[Separacion dels poders]].
* [[Emmanuel-Joseph Sieyès|Sieyès (Emmanuel-Joseph)]].
* [[Sistema electorau]].
* [[Tirania]].
* [[Alexis de Tocqueville|Tocqueville (Alexis de)]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* Aristòtel, ''Politica'', segle IV avC.
* '''[[italian|(it)]]''' Norberto Bobbio, ''Il futuro della democrazia. Una difesa delle regole del gioco'', Torino, Einaudi, 1984.
* '''[[anglés|(en)]]''' Robert Dahl, ''Democracy and its critics'', New Haven e Londres, 1989.
* '''[[anglés|(en)]]''' David Held, ''Models of Democracy'', Cambridge, Polity Press, 1987.
* John Locke, ''Tractat dau Govern Civiu'', 1689.
* John Stuart Mill, ''Consideracions sus lo Govern Representatiu'', 1861.
* Montesquieu, ''De l'Esperit de las leis'', 1748.
* '''[[francés|(fr)]]''' Pierre Rosanvallon, ''Le Peuple introuvable : Histoire de la représentation démocratique en France,'', París, Gallimard, 1998.
* Jean-Jacques Rousseau, ''Dau Contracte Sociau'', 1762.
* Giovanni Sartori (trad. Christiane Hurtig), ''Théorie de la démocratie'', París, Armand Colin, 1973.
* Alexis de Tocqueville, ''De la Democracia en America'', 1835-1840.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Politica]]
[[Categoria:Filosofia]]</text>
      <sha1>tikezypkcuz2jhjpavfg51mytzbl7ls</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497160</id>
      <parentid>2497159</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T04:49:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bibliografia */</comment>
      <origin>2497160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40212" sha1="bpkdpxym2mhbbf2k9v4yapm9bdg7caw" xml:space="preserve">{{Dialècte Vivaroaupenc}}
{{1000 fondamentals}}

La '''democracia''', dau [[grec]] ancian ''dêmokratía'', compausat de ''dèmos'' (« pòple ») e ''kratos'' (« poder »), designa literalament lo « govern dau pòple ». Constituís un dei conceptes [[politica|politics]] mai fondamentaus e mai discutit de l'[[istòria]] de la pensaa [[Homo sapiens|umana]]. Dins son sens mai generau, designa un regime [[Politica|politic]] fondat sus l'exercici dau poder per lo pòple, siá directament siá indirectament per lo mejan de representents elegits, dins lo quadre de reglas assegurant las [[Dreches de l'Òme|libertats fondamentalas]] e l'egalitat [[drech|juridica]] dels [[ciutadanatge|ciutadans]]. Naissua durant l'[[Antiquitat]] [[Grècia antica|Greca]], teorizaa per los [[filosofia|filosòfes]] de las [[Segle de las Lutz|Lutz]] e consacraa per las grandas [[revolucion|revolucions]] dels segles XVIII e XIX, la democracia s'es impausaa pendent lo segle XX coma lo regime de referéncia a l'eschala mondiala, tot en demorant un objecte de contestacion, de reinterpretacion e de crisi permanenta. Aüra, curbe una importanta diversitat de formas institucionalas, de tradicions intellectualas e de practicas politicas. Pasmens, se tròba confrontaa a de defís majors coma lo desvolopament de las inegalitats socialas, lo [[Cambiament climatic|chambiament climatic mondiau]], la crisi de la representacion, lo desvolopament dau [[populisme]] e la generalizacion de la [[desinformacion]].

== Originas e istòria de la democracia ==

=== La democracia atenenca ===

[[Fichièr:Pericles Pio-Clementino Inv269.jpg|thumb|right|[[Pericles]], figura centrala de la [[democracia atenenca]].]]

{{veire|Atenas}}

Es a [[Atenas]], a la fin dau [[segle VI avC]], que la democracia faguèc sa prumiera aparicion coma regime [[politica|politic]] explicitament nomat e teorizat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marie-Françoise Baslez, ''Histoire politique du monde grec antique'', Nathan, 1999, 316 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Mossé, ''Histoire d'une démocratie : Athènes des origines à la conquête macédonienne'', Seuil, coll. « Points Histoire», 1971.&lt;/ref&gt;. D'efiech, après una lonja crisi politicosociala, las reformas de [[Clistenes]], menaas a partir de [[-508|508 avC]], metèron en plaça las basas d'un sistema politic inedit en despartissent lo còrs civic segon una basa territòriala e en instaurant d'institucions fondaas sus la participacion directa dels [[ciutadanatge|ciutadans]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Lévêque e Pierre Vidal-Naquet, ''Clisthène l'Athénien'', Les Belles Lettres, 1974, 163 p.&lt;/ref&gt;. Sota [[Pericles]] ([[-495|495]]-[[-429|429 avC]]), la democracia atenenca agantèc l'apogeu de son poder. Sas institucions principalas èran l’''Ékklesía'', l'assemblaa de l'ensemble dels ciutadans encharjaa de discutir e de votar las [[lei]]s, la ''Boulé'' un conseu encharjat de preparar los trabalhs de l’''Ékklesía'' e l’''Eliaía'', un [[tribunau]] popular compausat de jurats chausits a l'azard.

Lo [[tiratge au sòrt]] jogava un ròtle central dins lo sistema [[Antenas|atenenc]] que permetiá d'assegurar una rotacion de las charjas e una egalitat de principi entre los ciutadans&lt;ref&gt;Dos principis fondamentaus de la democracia greca designavan aquela egalitat : l'isonomia (egalitat juridica) e l'isogoria (egalitat de paraula).&lt;/ref&gt;. Un sistema d'indemnizacion dels ciutadans permetiá pereu la participacion de ciutadans modestes a la vida politica. Aquela democracia directa demòra una referéncia intellectuala majora per lei teoricians de la democracia participativa moderna, mas aviá pasmens de limits considerables. D'efiech, lo [[Ciutadanetat|ciutadanatge]] i èra reservat als [[Òme|òmes]] liures naissuts de parents atenencs, l'[[esclavatge]] èra la basa d'una partia importanta de l'[[economia]] e los forestiers avián pas lo drech de participar a la vida politica de la ciutat.

=== La tradicion republicana romana ===

{{veire|Roma Antica}}

[[Roma Antica|Roma]] foguèc jamai una democracia au sens atenenc dau terme. Pasmens, la [[Republica Romana|tradicion republicana romana]] ([[-509|509]]-[[-27|27 avC]]) aguèc un ròtle important dins la formacion de la pensaa politica occidentala. Lo sistema republican roman combinava d'elements [[aristocracia|aristocratic]], coma un [[Senat roman|Senat]] dominat per los patricians, e d'elements democratics coma d'assemblaas popularas (''[[comices]]'') e de magistrats encharjats de defendre los interès dau pòple còntra los abús dels patricians ([[tribun de la pleba|tribuns de la pleba]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François Hinard, ''République romaine'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », Paris, 2000.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Richard Adam, ''Institutions et citoyenneté de la Rome républicaine'', Hachette supérieur, 1996, 160 p.&lt;/ref&gt;. La pensaa politica de [[Ciceron]] ([[-106|106]]-[[-43|43 avC]]) constituís la teorizacion principala dau regime [[republica|republican]]. Dins ''[[De Republica]]'', se prononcièc en favor de l'idea d'una [[constitucion]] mixta organizaa a l'entorn de principis [[monarquia|monarchics]], [[aristocracia|aristocratics]] e democratics per assegurar l'estabilitat dau regime e dau ben comun&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Viktor Pöschl, « Quelques principes fondamentaux de la politique de Cicéron », ''Comptes-rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres'', 131{{a}} annaa, n° 2,‎ 1987, pp. 340-350.&lt;/ref&gt;. Aquela concepcion de la [[republica]], fondaa sus la gestion de la « chausa publica », la [[separacion dels poders]], lo regne de la lei e la [[vertut]] civica, anava irrigar prefondament las reflexions dels [[Revolucion|revolucionaris]] [[França|francés]] e [[USA|estatsunidencs]] dau segle XVIII.

=== L'Edat Mejana e las prumieras formas de representacion modernas ===

L'[[Edat Mejana]] [[Euròpa|europeu]], dominat per la [[feudalitat]] e la [[Monarquia|monarchia]] de drech divin, foguèc pas un periòde democratic. Pasmens, d'institucions e de practicas medievalas pausèron las basas de la representacion politica moderna. Per exemple, las assemblaas d'Estats, achampant la [[noblessa]], lo [[clergat]] e lo Tèrç Estat, se desvolopèron dins mai d'un reiaume coma organes consultatius dau poder [[rei|reiau]]. En [[Anglaterra]], la ''[[Magna Carta]]'' de [[1215]] pausèc un principi fondamentau entre lo drech dau sobeiran de levar l'[[impòst]] e lo consentiment dels grands dau reiaume a acceptar aquel impòst&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Danny Danziger e John Gillingham, ''1215, the year of Magna Carta'', Hodder &amp; Stoughton general, Londres, 2003, 324 p.&lt;/ref&gt;. Aqueu texte amorçèc ansin la limitacion juridica dau poder reiau. En parallele, plusors [[vila]]s [[Itàlia|italianas]] de la fin de l'[[Edat Mejana]] ([[Venècia]], [[Gènoa]], [[Florença]], etc.) experimentèron de formas originalas de govern republican fondat sus la participacion d'una [[oligarchia]] de marchands e de nobles a la vida politica de la ciutat. Sovent fòrça complexas, las institucions d'aquelas [[Republica marchanda|republicas marchandas]] prefiguravan lo foncionament de las institucions representativas modernas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Boško I. Bojović, ''Raguse (Dubrovnik), entre l’Orient et l’Occident (XIIe – XVIIe siècle)'', París, De Boccard, 2011, 275 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Claude Hocquet, ''Venise au Moyen Âge'', París, Belles lettres, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Valeria Polonio, ''L'amministrazione della Res publica genovese fra tre e quattrocento'', Genòa, Società Ligure di Storia Patria, 1977.&lt;/ref&gt;.

=== Las revolucions democraticas dels segles XVII e XVIII ===

[[Fichièr:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789.jpg|thumb|right|[[Declaracion dels Drechs de l'Òme e dau Ciutadan]] de [[1789]].]]

Las grandas revolucions dels segles XVII e XVIII, eissias de las transformacions economicas e intellectualas dau [[Umanisme|movement umanista]] e de la [[Segle de las Lutz|filosofia de las Lutz]] foguèron l'eveniment decisiu a l'origina de la democracia moderna. La prumiera revolucion majora foguèc la [[Gloriosa Revolucion]] [[Anglatèrra|anglesa]] de [[1688]] que consacrèc la supremacia dau Parlament sus lo poder reiau e pausèc las basas d'una [[monarchia constitucionala]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Cottret, ''La Glorieuse Révolution d'Angleterre, 1688'', París, Gallimard, 2013.&lt;/ref&gt;. Un an mai tard, lo ''[[Bill of Rights]]'' assegurèc los [[Dreches de l'Òme|drechs fondamentaus]] dels subjectes de la corona e l'independéncia dau Parlament. La segonda revolucion centrala dau periòde foguèc l'[[Guèrra d'Independéncia deis Estats Units|insureccion estatsunidenca]]. D'efiech, aquela revolucion s'acompanhèc d'un important trabalh politic per legitimar l'[[independéncia]] dau païs e sa rompedura amb lo [[Reiaume Unit]]. La Declaracion d'Independéncia e la Constitucion dels [[USA|Estats Units]] afirmèron ansin lo principi de l'egalitat entre los òmes, l'existéncia de drechs inalienables (drech a la vida, drech a la [[libertat]], etc.) e organizèron una [[democracia representativa]] basaa sus la [[separacion dels poders]], lo [[federalisme]] e un sistèma d'equilibri entre las institucions destinat a empachar la [[tirania]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Lucas Kent Ogden, ''Uniting the States : A Commentary on the American Constitution'', 3{{a}} edicion, Norderstedt, 2015.&lt;/ref&gt;. Enfin, lo tresen eveniment centrau per l'emergéncia de la democracia moderna foguèc la [[Revolucion Francesa]] de [[1789]]. Proclamant los [[Declaracion dels Dreches de l'Òme e del Ciutadan|drechs de l'òme e dau ciutadan]] e l'abolicion dels [[Privilegi (feudalitat)|privilegis]] de l'[[Ancian Regim|Ancian Regime]], definiguèc los conceptes de nacion sobeirana, de ciutadanatge universau e d'egalitat civila&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lefebvre, ''La Révolution française'', París, Presses universitaires de France, 1989.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Biard (dir.), ''La Révolution française : une histoire toujours vivante'', París, Tallandier, 2009, 446 p.&lt;/ref&gt;.

=== L'extension dau sufragi ===

Lo segle XIX foguèc marcat per una extension progressiva, conflictuala e inegala dau sufragi. En [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]], lo drech de vòte, inicialament reservat als [[proprietat|proprietaris]] e als contribuidors mai riches ([[sufragi censier]]), foguèc pauc a cha pauc estendut a l'ensemble dels [[òme]]s adults dins lo corrent dau segle XIX. Lo drech de vòte de las [[Femna|femnas]] foguèc reconoissut mai tardivament, principalament durant la prumiera mitat dau segle XX.

=== Consolidacion e crisi de la democracia ===

Despuei lo començament dau segle XX, la democracia a conoissut mai d'una crisi greva. La prumiera foguèc lo desvolopament dau [[faissisme]] en [[Itàlia]] e en [[Alemanha]] que constituissèc una remesa en causa radicala de las valors democraticas [[liberalisme|liberalas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Milza e Serge Berstein, ''Le Fascisme italien, 1919-1945'', Le Seuil, 1980.&lt;/ref&gt;. La segonda foguèc la longa confrontacion amb lo [[comunisme]] [[URSS|sovietic]] durant la [[Guerra Freja]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert O. Paxton e Julie Hessler, ''L'Europe au XXème siècle'', Taillandier, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' André Fontaine, ''La Tâche Rouge'', Éditions de la Martinière, 2004.&lt;/ref&gt;. Dins los dos cas, la democracia liberala, basaa sus una economia [[capitalisme|capitalista]], sortissèc renforçaa dau conflicte. La chausida d'institucions democraticas per las [[colonialisme|colonias]] [[africa]]nas e [[asia]]ticas vengüas independentas dins lo corrent dels [[ans 1950]]-[[ans 1960|1960]] foguèc un autre argument en favor de la democracia. Pasmens, despuei los [[ans 1980]]-[[ans 1990|1990]], son apareissuts de regimes autoritaris e arbitraris que mantènon formalament un quadre democratic. Aquò es a l'origina de la crisi actuala de la democracia que son foncionament es pauc a cha pauc minat per aquelas derivas. Lo desvolopament de las inegalitats socialas, especialament au sen dels païs neoliberaus, es un autre problema greu que favoriza la montaa dau populisme e, mai generalament, de movements antidemocratics.

== Los fondaments teorics ==

=== La sobeiranetat populara ===

{{veire|Sobeiranetat populara}}

Lo principi de [[sobeiranetat populara]] constituís lo fondament [[filosofia|filosofic]] de basa de totas las concepcions democraticas dau poder politic. Afirma que lo poder legitime emana unicament dau pòple e pòt unicament èsser exercit en son nom e a son profiech. Aqueu principi s'opausa a tota teoria dau poder fondaa sus la transcendéncia [[Dieu|divina]], la [[tradicion]] ereditària o la superioritat naturala d'una [[aristocracia]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] ([[1712]]-[[1778]]) ne'n donèc una definicion precisa, e relativament radicala, dins son obratge ''Du Contrat social'' publicat en [[1762]]. Segon eu, la sobeiranetat residís dins la « volontat generala » qu'es l'expression de l'interès comun dau còrs politic, nocion diferenta de la simpla addicion de las volontats individualas. Aquela volontat generala es inalienabla e indivisibla. Segon Rousseau, adversari de la representacion politica, deu èsser exercia directament per lo pòple sobeiran&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert Derathé, ''Jean-Jacques Rousseau et la politique de son temps'', Presses Universitaires de France, 1950.&lt;/ref&gt;.

=== Lo contracte sociau ===

{{veire|Contracte sociau}}

La teoria dau contracte sociau constituís un autre quadre [[filosofia|filosofic]] important per legimitar lo poder politic democratic. L'idea es eissia de la pensaa de [[Thomas Hobbes]] ([[1588]]-[[1679]]) qu'imaginèc, dins lo ''Leviathan'' de [[1651]], un contracte sociau absolutista presentat coma abandon de la [[libertat naturala]] en eschambi d'una seguretat asseguraa per un sobeiran omnipotent&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Anne-Laure Angoulvent, ''Hobbes ou la crise de l'État baroque'', París, Presses Universitaires de France, 1992, 256 p.&lt;/ref&gt;. Rapidament, los [[Sègle dei Lutz|filosòfes de las Lutz]] donèron un aspecte [[liberalisme|liberau]] au concepte. Per exemple, dins sos ''Dos Tractats dau Govern Civiu'' de [[1689]], [[John Locke]] ([[1632]]-[[1704]]) ne'n prepausèc una forma novela fondaa sus la proteccion dels drechs naturaus a la vida, a la [[libertat]] e a la [[proprietat]]. Lo consentiment dels governats e lo drech dau pòple de resistir a un govern [[tirania|tiranic]] i venguèron la fònt novela de la legitimitat de l'[[Estat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Michael P. Zuckert, ''Launching Liberalism: On Lockean Political Philosophy'', Lawrence, University Press of Kansas, 2002.&lt;/ref&gt;. Puei, au segle seguent, [[Montesquieu]] ([[1689]]-[[1755]]), completèc aquelas concepcions en desvolopant la teoria de la [[separacion dels poders]] coma proteccion còntra la [[tirania]]. Aquò li permetèc de pausar las basas institucionalas de la democracia liberala moderna&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Louis Althusser, ''Montesquieu, la politique et l'histoire'', París, Presses Universitaires de France, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Domenico Felice, ''Oppressione e libertà. Filosofia e anatomia del dispotismo nell'Esprit des lois di Montesquieu'', Pisa, ETS, 2000.&lt;/ref&gt;.

=== La separacion dels poders ===

{{veire|Separacion dels poders}}

La [[separacion dels poders]] constituís un principi institucionau fondamentau de la democracia liberala moderna. Designa la distribucion de las foncions dau poder politic entre d'organes distints e independents :
* lo [[poder legislatiu]] encharjat de votar las leis.
* lo [[poder executiu]] encharjat d'aplicar las leis.
* lo [[poder judiciari]] encharjat d'interpretar e de sancionar las [[infraccion]]s.
Aquela separacion permet d'empachar la concentracion dau poder entre las mans d'una persona o d'un organe unic, condicion prumiera de la [[tirania]] segon [[Montesquieu]].

=== Los drechs fondamentaus e l'Estat de drech ===

{{veire|Drechs fondamentaus|Estat de drech}}

Lo principi majoritari es pas l'unica basa de la democracia liberala moderna. D'efiech, los regimes democratics actuaus asseguran pereu lo respecte dels drechs fondamentaus dels individús e de las minoritats còntra los abús eventuaus de la majoritat. Lo regime de l'[[Estat de drech]] designa ansin lo concepte d'un poder politic somés au drech e d'una comunautat de ciutadans juridicament egaus. Los drechs fondamentaus constituïsson los limits qu'una majoritat democratica pòt pas franquir sensa abandonar la natura democratic dau regime. Son generalament devesits en dos ensembles regardant los drechs politics de basa ([[libertat d'expression]], [[libertat d'opinion]], drech a un procès equitable, etc.) e los drechs sociaus (drech a la [[proprietat]], [[drech au trabalh]], etc.)&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Xavier Dupré de Boulois, ''Droits et libertés fondamentaux'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Licence », 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Dubey, ''Droit fondamentaux : Libertés, garanties de l’État de droit, droits sociaux et politiques'', vol. II, Basilèa, Helbing Lichtenhahn, 2017, 1264 p.&lt;/ref&gt;.

=== Democracia directa e democracia representativa ===

{{veire|Democracia directa|Democracia representativa}}

La [[democracia directa]] designa una forma de democracia onte los ciutadians exercisson lo poder eles meteisses, sensa intermediari. Èra lo modele de la democracia [[Atenas|atenenca]] e demòra una referéncia per los partisans d'una [[democracia participativa]] radicala. La [[democracia representativa]] es fondaa sus l'eleccion de representants per lo còrs civic. Aquelos elegits son encharjats d'exercir lo poder au nom de l'ensemble dels ciutadans. Es lo modele dominant de las democracias modernas. Son principi foguèc teorizat per [[Emmanuel-Joseph Sieyès]] ([[1748]]-[[1836]]) que diferencièc la [[nacion]] [[Sobeiranetat|sobeirana]], detenéira dau poder [[constitucion|constituent]], e sos representants elegits, detenèires dau poder constituït. La tension entre democracia directa e democracia representativa es un element centrau de l'istòria de la pensaa democratica. De formas modernas de democracia semi-directa assajan ansin de combinar los avantatges dels dos modeles amb l'utilizacion dau [[referendum]], de vòtes de revocacion dels elegits o de vòtes basats sus d'iniciativas popularas.

== Los modeles e las formas de democrcia ==

=== La democracia liberala ===

{{veire|Democracia liberala}}

La [[democracia liberala]] es lo modele predominant dins las societats occidentalas contemporaneas. Combina lo principi democratic de la [[sobeiranetat populara]] amb los principis [[liberalisme|liberaus]] de la proteccion dels [[drechs fondamentaus|drechs individuaus]], de la [[separacion dels poders]] e de l'[[Estat de drech]]. Se caracteriza per d'[[eleccion]]s liuras e regularas au [[sufragi universau]], per la pluralitat dels [[partit politic|partits politics]], per la libertat de la [[premsa]], per l'independéncia de la [[justícia]] e per la proteccion de las minoritats&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Francis-Paul Bénoit, ''La démocratie libérale'', París, Presses Universitaires de France, 1978.&lt;/ref&gt;. Aqueu modele foguèc mai que mai teorizat per [[John Stuart Mill]] ([[1806]]-[[1873]]) dins ''Consideracions sus lo Govern Representatiu'' de [[1861]] onte se prononcièc en favor d'un regime democratic organizat a l'entorn de las ideas de representativitat, de debat public e de formacion d'una opinion esclairaa.

=== La democracia sociala ===

{{veire|Democracia sociala}}

La [[democracia sociala]] designa un modele qu'accèpta las institucions de la [[democracia liberala]], mas qu'insistís sus la necessitat de reduire las inegalitats economicas e socialas per arribar a una democracia politica reala e non formala. Es fondaa sus l'idea que la libertat e l'egalitat politicas an ges de sens quand s'acompanhan pas d'un niveu minimom d'egalitat economica e sociala. Es a l'origina de la nocion d'[[Estat-providénçia]] basat sus la redistribucion fiscala, los [[servici public|servicis publics]] universaus e la proteccion sociala&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François-Xavier Merrien, ''L'État-providence'', Presses Universitaires de France, 1998.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Gøsta Esping-Andersen, ''Les trois mondes de l'État-providence : Essai sur le capitalisme moderne'', Presses universitaires de France, coll. « Le Lien social », 2007.&lt;/ref&gt;.

=== La democracia participativa ===

{{veire|Democracia participativa}}

La [[democracia participativa]] designa un ensemble de practicas e de teorias destinaas a aprigondir e alarjar la participacion dels ciutadans a la vida politica. Es basaa sus l'idea que la legimitat democratica exigissi una implicacion activa dels ciutadans dins la deliberacion e la presa de decision politica. D'experiéncias concretas coma lo budget participatiu de [[Porte Alegre]] en [[Brasil]] o las assemblaas ciutadanas localas son d'illustracions d'aquela forma de democracia.

=== La democracia constitucionala ===

{{veire|Democracia constitucionala}}

La [[democracia constitucionala]] designa un regime caracterizat per un poder democratic enquadrat e limitat per una [[constitucion]] assegurant los drechs fondamentaus e organizant la [[separacion dels poders]]. La justícia constitucionala, incarnaa per de corts o de conseus constitucionalas, jòga un ròtle centrau dins aqueu modele en exercissent un contraròtle sus la conformitat de las leis a la constitucion. Aquò permet de protegir los drechs fondamentaus còntra los abús eventuaus dau legislator majoritari. Pasmens, aqueu modele entraïna una tension importanta entre lo principi democratic de la sobeiranetat de la majoritat e lo principi liberau de la proteccion dels drechs de la majoritat.

=== Las democracias illiberalas e los regimes ibrids ===

{{veire|Democracia illiberala|Regime ibrid}}

Despuei los [[ans 1990]], la [[sciéncia politica]] a desvolopat de conceptes per designar los regimes qu'empruntant de formas institucionalas de la democracia (eleccions, parlament, constitucion, etc) tot en violant sos principis fondamentaus en impausant de limits non justificats a las libertats fondamentalas o en suprimissent la separacion dels poders. Lo terme « democracia illiberala » es ansin sovent adoptat per descriure aquelos regimes ([[Russia]] de [[Vladimir Putin]], [[Ongria]] de [[Viktor Orban]], [[Turquia]] de [[Recep Tayyip Erdogan]], etc.). Lo terme « regime ibrid » designa pusleu de sistemas politics intermediaris entre la democracia vertadiera e l'autoritarisme. Lo [[Marròc]] o lo [[Bangladèsh]] dels [[ans 2020]] son d'exemples d'aqueu tipe de regime.

== Las institucions democraticas ==

=== Los sistemas electoraus ===

{{veire|Sistema electorau}}

Los [[sistema electorau|sistemas electoraus]] forman lo mecanisme centrau de las [[democracia representativa|democracias representativas]]. Permèton de traduire las preferéncias dels ciutadans en poder politic. Son destriats :
* los sistemas majoritaris que donan la victòria au candidat aient ganhat lo maximom de sufragis.
* los sistemas proporcionaus que despartisson lo nombre d'elegits en foncion dau nombre de sufragis.
* de sistemas mixtes pòion assajar de mesclar los dos sistemas
Los diferents aprochis an d'efiechs prigonds sus la natura dau sistema partisan, l'estabilitat governamentala e la representativitat de las institucions. D'un biais generau, los sistemas proporcionaus son mai representatius, mas son mens estables car necessitan la mesa en plaça de coalicions mai importantas per dirigir lo païs&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Emeri e Jean-Marie Cotteret, ''Les systèmes électoraux'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1985.&lt;/ref&gt;.

=== Los parlaments e las assemblaas ===

{{veire|Parlament}}

Lo [[parlament]] es l'institucion centrala de la [[democracia representativa]]. Es un organe, elegit directament o indirectament per los ciutadans, qu'es encharjat de votar las leis, de contrarotlar l'executiu e de representar la diversitat de las opinions politicas de la [[societat]]. Los parlaments modernes son generalament compausats d'una o de doas chambras. Dins lo prumier cas, aquò permet d'assegurar una bòna representativitat de la populacion. Los parlaments bicameraus son pasmens sovent privilegiats dins los estats estenduts ont es necessari d'assegurar un equilibri entre la representacion de la populacion generala e aquela de las entitats territòrialas.

=== Los partits politics ===

{{veire|Partit politic}}

Los [[partit politic|partits politics]] son los actors centraus de la democracia representativa moderna. Son d'organizacions destinaas a conquistar e gerir lo poder politic per metre en plaça una politica confòrma a un programa. Asseguran de foncions essencialas dins la vida politica actuala que permèton d'agregar las preferéncias politicas, de recrutar e de formar d'eleits politics, d'estructurar lo debat public e d'organizar la competicion electorala&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Offerlé, ''Les partis politiques'', coll. « Que sais-je ? » (n° 2376), 1987.&lt;/ref&gt;. Pasmens, lor legitimat es mai e mai contestaa per los ciutadans. Aquò mena a l'aparicion de movements ibrids, intermediaris entre lo partit tradicionau e lo movement de massa ([[Podemos]] en [[Espanha]], [[En Marche]] o [[La France Insoumise]] en [[França]]).

=== La justícia constitucionala ===

{{veire|Drech constitucionau}}

Lo [[drech constitucionau]] jòga un ròtle mai e mai important dins las democracias contemporaneas. D'efiech, permet a las corts e als conseus constitucionaus de contrarotlar la conformitat de las leis per rapòrt a la [[constitucion]] e de protegir los drechs fondamentaus. Es ansin una proteccion eficaça còntra los abús d'una majoritat donaa. Pasmens, son desvolopament entraïna de questions quant a la legitimitat democratica d'aqueu contrarotle qu'es generalament exercit per de [[Magistrat|magistrats]] non elegits.

=== Los mèdias e l'espaci public ===

{{veire|Premsa}}

La [[libertat de la premsa]] e l'existéncia d'un espaci public pluralista constituïsson de condicions indispensablas au foncionament de la democracia. Los mèdias tènon un ròtle fondamentau dins l'informacion dels ciutadans, la mesa en debat de las questions politicas e lo contrarotle dau poder. Aquò justifica generalament l'existéncia de leis especificas protegissent la [[premsa]], subrenomaa « lo quatren poder », còntra las intervencions dels autres poders. Pasmens, aqueu pilar de la democracia moderna es mai e mai menaçat per la concentracion dels mèdias entre las mans d'interès economics privats, per la logica de l'audimat e, mai recentament, per la revolucion numerica e lo desvolopament de las rets socialas. La qualitat de l'informacion disponibla es ansin vengüa una question centrala dins mai d'un païs.

== Los defís contemporaneus ==

=== La montaa dau populisme ===

{{veire|Populisme}}

Dins son sens mai moderne, lo [[populisme]] designa un estile politic fondat sus l'oposicion entre un pòple vist coma pur e vertuós e un eleit considerat coma corromput e illegitime e sus la revendicacion d'una democracia mai directa e mai autentica còntra de mediacions institucionalas jutjaas defalhentas. Pòt prendre de formas de drecha ([[nacionalisme|nacionalista]], [[xenofobia|xenofoba]], autoritària, etc.) o de senestra (anti-oligarchica, redistributritz, etc.)&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guy Hermet, ''Les populismes dans le monde : Une histoire sociologique XIXe – XXe siècle'', París, Fayard, coll. « L’espace du politique », 2001, 479 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Alexandre Dorna, ''Le Populisme'', Presses universitaires de France, 1999, 128 p.&lt;/ref&gt;. Los teorians son partejats quant a son interpretacion. Per exemple, [[Ernesto Laclau]] ([[1935]]-[[2014]]) ne'n prepausèc una vision positiva inerenta a tota construccion democratica mentre que de pensaires coma [[Jan-Werner Müller]] (naissut en [[1970]]) lo definisson coma una menaça fondamentala per la [[democracia liberala]] en rason de son refús dau pluralisme. Ansin, lo populisme es una escomessa fòrça discutia dins las democracias contemporaneas.

=== La crisi de la representacion ===

La question de la representativitat politica dels elegits es una autra question greva per las democracias representativas actualas. Es la consequéncia de factors multiples coma l'alunhament entre los elegits e los ciutadans ordinaris, la tecnocratizacion de las discussions politicas, l'escart entre las preferéncias e los interès dels ciutadans e las decisions efectivament presas per lors representants o l'influéncia de grops de pression e dels mercats financiers. Entraïna una abstencion electorala mai e mai importanta, una abséncia d'interès per los actors tradicionaus de la vida politica ([[partit politic|partits]], [[sindicat]]s, etc.) e una desfisança envèrs las institucions o los eleits politics. Aquela crisi de la representacion a d'efiechs importants sus la vida politica que redutz generalament lo sosten portat als partits tradicionaus e favoriza la montaa de movements radicaus (e pas totjorn democratics).

=== Las rets socialas e la desinformacion ===

La [[revolucion numerica]] e lo desvolopament de las rets socialas an fòrça transformat l'espaci public democratic despuei los [[ans 2010]]. D'un caire, an permés una democratizacion de l'accès a l'informacion e a l'expression publica, çò que permetèc a de grops marginalizats d'accedir a una certana visibilitat politica. Pasmens, d'autre caire, las rets socialas an favorizat la fragmentacion de l'espaci public, la difusion massisa de desinformacion, la manipulacion de l'opinion per d'actors interiors o exteriors. Las discussions i son egalament sovent polarizaas. La regulacion d'aquelos mèdias es ansin vengüa una question centrala per l'organizacion dau debat public au sen de las democracias modernas.

=== Las inegalitats economicas ===

Las inegalitats economicas son una menaça anciana per lo foncionament correcte d'institucions democraticas. D'efiech, la concentracion de las richessas engendra una concentracion dau poder politic que los actors economics mai poderós dispausan de mejans considerables per influenciar las decisions politicas au detriment de la màger part dau còrs civic (finançament de movements politics, contrarotle de mèdias, ''lobbying'', etc.). Dins mai d'un païs, existisson de reglas minimalas per reduire l'influéncia de las classas mai aisaas. Pasmens, aquelas legislacions son sovent limitaas e la question financiera es ansin vengüa un element centrau de las campanhas politicas dins fòrça païs. Los [[USA|Estats Units]] son un exemple caracteristic.

=== La question dels enjòcs globaus ===

La democracia moderna es apareissua dins lo quadre de l'Estat-Nacion sobeiran. Pasmens, un nombre mai e mai important d'enjòcs politics fondamentaus (chambiament climatic, regulacion financiera, migracions, pandemias, etc.) passan las frontieras nacionalas e necessitan la mesa en plaça de politicas internacionalas per èsser tractats d'un biais eficaç. Aquò es a l'origina de questions e de debats entre la logica democratica nacionala e la necessitat d'una governança mondiala o d'una democratizacion de las institucions internacionalas existentas. Pasmens, en mai dels problemas relatius a una tala transformacion de la democracia actuala, se pausa egalament la question dau risc de tecnocratizacion e d'alunhament de tota institucion supranacionala.

== Las criticas de la democracia ==

=== Las criticas conservatritz ===

Las criticas [[conservatisme|conservatritz]] de la democracia son relativament ancianas. Tre lo segle XVIII, [[Edmund Burke]] ([[1729]]-[[1797]]), considerat coma un dels paires dau conservatisme moderne, reprochava a la [[Revolucion Francesa]] d'aver destruch las tradicions e las institucions eiretaas de l'Ancian Regime qu'avián assegurat l'estabilitat sociala dau reiaume durant de segles. Dins ''De la Democracia en America'', [[Alexis de Tocqueville]] ([[1805]]-[[1859]]) formulèc una critica mai nuançaa, mas mai prigonda. Segon eu, la democracia èra inevitabla, mas conteniá lo risc intrinsec de la « tirania de la majoritat » e dau « despotisme doç »&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Alexis de Tocqueville, ''De la démocratie en Amérique'', París, C. Gosselin, 1835-1840.&lt;/ref&gt;. Chau donc empachar la formacion d'un [[Estat]] tutelari capable de prendre en charja la vida dels individús au detriment de lor libertat e de lor autonòmia. Los corrents conservators modernes son donc sovent favorables a la democracia liberala, mas s'opausan frequentament a la democracia sociala.

=== Las criticas marxistas e socialistas ===

La critica [[marxisme|marxista]] e [[comunisme|socialista]] de la democracia liberala forma un important pan de la pensaa politica dels segles XIX e XX. Segon ela, la democracia liberala es unicament una democracia formala destinaa a escondre la dominacion politica e economica de la [[borgesiá]] sus la societat. Ansin, lo [[sufragi universau]] e l'egalitat [[drech|juridica]] permetrián pas a las classas popularas, afeblias per las inegalitats economicas, de participar d'un biais vertadier a las institucions o d'aver un poder reau sus lors condicions de vida. Los marxistas considèran donc l'Estat democratic borgés coma un arbitre favorable als interès de la borgesiá e la democracia vertadiera exigiriá una transformacion radicala dels rapòrts economics.

=== Las criticas elitistas ===

Las criticas elitistas de la democracia foguèron principalament formulaa per de teoricians coma [[Vilfredo Pareto]] ([[1848]]-[[1923]]), [[Gaetano Mosca]] ([[1858]]-[[1941]]) e [[Robert Michels]] ([[1876]]-[[1936]]). Segon elas, totas las societats son en realitat dirigias per una minoritat organizaa (un eleit o una classa politica). Dins aqueu quadre, la democracia ven alora un [[mitologia|mite]] [[ideologia|ideologic]] destinat a legitimar aquela dominacion inevitabla. Per descriure aqueu fenomene, Michels formulèc una « lei de l'oligarchia » : totas las organizacions, comprés los movements democratics, son pauc a cha pauc dominaas per una [[oligarchia]] dirigenta. Aquelas criticas son sovent associaas a de discors conservators o autoritaris. Pasmens, pausan de questions sus los limits estructuraus de las democracias actualas.

=== Las criticas postmodernas e postcolonialas ===

Per los pensaires postmodernes e postcoloniaus, la democrocia liberala es un sistema politic estachat a l'Occident. Sa formacion seriá lo resultat d'una exclusion de las [[femna]]s, de las classas popularas, dels [[colonialisme|colonizats]] e, mai generalament, dels non-Europeus. Son universalisme seriá alora la consequéncia d'un particularisme occidentau presentat coma universau. D'autors coma [[Achille Mbembe]] (naissut en [[1957]]) o [[Dipesh Chakrabarty]] (naissut en [[1948]]) prepausan donc de pensar de sistemas democratics a partir d'experiéncias e de tradicions non europeas. A l'ora d'aüra, los resultats son encara limitats e fòrça regimes supausadament fondats sus de tradicions democraticas non occidentalas son de regimes [[dictatura|dictatoriaus]]. De lor caire, las teoricianas [[feminisme|femenistas]] insistisson sus l'exclusion de las femnas de la vida publica democratica e sus la desvaloracion de l'esfera privaa e dau trabalh domestic.

== Eiretatge e actualitat ==

Après un long periòde d'expansion durant la segonda mitat dau segle XX, la democracia coneisse una fasa de reculament despuei los [[ans 2010]]. Lo fenomene tocha tant las democracias emergentas en [[Africa]], en [[Asia]] e en [[America Latina]] que las democracias ben establias en [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]]. Se manifèsta per un afebliment de l'[[Estat de drech]], una reduccion de las libertats civilas, una concentracion dau poder executiu, una aumentacion de las inegalitats economicas e una degradacion de la qualitat dau debat public e de las eleccions. Aquò pren sovent la forma d'una montaa de movements [[populisme|populistas]] susceptibles d'accedir au poder ([[Donald Trump]], [[Javier Milei]], etc.), mas pòt pereu entraïnar una presa dau poder per una junta militara ([[Mali]], [[Nigèr]], etc.), un còp d'Estat institucionau ([[Bolívia]], etc.) o una transformacion dau quadre constitucionau ([[Veneçuèla]], etc.).

De mai, una transicion democratica es un procediment que permet de transformar un regime autoritari en democracia. Es sovent un procediment long, fragile e reversible que sa capitaa necessita la combinason de plusors factors (acòrdi dels eleits politics sus las reglas dau jòc democratic, existéncia d'una societat civila activa e organizaa, volontat populara favorabla a las valors democraticas, contexte economic favorable, etc.). L'abséncia d'un factor pòt menar a una transicion incompleta susceptible de menar a la formacion d'un regime ibrid o a una regression autoritària. L'exemple [[Tunisia|tunisian]] illustra aquelas dificultats. Après una revolucion populara en [[2011]], un regime democratic se formèc dins lo païs. Pasmens, foguèc pauc a cha pauc minat per de divisions au sen de l'eleit e per una situacion economica complicaa. Ansin, en [[2021]], lo president [[Kaïs Saïed]] posquèc suspendre las activitats dau govern e dau parlament e tornar establir un regime [[autocracia|autocratic]].

Pasmens, maugrat sas crisis e sos limits, la democracia demòra l'orizont normatiu dominant de la pensaa politica moderna que sa legitimitat es fondaa sus l'idea simpla, mas poderosa, que ges d'autoritat [[Homo sapiens|umana]] pòt pretendre governar d'autres òmes sensa lor consentiment.

== Annexas ==

=== Ligams internes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Hannah Arendt|Arendt (Hannah)]].
* [[Aristòtel]].
* [[Atenas]].
* [[Ciceron]].
* [[Ciutadanatge]].
* [[Clistenes]].
* [[Constitucion]].
* [[Dictatura]].
* [[Drech]].
* [[Estat]].
* [[Estat de drech]].
* [[Filosofia]].
* [[Jürgen Habermas|Habermas (Jürgen)]].
* [[Thomas Hobbes|Hobbes (Thomas)]].
* [[Thomas Jefferson|Jefferson (Thomas)]].
* [[Ernesto Laclau|Laclau (Ernesto)]].
* [[Liberalisme]].
* [[John Locke|Locke (John)]].
* [[James Madison|Madison (James)]].
* [[John Stuart Mill|Mill (James Stuart)]].
* [[Parlament]].
* [[Partit politic]].
* [[Pericles]].
* [[Politica]].
* [[John Rawls|Rawls (John)]].
* [[Republica]].
* [[Revolucion Francesa]].
* [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau (Jean-Jacques)]].
* [[Separacion dels poders]].
* [[Emmanuel-Joseph Sieyès|Sieyès (Emmanuel-Joseph)]].
* [[Sistema electorau]].
* [[Tirania]].
* [[Alexis de Tocqueville|Tocqueville (Alexis de)]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* Aristòtel, ''Politica'', segle IV avC.
* '''[[italian|(it)]]''' Norberto Bobbio, ''Il futuro della democrazia. Una difesa delle regole del gioco'', Torino, Einaudi, 1984.
* '''[[anglés|(en)]]''' Robert Dahl, ''Democracy and its critics'', New Haven e Londres, 1989.
* '''[[anglés|(en)]]''' David Held, ''Models of Democracy'', Cambridge, Polity Press, 1987.
* John Locke, ''Tractat dau Govern Civiu'', 1689.
* John Stuart Mill, ''Consideracions sus lo Govern Representatiu'', 1861.
* Montesquieu, ''De l'Esperit de las leis'', 1748.
* '''[[francés|(fr)]]''' Pierre Rosanvallon, ''Le Peuple introuvable : Histoire de la représentation démocratique en France,'', París, Gallimard, 1998.
* Jean-Jacques Rousseau, ''Dau Contracte Sociau'', 1762.
* '''[[francés|(fr)]]''' Giovanni Sartori (trad. Christiane Hurtig), ''Théorie de la démocratie'', París, Armand Colin, 1973.
* Alexis de Tocqueville, ''De la Democracia en America'', 1835-1840.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Politica]]
[[Categoria:Filosofia]]</text>
      <sha1>bpkdpxym2mhbbf2k9v4yapm9bdg7caw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497161</id>
      <parentid>2497160</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T05:00:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Las criticas de la democracia */</comment>
      <origin>2497161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40377" sha1="gjaxrm390kvdwtgufb692wgm6pdpwfj" xml:space="preserve">{{Dialècte Vivaroaupenc}}
{{1000 fondamentals}}

La '''democracia''', dau [[grec]] ancian ''dêmokratía'', compausat de ''dèmos'' (« pòple ») e ''kratos'' (« poder »), designa literalament lo « govern dau pòple ». Constituís un dei conceptes [[politica|politics]] mai fondamentaus e mai discutit de l'[[istòria]] de la pensaa [[Homo sapiens|umana]]. Dins son sens mai generau, designa un regime [[Politica|politic]] fondat sus l'exercici dau poder per lo pòple, siá directament siá indirectament per lo mejan de representents elegits, dins lo quadre de reglas assegurant las [[Dreches de l'Òme|libertats fondamentalas]] e l'egalitat [[drech|juridica]] dels [[ciutadanatge|ciutadans]]. Naissua durant l'[[Antiquitat]] [[Grècia antica|Greca]], teorizaa per los [[filosofia|filosòfes]] de las [[Segle de las Lutz|Lutz]] e consacraa per las grandas [[revolucion|revolucions]] dels segles XVIII e XIX, la democracia s'es impausaa pendent lo segle XX coma lo regime de referéncia a l'eschala mondiala, tot en demorant un objecte de contestacion, de reinterpretacion e de crisi permanenta. Aüra, curbe una importanta diversitat de formas institucionalas, de tradicions intellectualas e de practicas politicas. Pasmens, se tròba confrontaa a de defís majors coma lo desvolopament de las inegalitats socialas, lo [[Cambiament climatic|chambiament climatic mondiau]], la crisi de la representacion, lo desvolopament dau [[populisme]] e la generalizacion de la [[desinformacion]].

== Originas e istòria de la democracia ==

=== La democracia atenenca ===

[[Fichièr:Pericles Pio-Clementino Inv269.jpg|thumb|right|[[Pericles]], figura centrala de la [[democracia atenenca]].]]

{{veire|Atenas}}

Es a [[Atenas]], a la fin dau [[segle VI avC]], que la democracia faguèc sa prumiera aparicion coma regime [[politica|politic]] explicitament nomat e teorizat&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marie-Françoise Baslez, ''Histoire politique du monde grec antique'', Nathan, 1999, 316 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Mossé, ''Histoire d'une démocratie : Athènes des origines à la conquête macédonienne'', Seuil, coll. « Points Histoire», 1971.&lt;/ref&gt;. D'efiech, après una lonja crisi politicosociala, las reformas de [[Clistenes]], menaas a partir de [[-508|508 avC]], metèron en plaça las basas d'un sistema politic inedit en despartissent lo còrs civic segon una basa territòriala e en instaurant d'institucions fondaas sus la participacion directa dels [[ciutadanatge|ciutadans]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Lévêque e Pierre Vidal-Naquet, ''Clisthène l'Athénien'', Les Belles Lettres, 1974, 163 p.&lt;/ref&gt;. Sota [[Pericles]] ([[-495|495]]-[[-429|429 avC]]), la democracia atenenca agantèc l'apogeu de son poder. Sas institucions principalas èran l’''Ékklesía'', l'assemblaa de l'ensemble dels ciutadans encharjaa de discutir e de votar las [[lei]]s, la ''Boulé'' un conseu encharjat de preparar los trabalhs de l’''Ékklesía'' e l’''Eliaía'', un [[tribunau]] popular compausat de jurats chausits a l'azard.

Lo [[tiratge au sòrt]] jogava un ròtle central dins lo sistema [[Antenas|atenenc]] que permetiá d'assegurar una rotacion de las charjas e una egalitat de principi entre los ciutadans&lt;ref&gt;Dos principis fondamentaus de la democracia greca designavan aquela egalitat : l'isonomia (egalitat juridica) e l'isogoria (egalitat de paraula).&lt;/ref&gt;. Un sistema d'indemnizacion dels ciutadans permetiá pereu la participacion de ciutadans modestes a la vida politica. Aquela democracia directa demòra una referéncia intellectuala majora per lei teoricians de la democracia participativa moderna, mas aviá pasmens de limits considerables. D'efiech, lo [[Ciutadanetat|ciutadanatge]] i èra reservat als [[Òme|òmes]] liures naissuts de parents atenencs, l'[[esclavatge]] èra la basa d'una partia importanta de l'[[economia]] e los forestiers avián pas lo drech de participar a la vida politica de la ciutat.

=== La tradicion republicana romana ===

{{veire|Roma Antica}}

[[Roma Antica|Roma]] foguèc jamai una democracia au sens atenenc dau terme. Pasmens, la [[Republica Romana|tradicion republicana romana]] ([[-509|509]]-[[-27|27 avC]]) aguèc un ròtle important dins la formacion de la pensaa politica occidentala. Lo sistema republican roman combinava d'elements [[aristocracia|aristocratic]], coma un [[Senat roman|Senat]] dominat per los patricians, e d'elements democratics coma d'assemblaas popularas (''[[comices]]'') e de magistrats encharjats de defendre los interès dau pòple còntra los abús dels patricians ([[tribun de la pleba|tribuns de la pleba]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François Hinard, ''République romaine'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », Paris, 2000.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Richard Adam, ''Institutions et citoyenneté de la Rome républicaine'', Hachette supérieur, 1996, 160 p.&lt;/ref&gt;. La pensaa politica de [[Ciceron]] ([[-106|106]]-[[-43|43 avC]]) constituís la teorizacion principala dau regime [[republica|republican]]. Dins ''[[De Republica]]'', se prononcièc en favor de l'idea d'una [[constitucion]] mixta organizaa a l'entorn de principis [[monarquia|monarchics]], [[aristocracia|aristocratics]] e democratics per assegurar l'estabilitat dau regime e dau ben comun&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Viktor Pöschl, « Quelques principes fondamentaux de la politique de Cicéron », ''Comptes-rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres'', 131{{a}} annaa, n° 2,‎ 1987, pp. 340-350.&lt;/ref&gt;. Aquela concepcion de la [[republica]], fondaa sus la gestion de la « chausa publica », la [[separacion dels poders]], lo regne de la lei e la [[vertut]] civica, anava irrigar prefondament las reflexions dels [[Revolucion|revolucionaris]] [[França|francés]] e [[USA|estatsunidencs]] dau segle XVIII.

=== L'Edat Mejana e las prumieras formas de representacion modernas ===

L'[[Edat Mejana]] [[Euròpa|europeu]], dominat per la [[feudalitat]] e la [[Monarquia|monarchia]] de drech divin, foguèc pas un periòde democratic. Pasmens, d'institucions e de practicas medievalas pausèron las basas de la representacion politica moderna. Per exemple, las assemblaas d'Estats, achampant la [[noblessa]], lo [[clergat]] e lo Tèrç Estat, se desvolopèron dins mai d'un reiaume coma organes consultatius dau poder [[rei|reiau]]. En [[Anglaterra]], la ''[[Magna Carta]]'' de [[1215]] pausèc un principi fondamentau entre lo drech dau sobeiran de levar l'[[impòst]] e lo consentiment dels grands dau reiaume a acceptar aquel impòst&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Danny Danziger e John Gillingham, ''1215, the year of Magna Carta'', Hodder &amp; Stoughton general, Londres, 2003, 324 p.&lt;/ref&gt;. Aqueu texte amorçèc ansin la limitacion juridica dau poder reiau. En parallele, plusors [[vila]]s [[Itàlia|italianas]] de la fin de l'[[Edat Mejana]] ([[Venècia]], [[Gènoa]], [[Florença]], etc.) experimentèron de formas originalas de govern republican fondat sus la participacion d'una [[oligarchia]] de marchands e de nobles a la vida politica de la ciutat. Sovent fòrça complexas, las institucions d'aquelas [[Republica marchanda|republicas marchandas]] prefiguravan lo foncionament de las institucions representativas modernas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Boško I. Bojović, ''Raguse (Dubrovnik), entre l’Orient et l’Occident (XIIe – XVIIe siècle)'', París, De Boccard, 2011, 275 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Claude Hocquet, ''Venise au Moyen Âge'', París, Belles lettres, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Valeria Polonio, ''L'amministrazione della Res publica genovese fra tre e quattrocento'', Genòa, Società Ligure di Storia Patria, 1977.&lt;/ref&gt;.

=== Las revolucions democraticas dels segles XVII e XVIII ===

[[Fichièr:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789.jpg|thumb|right|[[Declaracion dels Drechs de l'Òme e dau Ciutadan]] de [[1789]].]]

Las grandas revolucions dels segles XVII e XVIII, eissias de las transformacions economicas e intellectualas dau [[Umanisme|movement umanista]] e de la [[Segle de las Lutz|filosofia de las Lutz]] foguèron l'eveniment decisiu a l'origina de la democracia moderna. La prumiera revolucion majora foguèc la [[Gloriosa Revolucion]] [[Anglatèrra|anglesa]] de [[1688]] que consacrèc la supremacia dau Parlament sus lo poder reiau e pausèc las basas d'una [[monarchia constitucionala]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Cottret, ''La Glorieuse Révolution d'Angleterre, 1688'', París, Gallimard, 2013.&lt;/ref&gt;. Un an mai tard, lo ''[[Bill of Rights]]'' assegurèc los [[Dreches de l'Òme|drechs fondamentaus]] dels subjectes de la corona e l'independéncia dau Parlament. La segonda revolucion centrala dau periòde foguèc l'[[Guèrra d'Independéncia deis Estats Units|insureccion estatsunidenca]]. D'efiech, aquela revolucion s'acompanhèc d'un important trabalh politic per legitimar l'[[independéncia]] dau païs e sa rompedura amb lo [[Reiaume Unit]]. La Declaracion d'Independéncia e la Constitucion dels [[USA|Estats Units]] afirmèron ansin lo principi de l'egalitat entre los òmes, l'existéncia de drechs inalienables (drech a la vida, drech a la [[libertat]], etc.) e organizèron una [[democracia representativa]] basaa sus la [[separacion dels poders]], lo [[federalisme]] e un sistèma d'equilibri entre las institucions destinat a empachar la [[tirania]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Lucas Kent Ogden, ''Uniting the States : A Commentary on the American Constitution'', 3{{a}} edicion, Norderstedt, 2015.&lt;/ref&gt;. Enfin, lo tresen eveniment centrau per l'emergéncia de la democracia moderna foguèc la [[Revolucion Francesa]] de [[1789]]. Proclamant los [[Declaracion dels Dreches de l'Òme e del Ciutadan|drechs de l'òme e dau ciutadan]] e l'abolicion dels [[Privilegi (feudalitat)|privilegis]] de l'[[Ancian Regim|Ancian Regime]], definiguèc los conceptes de nacion sobeirana, de ciutadanatge universau e d'egalitat civila&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lefebvre, ''La Révolution française'', París, Presses universitaires de France, 1989.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Biard (dir.), ''La Révolution française : une histoire toujours vivante'', París, Tallandier, 2009, 446 p.&lt;/ref&gt;.

=== L'extension dau sufragi ===

Lo segle XIX foguèc marcat per una extension progressiva, conflictuala e inegala dau sufragi. En [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]], lo drech de vòte, inicialament reservat als [[proprietat|proprietaris]] e als contribuidors mai riches ([[sufragi censier]]), foguèc pauc a cha pauc estendut a l'ensemble dels [[òme]]s adults dins lo corrent dau segle XIX. Lo drech de vòte de las [[Femna|femnas]] foguèc reconoissut mai tardivament, principalament durant la prumiera mitat dau segle XX.

=== Consolidacion e crisi de la democracia ===

Despuei lo començament dau segle XX, la democracia a conoissut mai d'una crisi greva. La prumiera foguèc lo desvolopament dau [[faissisme]] en [[Itàlia]] e en [[Alemanha]] que constituissèc una remesa en causa radicala de las valors democraticas [[liberalisme|liberalas]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Milza e Serge Berstein, ''Le Fascisme italien, 1919-1945'', Le Seuil, 1980.&lt;/ref&gt;. La segonda foguèc la longa confrontacion amb lo [[comunisme]] [[URSS|sovietic]] durant la [[Guerra Freja]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert O. Paxton e Julie Hessler, ''L'Europe au XXème siècle'', Taillandier, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' André Fontaine, ''La Tâche Rouge'', Éditions de la Martinière, 2004.&lt;/ref&gt;. Dins los dos cas, la democracia liberala, basaa sus una economia [[capitalisme|capitalista]], sortissèc renforçaa dau conflicte. La chausida d'institucions democraticas per las [[colonialisme|colonias]] [[africa]]nas e [[asia]]ticas vengüas independentas dins lo corrent dels [[ans 1950]]-[[ans 1960|1960]] foguèc un autre argument en favor de la democracia. Pasmens, despuei los [[ans 1980]]-[[ans 1990|1990]], son apareissuts de regimes autoritaris e arbitraris que mantènon formalament un quadre democratic. Aquò es a l'origina de la crisi actuala de la democracia que son foncionament es pauc a cha pauc minat per aquelas derivas. Lo desvolopament de las inegalitats socialas, especialament au sen dels païs neoliberaus, es un autre problema greu que favoriza la montaa dau populisme e, mai generalament, de movements antidemocratics.

== Los fondaments teorics ==

=== La sobeiranetat populara ===

{{veire|Sobeiranetat populara}}

Lo principi de [[sobeiranetat populara]] constituís lo fondament [[filosofia|filosofic]] de basa de totas las concepcions democraticas dau poder politic. Afirma que lo poder legitime emana unicament dau pòple e pòt unicament èsser exercit en son nom e a son profiech. Aqueu principi s'opausa a tota teoria dau poder fondaa sus la transcendéncia [[Dieu|divina]], la [[tradicion]] ereditària o la superioritat naturala d'una [[aristocracia]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] ([[1712]]-[[1778]]) ne'n donèc una definicion precisa, e relativament radicala, dins son obratge ''Du Contrat social'' publicat en [[1762]]. Segon eu, la sobeiranetat residís dins la « volontat generala » qu'es l'expression de l'interès comun dau còrs politic, nocion diferenta de la simpla addicion de las volontats individualas. Aquela volontat generala es inalienabla e indivisibla. Segon Rousseau, adversari de la representacion politica, deu èsser exercia directament per lo pòple sobeiran&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert Derathé, ''Jean-Jacques Rousseau et la politique de son temps'', Presses Universitaires de France, 1950.&lt;/ref&gt;.

=== Lo contracte sociau ===

{{veire|Contracte sociau}}

La teoria dau contracte sociau constituís un autre quadre [[filosofia|filosofic]] important per legimitar lo poder politic democratic. L'idea es eissia de la pensaa de [[Thomas Hobbes]] ([[1588]]-[[1679]]) qu'imaginèc, dins lo ''Leviathan'' de [[1651]], un contracte sociau absolutista presentat coma abandon de la [[libertat naturala]] en eschambi d'una seguretat asseguraa per un sobeiran omnipotent&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Anne-Laure Angoulvent, ''Hobbes ou la crise de l'État baroque'', París, Presses Universitaires de France, 1992, 256 p.&lt;/ref&gt;. Rapidament, los [[Sègle dei Lutz|filosòfes de las Lutz]] donèron un aspecte [[liberalisme|liberau]] au concepte. Per exemple, dins sos ''Dos Tractats dau Govern Civiu'' de [[1689]], [[John Locke]] ([[1632]]-[[1704]]) ne'n prepausèc una forma novela fondaa sus la proteccion dels drechs naturaus a la vida, a la [[libertat]] e a la [[proprietat]]. Lo consentiment dels governats e lo drech dau pòple de resistir a un govern [[tirania|tiranic]] i venguèron la fònt novela de la legitimitat de l'[[Estat]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Michael P. Zuckert, ''Launching Liberalism: On Lockean Political Philosophy'', Lawrence, University Press of Kansas, 2002.&lt;/ref&gt;. Puei, au segle seguent, [[Montesquieu]] ([[1689]]-[[1755]]), completèc aquelas concepcions en desvolopant la teoria de la [[separacion dels poders]] coma proteccion còntra la [[tirania]]. Aquò li permetèc de pausar las basas institucionalas de la democracia liberala moderna&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Louis Althusser, ''Montesquieu, la politique et l'histoire'', París, Presses Universitaires de France, 2003.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[italian|(it)]]''' Domenico Felice, ''Oppressione e libertà. Filosofia e anatomia del dispotismo nell'Esprit des lois di Montesquieu'', Pisa, ETS, 2000.&lt;/ref&gt;.

=== La separacion dels poders ===

{{veire|Separacion dels poders}}

La [[separacion dels poders]] constituís un principi institucionau fondamentau de la democracia liberala moderna. Designa la distribucion de las foncions dau poder politic entre d'organes distints e independents :
* lo [[poder legislatiu]] encharjat de votar las leis.
* lo [[poder executiu]] encharjat d'aplicar las leis.
* lo [[poder judiciari]] encharjat d'interpretar e de sancionar las [[infraccion]]s.
Aquela separacion permet d'empachar la concentracion dau poder entre las mans d'una persona o d'un organe unic, condicion prumiera de la [[tirania]] segon [[Montesquieu]].

=== Los drechs fondamentaus e l'Estat de drech ===

{{veire|Drechs fondamentaus|Estat de drech}}

Lo principi majoritari es pas l'unica basa de la democracia liberala moderna. D'efiech, los regimes democratics actuaus asseguran pereu lo respecte dels drechs fondamentaus dels individús e de las minoritats còntra los abús eventuaus de la majoritat. Lo regime de l'[[Estat de drech]] designa ansin lo concepte d'un poder politic somés au drech e d'una comunautat de ciutadans juridicament egaus. Los drechs fondamentaus constituïsson los limits qu'una majoritat democratica pòt pas franquir sensa abandonar la natura democratic dau regime. Son generalament devesits en dos ensembles regardant los drechs politics de basa ([[libertat d'expression]], [[libertat d'opinion]], drech a un procès equitable, etc.) e los drechs sociaus (drech a la [[proprietat]], [[drech au trabalh]], etc.)&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Xavier Dupré de Boulois, ''Droits et libertés fondamentaux'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Licence », 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Dubey, ''Droit fondamentaux : Libertés, garanties de l’État de droit, droits sociaux et politiques'', vol. II, Basilèa, Helbing Lichtenhahn, 2017, 1264 p.&lt;/ref&gt;.

=== Democracia directa e democracia representativa ===

{{veire|Democracia directa|Democracia representativa}}

La [[democracia directa]] designa una forma de democracia onte los ciutadians exercisson lo poder eles meteisses, sensa intermediari. Èra lo modele de la democracia [[Atenas|atenenca]] e demòra una referéncia per los partisans d'una [[democracia participativa]] radicala. La [[democracia representativa]] es fondaa sus l'eleccion de representants per lo còrs civic. Aquelos elegits son encharjats d'exercir lo poder au nom de l'ensemble dels ciutadans. Es lo modele dominant de las democracias modernas. Son principi foguèc teorizat per [[Emmanuel-Joseph Sieyès]] ([[1748]]-[[1836]]) que diferencièc la [[nacion]] [[Sobeiranetat|sobeirana]], detenéira dau poder [[constitucion|constituent]], e sos representants elegits, detenèires dau poder constituït. La tension entre democracia directa e democracia representativa es un element centrau de l'istòria de la pensaa democratica. De formas modernas de democracia semi-directa assajan ansin de combinar los avantatges dels dos modeles amb l'utilizacion dau [[referendum]], de vòtes de revocacion dels elegits o de vòtes basats sus d'iniciativas popularas.

== Los modeles e las formas de democrcia ==

=== La democracia liberala ===

{{veire|Democracia liberala}}

La [[democracia liberala]] es lo modele predominant dins las societats occidentalas contemporaneas. Combina lo principi democratic de la [[sobeiranetat populara]] amb los principis [[liberalisme|liberaus]] de la proteccion dels [[drechs fondamentaus|drechs individuaus]], de la [[separacion dels poders]] e de l'[[Estat de drech]]. Se caracteriza per d'[[eleccion]]s liuras e regularas au [[sufragi universau]], per la pluralitat dels [[partit politic|partits politics]], per la libertat de la [[premsa]], per l'independéncia de la [[justícia]] e per la proteccion de las minoritats&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Francis-Paul Bénoit, ''La démocratie libérale'', París, Presses Universitaires de France, 1978.&lt;/ref&gt;. Aqueu modele foguèc mai que mai teorizat per [[John Stuart Mill]] ([[1806]]-[[1873]]) dins ''Consideracions sus lo Govern Representatiu'' de [[1861]] onte se prononcièc en favor d'un regime democratic organizat a l'entorn de las ideas de representativitat, de debat public e de formacion d'una opinion esclairaa.

=== La democracia sociala ===

{{veire|Democracia sociala}}

La [[democracia sociala]] designa un modele qu'accèpta las institucions de la [[democracia liberala]], mas qu'insistís sus la necessitat de reduire las inegalitats economicas e socialas per arribar a una democracia politica reala e non formala. Es fondaa sus l'idea que la libertat e l'egalitat politicas an ges de sens quand s'acompanhan pas d'un niveu minimom d'egalitat economica e sociala. Es a l'origina de la nocion d'[[Estat-providénçia]] basat sus la redistribucion fiscala, los [[servici public|servicis publics]] universaus e la proteccion sociala&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François-Xavier Merrien, ''L'État-providence'', Presses Universitaires de France, 1998.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Gøsta Esping-Andersen, ''Les trois mondes de l'État-providence : Essai sur le capitalisme moderne'', Presses universitaires de France, coll. « Le Lien social », 2007.&lt;/ref&gt;.

=== La democracia participativa ===

{{veire|Democracia participativa}}

La [[democracia participativa]] designa un ensemble de practicas e de teorias destinaas a aprigondir e alarjar la participacion dels ciutadans a la vida politica. Es basaa sus l'idea que la legimitat democratica exigissi una implicacion activa dels ciutadans dins la deliberacion e la presa de decision politica. D'experiéncias concretas coma lo budget participatiu de [[Porte Alegre]] en [[Brasil]] o las assemblaas ciutadanas localas son d'illustracions d'aquela forma de democracia.

=== La democracia constitucionala ===

{{veire|Democracia constitucionala}}

La [[democracia constitucionala]] designa un regime caracterizat per un poder democratic enquadrat e limitat per una [[constitucion]] assegurant los drechs fondamentaus e organizant la [[separacion dels poders]]. La justícia constitucionala, incarnaa per de corts o de conseus constitucionalas, jòga un ròtle centrau dins aqueu modele en exercissent un contraròtle sus la conformitat de las leis a la constitucion. Aquò permet de protegir los drechs fondamentaus còntra los abús eventuaus dau legislator majoritari. Pasmens, aqueu modele entraïna una tension importanta entre lo principi democratic de la sobeiranetat de la majoritat e lo principi liberau de la proteccion dels drechs de la majoritat.

=== Las democracias illiberalas e los regimes ibrids ===

{{veire|Democracia illiberala|Regime ibrid}}

Despuei los [[ans 1990]], la [[sciéncia politica]] a desvolopat de conceptes per designar los regimes qu'empruntant de formas institucionalas de la democracia (eleccions, parlament, constitucion, etc) tot en violant sos principis fondamentaus en impausant de limits non justificats a las libertats fondamentalas o en suprimissent la separacion dels poders. Lo terme « democracia illiberala » es ansin sovent adoptat per descriure aquelos regimes ([[Russia]] de [[Vladimir Putin]], [[Ongria]] de [[Viktor Orban]], [[Turquia]] de [[Recep Tayyip Erdogan]], etc.). Lo terme « regime ibrid » designa pusleu de sistemas politics intermediaris entre la democracia vertadiera e l'autoritarisme. Lo [[Marròc]] o lo [[Bangladèsh]] dels [[ans 2020]] son d'exemples d'aqueu tipe de regime.

== Las institucions democraticas ==

=== Los sistemas electoraus ===

{{veire|Sistema electorau}}

Los [[sistema electorau|sistemas electoraus]] forman lo mecanisme centrau de las [[democracia representativa|democracias representativas]]. Permèton de traduire las preferéncias dels ciutadans en poder politic. Son destriats :
* los sistemas majoritaris que donan la victòria au candidat aient ganhat lo maximom de sufragis.
* los sistemas proporcionaus que despartisson lo nombre d'elegits en foncion dau nombre de sufragis.
* de sistemas mixtes pòion assajar de mesclar los dos sistemas
Los diferents aprochis an d'efiechs prigonds sus la natura dau sistema partisan, l'estabilitat governamentala e la representativitat de las institucions. D'un biais generau, los sistemas proporcionaus son mai representatius, mas son mens estables car necessitan la mesa en plaça de coalicions mai importantas per dirigir lo païs&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Claude Emeri e Jean-Marie Cotteret, ''Les systèmes électoraux'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1985.&lt;/ref&gt;.

=== Los parlaments e las assemblaas ===

{{veire|Parlament}}

Lo [[parlament]] es l'institucion centrala de la [[democracia representativa]]. Es un organe, elegit directament o indirectament per los ciutadans, qu'es encharjat de votar las leis, de contrarotlar l'executiu e de representar la diversitat de las opinions politicas de la [[societat]]. Los parlaments modernes son generalament compausats d'una o de doas chambras. Dins lo prumier cas, aquò permet d'assegurar una bòna representativitat de la populacion. Los parlaments bicameraus son pasmens sovent privilegiats dins los estats estenduts ont es necessari d'assegurar un equilibri entre la representacion de la populacion generala e aquela de las entitats territòrialas.

=== Los partits politics ===

{{veire|Partit politic}}

Los [[partit politic|partits politics]] son los actors centraus de la democracia representativa moderna. Son d'organizacions destinaas a conquistar e gerir lo poder politic per metre en plaça una politica confòrma a un programa. Asseguran de foncions essencialas dins la vida politica actuala que permèton d'agregar las preferéncias politicas, de recrutar e de formar d'eleits politics, d'estructurar lo debat public e d'organizar la competicion electorala&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Michel Offerlé, ''Les partis politiques'', coll. « Que sais-je ? » (n° 2376), 1987.&lt;/ref&gt;. Pasmens, lor legitimat es mai e mai contestaa per los ciutadans. Aquò mena a l'aparicion de movements ibrids, intermediaris entre lo partit tradicionau e lo movement de massa ([[Podemos]] en [[Espanha]], [[En Marche]] o [[La France Insoumise]] en [[França]]).

=== La justícia constitucionala ===

{{veire|Drech constitucionau}}

Lo [[drech constitucionau]] jòga un ròtle mai e mai important dins las democracias contemporaneas. D'efiech, permet a las corts e als conseus constitucionaus de contrarotlar la conformitat de las leis per rapòrt a la [[constitucion]] e de protegir los drechs fondamentaus. Es ansin una proteccion eficaça còntra los abús d'una majoritat donaa. Pasmens, son desvolopament entraïna de questions quant a la legitimitat democratica d'aqueu contrarotle qu'es generalament exercit per de [[Magistrat|magistrats]] non elegits.

=== Los mèdias e l'espaci public ===

{{veire|Premsa}}

La [[libertat de la premsa]] e l'existéncia d'un espaci public pluralista constituïsson de condicions indispensablas au foncionament de la democracia. Los mèdias tènon un ròtle fondamentau dins l'informacion dels ciutadans, la mesa en debat de las questions politicas e lo contrarotle dau poder. Aquò justifica generalament l'existéncia de leis especificas protegissent la [[premsa]], subrenomaa « lo quatren poder », còntra las intervencions dels autres poders. Pasmens, aqueu pilar de la democracia moderna es mai e mai menaçat per la concentracion dels mèdias entre las mans d'interès economics privats, per la logica de l'audimat e, mai recentament, per la revolucion numerica e lo desvolopament de las rets socialas. La qualitat de l'informacion disponibla es ansin vengüa una question centrala dins mai d'un païs.

== Los defís contemporaneus ==

=== La montaa dau populisme ===

{{veire|Populisme}}

Dins son sens mai moderne, lo [[populisme]] designa un estile politic fondat sus l'oposicion entre un pòple vist coma pur e vertuós e un eleit considerat coma corromput e illegitime e sus la revendicacion d'una democracia mai directa e mai autentica còntra de mediacions institucionalas jutjaas defalhentas. Pòt prendre de formas de drecha ([[nacionalisme|nacionalista]], [[xenofobia|xenofoba]], autoritària, etc.) o de senestra (anti-oligarchica, redistributritz, etc.)&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Guy Hermet, ''Les populismes dans le monde : Une histoire sociologique XIXe – XXe siècle'', París, Fayard, coll. « L’espace du politique », 2001, 479 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Alexandre Dorna, ''Le Populisme'', Presses universitaires de France, 1999, 128 p.&lt;/ref&gt;. Los teorians son partejats quant a son interpretacion. Per exemple, [[Ernesto Laclau]] ([[1935]]-[[2014]]) ne'n prepausèc una vision positiva inerenta a tota construccion democratica mentre que de pensaires coma [[Jan-Werner Müller]] (naissut en [[1970]]) lo definisson coma una menaça fondamentala per la [[democracia liberala]] en rason de son refús dau pluralisme. Ansin, lo populisme es una escomessa fòrça discutia dins las democracias contemporaneas.

=== La crisi de la representacion ===

La question de la representativitat politica dels elegits es una autra question greva per las democracias representativas actualas. Es la consequéncia de factors multiples coma l'alunhament entre los elegits e los ciutadans ordinaris, la tecnocratizacion de las discussions politicas, l'escart entre las preferéncias e los interès dels ciutadans e las decisions efectivament presas per lors representants o l'influéncia de grops de pression e dels mercats financiers. Entraïna una abstencion electorala mai e mai importanta, una abséncia d'interès per los actors tradicionaus de la vida politica ([[partit politic|partits]], [[sindicat]]s, etc.) e una desfisança envèrs las institucions o los eleits politics. Aquela crisi de la representacion a d'efiechs importants sus la vida politica que redutz generalament lo sosten portat als partits tradicionaus e favoriza la montaa de movements radicaus (e pas totjorn democratics).

=== Las rets socialas e la desinformacion ===

La [[revolucion numerica]] e lo desvolopament de las rets socialas an fòrça transformat l'espaci public democratic despuei los [[ans 2010]]. D'un caire, an permés una democratizacion de l'accès a l'informacion e a l'expression publica, çò que permetèc a de grops marginalizats d'accedir a una certana visibilitat politica. Pasmens, d'autre caire, las rets socialas an favorizat la fragmentacion de l'espaci public, la difusion massisa de desinformacion, la manipulacion de l'opinion per d'actors interiors o exteriors. Las discussions i son egalament sovent polarizaas. La regulacion d'aquelos mèdias es ansin vengüa una question centrala per l'organizacion dau debat public au sen de las democracias modernas.

=== Las inegalitats economicas ===

Las inegalitats economicas son una menaça anciana per lo foncionament correcte d'institucions democraticas. D'efiech, la concentracion de las richessas engendra una concentracion dau poder politic que los actors economics mai poderós dispausan de mejans considerables per influenciar las decisions politicas au detriment de la màger part dau còrs civic (finançament de movements politics, contrarotle de mèdias, ''lobbying'', etc.). Dins mai d'un païs, existisson de reglas minimalas per reduire l'influéncia de las classas mai aisaas. Pasmens, aquelas legislacions son sovent limitaas e la question financiera es ansin vengüa un element centrau de las campanhas politicas dins fòrça païs. Los [[USA|Estats Units]] son un exemple caracteristic.

=== La question dels enjòcs globaus ===

La democracia moderna es apareissua dins lo quadre de l'Estat-Nacion sobeiran. Pasmens, un nombre mai e mai important d'enjòcs politics fondamentaus (chambiament climatic, regulacion financiera, migracions, pandemias, etc.) passan las frontieras nacionalas e necessitan la mesa en plaça de politicas internacionalas per èsser tractats d'un biais eficaç. Aquò es a l'origina de questions e de debats entre la logica democratica nacionala e la necessitat d'una governança mondiala o d'una democratizacion de las institucions internacionalas existentas. Pasmens, en mai dels problemas relatius a una tala transformacion de la democracia actuala, se pausa egalament la question dau risc de tecnocratizacion e d'alunhament de tota institucion supranacionala.

== Las criticas de la democracia ==

=== Las criticas conservatritz ===

Las criticas [[conservatisme|conservatritz]] de la democracia son relativament ancianas. Tre lo segle XVIII, [[Edmund Burke]] ([[1729]]-[[1797]]), considerat coma un dels paires dau conservatisme moderne, reprochava a la [[Revolucion Francesa]] d'aver destruch las tradicions e las institucions eiretaas de l'Ancian Regime qu'avián assegurat l'estabilitat sociala dau reiaume durant de segles. Dins ''De la Democracia en America'', [[Alexis de Tocqueville]] ([[1805]]-[[1859]]) formulèc una critica mai nuançaa, mas mai prigonda. Segon eu, la democracia èra inevitabla, mas conteniá lo risc intrinsec de la « tirania de la majoritat » e dau « despotisme doç »&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Alexis de Tocqueville, ''De la démocratie en Amérique'', París, C. Gosselin, 1835-1840.&lt;/ref&gt;. Chau donc empachar la formacion d'un [[Estat]] tutelari capable de prendre en charja la vida dels individús au detriment de lor libertat e de lor autonòmia. Los corrents conservators modernes son donc sovent favorables a la democracia liberala, mas s'opausan frequentament a la democracia sociala.

=== Las criticas marxistas e socialistas ===

La critica [[marxisme|marxista]] e [[comunisme|socialista]] de la democracia liberala forma un important pan de la pensaa politica dels segles XIX e XX. Segon ela, la democracia liberala es unicament una democracia formala destinaa a escondre la dominacion politica e economica de la [[borgesiá]] sus la societat. Ansin, lo [[sufragi universau]] e l'egalitat [[drech|juridica]] permetrián pas a las classas popularas, afeblias per las inegalitats economicas, de participar d'un biais vertadier a las institucions o d'aver un poder reau sus lors condicions de vida. Los marxistas considèran donc l'Estat democratic borgés coma un arbitre favorable als interès de la borgesiá e la democracia vertadiera exigiriá una transformacion radicala dels rapòrts economics.

=== Las criticas elitistas ===

Las criticas elitistas de la democracia foguèron principalament formulaa per de teoricians coma [[Vilfredo Pareto]] ([[1848]]-[[1923]]), [[Gaetano Mosca]] ([[1858]]-[[1941]]) e [[Robert Michels]] ([[1876]]-[[1936]]). Segon elas, totas las societats son en realitat dirigias per una minoritat organizaa (un eleit o una classa politica). Dins aqueu quadre, la democracia ven alora un [[mitologia|mite]] [[ideologia|ideologic]] destinat a legitimar aquela dominacion inevitabla. Per descriure aqueu fenomene, Michels formulèc una « lei de l'oligarchia » : totas las organizacions, comprés los movements democratics, son pauc a cha pauc dominaas per una [[oligarchia]] dirigenta. Aquelas criticas son sovent associaas a de discors conservators o autoritaris. Pasmens, pausan de questions sus los limits estructuraus de las democracias actualas.

=== Las criticas postmodernas e postcolonialas ===

Per los pensaires postmodernes e postcoloniaus, la democrocia liberala es un sistema politic estachat a l'Occident. Sa formacion seriá lo resultat d'una exclusion de las [[femna]]s, de las classas popularas, dels [[colonialisme|colonizats]] e, mai generalament, dels non-Europeus. Son universalisme seriá alora la consequéncia d'un particularisme occidentau presentat coma universau. D'autors coma [[Achille Mbembe]] (naissut en [[1957]]) o [[Dipesh Chakrabarty]] (naissut en [[1948]]) prepausan donc de pensar de sistemas democratics a partir d'experiéncias e de tradicions non europeas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Achille Mbembe, ''De la postcolonie. Essai sur l’imagination politique dans l’Afrique contemporaine'', París, Karthala, 2000.&lt;/ref&gt;. A l'ora d'aüra, los resultats son encara limitats e fòrça regimes supausadament fondats sus de tradicions democraticas non occidentalas son de regimes [[dictatura|dictatoriaus]]. De lor caire, las teoricianas [[feminisme|femenistas]] insistisson sus l'exclusion de las femnas de la vida publica democratica e sus la desvaloracion de l'esfera privaa e dau trabalh domestic.

== Eiretatge e actualitat ==

Après un long periòde d'expansion durant la segonda mitat dau segle XX, la democracia coneisse una fasa de reculament despuei los [[ans 2010]]. Lo fenomene tocha tant las democracias emergentas en [[Africa]], en [[Asia]] e en [[America Latina]] que las democracias ben establias en [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]]. Se manifèsta per un afebliment de l'[[Estat de drech]], una reduccion de las libertats civilas, una concentracion dau poder executiu, una aumentacion de las inegalitats economicas e una degradacion de la qualitat dau debat public e de las eleccions. Aquò pren sovent la forma d'una montaa de movements [[populisme|populistas]] susceptibles d'accedir au poder ([[Donald Trump]], [[Javier Milei]], etc.), mas pòt pereu entraïnar una presa dau poder per una junta militara ([[Mali]], [[Nigèr]], etc.), un còp d'Estat institucionau ([[Bolívia]], etc.) o una transformacion dau quadre constitucionau ([[Veneçuèla]], etc.).

De mai, una transicion democratica es un procediment que permet de transformar un regime autoritari en democracia. Es sovent un procediment long, fragile e reversible que sa capitaa necessita la combinason de plusors factors (acòrdi dels eleits politics sus las reglas dau jòc democratic, existéncia d'una societat civila activa e organizaa, volontat populara favorabla a las valors democraticas, contexte economic favorable, etc.). L'abséncia d'un factor pòt menar a una transicion incompleta susceptible de menar a la formacion d'un regime ibrid o a una regression autoritària. L'exemple [[Tunisia|tunisian]] illustra aquelas dificultats. Après una revolucion populara en [[2011]], un regime democratic se formèc dins lo païs. Pasmens, foguèc pauc a cha pauc minat per de divisions au sen de l'eleit e per una situacion economica complicaa. Ansin, en [[2021]], lo president [[Kaïs Saïed]] posquèc suspendre las activitats dau govern e dau parlament e tornar establir un regime [[autocracia|autocratic]].

Pasmens, maugrat sas crisis e sos limits, la democracia demòra l'orizont normatiu dominant de la pensaa politica moderna que sa legitimitat es fondaa sus l'idea simpla, mas poderosa, que ges d'autoritat [[Homo sapiens|umana]] pòt pretendre governar d'autres òmes sensa lor consentiment.

== Annexas ==

=== Ligams internes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Hannah Arendt|Arendt (Hannah)]].
* [[Aristòtel]].
* [[Atenas]].
* [[Ciceron]].
* [[Ciutadanatge]].
* [[Clistenes]].
* [[Constitucion]].
* [[Dictatura]].
* [[Drech]].
* [[Estat]].
* [[Estat de drech]].
* [[Filosofia]].
* [[Jürgen Habermas|Habermas (Jürgen)]].
* [[Thomas Hobbes|Hobbes (Thomas)]].
* [[Thomas Jefferson|Jefferson (Thomas)]].
* [[Ernesto Laclau|Laclau (Ernesto)]].
* [[Liberalisme]].
* [[John Locke|Locke (John)]].
* [[James Madison|Madison (James)]].
* [[John Stuart Mill|Mill (James Stuart)]].
* [[Parlament]].
* [[Partit politic]].
* [[Pericles]].
* [[Politica]].
* [[John Rawls|Rawls (John)]].
* [[Republica]].
* [[Revolucion Francesa]].
* [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau (Jean-Jacques)]].
* [[Separacion dels poders]].
* [[Emmanuel-Joseph Sieyès|Sieyès (Emmanuel-Joseph)]].
* [[Sistema electorau]].
* [[Tirania]].
* [[Alexis de Tocqueville|Tocqueville (Alexis de)]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* Aristòtel, ''Politica'', segle IV avC.
* '''[[italian|(it)]]''' Norberto Bobbio, ''Il futuro della democrazia. Una difesa delle regole del gioco'', Torino, Einaudi, 1984.
* '''[[anglés|(en)]]''' Robert Dahl, ''Democracy and its critics'', New Haven e Londres, 1989.
* '''[[anglés|(en)]]''' David Held, ''Models of Democracy'', Cambridge, Polity Press, 1987.
* John Locke, ''Tractat dau Govern Civiu'', 1689.
* John Stuart Mill, ''Consideracions sus lo Govern Representatiu'', 1861.
* Montesquieu, ''De l'Esperit de las leis'', 1748.
* '''[[francés|(fr)]]''' Pierre Rosanvallon, ''Le Peuple introuvable : Histoire de la représentation démocratique en France,'', París, Gallimard, 1998.
* Jean-Jacques Rousseau, ''Dau Contracte Sociau'', 1762.
* '''[[francés|(fr)]]''' Giovanni Sartori (trad. Christiane Hurtig), ''Théorie de la démocratie'', París, Armand Colin, 1973.
* Alexis de Tocqueville, ''De la Democracia en America'', 1835-1840.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

[[Categoria:Politica]]
[[Categoria:Filosofia]]</text>
      <sha1>gjaxrm390kvdwtgufb692wgm6pdpwfj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Modèl:Comunas dau Puèi de Doma</title>
    <ns>10</ns>
    <id>75151</id>
    <revision>
      <id>2497045</id>
      <parentid>2497010</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T14:04:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <origin>2497045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12435" sha1="2whim705tk9mugcksyxu4svku1qxibf" xml:space="preserve">{{Metapaleta de navigacion
| modèl = Comunas dau Puèi de Doma&lt;!-- de modificar pas --&gt;
| tematica = Geografia
| carta =  oc
| estiltítol = {{Geografia|coloroc}}
| títol = [[imatge:Flag of Occitania (with star).svg|30px]]  {{Títolcolor|oc|Comunas dau Puèi de Doma|Comunas}} dau {{Títolcolor|oc|Puèi de Doma}}&lt;/br&gt;&lt;small&gt;(comunas actualas, ''nom o prononciacion de verifiar'') &lt;/small&gt;  
| lista1      =   [[Achiac]]{{·}} ''[[Aiat de Siula]]''{{·}} [[Aidac]]{{·}} [[Anzac e le Luguet]]{{·}} [[Ardes de Cosa]]{{·}} [[Arlhenc]]{{·}} [[l-Ermenc]]{{·}} ''[[Ars daus Favets]]''{{·}} [[Artona]]{{·}} [[Aubèira]]{{·}} [[Aubiac]]{{·}} [[Aubuçon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Augeiròlas]]{{·}} [[Aulhac e Flac]]{{·}} [[Aunac (Puèi de Doma)|Aunac]]{{·}} [[Aunhac]]{{·}} [[Aurèira]]{{·}} [[Ausac e la Combèla]]{{·}} [[Ausèla]]{{·}} [[Autesac]]{{·}} [[Avèsa]]{{·}} [[Bàfia]]{{·}} [[Banhòus d'Artensa]]{{·}} [[Bançac]]{{·}} [[Bergona (Puèi de Doma)|Bergona]]{{·}} [[Bertinhac]]{{·}}  [[Bas e Lesat]]{{·}} [[Bèça e Sent Anastese]]{{·}} [[Bèlluòc (Puèi de Doma)|Bèlluòc ]]{{·}} [[Bessiòu]]{{·}} [[Beurèiras]]{{·}} [[Biaumont]]{{·}} [[Biaumont de Randans]]{{·}} [[Biauregard]]{{·}} [[Biauregard e Vendom]]{{·}} [[Bilhòm]]{{·}} [[Bioulet]]{{·}} [[Blanzac (Puèi de Doma)|Blanzac]]{{·}} [[Blòt la Glèisa]]{{·}} [[Bode]]{{·}} [[Bonjac]]{{·}} [[La Borbola]]{{·}} [[Le Borg Lastic]]{{·}} [[Le Borg Sent Bonet]]{{·}} [[Bòrsa (Puèi de Doma)|Bòrsa]]{{·}} [[Bòrt de l'Estanh]]{{·}} [[Bosèi]]{{·}} [[Braçac de las Minas]]{{·}} [[Brenac (Puèi de Doma)|Brenac]]{{·}} [[Brifònt]]{{·}} [[Le Bròc]]{{·}} [[Bromont]]{{·}} [[Le Bruelh de Cosa]]{{·}} [[Le Brugeiron]]{{·}} [[Bulhon]]{{·}} [[Bussèiras (Puèi de Doma)|Bussèiras]]{{·}} [[Bussièra]]{{·}} [[Bussièra de Montagut]]{{·}} [[Cebasac]]{{·}} [[Ceissac]]{{·}} ''[[La Cèla (Puèi de Doma)|La Cèla]]''{{·}} [[Cèla]]{{·}} [[La Celeta (Puèi de Doma)|La Celeta]]{{·}} [[Celuele e La Motada]]{{·}} [[Chabralòcha]]{{·}} [[Chadalèu]]{{·}} [[Chasluç de Lembron]]{{·}} [[Chambalèira]]{{·}} [[Chambon de Dolòra]]{{·}} [[Chambon (Puèi de Doma)|Chambon]]{{·}} [[Champanhac le Joine]]{{·}} [[Champelhs]]{{·}} [[Champestèiras]]{{·}} [[Champs (Puèi de Doma)|Champs]]{{·}} [[Chanac e la Motèira]]{{·}} [[Chanonac]]{{·}} [[Chapdes Biaufòrt]]{{·}} [[La Chapèla Anhon]]{{·}} [[La Chapèla e Marcoça]]{{·}} [[La Chapèla d'Içon]]{{·}} [[Chapas (Puèi de Doma)|Chapas]]{{·}} [[Chatusac]]{{·}} [[Charbonèir]]{{·}} [[Charbonèiras de Varenas]]{{·}} [[Charbonèiras las Vèlhas]]{{·}} [[Charençac]]{{·}} [[Charnac]]{{·}} [[Chas (Puèi de Doma)|Chas]]{{·}} [[Chassanhas (Puèi de Doma)|Chassanhas]]{{·}} [[Chastres]]{{·}} [[Chastiau de Char]]{{·}} [[Chastèugai]]{{·}} [[Chastaunòu]]{{·}} [[Chasteladon]]{{·}} [[Chastauguion]]{{·}} [[La Chalm (Puèi de Doma)|La Chalm]]{{·}} [[Chaumont le Borg]]{{·}} [[Chauriac]]{{·}} ''[[Chavarós]]''{{·}} [[Le Chèir de Mòrja]]{{·}} [[Chidrac]]{{·}} [[Cistèrnas e la Forèst]]{{·}} [[Clamençac]]{{·}} [[Clarlende]]{{·}} '''[[Clarmont-Ferrand]]'''{{·}} [[Colanjas]]{{·}} [[Combralha (Puèi de Doma)|Combralha]]{{·}} [[Combronde]]{{·}} [[Compens]]{{·}} [[Condat en Combralha]]{{·}} [[Condat de Boissèir]]{{·}} [[Coren (Puèi de Doma)|Coren]]{{·}} [[Cosde]]{{·}} [[Corgolh]]{{·}} [[Cornòl]]{{·}} [[Cornon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Corpèira]]{{·}} [[Le Crest]]{{·}} [[Cravent e la Vena]]{{·}} [[Cròs la Tartèira]]{{·}} [[La Crosilha (Auvèrnha)|La Crosilha]]{{·}} [[Culhac]]{{·}} [[Cunlhac]]{{·}} [[Dausat de Vodabla]]{{·}} [[Davaiac]]{{·}} [[Domesas]]{{·}} [[Dauranjas]]{{·}} [[Dorat (Puèi de Doma)|Dorat]]{{·}} [[Dòra (Comuna)|Dòra]]{{·}} [[Durminhac]]{{·}} [[Durtòu]]{{·}} [[Eschandalís]]{{·}} [[Efiat]]{{·}} [[Esgliòlas]]{{·}} [[Embèrt]]{{·}} [[Las Encisas]]{{·}} [[Nasat]]{{·}} [[Entoenh]]{{·}} [[Entraigas (Puèi de Doma)|Entraigas]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Escotau]]{{·}} [[Espinassa (Puèi de Doma)|Espinassa]]{{·}} [[Espinchau]]{{·}} [[Pirat]]{{·}} [[Tanduelh]]{{·}} [[v-Èstelh]]{{·}} [[Eusme la Glèisa]]{{·}} [[Faiet (Puèi de Doma)|Faiet]]{{·}} [[Le Faiet e Ronaia]]{{·}} [[La Faieta]]{{·}} [[Farnoau]]{{·}} [[La Fàuria]]{{·}} [[Fornòus]]{{·}} [[Gila]]{{·}} [[Gerzac]]{{·}} [[Giat]]{{·}} [[Ginhac de Lembron]]{{·}} [[Gimiaus (nòrd Puèi de Doma)]]{{·}} [[Glainas e Montagut]]{{·}} [[Glèisanèva d'Entraigas]]{{·}}  [[Glèisanòva]]{{·}} [[Glenèva]]{{·}} [[La Gaudivèla]]{{·}} ''[[La Gotèla]]''{{·}} [[Gotièra]]{{·}} [[Grandairòls]]{{·}} [[Grandriu]]{{·}} [[Grandvau]]{{·}} [[Guiparsa]]{{·}}  [[Ios]]{{·}}[[Sartiaus]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Jòb (Puèi de Doma)|Jòb]]{{·}} [[Jausarens]]{{·}} [[Jausa]]{{·}} [[Gimiaus (sud Puèi de Doma)]]{{·}} [[La Beceta]]{{·}} [[La Chau]]{{·}} [[La Mòngia]]{{·}} [[Landònha]]{{·}} [[Peirosa (Puèi de Doma)|Peirosa]]{{·}} [[Las (Puèi de Doma)|Las]]{{·}} [[La Cuelha]]{{·}} [[La Ròda]]{{·}} [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]]{{·}} [[Lende]]{{·}} [[Lentic]]{{·}} [[Lesós]]{{·}} [[Limons]]{{·}} [[Lissuelh]]{{·}} [[Lobairac]]{{·}} [[Lodeça]]{{·}} ''[[Lussat (Puèi Domat)|Lussat]]''{{·}} [[Nusilhat]]{{·}} [[Madriat]]{{·}} [[Malausat]]{{·}} [[Malintrat]]{{·}} [[Manluòc]]{{·}} [[Manzat]]{{·}} [[Marat (Puèi de Doma)|Marat]]{{·}} [[Marcilhat]]{{·}} [[Maruege]]{{·}} [[Maringas]]{{·}} [[Marçac de Liuradés]]{{·}} [[Marçat]]{{·}} ''[[Las Matres d'Artèira]]''{{·}} [[Las Matres de Vaira]]{{·}} [[Las Matres de Mòrja]]{{·}} [[Mausun]]{{·}} ''[[Maires (Puèi de Doma)|Maires]]''{{·}} [[Masaia]]{{·}} [[Masoira]]{{·}} [[Medeiròlas]]{{·}} [[Melhau]]{{·}} [[Menat]]{{·}} [[Menestròu]]{{·}} [[Mecés]]{{·}} [[Meset e Dalet]]{{·}} [[Miraflors]]{{·}} [[Mirmont]]{{·}} [[Maiçat]]{{·}} [[Le Monestèir]]{{·}} [[La Monèria e Le Montelh]]{{·}} [[Mons (Puèi de Doma)|Mons]]{{·}} [[Montagut de Combralha]]{{·}} [[Montagut le Blanc]]{{·}} [[Montcèl]]{{·}} [[Mont Dòr/Boenhs]]{{·}} [[Le Montelh Dejalat]]{{·}} [[Montfarmin]]{{·}} [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]]{{·}} [[Montpensèir]]{{·}} [[Montpeirós (Auvèrnhe)|Montpeirós]]{{·}} [[Moriat]]{{·}} ''[[Moruelh]]''{{·}} [[Mausat]]{{·}} [[Murat e le Caire]]{{·}} [[Muròu]]{{·}} [[Nabosat]]{{·}} [[Neironda]]{{·}} [[Neschèirs]]{{·}} [[Nuèglèisa]]{{·}} [[Neuviala]]{{·}} [[Nulhat]]{{·}} [[Nonenc]]{{·}} [[Lenede e Orsonede]]{{·}} [[Nòvacela]]{{·}} [[Orbi]]{{·}} [[Olèirgues]]{{·}} [[Olèis]]{{·}} [[Oumet]]{{·}} [[Órbelh]]{{·}} [[Orcet]]{{·}} [[Orsinas]]{{·}} [[l-Orcivau]]{{·}} [[v-Orliat]]{{·}} [[Paladun]]{{·}} [[Pardinas]]{{·}} [[Parent (Puèi de Doma)|Parent]]{{·}} [[Parentinhac]]{{·}} ''[[Palèiras]]''{{·}} ''[[Pairinhac de Sarlhève]]''{{·}} [[Pairinhac d'Alèir]]{{·}} [[Parpesat]]{{·}} [[Perèirs]]{{·}} [[Peschadoiras]]{{·}} [[Pailèiras]]{{·}} [[Pessat e Vianèva ]]{{·}} [[Picharanda]]{{·}} [[Pinhòu (Puèi de Doma)|Pinhòu]]{{·}} [[Punçat]]{{·}} [[Plausat]]{{·}} [[Pont dau Chastèl]]{{·}} [[Pontaumeur]]{{·}} [[Pontgibaud]]{{·}} ''[[Posòus]]''{{·}} [[Los Pradaus]]{{·}} [[Pronsat]]{{·}} [[Prondinas]]{{·}} [[Provelèiras]]{{·}} [[Puèi Guilhame]]{{·}} [[Le Puèi Sent Gulmèir]]{{·}} [[Le Quartièr]]{{·}} [[Cuelha]]{{·}} [[Randans]]{{·}} [[Ravèl]]{{·}} [[Reinhat]]{{·}} [[La Renaudiá]]{{·}} [[Rentèiras]]{{·}} [[Riconsat]]{{·}} [[Riòm]]{{·}} [[Ris (Puèi de Doma)|Ris]]{{·}} [[La Ròcha Blancha]]{{·}} [[Ròcha Ciarla e Lacmaira]]{{·}} [[Ròcha Dagol]]{{·}} [[Ròchafòrt (Puèi de Doma)|Ròchafòrt]]{{·}} [[La Ròcha Nèira]]{{·}} [[Romanhat]]{{·}} [[Roiat]]{{·}} [[Le Sandre]]{{·}} [[Seirat]]{{·}} [[Salhens]]{{·}} [[Selhòus]]{{·}} [[Sent Agolin]]{{·}} [[Sent Alire d'Arlhenc]]{{·}} [[Sent Alèire de las Montanhas]]{{·}} [[Sent Amanç de Ròcha Savina]]{{·}} [[Sent Amanç de Talende]]{{·}} [[Sent André]]{{·}} [[Sent Angèl]]{{·}} [[Sent Anteni]]{{·}} [[Sent Avit (Puèi de Doma)|Sent Avit]]{{·}} [[Sent Babèl]]{{·}} [[Sent Bausirí]]{{·}} [[Sent Bonet dau Chastèl]]{{·}} ''[[Sent Bonet d'Alèir]]''{{·}} [[Sent Bonet de l-Orcivau]]{{·}} [[Sent Bonet de Riòm]]{{·}} [[Sent Ciargue]]{{·}} [[Sent Clamenç]]{{·}} [[Sent Clamenç de Valòrga]]{{·}} [[Sent Denís de Combarnasat]]{{·}} [[Sant Dièir]]{{·}} [[Sent Dire]]{{·}} [[Sant Donat (Puèi de Doma)|Sant Donat]]{{·}} [[Senta Aga]]{{·}} [[Senta Catarina]]{{·}} [[Senta Cristina]]{{·}} [[Sent Eloè de la Glacèira]]{{·}} [[Sent Al]]{{·}} [[Sent Estiène daus Champs]]{{·}} [[Sent Tiène d'Içon]]{{·}} [[Sent Ferriòu]]{{·}} [[Sent Floret]]{{·}} [[Sant Flor (Puèi de Doma)|Sant Flor]]{{·}} [[Sent Ginès de Champanèlas]]{{·}} [[Sant Ginès (Artensa)]]{{·}} [[Sent Genès de Retz]]{{·}} [[Sent Ginès e La Torreta]]{{·}} [[Sent Jòrge de Mons]]{{·}} [[Sent Jòrge d'Alèir]]{{·}} [[Sent German de Lembron]]{{·}} [[Sent German l'Èrm]]{{·}} [[Sent German de l-Armenc]]{{·}} [[Sent Gervais d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Gervais de Maimont]]{{·}} [[Sent Gervasi de Lembron|Sent Gervasi]]{{·}} [[Sent Eren]]{{·}} [[Sent Alari (Puèi de Doma)|Sent Alari]]{{·}} [[Lac Roi]]{{·}} ''[[Sent Alari daus Monges]]''{{·}} [[Centinhat]]{{·}} [[Sent Jaque d'Emburs]]{{·}} [[Sent Jau (Puèi de Doma)|Sent Jau]]{{·}}[[Sent Jan de las Olèiras]]{{·}} [[Sent Jan d'Uers]]{{·}} [[Sent Joan]]{{·}} [[Sent Joan Degolaci]]{{·}} [[Sent Júrian de Copelh]]{{·}} [[Sent Jurian]]{{·}} [[Sant Jólian e Puèi l'Avèsa]]{{·}} [[Sent Just de Bàfia]]{{·}} [[Sent Laure]]{{·}} [[Sent Manhièr]]{{·}} [[Sent Martin daus Òumes]]{{·}} [[Sent Martin daus Plans]]{{·}} [[v-Olèiras]]{{·}} [[Sent Mausirí]]{{·}} [[Sent Mauïse]]{{·}} [[Sent Miòu]]{{·}} [[Sent Nectaire]]{{·}} [[Sent Ors (Puèi de Doma)|Sent Ors]]{{·}} [[Sent Pardol (Puèi de Doma)|Sent Pardol]]{{·}} [[Longprat]]{{·}} [[Chès Pèire]]{{·}} [[Sent Pèire dau Chastèl]]{{·}} [[Sent Piare Ròcha]]{{·}} [[Sent Prièit de Bramafam]]{{·}} [[Sent Prièit daus Champs]]{{·}} [[Sent Quentin de Sausselenjas]]{{·}} ''[[Sent Quentin de Siula]]''{{·}} [[Sent Ramèi de Blòt]]{{·}} [[Sent Ramire]]{{·}} [[Sant Ramèi]]{{·}} [[Sant Roman (Puèi de Doma)|Sant Roman]]{{·}} [[Sent Sandol]]{{·}} [[Sent Sadornin (Puèi de Doma)|Sent Sadornin]]{{·}} [[Sent Sauve d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Sauvador (Puèi de Doma)|Sent Sauvador]]{{·}} [[Sent Saupesi]]{{·}} [[Sent Sauvèstre]]{{·}} [[Sent Victor de la Ribèira]]{{·}} [[Sant Victor de Montvianés]]{{·}} [[Sent Vincent (Puèi de Doma)|Sent Vincent]]{{·}} [[Sent Igòni]]{{·}} [[Saledas]]{{·}} [[Sardon]]{{·}} [[Sauset le Freid]]{{·}} ''[[Sauret e Becèrva]]''{{·}} [[Sauriás]]{{·}} [[Sauvanhac (Puèi de Doma)|Sauvanhac]]{{·}} [[Sauvanhac e Senta Matra]]{{·}} [[Saussanjas]]{{·}} [[La Sauvetat (Puèi de Doma)|La Sauvetat]]{{·}} [[Sauviat]]{{·}} [[Çausselenjas]]{{·}} [[Savena]]{{·}} [[Saiat]]{{·}} [[Sermention]]{{·}} ''[[Cervant (Puèi de Doma)|Cervant]]''{{·}} [[Seschala]]{{·}} [[Cinglas]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Solanhac (Puèi de Doma)|Solanhac]]{{·}} [[Sugèiras]]{{·}} [[Surat (Puèi de Doma)|Surat]]{{·}} [[Talende]]{{·}} [[Tauvas]]{{·}} [[Telhede]]{{·}} [[Telhet (Puèi de Doma)|Telhet]]{{·}} [[Ternant las Aigas]]{{·}} [[Tièrn]]{{·}} [[Teulèiras]]{{·}} [[Turet]]{{·}} [[Tòrtabèça]]{{·}} [[La Tor (Puèi de Doma)|La Tor]]{{·}} [[Tors (Puèi de Doma)|Tors]]{{·}} [[Torzèl e Rongèiras]]{{·}} [[Tralaiga]]{{·}} [[Tramolha Sent Lop]]{{·}} [[Tresiu]]{{·}} [[Içon]]{{·}} [[Vaira e Monton]]{{·}}[[Le Bosc Belet]]{{·}} [[La Civèira]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Varenas de Mòrja]]{{·}} [[Varenas d'Içon]]{{·}} [[Vasselh]]{{·}} [[Vençat]]{{·}} [[Verjac]]{{·}} [[Le Vernet e Chamiana]]{{·}} [[Le Varnet]]{{·}} [[Vernuejol]]{{·}} [[Verninas]]{{·}} ''[[Veirèiras (Puèi de Doma)|Veirèiras]]''{{·}} [[Vartaison]]{{·}} [[Vertolaia]]{{·}}  [[La Còmta]]{{·}} [[Vichelh]]{{·}} [[Vialanòva de Lembron]]{{·}} ''[[Vialanòva daus Cèrvs]]''{{·}} [[Vialassenja]]{{·}} [[Vinzèla]]{{·}} [[Virlada]]{{·}} [[Viscomtat]]{{·}} [[Vitrac (Puèi de Doma)|Vitrac]]{{·}} [[Vairòus]]{{·}} [[Vodabla]]{{·}} [[Voenc]]{{·}} [[Volaure]]{{·}} [[La Chapèla de Volaure]]{{·}} [[Vorvic]]{{·}} [[Ironde e Beron]]{{·}} [[La Torreta]]
}}
&lt;noinclude&gt;[[Categoria:Modèl de navigacion de comunas de França|Puèi de Doma]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2whim705tk9mugcksyxu4svku1qxibf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497097</id>
      <parentid>2497045</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T17:59:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <origin>2497097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12430" sha1="pje7tf148szvzs9da333uvn1uqplbhe" xml:space="preserve">{{Metapaleta de navigacion
| modèl = Comunas dau Puèi de Doma&lt;!-- de modificar pas --&gt;
| tematica = Geografia
| carta =  oc
| estiltítol = {{Geografia|coloroc}}
| títol = [[imatge:Flag of Occitania (with star).svg|30px]]  {{Títolcolor|oc|Comunas dau Puèi de Doma|Comunas}} dau {{Títolcolor|oc|Puèi de Doma}}&lt;/br&gt;&lt;small&gt;(comunas actualas, ''nom o prononciacion de verifiar'') &lt;/small&gt;  
| lista1      =   [[Achiac]]{{·}} ''[[Aiat de Siula]]''{{·}} [[Aidac]]{{·}} [[Anzac e le Luguet]]{{·}} [[Ardes de Cosa]]{{·}} [[Arlhenc]]{{·}} [[l-Ermenc]]{{·}} ''[[Ars daus Favets]]''{{·}} [[Artona]]{{·}} [[Aubèira]]{{·}} [[Aubiac]]{{·}} [[Aubuçon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Augeiròlas]]{{·}} [[Aulhac e Flac]]{{·}} [[Aunac (Puèi de Doma)|Aunac]]{{·}} [[Aunhac]]{{·}} [[Aurèira]]{{·}} [[Ausac e la Combèla]]{{·}} [[Ausèla]]{{·}} [[Autesac]]{{·}} [[Avèsa]]{{·}} [[Bàfia]]{{·}} [[Banhòus d'Artensa]]{{·}} [[Bançac]]{{·}} [[Bergona (Puèi de Doma)|Bergona]]{{·}} [[Bertinhac]]{{·}}  [[Bas e Lesat]]{{·}} [[Bèça e Sent Anastese]]{{·}} [[Bèlluòc (Puèi de Doma)|Bèlluòc ]]{{·}} [[Bessiòu]]{{·}} [[Beurèiras]]{{·}} [[Biaumont]]{{·}} [[Biaumont de Randans]]{{·}} [[Biauregard]]{{·}} [[Biauregard e Vendom]]{{·}} [[Bilhòm]]{{·}} [[Bioulet]]{{·}} [[Blanzac (Puèi de Doma)|Blanzac]]{{·}} [[Blòt la Glèisa]]{{·}} [[Bode]]{{·}} [[Bonjac]]{{·}} [[La Borbola]]{{·}} [[Le Borg Lastic]]{{·}} [[Le Borg Sent Bonet]]{{·}} [[Bòrsa (Puèi de Doma)|Bòrsa]]{{·}} [[Bòrt de l'Estanh]]{{·}} [[Bosèi]]{{·}} [[Braçac de las Minas]]{{·}} [[Brenac (Puèi de Doma)|Brenac]]{{·}} [[Brifònt]]{{·}} [[Le Bròc]]{{·}} [[Bromont]]{{·}} [[Le Bruelh de Cosa]]{{·}} [[Le Brugeiron]]{{·}} [[Bulhon]]{{·}} [[Bussèiras (Puèi de Doma)|Bussèiras]]{{·}} [[Bussièra]]{{·}} [[Bussièra de Montagut]]{{·}} [[Cebasac]]{{·}} [[Ceissac]]{{·}} ''[[La Cèla (Puèi de Doma)|La Cèla]]''{{·}} [[Cèla]]{{·}} [[La Celeta (Puèi de Doma)|La Celeta]]{{·}} [[Celuele e La Motada]]{{·}} [[Chabralòcha]]{{·}} [[Chadalèu]]{{·}} [[Chasluç de Lembron]]{{·}} [[Chambalèira]]{{·}} [[Chambon de Dolòra]]{{·}} [[Chambon (Puèi de Doma)|Chambon]]{{·}} [[Champanhac le Joine]]{{·}} [[Champelhs]]{{·}} [[Champestèiras]]{{·}} [[Champs (Puèi de Doma)|Champs]]{{·}} [[Chanac e la Motèira]]{{·}} [[Chanonac]]{{·}} [[Chapdes Biaufòrt]]{{·}} [[La Chapèla Anhon]]{{·}} [[La Chapèla e Marcoça]]{{·}} [[La Chapèla d'Içon]]{{·}} [[Chapas (Puèi de Doma)|Chapas]]{{·}} [[Chatusac]]{{·}} [[Charbonèir]]{{·}} [[Charbonèiras de Varenas]]{{·}} [[Charbonèiras las Vèlhas]]{{·}} [[Charençac]]{{·}} [[Charnac]]{{·}} [[Chas (Puèi de Doma)|Chas]]{{·}} [[Chassanhas (Puèi de Doma)|Chassanhas]]{{·}} [[Chastres]]{{·}} [[Chastiau de Char]]{{·}} [[Chastèugai]]{{·}} [[Chastaunòu]]{{·}} [[Chasteladon]]{{·}} [[Chastauguion]]{{·}} [[La Chalm (Puèi de Doma)|La Chalm]]{{·}} [[Chaumont le Borg]]{{·}} [[Chauriac]]{{·}} ''[[Chavarós]]''{{·}} [[Le Chèir de Mòrja]]{{·}} [[Chidrac]]{{·}} [[Cistèrnas e la Forèst]]{{·}} [[Clamençac]]{{·}} [[Clarlende]]{{·}} '''[[Clarmont-Ferrand]]'''{{·}} [[Colanjas]]{{·}} [[Combralha (Puèi de Doma)|Combralha]]{{·}} [[Combronde]]{{·}} [[Compens]]{{·}} [[Condat en Combralha]]{{·}} [[Condat de Boissèir]]{{·}} [[Coren (Puèi de Doma)|Coren]]{{·}} [[Cosde]]{{·}} [[Corgolh]]{{·}} [[Cornòl]]{{·}} [[Cornon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Corpèira]]{{·}} [[Le Crest]]{{·}} [[Cravent e la Vena]]{{·}} [[Cròs la Tartèira]]{{·}} [[La Crosilha (Auvèrnha)|La Crosilha]]{{·}} [[Culhac]]{{·}} [[Cunlhac]]{{·}} [[Dausat de Vodabla]]{{·}} [[Davaiac]]{{·}} [[Domesas]]{{·}} [[Dauranjas]]{{·}} [[Dorat (Puèi de Doma)|Dorat]]{{·}} [[Dòra (Comuna)|Dòra]]{{·}} [[Durminhac]]{{·}} [[Durtòu]]{{·}} [[Eschandalís]]{{·}} [[Efiat]]{{·}} [[Esgliòlas]]{{·}} [[Embèrt]]{{·}} [[Las Encisas]]{{·}} [[Nasat]]{{·}} [[Entoenh]]{{·}} [[Entraigas (Puèi de Doma)|Entraigas]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Escotau]]{{·}} [[Espinassa (Puèi de Doma)|Espinassa]]{{·}} [[Espinchau]]{{·}} [[Pirat]]{{·}} [[Tanduelh]]{{·}} [[v-Èstelh]]{{·}} [[Eusme la Glèisa]]{{·}} [[Faiet (Puèi de Doma)|Faiet]]{{·}} [[Le Faiet e Ronaia]]{{·}} [[La Faieta]]{{·}} [[Farnoau]]{{·}} [[La Fàuria]]{{·}} [[Fornòus]]{{·}} [[Gila]]{{·}} [[Gerzac]]{{·}} [[Giat]]{{·}} [[Ginhac de Lembron]]{{·}} [[Gimiaus (nòrd Puèi de Doma)]]{{·}} [[Glainas e Montagut]]{{·}} [[Glèisanèva d'Entraigas]]{{·}}  [[Glèisanòva]]{{·}} [[Glenèva]]{{·}} [[La Gaudivèla]]{{·}} ''[[La Gotèla]]''{{·}} [[Gotièra]]{{·}} [[Grandairòls]]{{·}} [[Grandriu]]{{·}} [[Grandvau]]{{·}} [[Guiparsa]]{{·}}  [[Ios]]{{·}}[[Sartiaus]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Jòb (Puèi de Doma)|Jòb]]{{·}} [[Jausarens]]{{·}} [[Jausa]]{{·}} [[Gimiaus (sud Puèi de Doma)]]{{·}} [[La Beceta]]{{·}} [[La Chau]]{{·}} [[La Mòngia]]{{·}} [[Landònha]]{{·}} [[Peirosa (Puèi de Doma)|Peirosa]]{{·}} [[Las (Puèi de Doma)|Las]]{{·}} [[La Cuelha]]{{·}} [[La Ròda]]{{·}} [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]]{{·}} [[Lende]]{{·}} [[Lentic]]{{·}} [[Lesós]]{{·}} [[Limons]]{{·}} [[Lissuelh]]{{·}} [[Lobairac]]{{·}} [[Lodeça]]{{·}} ''[[Lussat (Puèi Domat)|Lussat]]''{{·}} [[Nusilhat]]{{·}} [[Madriat]]{{·}} [[Malausat]]{{·}} [[Malintrat]]{{·}} [[Manluòc]]{{·}} [[Manzat]]{{·}} [[Marat (Puèi de Doma)|Marat]]{{·}} [[Marcilhat]]{{·}} [[Maruege]]{{·}} [[Maringas]]{{·}} [[Marçac de Liuradés]]{{·}} [[Marçat]]{{·}} ''[[Las Matres d'Artèira]]''{{·}} [[Las Matres de Vaira]]{{·}} [[Las Matres de Mòrja]]{{·}} [[Mausun]]{{·}} ''[[Maires (Puèi de Doma)|Maires]]''{{·}} [[Masaia]]{{·}} [[Masoira]]{{·}} [[Medeiròlas]]{{·}} [[Melhau]]{{·}} [[Menat]]{{·}} [[Menestròu]]{{·}} [[Mecés]]{{·}} [[Meset e Dalet]]{{·}} [[Miraflors]]{{·}} [[Mirmont]]{{·}} [[Maiçat]]{{·}} [[Le Monestèir]]{{·}} [[La Monèria e Le Montelh]]{{·}} [[Mons (Puèi de Doma)|Mons]]{{·}} [[Montagut de Combralha]]{{·}} [[Montagut le Blanc]]{{·}} [[Montcèl]]{{·}} [[Mont Dòr/Boenhs]]{{·}} [[Le Montelh Dejalat]]{{·}} [[Montfarmin]]{{·}} [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]]{{·}} [[Montpensèir]]{{·}} [[Montpeirós (Auvèrnhe)|Montpeirós]]{{·}} [[Moriat]]{{·}} ''[[Moruelh]]''{{·}} [[Mausat]]{{·}} [[Murat e le Caire]]{{·}} [[Muròu]]{{·}} [[Nabosat]]{{·}} [[Neironda]]{{·}} [[Neschèirs]]{{·}} [[Nuèglèisa]]{{·}} [[Neuviala]]{{·}} [[Nulhat]]{{·}} [[Nonenc]]{{·}} [[Lenede e Orsonede]]{{·}} [[Nòvacela]]{{·}} [[Orbi]]{{·}} [[Olèirgues]]{{·}} [[Olèis]]{{·}} [[Oumet]]{{·}} [[Órbelh]]{{·}} [[Orcet]]{{·}} [[Orsinas]]{{·}} [[l-Orcivau]]{{·}} [[v-Orliat]]{{·}} [[Paladun]]{{·}} [[Pardinas]]{{·}} [[Parent (Puèi de Doma)|Parent]]{{·}} [[Parentinhac]]{{·}} [[Palhèiras]]{{·}} ''[[Pairinhac de Sarlhève]]''{{·}} [[Pairinhac d'Alèir]]{{·}} [[Parpesat]]{{·}} [[Perèirs]]{{·}} [[Peschadoiras]]{{·}} [[Pailèiras]]{{·}} [[Pessat e Vianèva ]]{{·}} [[Picharanda]]{{·}} [[Pinhòu (Puèi de Doma)|Pinhòu]]{{·}} [[Punçat]]{{·}} [[Plausat]]{{·}} [[Pont dau Chastèl]]{{·}} [[Pontaumeur]]{{·}} [[Pontgibaud]]{{·}} ''[[Posòus]]''{{·}} [[Los Pradaus]]{{·}} [[Pronsat]]{{·}} [[Prondinas]]{{·}} [[Provelèiras]]{{·}} [[Puèi Guilhame]]{{·}} [[Le Puèi Sent Gulmèir]]{{·}} [[Le Quartièr]]{{·}} [[Cuelha]]{{·}} [[Randans]]{{·}} [[Ravèl]]{{·}} [[Reinhat]]{{·}} [[La Renaudiá]]{{·}} [[Rentèiras]]{{·}} [[Riconsat]]{{·}} [[Riòm]]{{·}} [[Ris (Puèi de Doma)|Ris]]{{·}} [[La Ròcha Blancha]]{{·}} [[Ròcha Ciarla e Lacmaira]]{{·}} [[Ròcha Dagol]]{{·}} [[Ròchafòrt (Puèi de Doma)|Ròchafòrt]]{{·}} [[La Ròcha Nèira]]{{·}} [[Romanhat]]{{·}} [[Roiat]]{{·}} [[Le Sandre]]{{·}} [[Seirat]]{{·}} [[Salhens]]{{·}} [[Selhòus]]{{·}} [[Sent Agolin]]{{·}} [[Sent Alire d'Arlhenc]]{{·}} [[Sent Alèire de la Montanha]]{{·}} [[Sent Amanç de Ròcha Savina]]{{·}} [[Sent Amanç de Talende]]{{·}} [[Sent André]]{{·}} [[Sent Angèl]]{{·}} [[Sent Anteni]]{{·}} [[Sent Avit (Puèi de Doma)|Sent Avit]]{{·}} [[Sent Babèl]]{{·}} [[Sent Bausirí]]{{·}} [[Sent Bonet dau Chastèl]]{{·}} ''[[Sent Bonet d'Alèir]]''{{·}} [[Sent Bonet de l-Orcivau]]{{·}} [[Sent Bonet de Riòm]]{{·}} [[Sent Ciargue]]{{·}} [[Sent Clamenç]]{{·}} [[Sent Clamenç de Valòrga]]{{·}} [[Sent Denís de Combarnasat]]{{·}} [[Sant Dièir]]{{·}} [[Sent Dire]]{{·}} [[Sant Donat (Puèi de Doma)|Sant Donat]]{{·}} [[Senta Aga]]{{·}} [[Senta Catarina]]{{·}} [[Senta Cristina]]{{·}} [[Sent Eloè de la Glacèira]]{{·}} [[Sent Al]]{{·}} [[Sent Estiène daus Champs]]{{·}} [[Sent Tiène d'Içon]]{{·}} [[Sent Ferriòu]]{{·}} [[Sent Floret]]{{·}} [[Sant Flor (Puèi de Doma)|Sant Flor]]{{·}} [[Sent Ginès de Champanèlas]]{{·}} [[Sant Ginès (Artensa)]]{{·}} [[Sent Genès de Retz]]{{·}} [[Sent Ginès e La Torreta]]{{·}} [[Sent Jòrge de Mons]]{{·}} [[Sent Jòrge d'Alèir]]{{·}} [[Sent German de Lembron]]{{·}} [[Sent German l'Èrm]]{{·}} [[Sent German de l-Armenc]]{{·}} [[Sent Gervais d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Gervais de Maimont]]{{·}} [[Sent Gervasi de Lembron|Sent Gervasi]]{{·}} [[Sent Eren]]{{·}} [[Sent Alari (Puèi de Doma)|Sent Alari]]{{·}} [[Lac Roi]]{{·}} ''[[Sent Alari daus Monges]]''{{·}} [[Centinhat]]{{·}} [[Sent Jaque d'Emburs]]{{·}} [[Sent Jau (Puèi de Doma)|Sent Jau]]{{·}}[[Sent Jan de las Olèiras]]{{·}} [[Sent Jan d'Uers]]{{·}} [[Sent Joan]]{{·}} [[Sent Joan Degolaci]]{{·}} [[Sent Júrian de Copelh]]{{·}} [[Sent Jurian]]{{·}} [[Sant Jólian e Puèi l'Avèsa]]{{·}} [[Sent Just de Bàfia]]{{·}} [[Sent Laure]]{{·}} [[Sent Manhièr]]{{·}} [[Sent Martin daus Òumes]]{{·}} [[Sent Martin daus Plans]]{{·}} [[v-Olèiras]]{{·}} [[Sent Mausirí]]{{·}} [[Sent Mauïse]]{{·}} [[Sent Miòu]]{{·}} [[Sent Nectaire]]{{·}} [[Sent Ors (Puèi de Doma)|Sent Ors]]{{·}} [[Sent Pardol (Puèi de Doma)|Sent Pardol]]{{·}} [[Longprat]]{{·}} [[Chès Pèire]]{{·}} [[Sent Pèire dau Chastèl]]{{·}} [[Sent Piare Ròcha]]{{·}} [[Sent Prièit de Bramafam]]{{·}} [[Sent Prièit daus Champs]]{{·}} [[Sent Quentin de Sausselenjas]]{{·}} ''[[Sent Quentin de Siula]]''{{·}} [[Sent Ramèi de Blòt]]{{·}} [[Sent Ramire]]{{·}} [[Sant Ramèi]]{{·}} [[Sant Roman (Puèi de Doma)|Sant Roman]]{{·}} [[Sent Sandol]]{{·}} [[Sent Sadornin (Puèi de Doma)|Sent Sadornin]]{{·}} [[Sent Sauve d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Sauvador (Puèi de Doma)|Sent Sauvador]]{{·}} [[Sent Saupesi]]{{·}} [[Sent Sauvèstre]]{{·}} [[Sent Victor de la Ribèira]]{{·}} [[Sant Victor de Montvianés]]{{·}} [[Sent Vincent (Puèi de Doma)|Sent Vincent]]{{·}} [[Sent Igòni]]{{·}} [[Saledas]]{{·}} [[Sardon]]{{·}} [[Sauset le Freid]]{{·}} ''[[Sauret e Becèrva]]''{{·}} [[Sauriás]]{{·}} [[Sauvanhac (Puèi de Doma)|Sauvanhac]]{{·}} [[Sauvanhac e Senta Matra]]{{·}} [[Saussanjas]]{{·}} [[La Sauvetat (Puèi de Doma)|La Sauvetat]]{{·}} [[Sauviat]]{{·}} [[Çausselenjas]]{{·}} [[Savena]]{{·}} [[Saiat]]{{·}} [[Sermention]]{{·}} ''[[Cervant (Puèi de Doma)|Cervant]]''{{·}} [[Seschala]]{{·}} [[Cinglas]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Solanhac (Puèi de Doma)|Solanhac]]{{·}} [[Sugèiras]]{{·}} [[Surat (Puèi de Doma)|Surat]]{{·}} [[Talende]]{{·}} [[Tauvas]]{{·}} [[Telhede]]{{·}} [[Telhet (Puèi de Doma)|Telhet]]{{·}} [[Ternant las Aigas]]{{·}} [[Tièrn]]{{·}} [[Teulèiras]]{{·}} [[Turet]]{{·}} [[Tòrtabèça]]{{·}} [[La Tor (Puèi de Doma)|La Tor]]{{·}} [[Tors (Puèi de Doma)|Tors]]{{·}} [[Torzèl e Rongèiras]]{{·}} [[Tralaiga]]{{·}} [[Tramolha Sent Lop]]{{·}} [[Tresiu]]{{·}} [[Içon]]{{·}} [[Vaira e Monton]]{{·}}[[Le Bosc Belet]]{{·}} [[La Civèira]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Varenas de Mòrja]]{{·}} [[Varenas d'Içon]]{{·}} [[Vasselh]]{{·}} [[Vençat]]{{·}} [[Verjac]]{{·}} [[Le Vernet e Chamiana]]{{·}} [[Le Varnet]]{{·}} [[Vernuejol]]{{·}} [[Verninas]]{{·}} ''[[Veirèiras (Puèi de Doma)|Veirèiras]]''{{·}} [[Vartaison]]{{·}} [[Vertolaia]]{{·}}  [[La Còmta]]{{·}} [[Vichelh]]{{·}} [[Vialanòva de Lembron]]{{·}} ''[[Vialanòva daus Cèrvs]]''{{·}} [[Vialassenja]]{{·}} [[Vinzèla]]{{·}} [[Virlada]]{{·}} [[Viscomtat]]{{·}} [[Vitrac (Puèi de Doma)|Vitrac]]{{·}} [[Vairòus]]{{·}} [[Vodabla]]{{·}} [[Voenc]]{{·}} [[Volaure]]{{·}} [[La Chapèla de Volaure]]{{·}} [[Vorvic]]{{·}} [[Ironde e Beron]]{{·}} [[La Torreta]]
}}
&lt;noinclude&gt;[[Categoria:Modèl de navigacion de comunas de França|Puèi de Doma]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pje7tf148szvzs9da333uvn1uqplbhe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497109</id>
      <parentid>2497097</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T18:20:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <origin>2497109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12429" sha1="tm8jqeii4u59sh7oksworjs3hsam17n" xml:space="preserve">{{Metapaleta de navigacion
| modèl = Comunas dau Puèi de Doma&lt;!-- de modificar pas --&gt;
| tematica = Geografia
| carta =  oc
| estiltítol = {{Geografia|coloroc}}
| títol = [[imatge:Flag of Occitania (with star).svg|30px]]  {{Títolcolor|oc|Comunas dau Puèi de Doma|Comunas}} dau {{Títolcolor|oc|Puèi de Doma}}&lt;/br&gt;&lt;small&gt;(comunas actualas, ''nom o prononciacion de verifiar'') &lt;/small&gt;  
| lista1      =   [[Achiac]]{{·}} ''[[Aiat de Siula]]''{{·}} [[Aidac]]{{·}} [[Anzac e le Luguet]]{{·}} [[Ardes de Cosa]]{{·}} [[Arlhenc]]{{·}} [[l-Ermenc]]{{·}} ''[[Ars daus Favets]]''{{·}} [[Artona]]{{·}} [[Aubèira]]{{·}} [[Aubiac]]{{·}} [[Aubuçon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Augeiròlas]]{{·}} [[Aulhac e Flac]]{{·}} [[Aunac (Puèi de Doma)|Aunac]]{{·}} [[Aunhac]]{{·}} [[Aurèira]]{{·}} [[Ausac e la Combèla]]{{·}} [[Ausèla]]{{·}} [[Autesac]]{{·}} [[Avèsa]]{{·}} [[Bàfia]]{{·}} [[Banhòus d'Artensa]]{{·}} [[Bançac]]{{·}} [[Bergona (Puèi de Doma)|Bergona]]{{·}} [[Bertinhac]]{{·}}  [[Bas e Lesat]]{{·}} [[Bèça e Sent Anastese]]{{·}} [[Bèlluòc (Puèi de Doma)|Bèlluòc ]]{{·}} [[Bessiòu]]{{·}} [[Beurèiras]]{{·}} [[Biaumont]]{{·}} [[Biaumont de Randans]]{{·}} [[Biauregard]]{{·}} [[Biauregard e Vendom]]{{·}} [[Bilhòm]]{{·}} [[Bioulet]]{{·}} [[Blanzac (Puèi de Doma)|Blanzac]]{{·}} [[Blòt la Glèisa]]{{·}} [[Bode]]{{·}} [[Bonjac]]{{·}} [[La Borbola]]{{·}} [[Le Borg Lastic]]{{·}} [[Le Borg Sent Bonet]]{{·}} [[Bòrsa (Puèi de Doma)|Bòrsa]]{{·}} [[Bòrt de l'Estanh]]{{·}} [[Bosèi]]{{·}} [[Braçac de las Minas]]{{·}} [[Brenac (Puèi de Doma)|Brenac]]{{·}} [[Brifònt]]{{·}} [[Le Bròc]]{{·}} [[Bromont]]{{·}} [[Le Bruelh de Cosa]]{{·}} [[Le Brugeiron]]{{·}} [[Bulhon]]{{·}} [[Bussèiras (Puèi de Doma)|Bussèiras]]{{·}} [[Bussièra]]{{·}} [[Bussièra de Montagut]]{{·}} [[Cebasac]]{{·}} [[Ceissac]]{{·}} ''[[La Cèla (Puèi de Doma)|La Cèla]]''{{·}} [[Cèla]]{{·}} [[La Celeta (Puèi de Doma)|La Celeta]]{{·}} [[Celuele e La Motada]]{{·}} [[Chabralòcha]]{{·}} [[Chadalèu]]{{·}} [[Chasluç de Lembron]]{{·}} [[Chambalèira]]{{·}} [[Chambon de Dolòra]]{{·}} [[Chambon (Puèi de Doma)|Chambon]]{{·}} [[Champanhac le Joine]]{{·}} [[Champelhs]]{{·}} [[Champestèiras]]{{·}} [[Champs (Puèi de Doma)|Champs]]{{·}} [[Chanac e la Motèira]]{{·}} [[Chanonac]]{{·}} [[Chapdes Biaufòrt]]{{·}} [[La Chapèla Anhon]]{{·}} [[La Chapèla e Marcoça]]{{·}} [[La Chapèla d'Içon]]{{·}} [[Chapas (Puèi de Doma)|Chapas]]{{·}} [[Chatusac]]{{·}} [[Charbonèir]]{{·}} [[Charbonèiras de Varenas]]{{·}} [[Charbonèiras las Vèlhas]]{{·}} [[Charençac]]{{·}} [[Charnac]]{{·}} [[Chas (Puèi de Doma)|Chas]]{{·}} [[Chassanhas (Puèi de Doma)|Chassanhas]]{{·}} [[Chastres]]{{·}} [[Chastiau de Char]]{{·}} [[Chastèugai]]{{·}} [[Chastaunòu]]{{·}} [[Chasteladon]]{{·}} [[Chastauguion]]{{·}} [[La Chalm (Puèi de Doma)|La Chalm]]{{·}} [[Chaumont le Borg]]{{·}} [[Chauriac]]{{·}} ''[[Chavarós]]''{{·}} [[Le Chèir de Mòrja]]{{·}} [[Chidrac]]{{·}} [[Cistèrnas e la Forèst]]{{·}} [[Clamençac]]{{·}} [[Clarlende]]{{·}} '''[[Clarmont-Ferrand]]'''{{·}} [[Colanjas]]{{·}} [[Combralha (Puèi de Doma)|Combralha]]{{·}} [[Combronde]]{{·}} [[Compens]]{{·}} [[Condat en Combralha]]{{·}} [[Condat de Boissèir]]{{·}} [[Coren (Puèi de Doma)|Coren]]{{·}} [[Cosde]]{{·}} [[Corgolh]]{{·}} [[Cornòl]]{{·}} [[Cornon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Corpèira]]{{·}} [[Le Crest]]{{·}} [[Cravent e la Vena]]{{·}} [[Cròs la Tartèira]]{{·}} [[La Crosilha (Auvèrnha)|La Crosilha]]{{·}} [[Culhac]]{{·}} [[Cunlhac]]{{·}} [[Dausat de Vodabla]]{{·}} [[Davaiac]]{{·}} [[Domesas]]{{·}} [[Dauranjas]]{{·}} [[Dorat (Puèi de Doma)|Dorat]]{{·}} [[Dòra (Comuna)|Dòra]]{{·}} [[Durminhac]]{{·}} [[Durtòu]]{{·}} [[Eschandalís]]{{·}} [[Efiat]]{{·}} [[Egliòlas]]{{·}} [[Embèrt]]{{·}} [[Las Encisas]]{{·}} [[Nasat]]{{·}} [[Entonh]]{{·}} [[Entraigas (Puèi de Doma)|Entraigas]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Escotau]]{{·}} [[Espinassa (Puèi de Doma)|Espinassa]]{{·}} [[Espinchau]]{{·}} [[Pirat]]{{·}} [[Tanduelh]]{{·}} [[v-Èstelh]]{{·}} [[Eusme la Glèisa]]{{·}} [[Faiet (Puèi de Doma)|Faiet]]{{·}} [[Le Faiet e Ronaia]]{{·}} [[La Faieta]]{{·}} [[Farnoau]]{{·}} [[La Fàuria]]{{·}} [[Fornòus]]{{·}} [[Gila]]{{·}} [[Gerzac]]{{·}} [[Giat]]{{·}} [[Ginhac de Lembron]]{{·}} [[Gimiaus (nòrd Puèi de Doma)]]{{·}} [[Glainas e Montagut]]{{·}} [[Glèisanèva d'Entraigas]]{{·}}  [[Glèisanòva]]{{·}} [[Glenèva]]{{·}} [[La Gaudivèla]]{{·}} ''[[La Gotèla]]''{{·}} [[Gotièra]]{{·}} [[Grandairòls]]{{·}} [[Grandriu]]{{·}} [[Grandvau]]{{·}} [[Guiparsa]]{{·}}  [[Ios]]{{·}}[[Sartiaus]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Jòb (Puèi de Doma)|Jòb]]{{·}} [[Jausarens]]{{·}} [[Jausa]]{{·}} [[Gimiaus (sud Puèi de Doma)]]{{·}} [[La Beceta]]{{·}} [[La Chau]]{{·}} [[La Mòngia]]{{·}} [[Landònha]]{{·}} [[Peirosa (Puèi de Doma)|Peirosa]]{{·}} [[Las (Puèi de Doma)|Las]]{{·}} [[La Cuelha]]{{·}} [[La Ròda]]{{·}} [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]]{{·}} [[Lende]]{{·}} [[Lentic]]{{·}} [[Lesós]]{{·}} [[Limons]]{{·}} [[Lissuelh]]{{·}} [[Lobairac]]{{·}} [[Lodeça]]{{·}} ''[[Lussat (Puèi Domat)|Lussat]]''{{·}} [[Nusilhat]]{{·}} [[Madriat]]{{·}} [[Malausat]]{{·}} [[Malintrat]]{{·}} [[Manluòc]]{{·}} [[Manzat]]{{·}} [[Marat (Puèi de Doma)|Marat]]{{·}} [[Marcilhat]]{{·}} [[Maruege]]{{·}} [[Maringas]]{{·}} [[Marçac de Liuradés]]{{·}} [[Marçat]]{{·}} ''[[Las Matres d'Artèira]]''{{·}} [[Las Matres de Vaira]]{{·}} [[Las Matres de Mòrja]]{{·}} [[Mausun]]{{·}} ''[[Maires (Puèi de Doma)|Maires]]''{{·}} [[Masaia]]{{·}} [[Masoira]]{{·}} [[Medeiròlas]]{{·}} [[Melhau]]{{·}} [[Menat]]{{·}} [[Menestròu]]{{·}} [[Mecés]]{{·}} [[Meset e Dalet]]{{·}} [[Miraflors]]{{·}} [[Mirmont]]{{·}} [[Maiçat]]{{·}} [[Le Monestèir]]{{·}} [[La Monèria e Le Montelh]]{{·}} [[Mons (Puèi de Doma)|Mons]]{{·}} [[Montagut de Combralha]]{{·}} [[Montagut le Blanc]]{{·}} [[Montcèl]]{{·}} [[Mont Dòr/Boenhs]]{{·}} [[Le Montelh Dejalat]]{{·}} [[Montfarmin]]{{·}} [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]]{{·}} [[Montpensèir]]{{·}} [[Montpeirós (Auvèrnhe)|Montpeirós]]{{·}} [[Moriat]]{{·}} ''[[Moruelh]]''{{·}} [[Mausat]]{{·}} [[Murat e le Caire]]{{·}} [[Muròu]]{{·}} [[Nabosat]]{{·}} [[Neironda]]{{·}} [[Neschèirs]]{{·}} [[Nuèglèisa]]{{·}} [[Neuviala]]{{·}} [[Nulhat]]{{·}} [[Nonenc]]{{·}} [[Lenede e Orsonede]]{{·}} [[Nòvacela]]{{·}} [[Orbi]]{{·}} [[Olèirgues]]{{·}} [[Olèis]]{{·}} [[Oumet]]{{·}} [[Órbelh]]{{·}} [[Orcet]]{{·}} [[Orsinas]]{{·}} [[l-Orcivau]]{{·}} [[v-Orliat]]{{·}} [[Paladun]]{{·}} [[Pardinas]]{{·}} [[Parent (Puèi de Doma)|Parent]]{{·}} [[Parentinhac]]{{·}} [[Palhèiras]]{{·}} ''[[Pairinhac de Sarlhève]]''{{·}} [[Pairinhac d'Alèir]]{{·}} [[Parpesat]]{{·}} [[Perèirs]]{{·}} [[Peschadoiras]]{{·}} [[Pailèiras]]{{·}} [[Pessat e Vianèva ]]{{·}} [[Picharanda]]{{·}} [[Pinhòu (Puèi de Doma)|Pinhòu]]{{·}} [[Punçat]]{{·}} [[Plausat]]{{·}} [[Pont dau Chastèl]]{{·}} [[Pontaumeur]]{{·}} [[Pontgibaud]]{{·}} ''[[Posòus]]''{{·}} [[Los Pradaus]]{{·}} [[Pronsat]]{{·}} [[Prondinas]]{{·}} [[Provelèiras]]{{·}} [[Puèi Guilhame]]{{·}} [[Le Puèi Sent Gulmèir]]{{·}} [[Le Quartièr]]{{·}} [[Cuelha]]{{·}} [[Randans]]{{·}} [[Ravèl]]{{·}} [[Reinhat]]{{·}} [[La Renaudiá]]{{·}} [[Rentèiras]]{{·}} [[Riconsat]]{{·}} [[Riòm]]{{·}} [[Ris (Puèi de Doma)|Ris]]{{·}} [[La Ròcha Blancha]]{{·}} [[Ròcha Ciarla e Lacmaira]]{{·}} [[Ròcha Dagol]]{{·}} [[Ròchafòrt (Puèi de Doma)|Ròchafòrt]]{{·}} [[La Ròcha Nèira]]{{·}} [[Romanhat]]{{·}} [[Roiat]]{{·}} [[Le Sandre]]{{·}} [[Seirat]]{{·}} [[Salhens]]{{·}} [[Selhòus]]{{·}} [[Sent Agolin]]{{·}} [[Sent Alire d'Arlhenc]]{{·}} [[Sent Alèire de la Montanha]]{{·}} [[Sent Amanç de Ròcha Savina]]{{·}} [[Sent Amanç de Talende]]{{·}} [[Sent André]]{{·}} [[Sent Angèl]]{{·}} [[Sent Anteni]]{{·}} [[Sent Avit (Puèi de Doma)|Sent Avit]]{{·}} [[Sent Babèl]]{{·}} [[Sent Bausirí]]{{·}} [[Sent Bonet dau Chastèl]]{{·}} ''[[Sent Bonet d'Alèir]]''{{·}} [[Sent Bonet de l-Orcivau]]{{·}} [[Sent Bonet de Riòm]]{{·}} [[Sent Ciargue]]{{·}} [[Sent Clamenç]]{{·}} [[Sent Clamenç de Valòrga]]{{·}} [[Sent Denís de Combarnasat]]{{·}} [[Sant Dièir]]{{·}} [[Sent Dire]]{{·}} [[Sant Donat (Puèi de Doma)|Sant Donat]]{{·}} [[Senta Aga]]{{·}} [[Senta Catarina]]{{·}} [[Senta Cristina]]{{·}} [[Sent Eloè de la Glacèira]]{{·}} [[Sent Al]]{{·}} [[Sent Estiène daus Champs]]{{·}} [[Sent Tiène d'Içon]]{{·}} [[Sent Ferriòu]]{{·}} [[Sent Floret]]{{·}} [[Sant Flor (Puèi de Doma)|Sant Flor]]{{·}} [[Sent Ginès de Champanèlas]]{{·}} [[Sant Ginès (Artensa)]]{{·}} [[Sent Genès de Retz]]{{·}} [[Sent Ginès e La Torreta]]{{·}} [[Sent Jòrge de Monts]]{{·}} [[Sent Jòrge d'Alèir]]{{·}} [[Sent German de Lembron]]{{·}} [[Sent German l'Èrm]]{{·}} [[Sent German de l-Armenc]]{{·}} [[Sent Gervais d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Gervais de Maimont]]{{·}} [[Sent Gervasi de Lembron|Sent Gervasi]]{{·}} [[Sent Eren]]{{·}} [[Sent Alari (Puèi de Doma)|Sent Alari]]{{·}} [[Lac Roi]]{{·}} ''[[Sent Alari daus Monges]]''{{·}} [[Centinhat]]{{·}} [[Sent Jaque d'Emburs]]{{·}} [[Sent Jau (Puèi de Doma)|Sent Jau]]{{·}}[[Sent Jan de las Olèiras]]{{·}} [[Sent Jan d'Uers]]{{·}} [[Sent Joan]]{{·}} [[Sent Joan Degolaci]]{{·}} [[Sent Júrian de Copelh]]{{·}} [[Sent Jurian]]{{·}} [[Sant Jólian e Puèi l'Avèsa]]{{·}} [[Sent Just de Bàfia]]{{·}} [[Sent Laure]]{{·}} [[Sent Manhièr]]{{·}} [[Sent Martin daus Òumes]]{{·}} [[Sent Martin daus Plans]]{{·}} [[v-Olèiras]]{{·}} [[Sent Mausirí]]{{·}} [[Sent Mauïse]]{{·}} [[Sent Miòu]]{{·}} [[Sent Nectaire]]{{·}} [[Sent Ors (Puèi de Doma)|Sent Ors]]{{·}} [[Sent Pardol (Puèi de Doma)|Sent Pardol]]{{·}} [[Longprat]]{{·}} [[Chès Pèire]]{{·}} [[Sent Pèire dau Chastèl]]{{·}} [[Sent Piare Ròcha]]{{·}} [[Sent Prièit de Bramafam]]{{·}} [[Sent Prièit daus Champs]]{{·}} [[Sent Quentin de Sausselenjas]]{{·}} ''[[Sent Quentin de Siula]]''{{·}} [[Sent Ramèi de Blòt]]{{·}} [[Sent Ramire]]{{·}} [[Sant Ramèi]]{{·}} [[Sant Roman (Puèi de Doma)|Sant Roman]]{{·}} [[Sent Sandol]]{{·}} [[Sent Sadornin (Puèi de Doma)|Sent Sadornin]]{{·}} [[Sent Sauve d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Sauvador (Puèi de Doma)|Sent Sauvador]]{{·}} [[Sent Saupesi]]{{·}} [[Sent Sauvèstre]]{{·}} [[Sent Victor de la Ribèira]]{{·}} [[Sant Victor de Montvianés]]{{·}} [[Sent Vincent (Puèi de Doma)|Sent Vincent]]{{·}} [[Sent Igòni]]{{·}} [[Saledas]]{{·}} [[Sardon]]{{·}} [[Sauset le Freid]]{{·}} ''[[Sauret e Becèrva]]''{{·}} [[Sauriás]]{{·}} [[Sauvanhac (Puèi de Doma)|Sauvanhac]]{{·}} [[Sauvanhac e Senta Matra]]{{·}} [[Saussanjas]]{{·}} [[La Sauvetat (Puèi de Doma)|La Sauvetat]]{{·}} [[Sauviat]]{{·}} [[Çausselenjas]]{{·}} [[Savena]]{{·}} [[Saiat]]{{·}} [[Sermention]]{{·}} ''[[Cervant (Puèi de Doma)|Cervant]]''{{·}} [[Seschala]]{{·}} [[Cinglas]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Solanhac (Puèi de Doma)|Solanhac]]{{·}} [[Sugèiras]]{{·}} [[Surat (Puèi de Doma)|Surat]]{{·}} [[Talende]]{{·}} [[Tauvas]]{{·}} [[Telhede]]{{·}} [[Telhet (Puèi de Doma)|Telhet]]{{·}} [[Ternant las Aigas]]{{·}} [[Tièrn]]{{·}} [[Teulèiras]]{{·}} [[Turet]]{{·}} [[Tòrtabèça]]{{·}} [[La Tor (Puèi de Doma)|La Tor]]{{·}} [[Tors (Puèi de Doma)|Tors]]{{·}} [[Torzèl e Rongèiras]]{{·}} [[Tralaiga]]{{·}} [[Tramolha Sent Lop]]{{·}} [[Tresiu]]{{·}} [[Içon]]{{·}} [[Vaira e Monton]]{{·}}[[Le Bosc Belet]]{{·}} [[La Civèira]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Varenas de Mòrja]]{{·}} [[Varenas d'Içon]]{{·}} [[Vasselh]]{{·}} [[Vençat]]{{·}} [[Verjac]]{{·}} [[Le Vernet e Chamiana]]{{·}} [[Le Varnet]]{{·}} [[Vernuejol]]{{·}} [[Verninas]]{{·}} ''[[Veirèiras (Puèi de Doma)|Veirèiras]]''{{·}} [[Vartaison]]{{·}} [[Vertolaia]]{{·}}  [[La Còmta]]{{·}} [[Vichelh]]{{·}} [[Vialanòva de Lembron]]{{·}} ''[[Vialanòva daus Cèrvs]]''{{·}} [[Vialassenja]]{{·}} [[Vinzèla]]{{·}} [[Virlada]]{{·}} [[Viscomtat]]{{·}} [[Vitrac (Puèi de Doma)|Vitrac]]{{·}} [[Vairòus]]{{·}} [[Vodabla]]{{·}} [[Voenc]]{{·}} [[Volaure]]{{·}} [[La Chapèla de Volaure]]{{·}} [[Vorvic]]{{·}} [[Ironde e Beron]]{{·}} [[La Torreta]]
}}
&lt;noinclude&gt;[[Categoria:Modèl de navigacion de comunas de França|Puèi de Doma]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tm8jqeii4u59sh7oksworjs3hsam17n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497113</id>
      <parentid>2497109</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T18:24:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <origin>2497113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12429" sha1="h0kanswqng5793sblsv2ioxuwki75zw" xml:space="preserve">{{Metapaleta de navigacion
| modèl = Comunas dau Puèi de Doma&lt;!-- de modificar pas --&gt;
| tematica = Geografia
| carta =  oc
| estiltítol = {{Geografia|coloroc}}
| títol = [[imatge:Flag of Occitania (with star).svg|30px]]  {{Títolcolor|oc|Comunas dau Puèi de Doma|Comunas}} dau {{Títolcolor|oc|Puèi de Doma}}&lt;/br&gt;&lt;small&gt;(comunas actualas, ''nom o prononciacion de verifiar'') &lt;/small&gt;  
| lista1      =   [[Achiac]]{{·}} ''[[Aiat de Siula]]''{{·}} [[Aidac]]{{·}} [[Anzac e le Luguet]]{{·}} [[Ardes de Cosa]]{{·}} [[Arlhenc]]{{·}} [[l-Ermenc]]{{·}} ''[[Ars daus Favets]]''{{·}} [[Artona]]{{·}} [[Aubèira]]{{·}} [[Aubiac]]{{·}} [[Aubuçon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Augeiròlas]]{{·}} [[Aulhac e Flac]]{{·}} [[Aunac (Puèi de Doma)|Aunac]]{{·}} [[Aunhac]]{{·}} [[Aurèira]]{{·}} [[Ausac e la Combèla]]{{·}} [[Ausèla]]{{·}} [[Autesac]]{{·}} [[Avèsa]]{{·}} [[Bàfia]]{{·}} [[Banhòus d'Artensa]]{{·}} [[Bançac]]{{·}} [[Bergona (Puèi de Doma)|Bergona]]{{·}} [[Bertinhac]]{{·}}  [[Bas e Lesat]]{{·}} [[Bèça e Sent Anastese]]{{·}} [[Bèlluòc (Puèi de Doma)|Bèlluòc ]]{{·}} [[Bessiòu]]{{·}} [[Beurèiras]]{{·}} [[Biaumont]]{{·}} [[Biaumont de Randans]]{{·}} [[Biauregard]]{{·}} [[Biauregard e Vendom]]{{·}} [[Bilhòm]]{{·}} [[Bioulet]]{{·}} [[Blanzac (Puèi de Doma)|Blanzac]]{{·}} [[Blòt la Glèisa]]{{·}} [[Bode]]{{·}} [[Bonjac]]{{·}} [[La Borbola]]{{·}} [[Le Borg Lastic]]{{·}} [[Le Borg Sent Bonet]]{{·}} [[Bòrsa (Puèi de Doma)|Bòrsa]]{{·}} [[Bòrt de l'Estanh]]{{·}} [[Bosèi]]{{·}} [[Braçac de las Minas]]{{·}} [[Brenac (Puèi de Doma)|Brenac]]{{·}} [[Brifònt]]{{·}} [[Le Bròc]]{{·}} [[Bromont]]{{·}} [[Le Bruelh de Cosa]]{{·}} [[Le Brugeiron]]{{·}} [[Bulhon]]{{·}} [[Bussèiras (Puèi de Doma)|Bussèiras]]{{·}} [[Bussièra]]{{·}} [[Bussièra de Montagut]]{{·}} [[Cebasac]]{{·}} [[Ceissac]]{{·}} ''[[La Cèla (Puèi de Doma)|La Cèla]]''{{·}} [[Cèla]]{{·}} [[La Celeta (Puèi de Doma)|La Celeta]]{{·}} [[Celuele e La Motada]]{{·}} [[Chabralòcha]]{{·}} [[Chadalèu]]{{·}} [[Chasluç de Lembron]]{{·}} [[Chambalèira]]{{·}} [[Chambon de Dolòra]]{{·}} [[Chambon (Puèi de Doma)|Chambon]]{{·}} [[Champanhac le Joine]]{{·}} [[Champelhs]]{{·}} [[Champestèiras]]{{·}} [[Champs (Puèi de Doma)|Champs]]{{·}} [[Chanac e la Motèira]]{{·}} [[Chanonac]]{{·}} [[Chapdes Biaufòrt]]{{·}} [[La Chapèla Anhon]]{{·}} [[La Chapèla e Marcoça]]{{·}} [[La Chapèla d'Içon]]{{·}} [[Chapas (Puèi de Doma)|Chapas]]{{·}} [[Chatusac]]{{·}} [[Charbonèir]]{{·}} [[Charbonèiras de Varenas]]{{·}} [[Charbonèiras las Vèlhas]]{{·}} [[Charençac]]{{·}} [[Charnac]]{{·}} [[Chas (Puèi de Doma)|Chas]]{{·}} [[Chassanhas (Puèi de Doma)|Chassanhas]]{{·}} [[Chastres]]{{·}} [[Chastiau de Char]]{{·}} [[Chastèugai]]{{·}} [[Chastaunòu]]{{·}} [[Chasteladon]]{{·}} [[Chastauguion]]{{·}} [[La Chalm (Puèi de Doma)|La Chalm]]{{·}} [[Chaumont le Borg]]{{·}} [[Chauriac]]{{·}} ''[[Chavarós]]''{{·}} [[Le Chèir de Mòrja]]{{·}} [[Chidrac]]{{·}} [[Cistèrnas e la Forèst]]{{·}} [[Clamençac]]{{·}} [[Clarlende]]{{·}} '''[[Clarmont-Ferrand]]'''{{·}} [[Colanjas]]{{·}} [[Combralha (Puèi de Doma)|Combralha]]{{·}} [[Combronde]]{{·}} [[Compens]]{{·}} [[Condat en Combralha]]{{·}} [[Condat de Boissèir]]{{·}} [[Coren (Puèi de Doma)|Coren]]{{·}} [[Cosde]]{{·}} [[Corgolh]]{{·}} [[Cornòl]]{{·}} [[Cornon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Corpèira]]{{·}} [[Le Crest]]{{·}} [[Cravent e la Vena]]{{·}} [[Cròs la Tartèira]]{{·}} [[La Crosilha (Auvèrnha)|La Crosilha]]{{·}} [[Culhac]]{{·}} [[Cunlhac]]{{·}} [[Dausat de Vodabla]]{{·}} [[Davaiac]]{{·}} [[Domesas]]{{·}} [[Dauranjas]]{{·}} [[Dorat (Puèi de Doma)|Dorat]]{{·}} [[Dòra (Comuna)|Dòra]]{{·}} [[Durminhac]]{{·}} [[Durtòu]]{{·}} [[Eschandalís]]{{·}} [[Efiat]]{{·}} [[Egliòlas]]{{·}} [[Embèrt]]{{·}} [[Las Encisas]]{{·}} [[Nasac]]{{·}} [[Entonh]]{{·}} [[Entraigas (Puèi de Doma)|Entraigas]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Escotau]]{{·}} [[Espinassa (Puèi de Doma)|Espinassa]]{{·}} [[Espinchau]]{{·}} [[Pirat]]{{·}} [[Tanduelh]]{{·}} [[v-Èstelh]]{{·}} [[Eusme la Glèisa]]{{·}} [[Faiet (Puèi de Doma)|Faiet]]{{·}} [[Le Faiet e Ronaia]]{{·}} [[La Faieta]]{{·}} [[Farnoau]]{{·}} [[La Fàuria]]{{·}} [[Fornòus]]{{·}} [[Gila]]{{·}} [[Gerzac]]{{·}} [[Giat]]{{·}} [[Ginhac de Lembron]]{{·}} [[Gimiaus (nòrd Puèi de Doma)]]{{·}} [[Glainas e Montagut]]{{·}} [[Glèisanèva d'Entraigas]]{{·}}  [[Glèisanòva]]{{·}} [[Glenèva]]{{·}} [[La Gaudivèla]]{{·}} ''[[La Gotèla]]''{{·}} [[Gotièra]]{{·}} [[Grandairòls]]{{·}} [[Grandriu]]{{·}} [[Grandvau]]{{·}} [[Guiparsa]]{{·}}  [[Ios]]{{·}}[[Sartiaus]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Jòb (Puèi de Doma)|Jòb]]{{·}} [[Jausarens]]{{·}} [[Jausa]]{{·}} [[Gimiaus (sud Puèi de Doma)]]{{·}} [[La Beceta]]{{·}} [[La Chau]]{{·}} [[La Mòngia]]{{·}} [[Landònha]]{{·}} [[Peirosa (Puèi de Doma)|Peirosa]]{{·}} [[Las (Puèi de Doma)|Las]]{{·}} [[La Cuelha]]{{·}} [[La Ròda]]{{·}} [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]]{{·}} [[Lende]]{{·}} [[Lentic]]{{·}} [[Lesós]]{{·}} [[Limons]]{{·}} [[Lissuelh]]{{·}} [[Lobairac]]{{·}} [[Lodeça]]{{·}} ''[[Lussat (Puèi Domat)|Lussat]]''{{·}} [[Nusilhat]]{{·}} [[Madriat]]{{·}} [[Malausat]]{{·}} [[Malintrat]]{{·}} [[Manluòc]]{{·}} [[Manzat]]{{·}} [[Marat (Puèi de Doma)|Marat]]{{·}} [[Marcilhat]]{{·}} [[Maruege]]{{·}} [[Maringas]]{{·}} [[Marçac de Liuradés]]{{·}} [[Marçat]]{{·}} ''[[Las Matres d'Artèira]]''{{·}} [[Las Matres de Vaira]]{{·}} [[Las Matres de Mòrja]]{{·}} [[Mausun]]{{·}} ''[[Maires (Puèi de Doma)|Maires]]''{{·}} [[Masaia]]{{·}} [[Masoira]]{{·}} [[Medeiròlas]]{{·}} [[Melhau]]{{·}} [[Menat]]{{·}} [[Menestròu]]{{·}} [[Mecés]]{{·}} [[Meset e Dalet]]{{·}} [[Miraflors]]{{·}} [[Mirmont]]{{·}} [[Maiçat]]{{·}} [[Le Monestèir]]{{·}} [[La Monèria e Le Montelh]]{{·}} [[Mons (Puèi de Doma)|Mons]]{{·}} [[Montagut de Combralha]]{{·}} [[Montagut le Blanc]]{{·}} [[Montcèl]]{{·}} [[Mont Dòr/Boenhs]]{{·}} [[Le Montelh Dejalat]]{{·}} [[Montfarmin]]{{·}} [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]]{{·}} [[Montpensèir]]{{·}} [[Montpeirós (Auvèrnhe)|Montpeirós]]{{·}} [[Moriat]]{{·}} ''[[Moruelh]]''{{·}} [[Mausat]]{{·}} [[Murat e le Caire]]{{·}} [[Muròu]]{{·}} [[Nabosat]]{{·}} [[Neironda]]{{·}} [[Neschèirs]]{{·}} [[Nuèglèisa]]{{·}} [[Neuviala]]{{·}} [[Nulhat]]{{·}} [[Nonenc]]{{·}} [[Lenede e Orsonede]]{{·}} [[Nòvacela]]{{·}} [[Orbi]]{{·}} [[Olèirgues]]{{·}} [[Olèis]]{{·}} [[Oumet]]{{·}} [[Órbelh]]{{·}} [[Orcet]]{{·}} [[Orsinas]]{{·}} [[l-Orcivau]]{{·}} [[v-Orliat]]{{·}} [[Paladun]]{{·}} [[Pardinas]]{{·}} [[Parent (Puèi de Doma)|Parent]]{{·}} [[Parentinhac]]{{·}} [[Palhèiras]]{{·}} ''[[Pairinhac de Sarlhève]]''{{·}} [[Pairinhac d'Alèir]]{{·}} [[Parpesat]]{{·}} [[Perèirs]]{{·}} [[Peschadoiras]]{{·}} [[Pailèiras]]{{·}} [[Pessat e Vianèva ]]{{·}} [[Picharanda]]{{·}} [[Pinhòu (Puèi de Doma)|Pinhòu]]{{·}} [[Punçat]]{{·}} [[Plausat]]{{·}} [[Pont dau Chastèl]]{{·}} [[Pontaumeur]]{{·}} [[Pontgibaud]]{{·}} ''[[Posòus]]''{{·}} [[Los Pradaus]]{{·}} [[Pronsat]]{{·}} [[Prondinas]]{{·}} [[Provelèiras]]{{·}} [[Puèi Guilhame]]{{·}} [[Le Puèi Sent Gulmèir]]{{·}} [[Le Quartièr]]{{·}} [[Cuelha]]{{·}} [[Randans]]{{·}} [[Ravèl]]{{·}} [[Reinhat]]{{·}} [[La Renaudiá]]{{·}} [[Rentèiras]]{{·}} [[Riconsat]]{{·}} [[Riòm]]{{·}} [[Ris (Puèi de Doma)|Ris]]{{·}} [[La Ròcha Blancha]]{{·}} [[Ròcha Ciarla e Lacmaira]]{{·}} [[Ròcha Dagol]]{{·}} [[Ròchafòrt (Puèi de Doma)|Ròchafòrt]]{{·}} [[La Ròcha Nèira]]{{·}} [[Romanhat]]{{·}} [[Roiat]]{{·}} [[Le Sandre]]{{·}} [[Seirat]]{{·}} [[Salhens]]{{·}} [[Selhòus]]{{·}} [[Sent Agolin]]{{·}} [[Sent Alire d'Arlhenc]]{{·}} [[Sent Alèire de la Montanha]]{{·}} [[Sent Amanç de Ròcha Savina]]{{·}} [[Sent Amanç de Talende]]{{·}} [[Sent André]]{{·}} [[Sent Angèl]]{{·}} [[Sent Anteni]]{{·}} [[Sent Avit (Puèi de Doma)|Sent Avit]]{{·}} [[Sent Babèl]]{{·}} [[Sent Bausirí]]{{·}} [[Sent Bonet dau Chastèl]]{{·}} ''[[Sent Bonet d'Alèir]]''{{·}} [[Sent Bonet de l-Orcivau]]{{·}} [[Sent Bonet de Riòm]]{{·}} [[Sent Ciargue]]{{·}} [[Sent Clamenç]]{{·}} [[Sent Clamenç de Valòrga]]{{·}} [[Sent Denís de Combarnasat]]{{·}} [[Sant Dièir]]{{·}} [[Sent Dire]]{{·}} [[Sant Donat (Puèi de Doma)|Sant Donat]]{{·}} [[Senta Aga]]{{·}} [[Senta Catarina]]{{·}} [[Senta Cristina]]{{·}} [[Sent Eloè de la Glacèira]]{{·}} [[Sent Al]]{{·}} [[Sent Estiène daus Champs]]{{·}} [[Sent Tiène d'Içon]]{{·}} [[Sent Ferriòu]]{{·}} [[Sent Floret]]{{·}} [[Sant Flor (Puèi de Doma)|Sant Flor]]{{·}} [[Sent Ginès de Champanèlas]]{{·}} [[Sant Ginès (Artensa)]]{{·}} [[Sent Genès de Retz]]{{·}} [[Sent Ginès e La Torreta]]{{·}} [[Sent Jòrge de Monts]]{{·}} [[Sent Jòrge d'Alèir]]{{·}} [[Sent German de Lembron]]{{·}} [[Sent German l'Èrm]]{{·}} [[Sent German de l-Armenc]]{{·}} [[Sent Gervais d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Gervais de Maimont]]{{·}} [[Sent Gervasi de Lembron|Sent Gervasi]]{{·}} [[Sent Eren]]{{·}} [[Sent Alari (Puèi de Doma)|Sent Alari]]{{·}} [[Lac Roi]]{{·}} ''[[Sent Alari daus Monges]]''{{·}} [[Centinhat]]{{·}} [[Sent Jaque d'Emburs]]{{·}} [[Sent Jau (Puèi de Doma)|Sent Jau]]{{·}}[[Sent Jan de las Olèiras]]{{·}} [[Sent Jan d'Uers]]{{·}} [[Sent Joan]]{{·}} [[Sent Joan Degolaci]]{{·}} [[Sent Júrian de Copelh]]{{·}} [[Sent Jurian]]{{·}} [[Sant Jólian e Puèi l'Avèsa]]{{·}} [[Sent Just de Bàfia]]{{·}} [[Sent Laure]]{{·}} [[Sent Manhièr]]{{·}} [[Sent Martin daus Òumes]]{{·}} [[Sent Martin daus Plans]]{{·}} [[v-Olèiras]]{{·}} [[Sent Mausirí]]{{·}} [[Sent Mauïse]]{{·}} [[Sent Miòu]]{{·}} [[Sent Nectaire]]{{·}} [[Sent Ors (Puèi de Doma)|Sent Ors]]{{·}} [[Sent Pardol (Puèi de Doma)|Sent Pardol]]{{·}} [[Longprat]]{{·}} [[Chès Pèire]]{{·}} [[Sent Pèire dau Chastèl]]{{·}} [[Sent Piare Ròcha]]{{·}} [[Sent Prièit de Bramafam]]{{·}} [[Sent Prièit daus Champs]]{{·}} [[Sent Quentin de Sausselenjas]]{{·}} ''[[Sent Quentin de Siula]]''{{·}} [[Sent Ramèi de Blòt]]{{·}} [[Sent Ramire]]{{·}} [[Sant Ramèi]]{{·}} [[Sant Roman (Puèi de Doma)|Sant Roman]]{{·}} [[Sent Sandol]]{{·}} [[Sent Sadornin (Puèi de Doma)|Sent Sadornin]]{{·}} [[Sent Sauve d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Sauvador (Puèi de Doma)|Sent Sauvador]]{{·}} [[Sent Saupesi]]{{·}} [[Sent Sauvèstre]]{{·}} [[Sent Victor de la Ribèira]]{{·}} [[Sant Victor de Montvianés]]{{·}} [[Sent Vincent (Puèi de Doma)|Sent Vincent]]{{·}} [[Sent Igòni]]{{·}} [[Saledas]]{{·}} [[Sardon]]{{·}} [[Sauset le Freid]]{{·}} ''[[Sauret e Becèrva]]''{{·}} [[Sauriás]]{{·}} [[Sauvanhac (Puèi de Doma)|Sauvanhac]]{{·}} [[Sauvanhac e Senta Matra]]{{·}} [[Saussanjas]]{{·}} [[La Sauvetat (Puèi de Doma)|La Sauvetat]]{{·}} [[Sauviat]]{{·}} [[Çausselenjas]]{{·}} [[Savena]]{{·}} [[Saiat]]{{·}} [[Sermention]]{{·}} ''[[Cervant (Puèi de Doma)|Cervant]]''{{·}} [[Seschala]]{{·}} [[Cinglas]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Solanhac (Puèi de Doma)|Solanhac]]{{·}} [[Sugèiras]]{{·}} [[Surat (Puèi de Doma)|Surat]]{{·}} [[Talende]]{{·}} [[Tauvas]]{{·}} [[Telhede]]{{·}} [[Telhet (Puèi de Doma)|Telhet]]{{·}} [[Ternant las Aigas]]{{·}} [[Tièrn]]{{·}} [[Teulèiras]]{{·}} [[Turet]]{{·}} [[Tòrtabèça]]{{·}} [[La Tor (Puèi de Doma)|La Tor]]{{·}} [[Tors (Puèi de Doma)|Tors]]{{·}} [[Torzèl e Rongèiras]]{{·}} [[Tralaiga]]{{·}} [[Tramolha Sent Lop]]{{·}} [[Tresiu]]{{·}} [[Içon]]{{·}} [[Vaira e Monton]]{{·}}[[Le Bosc Belet]]{{·}} [[La Civèira]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Varenas de Mòrja]]{{·}} [[Varenas d'Içon]]{{·}} [[Vasselh]]{{·}} [[Vençat]]{{·}} [[Verjac]]{{·}} [[Le Vernet e Chamiana]]{{·}} [[Le Varnet]]{{·}} [[Vernuejol]]{{·}} [[Verninas]]{{·}} ''[[Veirèiras (Puèi de Doma)|Veirèiras]]''{{·}} [[Vartaison]]{{·}} [[Vertolaia]]{{·}}  [[La Còmta]]{{·}} [[Vichelh]]{{·}} [[Vialanòva de Lembron]]{{·}} ''[[Vialanòva daus Cèrvs]]''{{·}} [[Vialassenja]]{{·}} [[Vinzèla]]{{·}} [[Virlada]]{{·}} [[Viscomtat]]{{·}} [[Vitrac (Puèi de Doma)|Vitrac]]{{·}} [[Vairòus]]{{·}} [[Vodabla]]{{·}} [[Voenc]]{{·}} [[Volaure]]{{·}} [[La Chapèla de Volaure]]{{·}} [[Vorvic]]{{·}} [[Ironde e Beron]]{{·}} [[La Torreta]]
}}
&lt;noinclude&gt;[[Categoria:Modèl de navigacion de comunas de França|Puèi de Doma]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>h0kanswqng5793sblsv2ioxuwki75zw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Arlemde</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103620</id>
    <revision>
      <id>2497070</id>
      <parentid>2438520</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T16:35:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sovenhic</username>
        <id>36254</id>
      </contributor>
      <origin>2497070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7539" sha1="5tflce8ewa36nrkinhs6cs38zcmqihc" xml:space="preserve">{{Dialècte Auvernhat}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Arlemde
 | nom2          = ''Arlempdes''
 | imatge        = Arlempdes1.jpg
 | descripcion   = Lo vialatge d'Arlemde e lo chastèl alh segond plan.
 | lògo          = 
 | escut         = 
 | escais        =
 | region ist    = {{Vivarés}} {{Lengadòc}}
 | parçan        =
 | arrondiment   = [[Arrondiment delh Puèi de Velai|Lo Puèi de Velai]]
 | canton        = Lo Velai Volcanic ([[Canton de Pradèlas|Pradèlas]] davant 2015)
 | intercom      = [[Comunautat de comunas delhs País de Caires e de Pradèlas|CC delhs País de Caires e de Pradèlas]]
 | insee         = 43008
 | sitweb        = 
 | cp            = 43490
 | cònsol        = Daniel Liabœuf
 | mandat        = [[2020]]-[[2026]]
 | gentilici     = 
 | latitud       = 44.8661 
 | longitud      = 3.9239
 | alt mej       = 
 | alt mini      = 769
 | alt maxi      = 1166
 | km²           = 13.74
|}}

'''Arlemde'''{{bdtopoc|}} (''Arlempdes'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Vivarés|vivaresa]] d'[[Occitània]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] del [[Naut Léger]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], &lt;small&gt;ancianament d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]]&lt;/small&gt;.

==Geografia==

=== Comunas vesinas ===
&lt;div style=&quot;position: relative; float:left; 450px; line-height:80%; width:35em;&quot;&gt;
    [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left|Distanças e posicion relativa]]
    {{Image label|x=0.490|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Arlempdes]] '''Arlempdes'''}}
{{Image label|x=0.516648516909|y=0.299983314218|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 62 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Goudet]] &lt;br/&gt;(2,6 km)}}}}
{{Image label|x=0.714691358812|y=0.574566816917|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 64 abitants (2000)]]{{mida|80%|&lt;br/&gt;[[Vielprat]] &lt;br/&gt;(2,7 km)}}}}
{{Image label|x=0.525805257449|y=0.732387036859|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 120 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sent Arcònç de Barjas]] &lt;br/&gt;(2,9 km)}}}}
{{Image label|x=0.780632140525|y=0.520712233921|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 153 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saletas (Naut Léger)|Saletas]] &lt;br/&gt;(3,4 km)}}}}
{{Image label|x=0.332558220124|y=0.760341622374|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 68 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Barjas (Naut Léger)|Barjas]] &lt;br/&gt;(4,0 km)}}}}
{{Image label|x=0.590962050675|y=0.154159798992|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 240 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Martin-de-Fugères]] &lt;br/&gt;(4,6 km)}}}}
{{Image label|x=0.89916140002|y=0.285374845051|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 121 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Alairac (Auvèrnhe)|Alairac]] &lt;br/&gt;(5,7 km)}}}}
{{Image label|x=0.93243191147|y=0.705424921834|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 69 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[La Fara (Naut Léger)|La Fara]] &lt;br/&gt;(5,9 km)}}}}
&lt;/div&gt;{{clear|left}}

===Perimètre del territòri===
{{Communes limitrophes
 | comuna     = Arlemde
 | nòrd       = [[Lo Brinhon]] 
 | nòrd-èst   = [[Goudet]]
 | èst        = [[Saletas (Naut Léger)|Saletas]]
 | sud-èst    = [[Vièlhprat]]
 | sud        = [[Barjas (Naut Léger)|Barjas]] &lt;/br&gt; [[Sent Arcònç de Barjas]]
 | sud-oèst   = [[Landòs]]
 | oèst       = 
 | nòrd-oèst  = 
}}

== Toponimia ==
Las atestacions ancianas son ''Arlemde'' en [[1215]], ''Harnempde'' en [[1248]], ''Arlempde'' en [[1259]], ''Castrum Arllempdii'' en [[1267]], ''Arnempde'' en [[1299]], ''Capella B. Jacobi castri d'Arlempde'' en [[1320]], ''Castrum de Arlempdiaco'' en [[1327]], ''Arlende'' en [[1342]], ''Arlemdi'' en [[1347]], ''Locus Arlendi'' en [[1403]], ''Ecclesia S. Petri de Arlempdio'' en [[1463]], ''Arlande'' en [[1778]]&lt;ref name=&quot;DicTopFR&quot;&gt;{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P40095283|títol=Dictionnaire topographique de la France}}&lt;/ref&gt;.

La forma de 1267, ''Castrum Arllemdii'' nos informa de la preséncia del chastèl dont rèsta qualques vestigis sus una ròcha susplombant Léger.&lt;br&gt;
Plaçat sus un endreit estrategic e naut luòc espiritual, lo toponim derivariá del celtic ''Ar-Nemeton'' (santuari, luòc sagrat). Prototipe: ''*Arnemetum'', o mièlhs, ''*Arenemetum'' = davant lo ''nemeton'' (temple)&lt;ref&gt;La toponymie gauloise de l'Auvergne et du Velay (Albert Dauzat) http://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_1931_num_33_4_2623&lt;/ref&gt;. Segon [[Joan Pèire Chambon]] ''et allii'', ''*are nemeto-'' es probablament pas un sintagme ocasional, mas una unitat lexicala gallica fixada, « espaci non sacrat (profane) davant un espaci sacrat » &lt;ref&gt;https://www.persee.fr/doc/ecelt_0373-1928_2017_num_43_1_1099 p. 162&lt;/ref&gt;.
===Montanhac===
Las formas ancianas son : ''Montanhac'' en 1356, ''Montagnac'' en 1834. Joan Arçac cita [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing per d'autres toponimes : nom latin d'òme ''Montanius'', o, dins quauques cas, un derivat de ''mons'', ''*montaneus'', lo tot amb ''-acum'' &lt;ref&gt;Jean Arsac, ''Les noms de lieux en Velay'', ed. des Cahiers de la Haute-Loire, 2023 (reedicion), p. 156&lt;/ref&gt;.

== Istòria ==
[[Imatge:Arlempdes2.jpg|vinheta|250px|esquèrra|Lo ròc e chastèl que tresplomban Léger.]]
En 1789, Arlemde dependiá de [[Vivarés]] e de la [[Senescauciá e bailiatge|bailiá]] de [[Vilanòva de Bèrc]]. Sa gleisa parochala, [[diocèsi de Vivièrs]] e archipreirat de [[Sablièras|Sablèiras]], èra delh vocable de [[Sant Pèire]] &lt;ref name=&quot;DicTopFR&quot;/&gt;.


== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee= 43008
|Títol= Lista delhs cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta=[[2020]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Daniel Liabœuf |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2020 |Identitat= Gérard Testud|Partit= divèrs dreita |Qualitat= retirat agricòla }}
{{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin=1995 |Identitat= Julien Liabeuf |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1968]] |Fin= 1983 |Identitat= Jean-Louis Liabeuf |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= març de [[1959]] |Fin= 1968 |Identitat= Jean-Baptiste Liabeuf |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1945]] |Fin= 1959 |Identitat= Pascal Robert |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1925]] |Fin= 1945 |Identitat= Baptiste Boudignon |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= |Fin= 1925 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

== Demografia ==
{{Demografia
|insee= 43008
|1793=721
|1800=476
|1806=513
|1821=513
|1831=544
|1836=471
|1841=477
|1846=553
|1851=519
|1856=531
|1861=534
|1866=514
|1872=512
|1876=514
|1881=518
|1886=537
|1891=538
|1896=536
|1901=544
|1906=550
|1911=527
|1921=510
|1926=468
|1931=451
|1936=428
|1946=367
|1954=326
|1962=270
|1968=211
|1975=220
|1982=182
|1990=142
|1999=114
|cassini=1253
|senscomptesdobles=1962}}
* En {{popfr43|0}} la populacion èra de {{popfr43|008}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|008}}/13.74) round 2}}}} ab/km².

==Luòcs e monuments==

==Personalitats ligadas amb la comuna==

==Veire tanben==

==Ligams extèrnes==
* [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-43008 Arlemde sobelh site de l'Insee]
* https://www.persee.fr/doc/ecelt_0373-1928_2017_num_43_1_1099

==Nòtas==
&lt;references/&gt;

{{Portal Lengadòc}}

{{Comunas de Naut Léger}}

[[Categoria:Comuna de Vivarés]]
[[Categoria:Comuna de Lengadòc]]
[[Categoria:Comuna del Naut Léger]]</text>
      <sha1>5tflce8ewa36nrkinhs6cs38zcmqihc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Las Encisas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114171</id>
    <revision>
      <id>2497103</id>
      <parentid>2414413</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T18:13:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <origin>2497103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2561" sha1="e8id3auwej8bipp3adeqs3lhduyeppv" xml:space="preserve">{{dialècte Auvernhat}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Las Encisas
 | nom2          = ''Les Ancizes-Comps''
 | imatge        = Viaduc des Fades.jpg
 | descripcion   = Viaducte de las Fadas a las Encisas.
 | lògo          = 
 | escut         = Blason ville fr Les-Ancizes (Puy-de-Dôme).svg
 | escais        =
 | region ist    = {{Auvèrnhe}}
 | parçan        = {{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}}
 | insee         = 63004
 | cp            = 63770
 | cònsol        = Pascal Estier
 | mandat        = [[2008]]-[[2014]]
 | gentilici     = 
 | latitud       = 45.9261
 | longitud      = 2.8133 
 | alt mej       = 
 | alt mini      = 444
 | alt maxi      = 742
 | km²           = 21.2
|}}

'''Las Encisas'''&lt;ref&gt;[https://books.google.fr/books?id=jbpVLN1tRNoC&amp;pg=PA1134&amp;lpg=PA1134&amp;dq=Les+Ancizes-Comps+toponymie&amp;source=bl&amp;ots=fhdOfpOsII&amp;sig=nHcUZ1rre72pyrMySI6vGAQdOK8&amp;hl=oc&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwif3ojB4s7JAhVI7hoKHWitAlYQ6AEIMzAF#v=onepage&amp;q=Les%20Ancizes-Comps%20toponymie&amp;f=false] [[Ernèst Negre]], ''Toponymie générale de la France''&lt;/ref&gt; (''Les Ancizes-Comps'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]].

==Geografia==
La comuna es situada dins la [[Combralha]] e bordada per [[Siula]].
{{Comunas limitròfas|comuna=Las Encisas|Nòrd-Èst=[[Sent Jòrge de Monts]]|Oèst=[[Mirmont]]|Sud-Èst=[[Chapdes Biaufòrt]]|Sud-Oèst=[[Sent Jaque d'Emburs]]|Nòrd-Oèst=[[Sent Prièit daus Champs]]|Nòrd=[[Sauret e Becèrva]]}}

== Toponimia ==
Localament, la comuna se ditz [laz͜ ɛ̃ˈʃiza]&lt;ref&gt;Collectatge IEO 63. Parlar de [[Bioulet]].&lt;/ref&gt;.

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee= 63004
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Pascal Estier|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

== Demografia ==
{{Demografia
|insee= 63004
|senscomptesdobles= 1962}}

== Luòcs e monuments ==

== Personalitats liadas a la comuna ==

== Veire tanben ==
* [[Comunas dau Puèi de Doma]]

== Liams extèrnes ==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{ Portal Auvèrnhe }}

{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]
[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]</text>
      <sha1>e8id3auwej8bipp3adeqs3lhduyeppv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Entonh</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114172</id>
    <revision>
      <id>2497115</id>
      <parentid>2489438</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T18:26:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2497115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3238" sha1="p1gymfilfug489t6d6e1tovpehmie9r" xml:space="preserve">{{dialècte Auvernhat}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Entonh
 | nom2          = ''Antoingt''
 | imatge        = 003 Antoingt ( 63340 ).JPG
 | descripcion   = Veguda generala de vèrs Entonh.
 | lògo          = 
 | escut         = 
 | escais        =los borlapèiras
 | region ist    = {{Auvèrnhe}}
 | parçan        =
 | region        = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], &lt;small&gt;ancianament d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]]&lt;/small&gt;
 | insee         = 63005
 | cp            = 63340
 | cònsol        = Chantal Roussel
 | mandat        = [[2014]]-[[2020]]
 | intercom      =
 | gentilici     =  
 | latitud       = 45.4967 
 | longitud      = 3.1794
 | alt mini      = 437
 | alt mej       =
 | alt maxi      = 610
 | km²           = 7.83
|}}

'''Entonh''' (''Antoingt'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e de la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]].

==Geografia ==
{{Comunas limitròfas|comuna=Entonh|Nòrd=[[Solanhac (Puèi de Doma)|Solanhac]]|sud=[[Maruege]]|Èst=[[Bergona]]|Oèst=[[Vodabla]]|Sud-Èst=[[Ginhac de Lembron]]}}

==Toponimia==
D'après [[Ernèst Negre]] le toponime d'''Entonh'' es eissit dau nom pròpri roman ''Antonius'' e atestat sos las fòrmas ''Antoin'' (906), ''Antonio'' (950-1005), ''Antoniensis'' (Xe), ''Antoin'' (1219), ''Antoing'' (1318, 1371) e ''Antonh'' en [[1373]]&lt;ref&gt;[https://books.google.fr/books?id=rsNpi7IVulEC&amp;pg=PA640&amp;lpg=PA640&amp;dq=antoingt+toponymie&amp;source=bl&amp;ots=dRNrPkg9La&amp;sig=8j4DaxWegBPEeYb3Fh4QHwVvuis&amp;hl=oc&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjd5KS8sc7JAhVDiRoKHWuTBSQQ6AEIMTAE#v=onepage&amp;q=antoingt%20toponymie&amp;f=false][[Ernèst Negre|Negre Ernèst]], ''Toponymie générale de la France''&lt;/ref&gt;.

Localament la comuna se ditz [ɛ̃ˈtwɛ̃]&lt;ref&gt;Collectatge IEO 63, dins le parlar de [[Maruege]].&lt;/ref&gt; o [ãˈtɥã]&lt;ref&gt;Albert Delanef, cronica ''Sur le Pont Vieux'' publiada dins le jornau ''Le Moniteur d'Issoire'' entre 1904 e 1906. en parlar de [[Soire]]. &quot;Antuangt&quot;.&lt;/ref&gt;.

== Istòria==
{{...}}

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee= 63005
|Títol= Lista daus cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta= març [[2014]] |Fin= [[2020]]|Identitat= Chantal Roussel |Partit= |Qualitat= retirada }}
{{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Hubert Bory |Partit=  |Qualitat= retirat  }}
{{Elegit |Debuta=  |Fin= 2008 |Identitat=  |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

== Demografia ==
{{Demografia
|insee= 63005
|senscomptesdobles= 1962}}

==Luòcs e monuments==
{{messatge galariá}}
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180px&quot;&gt;
012 Antoingt ( 63340 ).JPG|Le vialatge.
013 Antoingt ( 63340 ).JPG|La glèisa de Sent Jau de vèrs Entonh.
025 Antoingt ( 63340 ).JPG|La fònt e sa plaça.
&lt;/gallery&gt;

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==
* [[Comunas dau Puèi de Doma]]

==Liams extèrnes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Portal Auvèrnhe}}

{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]
[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]</text>
      <sha1>p1gymfilfug489t6d6e1tovpehmie9r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Anzac e le Luguet</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114173</id>
    <revision>
      <id>2497087</id>
      <parentid>2473009</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T17:36:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2497087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7180" sha1="7g6ld11j1b1teymhgu28nhdjxt139xe" xml:space="preserve">{{dialècte Auvernhat}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Anzac e le Luguet
 | nom2          = ''Anzat-le-Luguet''
 | imatge        = Le Luguet (panneau).jpg
 | descripcion   = L'entrada dau Luguet.
 | lògo          = 
 | escut         = Blason ville fr Anzat-le-Luguet (Puy-de-Dôme).svg
 | escais        =
 | region ist    = {{Auvèrnhe}}
 | parçan        =
 | region        = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]]
 | arrondiment   = [[arrondiment de Soire|Soire]]
 | canton        = &lt;nowiki&gt;Braçac (Auvèrnhe]] (&lt;/nowiki&gt;[[canton d'Ardes|Ardes]] davant 2015)
 | insee         = 63006
 | cp            = 63420
 | cònsol        = Emmanuel Correia
 | mandat        = [[2020]]-[[2026]]
 | intercom      = CA [[Agló País de Soire]]
 | gentilici     = 
 | latitud       = 45.3330555556
 | longitud      = 3.0425
 | alt mini      = 790
 | alt mej       = 1140
 | alt maxi      = 1551
 | km²           = 66.56
|}}

'''Anzac e le Luguet''' (''Anzat-le-Luguet'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe|auvernhata]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]] e de la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], &lt;small&gt;ancianament d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]]&lt;/small&gt;.

Fai partida dau [[parc naturau regionau daus volcans d'Auvèrnhe|Pargue Naturau Regionau daus Volcans d'Auvèrnha]], e de la [[Apellacion d'origina contrarotlada|zòna d'apellacion d'origina contrarotlada]] dau [[Sent Nectari (formatge)|Sent Nectari]]. Sa populacion siguèt devesida per sèt en 120 ans, en passant de 1318 abitants en 1896 a 184 anuèit.

== Toponimia ==

Promèira mencion d'Anzac en [[823]] ''Anticiaco'', en [[1740]] la comuna èra apelada ''Anzat et le Luguet''&lt;ref&gt;Tardieu, A. (1877). ''Grand dictionnaire historique du département du Puy-de-Dôme''. impr. de C. Desrosiers. Moulins. p. 70.&lt;/ref&gt;. Toponim basat sobre le nom de persona roman &quot;Anitius&quot; e sufixat per -aco, signifiant &quot;domeni d'Anitius&quot;&lt;ref&gt;Ernest Nègre, [https://books.google.fr/books?id=bcdnAAAAMAAJ&amp;q=anzat+toponymie&amp;dq=anzat+toponymie&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ved=0CCUQ6AEwAWoVChMI5LXrsMfWxgIVRlUUCh1ohQ0S ''Toponymie générale de la France'', Volume 1, Droz, 1990, p. 487]&lt;/ref&gt;. Per ce qu'es de ''Luguet'', vendriá siá dau nom dau Diu gallés [[Lug]]&lt;ref&gt;Alphonse Vinatié, Christian Baillargeat; Archéologie en Cézallier et aux confins du Limon, Cantal : de l'Épipaléolithique au Haut Moyen Âge; Les Amis du vieil Allanche, 2002; p. 95&lt;/ref&gt;, siá dau latin ''lucus''&lt;ref&gt;[http://www.compains-cezallier.com/pour-planter-le-decor/toponymie-hydronymie/ Compains, Histoire d'un village du Cézallier - Toponymie-Hydronymie]&lt;/ref&gt; (bòsc sacrat).

La comuna se ditz [ãˈza lə jyˈgi] vès [[Ardes de Cosa|Ardes]] e [ãˈzɛ] vès [[la Chapèla e Marcoça]]&lt;ref&gt;Collectatge IEO 63.&lt;/ref&gt;.

==Geografia==
La comuna se situa au cuer dau massís volcanic dau [[Sejalèir]], que le poent culminant z-es ''le Senhau dau Luguet'' ({{unitat|1551|m}}).

Son nautor varia entre {{unitat|779|m}} au nivèl dau poent de confluença de Bartonet e dau riu d'Apcher e {{unitat|1551|m}} au senhau de Luguet.

{{Comunas limitròfas|comuna=Anzac|Nòrd=[[Masoira]]|Nòrd-Èst=[[Achiac]]|Èst=[[Las Vaus]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[departament de Cantal|Cantau]]|Nòrd-Oèst=[[Sent Alèire de la Montanha]]|Oèst=[[Marcenac (Cantal)|Marcenac]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[departament de Cantal|Cantau]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Pradèirs]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[departament de Cantal|Cantau]]|Sud-Oèst=[[Vesa]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[departament de Cantal|Cantau]]&lt;small&gt;|sud=[[Moledas]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[departament de Cantal|Cantau]]&lt;small&gt;|Sud-Èst=[[Làuria]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[departament de Cantal|Cantau]]&lt;small&gt;}}

==Istòria==
{{...}}

==Sucs==
[[Fichièr:Cézallier3.jpg|vinheta|Le senhau dau Luguet, le ''Pépendille'', e le ''Perche'' de gaucha a dreita (sud-nòrd).]]
[[Fichièr:Chamaroux.jpg|vinheta|Le mont Chamaron (a gaucha).]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! Sucs e observacions !! Nautor !! Observacions
|-
| Senhau dau Luguet || {{formatnum:1547}} m || Punt culminant dau massís volcanic dau [[Sejalèir]]
|-
| le Pependilha || {{formatnum:1543}} m ||
|-
| le Pèrche || {{formatnum:1511}} m ||
|-
| Mont Chamaron || {{formatnum:1476}} m ||
|-
| Puèi de la Ròda || {{formatnum:1311}} m ||
|-
| Ròc d'Aulhac || {{formatnum:1270}} m ||
|-
| Le Suc dau Bòsc Bertin || {{formatnum:1266}} m ||
|-
| Cima de La Garda || {{formatnum:1219}} m ||
|}

=== Pas ===
[[Fichièr:Col Chanusclade Neige.jpg|vinheta|Pas de Chanusclada.]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! Pas !! Nautor !! Rota !! Comuna !! Departament
|-
| ''de la Fònt roja''
| {{formatnum:1510}} m
| align=&quot;center&quot; |pista « Torn dau Sejalèir »
| align=&quot;center&quot; |Anzac e le Luguet
| align=&quot;center&quot; |Puèi de Doma
|-
| ''de Vestisós''
| {{formatnum:1317}} m
| align=&quot;center&quot; |RD 32e
| align=&quot;center&quot; |[[Sent Alèire]]
| align=&quot;center&quot; |Puèi de Doma
|-
| ''de la Vasèsa''
| {{formatnum:1295}} m
| align=&quot;center&quot; |RD 23
| align=&quot;center&quot; |Anzac le Luguet
| align=&quot;center&quot; |Puèi de Doma
|-
| ''dau Chamaron''
| {{formatnum:1291}} m
| align=&quot;center&quot; |RD 724
| align=&quot;center&quot; |Anzac le Luguet
| align=&quot;center&quot; |Puèi de Doma
|-
| ''de Chanusclada''
| {{formatnum:1279}} m
| align=&quot;center&quot; |RD 209
| align=&quot;center&quot; |[[Vèze]]
| align=&quot;center&quot; |[[Cantau (departament)|Cantau]]
|-
| ''de la Plana de Guèrra''
| {{formatnum:1201}} m
| align=&quot;center&quot; |RD 23
| align=&quot;center&quot; |Anzac le Luguet
| align=&quot;center&quot; |Puèi de Doma
|-
|}

==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee=63006
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2014]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Emmanuel Correia |Partit= [[Movement Democrata|MoDem]] |Qualitat=}}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Rémi Vigier|Partit=  |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta=  |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat=}}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

== Demografia ==
{{Demografia
|insee=63006
|1793=
|1800=
|1806=
|1821=
|1831=
|1836=
|1841=1915
|1846=1868
|1851=1737
|1856=
|1861=
|1866=
|1872=
|1876=1444
|1881=
|1886=
|1891=
|1896=
|1901=
|1906=
|1911=1034
|1921=
|1926=
|1931=
|1936=
|1946=
|1954=
|1962=613
|1968=
|1975=
|1982=
|1990=
|1999=238
|2004=205
|2006=
|2007=
|2008=
|2009=187
|2010=
|cassini=
|senscomptesdobles= 1962}}
* En {{popfr63|0}} la populacion z-èra de {{popfr63|006}} abitants.

==Luòcs e monuments==
{{messatge galariá}}
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Le Signal du Luguet.JPG|Le Senhau dau Luguet.
Monument du Bosberty.jpg|Monument dau Bòscbertin.
Tour de Besse.jpg|Tor de Bèça.
Fontaine d Apcher.jpg|Font dau vialatge d'Achièir.
Fontaine du Bosberty.jpg|Font dau vialatge de Bòscbertin.
Buron de Chirol.jpg|Masuc de Chiròu.
Tracs d'Apcher.jpg|Tracs d'Achièir.
Buron de Paillassère-Bas.jpg|Masuc de Palhassèira Bas.
&lt;/gallery&gt;

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==
* [[Comunas dau Puèi de Doma]]

==Liams extèrnes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Portal Auvèrnhe}}

{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]
[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]</text>
      <sha1>7g6ld11j1b1teymhgu28nhdjxt139xe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Compens</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114282</id>
    <revision>
      <id>2497023</id>
      <parentid>2496301</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T12:42:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <origin>2497023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2896" sha1="cuqmlozhm0z2zommj9xdcefuy4i44f5" xml:space="preserve">{{dialècte Auvernhat}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Compens
 | nom2          = ''Compains''
 | imatge        = 036 Compains ( 63610 ).JPG
 | descripcion   = 
 | lògo          =  
 | escut         =  
 | escais        =las barras de lard
 | region ist    = {{Auvèrnhe}}
 | parçan        =
 | insee         = 63117
 | cp            = 63610 
 | cònsol        = Henri Valette
 | mandat        = [[2020]]-[[2026]]
 | gentilici     = compentaire/-a
 | latitud       = 45.4422222222
 | longitud      = 2.92861111111 
 | alt mej       =
 | alt mini      = 840
 | alt maxi      = 1358
 | km²           = 50.16 
 |}}

'''Compens''' (''Compains'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]].

Vèrs [[Bèça e Sent Anastese|Bèça]], dison de los abitants de la comuna ''&quot;vèrs Compens, son pas bien fòrts mas son malins&quot;''&lt;ref&gt;[vas kɔ̃ˈpã su pa bjã fɔr ma su maˈlã]&lt;/ref&gt;.

==Geografia==
{{Comunas limitròfas|comuna=Compens|Nòrd=[[Bèça e Sent Anastese]]|Oèst=[[Glèisanuèva d'Entraigas]]|Sud-Oèst=[[Espinchaum]]|Sud-Èst=[[Sent Alèire de las Montanhas]]|Èst=[[Ròcha Ciarla e Lacmaira]]|Nòrd-Èst=[[Le Bosc Belet]]}}

== Toponimia ==
Las atestacions son ''Compendiacensis'' entre los sègles Ve VIII e ''Compens'' en 1317 e en 1349.

Localament la comuna se ditz [kɔ̃ˈpɛ̃]&lt;ref&gt;Collectatge IEO 63. Dins le parlar de la comuna.&lt;/ref&gt; o [kɔ̃ˈpã]&lt;ref&gt;Collectatge IEO 63. Parlar de [[Bèça e Sent Anastese|Bèça]].&lt;/ref&gt;.

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee=63117
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin=([[2026]]) |Identitat= Henri Valette |Partit= |Qualitat= retirat }}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat=Catherine Larnaudie|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 2008 |Identitat=Serge Gay  |Partit= |Qualitat= agricultor}}
{{Elegit |Debuta=  |Fin= 1983 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

== Demografia ==
{{Demografia
|insee=63117
|1793=856
|1800=1191
|1806=832
|1821=
|1831=
|1836=
|1841=849
|1846=869
|1851=910
|1856=
|1861=
|1866=
|1872=
|1876=962
|1881=
|1886=
|1891=
|1896=
|1901=
|1906=
|1911=742
|1921=
|1926=
|1931=
|1936=
|1946=
|1954=
|1962=383
|1968=
|1975=
|1982=
|1990=
|1999=162
|cassini=10034
|senscomptesdobles= 1962}}

==Luòcs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==
* [[Comunas dau Puèi de Doma]]
==Liams extèrnes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Portal Auvèrnhe}}
{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]
[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]</text>
      <sha1>cuqmlozhm0z2zommj9xdcefuy4i44f5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497090</id>
      <parentid>2497023</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T17:49:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2497090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2894" sha1="nvfvrmsrw9csiubi09aoi61qxhdteb6" xml:space="preserve">{{dialècte Auvernhat}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Compens
 | nom2          = ''Compains''
 | imatge        = 036 Compains ( 63610 ).JPG
 | descripcion   = 
 | lògo          =  
 | escut         =  
 | escais        =las barras de lard
 | region ist    = {{Auvèrnhe}}
 | parçan        =
 | insee         = 63117
 | cp            = 63610 
 | cònsol        = Henri Valette
 | mandat        = [[2020]]-[[2026]]
 | gentilici     = compentaire/-a
 | latitud       = 45.4422222222
 | longitud      = 2.92861111111 
 | alt mej       =
 | alt mini      = 840
 | alt maxi      = 1358
 | km²           = 50.16 
 |}}

'''Compens''' (''Compains'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]].

Vèrs [[Bèça e Sent Anastese|Bèça]], dison de los abitants de la comuna ''&quot;vèrs Compens, son pas bien fòrts mas son malins&quot;''&lt;ref&gt;[vas kɔ̃ˈpã su pa bjã fɔr ma su maˈlã]&lt;/ref&gt;.

==Geografia==
{{Comunas limitròfas|comuna=Compens|Nòrd=[[Bèça e Sent Anastese]]|Oèst=[[Glèisanuèva d'Entraigas]]|Sud-Oèst=[[Espinchaum]]|Sud-Èst=[[Sent Alèire de la Montanha]]|Èst=[[Ròcha Ciarla e Lacmaira]]|Nòrd-Èst=[[Le Bosc Belet]]}}

== Toponimia ==
Las atestacions son ''Compendiacensis'' entre los sègles Ve VIII e ''Compens'' en 1317 e en 1349.

Localament la comuna se ditz [kɔ̃ˈpɛ̃]&lt;ref&gt;Collectatge IEO 63. Dins le parlar de la comuna.&lt;/ref&gt; o [kɔ̃ˈpã]&lt;ref&gt;Collectatge IEO 63. Parlar de [[Bèça e Sent Anastese|Bèça]].&lt;/ref&gt;.

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee=63117
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin=([[2026]]) |Identitat= Henri Valette |Partit= |Qualitat= retirat }}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat=Catherine Larnaudie|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 2008 |Identitat=Serge Gay  |Partit= |Qualitat= agricultor}}
{{Elegit |Debuta=  |Fin= 1983 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

== Demografia ==
{{Demografia
|insee=63117
|1793=856
|1800=1191
|1806=832
|1821=
|1831=
|1836=
|1841=849
|1846=869
|1851=910
|1856=
|1861=
|1866=
|1872=
|1876=962
|1881=
|1886=
|1891=
|1896=
|1901=
|1906=
|1911=742
|1921=
|1926=
|1931=
|1936=
|1946=
|1954=
|1962=383
|1968=
|1975=
|1982=
|1990=
|1999=162
|cassini=10034
|senscomptesdobles= 1962}}

==Luòcs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==
* [[Comunas dau Puèi de Doma]]
==Liams extèrnes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Portal Auvèrnhe}}
{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]
[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]</text>
      <sha1>nvfvrmsrw9csiubi09aoi61qxhdteb6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cornon d'Auvèrnha</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114289</id>
    <revision>
      <id>2497020</id>
      <parentid>2496802</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T12:34:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <comment>Toponimia.</comment>
      <origin>2497020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2474" sha1="7amfmpuekhxrqubc682g4shq8gc5mj0" xml:space="preserve">{{dialècte Auvernhat}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Cornon d'Auvèrnha
 | nom2          = ''Cournon-d’Auvergne''
 | imatge        = Cournon d'auvergne.jpg
 | descripcion   = Veguda panoramica de la viala.
 | lògo          = 
 | escut         = Blason_ville_fr_Cournon-d'Auvergne_(Puy-de-Dôme).svg
 | escais        =
 | region ist    = {{Auvèrnhe}}
 | parçan        =
 | insee         = 63124
 | cp            = 63800
 | cònsol        = Bertrand Pasciuto
 | mandat        = [[2008]]-[[2014]]
 | gentilici     = ''Cournonnais, Cournonnaises'' &lt;br/&gt;(en [[francés]])
 | latitud       = 45.7422222222
 | longitud      = 3.19722222222
 | alt mej       =
 | alt mini      = 314
 | alt maxi      = 542
 | km²           = 18.58
|}}

'''Cornon d'Auvèrnha''' (''Cournon-d'Auvergne'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]].

==Geografia==
{{Comunas limitròfas|comuna=Cornon|sud=[[Le Sandre]]|Sud-Èst=[[Pairinhac d'Alèir]]|Nòrd=[[Lende]]|Nòrd-Oèst=[[Clarmont-Ferrand]]|Nòrd-Èst=[[Meset e Dalet]]|Oèst=[[Aubèira]]|Sud-Oèst=[[Orcet]]}}

== Toponimia ==
Las atestacions ancianas son ''Chrononense/Chromonense Monasterium'', ''Crodomnum'' (VIe), ''Cornonensi'' (1030), ''Cornonus'' (1060), ''de Cornonio'' (1260), ''Cornonum'' (1286 a 1309) e ''Cornon'' (1790).

Localament, la comuna se ditz [kurˈnwœ]&lt;ref&gt;Collectatge IEO 63, parlar de [[Saledas]].&lt;/ref&gt; o [kʷurˈny]&lt;ref&gt;Collectatge IEO 63. Parlar de [[Faiet (Puèi de Doma)|Faiet le Chastèl]].&lt;/ref&gt;.

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee= 63124
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Bertrand Pasciuto|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

== Demografia ==
{{Demografia
|insee= 63124
|senscomptesdobles= 1962}}

== Luòcs e monuments ==

== Personalitats liadas a la comuna ==

== Veire tanben ==
* [[Comunas dau Puèi de Doma]]

== Liams extèrnes ==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Portal Auvèrnhe}}

{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]
[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]</text>
      <sha1>7amfmpuekhxrqubc682g4shq8gc5mj0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dausat de Vodabla</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114299</id>
    <revision>
      <id>2497037</id>
      <parentid>2497001</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T14:02:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <origin>2497037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2722" sha1="pc55990wewxpct0zp5zckfzcgc8jq4n" xml:space="preserve">{{dialècte Auvernhat}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Dausat de Vodabla
 | nom2          = ''Dauzat-sur-Vodable''
 | imatge        = Eglise sous la neige.jpg
 | descripcion   = La glèisa per temps d'ivèrn.
 | lògo          = 
 | escut         = 
 | escais        =
 | region ist    = {{Auvèrnhe}}
 | parçan        =
 | region        = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], &lt;small&gt;ancianament d'{{Auvèrnhe (region)}}&lt;/small&gt;
 | arrondiment   = [[arrondiment de Soire|Soire]]
 | canton        = Braçac (Auvèrnhe) ([[canton d'Ardes|Ardes]] davant 2015)
 | intercom      = CA [[Agló País de Soire]]
 | insee         = 63134
 | cp            = 63340
 | cònsol        = Jacques Morel 
 | mandat        = [[2014]]-[[2020]]
 | gentilici     =   
 | latitud       = 45.4831
 | longitud      = 3.0997
 | alt mini      = 677
 | alt mej       =
 | alt maxi      = 1252 
 | km²           = 14.99
|}}

'''Dausat de Vodabla''' (''Dauzat-sur-Vodable'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe|auvernhata]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]] e de la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]].

==Geografia==
{{Comunas limitròfas|comuna=Dausat de Vodabla|sud=[[La Chapèla e Marcoça]]|Sud-Oèst=[[Ròcha Ciarla e Lacmaira]]|Sud-Èst=[[Sent Erem]]|Nòrd-Èst=[[Vodabla]]|Nòrd-Oèst=[[Chassanhas]]|Èst=[[Ternant las Aigas]]}}

== Toponimia ==
Las atestacions son ''Domeciagum'' en [[954]] e ''Dauzat'' (XIV).

La comuna se ditz localament [døˈza]&lt;ref&gt;Collectatge IEO 63. Parlar de [[Maruege]].&lt;/ref&gt; o [døˈzɛ]&lt;ref&gt;Collectatge IEO 63. Parlar de [[la Chapèla e Marcoça]].&lt;/ref&gt;.

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee= 63134
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Jacques Morel |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Robert Champeix ? |Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 ? |Identitat=Georges Auteroche |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta=  |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

==Demografia==
{{Demografia
|insee= 63134
|senscomptesdobles= 1962}}
* En {{popfr63|0}} la populacion èra de {{popfr63|134}} abitants.

==Luòcs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==
* [[Comunas dau Puèi de Doma]]

==Liams extèrnes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Portal Auvèrnhe}}

{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]
[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]</text>
      <sha1>pc55990wewxpct0zp5zckfzcgc8jq4n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497038</id>
      <parentid>2497037</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T14:02:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Valentin d'Auvèrnha  a desplaçat la pagina [[Dausat]] cap a [[Dausat de Vodabla]]</comment>
      <origin>2497037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2722" sha1="pc55990wewxpct0zp5zckfzcgc8jq4n" xml:space="preserve">{{dialècte Auvernhat}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Dausat de Vodabla
 | nom2          = ''Dauzat-sur-Vodable''
 | imatge        = Eglise sous la neige.jpg
 | descripcion   = La glèisa per temps d'ivèrn.
 | lògo          = 
 | escut         = 
 | escais        =
 | region ist    = {{Auvèrnhe}}
 | parçan        =
 | region        = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], &lt;small&gt;ancianament d'{{Auvèrnhe (region)}}&lt;/small&gt;
 | arrondiment   = [[arrondiment de Soire|Soire]]
 | canton        = Braçac (Auvèrnhe) ([[canton d'Ardes|Ardes]] davant 2015)
 | intercom      = CA [[Agló País de Soire]]
 | insee         = 63134
 | cp            = 63340
 | cònsol        = Jacques Morel 
 | mandat        = [[2014]]-[[2020]]
 | gentilici     =   
 | latitud       = 45.4831
 | longitud      = 3.0997
 | alt mini      = 677
 | alt mej       =
 | alt maxi      = 1252 
 | km²           = 14.99
|}}

'''Dausat de Vodabla''' (''Dauzat-sur-Vodable'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe|auvernhata]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]] e de la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]].

==Geografia==
{{Comunas limitròfas|comuna=Dausat de Vodabla|sud=[[La Chapèla e Marcoça]]|Sud-Oèst=[[Ròcha Ciarla e Lacmaira]]|Sud-Èst=[[Sent Erem]]|Nòrd-Èst=[[Vodabla]]|Nòrd-Oèst=[[Chassanhas]]|Èst=[[Ternant las Aigas]]}}

== Toponimia ==
Las atestacions son ''Domeciagum'' en [[954]] e ''Dauzat'' (XIV).

La comuna se ditz localament [døˈza]&lt;ref&gt;Collectatge IEO 63. Parlar de [[Maruege]].&lt;/ref&gt; o [døˈzɛ]&lt;ref&gt;Collectatge IEO 63. Parlar de [[la Chapèla e Marcoça]].&lt;/ref&gt;.

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee= 63134
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Jacques Morel |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Robert Champeix ? |Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 ? |Identitat=Georges Auteroche |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta=  |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

==Demografia==
{{Demografia
|insee= 63134
|senscomptesdobles= 1962}}
* En {{popfr63|0}} la populacion èra de {{popfr63|134}} abitants.

==Luòcs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==
* [[Comunas dau Puèi de Doma]]

==Liams extèrnes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Portal Auvèrnhe}}

{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]
[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]</text>
      <sha1>pc55990wewxpct0zp5zckfzcgc8jq4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dauranjas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114302</id>
    <revision>
      <id>2497027</id>
      <parentid>2416107</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T13:15:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <origin>2497027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1943" sha1="a3vc8lqrfk0ygapjxtfcb6xx7leng0h" xml:space="preserve">{{dialècte Auvernhat}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Dauranjas
 | nom2          = ''Doranges''
 | imatge        = Mairiedoranges.jpg
 | descripcion   = La maison de comuna
 | lògo          = 
 | escut         = 
 | escais        =
 | region ist    = {{Auvèrnhe}}
 | parçan        =
 | insee         = 63137
 | cp            = 63220 
 | cònsol        = Bernard Pastel
 | mandat        = [[2014]]-[[2020]]
 | gentilici     =
 | latitud       = 45.4077777778
 | longitud      = 3.61666666667
 | alt mej       =
 | alt mini      = 865 
 | alt maxi      = 1121 
 | km²           = 19.43
 | sans          = 150 
 | date-sans     = [[2008]]
|}}

'''Dauranjas'''  (''Doranges'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]].

==Geografia==

== Toponimia ==
Las atestacions son ''Dauranghas'' (1350, 1373, 1449) e ''Daurengiarum'' (1392).

Localament, la comuna se ditz [dyˈrãdzɛ]&lt;ref&gt;Collectatge IEO 63, dins le parlar dau quartèir.&lt;/ref&gt;.

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee=63137|
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Bernard Pastel ||Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

== Demografia ==
{{Demografia
|insee=63137
|senscomptesdobles= 1962}}

== Luòcs e monuments ==

== Personalitats liadas a la comuna ==

== Veire tanben ==
* [[Comunas dau Puèi de Doma]]

== Liams extèrnes ==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{ Portal Auvèrnhe}}

{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]
[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]</text>
      <sha1>a3vc8lqrfk0ygapjxtfcb6xx7leng0h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497049</id>
      <parentid>2497027</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T14:21:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <comment>Sobriquet daus abitants.</comment>
      <origin>2497049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1953" sha1="067d5dwfmsypm9wtt9ib9cx0eedqgkm" xml:space="preserve">{{dialècte Auvernhat}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Dauranjas
 | nom2          = ''Doranges''
 | imatge        = Mairiedoranges.jpg
 | descripcion   = La maison de comuna
 | lògo          = 
 | escut         = 
 | escais        =los pòrcs
 | region ist    = {{Auvèrnhe}}
 | parçan        =
 | insee         = 63137
 | cp            = 63220 
 | cònsol        = Bernard Pastel
 | mandat        = [[2014]]-[[2020]]
 | gentilici     =
 | latitud       = 45.4077777778
 | longitud      = 3.61666666667
 | alt mej       =
 | alt mini      = 865 
 | alt maxi      = 1121 
 | km²           = 19.43
 | sans          = 150 
 | date-sans     = [[2008]]
|}}

'''Dauranjas'''  (''Doranges'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]].

==Geografia==

== Toponimia ==
Las atestacions son ''Dauranghas'' (1350, 1373, 1449) e ''Daurengiarum'' (1392).

Localament, la comuna se ditz [dyˈrãdzɛ]&lt;ref&gt;Collectatge IEO 63, dins le parlar dau quartèir.&lt;/ref&gt;.

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee=63137|
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Bernard Pastel ||Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

== Demografia ==
{{Demografia
|insee=63137
|senscomptesdobles= 1962}}

== Luòcs e monuments ==

== Personalitats liadas a la comuna ==

== Veire tanben ==
* [[Comunas dau Puèi de Doma]]

== Liams extèrnes ==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{ Portal Auvèrnhe}}

{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]
[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]</text>
      <sha1>067d5dwfmsypm9wtt9ib9cx0eedqgkm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dorat (Puèi de Doma)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114304</id>
    <revision>
      <id>2497028</id>
      <parentid>2414512</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T13:27:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <origin>2497028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2619" sha1="2eijx1hf13bols4vrpucqchkcuab08g" xml:space="preserve">{{Dialècte Auvernhat}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Dorat 
 | nom2          = ''Dorat''
 | imatge        = Dorat Neige.jpg
 | descripcion   = Le vialatge de Dorat sos l'ivèrn.
 | lògo          = 
 | escut         = Blason_ville_fr_Dorat_(Puy-de-Dôme).svg
 | escais        =
 | region ist    = {{Auvèrnhe}}
 | parçan        =
 | insee         = 63138
 | cp            = 63300
 | cònsol        = Thomas Barnerias
 | mandat        = [[2016]]-[[2020]]
 | gentilici     =dorassaire/-a
 | latitud       = 45.8933333333
 | longitud      = 3.48194444444
 | alt mej       =
 | alt mini      = 273 
 | alt maxi      = 416 
 | km²           = 17.26
|}}

'''Dorat''' (''Dorat'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]].

==Geografia==
{{Comunas limitròfas|comuna=Dorat|sud-èst=[[Tièrn]]|Sud-Oèst=[[v-Orlhac]]|Oèst=[[Cravent e la Vena]]|Nòrd-Oèst=[[Nulhac]]|Nòrd-Èst=[[Palhèiras]]}}

== Toponimia ==
''Dorat'' apareis en [[978]], un tèxte cita d'efèit &quot;Doratensis&quot;, sètge d'una [[vigariá]]. La comuna deu son nom a la proximitat de Dòra que banha son territòri. A quela epòca de nombrós luòcs enfortits, naturalament o artificialament, deguèron bailar naissença a de [[chastèl]]s o a de maisons fòrtas anuèit desapareguts&lt;ref name=&quot;dorat-histoire&quot;&gt;http://www.dorat63.fr/fr/actualite/10246/un-peu-histoire&lt;/ref&gt;.

Avèm doas autras atestacions, ''Dorato'' en [[1107]] e ''le Puy Dorat'' en [[1517]].

Localament, la comuna se ditz [dyˈra] o [dʉˈra]&lt;ref&gt;Christian Hérilier, ''Les noms de commune de l'arrondissement de Thiers (P-de-D)'', [[Tièrn]], 1989, p. 11.&lt;/ref&gt;.

== Istòria ==
{{...}}

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee=63138
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Pascal Fayollet|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

== Demografia ==
{{Demografia
|insee=63138
|senscomptesdobles= 1962}}

== Luòcs e monuments ==

== Personalitats liadas a la comuna ==

== Veire tanben ==
* [[Comunas dau Puèi de Doma]]

== Liams extèrnes ==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{ Portal Auvèrnhe }}

{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]
[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]</text>
      <sha1>2eijx1hf13bols4vrpucqchkcuab08g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dòra la Glèisa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114305</id>
    <revision>
      <id>2497029</id>
      <parentid>2411295</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T13:28:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Valentin d'Auvèrnha  a desplaçat la pagina [[Dòra (Comuna)]] cap a [[Dòra la Glèisa]]</comment>
      <origin>2411295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1923" sha1="emu99nc8dxanxkntqofb3n1jqdkgnzb" xml:space="preserve">{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Dòra
 | nom2          = ''Dore-l'Église''
 | imatge        = Dore l'Eglise 2.jpg
 | descripcion   =
 | lògo          = 
 | escut         = 
 | escais        =
 | region ist    = {{Auvèrnhe}}
 | parçan        =
|arrondiment= [[Arrondiment d'Embèrt|Embèrt]]
 | insee         = 63139
 | cp            = 63220
 | cònsol        = Jean-Claude Daurat
 | mandat        = [[2014]]-[[2020]]
 | gentilici     =
 | latitud       = 45.3838888889 
 | longitud      = 3.75166666667
 | alt mini      = 478
 | alt mej       = 
 | alt maxi      = 1027
 | km²           = 27.14
 |}}

'''Dòra''' [ˈdoʁɔ]&lt;ref&gt;Abbé Jean Chataing, Vocabulaire Français-Patois de la Vallée Supérieure de l'Ance, Clermont-Ferrand, 1934, p. 83 : &quot;Dorâ&quot;&lt;/ref&gt; (''Dore-l'Église'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Auvèrnhe|auvernhata]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups ]].

==Geografia==

==Toponimia==
Avèm ren-mas v-una atestacion, ''Dora'' entre los sègles X e XII.

==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee=63139|cp=63220|maire=Jean-Claude Daurat|mandat=[[2008]]-[[2014]]|
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Jean-Claude Daurat|mandat=[[2008]]-[[2014]]||Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

==Demografia==
{{Demografia
|insee=63139
|senscomptesdobles= 1962}}

==Luòcs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==

==Liams extèrnes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Portal Auvèrnhe}}

{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]
[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]</text>
      <sha1>emu99nc8dxanxkntqofb3n1jqdkgnzb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497031</id>
      <parentid>2497029</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T13:32:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <origin>2497031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2008" sha1="lnc07en0x739nmtvfh1zpakmsgty157" xml:space="preserve">{{dialècte Auvernhat}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Dòra la Glèisa
 | nom2          = ''Dore-l'Église''
 | imatge        = Dore l'Eglise 2.jpg
 | descripcion   =
 | lògo          = 
 | escut         = 
 | escais        =
 | region ist    = {{Auvèrnhe}}
 | parçan        =
|arrondiment= [[Arrondiment d'Embèrt|Embèrt]]
 | insee         = 63139
 | cp            = 63220
 | cònsol        = Jean-Claude Daurat
 | mandat        = [[2014]]-[[2020]]
 | gentilici     =
 | latitud       = 45.3838888889 
 | longitud      = 3.75166666667
 | alt mini      = 478
 | alt mej       = 
 | alt maxi      = 1027
 | km²           = 27.14
 |}}

'''Dòra la Glèisa''' (''Dore-l'Église'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Auvèrnhe|auvernhata]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups]].

==Geografia==

==Toponimia==
Avèm renmàs v-una atestacion, ''Dora'' entre los sègles X e XII.

Localament, la comuna se ditz [ˈdɔrɒ]&lt;ref&gt;Abat Jean Chataing, ''Vocabulaire Français-Patois de la Vallée Supérieure de l'Ance'', [[Clarmont-Ferrand]], 1934, p. 83 : &quot;Dorâ&quot;.&lt;/ref&gt;.

==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee=63139|cp=63220|maire=Jean-Claude Daurat|mandat=[[2008]]-[[2014]]|
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Jean-Claude Daurat|mandat=[[2008]]-[[2014]]||Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

==Demografia==
{{Demografia
|insee=63139
|senscomptesdobles= 1962}}

==Luòcs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==

==Liams extèrnes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Portal Auvèrnhe}}

{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]
[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]</text>
      <sha1>lnc07en0x739nmtvfh1zpakmsgty157</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Durminhac</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114306</id>
    <revision>
      <id>2497033</id>
      <parentid>2464310</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T13:42:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <origin>2497033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1813" sha1="45ce7ophzsczc0lfwktlbg9yo8c2eig" xml:space="preserve">{{dialècte Auvernhat}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Durminhac
 | nom2          = ''Durmignat''
 | imatge        = Durmignat église 2019-08-16.JPG
 | descripcion   = 
 | lògo          =
 | escut         =
 | escais        =
 | region ist    = {{Auvèrnhe}}
 | parçan        =
 | insee         = 63140
 | cp            = 63700
 | cònsol        = Guy Chartoire
 | mandat        = [[2008]]-[[2014]]
 | gentilici     = 
 | latitud       = 46.1872
 | longitud      = 2.89
 | alt mej       =
 | alt mini      = 408
 | alt maxi      = 567
 | km²           = 12.36
|}}

'''Durminhac''' (''Durmignat'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]].

==Geografia==
==Toponimia==
Las Atestacions son ''Dermillac'', ''Durmigniacum'' e ''Durminhac''.

Prononciat [dyrmjiˈɲa]&lt;ref&gt;''Bïzà Neirà'' n°130. Juin 2006. Cercle Terre d'Auvergne. p.27. &quot;Durmïnhâ&quot;.&lt;/ref&gt;.

==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee= 63140
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Guy Chartoire|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
==Demografia==
{{Demografia
|insee= 63140
|senscomptesdobles= 1962}}

==Luòcs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==

==Liams extèrnes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}
{{Portal Auvèrnhe}}
{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]
[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]</text>
      <sha1>45ce7ophzsczc0lfwktlbg9yo8c2eig</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Durtòu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114307</id>
    <revision>
      <id>2497035</id>
      <parentid>2459400</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T13:52:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <comment>Toponimia.</comment>
      <origin>2497035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2170" sha1="cxxljxv2hhscz95fa8pd9z43394cdzp" xml:space="preserve">{{dialècte Auvernhat}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Durtòu
 | nom2          = ''Durtol''
 | imatge        = Eglise de Durtol 13 juillet 2005.JPG
 | descripcion   = La glèisa de vès Durtòu.
 | lògo          =
 | escut         = Blason_ville_fr_Durtol_(Puy-de-Dôme).svg
 | escais        =
 | region ist    = {{Auvèrnhe}}
 | parçan        =
 | insee         = 63141
 | cp            = 63830
 | cònsol        = Lucien Vray
 | mandat        = [[2008]]-[[2014]]
 | gentilici     =
 | longitud      = 3.05222222222
 | latitud       = 45.7972222222
 | alt mej       =
 | alt mini      = 468 
 | alt maxi      = 708 
 | km²           = 4.01
}}

'''Durtòu''' (''Durtol'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]].

== Geografia ==
{{...}}

== Toponimia ==
Avèm renmàs v-una atestacion, ''Deptuol'' en [[Sègle XIII|1276]].

Localament, la comuna se ditz [dyrˈtœy]&lt;ref&gt;vidèo [[Çaucle Tèrra d'Auvèrnha|Çaurcle Tèrra d'Auvèrnha]], ''Le cafî - récit en langue auvergnate'', 1:10.&lt;/ref&gt;, [dyrˈto]&lt;ref&gt;J-B Bouillet, ''Album Auvergnat'', [[Molins]], 1853, p. 144 : &quot;Durtau&quot;.&lt;/ref&gt;, [dyrˈtow]&lt;ref&gt;Collectatge IEO 63. Parlar de [[Ceissac]].&lt;/ref&gt; o enquèra [dyrˈtu]&lt;ref&gt;Collectatge IEO 63. Parlar d'[[Orsinas]].&lt;/ref&gt;.

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee=63141
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Lucien Vray|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
==Demografia==
{{Demografia
|insee=63141
|senscomptesdobles= 1962}}

==Luòcs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==

==Liams extèrnes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}
{{Portal Auvèrnhe}}
{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]
[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]</text>
      <sha1>cxxljxv2hhscz95fa8pd9z43394cdzp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Eschandalís</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114308</id>
    <revision>
      <id>2497048</id>
      <parentid>2473147</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T14:19:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <origin>2497048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2308" sha1="l69sxcffumksqepzu5him3g9xljq3cg" xml:space="preserve">{{dialècte Auvernhat}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Eschandalís
 | nom2          = ''Échandelys''
 | imatge        = Vue depuis le belvédere Les Deux Frères, Echandelys - Puy de Dôme, France.jpg
 | descripcion   = Veguda dempuèi le mirador.
 | lògo          =
 | escut         = Blason_ville_fr_Échandelys_(Puy-de-Dôme).svg
 | escais        =
 | region ist    = {{Auvèrnhe}}
 | parçan        =
 | insee         = 63142 
 | cp            = 
 | cònsol        = Christian Heux
 | mandat        = [[2020]]-[[2026]]
 | gentilici     =
 | longitud      = 3.53055555556
 | latitud       = 45.5444444444
 | alt mini      = 
 | alt maxi      =
 | alt mej       =
 | km²           = 23.59|sans=233&lt;!-- Population municipale --&gt;|date-sans=[[2008]]}}

'''Eschandalís'''&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160304220044/http://macarel.net/files/parlem/Parlem_2-088.pdf Revista ''Parlem!''n°88: ''Cronicas de Liuradès'']&lt;/ref&gt; (Échandelys en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups]].

== Geografia ==
{{...}}

== Toponimia ==
Atestat ''Echandely'' en [[Sègle XIII|1244]] e ''Chandelis'' en [[Ans 1530|1535]].

Localament, la comuna se ditz [itsãdaˈʎø]&lt;ref&gt;Collectatge IEO 63. Parlar de [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]].&lt;/ref&gt;.

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee=63142|cp=63980|maire=Michelle Dutour|mandat=[[2008]]-[[2014]]|
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Michelle Dutour|mandat=[[2008]]-[[2014]]||Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

== Demografia ==
{{Demografia
|insee=63142|cp=63980|maire=Michelle Dutour|mandat=[[2008]]-[[2014]]|
|senscomptesdobles= 1962}}

==Luòcs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==

==Liams extèrnes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}
{{Portal Auvèrnhe}}
{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]
[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]</text>
      <sha1>l69sxcffumksqepzu5him3g9xljq3cg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Egliòlas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114313</id>
    <revision>
      <id>2497067</id>
      <parentid>2385914</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T16:26:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <origin>2497067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2165" sha1="t966skdm6tba4etze44bnfty6gkrnio" xml:space="preserve">{{dialècte Auvernhat}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Egliòlas
 | nom2          = ''Églisolles''
 | imatge        = Église Saint-Hippolyte d'Églisolles.jpg
 | descripcion   =La glèisa Sent Ipolite en 2017.
 | lògo          = 
 | escut         = 
 | escais        =
 | region ist    = {{Auvèrnhe}}
 | parçan        =
 | insee         = 63147
 | cp            = 63840
 | cònsol        = Simon Pelin 
 | mandat        = [[2008]]-[[2014]]
 | gentilici     =
 | latitud       = 45.4561111111
 | longitud      = 3.88722222222
 | alt mej       = 
 | alt maxi      = 1225 
 | alt mini      = 846
 | km²           = 20.59
 
|}}

'''Egliòlas''' (''Églisolles'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]].

==Toponimia==
L'abat Jean Chataing baila las fòrmas ancianas ''Glisolis'' (sègles XI e XII), ''Glegsoles'' (sègle XIV), ''Glisoles'' (sègle XV), ''Esglizoles'' (sègle XVI) e ''Eglizolles'' (sègle XVII).

Localament, la comuna se ditz [iˈʎɔlæ], [iˈλɔli] o [iˈjɔlæ]&lt;ref&gt;Abat Jean Chataing, ''Vocabulaire Français-Patois de la Vallée Supérieure de l'Ance'', [[Clarmont-Ferrand]], 1934, p. 81 : &quot;Ilholà&quot;, &quot;Ilholi&quot;, &quot;Iyolà&quot;.&lt;/ref&gt;.

== Istòria ==
{{...}}

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee=63147
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Simon Pelin|mandat=[[2008]]-[[2014]]||Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

== Demografia ==
{{Demografia
|insee=63147
|senscomptesdobles= 1962}}

==Luòcs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==

==Liams extèrnes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{ Portal Auvèrnhe }}

{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]
[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]</text>
      <sha1>t966skdm6tba4etze44bnfty6gkrnio</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497068</id>
      <parentid>2497067</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T16:26:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Valentin d'Auvèrnha  a desplaçat la pagina [[Esgliòlas]] cap a [[Egliòlas]]</comment>
      <origin>2497067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2165" sha1="t966skdm6tba4etze44bnfty6gkrnio" xml:space="preserve">{{dialècte Auvernhat}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Egliòlas
 | nom2          = ''Églisolles''
 | imatge        = Église Saint-Hippolyte d'Églisolles.jpg
 | descripcion   =La glèisa Sent Ipolite en 2017.
 | lògo          = 
 | escut         = 
 | escais        =
 | region ist    = {{Auvèrnhe}}
 | parçan        =
 | insee         = 63147
 | cp            = 63840
 | cònsol        = Simon Pelin 
 | mandat        = [[2008]]-[[2014]]
 | gentilici     =
 | latitud       = 45.4561111111
 | longitud      = 3.88722222222
 | alt mej       = 
 | alt maxi      = 1225 
 | alt mini      = 846
 | km²           = 20.59
 
|}}

'''Egliòlas''' (''Églisolles'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]].

==Toponimia==
L'abat Jean Chataing baila las fòrmas ancianas ''Glisolis'' (sègles XI e XII), ''Glegsoles'' (sègle XIV), ''Glisoles'' (sègle XV), ''Esglizoles'' (sègle XVI) e ''Eglizolles'' (sègle XVII).

Localament, la comuna se ditz [iˈʎɔlæ], [iˈλɔli] o [iˈjɔlæ]&lt;ref&gt;Abat Jean Chataing, ''Vocabulaire Français-Patois de la Vallée Supérieure de l'Ance'', [[Clarmont-Ferrand]], 1934, p. 81 : &quot;Ilholà&quot;, &quot;Ilholi&quot;, &quot;Iyolà&quot;.&lt;/ref&gt;.

== Istòria ==
{{...}}

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee=63147
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Simon Pelin|mandat=[[2008]]-[[2014]]||Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

== Demografia ==
{{Demografia
|insee=63147
|senscomptesdobles= 1962}}

==Luòcs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==

==Liams extèrnes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{ Portal Auvèrnhe }}

{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]
[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]</text>
      <sha1>t966skdm6tba4etze44bnfty6gkrnio</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nasac</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114314</id>
    <revision>
      <id>2497110</id>
      <parentid>2442750</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T18:21:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Valentin d'Auvèrnha  a desplaçat la pagina [[Nasat]] cap a [[Nasac]]</comment>
      <origin>2442750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2705" sha1="ktyn6vlh4vdmwth41u0xxrdz46akklx" xml:space="preserve">{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Nasat
 | nom2          = ''Ennezat''
 | imatge        = FRANCE - Auvergne - ENNEZAT - L'église, extérieur.JPG
 | descripcion   = La glèisa de Nasat.
 | lògo          = 
 | escut         = Blason ville fr Ennezat (Puy-de-Dôme).svg
 | escais        =
 | region ist    = {{Auvèrnhe}}
 | parçan        =
 | insee         = 63148
 | cp            = 63720
 | cònsol        = Fabrice Magnet 
 | mandat        = [[2020]]-[[2026]]
 | gentilici     =nasadaire
 | latitud       = 45.8986
 | longitud      = 3.2244
 | alt mej       =
 | alt mini      = 308
 | alt maxi      = 333
 | km²           = 18.31
|}}

'''Nasat''' [naˈza]&lt;ref&gt;Jules Gilliéon, Atlas Linguistique de la France, 1900, carte ''noms patois des localités''.&lt;/ref&gt; (''Ennezat'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe|auvernhata]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], &lt;small&gt;ancianament d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]]&lt;/small&gt;.

== Geografia ==
{{...}}

== Toponimia ==
Las atestacions ancianas son ''Enisiacus'' (952), ''Anaciacum'' (1169), ''Anaziacum'' (1255), ''Enasiacum'' (1263), ''Nazac'' (1286), ''Annaziacum'' (1287), ''Ennasiacum'' (1312), ''Eneciacum'' (1372, 1393) e ''Enezat'' (1510).

== Istòria ==
{{...}}

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee= 63148
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2014]] |Fin= [[2026]] &lt;ref&gt;https://www.lamontagne.fr/ennezat-63720/politique/second-mandat-de-maire-pour-fabrice-magnet-a-ennezat-puy-de-dome_13794628&lt;/ref&gt; |Identitat=Fabrice Magnet |Partit= divèrs dreita |Qualitat= quadre superior}}
{{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jacques Curé|Partit= [[PS]] |Qualitat= retirat}}
{{Elegit |Debuta=  |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

== Demografia ==
{{Demografia
|insee= 63148
|1793=
|1800=
|1806=
|1821=
|1831=
|1836=
|1841=1509
|1846=
|1851=
|1856=
|1861=
|1866=
|1872=
|1876=1302
|1881=
|1886=
|1891=
|1896=
|1901=
|1906=
|1911=1214
|1921=
|1926=
|1931=
|1936=
|1946=
|1954=
|1962=838
|1968=
|1975=
|1982=
|1990=
|1999=2044
|2004=
|2005=
|2006=
|2007=
|2008=
|2009=
|2012=
|2017=
|cassini=
|senscomptesdobles= 1962}}

== Luòcs e monuments ==

== Personalitats liadas a la comuna ==

==Veire tanben==

== Liams extèrnes ==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Portal Auvèrnhe}}
{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]
[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]</text>
      <sha1>ktyn6vlh4vdmwth41u0xxrdz46akklx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497112</id>
      <parentid>2497110</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T18:23:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <origin>2497112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2714" sha1="6e3a3o8wp7u8gkef1bjzlo8l1mj4nif" xml:space="preserve">{{dialècte Auvernhat}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Nasac
 | nom2          = ''Ennezat''
 | imatge        = FRANCE - Auvergne - ENNEZAT - L'église, extérieur.JPG
 | descripcion   = La glèisa de Nasac.
 | lògo          = 
 | escut         = Blason ville fr Ennezat (Puy-de-Dôme).svg
 | escais        =
 | region ist    = {{Auvèrnhe}}
 | parçan        =
 | insee         = 63148
 | cp            = 63720
 | cònsol        = Fabrice Magnet 
 | mandat        = [[2020]]-[[2026]]
 | gentilici     =nasadaire/-a
 | latitud       = 45.8986
 | longitud      = 3.2244
 | alt mej       =
 | alt mini      = 308
 | alt maxi      = 333
 | km²           = 18.31
|}}

'''Nasac''' (''Ennezat'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]].

== Geografia ==
{{...}}

== Toponimia ==
Las atestacions ancianas son ''Enisiacus'' (952), ''Anaciacum'' (1169), ''Anaziacum'' (1255), ''Enasiacum'' (1263), ''Nazac'' (1286), ''Annaziacum'' (1287), ''Ennasiacum'' (1312), ''Eneciacum'' (1372, 1393) e ''Enezat'' (1510).

Localament, la comuna se ditz [naˈza]&lt;ref&gt;Jules Gilliéon, Atlas Linguistique de la France, 1900, carte ''noms patois des localités''.&lt;/ref&gt;.

== Istòria ==
{{...}}

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee= 63148
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2014]] |Fin= [[2026]] &lt;ref&gt;https://www.lamontagne.fr/ennezat-63720/politique/second-mandat-de-maire-pour-fabrice-magnet-a-ennezat-puy-de-dome_13794628&lt;/ref&gt; |Identitat=Fabrice Magnet |Partit= divèrs dreita |Qualitat= quadre superior}}
{{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jacques Curé|Partit= [[PS]] |Qualitat= retirat}}
{{Elegit |Debuta=  |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

== Demografia ==
{{Demografia
|insee= 63148
|1793=
|1800=
|1806=
|1821=
|1831=
|1836=
|1841=1509
|1846=
|1851=
|1856=
|1861=
|1866=
|1872=
|1876=1302
|1881=
|1886=
|1891=
|1896=
|1901=
|1906=
|1911=1214
|1921=
|1926=
|1931=
|1936=
|1946=
|1954=
|1962=838
|1968=
|1975=
|1982=
|1990=
|1999=2044
|2004=
|2005=
|2006=
|2007=
|2008=
|2009=
|2012=
|2017=
|cassini=
|senscomptesdobles= 1962}}

== Luòcs e monuments ==

== Personalitats liadas a la comuna ==

==Veire tanben==

== Liams extèrnes ==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Portal Auvèrnhe}}
{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]
[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]</text>
      <sha1>6e3a3o8wp7u8gkef1bjzlo8l1mj4nif</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>La Gaudivèla</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114335</id>
    <revision>
      <id>2497088</id>
      <parentid>2461893</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T17:45:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <origin>2497088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3746" sha1="6cjl14xv3xi893r22zm349hbean59vl" xml:space="preserve">{{dialècte Auvernhat}}
{{Infobox vila occitana
 |carta=oc
 | nom =  La Gaudivèla
 | nom2 = ''La Godivelle''
 | imatge= Godivelle-fontaine-eglise.jpg
 | descripcion= Fònt e glèisa.
 | lògo= cap
 | escut= Blason_ville_fr_La_Godivelle_(Puy-de-Dôme).svg
 | escais=las ganèlas (renmàs per las femnas)
 | region ist     ={{Auvèrnhe}}
 | parçan=
 | region        = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], &lt;small&gt;ancianament d'{{Auvèrnhe (region)}}&lt;/small&gt;
 | arrondiment   = [[arrondiment de Soire|Soire]]
 | canton        = Braçac (Auvèrnhe) ([[canton d'Ardes|Ardes]] davant 2015)
 | intercom      = CC dau Massís de Sant Circ
 | insee = 63169
 | cp = 63850
| cònsol = Jocelyne Mansana-Roche
 | mandat         = [[2014]]-[[2020]]
 | gentilici =  gaudivèl/-èla
 |alt mej=
 |longitud= 2.9233
 |latitud= 45.3894
 | alt mini = 1076 
 | alt maxi = 1377 
 | km²            = 15.44
}}
'''La Gaudivèla''' (La Godivelle en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe|auvernhata]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]] e de la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]].

==Geografia==
[[Fichièr:La godivelle.jpg|vinheta|centrat|Le vialatge de la Gaudivèla embei le lac d'avalh a gaucha.]]
Le vialatjòt de la Gaudivèla es situat dins le [[Sejalèir]] au sud daus [[Monts Dòr]], a {{unitat|70|km}} au sud-oèst de [[Clarmont-Ferrand]]. Fai partida dau [[pargue naturau regionau daus volcans d'Auvèrnhe|pargue naturau regionau daus volcans d'Auvèrnha]].
[[Fichièr:Lac de la Godivelle d'En Haut.JPG|vinheta|centrat|Le lac d'amont.]]

La comuna de la Gaudivèla z-a dos lacs, le lac d'amont e le lac d'avalh.
* Le lac d'amont z-es un lac de cratèr d'origina volcanica situat a {{unitat|1239|mètres}} d'altitud. Ten una forma circulara&lt;ref&gt;''La dépêche scientifique du parc : Lacs des volcans d'Auvergne'', publication du [[Pargue naturau regionau daus volcans d'Auvèrnhe|parc naturel régional des Volcans d'Auvergne]], [[Aydat]], janvier 2004, {{EAN|3782794804008}}, {{p.|28}}.&lt;/ref&gt;. z-Es un daus lacs mai oligotròfs d'Euròpa&lt;ref name=&quot;LDSp28&quot;&gt;''La dépêche scientifique du parc : Lacs des volcans d'Auvergne'' {{op. cit.}}, {{p.}}28.&lt;/ref&gt;.
* Le lac d'avalh z-es un lac d'origina glaciària situat a una altitud de {{unitat|1200|mètres}}. Forma, embei le lac de [[Sent Alèire de la Montanha|Sent Alèire]], una [[torbièra|sanha]].

==Toponimia==
Segon Dauzat, ven dau [[germanic]] ''wald'' mai ''iv'' mai ''èla''.

Localament la comuna se ditz [la guɟiˈvɛlɒ], mens localament se ditz [lɒ gʏːɟ͡ʝiˈvelɒ]&lt;ref&gt;[[Albèrt Dauzat]], ''Glossaire étymologique du patois de Vinzelles'', [[Montpelhièr]], Société des langues romanes, 1915, p. 432.&lt;/ref&gt;.

==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee= 63169
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Jocelyne Mansana-Roche |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Marius Vallette|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

==Demografia==
{{Demografia
|insee= 63169
|senscomptesdobles= 1962}}
* En {{popfr63|0}} la populacion èra de {{popfr63|169}} abitants.

==Luòcs e monuments==
*[[Resèrva naturala nacionala daus sanhas de La Godivela]]

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==
* [[Comunas dau Puèi de Doma]]

==Liams extèrnes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Portal Auvèrnhe}}

{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]
[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]</text>
      <sha1>6cjl14xv3xi893r22zm349hbean59vl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497089</id>
      <parentid>2497088</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T17:48:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <origin>2497089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3956" sha1="lyjgj7taramqwx0idu36b3v38qisdgv" xml:space="preserve">{{dialècte Auvernhat}}
{{Infobox vila occitana
 |carta=oc
 | nom =  La Gaudivèla
 | nom2 = ''La Godivelle''
 | imatge= Godivelle-fontaine-eglise.jpg
 | descripcion= Fònt e glèisa.
 | lògo= cap
 | escut= Blason_ville_fr_La_Godivelle_(Puy-de-Dôme).svg
 | escais=las ganèlas (renmàs per las femnas)
 | region ist     ={{Auvèrnhe}}
 | parçan=
 | region        = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], &lt;small&gt;ancianament d'{{Auvèrnhe (region)}}&lt;/small&gt;
 | arrondiment   = [[arrondiment de Soire|Soire]]
 | canton        = Braçac (Auvèrnhe) ([[canton d'Ardes|Ardes]] davant 2015)
 | intercom      = CC dau Massís de Sant Circ
 | insee = 63169
 | cp = 63850
| cònsol = Jocelyne Mansana-Roche
 | mandat         = [[2014]]-[[2020]]
 | gentilici =  gaudivèl/-èla
 |alt mej=
 |longitud= 2.9233
 |latitud= 45.3894
 | alt mini = 1076 
 | alt maxi = 1377 
 | km²            = 15.44
}}
'''La Gaudivèla''' (La Godivelle en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe|auvernhata]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]] e de la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]].

==Geografia==
[[Fichièr:La godivelle.jpg|vinheta|centrat|Le vialatge de la Gaudivèla embei le lac d'avalh a gaucha.]]
Le vialatjòt de la Gaudivèla es situat dins le [[Sejalèir]] au sud daus [[Monts Dòr]], a {{unitat|70|km}} au sud-oèst de [[Clarmont-Ferrand]]. Fai partida dau [[pargue naturau regionau daus volcans d'Auvèrnhe|pargue naturau regionau daus volcans d'Auvèrnha]].
[[Fichièr:Lac de la Godivelle d'En Haut.JPG|vinheta|centrat|Le lac d'amont.]]

La comuna de la Gaudivèla z-a dos lacs, le lac d'amont e le lac d'avalh.
* Le lac d'amont z-es un lac de cratèr d'origina volcanica situat a {{unitat|1239|mètres}} d'altitud. Ten una forma circulara&lt;ref&gt;''La dépêche scientifique du parc : Lacs des volcans d'Auvergne'', publication du [[Pargue naturau regionau daus volcans d'Auvèrnhe|parc naturel régional des Volcans d'Auvergne]], [[Aydat]], janvier 2004, {{EAN|3782794804008}}, {{p.|28}}.&lt;/ref&gt;. z-Es un daus lacs mai oligotròfs d'Euròpa&lt;ref name=&quot;LDSp28&quot;&gt;''La dépêche scientifique du parc : Lacs des volcans d'Auvergne'' {{op. cit.}}, {{p.}}28.&lt;/ref&gt;.
* Le lac d'avalh z-es un lac d'origina glaciària situat a una altitud de {{unitat|1200|mètres}}. Forma, embei le lac de [[Sent Alèire de la Montanha|Sent Alèire]], una [[torbièra|mòrta]].
{{Comunas limitròfas|comuna=La Gaudivèla|Nòrd=[[Compens]]|sud=[[Montgralés]]|Oèst=[[Espinchaum]]|Èst=[[Sent Alèire de la Montanha]]}}

==Toponimia==
Segon Dauzat, ven dau [[germanic]] ''wald'' mai ''iv'' mai ''èla''.

Localament la comuna se ditz [la guɟiˈvɛlɒ]&lt;ref&gt;Collectatge IEO 63. Parlar de la comuna e de [[Compens]].&lt;/ref&gt;, mens localament se ditz [lɒ gʏːɟ͡ʝiˈvelɒ]&lt;ref&gt;[[Albèrt Dauzat]], ''Glossaire étymologique du patois de Vinzelles'', [[Montpelhièr]], Société des langues romanes, 1915, p. 432.&lt;/ref&gt;.

==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee= 63169
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Jocelyne Mansana-Roche |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Marius Vallette|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

==Demografia==
{{Demografia
|insee= 63169
|senscomptesdobles= 1962}}
* En {{popfr63|0}} la populacion èra de {{popfr63|169}} abitants.

==Luòcs e monuments==
*[[Resèrva naturala nacionala daus sanhas de La Godivela]]

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==
* [[Comunas dau Puèi de Doma]]

==Liams extèrnes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Portal Auvèrnhe}}

{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]
[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]</text>
      <sha1>lyjgj7taramqwx0idu36b3v38qisdgv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Palhèiras</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114432</id>
    <revision>
      <id>2497091</id>
      <parentid>2463171</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T17:50:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Valentin d'Auvèrnha  a desplaçat la pagina [[Palhèira]] cap a [[Palhèiras]]</comment>
      <origin>2463170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2573" sha1="axpmakucumyf7b7avoe5gt11y9jipb1" xml:space="preserve">{{Dialècte Auvernhat}}
{{Infobox vila occitana
 |carta=oc
 | nomcomuna=
	Paslières
 | nomcomuna2=''Paslières''
 | imatge=Paslieres Joub Bazelet 2012-12-29.jpg
| escut        = Blason ville fr Paslière (Puy-de-Dôme).svg
 | descripcion= Los vialatges de ''Joub'' e ''Bazelet'' veguts dempuèi ''Chopine'' (noms francés).
 | lògo=
 | escais=
 | region ist     ={{Auvèrnhe}}
 | parçan=
 | insee =63271
 | cp =63290
| cònsol =Roland Virlogeux&lt;ref name=&quot;puy-de-dome.pref.gouv.fr&quot;&gt;[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 24 mars 2009&lt;/ref&gt;
 | mandat         = [[2008]]-[[2014]]
 | gentilici =

|alt mej=
|longitud=3.49805555556
|latitud=45.9294444444
| alt mini =275
 | alt maxi =800
 | km²            =27.77
|nom comuna=Palhèira}}
'''Palhèira''' [paˈjejʁɔ]&lt;ref&gt;Collectatge IEO 63. Dins le parlar de vès [[Limons]].&lt;/ref&gt; (Paslières en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe|auvernhata]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Puèi de Doma (departament)|Puei de Doma]] e la [[regions francesas|region]] de la region d'[[Auvèrnhe Ròse Aups]].

==Geografia==
{{...}}
==Toponimia==
Las atestacions ancianas son ''Palerios'' (995), ''Paleriis'' (1096), ''Palheyras'' (1372) e ''Palieres'' au [[sègle XVIII]] sobre la [[mapa de Cassini|carta de Cassini]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.geoportail.gouv.fr/donnees/carte-de-cassini|títol=Carte de Cassini|editor=Géoportail}}&lt;/ref&gt;.

Las atestacions laissan pensar embei una forma modèrna ''Palhèiras'', mas la finala en [ɔ] contraditz aquò, dins aquel caire dau Puèi de Doma la finala feminina plurau es [ɛ].

==Istòria==
{{...}}
==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee=63271
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Roland Virlogeux&lt;ref name=&quot;puy-de-dome.pref.gouv.fr&quot;&gt;[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 24 mars 2009&lt;/ref&gt;|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
==Demografia==
{{Demografia
|insee=63271
|senscomptesdobles= 1962}}

==Luòcs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==

==Liams extèrnes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}
{{Portal Auvèrnhe}}
{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]
[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]</text>
      <sha1>axpmakucumyf7b7avoe5gt11y9jipb1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497093</id>
      <parentid>2497091</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T17:54:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <comment>Toponimia + gentilici.</comment>
      <origin>2497093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2616" sha1="8zbi3ba6f1pdvdwo8qkps2k70cvzhjp" xml:space="preserve">{{Dialècte Auvernhat}}
{{Infobox vila occitana
 |carta=oc
 | nomcomuna=
	Paslières
 | nomcomuna2=''Paslières''
 | imatge=Paslieres Joub Bazelet 2012-12-29.jpg
| escut        = Blason ville fr Paslière (Puy-de-Dôme).svg
 | descripcion= Los vialatges de ''Joub'' e ''Bazelet'' veguts dempuèi ''Chopine'' (noms francés).
 | lògo=
 | escais=
 | region ist     ={{Auvèrnhe}}
 | parçan=
 | insee =63271
 | cp =63290
| cònsol =Roland Virlogeux&lt;ref name=&quot;puy-de-dome.pref.gouv.fr&quot;&gt;[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 24 mars 2009&lt;/ref&gt;
 | mandat         = [[2008]]-[[2014]]
 | gentilici =palheiraud/-a

|alt mej=
|longitud=3.49805555556
|latitud=45.9294444444
| alt mini =275
 | alt maxi =800
 | km²            =27.77
|nom comuna=Palhèiras}}
'''Palhèiras''' (Paslières en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe|auvernhata]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Puèi de Doma (departament)|Puei de Doma]] e la [[regions francesas|region]] de la region d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha Ròse Aups]].

==Geografia==
{{...}}
==Toponimia==
Las atestacions ancianas son ''Palerios'' (995), ''Paleriis'' (1096), ''Palheyras'' (1372) e ''Palieres'' au [[sègle XVIII]] sobre la [[mapa de Cassini|carta de Cassini]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.geoportail.gouv.fr/donnees/carte-de-cassini|títol=Carte de Cassini|editor=Géoportail}}&lt;/ref&gt;.

Localament, la comuna se ditz [paˈjɛjra]&lt;ref&gt;Christian Hérilier, ''Les noms de commune de l'arrondissement de Thiers (P-de-D)'', [[Tièrn]], 1989, p. 15.&lt;/ref&gt; o [paˈjejrɔ] (embei chamjament de finala)&lt;ref&gt;Collectatge IEO 63. Dins le parlar de [[Limons]].&lt;/ref&gt;.

==Istòria==
{{...}}
==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee=63271
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Roland Virlogeux&lt;ref name=&quot;puy-de-dome.pref.gouv.fr&quot;&gt;[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 24 mars 2009&lt;/ref&gt;|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
==Demografia==
{{Demografia
|insee=63271
|senscomptesdobles= 1962}}

==Luòcs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==

==Liams extèrnes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}
{{Portal Auvèrnhe}}
{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]
[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]</text>
      <sha1>8zbi3ba6f1pdvdwo8qkps2k70cvzhjp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ròcha Ciarla e Lacmaira</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114463</id>
    <revision>
      <id>2497024</id>
      <parentid>2413567</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T13:09:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <comment>Toponimia.</comment>
      <origin>2497024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2712" sha1="15zb5l1ima3ycs2vczbria95hgxn7a6" xml:space="preserve">{{dialècte Auvernhat}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Ròcha Ciarla e Lacmaira
 | nom2          = ''Roche-Charles-la-Mayrand''
 | imatge        = Roche_Charles.jpg
 | descripcion   = Glèisa de Sent Ròc
 | lògo          = 
 | escut         = 
 | escais        =
 | region ist    = {{Auvèrnhe}}
 | parçan        =
 | region        = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], &lt;small&gt;ancianament d'{{Auvèrnhe (region)}}&lt;/small&gt;
 | arrondiment   = [[arrondiment de Soire|Soire]]
 | canton        = Braçac (Auvèrnhe) ([[canton d'Ardes|Ardes]] davant 2015)
 | intercom      = CA [[Agló País de Soire]]
 | insee         = 63303
 | cp            = 63420
 | cònsol        = Roger Roche
 | mandat        = [[2014]]-[[2020]]
 | gentilici     =  
 | latitud       = 45.4594
 | longitud      = 3.0311
 | alt mini      = 840
 | alt mej       =
 | alt maxi      = 1241 
 | km²           = 16.22
|}}

'''Ròcha Ciarla e Lacmaira''' (''Roche-Charles-la-Mayrand'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe|auvernhata]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]] e de la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]].

==Geografia==
{{Comunas limitròfas|comuna=Ròcha Ciarla e Lacmaira|Nòrd=|Èst=[[Dausat]]|sud=[[Masoira]]|Oèst=[[Compens]]|Nòrd-Èst=[[Chassanhas]]|Sud-Èst=[[La Chapèla e Marcoça]]|Sud-Oèst=[[Sent Alèira de las Montanhas]]|Nòrd-Oèst=[[Le Bosc Belet]]}}

==Toponimia==
Las atestacions son per luòcs :

* ''Roca Urlanda'' en 918, ''Roca Cirla'' en 1224, ''Roca Sirla'' en 1263, ''Rocharcirla'' (XIV) e ''Roche Cirle'' en 1510. 
* ''Lacmaira'' (XIV) e La Meyran.

Localament, la comuna se ditz [ˈrɔtsa ʃarl] (pas de finala clara) e [laˈmajrᵅ]&lt;ref&gt;Collectatge IEO 63. Parlars dau [[Le Bosc Belet|Bosc Belet]] e de [[La Gaudivèla]].&lt;/ref&gt;.

==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee= 63303
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Roger Roche|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta=  |Fin= 2008 ? |Identitat= Noël Coissard |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

==Demografia==
{{Demografia
|insee= 63303
|senscomptesdobles= 1962}}
* En {{popfr63|0}} la populacion z-èra de {{popfr63|303}} abitants.

==Luòcs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==
* [[Comunas dau Puèi de Doma]]

==Liams extèrnes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Portal Auvèrnhe}}

{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]
[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]</text>
      <sha1>15zb5l1ima3ycs2vczbria95hgxn7a6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497025</id>
      <parentid>2497024</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T13:09:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Valentin d'Auvèrnha  a desplaçat la pagina [[Ròcha Ciarla e La Màirand]] cap a [[Ròcha Ciarla e Lacmaira]]</comment>
      <origin>2497024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2712" sha1="15zb5l1ima3ycs2vczbria95hgxn7a6" xml:space="preserve">{{dialècte Auvernhat}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Ròcha Ciarla e Lacmaira
 | nom2          = ''Roche-Charles-la-Mayrand''
 | imatge        = Roche_Charles.jpg
 | descripcion   = Glèisa de Sent Ròc
 | lògo          = 
 | escut         = 
 | escais        =
 | region ist    = {{Auvèrnhe}}
 | parçan        =
 | region        = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], &lt;small&gt;ancianament d'{{Auvèrnhe (region)}}&lt;/small&gt;
 | arrondiment   = [[arrondiment de Soire|Soire]]
 | canton        = Braçac (Auvèrnhe) ([[canton d'Ardes|Ardes]] davant 2015)
 | intercom      = CA [[Agló País de Soire]]
 | insee         = 63303
 | cp            = 63420
 | cònsol        = Roger Roche
 | mandat        = [[2014]]-[[2020]]
 | gentilici     =  
 | latitud       = 45.4594
 | longitud      = 3.0311
 | alt mini      = 840
 | alt mej       =
 | alt maxi      = 1241 
 | km²           = 16.22
|}}

'''Ròcha Ciarla e Lacmaira''' (''Roche-Charles-la-Mayrand'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe|auvernhata]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]] e de la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]].

==Geografia==
{{Comunas limitròfas|comuna=Ròcha Ciarla e Lacmaira|Nòrd=|Èst=[[Dausat]]|sud=[[Masoira]]|Oèst=[[Compens]]|Nòrd-Èst=[[Chassanhas]]|Sud-Èst=[[La Chapèla e Marcoça]]|Sud-Oèst=[[Sent Alèira de las Montanhas]]|Nòrd-Oèst=[[Le Bosc Belet]]}}

==Toponimia==
Las atestacions son per luòcs :

* ''Roca Urlanda'' en 918, ''Roca Cirla'' en 1224, ''Roca Sirla'' en 1263, ''Rocharcirla'' (XIV) e ''Roche Cirle'' en 1510. 
* ''Lacmaira'' (XIV) e La Meyran.

Localament, la comuna se ditz [ˈrɔtsa ʃarl] (pas de finala clara) e [laˈmajrᵅ]&lt;ref&gt;Collectatge IEO 63. Parlars dau [[Le Bosc Belet|Bosc Belet]] e de [[La Gaudivèla]].&lt;/ref&gt;.

==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee= 63303
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Roger Roche|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta=  |Fin= 2008 ? |Identitat= Noël Coissard |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

==Demografia==
{{Demografia
|insee= 63303
|senscomptesdobles= 1962}}
* En {{popfr63|0}} la populacion z-èra de {{popfr63|303}} abitants.

==Luòcs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==
* [[Comunas dau Puèi de Doma]]

==Liams extèrnes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Portal Auvèrnhe}}

{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]
[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]</text>
      <sha1>15zb5l1ima3ycs2vczbria95hgxn7a6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497086</id>
      <parentid>2497025</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T17:34:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2497086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2710" sha1="cf20avkn3smpss985o4umym0l4uegfv" xml:space="preserve">{{dialècte Auvernhat}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Ròcha Ciarla e Lacmaira
 | nom2          = ''Roche-Charles-la-Mayrand''
 | imatge        = Roche_Charles.jpg
 | descripcion   = Glèisa de Sent Ròc
 | lògo          = 
 | escut         = 
 | escais        =
 | region ist    = {{Auvèrnhe}}
 | parçan        =
 | region        = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], &lt;small&gt;ancianament d'{{Auvèrnhe (region)}}&lt;/small&gt;
 | arrondiment   = [[arrondiment de Soire|Soire]]
 | canton        = Braçac (Auvèrnhe) ([[canton d'Ardes|Ardes]] davant 2015)
 | intercom      = CA [[Agló País de Soire]]
 | insee         = 63303
 | cp            = 63420
 | cònsol        = Roger Roche
 | mandat        = [[2014]]-[[2020]]
 | gentilici     =  
 | latitud       = 45.4594
 | longitud      = 3.0311
 | alt mini      = 840
 | alt mej       =
 | alt maxi      = 1241 
 | km²           = 16.22
|}}

'''Ròcha Ciarla e Lacmaira''' (''Roche-Charles-la-Mayrand'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe|auvernhata]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]] e de la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]].

==Geografia==
{{Comunas limitròfas|comuna=Ròcha Ciarla e Lacmaira|Nòrd=|Èst=[[Dausat]]|sud=[[Masoira]]|Oèst=[[Compens]]|Nòrd-Èst=[[Chassanhas]]|Sud-Èst=[[La Chapèla e Marcoça]]|Sud-Oèst=[[Sent Alèire de la Montanha]]|Nòrd-Oèst=[[Le Bosc Belet]]}}

==Toponimia==
Las atestacions son per luòcs :

* ''Roca Urlanda'' en 918, ''Roca Cirla'' en 1224, ''Roca Sirla'' en 1263, ''Rocharcirla'' (XIV) e ''Roche Cirle'' en 1510. 
* ''Lacmaira'' (XIV) e La Meyran.

Localament, la comuna se ditz [ˈrɔtsa ʃarl] (pas de finala clara) e [laˈmajrᵅ]&lt;ref&gt;Collectatge IEO 63. Parlars dau [[Le Bosc Belet|Bosc Belet]] e de [[La Gaudivèla]].&lt;/ref&gt;.

==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee= 63303
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Roger Roche|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta=  |Fin= 2008 ? |Identitat= Noël Coissard |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

==Demografia==
{{Demografia
|insee= 63303
|senscomptesdobles= 1962}}
* En {{popfr63|0}} la populacion z-èra de {{popfr63|303}} abitants.

==Luòcs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==
* [[Comunas dau Puèi de Doma]]

==Liams extèrnes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Portal Auvèrnhe}}

{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]
[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]</text>
      <sha1>cf20avkn3smpss985o4umym0l4uegfv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sent Alire d'Arlhenc</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114472</id>
    <revision>
      <id>2497081</id>
      <parentid>2417393</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T17:24:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <comment>Toponimia + gentilici.</comment>
      <origin>2497081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3824" sha1="ps1v4qjfq4co6hslr4bpm0bx6afjjr6" xml:space="preserve">{{dialècte Auvernhat}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Sent Alire d'Arlhenc
 | nom2          = ''Saint-Alyre-d'Arlanc''
 | imatge        = EglisesaintAlyre.jpg
 | descripcion   =Glèisa Nòstra Dama de la Beneirosa Vièrja Maria.
 | lògo          = 
 | escut         = 
 | escais        =los destalonats
 | region ist    = {{Auvèrnhe}}
 | parçan        =
 | insee         = 63312
 | cp            = 63220
 | cònsol        = Daniel Besseyrias&lt;ref name=&quot;puy-de-dome.pref.gouv.fr&quot;&gt;[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 16 juillet 2009&lt;/ref&gt;|mandat=[[2008]]-[[2014]]|
 | gentilici     =
 | latitud       = 45.3691666667
 | longitud      = 3.63916666667
 | alt mej       =
 | alt mini      = 820  
 | alt maxi      = 1053
 | km²           = 24.19
 | sans          = 177
 | date-sans     = 2007
|}}

'''Sent Alire d'Arlhenc''' (''Saint-Alyre-d'Arlanc'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] de la region d'[[Auvèrnhe Ròse Aups]].

== Geografia ==
{{...}}

== Toponimia ==
Le nom ven de ''Sanctus Illidius'', avesque de [[Clarmont-Ferrand|Clarmont]] mòrt en 385 &lt;ref&gt;Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 584, a ''Saint-Alyre d'Arlanc''&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref&gt;https://nominis.cef.fr/contenus/saint/1711/Saint-Allyre.html&lt;/ref&gt;. Le nom vendriá dau vèrbe latin ''illīdo'', ''illīdere'', « tustar, trucar &lt;ref&gt;https://nominis.cef.fr/contenus/prenom/6606/Illide.html&lt;/ref&gt;, butar contra, butar vas ». ''Alire'' es la fòrma auvernhata de ''Illidius'' e d'autras comunas pòrton aquel nom : [[Sent Alèire]] e [[Sant Alire (Cantal)]]. Le promèir ''i-'' passa a ''a-'' per l'intermediari de ''e-'', le segond en posicion tonica e vengut de ''-ī-'' (''i'' long) se manten, ''-d-'' se rotaciza en passant per ''z''. Dins las atestacions, ''Alire'' es sovent confondut embei ''Ilari'' (Sanctus Hilarius) e embei ''Alària'' (Sancta Eulalia), dins le segond cas a causa de [[Santa Alària (Cantal)|Santa Alària]], vialatge près.

Localament, la comuna se ditz [sɛ̃t͜ aˈjir d͜ arˈjɛ̃]&lt;ref&gt;Collectatge IEO 63. Parlar de [[la Chapèla Genèsta]].&lt;/ref&gt;.

== Istòria ==
{{...}}

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee=63312|cp=63220|maire=Daniel Besseyrias&lt;ref name=&quot;puy-de-dome.pref.gouv.fr&quot;&gt;[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 16 juillet 2009&lt;/ref&gt;|mandat=[[2008]]-[[2014]]|
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Daniel Besseyrias&lt;ref name=&quot;puy-de-dome.pref.gouv.fr&quot;&gt;[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 16 juillet 2009&lt;/ref&gt;|mandat=[[2008]]-[[2014]]||Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

== Demografia ==
{{Demografia
|insee=63312|cp=63220|maire=Daniel Besseyrias&lt;ref name=&quot;puy-de-dome.pref.gouv.fr&quot;&gt;[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 16 juillet 2009&lt;/ref&gt;|mandat=[[2008]]-[[2014]]|
|senscomptesdobles= 1962}}

==Luòcs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==

==Liams extèrnes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}
{{Portal Auvèrnhe}}
{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]
[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]</text>
      <sha1>ps1v4qjfq4co6hslr4bpm0bx6afjjr6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sent Alèire de la Montanha</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114473</id>
    <revision>
      <id>2497082</id>
      <parentid>2413671</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T17:25:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Sent Alèire]] cap a [[Sent Alèire de la Montanha]] per dessús una redireccion</comment>
      <origin>2413671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4588" sha1="gxksqcoyzol0egnx3vwhpndscvw6rj4" xml:space="preserve">{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Sent Alèire
 | nom2          = ''Saint-Alyre-ès-Montagne''
 | imatge        = St-Alyre lac 0707E.jpg
 | descripcion   = Lac de Sent Alèire.
 | lògo          = 
 | escut         = Blason ville fr Saint-Alyre-ès-Montagne (Puy-de-Dôme).svg
 | escais        =
 | region ist    = {{Auvèrnhe}}
 | parçan        =
 | region        = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], &lt;small&gt;ancianament d'{{Auvèrnhe (region)}}&lt;/small&gt;
 | arrondiment   = [[arrondiment de Soire|Soire]]
 | canton        = Braçac (Auvèrnhe) ([[canton d'Ardes|Ardes]] davant 2015)
 | intercom      = CA [[Agló País de Soire]]
 | insee         = 63313
 | cp            = 63420
 | cònsol        = Guy Goyon (fasent foncion)
 | mandat        = [[2019]]-[[2020]]
 | gentilici     = 
 | latitud       = 45.3908
 | longitud      = 2.9933
 | alt mini      = 890
 | alt mej       =
 | alt maxi      = 1462 
 | km²           = 41.07
|}}

'''Sent Alèire''' [sɛ̃taˈvɛjʁ]&lt;ref&gt;Collectatge IEO 63, dins le parlar de vès [[Ardes (Puèi de Doma)|Ardes]].&lt;/ref&gt; o [sɛ̃taˈvajʁ]&lt;ref&gt;Collectatge IEO 63, dins le parlar dau [[Le Bosc Belet|Bosc Belet]].&lt;/ref&gt; (''Saint-Alyre-ès-Montagne'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe|auvernhata]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]] e de la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], &lt;small&gt;ancianament d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]]&lt;/small&gt;.

==Geografia==
[[Imatge:Map commune FR insee code 63313.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]]

==Toponimia==
Las fòrmas ancianas son ''Sanctus Illidius'', en latin, en 1265, ''Sainct-Alire'', en 1449, ''Sanctus lllivus'', latinizacion de 1486, ''Sanctus Ilidius'', en latin, en 1561, ''Sainct-Illidde'', en 1597, ''Sainct-Hilaire'', en 1598, ''Sainct-Hélide'', ''Sainct-Alyre'', ''Sainct-Olère'', en 1628, ''Sainct-Yllaire'', ''Sainct-Illyde'', ''Sainct-Hilide'', en 1659, ''Sainct-Hyllide'', en 1662, ''Sainct-Illidy'', en 1671, ''Sainct-Ilyde'', en 1672, ''Sainct-Allyre'', en 1693, ''Saint-Alyre près Girgols'', ''Saint-Allire'', en 1784 &lt;ref&gt;http://archives.cantal.fr/ark:/16075/a011351496862XHxEq0&lt;/ref&gt;. Le nom ven de ''Sanctus Illidius'', avesque de [[Clarmont-Ferrand|Clarmont]] mòrt en 385 &lt;ref&gt;Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 584, a ''Saint-Alyre d'Arlanc''&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref&gt;https://nominis.cef.fr/contenus/saint/1711/Saint-Allyre.html&lt;/ref&gt;. Le nom vendriá dau vèrbe latin ''illīdo'', ''illīdere'', « tustar, trucar &lt;ref&gt;https://nominis.cef.fr/contenus/prenom/6606/Illide.html&lt;/ref&gt;, butar contra, butar vas ». ''Alèire'' es la fòrma auvernhata de ''Illidius'' e d'autras comunas pòrtan aquel nom : [[Sant Alire (Cantal)]] e [[Sent Alire d'Arlhenc]]. Le promèir ''i-'' passa a ''a-'' per l'intermediari de ''e-'', le segond en posicion tonica e vengut de ''-ī-'' (''i'' long) se manten, ''-d-'' se rotaciza en passant per ''z''. Dins las atestacions, ''Alire'' es sovent confondut embei ''Ilari'' (Sanctus Hilarius) e embei ''Alària'' (Sancta Eulalia), dins le segond cas a causa de [[Santa Alària (Cantal)|Santa Alària]], vialatge près.

== Istòria ==
{{...}}

==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee= 63313
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta= abrial [[2019]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Guy Goyon |Partit= |Qualitat= adjunt fasent foncion}}
{{Elegit |Debuta= junh [[1995]] |Fin= abrial 2019 (demission) |Identitat= Guy Gelly&lt;ref&gt;[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme]&lt;/ref&gt;|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 1995 |Identitat= Roger Goyon |Partit=RPR |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= març de [[1959]] |Fin= 1977 |Identitat= Maurice Bafoil |Partit= RI |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1953]] |Fin= 1959 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

==Demografia==
{{Demografia
|insee= 63313
|senscomptesdobles= 1962}}
* En {{popfr63|0}} la populacion èra de {{popfr63|313}} abitants.

==Luòcs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==
* [[Comunas dau Puèi de Doma]]

==Liams extèrnes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Portal Auvèrnhe}}

{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]
[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]</text>
      <sha1>gxksqcoyzol0egnx3vwhpndscvw6rj4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497085</id>
      <parentid>2497082</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T17:34:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <comment>Toponimia.</comment>
      <origin>2497085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4806" sha1="nbx0mwkl8z8wfwx4hdevozzrct22nci" xml:space="preserve">{{dialècte Auvernhat}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Sent Alèire
 | nom2          = ''Saint-Alyre-ès-Montagne''
 | imatge        = St-Alyre lac 0707E.jpg
 | descripcion   = Lac de Sent Alèire.
 | lògo          = 
 | escut         = Blason ville fr Saint-Alyre-ès-Montagne (Puy-de-Dôme).svg
 | escais        =
 | region ist    = {{Auvèrnhe}}
 | parçan        =
 | region        = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], &lt;small&gt;ancianament d'{{Auvèrnhe (region)}}&lt;/small&gt;
 | arrondiment   = [[arrondiment de Soire|Soire]]
 | canton        = Braçac (Auvèrnhe) ([[canton d'Ardes|Ardes]] davant 2015)
 | intercom      = CA [[Agló País de Soire]]
 | insee         = 63313
 | cp            = 63420
 | cònsol        = Guy Goyon (fasent foncion)
 | mandat        = [[2019]]-[[2020]]
 | gentilici     = 
 | latitud       = 45.3908
 | longitud      = 2.9933
 | alt mini      = 890
 | alt mej       =
 | alt maxi      = 1462 
 | km²           = 41.07
|}}

'''Sent Alèire de la Montanha''' (''Saint-Alyre-ès-Montagne'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe|auvernhata]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]] e de la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]].

==Geografia==
{{Comunas limitròfas|comuna=Sent Alèire|sud=[[Anzac e le Luguet]]|Sud-Oèst=[[Montgralés]]|Oèst=[[La Gaudivèla]]|Nòrd-Oèst=[[Compens]]|Èst=[[Masoira]]|Nòrd-Èst=[[Ròcha Ciarla e Lacmaira]]}}

==Toponimia==
Las fòrmas ancianas son ''Sanctus Illidius'', en latin, en 1265, ''Sainct-Alire'', en 1449, ''Sanctus lllivus'', latinizacion de 1486, ''Sanctus Ilidius'', en latin, en 1561, ''Sainct-Illidde'', en 1597, ''Sainct-Hilaire'', en 1598, ''Sainct-Hélide'', ''Sainct-Alyre'', ''Sainct-Olère'', en 1628, ''Sainct-Yllaire'', ''Sainct-Illyde'', ''Sainct-Hilide'', en 1659, ''Sainct-Hyllide'', en 1662, ''Sainct-Illidy'', en 1671, ''Sainct-Ilyde'', en 1672, ''Sainct-Allyre'', en 1693, ''Saint-Alyre près Girgols'', ''Saint-Allire'', en 1784 &lt;ref&gt;http://archives.cantal.fr/ark:/16075/a011351496862XHxEq0&lt;/ref&gt;. Le nom ven de ''Sanctus Illidius'', avesque de [[Clarmont-Ferrand|Clarmont]] mòrt en 385 &lt;ref&gt;Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 584, a ''Saint-Alyre d'Arlanc''&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref&gt;https://nominis.cef.fr/contenus/saint/1711/Saint-Allyre.html&lt;/ref&gt;. Le nom vendriá dau vèrbe latin ''illīdo'', ''illīdere'', « tustar, trucar &lt;ref&gt;https://nominis.cef.fr/contenus/prenom/6606/Illide.html&lt;/ref&gt;, butar contra, butar vas ». ''Alèire'' es la fòrma auvernhata de ''Illidius'' e d'autras comunas pòrtan aquel nom : [[Sant Alire (Cantal)]] e [[Sent Alire d'Arlhenc]]. Le promèir ''i-'' passa a ''a-'' per l'intermediari de ''e-'', le segond en posicion tonica e vengut de ''-ī-'' (''i'' long) se manten, ''-d-'' se rotaciza en passant per ''z''. Dins las atestacions, ''Alire'' es sovent confondut embei ''Ilari'' (Sanctus Hilarius) e embei ''Alària'' (Sancta Eulalia), dins le segond cas a causa de [[Santa Alària (Cantal)|Santa Alària]], vialatge près.

Localament, la comuna se ditz [sɛ̃t͜ aˈvɛjrᵊ]&lt;ref&gt;Collectatge IEO 63. Parlar de la comuna e de vèrs [[Ardes de Cosa|Ardes]]. Quauques còps, le locutor de vèrs Ardes ajosta &quot;''e sas montanhas''&quot; [e si mɔ̃ˈtɔɲɒ].&lt;/ref&gt; o [sɛ̃t͜ aˈvajrᵊ]&lt;ref&gt;Collectatge IEO 63, dins le parlar dau [[Le Bosc Belet|Bosc Belet]].&lt;/ref&gt;.

== Istòria ==
{{...}}

==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee= 63313
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta= abrial [[2019]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Guy Goyon |Partit= |Qualitat= adjunt fasent foncion}}
{{Elegit |Debuta= junh [[1995]] |Fin= abrial 2019 (demission) |Identitat= Guy Gelly&lt;ref&gt;[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme]&lt;/ref&gt;|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 1995 |Identitat= Roger Goyon |Partit=RPR |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= març de [[1959]] |Fin= 1977 |Identitat= Maurice Bafoil |Partit= RI |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1953]] |Fin= 1959 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

==Demografia==
{{Demografia
|insee= 63313
|senscomptesdobles= 1962}}
* En {{popfr63|0}} la populacion èra de {{popfr63|313}} abitants.

==Luòcs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==
* [[Comunas dau Puèi de Doma]]

==Liams extèrnes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Portal Auvèrnhe}}

{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]
[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]</text>
      <sha1>nbx0mwkl8z8wfwx4hdevozzrct22nci</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sent Jòrge de Monts</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114507</id>
    <revision>
      <id>2497104</id>
      <parentid>2418517</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T18:14:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Valentin d'Auvèrnha  a desplaçat la pagina [[Sent Jòrge de Mons]] cap a [[Sent Jòrge de Monts]]</comment>
      <origin>2418517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2147" sha1="0dak4438yhody7n4t9da61bido1qzvq" xml:space="preserve">{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Sent Jòrge de Mons
 | nom2          = ''Saint-Georges-de-Mons''
 | imatge        = Mairie de Saint-Georges-de-Mons (2) 2018-03-19.JPG
 | descripcion   =La maison de comuna. 
 | lògo          = 
 | escut         = Blason Saint-Georges-de-Mons.svg
 | escais        =
 | region ist    = {{Auvèrnhe}}
 | parçan        = {{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}}
 | insee         = 63349
 | cp            = 63780
 | cònsol        = Camille Chanséaume
 | mandat        = [[2008]]-[[2014]]
 | gentilici     = 
 | latitud       = 45.9403 
 | longitud      = 2.8394 
 | alt mej       = 
 | alt mini      = 440
 | alt maxi      = 869
 | km²           = 34.15
|}}

'''Sent Jòrge de Mons''' [sɛ̃.ˈdzɔʁdzə]&lt;ref&gt;Collectatge IEO 63, dins le parlar dau caire.&lt;/ref&gt; (''Saint-Georges-de-Mons'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], &lt;small&gt;ancianament d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]]&lt;/small&gt;.

==Geografia==

== Toponimia ==
Atestat ''Montibus'' en 1165 e 1286.

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee= 63349
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Camille Chanséaume&lt;ref name=&quot;puy-de-dome.pref.gouv.fr&quot;&gt;[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 4 août 2009&lt;/ref&gt;|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

== Demografia ==
{{Demografia
|insee= 63349
|senscomptesdobles= 1962}}

==Luòcs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==

==Liams extèrnes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Portal Auvèrnhe}}
{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]
[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]</text>
      <sha1>0dak4438yhody7n4t9da61bido1qzvq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497108</id>
      <parentid>2497104</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T18:19:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <origin>2497108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2475" sha1="3lkmnbduu9tlampwbo6szub06qw0u3h" xml:space="preserve">{{dialècte Auvernhat}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Sent Jòrge de Monts
 | nom2          = ''Saint-Georges-de-Mons''
 | imatge        = Mairie de Saint-Georges-de-Mons (2) 2018-03-19.JPG
 | descripcion   =La maison de comuna. 
 | lògo          = 
 | escut         = Blason Saint-Georges-de-Mons.svg
 | escais        =
 | region ist    = {{Auvèrnhe}}
 | parçan        = {{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}}
 | insee         = 63349
 | cp            = 63780
 | cònsol        = Camille Chanséaume
 | mandat        = [[2008]]-[[2014]]
 | gentilici     = 
 | latitud       = 45.9403 
 | longitud      = 2.8394 
 | alt mej       = 
 | alt mini      = 440
 | alt maxi      = 869
 | km²           = 34.15
|}}

'''Sent Jòrge de Monts''' (''Saint-Georges-de-Mons'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]].

==Geografia==
La comuna es situada dins la [[Combralha]], dins le nòrd-oèst dau departament dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]].
{{Comunas limitròfas|comuna=Sent Jòrge de Monts|Nòrd=[[Cuelha]]|sud=[[Chapdes Biaufòrt]]|Nòrd-Èst=[[Vitrac]]|Èst=[[Manzat]]|Sud-Oèst=[[Las Encisas]]|Nòrd-Oèst=[[Sauret e Becèrva]]}}

== Toponimia ==
Atestat ''Montibus'' en 1165 e 1286.

Localament, la comuna se ditz [sɛ̃ ˈdzɔrdzᵊ]&lt;ref&gt;Collectatge IEO 63. Parlar de [[Chapdes Biaufòrt]].&lt;/ref&gt;.

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee= 63349
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Camille Chanséaume&lt;ref name=&quot;puy-de-dome.pref.gouv.fr&quot;&gt;[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 4 août 2009&lt;/ref&gt;|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

== Demografia ==
{{Demografia
|insee= 63349
|senscomptesdobles= 1962}}

==Luòcs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==

==Liams extèrnes==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Portal Auvèrnhe}}
{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]
[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]</text>
      <sha1>3lkmnbduu9tlampwbo6szub06qw0u3h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ternant las Aigas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114585</id>
    <revision>
      <id>2497094</id>
      <parentid>2414426</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T17:54:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Valentin d'Auvèrnha  a desplaçat la pagina [[Tarnant]] cap a [[Ternant las Aigas]]</comment>
      <origin>2414426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2359" sha1="2yyhk2d5m4cu906pbo3odjjcxz3e3xx" xml:space="preserve">{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Tarnant
 | nom2          = ''Ternant-les-Eaux''
 | imatge        = Eglise_Sainte-Margueritte_de_Ternant-les-Eaux_-63-_photo_n°16.jpg
 | descripcion   = La glèisa de Senta Margarita
 | lògo          = 
 | escut         = 
 | escais        =
 | region ist    = {{Auvèrnhe}}
 | parçan        =
 | region        = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], &lt;small&gt;ancianament d'{{Auvèrnhe (region)}}&lt;/small&gt;
 | arrondiment   = [[arrondiment de Soire|Soire]]
 | canton        = [[canton de Braçac (Auvèrnhe)]] ([[canton d'Ardes|Ardes]] davant 2015)
 | intercom      = [[Agló País de Soire]]
 | insee         = 63429
 | cp            = 63340
 | cònsol        = Pierre Coupelon
 | mandat        = [[2014]]-[[2020]]
 | gentilici     = 
 | latitud       = 45.4797
 | longitud      = 3.1331
 | alt mej       = 
 | alt mini      = 558
 | alt maxi      = 871
 | km²           = 3.59
|}}

'''Tarnant''' [taʁˈnã]&lt;ref&gt;Collectatge IEO 63, dins le parlar de [[Maruege]].&lt;/ref&gt; (''Ternant-les-Eaux'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe|auvernhata]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e de la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], &lt;small&gt;ancianament d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]]&lt;/small&gt;.

== Geografia ==
{{...}}
[[Imatge:Map commune FR insee code 63429.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]]

== Toponimia ==
Atestat ''Ternant'' en 1077.

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee= 63429
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta= aost [[2004]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Pierre Coupelon |Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= 2004 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

==Demografia==
{{Demografia
|insee= 63429
|senscomptesdobles= 1962}}
* En {{popfr63|0}} la populacion èra de {{popfr63|429}} abitants.

== Luòcs e monuments ==

== Personalitats liadas a la comuna ==

==Veire tanben==
* [[Comunas dau Puèi de Doma]]

== Liams extèrnes ==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Portal Auvèrnhe}}

{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]
[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]</text>
      <sha1>2yyhk2d5m4cu906pbo3odjjcxz3e3xx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497096</id>
      <parentid>2497094</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T17:57:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <origin>2497096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2371" sha1="obk6azkx85o50bldrd6vmc153m8ls2u" xml:space="preserve">{{dialècte Auvernhat}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Ternant las Aigas
 | nom2          = ''Ternant-les-Eaux''
 | imatge        = Eglise_Sainte-Margueritte_de_Ternant-les-Eaux_-63-_photo_n°16.jpg
 | descripcion   = La glèisa de Senta Margarita
 | lògo          = 
 | escut         = 
 | escais        =
 | region ist    = {{Auvèrnhe}}
 | parçan        =
 | region        = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], &lt;small&gt;ancianament d'{{Auvèrnhe (region)}}&lt;/small&gt;
 | arrondiment   = [[arrondiment de Soire|Soire]]
 | canton        = [[canton de Braçac (Auvèrnha)]] ([[canton d'Ardes|Ardes]] davant 2015)
 | intercom      = [[Aglò País de Soire]]
 | insee         = 63429
 | cp            = 63340
 | cònsol        = Pierre Coupelon
 | mandat        = [[2014]]-[[2020]]
 | gentilici     = 
 | latitud       = 45.4797
 | longitud      = 3.1331
 | alt mej       = 
 | alt mini      = 558
 | alt maxi      = 871
 | km²           = 3.59
|}}

'''Ternant las Aigas''' (''Ternant-les-Eaux'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe|auvernhata]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e de la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]].

== Geografia ==
{{...}}
[[Imatge:Map commune FR insee code 63429.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]]

== Toponimia ==
Atestat ''Ternant'' en 1077.

Localament, la comuna se ditz [tarˈnã]&lt;ref&gt;Collectatge IEO 63, dins le parlar de [[Maruege]].&lt;/ref&gt;.

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee= 63429
|Títol= Lista daus cònses successius}}
{{Elegit |Debuta= aost [[2004]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Pierre Coupelon |Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= 2004 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

==Demografia==
{{Demografia
|insee= 63429
|senscomptesdobles= 1962}}
* En {{popfr63|0}} la populacion èra de {{popfr63|429}} abitants.

== Luòcs e monuments ==

== Personalitats liadas a la comuna ==

==Veire tanben==
* [[Comunas dau Puèi de Doma]]

== Liams extèrnes ==

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Portal Auvèrnhe}}

{{Comunas dau Puèi de Doma}}

[[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]]
[[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]]</text>
      <sha1>obk6azkx85o50bldrd6vmc153m8ls2u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Saint-Denis (Reünion)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115271</id>
    <revision>
      <id>2497047</id>
      <parentid>2043306</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T14:06:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19206-60</username>
        <id>62876</id>
      </contributor>
      <origin>2497047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2003" sha1="euh1bhq362rbq9yw9bcd93t6nmkmoat" xml:space="preserve">{{Infobox Comuna de França
 | carta=otramar
 | nomcomuna= Sin-Dni
 | nomcomuna2= ''Saint-Denis''
 | imatge=SaintDenisReunion002.jpg|290px
 | descripcion= 

 | lògo=Logo Saint Denis La Réunion.png|150px
 | escut=Blason St-Denis Réunion DOM.svg|60px
 | escais=
 | region ist     = 
 | parçan=

 | arrondiment= [[Arrondiment de Saint-Denis (La Réunion)|Saint-Denis]] ([[capluòc]])
 | canton= [[Ccapluòc]] de neuf cantons
 | insee = 97411
 | cp = 97400
| cònsol = [[Gilbert Annette]] 
 | mandat         = [[2008]]-[[2014]]
 | gentilici = Dionysienne, Dionysien (en [[francés]])

 | longitud= 55.4481
 | latitud= -20.8789
| alt mini = 0
 | alt mej = 
 | alt maxi = 2276
 | km²            = 142.79
}}
'''Saint-Denis''' (en [[creòl reünionés]]: '''Sin Dni''') es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] e la [[regions francesas|region]] de la [[Reünion]]. Sa populacion es de {{formatnum:{{popfr974|411}}}} abitants ({{popfr974|0}}).
[[ File:Panneau-Sin-Dni.JPG|right|200px|thumb|Paneu bilingue a l'entrada de la vila de '''Sin Dni''']]

==Geografia==

==Istòria==

==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee= 97411
|Títol= Lista deus cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= [[Gilbert Annette]] |Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
==Demografia==
{{Demografia
|insee= 97411
|1793=
|1800=
|1806=
|1821=
|1831=
|1836=
|1841=
|1846=
|1851=
|1856=
|1861=
|1866=
|1872=
|1876=
|1881=
|1886=
|1891=
|1896=
|1901=
|1906=
|1911=
|1921=
|1926=
|1931=
|1936=
|1946=
|1954=
|1962=
|1968=
|1975=
|1982=
|1990=
|1999=
|2005=
|2006=
|2007=
|2008=
|2009=
|cassini=
|senscomptesdobles=1962}}

==Luòcs e monuments==

==Personalitats ligadas amb la comuna==

==Véser tanben==

==Ligams extèrnes==

==Nòtas==
&lt;references/&gt;
{{Portal Comunas}}
{{Comunas de la Reünion}}
[[Categoria:Comuna de la Reünion]]</text>
      <sha1>euh1bhq362rbq9yw9bcd93t6nmkmoat</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alcorisa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128197</id>
    <revision>
      <id>2497051</id>
      <parentid>2372503</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T15:32:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Juan Emilio Prades Bel</username>
        <id>26387</id>
      </contributor>
      <origin>2497051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="777" sha1="99r9zl83y47icioj4jk0daljyf5tgad" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
[[Fichièr:Panorámica de Alcorisa.JPG|vinheta|Alcorisa.]]
[[Fichièr:Panorámica urbana, municipio de Alcorisa, comarca Bajo Aragón (Teruel).jpg|vinheta|Alcorisa]]
'''Alcorisa''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Teròl (província)|Teròl]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] d'[[Aragon]].

{{Portal Aragon}}
[[Fichièr:Iglesia parroquial de Santa María la Mayor, Alcorisa.jpg|vinheta|Iglesia parroquial de Santa María la Mayor, Alcorisa.]]
{{Municipis de|44}}
[[Fichièr:Heráldica y pórtico de la Iglesia de la Virgen de la Asunción de Alcorisa, Teruel.JPG|vinheta|Heráldica y pórtico de la Iglesia de la Virgen de la Asunción de Alcorisa, Teruel.]]</text>
      <sha1>99r9zl83y47icioj4jk0daljyf5tgad</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Martín del Río</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128337</id>
    <revision>
      <id>2497127</id>
      <parentid>1873604</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T21:52:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Juan Emilio Prades Bel</username>
        <id>26387</id>
      </contributor>
      <origin>2497127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="378" sha1="te84ck4fe28ss7jorxomnula1gi1pve" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
[[Fichièr:Municipio de Martín del Río, Teruel, España.jpg|vinheta|Martín del Río]]
'''Martín del Río''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Teròl (província)|Teròl]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] d'[[Aragon]].

{{Portal Aragon}}
{{Municipis de|44}}</text>
      <sha1>te84ck4fe28ss7jorxomnula1gi1pve</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497128</id>
      <parentid>2497127</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T21:53:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Juan Emilio Prades Bel</username>
        <id>26387</id>
      </contributor>
      <origin>2497128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="459" sha1="esz51grmpanbsylfp48i5xxibau5tgd" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
[[Fichièr:Municipio de Martín del Río, Teruel, España.jpg|vinheta|Martín del Río]]
[[Fichièr:Municipio de Martín del Río (Teruel).jpg|vinheta|Martín del Río]]
'''Martín del Río''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Teròl (província)|Teròl]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] d'[[Aragon]].

{{Portal Aragon}}
{{Municipis de|44}}</text>
      <sha1>esz51grmpanbsylfp48i5xxibau5tgd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497129</id>
      <parentid>2497128</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T21:54:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Juan Emilio Prades Bel</username>
        <id>26387</id>
      </contributor>
      <origin>2497129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="565" sha1="9cxl3qakdtktgqw1wnxnmjsm8wnlw0u" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
[[Fichièr:Municipio de Martín del Río, Teruel, España.jpg|vinheta|Martín del Río]]
[[Fichièr:Municipio de Martín del Río (Teruel).jpg|vinheta|Martín del Río]]
[[Fichièr:Municipio de Martín del Río, comarca Cuencas Mineras (Teruel).jpg|vinheta|Martín del Río]]
'''Martín del Río''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Teròl (província)|Teròl]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] d'[[Aragon]].

{{Portal Aragon}}
{{Municipis de|44}}</text>
      <sha1>9cxl3qakdtktgqw1wnxnmjsm8wnlw0u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sierra Nevada (Espanha)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150503</id>
    <revision>
      <id>2497046</id>
      <parentid>2457006</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T14:04:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19206-60</username>
        <id>62876</id>
      </contributor>
      <origin>2497046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="393" sha1="2xcd11i2j5hvj1y32qlvb4dzy8us9xk" xml:space="preserve">[[File:Sierra Nevada en Espanha y Portugal.jpg|thumb|Localizacion de la cadena dins la peninsula.]]

La '''Sierra Nevada''' ({{AFI-oc|ˈsjɛrα neˈβaðα}}; {{AFI|[ˈsjera neˈβaða]|lenga=es}}) es un massís [[montanha|montanhós]] dau sud de la [[Peninsula Iberica]].

== Liames intèrnes ==

== Bibliografia ==

== Nòtas e referéncias ==
&lt;references/&gt;

[[Categoria:Montanha d'Espanha]]</text>
      <sha1>2xcd11i2j5hvj1y32qlvb4dzy8us9xk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497060</id>
      <parentid>2497046</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T15:56:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <origin>2497060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="402" sha1="gxt3v4t7r02rqgijd225bsto2fmmzlk" xml:space="preserve">[[File:Sierra Nevada en Espanha y Portugal.jpg|thumb|Localizacion de la cadena dins la peninsula.]]

La '''Sierra Nevada'''&lt;ref&gt;{{AFI-oc|ˈsjɛrα neˈβaðα}}; {{AFI|[ˈsjera neˈβaða]|lenga=es}}.&lt;/ref&gt; es un massís [[montanha|montanhós]] dau sud de la [[Peninsula Iberica]].

== Liames intèrnes ==

== Bibliografia ==

== Nòtas e referéncias ==
&lt;references/&gt;

[[Categoria:Montanha d'Espanha]]</text>
      <sha1>gxt3v4t7r02rqgijd225bsto2fmmzlk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Transumanisme</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153426</id>
    <revision>
      <id>2497073</id>
      <parentid>2491035</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T17:00:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>43230</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2497073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82815" sha1="rcjngfojypiu0risvpb2dqrpqofpc0b" xml:space="preserve">[[Fichièr:Transhumanism h+.svg|thumb|H+, un simbòl del transumanisme]]

Lo '''transumanisme''' es un [[Ideologia|movement cultural e intellectual]] internacional que recomanda l'usatge de las [[sciéncia]]s e de las [[tecnica]]s, atal que las cresenças esperitalas per tòca de melhorar las caracteristicas [[Còs uman|fisicas]] e [[Cervèl|mentalas]] dels [[Homo sapiens|umans]]. Lo transumanisme considèra uns aspèctes de la [[condicion umana]] coma l'[[andicap]], la [[sofrença]], la [[malautiá]], lo [[vielhum]] o la [[mòrt]] subida coma inutils e indesirables. Dins aquela tòca, los pensaires transumanistas comptan sus las [[biotecnologia]]s e sus d'autras tecnicas emergentas. Los dangièrs coma los avantatges que presentan de talas evolucions preoccupan atal lo movement transumanista&lt;ref name=&quot;Bostrom 2005&quot;&gt;{{article|nom=Bostrom |prenom=Nick |títol= A history of transhumanist thought|periodic=Journal of Evolution and Technology|data=avril de 2005 |url= http://jetpress.org/volume14/bostrom.html}}&lt;/ref&gt;.

Lo tèrme « transumanisme » es simbolizat per « H+ » (ancianament « &gt;H »&lt;ref&gt;{{Ligam web|url=http://www.aleph.se/Trans/Words/acronyms.html| títol=Anders Transhuman Page: Acronyms}}&lt;/ref&gt;) e es sovent emplegat coma [[sinonime]] de « melhorament uman ». Alara que lo primièr usatge conegut del mot « transumanisme » se faguèt [[1957]], son sens actual a son origina dins los [[ans 1980]], quand de [[Futurologia|futurològs]] [[Estats Units d'America|estatsunians]] comencèron a estructurar çò que veguèt lo movement transumanista. Los pensaires transumanistas predison que los umans poirián èsser capables de se transformar en èsser dotats de capacitats que los farián nomenar « [[Postuman]]s »&lt;ref name=&quot;Bostrom 2005&quot;/&gt;. 

Atal, lo transumanisme es a vegada considerat coma un [[Postumanisme]] o encara coma una forma d'[[activisme]] caracterizat per una granda volontat de cambiament e influenciat pels ideals postumanistas&lt;ref name=&quot;Miah 2007&quot;&gt;{{article|nom=Miah |prenom=Andy |títol = Posthumanism: A Critical History| data= 2007 | url= http://ieet.org/archive/2007.04.12-MiahChapter2.pdf|périodique=Gordijn, B. &amp; Chadwick, R., Medical Enhancements &amp; Posthumanity. New York: Routledge}}&lt;/ref&gt;.
 
La perspectiva transumanista d'una umanitat transformada provoquèt fòrça reaccions, positivas e negativas, venent d'orizonts de pensada plan diverses. [[Francis Fukuyama]] declarèt, al subjècte del transumanisme, que s'agís de l'idèa mai dangierosa del mond&lt;ref name=&quot;Fukuyama 2004&quot;&gt;{{article |lang=en |nom=Fukuyama | prenom=Francis | títol= Transhumanism |data=1/9/2004 | url= http://www.foreignpolicy.com/articles/2004/09/01/transhumanism |periodic=Foreign Policy}}&lt;/ref&gt;, a çò un dels seus promotors, [[Ronald Bailey]], respond qu'es, al contrari, lo « movement qu'incarna las aspiracions mai audaciosas, coratjosas, imaginativas e idealistas de l'umanitat »&lt;ref name=&quot;Bailey 2004&quot;&gt;{{article |lang=en | nom= Bailey | prenom= Ronald| títol= Transhumanism: the most dangerous idea?| année= 2004| url =http://www.reason.com/rb/rb082504.shtml |periodic=Reason}}&lt;/ref&gt;.

== Istòria ==

Selon los [[filosòf]]s avent estudiat l'istòria del transumanisme&lt;ref name=&quot;Bostrom 2005&quot;/&gt;, son [[transcendantalisme]] s'inscrich dins un corrent de pensada venent de l'[[Antiquitat]]: la quèsta d'[[immortalitat]] de l'[[Epopèia de Gilgamesh]] o las quèstas de la [[font de Jovença]] e de l'[[elixir de longa vida]], coma los esfòrts qu'ensagèron d'empachar lo vielhum e la mòrt, ne son l'expression. La filosofia transumanista pasmens troba sas raices dins l'[[umanisme de la Renaissença]] e dins la filosofia de las [[Sègle de las Luses|Luses]]. [[Giovanni Pico della Mirandola‎|Pico della Mirandola]] crida atal l'Òme a « escultar la seuna estatua »&lt;ref&gt;{{fr}}Pic de la Mirandole (1463-1494), Discours sur la dignité de l’homme, cité par Jean Carpentier, ''Histoire de l’Europe'', Points Seuil, París, 1990, {{p.|224-225}}.&lt;/ref&gt;. Mai tard, [[Nicolas de Condorcet|Condorcet]] especula sus l'aplicacion possibla de las [[Medecina|sciéncias medicalas]] per l'espandiment infinit de la durada de vida umana. De mèsma reflexions las faguèron [[Benjamin Franklin]], que somia de poder [[Crionia|interrompre e tornar alucar la vida]]. Fin finala, segon [[Charles Darwin]], {{Cita|ven fòrça probable que l'umanitat tala que la coneissem ne siá pas a l'estadi final de son [[Evolucion umana|evolucion]] mas puslèu a una fasa de començament}}&lt;ref name=&quot;Bostrom 2005&quot;/&gt;. Al contrari cal destriar la pensada de [[Friedrich Nietzsche|Nietzsche]] que, se fabrega la nocion de « [[subreòme]] », envisatge pas gaire la possibilitat d'una transformacion tecnologica de l'Òme mas puslèu aquela d'un [[Desvelopament personal]]&lt;ref name=&quot;Bostrom 2005&quot;/&gt;{{,}}&lt;ref name=&quot;Sorgner 2009&quot;&gt;{{Ligam web | url = url = http://jetpress.org/v20/sorgner.htm / JET 20(1)  March 2009 29-42 | títol=Nietzsche, the Overhuman, and Transhumanism | autor=Stefan Lorenz Sorgner | data=març de 2009}}&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref name=&quot;Blackford 2010&quot;&gt;{{Ligam web| url = http://jetpress.org/v21/blackford.htm | títol=Editorial: Nietzsche and European Posthumanisms | autor=Russell Blackford | annada=2010}}&lt;/ref&gt;.

[[Nikolai Fiodorovich Fiodorov|Nikolai Fiodorov]], un filosòf [[Russia|rus]] del sègle XIX, sostengava l'idèa d'un usatge de la sciéncia a de fins d'espandiment radical de la durada de vida, d'imortalitat o de [[resurreccion]] dels mòrts&lt;ref name=&quot;Berdayev 1915&quot;&gt;{{ligam web|nom=Berdyaev|prenom= Nikolai |títol= The Religion of Resusciative Resurrection. &quot;The Philosophy of the Common Task of N. F. Fedorov&quot;|url=http://www.berdyaev.com/berdiaev/berd_lib/1915_186.html}}&lt;/ref&gt;. Al sègle XX, lo [[Genetica|genetician]] [[J.B.S. Haldane]], autor de l'ensag titulat ''Daedalus: Science and the Future'' paregut en [[1923]], es un davancièr influent de la pensada transumanista. En linha dirècta amb lo transumanisme modèrne, anoncia los considarables apòrts de la genetica e d'autras avançadas de la sciéncia als progrès de la biologia umana e prevei qu'aqulas avançadas serán aculhidas coma tant de blasfèmis e de perversions « indecents e contra natura ». [[John Desmond Bernal|J. D. Bernal]] especula que la [[colonizacion de l'espaci]], los [[implant]]s [[bionica|bionics]] e los [[Nootropica|melhoraments cognitius]] son de tèmas transumanistas classics dempuèi alara&lt;ref name=&quot;Bostrom 2005&quot;/&gt;. 

Lo biologista [[Julian Huxley]], fraire d'[[Aldous Huxley]] (amic d'enfança de [[John Burdon Sanderson Haldane|Haldane]]), sembla èsser lo primièr a aver utilizat lo mot « transumanisme ». 

En [[1957]], definís lo transuman coma un « òme que demora un òme, mas se transcendís d'esperel desplegan de novelums possibles per sa [[natura umana]] »&lt;ref name=&quot;Huxley 1957&quot;&gt;{{ligam web |autor=[[Julian Huxley]]| títol = Transhumanism| annada= 1957| url  = http://www.transhumanism.org/index.php/WTA/more/huxley/ |site=transhumanism.org }}&lt;/ref&gt; : {{cita|La qualitat de las personas, e non la sola quantitat, es çò que devem mirar: en consequéncia, una politica concertada es necessària per empachar lo flus creissent de la populacion d'aclapar totes nos espers d’un mond melhor. » Lo ''better world'' de Julian es pas tan alunhat del ''brave new world'' d’Aldous. S’agís plan de melhorar la “qualitat” dels individús, del meteis biais que se melhora la “qualitat” dels produchs, e donc, benlèu, d’eliminar o d’empachar la naissença de tot çò que pareisseriá coma anormal o deficient.}}

Aquela definicion difèra un pauc d'aquela generalament acceptada dempuèi los ans 1980.

Al començament dels ans 1960, la question de las relacions entre las intelligéncias umanas e [[Intelligéncia artificiala|artificialas]], qu'es una de las tematicas centralas del transumanisme, es abordada per l'informatician [[Marvin Minsky]]&lt;ref name=&quot;Minsky 1960&quot;&gt;{{obratge|nom1=Minsky|prenom1=Marvin| títol = Steps toward artificial intelligence| annada= 1960 | legir en linha = http://web.media.mit.edu/~minsky/papers/steps.html|editor=MIT}}&lt;/ref&gt;. Dins las decenias seguentas, aquel domèni de recercas contunha de veire aparéisser de pensaires influents, coma [[Hans Moravec]] o [[Raymond Kurzweil]], a l'encòp fasent de trabalh d'òrdre tecnic e especulant sus l'avenir tecnologic, al biais del transumanisme&lt;ref name=&quot;Moravec 1998&quot;&gt;{{article| nom=Moravec|prenom=Hans|url=http://www.transhumanist.com/volume1/moravec.htm| périodique=Journal of Evolution and Technology| annada=1998|títol=When will computer hardware match the human brain?}}&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref name=&quot;Kurzweil 1999&quot;&gt;{{Obratge
| lenga =en
| prenom1 =Raymond
| nom1 =Kurzweil
| títol =The Age of Spiritual Machines
| editor =Viking Adult
| annada =1999
| isbn =0-670-88217-8
| oclc =224295064
}}&lt;/ref&gt;. L'emergéncia d'un movement transumanista clarament identifiable comencèt dins las derrièras decennias del sègle XX. En 1966, [[FM-2030]] (ancianament F.M. Esfandiary), un [[Futurologia|futurològ]] qu'ensenha los « nòus concèptes de l'Òme »&lt;ref&gt;&quot;new concepts of the Human&quot;&lt;/ref&gt; a la [[The New School|New School]] de [[Nòva York]], comença a qualificar las personas qu'adòptan de technicas, d'estils de vida e de concepcions del mond signalant una transicion cap a la [[postumanitat]] de transumans (mot format a partir de « uman transitòri »)&lt;ref name=&quot;FM-2030 1989&quot;&gt;{{Obratge
| lenga =en
| nom1 =FM-2030
| títol =Are You a Transhuman?
| sostítos =Monitoring and Stimulating Your Personal Rate of Growth in a Rapidly Changing World
| editor =Viking Adult
| annada =1989
| isbn =0-446-38806-8
| oclc =18134470
}}&lt;/ref&gt;. En 1972, [[Robert Ettinger]] contribuguèt a la conceptualizacion del transumanisme dins son libre ''Man into Superman''&lt;ref name=&quot;Ettinger 1972&quot;&gt;{{Obratge
| lenga = en
| prenom1 =Robert
| nom1 =Ettinger
| títol =Man into Superman
| editor =Avon
| annada =1974
| isbn =0-380-00047-4
| legir en linha =http://www.cryonics.org/book2.html
}}&lt;/ref&gt;. En 1973, FM-2030 publiquèt l' ''Upwingers Manifesto'' per estimular l'activisme transumanista&lt;ref name=&quot;Kurzweil 1999&quot;/&gt;.

Los primièrs transumanistas se reconeguessent atal s'encontran al començament dels ans 1980 a l'[[Universitat de Califòrnia]] a [[Los Angeles]], que venguèt lo centre principal de la pensada transumanista. Per l'occasion, FM-2030 faguèt una conferéncia sus son ideologia futurista de la « [[Tresena Via]] » (''Third Way''). Dins los locals d'[[EZTV]], alara abitualament frequentats pels transumanistas e futurològs, [[Natasha Vita-More]] presenta un [[film experimental]], ''Breaking Away'', datat de 1980, sul tèma d'umans trencant amb lors limitas biologicas e amb la [[gravitat]] terrèstra, se n'anant dins l'[[Espaci (cosmologia)|espaci]]&lt;ref&gt;{{ligam web | títol=EZTV Media | url=http://www.eztvmedia.com/his.html| accessdate=2006-05-01}}&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref&gt;{{Obratge
| lenga = en
| prenom1 =Ed
| nom1 =Regis
| títol =Great Mambo Chicken and the Transhuman Condition
| sostítol =Science Slightly Over the Edge
| editor =Perseus Books
| annada =1990
}}&lt;/ref&gt;. FM-2030 e Vita-More comencèron aviadament a organizar d'autras reünions transumanistas a [[Los Angeles]], amassant los estudiants de FM-2030 e lo public de Vita-More. En 1982, Vita-More redigís lo ''Transhumanist Arts Statement''&lt;ref name=&quot;Vita-More 1982&quot;&gt;{{obratge|nom1=Vita-More|prénom1=Natasha| títol = Tranhumanist arts statement | annada= 1983 |legir en linha = http://www.transhumanist.biz/transhumanistartsmanifesto.htm}}&lt;/ref&gt; (Tractats d'Arts Transumanistas), e, sièis ans après, produch una emission de television sus la transumanitat, ''TransCentury Update'', suguida per mai de {{formatnum:100000}} telespectators.

En 1986, [[K. Eric Drexler|Eric Drexler]] publiquèt ''Engines of Creation: The Coming Era of Nanotechnology''&lt;ref name=&quot;Drexler 1986&quot;&gt;Drexler 1986&lt;/ref&gt;qu'analiza las perspectivas ligadas a la [[nanotecnologias]] e als [[assemblaire moleculari|assemblaires molecularis]], e fondèt l'[[Institut Foresight]]. Los sites de Califòrnia del sud de l'[[Alcor Life Extension Foundation]], la primièra [[organizacion sens tòca lucrativa]] fasent de recercas sus la [[crionia]], trabalhant per la seuna promocion e venent tanben un luòc d'encontra privilegiat dels futuristas. En 1988, lo primièr numerò d'''Extropy Magazine'' fuguèt publicat per [[Max More]] e Tom Morrow. En 1990, More creèt la seuna doctrina transumanista qu'exprimèt jos la forma dels ''Principles of Extropy'' (« Principis de l'Extropia »)&lt;ref name=&quot;More 1990-2003&quot;&gt;{{obratge| nom1 = More|prenom1 = Max| títol = Principles of extropy | annada = 2003 | legir en linha = http://extropy.org/principles.htm|consulté le = 30 mai 2012}}&lt;/ref&gt;, e faguèt las basas del transumanisme modèrne li donant una novèla definicion&lt;ref name=&quot;More 1990&quot;&gt;{{obratge|nom1 = More|prenom1 = Max| títol = Transhumanism: a futurist philosophy| année = 1990 | legir en linha = http://www.maxmore.com/transhum.htm}}&lt;/ref&gt; :

::{{cita|Lo transumanisme es una classa de filosofias avent per tòca de nos guidar cap a una condicion postumana. Lo transumanisme parteja fòrça valors amb l'umanisme d'entre que un respècte de la rason e de la sciéncia, un ligam al progrès e una granda consideracion per l'existéncia umana (o transumana) dins aquela vida. […] Lo transumanisme difèra de l'umanisme perque reconéis e anticipa los cambis radicals de la natura e de possibilitats de nos vidas provocats per diversas sciéncias e tecnicas […].}}

En 1992, More e Morrow fondèron l'''[[Extropy Institute]]'' qu'a per tòca de densificar lo malhum social futurista e de promòure una reflexion collectiva suls corrents ideologics emergents e los comportaments novèls en organisant una seriá de conferéncia e, subretot, en redigent un quasernet d'adreças: en consequéncia, la pensada transumanista se vei difusada pel primièr còp, pendent lo periòde del vam de la [[cibercultura]] e de la [[contracultura]] [[cyberdelica]]. En 1998, los filosòfs [[Nick Bostrom]] e [[David Pearce]] fondèron la ''[[World Transhumanist Association]]'' (WTA, ''Association Transhumaniste Mondiale''), una organizacion non governamentala de reng internacional trabalhant per que lo transumanisme siá reconegut coma digne d'interés pel [[Recerca scientifica|mitan scientific]] coma pels [[poders publics]]&lt;ref name=&quot;Hughes 2005&quot;&gt;{{obratge|lenga=en | prenom1 = James| nom1 = Hughes| títol = Report on the 2005 interests and beliefs survey of the members of the World Transhumanist Association| annada = 2005| legir en linha= http://transhumanism.org/resources/survey2005.pdf| format=PDF}}&lt;/ref&gt;. En 2002, la WTA modifiquèt e adoptèt la Declaracion Transumanista (''The Transhumanist Declaration'')&lt;ref name=&quot;World Transhumanist Association 2002&quot;&gt;{{Ligam web|lenga=en
|url=http://www.transhumanism.org/index.php/WTA/faq21/79/
|títol=The transhumanist declaration
|autor=World Transhumanist Association
|annada=2002
}}&lt;/ref&gt;. La ''[[FAQ]] Transhumaniste'', concebuda per la WTA, dona doas definicions formalas del transumanisme&lt;ref name=&quot;World Transhumanist Association 2002-2005&quot;&gt;{{obratge |lenga=en| nom1 = World Transhumanist Association | títol = The transhumanist FAQ| annada = 2002 |publi=2005 | legir en linha = http://www.transhumanism.org/resources/FAQv21.pdf|format=PDF&lt;/ref&gt;:
# {{cita|Lo movement cultural e intellectual qu'afirma qu'es possible e desirable de melhorar fondamentalament la condicion umana per l'usatge de la rason, subretot en desvelopant e difusant largament las tecnicas visant a eliminar lo vielhum e a melhorar de biais significatiu las capacitats intellectualas, fisicas e psicologicas de l'èsser uman.
# L'estudi de las repercussions, de las promessas e dels dangièrs potencials de tecnicas que nos permetran de suberpassar de constrenchas inerentas a la natura umana e tanben l'estudi dels problèmas etics que soslevan l'elaboracion e l'usatge d'aquelas tecnicas.}}

[[Anders Sandberg]], un universitari e eminent transumanista, reculhèt d'autras definicions similaras&lt;ref name=&quot;Sandberg&quot;&gt;{{obratge|lenga=en| prenom1 = Anders| nom1 = Sandberg | títol= Definitions of Transhumanism| date = | legir en linha = http://www.aleph.se/Trans/Intro/definitions.html}}&lt;/ref&gt;.

Los representants de la WTA consideravan que las fòrças socialas constituavan un fren potencial a lors projèctes futuristas e que calguèt, en consequéncia, estatuar sus la posicion d'adoptar fàcia a elas, mas totas las organizacions transumanistas an pas lo mèsme vejaire&lt;ref name = &quot;Hughes 2004&quot;/&gt;. Subretot, un problèma pausat èra aquel de l'accès equitable dels individús de classas socialas e de nacionalitats diferentas a las tecnicas de melhorament uman&lt;ref name=&quot;Utne&quot;&gt;{{Ligam web | autor = Alyssa Ford| títol = Humanity: The Remix | seria = [[Utne Magazine]] | editor = | data = Mai-Junh  de 2005 | url = http://www.twliterary.com/jhughes_utne.html}}&lt;/ref&gt;. En 2006, après una lucha politica dins los rengs del movement transumanista entre la drecha [[Libertarianisme|libertariana]] e la [[Liberalisme contemporanèu als Estats Units|esquèrra liberala]], la WTA, jos l'egida de son ancian director [[James Hughes]], adoptèr una postura mai pròcha del [[centre esquèrra]]&lt;ref&gt;{{Ligam web | autor = William Saletan | títol = Among the Transhumanists | editor = Slate.com | data = 4 juin 2006 | url = http://www.slate.com/id/2142987/fr/rss/}}&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref name=&quot;Utne&quot;/&gt;. Encara en 2006, lo conselh d'administracion de l' ''Extropy Institute'' acabèt sas activitats, declarant que sa mission aviá estat « complida, dins l'essencial » (« ''essentially completed'' »)&lt;ref name=&quot;Extropy Institute 2006&quot;&gt;{{obratge|lenga=en |nom1 = Extropy Institute |títol = Next Steps| annada = 2006 | legir en linha = http://www.extropy.org/future.htm}}&lt;/ref&gt;. La WTA donc prenguèt la plaça de principala organizacion transumanista al mond. En 2008, cambièt son imatge, la WTA adoptèt lo nom d'« [[Humanity Plus|Humanity+]] » per far paréisser de valors umanas mai grandas&lt;ref name=&quot;Blackford 2008&quot;&gt;{{ligam web| auteur = Russel Blackford | títol = WTA changes its image | annada = 2008 |url = http://metamagician3000.blogspot.com/2008/07/wta-changes-its-image.html}}&lt;/ref&gt;. ''Humanity Plus'' publiquèt ''H+ Magazine'', un periodic publicat per [[R. U. Sirius]] e que presenta d'actualitats e de las idèas del transumanisme&lt;ref name=H+&gt;{{Ligam web|títol=H+ Magazine|url=http://www.hplusmagazine.com/}}&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref name=&quot;Newitz 2008&quot;&gt;{{obratge|lenga=en | prenom1 = Annalee |nom1=Newitz | títol = Can Futurism Escape the 1990s?  | annada = 2008 |legir en linha = http://io9.com/5067829/can-futurism-escape-the-1990s}}&lt;/ref&gt;.

== Teoria ==
La question de la vision del transumanisme coma una branca del postumanisme e aquela de la conceptualizacion del postumanisme al respècte del transumanisme fan debat. Las criticas del transumanisme, [[Conservatisme|conservators]]&lt;ref name=&quot;Fukuyama 2004&quot;&gt;Fukuyama 2004&lt;/ref&gt;, [[Cristianisme|crestians]]&lt;ref name=&quot;Hook 2004&quot;&gt;
{{Obratge
| lenga =en
| prenom1 =Christopher
| nom1 =Hook
| prenom2 =Stephen G.
| nom2 =Post
| director2=oui
| títol =Encyclopedia of Bioethics

| editor =Macmillan
| luòc =New York
| annada =2004
| isbn =0028657748
| oclc =52622160
| títol capitol =Transhumanism and Posthumanism
| passatge =2517–2520
| url=http://gale.cengage.com/pdf/samples/sp657748.pdf

}}&lt;/ref&gt; o [[Progressisme|progressistas]]&lt;ref name=&quot;The Hedgehog Review 2002&quot;&gt;{{ligam web| autor = [[Langdon Winner]]| títol = Are Humans Obsolete? | seria = [[The Hedgehog Review]] | editor = | data = Automne 2002 | url = http://www.virginia.edu/iasc/HHR_Archives/Technology/4.3DWinner.pdf }}
&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref name=&quot;Coenen 2007&quot;&gt;{{Obratge
| lenga =en
| prenom1 =Christopher
| nom1 =Coenen
| prenom2 =Gerhard
| nom2 =Banse
| director2=oui
| títol =Assessing Societal Implications of Converging Technological Development

| editor =édition Sigma
| luòc =Berlin
| annada =2007
| paginas = 141–172
| isbn =978-3-89404-941-6
| oclc =198816396
| capitol =Utopian Aspects of the Debate on Converging Technologies
| url =http://www.itas.fzk.de/deu/lit/epp/2007/coen07-pre01.pdf
| consulté le =19 août 2008
}}&lt;/ref&gt;, o percevon sovent coma una varianta o una forma mai activista del postumanisme, mas d'erudits protransumanista o qualifican tanben de branca de la « filosofia postumanista », per exemple&lt;ref name=&quot;Miah 2007&quot;&gt;
{{ligam web|lenga=en| autor = Andy Miah| títol = Posthumanism: A Critical History| annada = 2007 | url = http://ieet.org/archive/2007.04.12-MiahChapter2.pdf}} {{pdf}}

&lt;/ref&gt;. Una propriatat comuna al transumanisme e al postumanisme filosofic es la vision futura de nòvas espècias intelligentas, evolucions de l'umanitat, que la complateran o la suplantaran. Lo transumanisme insistís sus l'aspècte evolucionista del fenomèn, envisatjant la creacion d'un animal dotat d'una fòrça granda intelligéncia mercé al melhorament cognitiu (es a dire merce a la [[provolucion]])&lt;ref name=&quot;Hughes 2004&quot;&gt;{{Ouvrage
| lenga =en
| prenom1 =James 
| nom1 =Hughes
| títol =Citizen Cyborg
| sostítol =Why Democratic Societies Must Respond to the Redesigned Human of the Future
| editor =Westview Press
| annada =2004
| isbn =0-8133-4198-1
| oclc =56632213
}}&lt;/ref&gt;, mas s'agafa a un « futur postuman », finalitat d'una evolucion artificialament cometida&lt;ref name=&quot;Bostrom 2006&quot;&gt;{{Ligam web | nom = Bostrom | prenom = Nick | títol = Why I Want to be a Posthuman When I Grow Up | url = http://www.nickbostrom.com/posthuman.pdf}}&lt;/ref&gt;.

Pasmens, l'idèa de crear d'[[Intelligéncia artificiala|esseres intelligents artificials]] prepausat, per exemple, pel [[Robotica|robotician]] [[Hans Moravec]], a influencièt lo transumanisme&lt;ref name=&quot;Moravec 1998&quot;/&gt;. Mas las idèas de Moravec e lo transumanisme foguèron lèu vists coma una varianta « complasenta » o « [[Apocalipsi|apocaliptica]] » del postumanisme e tanben destriat del « postumanisme cultural » dins las letras e las arts&lt;ref name=&quot;Cultural Critique 2003&quot;&gt;

{{Ligam web | autor = Neil Badmington | títol = Theorizing Posthumanism | seria = Cultural Critique | editor = | data = Ivern de 2003 | url = http://muse.jhu.edu/login?uri=/journals/cultural_critique/v053/53.1badmington.html }}

&lt;/ref&gt;. Un tal « postumanisme critic » donariá de matèria per tornar pensar las relacions entre umans e maquinas totjorn mai sofisticadas alara que, dins aquela perspectiva, lo transumanisme e los postumanismes similars abandonan pas los concèptes desuets de l'« individú liure e autonòma » mas espandissent sas prerogativas al domèni del postuman&lt;ref name=&quot;Hayles 1999&quot;&gt;{{Ouvrage
| lenga =en
| prenom1 =N. Katherine
| nom1 =Hayles
| títol =How We Became Posthuman
| sostítol =Virtual Bodies in Cybernetics, Literature, and Informatics
| editor =University Of Chicago Press
| annada =1999
| isbn =0226321460
| oclc =186409073
}}&lt;/ref&gt;. Es dins aquel encastre de pensada que lo transumanisme se percep d'esperel coma essent la continuitat de l'[[umanisme]] e de l'esperit de las [[filosofia de las Luces|Luces]].

Qualques umanistas laícs veson dins lo transumanisme la progenitura del movement de [[liura pensada]]. Sostenon que los transumanistas se diferencian dels umanistas tradicionals perque se concentran subretot suls apòrts de la tecnica als problèmas umans e al problèma de la [[mòrt]]&lt;ref name=&quot;Inniss 1998&quot;&gt;{{Ligam web| autor = Patrick Inniss| títol = Transhumanism: The Next Step? | url = http://www.secularhumanism.org/library/aah/inniss_8_4.htm }}&lt;/ref&gt;. 
Pasmens, d'autres progressistas afirman que lo postumanisme, filosofic coma activista, se destornar de las preoccupacions de [[justícia sociala]], de reforma de las institucions umanas e d'autres centres d'interés de las Luces e incarna de fach un desir [[Narcissisme|narcissic]] de [[transcendéncia]] del còs uman, en quèsta d'un biais d'èsser mai intens, mai viu, mai requist&lt;ref name=&quot;Winner 2005&quot;&gt;{{Obratge
| lenga =en
| prenom1 =Langdon 
| nom1 =Winner
| prenom2 =Harold 
| nom2 =Bailie
| director2=oui
| prenom3 =Timothy 
| nom3 =Casey
| director3=oui
| títol =The Future of Human Nature
| editor =Massachusetts Institute of Technology Press
| passatge = 385–411
| isbn =0-262-52428-7
| capitol =Resistance is Futile: The Posthuman Condition and Its Advocates
}}&lt;/ref&gt;. D'aquel vejaire, lo transumanisme abandona las miradas de l'umanisme, de la filosofia de las Luces e de las politicas progressistas.

=== Tòcas ===
Alara que los teoricians e partesans del transumanisme cercan a expleitar la [[rason]], la [[sciéncia]] e la [[tecnologia]] per contrar la pauretat, la malautiá, l'andicap e la manca alimentària pel mond, lo transumanisme, el, se caracteriza per l'interés particular que dona a l'aplicacion de las tecnicas al melhorament del còs uman a l'escala individuala. Fòrça transumanistas contribuisson activament a l'estimacion dels apòrts possibles de las tecnicas futuras e dels sistèmas socials innovants a la qualitat del [[Biocentrisme|vivent]] en general, tot en cercant la realizacion practica, per l'eliminacion de las barrièras congenitalas del fisic e del mental, de l'ideal d'egalitat al sens [[Egalitat sociala|legal]] e politica.

Los filosòfs transumanistas sostenon en mai qu'existís un imperatiu etic de [[perfectionisme]], implicant que los umans s'esfòrçan al progrès e al melhorament de lor condicion, qu'es tanben possible e desirable que l'umanitat intra dins una èra transumana, ont los umans auran lo contraròtle de lor evolucion. Dins una èra atal, l'evolucion naturala será remplaçada per una transformacion volguda.

De teoricians, coma [[Raymond Kurzweil]], considèran que lo ritme del cambiament tecnologic es a s'accelerar e que los cinquanta ans venents veiràn aparéisser en mai de las avançadas tecnologicas radicalas, mas tanben una [[singularitat tecnologica]], un punt d'inflexion que cambiará la quita natura de l'Òme&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005&quot;/&gt;. Gaireben totes los transumanistas considèron aquela trencadura coma desirabla, mas avisant contra los dangièrs inerents a una acceleracion subte del progrès tecnologic. Atal, jutjan necessari la responsabilizacion de l'ensems del actors d'aquel progrès per evitar de derivas. Per exemple, Bostrom descriguèt en detalh lo risc existencial ligat a la preservacion de la santat futura de l'umanitat, coma los riscs que poiriàn venir de las novèlas tecnicas&lt;ref name=&quot;Bostrom 2002&quot;&gt;{{obratge|lenga=en | prenom1 = Nick |nom1=Bostrom | títol = Existential risks |sostítol= analyzing human extinction scenarios| annada = 2002 |url= http://www.nickbostrom.com/existential/risks.html}}&lt;/ref&gt;.

=== Etica ===
Los transumanistas s'ensejan dins d'apròchas interdisciplinàrias per comprendre e evaluar las possibilitats de passar las limitacions biologicas. S'apièjan sus la [[futurologia]] que los domènis de l'etica cama la [[bioetica]], l'[[infoetica]], la [[nanoetica]], la [[neuroetica]], la [[roboetica]], e la [[tecnoetica]] venon subretot, mas pass sonque, d'una filosofia [[Utilitarisme|utilitarista]], e d'una perspectiva [[liberalisme|liberala]] del progrès social, politic e economic. Al contrari de fòrça filosòfs, critics socials, e activistas que plaçan una valor morala sus la preservacion dels sistèmas naturals, los transumanistas veson pel melhor lo concèpte especific de çò qu'es « [[natura]]l » coma problematicament nebulós, e pel pièger coma un obstacle al progrès&lt;ref name=&quot;Bostrom, Sandberg 2002&quot;&gt;{{en}} {{ ligam web |autor=Nick Bostrom et Anders Sandberg |títol = The Wisdom of Nature: An Evolutionary Heuristic for Human Enhancement| annada = 2007| url = http://www.nickbostrom.com/evolution.pdf|format=PDF}} {{pdf}}&lt;/ref&gt;. En relacion amb aquò, fòrça dels principals defensaires del transumanisme jutjan los critics d'aquel darrièr venent de la drecha e de l'esquèrra politica, coma « bioconservators », o « [[neoluddisme|neoluddistes]] », (fasent allusion al movement social del sègle XIX de l'[[Luddisme|anti-industrializacion]], opozat al remplaçament dels trabalhors umans per de maquinas)&lt;ref name=&quot;Hughes 2002&quot;&gt;{{ligam web|lenga=en| autor = James Hughes| títol = The politics of transhumanism| annada = 2002| url = http://www.changesurfer.com/Acad/TranshumPolitics.htm}}&lt;/ref&gt;.

== Corrents de pensadas ==

I a una varietat d'opinions al sen de la pensada transumanista. Fòrça dels principals pensaires transumanistas an de visions que son de contunh revisadas e en desvelopament&lt;ref name=&quot;WTA FAQ 5.2&quot;&gt;{{ligam web| autor = World Transhumanist Association| títol = What currents are there within transhumanism?| annada = 2002–2005 | url = http://www.transhumanism.org/index.php/WTA/faq21/81/}}&lt;/ref&gt;. De corrents distinctius de transumanisme son identificats e vaquí dins l'òrdre alfabetic:

# L'abolicionisme (imperatiu edonista)&lt;ref&gt;{{ligam web | url = http://www.abolitionist-society.com/abolitionism.htm | títol = Abolitionism | autor = The Abolitionist Society}}&lt;/ref&gt;
# Lo transumanisme democratic, sintèsi de la [[social democracia]] e del transumanisme&lt;ref name=&quot;Hughes A2002&quot;&gt;{{ligam web|lenga=en| autor = Hughes, James|    títol = Democratic Transhumanism 2.0| annada = 2002 | url = http://www.changesurfer.com/Acad/DemocraticTranshumanism.htm}}&lt;/ref&gt;.
# L'extropianisme 
# L'imortalisme fondat sus l'idèa que l'imortalitat es tecnologicament possible e desirable&lt;ref name=imminst&gt;{{Ligam web| url=http://www.imminst.org/ | títol=Immortality Institute}}&lt;/ref&gt;.
# Lo postsexualisme, la recerca de l'eliminacion volontària del genre dins l'espècia umana per l'aplicacion de biotecnologias e de tecnologias de reproduccion assistada.
# Lo singularitarianisme fondat sus l'idèa qu'una [[singularitat tecnologica]] es possible e desirable&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005&quot;/&gt;.
# Lo tecnogaïanisme, una dralha ecologica fondada sus l'idèa que lo progrès tecnologic pòt permetre de restaurar l'ecosistèma mejans per exemple las [[tecnologias alternativas]]&lt;ref name=&quot;Hughes A2002&quot;/&gt;.
# Lo transumanisme libertarian

=== Espiritualitat ===
Alara que fòrça transumanistas dison aderir a une ideologia esperitala laïca, son gaireben totes [[Ateïsme|atèus]]&lt;ref name=&quot;Hughes 2005&quot;/&gt;, una minoritat de transumanistas seguisson de formas liberalas de tradicions de la filosofia orientala coma lo [[bodisme]] e lo [[iòga]]&lt;ref name=&quot;Hughes&quot;&gt;{{ligam web|lenga=en| autor = James Hughes| títol =  Technologies of Self-perfection: What would the Buddha do with nanotechnology and psychopharmaceuticals? | annada = 2004| url =  http://archives.betterhumans.com/Columns/Column/tabid/79/Column/222/Default.aspx}}&lt;/ref&gt; o fan fusionar lors idèas transumanistas amb de religions occidentalas establidas coma lo [[cristianisme liberal]]&lt;ref name=&quot;Ledford 2005&quot;&gt;{{ligam web| autor =James Ledford MacLean| títol = Prepare for HyperEvolution with Christian Transhumanism| annada = 2005 | url = http://www.hyper-evolution.com/Christian%20Transhumanism.pdf}} {{pdf}}&lt;/ref&gt; o lo [[mormonisme]]&lt;ref&gt;{{Ligam web|url=http://transfigurism.org/community/ | títol=Mormon Transhumanist Association}}&lt;/ref&gt;. Malgrat lor actitud seculara que preval, qualques transumanistas entretenon d'espers tradicionalament avançats per las religions, coma l'[[imortalitat]]&lt;ref name =imminst/&gt;, alara que de nòu movements religioses controversiats, nascut a la fin del sègle XX, adoptèron explicitament las tòcas transumanistas de transformacion de la condicion umana, en aplicant la tecnica d'alteracion del còs e de l'esperit, coma lo [[movement raëlian]]&lt;ref name=&quot;Rael 2002&quot;&gt;{{ouvrage
| nom1 =Raël

| títol =  Oui au clonage humain
| sostítol = La vie éternelle grâce à la science
| editor = Quebecor
| annada = 2002
| isbn =1903571057
| oclc =226022543
}}&lt;/ref&gt;. Pasmens, los pensaires associats al movement transumanista mai sovent se focalizan cap a de tòcas practicas de l'utilizacion de la tecnologia per perlongar la durada de la vida e melhorar la santat, tot en especulant sul fach que la compreneson futura de la [[neuroteologia]] e de l'aplicacion de la [[neurotecnologia]] permetrián als umans de ganhar un contraròtle mai grand suls [[estat modificat de consciéncia|estats modificats de consciéncia]], que son comunament interpretadas coma d'« [[experiéncia espiritala|experiéncias espiritalas]] », e permetriá atal d'accedar a una [[coneissença de se]] mai prigonda&lt;ref name=&quot;Hughes&quot;/&gt;.

La majoritat dels transumanistas son de [[materialisme|materialistas]] que creson pas dins una [[anma]] umana transcendanta. La teoria de la [[personalitat]] transumanista es tanben contra l'identificacion unica dels actors morals e dels subjèctes amb los umans biologics, jutjant coma [[Antispecisme|specista]] l'exclusion dels nonumans, dels paraumans e de las maquinas sofisticadas, d'un punt de vista etic&lt;ref name=&quot;Glenn 2003&quot;&gt;{{ligam web| autor = Glenn, Linda MacDonald| títol = Biotechnology at the margins of personhood: an evolving legal paradigm| annada = 2003 | url = http://ieet.org/index.php/IEET/articles/glennjet2003/| consulté le=3/03/2006}}&lt;/ref&gt;. Fòrça creson dins la compatibilitat entre los esperits umans e lo material informatic, avançant la teoria que la [[consciéncia]] umana será un jorn transferida dins de medias alternatius, una tecnica especulativa coneguda coma « [[telecargament de l'esperit]] »&lt;ref name=&quot;Sandberg 2000&quot;&gt;{{ligam web|lenga=en| autor = Anders Sandberg | títol= Uploading| annada = 2000| url=http://www.aleph.se/Trans/Global/Uploading/}}&lt;/ref&gt;. Una formulacion extrèma d'aquela idèa benlèu trobada dins la proposicion de [[Frank Tipler]] del punt Omega. S'inspirant d'idèas del [[digitalisme]], Tipler avancèt l'idèa que l'esfondrament de l'[[Univèrs]] dins de miliards d'ans poiriá crear las condicions per la perpetuacion de l'umanitat dins una realitat simulada a l'interior d'un megaordinator, e acabariá atal la forma del « Dieu [[postuman]] ». Alara qu'es pas un transumanista, la pensada de Tipler foguèt inspirada pels escrichs de [[Pierre Teilhard de Chardin]], un [[Paleontologia|paleontològ]] e [[teologia]]n [[Companhiá de Jèsus|jesuista]] que vegèt una [[causa finala]] evoluant dins lo desvelopament d'una [[noosfèra]], una consciéncia globala&lt;ref name=&quot;tipler1994&quot;&gt;{{obratge
| lenga = en
| prenom1 = Frank J.
| nom1 =Tipler

| títol =  The Physics of Immortality
| editor = Doubleday
| annada = 1994
| isbn =0-19-282147-4
| oclc =16830384
}}&lt;/ref&gt;.

L'idèa de telecargar una personalitat dins un substrat non biologic e los ipotèsis sosjacents son criticats per un larg panèl d'universitaris, scientifics e activistas, a vegada segon lo quita transumanisme, de còps qu'i a de pensaires coma [[Marvin Minsky]] o [[Hans Moravec]] que son sovent vists coma sos iniciators. Al subjècte dels ipotèsis sosjacents, coma l'eritatge de la [[cibernetica]], d'unes faguèron valer qu'aquel esper materialista engendra un [[monisme]] esperital, una varianta de l'[[idealisme]] filosofic&lt;ref name=&quot;Dupuy 2005&quot;&gt;{{ligam web|lenga=en| autor = Dupuy, Jean-Pierre | títol = The Philosophical Foundations of Nanoethics | annada = 2005| url = http://ens-web3.ens-lsh.fr/amrieu/IMG/pdf/Dupuy_NanoEthics_05.pdf}} {{pdf}}&lt;/ref&gt;. Dins la perspectiva conservatritz cristiana, l'idèa de telecargar l'esperit es afirmar coma representant un denigrament del còs uman caraceristic de la cresença [[Gnosticisme|gnostica]]&lt;ref name=&quot;Pauls 2005&quot;&gt;{{ligam web|lenga=en| autor =David Pauls| títol = Transhumanism: 2000 Years in the Making| annada = 2005 | url = http://www.thecbc.org/redesigned/research_display.php?id=189}}&lt;/ref&gt;. Lo transumanisme e sos progenitors intellectuals presumits tanben foguèron descrichs coma « neognostics » pels comentators non crestians e secularis&lt;ref name=&quot;Giesen 2004&quot;&gt;{{ligam web| autor =Klas-Gerd Giesen| títol = Transhumanisme et génétique humaine| annada = 2004 | url = http://www.ircm.qc.ca/bioethique/obsgenetique/cadrages/cadr2004/c_no16_04/c_no16_04_01.html}}&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref name=&quot;Davis 1999&quot;&gt;{{obratge
| lenga = en
| prenom1 = Erik
| nom1 =Davis
| títol =  TechGnosis
| sostítol = Myth, Magic, and Mysticism in the Age of Information
| editor = Three Rivers Press
| annada = 1999
| isbn =0-609-80474-X
| oclc =42925424
}}&lt;/ref&gt;.

Lo primièr dialòg entre lo transumanisme e la [[fe]] èra l'objectiu d'un seminari academic a l'Universitat de Toronto en 2004&lt;ref name=&quot;Campbell &amp; Walker 2005&quot;&gt;{{ligam web|lenga=en| autor =Heidi Campbell e Mark Alan Walker| títol = Religion and transhumanism: introducing a conversation| annada = 2005 | url = http://www.jetpress.org/volume14/specialissueintro.html}}&lt;/ref&gt;. Perque aquò poiriá servir unas de las mèsmas foncions que las gents an tradicionalament vists dins la [[religion]], los religioses e critics seculars mantenguèron que lo quite transumanisme èra una religion o, al mini, una [[pseudoreligion]]. Las criticas religiosas denoncièron que la filosofia del transumanisme ofrissiá cap de vertat eternala nimai une relacion amb lo [[divinitat|divin]]. Argumentèron qu'una filosofia desprovesida de cresença daissa l'umanitat a la deriva dins la mar brumosa del [[cinisme]] [[postmodèrne]] e de l'[[anomia]]. Los transumanistas respondèron que de talas criticas rebaton un escaç al respècte del contengut actual de la filosofia transumanista, al contrari d'èsser cinic, es enrazigat dins d'actituds [[optimisme|optimistas]], idealistas, que nos fa tornar a las [[Luces (filosofia)|Luces]]&lt;ref&gt;{{Ligam web| url=http://www.transhumanism.org/tv/2004/program.shtml#Faith | títol=TransVision 2004: Faith, Transhumanism and Hope Symposium}}&lt;/ref&gt;. Seguent aquel dialòg, [[William Sims Bainbridge]] faguèt un estudi pilòt, publicat dins lo [[jornal de l'evolucion e de la tecnologia]], suggerissent que las actituds religiosas son negativament correladas amb l'acceptacion de las idèas transumanistas, e indicant que los individús amb de visions del mond fòrça religiosas tendon a percebre lo transumanisme coma essent un afront dirècte, competitiu, de lors cresenças espiritalas&lt;ref name=&quot;Bainbridge&quot;&gt;{{ligam web|lenga=en| autor = Bainbridge, William Sims| títol =  The Transhuman Heresy | annada = 2005| url =  http://jetpress.org/volume14/bainbridge.html}}&lt;/ref&gt;.

== Practica ==
Alara qu'uns transumanistas an una apròcha abstracha e e teorica suls beneficis de las tecnicas emergentas, d'autras donèron de proposicions precisas per de modificacions del còs uman, inclussissent aquelas que ne son ereditaris. Los transumanistas son sovent concernits amb los biais de melhorament del [[sistèma nervós]] uman. Alara qu'uns prepausan lo melhorament de la memòria e dels potencials del cervèl per un [[exocortex]] o per la modificacion del [[sistèma nervós periferic]]. Lo [[cervèl]] essent considerat coma lo denominator comun de la personalitat, es donc l'objectiu principal de las ambicions transumanistas&lt;ref name=&quot;Walker 2002&quot;&gt;{{ligam web|lenga=en| autor = Mark Alan Walker| títol = Prolegomena to any future philosophy| année = 2002 | url = http://www.jetpress.org/volume10/prolegomena.html}}&lt;/ref&gt;. 

Per que partisans del [[desvelopament personal]] e de las [[modificacion corporala|modificacions corporalas]], los transumanistas tendon a utilizar las tecnicas existentas que son supausada melhorar las performànças cognitivas e fisicas, pendent que s'engatjan dins de rotinas e estils de vida fachs per melhorar la santat e la longevitat&lt;ref name=&quot;Kurzweil 1993&quot;&gt;{{obratge
| lenga = en
| prenom1 = Raymond
| nom1 =Kurzweil
| ligam autor1= Raymond Kurzweil
| títol =  The 10% Solution for a Healthy Life
| editor = Three Rivers Press
| anada = 1993
}}&lt;/ref&gt;. Segon lor edat, qualques transumanistas exprisson lor preoccupacion sul fach que viuran pas per culhir los beneficis de las futuras tecnicas. Pasmens, fòrça an un grand interés dins las estrategias d'alongament de la vida, e pel finançament de recercas dins la [[crionia]], per ne far una opcion viabla de darrièr recors puslèu que de la daissar coma biais non sentit&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2004&quot;&gt;{{ouvrage
| lenga = en
| prenom1 = Raymond
| nom1 =Kurzweil
| títol =  Fantastic Voyage
| sostítol = Live Long Enough to Live Forever
| editor = Viking Adult
| anada = 2004
| isbn =1-57954-954-3
| oclc =56011093
}}&lt;/ref&gt;. Las comunautats transumanistas regionalas e internacionalas d'objectius diverses creèron de malhum e de forums per discutir e menar de projèctes en comun.

=== Apròcha tecnologica ===
[[Fichièr:Converging technologies.png|thumb|[http://www.wtec.org/ConvergingTechnologies/''Converging Technologies''], un rapòrt de 2002 explorant lo potencial de sinergia de las nanobiologia e biotecnologia, venguèt una referéncia per l'especulacion al subjècte de las tecnologias desvelopablas dins un futur pròche.]]
Los transumanistas sostenon l'[[emergéncia]] e la [[convergéncia]] de tecnicas coma que la [[nanotecnologia]], la [[biotecnologia]], las [[tacnicas de l'informacion e de la comunicacion]] e la [[sciéncia cognitiva]] (NBIC) e d'autras ipoteticas sciéncias futuras coma la [[realitat simulada]], l'[[intelligéncia artificiala]] fòrta, lo [[telecargament de l'esperit]] e la [[crionica]]. Penson que los umans pòdon e devon utilizar aquelas tecnicas per venir mai que d'umans&lt;ref name=&quot;Naam 2005&quot;&gt;{{obratge
| lenga = en
| prenom1 = Ramez
| nom1 =Naam
| títol =  More Than Human
| sostítol = Embracing the Promise of Biological Enhancement
| editor = Broadway Books
| annada = 2005
| isbn =0-7679-1843-6
| oclc =55878008
| url =http://www.morethanhuman.org/
}}&lt;/ref&gt;  Son tojorn mai partisans de la reconeissença e/o de la proteccion de la [[Liura Pensada]], de la Liuara Aparéncia, e de la Liura Procreacion al subjècte dels [[drechs civics]], e per tòca de garantir als individús e a los enfants la causida d'utilizar las tecnologias de melhorament de l'uman. Unes especulan sul fach que las tecnicas de melhorament de l'uman e d'autras tecnologias emergentas facilitarán benlèu de melhoraments mai radicals de l'Òme a l'albe del sègle XXI&lt;ref name=&quot;Kurzweil 2005&quot;&gt;{{ouvrage
| lenga = en
| prenom1 = Raymond
| nom1 =Kurzweil
| títol =  The Singularity Is Near
| sostítol = When Humans Transcend Biology
| editor = Viking Adult
| annada = 2005
| isbn =0-670-03384-7
| oclc =224517172
}}&lt;/ref&gt;.

Un rapòrt de 2002, ''Tecnologias de conversions pel melhorament de las performanças umanas'', missionat per la Fondacion Scientifica Nacionala e lo departament american del Comerci, conten de descripcions e de comentaris sus l'estat de las sciéncias e de las tecnologias NBIC (nanotecnologias, biotecnologias, informatica e sciéncias cognitivas), fachs per de contributaires màgers d'aquel domèni. Lo rapòrt discuta d'usatges potencials d'aquelas tecnologias dins l'implementacion de las tòcas transumanistas de melhorament de las performanças e de santat, e dels trabalhs en cors de las aplicacions de las tecnologias de melhorament de l'uman dins l'[[Armada]] e dins la racionalizacion de l'[[Interfàcia òme maquina]] dins l'[[Industria]]&lt;ref name=&quot;Roco and Bainbridge 2004&quot;&gt;{{obratge
| lenga = en
| prenom1 = Mihail C.
| nom1 =Roco
| prenom2 = William Sims
| nom2 = Bainbridge
| títol =  Converging Technologies for Improving Human Performance
| editor = Springer
| annada = 2004
| isbn =1402012543
| oclc =52058285
}}&lt;/ref&gt;. 

Alara que las discussions internacionalas sus las tecnologias convergentas e los concèptes de las NBIC generan fòrça criticas sus lors orientacions transumanistas e lors personatges pareissent sortits de la [[sciéncia ficcion]]&lt;ref name=&quot;The Royal Society &amp; The Royal Academy of Engineering 2004&quot;&gt;{{ligam web|lenga=en|autor = [[The Royal Society]] e The [[Royal Academy of Engineering]]| títol = Nanoscience and nanotechnologies (Ch. 6)| annada = 2004 | url = http://www.nanotec.org.uk/report/chapter6.pdf}} {{pdf}}&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref name=&quot;European Parliament 2006&quot;&gt;{{ligam web|lenga=en| autor = [[Parlement Europèu]]| títol = Technology Assessment on Converging Technologies| annada = 2006| url = http://www.europarl.europa.eu/stoa/publications/studies/stoa183_en.pdf| consulté le=6/12/2006}} {{pdf}}&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref name=&quot;Dorothée Benoit Browaeys 2005&quot;&gt;{{ligam web| autor =Dorothée Benoit Browaeys| títol = Les transhumains s'emparent des nanotechs| annada = 2005| url = http://www.vivantinfo.com/uploads/media/Nanotechnologies_transhumanisme.pdf}} {{pdf}}&lt;/ref&gt;, las recercas sus las tecnologias d'alteracion del cervèl e del còs foguèron accelerat jos la tutèla del departament american de la Defensa, interessat pels avantatges qu'aquela poiriá balhar sul camp de batalha a lors supersoldats, pels EUA e lors aliats&lt;ref name=&quot;Moreno 2006&quot;&gt;{{ouvrage
| lenga = en
| prenom1 = Jonathan D.
| nom1 =Moreno
| títol =  Mind Wars
| sostítol = Brain Research and National Defense
| editor = Dana Press
| annada = 2006
| isbn =1932594167
}}&lt;/ref&gt;.

=== Apròcha politica ===

Segon l'[[Associacion Francesa Transumanista]], es natural, donc politicament neutre, d'{{cita|acompanhar e encoratjar los novelums scientifics e tecnics propicis a la creissença del potencial fisic e intellectual de l'Òme}}&lt;ref&gt;[http://transhumanistes.com/ Technoprog]&lt;/ref&gt;. Atal, lo transumanisme es jutjat ni [[proselita]], ni [[militant]]. Per sos partisans, {{cita|las gents aderisson de segur a la tòca al moment que las tecnicas serán aquí per que qual vòl pas èsser mai [[intelligent]], d'escapar a la [[malautiá]] e la [[mòrt]] ?}}&lt;ref&gt;Publi-rédactionnel de Catherine Ducruet, ''Ces scientifiques qui rêvent de l'immortalité'', [[Les échos]],  19 mai 2011, page 2&lt;/ref&gt;

Per d'autres, lo transumanisme es gaire pas politicament neutre. Atal per exemple los exegetas de la pensada de [[Jacques Ellul]], i veson una seguida dirècte del [[capitalisme]] e mai generalament de l'[[Productivisme|ideologia productivista]]. Se, per eles, {{cita|lo transumanisme es pas un subjècte de debat}}, es qu'
''{{cita|es al vam. Fin finala, ja s'apièja pas la medecina tota sus la sciéncia e la tecnica ? Ja aculhís pas, « L’òme », en son còs un fum de substàncias e d’artefactes ?... Es obliar pasmens que totes los òmes benefician pas d’un sistèma de santat mas sols los ressortissents dels païses mai industrializats de la planèta, alara que de milions d’autres accedisson pas als besonhs de basa. La tecnica (essent) la causa mens democratica que siá, subretot dins lo domèni de la santat, vaquí que, dins los nòstres quita païses, unes ne volon pas mai. Amarián poder utilizar de protèsis sens necessàriament èsser malauts, pas que per estimular, aumentar lors capacitats fisicas, intellectualas e moralas, veire se balhar de capacitats ineditas. Se lo transumanisme pareis al capitalisme, es d'en primièr per que refortís las inegalitats&lt;ref&gt;{{fr}}Joël Decarsin, « L'individu et le système », Associacion Internacionala [[Jacques Ellul]], grop Marseilha/Ais de Provença, http://jacques-ellul-marseille-aix.org/documents2012/positions/L_individu_et_le_systeme.pdf&lt;/ref&gt;.}}

== Art e cultura ==
Los tèmas del transumanisme prenguèron una plaça totjorn mai importanta dins diversas formas literàrias pendent l'emergéncia del movement. La [[sciéncia ficcion]] contemporanèa contenon sovent de representacions positivas d'una vida umana tecnologicament melhorada dins una [[utopia]] (subretot dins de [[tecnoutopia]]s ). Pasmens, la representacion par la sciéncia ficcion d'un èsser uman melhorat o de quine que siá mena de postuman es sovent acompanhada d'un avisament. Los scenaris mai pessimistas inclusisson fòrça [[istòrias orrificas]] o [[distopia]]s dins las istòrias de bioingenhria umana qu'acaban mal. Dins las decennias precedentas just a l'emergéncia del transumanisme coma un movement separat, fòrça tèmas e concèptes transumanistas comencèron a aparéisser dins als òbras de [[Robert A. Heinlein]] ([[Lazarus Long]] series, 1941–87), [[A. E. van Vogt]] (''[[Slan]]'', 1946), [[Isaac Asimov]] (''[[I, Robot]]'', 1950), [[Arthur C. Clarke]] (''[[Childhood's End]]'', 1953), [[Jimmy Guieu]] (''[[L'Èra dels Biocibs]]'', 1960), [[Cordwainer Smith]] (''[[The Boy Who Bought Old Earth]]'', 1964)  e [[Stanislaw Lem]] (''[[Cyberiad]]'', 1967)&lt;ref name=&quot;Hughes 2004&quot;/&gt;.

Lo genre [[ciberpunk]], que las òbras de [[William Gibson]] ''[[Neuromancer]]'' (1984) e [[Bruce Sterling]] ''[[Schismatrix]]'' (1985) son de bons exemples, foguèt plan concernit per las modificacions del còs uman. D'entre las òbras amb de tèmas transumanistas, se pòt sinhalar: ''[[Blood Music]]'' (1985) per [[Greg Bear]], ''[[The Xenogenesis Trilogy]]'' (1987–1989) per [[Octavia Butler]]; ''[[Beggars in Spain]]'' (1990–94) per [[Nancy Kress]]; ''The Bohr Maker'' (1995) per [[Linda Nagata]]; ''[[Oryx and Crake]]'' (2003) per [[Margaret Atwood]]; ''[[Las Particulas elementàrias]]'' (1998) e ''[[La Possibilitat d'una illa]]'' (2005) per [[Michel Houellebecq]]; e ''[[Glasshouse (novel)|Glasshouse]]'' (2005) per [[Charles Stross]]. Nombre d'aquelas òbras son consideradas coma fasent partida del movement ciberpunk, o o del [[postciberpunk]]. Dins, ''Inferno'', publicat en mai 2013, [[Dan Brown]] utiliza la filosofia transumanista coma vector dels deliris mortifèrs del professor Zobrist. Los personatges de Zobrist e de sa discipla Sienna Brooks son inspirats de Julien Huxley e de Fereidoun M. Esfandiary mai conegut jos l'acronime FM 2030. 

Las ficcions transumanistas son tanben vengudas popularas dins los autres medias pendent la fin del sègle XX e començament del XXI. Aquelas tractant del còs umans se trapan dins los [[comics]] (''[[Captain America]]'', 1941; ''[[Adam Warlock|Him]]'', 1967; ''[[Transmetropolitan]]'', 1997), los [[film]] (''[[2001, una odissèa de l'espaci]]'', 1968; ''[[Blade Runner (film)|Blade Runner]]'', 1982; ''[[Gattaca]]'', 1997; ''REPO! the Genetic Opera'', 2008), las [[serias televisadas]] (los [[Cybermen]] del ''[[Doctor Who]]'', 1966; ''[[The Six Million Dollar Man]]'', 1973; los [[Borg (Star Trek)|Borg]] de ''[[Star Trek]]'', 1989), los [[manga]]s (''[[Gunnm]]'', 1995); ''[[Ghost in the Shell]]'', 1989 e ''[[Gundam Seed]]'', 2002), los [[videojòc]]s (''[[Metal Gear Solid]]'', 1998; ''[[Deus Ex]]'', 2000; ''[[Half-Life 2]]'', 2004; ''[[BioShock]]'', 2007 e ''[[Deus Ex: Human Revolution]]'', 2011), e los [[Jòc de ròtle|Jòcs de ròtles]] (''[[Shadowrun]]'', 1989, ''[[Transhuman Space]], 2002).

En mai del trabalh de [[Natasha Vita-More]], conservatritz del centre d'[[art e de cultura transumanista]], los tèmas transumanistas tòcan los arts visuals e los arts de l'espectacle&lt;ref name=&quot;Wilson 2007&quot;&gt;{{article |lenga=en| nom1 = Wilson |prenom1=Cintra| títol =  Droid Rage| annada = 2007 |url = http://www.nytimes.com/2007/10/21/style/tmagazine/21droid.html?_r=1&amp;ref=tmagazine&amp;oref=slogin |periodic=New York Times |annada=2007 |mes=10 |jorn=21}}&lt;/ref&gt;. L'art carnal, una forma d'[[escultura]] iniciat per l'artista francesa [[Orlan]], utiliza lo còs uman coma material de basa e la [[quirurgia plastica]] coma metòde de creacion&lt;ref name=&quot;O’Bryan 2005&quot;&gt;{{ouvrage
| lenga = en
| prenom1 =  C. Jill
| nom1 =O'Bryan
| tìtol =  Carnal Art
| sostítol = Orlan's Refacing
| editor = University of Minnesota Press
| annada = 2005
| isbn =0-8166-4322-9
| oclc =56755659
}}&lt;/ref&gt;.Se guinhèt lo cantaire estatsunian [[Michael Jackson]] per aver utilizat de talas tecnicas que la quirurgia plastica, las drògas permetent l'[[aclariment de la pél]] o las terapias de la [[medecina iperbara]] pendent sa carrièra, amb per efècte de transformar sa ''persona'' artistica de biais a embrolhar los identificants de son genre, de sa [[raça]] e de son edat&lt;ref name=&quot;Smith 2003&quot;&gt;{{ligam web|lenga=en| autor = Smith, Simon| títol =  Looking at the Man in the Mirror| annada = 2003 | url = http://archives.betterhumans.com/Columns/Column/tabid/79/Column/332/Default.aspx}}&lt;/ref&gt;. Lo trabalh de l'artista australian [[Stelarc]] se centra sus l'alteracion de son còs per la [[robotica]] e los[[empèuts de teissuts]]&lt;ref name=&quot;Stelarc 2005&quot;&gt;{{ligam web|lenga=en| autor = [[Stelarc]]| títol = NeMe: From Zombie To Cyborg Bodies — Extra Ear, Exoskeleton and Avatars| annada = 2005 | url = http://neme.org/main/250/from-zombie-to-cyborg}}&lt;/ref&gt;.D'autres artistas an vist lor trabalh coïncidar amb l'apreisson e l'espeliment del movement transumanista e exploran de tèmas ligats a la transformacion del còs, per exemple l'artista de scena [[iogoslavia|iogoslava]] [[Marina Abramovic]] e l'estatsunian [[Matthew Barney]]. En 2005, una mòstra nomenada « Becoming Animal » al [[musèu d'Art contemporanèu de Massachusetts]], presenta d'òbras de dotze artistas que lo trabalh concerna los efièchs de la tecnologia dins la desapareisson de la limita entre los umans e los nonumans.

La pensada e la recerca transumanista s'alunha sensiblament del grand public e desfisan sovent dirèctament las teorias ortodòxas. La quita nocion e la perspectiva de valorizacion de l'òme e las questions connèxas tanben provòcan de controvèrsias publicas. Las criticas del transumanisme e sas proposicions prenon doas formas màger: las objeccions contra la probabilitat dels objectius transumanistas de poder se realizar (criticas practicas), e aquelas s'oposant a lors principis morals sosjacents o a lor vision mondiala (criticas eticas). Pasmens, ambedos tipes de criticas convergisson e se mesclan a vegada, subretot quand se considèra que la biologia umana sonque comença de modificar la nòstra vision de l'Òme. 

De criticas o de detractors considèran sovent los objectius transumanistas coma de vertadièras menaças contra las valors umanas. Se faguèt valer que l'insisténcia transumanista pel melhorament de la condicion umana poiriá desviar l'atencion e las ressorças de las solucions socialas. Sotenent los cambiaments tecnologics al benefici de la societat, los criticas contra los transumanistas pasmens van dins lor sens quand esperan de la tecnologia de progresses socials dins de domènis coma las comunicacions o la santat. A vegada, los desacòrdis son pasmens importants al subjècte dels principis implicits, amb de vejaires divergents sus l'umanitat, la natura umana, e l'etica dels espers transumanistas.

== ulhada cap al transumanisme ==

[[Giovanni Pico della Mirandola|Pico della Mirandola]] ja cridava l'Òme a ''escultar la seuna pròpia estatua'' e abans el lo quita [[Plotin]]: {{cita|Se vese pas encara la teuna beutat, fa coma l'escultor d’una estatua qui deu venir bèla: lèva aquò, rascla aiçò… Del meteis biais, tu tanben, lèva tot çò qu'es superflú, redreça çò qu'es oblic. (Eneadas, Plotin).}}

Lo tèrme ''transumanisme'', el , foguèt introdusit per [[Julian Huxley]] en [[1957]], alara lo concèpte que senhalava es sensiblament diferent d'aquel que los transumanistas fan referéncia dempuèi los [[ans 1980]].

Del transumanisme la definicon modèrna foguèt donada pel filosòf [[Max More]]: {{cita|Lo transumanisme es una classa de filosofias qu'ensejan de nos guidar cap a una condicion [[postuman]]a. Lo transumanisme partetja fòrça ements amb l'umanisme, çò qu'inclusís lo respècte per la rason e la sciéncia, un ligam al progrés, e una valorizacion de l'existéncia umana (o transumana)… Lo transumanisme difèra de l'[[umanisme]] que reconéis en anticipant las alteracions radicalas de la natura e las possibilitats de las nòstras vidas que resultan de divèrsas sciéncias e tecnicas […]  [http://www.maxmore.com/transhum.htm Transhumanism: A Futurist Philosophy]}}

Lo Doctor [[Anders Sandberg]] crei que {{cita|lo transumanisme es la filosofia qui dich que podem e nos caldrá nos desvelopar a de nivèls superors a l'encòp fisicament, mentalament e socialament, en utilizant de metòdes racionals}} alara que lo doctor Robin Hanson crei que {{cita|lo transumanisme es l'idèa que las tecnicas novèlas van benlèu tan modificar lo mond dins un sègle o dos que nos descendents serán pas mai ''umans'' segon fòrça aspèctes}}.

Per resumir la [https://web.archive.org/web/20141010184102/http://humanityplus.org/philosophy/transhumanist-faq/ FAQ Transumanistat  (2.1)], un dels documents transumanistas mai coneguts, lo transumanisme se definís atal:

* La promocion del melhorament de la condicion umana mejans de tecnicas de melhorament de la vida, coma l'eliminacion del vielhum e l'aument de las capacitats intellectualas, fisicas o psicologicas.
* L'estudi dels beneficis, dangièrs e de l'etica, de la realizacion d'aquelas tecnologias.

== Transumanisme e tecnica ==

Lo transumanisme s'inscrich dins una optica explicitament [[scientisme|scientista]] e [[Tecnofilia|tecnofila]] que s'espandís subretot dins lo movement ''[[New Age]]'': totas las recercas son encoratjadas, quitament aquelas que fan controvèrcia, par exemple l'[[engenh gentic]] aplicat als umans o lo [[Telecargament de l'esperit|telecargament de tot o partida d'un cervèl uman sus ordinator]]&lt;ref&gt;{{en}}Marvin Minsky, Conscious Machines, in 'Machinery of Consciousness', Proceedings, National Research Council of Canada, 75th Anniversary Symposium on Science in Society, June 1991&lt;/ref&gt;. Considerant que las avançadas de la tecnica menan a la creacion d'una [[intelligéncia artificiala]] que las capacitats pòdon passar aquelas dels umans, los transumanistas cridan pas mai que lo remplaçament de l'espècia umana per una novèla. Es perque lo transumanisme es sovent nomenat [[postumanisme]].

Son estudi pausa la necessitat d'una analisi prigonda del maquinisme e de la [[tecnica]]. A la mitat del sègle XX, d'intellectuals se mobilizèron a l'entor daquelas question, que lo filosòf alemand [[Martin Heidegger]]&lt;ref&gt;Martin Heidegger, ''La question de la tecnica''&lt;/ref&gt; e lo sociològ francés [[Jacques Ellul]]. En 1954, dins ''La tecnica o l'enjòc del sègle'', considèra que la tecnica aviá cambiat d'estatut: arrestèt d'èsser « un vast ensems de mejans assignats cadun a una tòca », passèt per « mitan d'esperel enrodant » per venir « un fenomèn completament autonòma (…) escapant de contunh al contraròtle de l'òme e fasent pesar sus el un grand nombre de determinacions »&lt;ref&gt;{{fr}}''La technique ou l'enjeu du siècle'', 1954. 3{{a}} ed, Economica, 2008&lt;/ref&gt;. Ellul presisa se pòt pas criticar la tecnica sens se referir a de consideracions metafisicas:  {{cita|Es pas la tecnica que nos asservís mas lo sacrat transferit a la tecnica &lt;ref&gt;{{fr}}''Les Nouveaux Possédés'', 1973. {{2e}} édition, 2003, Les Mille et une nuits.&lt;/ref&gt;.}}

{{cita|Lo transumanisme es mai qu'una simpla cresença abstracha que siam sul punt de transcendar nos limitacions biologicas mejans la tecnologia. Es tanben un ensag per tornar avalorar la definition entièra de l'èsser uman cossí la concebem abitualament}}, dich lo filosòf transumanista [[Nick Bostrom]]. {{cita| es un engatjament a entreprendre un apròche constructiu e a long tèrme al subjècte de nòstre novèla situacion.}}

Mai recentament, [[Jacques Attali]], dins ''[[Una brèva istòria de l'avenir]]'', paregut en 2006, vei dins lo transuman la pòrta de sortida de l'iperempèire, un mond caotic que descriu coma dominat per las mutacions tecnologicas e desbocant cap un conflicte generalizat vèrs 2050.

== Luses e raices umanistas ==

Seguent l'influéncia politica, filosofica e morala de las [[Sègle de las Luces|Luces]], subretot del [[Utilitarisme|movement utilitarista]]&lt;ref&gt;Legir çajos: &quot;Imposicion d'una subredicha tecnologica… al nom del bonaür&quot;&lt;/ref&gt;, lo transumanisme cerca de bastir dempuèi de la basa de coneissenças globalas, pel ben de l'ensems de l'umanitat.

Derivat en partida de la tradicion filosofica de l'umanisme secular, lo transumanisme afirma que los umans deurián pas èsser vists coma lo « centre » de l'univèrs moral, e qu'i a pas de fòça subrenaturala que guida l'umanitat. Alara qu'es un movement fòrça diversificat, lo transumanisme va cap a l'usatge d'arguments racionals e d'observacions empiricas de fenomèns naturels. De fòrça biais, los transumanistas prenon partida dins una cultura de sciéncia e de rason, e son guidats per de principis de valorizacion de la [[vida]].

Subretot, lo transumanisme cerca a aplicar la rason, la sciéncia e las tecnicas dins la tòca de lutar contra la pauretat, la malautiá, l'andicap, la malnutricion e los govèrns dictatorials pel mond. Fòrça transumanistas lausan activament lo potencial qu'ofrisson las tecnicas futuras e los sistèmas socials inovants per melhorar la qualitat de la vida, tot permetent a la realitat fisica de la condicion umana de satisfar las promessas d'egalitat legala e politica eliminant las barrièras congenitalas mentalas e fisicas.

=== Al dela de l'umanisme ===

Lo transumanisme pretend qu'existís un impératiu etic per que los umans cercant lo progrés e lo melorament. Se l'umanitat intra dins una fasa postdarwiniana de l'existéncia, ont los umans contraròtlan l'evolucion, alara las [[Mutacion (genetica)|mutations]] aleatòrias serán remplaçadas per de cambiaments guidats per la rason, la morala e l'etica.

Per aquò, los transumanistas s'engatjan dins d'apròches interdisciplinaris per comprendre e evaluar las possibilitats per passar las limitacions biologicas. Aquò inclusís l'usatge de fòrça domènis e sosdomènis de la [[sciéncia]], de la [[filosofia]], de l'[[biologia|istòria naturala]] e de la [[sociologia]].

=== Poesia e transuman ===

En mai de [[2009]], [[Serge Venturini]] publiquèt dins son ueiten libre, escrich entre la ''poetica del [[postuman]]'' (2000-2007) e le ''jornal del [[Transvisible]]'' (2007-2009), son tresen libre d'''Esclats'' : La poetica del transuman (2003-2008) qu'es {{cita|coma una dobertura, pels parets de l'obscurantisme e de la coardiá. Contra la mensorga organizada}}. Aquel libre es una grasa, per {{cita|una traversada de las resisténcias poeticas, transistoricas tanben coma transumainas}}, segon [[Philippe Tancelin]]. — Una crida cap a autra causa. »&lt;ref&gt; 4{{a}} de tampa d' ''Esclats d’una poetica de l'avenir transumain'', París, 2009}}&lt;/ref&gt;

== Manifèsts transumanistas ==

La primièra declaracion transumanista foguèt formulada par [[FM-2030]] dins son ''[https://web.archive.org/web/20161029145801/http://www.fm2030.com/index2.cfm/ Upwingers Manifesto]'' en [[1978]], coma una vista optimista de l'avenir e una referéncia a l'idèa politica que ni l'esquèrra ni la drecha balharan pas los cambiaments necessaris a un avenir positiu.

En [[1990]], un còdi mai formal e concrèt pels transumanistas [[libertarian]]s prenguèt la forma dels '' Principis transumanistas d'Extropia'' (''[https://web.archive.org/web/20060220131507/http://www.extropy.org/principles.htm Transhumanist Principles of Extropy]''), l'[[extropianisme]] essent una sintèsi del transumanisme e del [[neoliberalisme]].

E, fin finala, en [[1999]], l'Associacion transumanista mondiala, que los membres son gaireben totes de [[centrisme|centristas]] convincuts de las vertuts de la [[democracia liberala]], redigiguèt e adoptèt la ''Declaracion transumanista'' (''[https://web.archive.org/web/20070410154057/http://transhumanism.org/index.php/WTA/declaration/ Transhumanist Declaration]''):

# L’avenir de l’umanitat será radicalament transformada per la tecnologia. Envisajam la possibilitat que l’èsser uman pòsca subir de modificacions, coma lo rejoveniment, lo creis de son intelligéncia amb de mejans biologics o artificials, la capacitat de modular lo seun estat psicologic, l’abolicion de la sofrença e l’exploracion de l’univèrs. 
# Se deuriá menar de recercas metodicas per comprene aqueles futurs cambiaments e tanben lors consequéncias de long tèrme. 
# Los transumanistas creson que, essent mai sovent obèrts al subjècte de tecnicas novèlas e las adoptant, favorizaram lor utilizacion a bèl exprèssi al luòc d’ensajar de las enebir. 
# Los transumanistas recomandan lo drech moral, per aqueles qu'o vòlon, d'utizar la tecnologia per far créisser lors capacitats fisicas, mentalas o reproductiças e d’èsser encara mai mèstres de la lor vida. Desiram espelir en transcendéncia las nòstras limitas biologicas actualas. 
# Per planificar l’avenir, es imperatiu de prene en compte l’eventualitat d'aqueles progresses espectaculars en matèria de tecnicas. Seria catastrofic qu'aqueles avantatges potencials capiten pas a se materializar a causa de la tecnofobia o d'enebicions inutilas. E mai, seriá egalament tragic que la vida intelligenta desaparesca en seguida d’una catastròfa o d’una guèrra fasent apèl a de tecnicas de punta. 
# devem crear de forums ont los engenhs poirán debatre en tota racionalitat de çò que deuriá èsser fach e tanben d’un òrdre social ont se poirá realizar de decisions responsablas. 
# Lo transumanisme englòba fòrça principis de l’umanisme modèrne e recomanda lo [[ben èsser]] de tot çò qu'a de sentiments que venon d’un cervèl uman, artificial, postuman o animal. Lo transumanisme apièja cap de politician, partit o programa politic.
# Recomandam una libertat larga de causida al subjècte de las possibilitas de melhorament individualas. Aquelas inclusisson las tecnicas que poirián èsser desvelopadas per melhorar la memòria, la concentracion, l'energia mentala; De terapias permetent d'aumentar la durada de vida, o d'influenciar la reproduccion; La [[crioconservacion]], e fòrça d'autras tecnicas de modificacion et d'aument de l'espècia umana.

== Google e lo transumanisme ==
Dempuèi d'annadas, Google venguèt un dels principals parinatjaires del movement transumanista, coma pel sosten financièr massiu de las [[NBIC]] e per l'engatjament, en decembre de 2012&lt;ref&gt;{{fr}}http://www.lemonde.fr/economie/article/2013/09/26/google-une-certaine-idee-du-progres_3485155_3234.html&lt;/ref&gt;, dins de son equipa dirigente de [[Raymond Kurzweil]]&lt;ref&gt;{{fr}}http://www.futura-sciences.com/magazines/high-tech/infos/actu/d/internet-google-recrute-ray-kurzweil-gourou-transhumanisme-43469/&lt;/ref&gt;, teorician del transumanisme e de la [[Singularitat tecnologica]]. L'ambicion del gigant d'internet es obèrtament de capitar a aplicar son modèl de capitada dins lo domèni de las tecnologias de l'informacion a aquel de las tecnologias de la santat, per melhorar la qualitat e de perlongar la durada de la vida umana, entre autre en capitant a far de son celèbre motor de recerca la primièra e mai performanta de las [[Intelligéncia artificiala|intelligéncia artificiala]]&lt;ref&gt;{{fr}}http://www.lemonde.fr/sciences/article/2013/04/18/google-et-les-transhumanistes_3162104_1650684.html#&lt;/ref&gt;. Dins la meteissa dralha d'aquela progression cap a una umanitat totjorn mai connectada e intelligenta, Google desvolpa las [[Google Glass]] amb [[realitat agmentada]] o las [[Google Car]] de conducha autonòma e fondèt en setembre de 2013 l'entrepresa [[Calico (Google)|Calico]] amb per desfis la luta contre lo vielhum e las malautiás associadas amb lo projècte de ''Tuar la mòrt''. 

== Criticas ==
Una partida de la comunautat scientifica classifiquèt qualques elements del transumanisme dins las [[Fringe science|sciéncias marginalas]]&lt;ref name=&quot;European Parliament 2006&quot;/&gt;{{,}}&lt;ref name=&quot;European Parliament 2009&quot;&gt;{{ligam web|lenga=en| autor = [[Parlament Europèu]]|  títol = Human Enhancement|   annada = 2009|   url = http://www.europarl.europa.eu/stoa/publications/studies/stoa2007-13_en.pdf}} {{pdf}}&lt;/ref&gt;. La nocion de desvolopament uman e d'autres subjèctes ligats faguèron de controvèrsias&lt;ref name=&quot;Garreau 2006&quot;&gt;{{Obratge|lenga= angles |prenom1= Joel |nom1= Garreau |títre= Radical Evolution: The Promise and Peril of Enhancing Our Minds, Our Bodies -- and What It Means to Be Human |sostítol=|lien titre=|editor= Broadway |luòc= New York |annada= 2006 |isbn= 978-0-7679-1503-8 |oclc= 68624303 }}&lt;/ref&gt;. La critica del transumanisme prenguèt doas direccions diferentas: una critica pragmatica al subjècte dels objectius d'aquel corrent e una critica morala dels principis del transumanisme.

Lo [[Center for Genetics and Society]] creèt en 2001 als EUA a per objècte principal de s'opausar al projècte transumanista, coma aquel del [[clonatge uman]].

Lo sociològ [[Max Dublin]] acusa las prediccions del transumanisme d’èsser [[fanatisme|fanatics]], [[scientista]]s, e [[nihilistes]] e vei de parallèls possibles amb de religions [[Milenarisme|milenaristas]] e las [[Comunisme|doctrinas comunistas]]&lt;ref name=&quot;Dublin 1992&quot;&gt;{{Obratge|lenga= anglés |prenom1= Max |nom1= Dublin |títol= Futurehype: The Tyranny of Prophecy |sous-titre=|editor= Plume |luúc= Nòa York |annada= 1992 |isbn= 978-0-452-26800-5 |oclc= 236056666 |lccn= 91045916}}&lt;/ref&gt;.

Kevin Kelly del periodic [[Wired (magazine)|Wired]] declara que l’optimisme dels transumanistes es degut a lor desir d’èsser salvat de la lor mòrt&lt;ref name=&quot;Kelly 2007&quot;&gt;{{ligam web|lenga=en| autor= Kevin Kelly| títol = The Maes-Garreau Point |année=2007 | url = http://www.kk.org/thetechnium/archives/2007/03/the_maesgarreau.php}}&lt;/ref&gt;.

L'[https://web.archive.org/web/20110211211603/http://www.jacques-ellul.org/ Associacion Internacionala Jacques Ellul], mai precisament lo [http://www.jacques-ellul-marseille-aix.org Grop Marselha Ais], animèt en 2011-2012 un [https://web.archive.org/web/20120329105539/http://www.jacques-ellul-marseille-aix.org/documents2012/transhumanisme_argument.pdf grop de reflexion] portant sus una critica del transumanisme dempuèi lo concèpte d'''autonomia de la tecnica'', desvolopar per [[Jacques Ellul]] a partir de 1954 dins son libre ''La tecnica o l'enjòc del sègle''.

=== « Jogar a Dieu » ===

Las criticas fasent referéncia a l’idèa que los transumanistas jogarián a Dieu ven de fonts divèrsas, religiosas ou non.  

Une declaracion del Vatican de 2002, titulada « ''Comunion e servici, las personas umanas creadas a l'imatge de Dieu'' » ditz que « ''cambiar l’identitat genetica de l’òme, coma persona umana, per la produccion d’un èsser infrauman es radicalament imoral'' » apodent que « la creacion d’un subreòme o d’un èsser espirital superior » es « impensable » perque lo vertadièr melhorament pòt arribar sonque per l'experiéncia religiosa e la ''[[theosis]]'' &lt;ref name=&quot;International Theological Commission 2002&quot;&gt;{{ligam web|lenga=en|autor = International Theological Commission|títol = Communion and stewardship: human persons created in the image of God |année= 2002 |url = http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/cti_documents/rc_con_cfaith_doc_20040723_communion-stewardship_en.html}}&lt;/ref&gt;.

=== Incertituds sus las manipulacions geneticas ===
{{...}}
=== Arguments del « esprés de la carn » e « paur de la mòrt » ===

{{...}}

[[Jean-Claude Guillebaud]]&lt;ref name = &quot;guillebaud&quot;&gt;{{article|lenga=fr|prenom1=Jean-Claude|nom1=Guillebaud|títol=La pudibonderie scientiste|periodic=Etudes|volum=414|numèro=4|mes=avril|annada=2011|paginas=463-474|issn=|url=www.cairn.info/revue-etudes-2011-4-page-463.htm}}&lt;/ref&gt; vegèt dins lo projècte transumanista un òdi de la carn e del còs que denóncia coma una fòrma novèla de pudibonderia: {{cita|Un pauc pertot, lo còs es atal presentat coma una anticalha embarrassanta, simbòl de finitud, de fragilitat e de mòrt. A mots cobèrts, es de segur una nòva pudibonderia scientista que se debana. Torna plan curiosament amb lo rigorisme de la Gnosa dels primièrs sègles que los Paires de la Glèisa avián combatut. Aquela neopudibonderia scientista apond atal sos efièchs a la retractacion, ela tanben puritana, perceptibla dins lo camp religiós.}}

=== Imposicion d'una subredicha tecnologica… al nom del ''bonaür'' ===

Segon los intellectuals se situant al la seguida de [[Jacques Ellul]], coma l'escrivan [[Jean-Claude Guillebaud]], qu'èra son escolan:

: « Lo transumanisme ven colomar l'escart existissent entre las realizacions tecnicas que l’òme se mostrèt capable pendent l’Istòria e l’infirmitat murtrièra de son caminament etic, moral e politic. Quitament se los seus adèptes se ne defendon, se presenta coma una ''[[escatologia]]'' (del grèc eskhatos, « darrièr », e logos, « discors »), es a dire una anóncia de las fins ­darrièras de l’òme e del mond. (…) Lo tèrme ''tecnoprofèta'' sortís (donc) pas exclusivament de l’ironia (perque) fa referéncia a de reflexions venent d’esperits brilhants, de sabents reconeguts, d’intellectuals diplomats. (…) Lo prefixe « tecno » mòtra lo fach que los profètas en question se fisan a la [[tecnica]] – e sovent pas qu'a ela – per remediar als malaürs del mond e temperar la desesperança dels òmes. »&lt;ref&gt;{{fr}}jean-Claude Guillebaud, ''La vie Vivante. Contre les nouveaux pudibonds'', Paris, Les Arènes, 2011&lt;/ref&gt; 

Mai generalament, los ellulians considèran que lo concèpte transumanista de [[Singularitat tecnologica|singularitat]] torna a la tèsi defenduda per Ellul a partir de 1954 (dins son obratge ''La Tecnica o l'Enjòc del sègle'', segon que la tecnica es venguda un fenomèn totalament autonòma: l'òme definís pas mai los objectius que ne contraròtla pas las consequéncias.

Al subjècte de « l'imperatiu edonista » defendut pel transumaniste David Pearce &lt;ref&gt;Pearce - en.wikipedia.org/wiki/David_Pearce_(philosopher) - publiquèt sus internet un tèxte titulat ''L’imperatiu edonista'' - www.angelfire.com/biz/martram/hedoniste.html - que a valor de manifèste e ont d'un constat vei dins la natura &quot;la font de totas las soufranças&quot; e d'un autre costat estima que la tecnica deu èsser utilizada per neutralizar dirèctament aquelas dins lo cervèl e tanben &quot;far totes los òmes astrucs&quot;.&lt;/ref&gt;, los ellulians i veson pas qu'una manifestacion de « l'ideologia del banaür », atal qu'Ellul la definiguèt en 1967 dins son libre ''Metamorfosa del borgés'' &lt;ref&gt;{{fr}}Regard ellulien sur le transhumanisme&quot;, Joël Decarsin, Association Internationale Jacques Ellul, groupe Marseille/Aix-en-Provence https://web.archive.org/web/20130513003940/http://www.jacques-ellul-marseille-aix.org/documents2012/positions/Approche_du_transhumanisme.pdf,&lt;/ref&gt;. Ideologia qu'atal se pòt resumir: se los òmes daisson entièrament carta blanca a la tecnica, es dins una tòca que s'avoan pas encara a eles meteisse, encara mens a altrú, aquela d'afirmar lor volontat de poténcia. Mas per la daissar s'exprimir tot en conservant lor bona consciéncia, ''justifican'' lo desvelopament tecnic par la quèsta de lor propri bonaür, aquel essent comprés al sens estrech del tèrme: lo confòrt estrictament material. Los ellulians considèran donc que lo transumanisme posa sos fondaments dins l’[[utilitarisme]], per aquel « lo critèri de tota accion es çò que maximiza lo bien èsser global »&lt;ref&gt;&quot;Lo principi a partir del qual s'evalua un comportament se mermant a l'utilitat sociala, que se definís coma &quot;lo bonaür mai grand pel mai grand nombre&quot;. Aquel apròche de l'etica es fòrça reductiva perque l’accion es sonque evaluada al respècte de sas consequéncias sus la societat. L'utilitarisme se presenta coma un critèri general de moralitat que pòt e deu s’aplicar a las accions collectivas (politicas, economicas, socialas, judiciàrias) coma a las accions individualas. Es un produch derivat del racionalisme perque la moralitat d'un acte es pas mai determinada per de valors personalas (las vertuts) mas calculada al respècte d’un programa definit collectivament. La quèsta del &quot;bonaür mai grand pel mai grand nombre&quot; fonda la societat modèrna pel fach que devaloriza tota forma de vida interiora&quot;.  ibid.&lt;/ref&gt;.

=== Segregacion genetica ===

{{...}}

Dins lo domèni de la performança esportiva, lo progrés dins l'identificacion del [[genòm uman]] anoncia al començement dels [[ans 2010]] l'aveniment del [[dopatge genetic]]. L'impossibilitat, per l'ora, de ne detectar la practica fa pensar que se crea une categoria de « superesportius », separada dels autres non modificats.

=== Imoralitat e desumanisacion ===
{{...}}

Dins la revista ''[[Étvdes]]'', [[Jean-Michel Besnier]] explica&lt;ref name = &quot;besnier&quot;&gt;{{article|prenom1=Jean-Michel|nom1=Besnier|títol=Les nouvelles technologies vont-elles réinventer l'homme ?
|periodic=Étvdes|volum=414|numero=6|mes=juin|annada=2011|painas=763-772|issn=|url=http://www.cairn.info/revue-etudes-2011-6-page-763.htm}}&lt;/ref&gt; : {{cita|La tecnolatria es lo simptòma d'aquela fatiga d’èsser se, diagnosticada pels sociològs dempuèi [[Alvin Toffler]] dins las societats ipertecnologizadas. Mai nos sentirem impuissants e desprimats, mai seram tentats de nos tornar cap a la maquinas.}}

=== Guèrra eugenica ===
De criticas predison de guèrras eugenicas, lo retorn a una discriminacion genetica sostenguda pels govèrns en violacion dels Drechs umans, inclusissent d'esterilizacions obligatòrias de personas amb de decas geneticas, l'eutanasia e la segregacion raciala o lo genocidi de raças jutjadas inferioras&lt;ref name=&quot;Black 2003&quot;&gt;{{Obratge|lenga= anglés |autor= Black, Edwin |títol= War Against the Weak: Eugenics and America's Campaign to Create a Master Race |editor= Four Walls Eight Windows |ligam= New York |annada= 2003 ||isbn= 978-1-56858-258-0 |lccn= 2003048857}}&lt;/ref&gt;, eca. [[George Annas]] e [[Lori Andrews]] son de personalitats que volgava avisar contra de talas perspectivas&lt;ref name=&quot;Darnovsky Crossroads&quot;&gt;{{ligam web|lenga=en | autor =Marcy Darnovsky| títol = Health and human rights leaders call for an international ban on species-altering procedures | annada = 2001 | url = http://www.genetics-and-society.org/newsletter/archive/20.html}}&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref name=&quot;Annas 2002&quot;&gt;{{article |lenga=en |prenom1 = George |nom1= |prenom2=Lori |nom2=Andrews |prenom3=Rosario |nom3=Isasi |títol = Protecting the endangered human: toward an international treaty prohibiting cloning and inheritable alterations |periodic = Am. J. Law &amp; Med.| volum=28| paginas= 151|annada = 2002}}&lt;/ref&gt;.

La majoritat de las organizacions transumanistas condemnan oficialament l'obligacion e la coercicion. Evòcan alara la possibilitat d'un eugenisme liberal o egalitari&lt;ref name=&quot;WTA FAQ 3.2&quot;&gt;{{ligam web|lenga=en|autor = World Transhumanist Association|titre = Do transhumanists advocate eugenics?|data = 2002–2005 |url = http://www.transhumanism.org/index.php/WTA/faq21/66/}}&lt;/ref&gt;.

=== Menaças existencialas ===

{{...}}
{{Article detalhat|Guèrra contra las maquinas}}

Question existenciala: lo film ''[[Gattaca]]'' expausa la luta d'un òme non transformat, amb sas decas e sas qualitats, dins un mond o lo melhorament biotecnologic venguèt la règla.

Aquel subjècte es presentat par de [[distopia]]s al cinema: tanben nomenat « l'argument ''[[Terminator]]'' », en referéncia au film del meteis nom ont una [[intelligéncia artificiala]] planetària venguda conscienta, Skynet, decidís d'exterminar l'umanitat per evitar d'èsser « desconnectada » pels seus creators. Vejatz tanben la trilogia ''[[Matrix]]'' o [[I, Robot (film)|''I, Robot'']].

{{clr}}

== Notas e referéncias ==
{{referéncias}}

== Annèxes ==

=== Bibliografia {{fr}}===
* [[Jean-Michel Truong]], ''Totalement inhumaine'', Le Seuil, '''2001''', {{ISBN|978-2-8467-1017-6}}
* [[Dominique Lecourt]], ''Humain, post humain'', PUF, '''2003''', {{ISBN|978-2-1305-3054-1}}
* Dominique Babin, ''PH1 : Manuel d'usage et d'entretien du post-humain'', Broché, '''2004''', {{ISBN|978-2-0821-0279-7}}
* {{fr}}Rémi Sussan, ''Les Utopies post humaines'', Omniscience, '''2005''' {{ISBN|978-2-9160-9701-5}}
* Eric de Riedmatten, ''{{s-|XXI|e}} - Les innovations qui vont changer notre vie'', Broché, '''2005''', {{ISBN|2841877248}} 
* Ray Kurzweil, Terry Grossman, Serge Weinman, ''Serons-nous immortels ? : Oméga 3, nanotechnologies, clonage…'', broché '''2006''', {{ISBN|978-2-1004-9419-4}} 
* Dan Grace, [http://www.ecologiste.org/ « Le meilleur des mondes transhumanistes », ''L'Écologiste'' {{n°|20}}, sept-oct-nov. '''2006''', {{p.|15-16}}]
* [http://ethique.msss.gouv.qc.ca/site/index.php?id=0,342,0,0,1,0 Jean-Pierre Béland] ''[[et al.]]'', ''L'Homme biotech : humain ou posthumain ?'', Broché, '''2006''', {{ISBN|978-2-7637-8348-2}} 
* [[Ray Kurzweil]], Adeline Mesmin, ''Humanité 2.0 - La bible du Changement'', '''2007''', {{ISBN|978-2-9162-6004-4}}  
* Olivier Dyens, ''La condition posthumaine'', Flammarion, '''2008''', {{ISBN|978-2-0812-1136-0}} 
* [[Serge Venturini]], ''Éclats d’une poétique du devenir transhumain'', [[L’Harmattan]], '''2009''', {{ISBN|978-2-296-09603-5}}
* Jean-Michel Besnier, ''Demain les posthumains'', Hachette, '''2009''', {{ISBN|978-2-0123-7373-0}}  
* Zosj Aabram, ''Idée'' (fiction), Z.A. Éditions, '''2011''', {{ISBN|978-2-9537931-0-9}}
*  [[Jean-Claude Guillebaud]], ''La vie vivante. Contre les nouveaux pudibonds'', Les Arènes, '''2011''', {{ISBN|978-2-3520-4139-9}}
*  [https://web.archive.org/web/20140913025753/http://cerses.shs.univ-paris5.fr/spip.php?article330 Marina Maestrutti], ''Les imaginaires des nanotechnologies. Mythes et fictions de l'infiniment petit'', Vuibert, '''2011''', {{ISBN|978-2-311-00475-5}}
*  [[Geneviève Férone]] e [[Jean-Didier Vincent]], ''Bienvenue en transhumanie'', Grasset et Fasquelle, '''2011''', {{ISBN|978-2-246-74961-5}}
*  [[Monique Atlan]] e [[Roger-Pol Droit]], ''Humain'', Flammarion, '''2012''', {{ISBN|978-2-081-24908-0}}
Thèse 

=== Articles connèxes ===
* [[Intelligéncia artificiala]]
* [[Debat sus las nanotecnologias]]
* [[Ingenheria del paradís]]
* [[Justícia De Thézier]]
* [[Postuman]]
* [[Associacion francesa transumanista]]

=== Ligams extèrnes {{fr}}===
* [https://web.archive.org/web/20090205131550/http://transhumanism.org/index.php/WTA/more/147 Qu’est ce que le transhumanisme?], Association transhumaniste mondiale.
* [https://web.archive.org/web/20130906201528/http://www.ecrans.fr/Transhumanistes-sans-gene,13003.html Transhumanistes sans gêne], par Frédérique Roussel et Marie Lechner, [[Libération (journal)| Libération (écrans)]].
* [http://sens-public.org/spip.php?article527 ''Qui sont les transhumanistes ?''], par Thibaut Dubarry et Jérémy Hornung, Sens public.
* [https://web.archive.org/web/20150505231724/http://lacantine.ubicast.eu/videos/webinar-02-10-2011-165350/ ''Pourquoi lutter pour une durée de vie beaucoup plus longue ?''], par Didier Coeurnelle, [http://heales.org/ Heales].
* [https://web.archive.org/web/20141018203222/http://www.cobloging.fr/dossiers/transhumanisme-dossier/ Dossier sur le Transhumanisme] du blog Cobloging</text>
      <sha1>rcjngfojypiu0risvpb2dqrpqofpc0b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Enesat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>157857</id>
    <redirect title="Nasac" />
    <revision>
      <id>2497131</id>
      <parentid>2378205</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T23:53:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>4312</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Nasac]]</comment>
      <origin>2497131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22" sha1="1mdmjsg3l7ghnhjo3oteo15cxt4640f" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Nasac]]</text>
      <sha1>1mdmjsg3l7ghnhjo3oteo15cxt4640f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Saint-Alyre-ès-Montagne</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167149</id>
    <redirect title="Sent Alèire de la Montanha" />
    <revision>
      <id>2497138</id>
      <parentid>2412468</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T23:54:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>4312</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sent Alèire de la Montanha]]</comment>
      <origin>2497138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44" sha1="ltlkdh8u0qxjo6oidcyl2rv057doxbi" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Sent Alèire de la Montanha]]</text>
      <sha1>ltlkdh8u0qxjo6oidcyl2rv057doxbi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Églisolles</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167150</id>
    <redirect title="Egliòlas" />
    <revision>
      <id>2497142</id>
      <parentid>2379319</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T23:54:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>4312</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Egliòlas]]</comment>
      <origin>2497142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="fgf6o6jyi2onjy14ssrkoz21r24ciat" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Egliòlas]]</text>
      <sha1>fgf6o6jyi2onjy14ssrkoz21r24ciat</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Saint-Georges-de-Mons</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167193</id>
    <redirect title="Sent Jòrge de Monts" />
    <revision>
      <id>2497133</id>
      <parentid>2413812</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T23:53:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>4312</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sent Jòrge de Monts]]</comment>
      <origin>2497133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="mjvpnw6w1b67cgp0jpcmlnzsk9bm1c9" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Sent Jòrge de Monts]]</text>
      <sha1>mjvpnw6w1b67cgp0jpcmlnzsk9bm1c9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dauzat-sur-Vodable</title>
    <ns>0</ns>
    <id>168278</id>
    <redirect title="Dausat de Vodabla" />
    <revision>
      <id>2497144</id>
      <parentid>2090355</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T23:54:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>4312</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Dausat de Vodabla]]</comment>
      <origin>2497144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="18z3jf6ug1raaemzsoikr2tt4mnpyxm" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Dausat de Vodabla]]</text>
      <sha1>18z3jf6ug1raaemzsoikr2tt4mnpyxm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>París</title>
    <ns>0</ns>
    <id>170252</id>
    <revision>
      <id>2497019</id>
      <parentid>2489147</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T12:33:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19206-60</username>
        <id>62876</id>
      </contributor>
      <origin>2497019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49238" sha1="39hsqcenz616iyd71zjgwg9rqt6dyc0" xml:space="preserve">{{Dialècte Vivaroaupenc}}
{{1000 fondamentals}}
{{omon|París (omonimia)}}
{{Infobox Vila
 | modèl            = Infobox Comuna de França
 | carta            = fr
 | blason           = Grandes_Armes_de_Paris.svg
 | bandièra         = Flag of Paris with coat of arms.svg
 | nom              = París
 | nom2             = ''Paris''
 | mapa             = França
 | nom de division1 = [[Region istorica]]
 | division1        = [[Illa de França]]
 | nom de division3 = [[Lista dels païses del Mond|Estat]]
 | division3        = [[Fichièr:Flag of France.svg|25px]] [[França]]
 | nom de division4 = [[Regions francesas|Region]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[Modèl:Nmrfr|{{Nrcfr|75000}}]]&lt;/small&gt;
 | division4        = [[Illa de França]]&lt;br /&gt;([[capluòc]])
 | nom de division5 = [[Departaments franceses|Departament]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[Modèl:dept|{{Ndcfr|75000}}]]&lt;/small&gt;
 | division5        = [[París]]&lt;br /&gt;([[prefectura]])
 | nom de division6 = [[Arrondiments de París|Arrondiment]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[Modèl:Nmafr|75056]]&lt;/small&gt;
 | division6        = [[capluòc]] de 20 arrondiments
 | nom de division7 = [[Cantons franceses|Canton]]
 | division7        = cap
 | nom de division8 = [[Intercomunalitat|Intercom]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[Modèl:NomEPCI|{{CòdeEPCI|75056}}]]&lt;/small&gt;
 | division8        = {{NomEPCIinsee|75056}}
 | imatgeloc        =
 | imatgeloc2       =
 | imatge de mapa   =
 | latitud          = {{Latfr|75056}} 
 | longitud         = {{Lonfr|75056}} 
 | estatut          =
 | altmin           = 28
 | altitud          = 33
 | altmax           = 130
 | títol populacion = [[Chifras de populacion en França|Populacion]]
 | populacion       = {{popfrd|75}}|
 | annada-pop       = {{popfrd|0}}
 | superfícia       = 105.40
 | títol densitat   = [[Densitat de populacion|Densitat]]
 | densitat         = {{#expr:{{popfr|75}}/105.4 div 2}}
 | títol autoritat9 = [[Primièr cònsol|Cònsol]]
 | autoritat9       = [[Anne Hidalgo]] (2014-2026)
 | escais           =
 | gentilici        = {{oc}} parisenc -a&lt;br /&gt;{{fr}} parisien -ne
 | títol còde       = [[Còde INSEE|Còde &lt;small&gt;INSEE&lt;/small&gt;]]
 | còde             = 75056 ([[arrondiments de París|75101 a 75120 per los arrondiments]]&lt;ref&gt;Lo departament de París reçaupèc a sa creacion lo numerò '''60'''. Venguèc lo departament de Sèina tre [[1795]]. Reçaupèc lo numerò '''75''' al mieg del segle XX. Lo còde INSEE de la comuna de París es 75'''056''', mas cada arrondiment municipal tanben ne reçaup un (de 75101 a 75120). Lo 1èr de genièr de 1968, lo departament de Sèina es suprimit e lo departament de París es reconstituït amb lo meteis numèro. Dempuèi lo 1èr de genièr de 2019, París es una collectivitat territoriala de l'estatut especial que fusiona lo departament e la comuna. Los còdes INSEE càmbian pas: 75 per la collectivitat, 75056 per la comuna, 75101 a 120 pels arrondiments. Pels veïculs, las primièras annadas (abans 1922) las letras E, G, I, U e X èran reservadas a París. De 1922 a 1950 èran los digrafs d’'''RB''' a '''VZ'''. En 1950, es '''75''' que ven del còde INSEE e qu’es représ dins las annadas 1960 pel còde postal.&lt;/ref&gt;
)
 | sits-toristics   =
 | divèrs           =
 | imatge           = Paris montage 2013.jpg
 | talha imatge     =
 | legenda          =
 | url              =[https://www.paris.fr/ paris.fr]
 | cp               = 75001 a 75016, 75116
 }}

'''París''' (en [[francés]]: ''Paris'' {{IPA|[paˈʀi]}})&lt;ref&gt;En [[occitan]], la vila de ''Par'''í'''s'' {{IPA|[paˈris]}}, amb l'accent tonic sus ''-rís'', non es pas de confondre amb lo personatge de la mitologia grèga de ''[[Paris|P'''a'''ris]]'' {{IPA|[ˈparis]}} (accent tonic sus ''Pa-'').&lt;/ref&gt; es la [[capitala]] de [[França]] e de la region d'[[Illa de França (region)|Illa de França]]. Es la [[vila]] mai poblaa d'[[Euròpa Occidentala]] e fa partia daus centres urbans mai importants dau [[continent]] amb una populacion totala de 10,9 milions d'abitants en [[2022]], d'infrastructuras modernas, un ròtle internacionau de prumiera importància dins los domenis [[politica|politic]], [[economia|economic]], [[sciéncia|scientific]], [[cultura|culturau]] e un patrimòni arquitecturau e artistic internacionalament conoissut. 

La vila foguèc fondaa per los [[Empèri Roman|Romans]] sus lo territòri dels [[Parisii]], un pòple celta vencut en [[-52|52 avC]]. Relativament menora durant lo periòde roman, la ciutat prenguèc pauc a cha pauc una importància amb los reis francs en causa de son emplaçament estrategic dins lo nòrd de [[Gàllia]]. [[Clodovèu]] i installèc residéncia principala. Foguèc imitat per plusors reis [[merovingians]] e [[carolingians]]. Puei, en [[987]], lo còmte de París foguèc elegit rei de França per los autres senhors de la [[Francia Occidentala]]. Aquò marquèc lo començament d'un lòng periòde de renforçament dau ròtle de la vila dins l'espaci franc. A partir dau segle XI, venguèc pauc a cha pauc lo centre politic e administratiu dau [[França|reiaume dels Francs]]. Aquela evolucion s'accelerèc pendent los rèines de [[Felip II de França|Felip August]] ([[1180]]-[[1223]]), a [[Loís IX de França|Sant Loís]] ([[1226]]-[[1270]]) e a [[Felip IV de França|Felip lo Beu]] ([[1285]]-[[1314]]). Pasmens, la [[Pesta negra]] e la [[Guerra de Cent Ans]] ([[1337]]-[[1453]]) afebliguèron la vila e, a l'eissia dau conflicte, lo poder reiau preferiguèt demorar dins la vau de [[Léger]]. Aquela mesfisença perdurèc fins a la [[Revolucion Francesa|Revolucion]], mas los reis se tornèron installar dins la region parisenca.

Lo periòde revolucionari confirmèc l'importància politica de París. D'efiech, la vila venguèc lo centre de la vida politica francesa. Entre [[1850]] e [[1870]], [[Napoleon III]] ordonèc una importanta modernizacion de son teissut urban per reduire los riscs epidemics e facilitar las comunicacions internas. Menats per lo baron Haussmann, aquelos trabalhs son a l'origina de la vila actuala. Pasmens, a partir dau segle XIX, una autra particularitat de l'urbanisme parisenc foguèc l'extension dau bastit en defòra de la comuna. Ansin, se formèt una importanta aglomeracion que curbe desenant una partia fòrça importanta de la region Illa de França.

== Geografia ==

=== Geografia fisica ===

París se situa au mitan dau [[Bacin Parisenc]], un [[bacin sedimentari]] que curbe la mieitat nòrd de [[França]], entre lo [[Massís Armorican]] a l'oest, la [[Marga (mar)|Manja]] au nòrd, las estructuras [[geologia|geologicas]] de las [[Ardenas (montanha)|Ardenas]] e de la vau de [[Ren (fluvi)|Ren]] a l'est e lo [[Massís Centrau]] au sud. Es una region mai que mai compausaa de plans favorables a l'[[agricultura]], de serres e de planasteus. Lo releu i es rarament un obstacle, mas pòt imprimir localament d'aisses preferenciaus per la circulacion dels bens e de las personas.

Lo territòri comunau ([[Intra-muros|París ''intra-muros'']]) a una superficia de 105,40 km² e s'estende a l'entorn de l'[[illa Sant Loís]] e de l'[[illa de la Ciutat]] dins la vau de [[Sèina]]. Lo fluvi i chavèc son liech dins una region bassa que se situa a pauc près a 30 m d'altituda, laissant de caire quauques pichons releus coma [[Montmartre]] (131 m) o [[Belleville (París)|Belleville]] (129 m)&lt;ref&gt;'''[[Francés|(fr)]]''' Charles Pomerol, ''Découverte géologique de Paris et de l'Ile-de-France'', BRGM éditions, 1988, p. 41.&lt;/ref&gt;, en dessenhant una corba orientaa sud-est / nòrd-oest puei nòrd-est / sud-oest. La partia sud es dicha « riba senestra » e la partia nòrd « riba drecha ». Chau nòtar la preséncia de la partia finala de la vau de [[Marna (aiga)|Marna]] sus la riba drecha. D'efiech, aquela [[Ribièra|ribiera]] se geta dins [[Sèina]] quauques [[Quilomètre|quilomètres]] avans l'[[illa Sant Loís]].

Pasmens, París es en realitat lo centre d'una aglomeracion que s'estende, d'un biais concentric sus los territòris vesins. Los tres [[Departament francés|departaments]] de la [[Pichona Corona]] ([[Auts de Sèina]], [[Sèina e Sant Danís]] e [[Vau de Marna]]) cúrbon un espaci de 657 km² qu'es fòrça integrat a la [[metropòli]] parisenca. Au-delà, lo bastit urban ocupa egalament una partia significativa de la region [[Illa de França (region)|Illa de França]].

[[Fichièr:París - Esquèma generau de l'aglomeracion parisenca.png|thumb|center|800px|Plan generau de París e de son aglomeracion.]]

=== Clima ===

París a un [[clima]] [[clima oceanic|oceanic]] desgradat de tipe Cfb dins la [[classificacion de Köppen]]. L'influéncia [[ocean]]ica i es mai importanta que l'influéncia [[continent]]ala. Aquò se tradutz per una temperatura minimala mejana de 15,1 °C entre junh a aost e de 3 °C en decembre e febrier, de [[precipitacion (meteorologia)|precipitacions]] frequentas tota l'[[Annada|annaa]] (111 jorns), mai amb un volum de [[plueja]]s relativament feble (637 mm).

Lo desvolopament de l'urbanizacion e lo [[chambiament climatic]] entraïnan doas transformacions importantas – totjorn en cors – dau clima parisenc. La premiera es lo fenomèn de [[microclima urban]] que se manifèsta per una aumentacion de la [[temperatura]] e una baissa significativa dau nombre de jorns de [[nèbla]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Olivier Cantat, dins Pierre Carrega, Vincent Dubreuil e Olivier Planchon (dir.), « L’îlot de chaleur urbain parisien selon les types de temps », ''Les types de temps. Actes de &quot;Journées de climatologie&quot;'', Norois, n° 191, vol. 2, 2004, pp. 75-102.&lt;/ref&gt;. La segonda favoriza una aumentacion generala de la [[temperatura]] e una aumentacion de las precipitacions. Dins lo corrent dau segle XX, lo clima de París es ansin vengut pus doç e pus umide&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Météo France e Agence Parisienne du Climat, ''Le changement climatique à Paris. Évolution du climat à Paris depuis 1900, quel climat futur ?'', julhet 2015, consultat lo 14 d'octòbre de 2015, [https://www.teddif.org/sites/teddif/files/fichiers/2019/04/brochure-le-changement-climatique-paris.pdf.&lt;/ref&gt;. Aquelas evolucions deurian contunhar durant lo segle que ven.

=== Demografia ===

En [[2022]], la populacion de París ''intra-muros'' èra 2,11 milions abitants e i aviá {{formatnum:10,94}} milions d'abitants dins tota son aglomeracion. Aquò tradutz doas evolucions opausaas : la comuna de París ela meteissa perde pauc a cha pauc sa populacion, mas son aglomeracion coneisse una aumentacion relativament rapida. D'efiech, entre [[1901]] e [[1962]], la populacion comunala èra compresa entre 2,7 e 2,9 milions d'abitants amb un maximom de 2,91 milions en [[1921]]. La demenicion foguèc relativament marcaa durant los [[ans 1970]]-[[ans 1990|1900]] e una certana estabilizacion s'obsèrva despuei la fin dau segle XX. Lo cost mai e mai important de la vida dins la vila, la baissa regulara dau nombre de 	lotjaments e lor ancianetat son los factors principaus d'aqueu declin [[Demografia|demografic]]. Aquò favorizèc pereu la creissença de las diferentas [[banlega]]s parisencas. Aqueu fenomene es relativament regular amb una aumentacion de {{formatnum:500000}} abitants chasca decenia despuei los [[ans 1840]]&lt;ref&gt;'''[[Francés|(fr)]]''' ''Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui'', « Notice communale : Paris », consultat lo 18 d'octòbre de 2025, [http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=26207].&lt;/ref&gt;.

En [[2025]], l'aglomeracion parisenca èra la segonda pus importanta dau [[continent]] [[Euròpa|europeu]] après aquela de [[Moscòu]]. Fòrça dinamica, atira chasca annaa un nombre important d'imigrants. París e son aglomeracion son donc un endrech relativament cosmopolita. En [[2019]], 84,6 % de sos residents èran naissuts en [[França]] e 1,7 % dins los departaments d'otramar. [[Magrèb]] (6,5 %), l'[[Africa Negra]] (3,3 %) e [[Portugau]] (2,1 %) èran las tres regions principalas d'origina dels abitants naissauts en defòra de [[França]]&lt;ref&gt;'''[[Francés|(fr)]]''' INSEE, « IMG1B - Population immigrée par sexe, âge et pays de naissance en 2019  », consultat lo 18 d'octòbre de 2025, [https://www.insee.fr/fr/statistiques/6455264?sommaire=6455286&amp;geo=REG-11#ancre-IMG1B_V2_ENS].&lt;/ref&gt;. Una autra particularitat de París son los inegalitats socialas au sen de sa populacion. D'efiech, las vilas e los quartiers situats entre [[Versalhas]] e los arrondiments de l'oest parisenc son abitats per una populacion fòrça aisaa. En revenge, la màger part dau departament de [[Sèina e Sant Danís]] consitituís una pòcha de pauretat gangrenaa per las dificultats economicas, lo [[Caumatge|chaumatge]] e la criminalitat.

=== Transpòrts ===

París es una metropòli internacionala de prumiera importància qu'es fòrça ben connectaa a las rets de transpòrt mondialas. Au niveu rotier, la vila es lo centre de la ret rotiera francesa. Es ansin directament desservia per au mens set autorotas ([[Autorota A1|A1]], [[Autorota A3|A3]], [[Autorota A4|A4]], [[Autorota A6|A6]], [[Autorota A10|A10]], [[Autorota A13|A13]] e [[Autorota A14|A14]]) e plusors [[rota]]s e [[autorota]]s importantas son centraas sus l'aglomeracion parisenca. De mai, plusors [[rocada]]s autorotieras permèton de facilitar los desplaçaments internes. Aquela ret es actualament l'objecte de transformacions significativas per reduire la [[pollucion]] atmosferica en demenissent l'usatge de l'[[automobila]] dins París ''[[intra-muros]]''. Aquò suscita de debats importants car aquela politica es accusaa d'agravar los encombraments jornadiers.

Au niveau ferroviari, l'aglomeracion es lo centre de plusors rets de [[camin de fèrre|chamins de ferre]]. Lo pus estendut es la ret ferroviària francesa que permet a las garas parisencas de desservir las autras aglomeracions principalas de [[França]]. De liasons internacionalas amb [[Londres]], [[Amsterdam]] o [[Turin]] son pereu asseguraas chasque jorn. París es tanben lo centre de doas rets encharjaas d'assegurar las liasons amb las autras vilas de la region [[Illa de França]] ([[Transilien]] e [[RER]]) e d'una ret interna destinaa a assegurar los transpòrts collectius dins la vila ela meteissa ([[metrò de París|metrò]]).

Enfin, au niveu aerian, París dispausa de plusors [[aeropòrt]]s. Lo pus important es l'[[aeropòrt de París-Carles de Gaulle]] que fa partia dels detz aeropòrts pus frequentats dau monde (67,3 milions de passatgiers en [[2023]]). Lo segond es l'[[aeropòrt de París-Orly]] qu'es lo segond aeropòrt de [[França]] (33 milions de passatgiers en [[2024]]). Las autras infrastructuras aeroportuàrias son mens importantas, mas chau nòtar l'existéncia dels [[aeropòrt de Beauvais|aeropòrts de Beauvais]], que ten lo ròtle de tresen aeropòrt de passatgiers de l'aglomeracion (6,5 milions de passatgiers en [[2024]]), e dau [[Aeropòrt dau Bourget|Bourget]] qu'es lo prumier aeropòrt d'afaires francés.

=== Lenga ===

París es lo breç de la [[Francés|lenga francesa]]. D'efiech, seti de l'[[administracion]] reiala tre lo segle VI, la vila impausèc pauc a cha pauc sa lenga a la resta dels territòris contrarotlats per los poders francs puei francés. Normalizaa per las autoritats parisencas, aquela lenga evolucionèc lentament per formar lo francés actuau. Aqueu ròtle es encara illustrat per la preséncia d'institucions dins la vila d'institucions lingüisticas coma l'[[Academia Francesa]] que foguèc longtemps en charja de la gestion de la lenga francesa e que garda un prestigi important dins aqueu domeni. Lo [[francés]] es ansin la lenga pus parlaa dins la vila e son aglomeracion. Pasmens, l'estatut de metropòli internacionala de París menèc a una importanta diversificacion de las [[lenga]]s utilizaas per los abitants amb l'usatge creissent de las lengas internacionalas majoras ([[anglés]], etc.) e de las lengas d'imigracion en [[França]] ([[arabi]], [[portugués]], etc.).

=== Religions ===

París es [[tradicion]]alament une vila [[catolicisme|catolica]]. La vila es ansin lo seti d'una [[archidiocesi]] e assosta cinc basilicas menoras. La pus coneigua es la [[Catedrau de Nosta Dauna de París|Catedrala de Nòstra Dòna de París]] que fa partia de las gleisas catolicas pus importantas dau monde actuau. Sieis autras basilicas menoras se tròban egalament dins las vilas de l'aglomeracion parisenca. Pasmens, amb la descristianizacion creissenta de la societat francesa, la practica [[religions|religiosa]] de los abitants catolics es vengüa limitaa.

Las autras religions implantaas despuei de segles dins la vila son lo [[protestantisme]] e lo [[judaïsme]]. Aquelos creires son a l'origina de doas minoritats significativas. D'efiech, lo nombre de judieus dins la region parisenca èra estimat a {{formatnum:282000}} en [[2014]]. Aquò representava la prumiera comunautat judieva dins lo monde après [[Israèl]] e [[Nòva York]]. La comunautat protestanta es mens coneigua, mas es formaa d'una populacion istorica e d'un ensemble de populacions imigraas mai que mai originàrias d'[[Africa]] o de las [[Antilhas]]. L'arribaa d'aquelas populacions explica lo desvolopament dau protestantisme evangelic, pauc present avans la fin dau segle XX en [[França]], dins lo departament de [[Sèina e Sant Danís]].

Enfin, despuei la segonda mitat dau segle XX, l'aglomeracion parisenca es marcaa per l'aparicion d'una comunautat [[islam|musulmana]] eissia de l'imigracion, principalament de l'imigracion en provenença de [[Magrèb|Magreb]]. Los musulmans son ansin relativament concentrats dins los quartiers populars, en particular en [[Sèina e Sant Danís]] qu'es lo luec d'implantacion de la màger part dels imigrants paures. Pòion donc estre localament majoritaris, çò qu'es relativament rar per las autras minoritats religiosas implantaas dins la region parisenca.

== Istòria ==

=== De la Preïstòria a l'Antiquitat ===

L'existéncia d'un abitat palunenc es atestaa sus lo territòri comunau dau París actuau durant lo periòde [[chassean]] ([[-4000|{{formatnum:4000}}]]-[[-3800|{{formatnum:3800}} avC]]) au niveu dau vilatge de Bercy. Pasmens, d'un biais generau, l'istòria dau site es pauc coneissua fins al periòde galloroman. En [[-52|52 avC]], los [[Parisii]] vivian dins la region, mas l'emplaçament de lor vila es pas precisat dins las fonts [[latin]]as. Una illa de [[Sèina]] o un quartier de [[Nanterre]] son los sites privilegiats&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' « Nanterre et les Parisii », ''Archéologia'', n° 455,‎ mai de 2008, pp. 10-19.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Matthieu Poux (en collaboracion amb Sylvie Robin), « Dossier - Guerre des Gaules : Paris ou Lutèce ? », dins ''Dernières nouvelles de la guerre des Gaules, sur les traces de César, l'Archéologue - archéologie nouvelle'', junh-julhet de 2002, n° 60, p. 14.&lt;/ref&gt;.

Los [[Empèri Roman|Romans]] fondèron una vila sus la riba senestra e sus l'illa de la Ciutat. Dicha ''Lutetia'' ([[Lutècia]]), aquela ciutat demorèc un centre urban relativament modeste amb un maximom de {{formatnum:10000}} abitants&lt;ref&gt;Per exemple, a la fin dau periòde roman, la populacion d'[[Arle]] se situava probable entre {{formatnum:40000}} e {{formatnum:100000}} abitants.&lt;/ref&gt;. Pasmens, lo trafec fluviau assegurèc la prosperitat de l'economia locala&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marcel Le Clère, ''Paris de la Préhistoire à nos jours'', Éd. Bordessoules, 1985, p. 40.&lt;/ref&gt;. De mai, foguèc lo luec de sejorn dels emperaires [[Julian (emperaire)|Julian]] ([[361]]-[[363]]) e [[Valentinian Ier|Valentinian I{{èr}}]] ([[364]]-[[375]]) en causa de sa posicion estrategica per susvelhar las [[frontiera]]s de [[Germania]]. Es a aquela epòca que lo terme París, eissit dau [[latin]] ''Civitas Parisiorum'' (« ciutat dels Parisii »), remplacèc lo nom [[Lutècia]]. Segon una [[legenda]] locala, la vila foguèc evangelizaa per [[Sant Denís]] vèrs [[250]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marcel Le Clère, ''Paris de la Préhistoire à nos jours'', Éd. Bordessoules, 1985, p. 52.&lt;/ref&gt;.

=== Lo periòde medievau ===

[[Fichièr:Plan restitué de Paris en 1380 - ALPAGE.svg|thumb|right|Plan de París en [[1380]].]]

En [[508]], lo rei [[Francs|franc]] [[Clodovèu]] establissèc sa residéncia principala dins la vila&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marcel Le Clère, ''Paris de la Préhistoire à nos jours'', Éd. Bordessoules, 1985, p. 66.&lt;/ref&gt;. Aquò èra una font de prestigi e plusors edificis [[religions|religiós]] foguèron bastits dins la vila. Per exemple, [[Childebert Ièr|Childebert I{{èr}}]] organizèc la construccion de la [[catedrala de Sant Esteve de París|catedrala de Sant Esteve]] ([[511]]-[[558]]). Puei, durant lo [[segle VII]], la vila comencèc de s'estendre sus la riba drecha&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Patrick Boucheron e Denis Menjot, ''La ville médiévale'', Éd. du Seuil, 2011, p. 45.&lt;/ref&gt;. Pasmens, aqueu ròtle [[politica|politic]] es de relativizar car los reis francs èran oblijats de se desplaçar regularament dins sos domenis. De mai, las divisions dels territòris francs entre los eiretiers de [[Clodovèu]] limitèron fòrça lo raionament de la vila. Enfin, las conquistas de [[Carlesmanhe]] desplacèron lo centre de gravitat dau poder franc vèrs l'est&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marcel Le Clère, ''Paris de la Préhistoire à nos jours'', Éd. Bordessoules, 1985, p. 71.&lt;/ref&gt;.

Durant le [[segle IX]], París venguèt lo còr de la potença dels [[Robertians]], un ostau de la noblesa franca ben establia en [[Neustria]]. Actors importants de la vita politica franca, obtenguèron lo títol reiau en [[888]] e en [[922]], mas foguèron pereu capables de l'abandonar en chambi d'un renforçament de sas possessions&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Christian Bonnet e Christine Descatoire, ''Les Carolingiens (741-987)'', Armand Colin, 2001, p. 91.&lt;/ref&gt;. Deguèron egalament se defendre còntra las incursions [[Vikings|vikingas]]. En [[845]], París foguèc ansin pilhaa e destrucha&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Beck, ''Châteaux forts de Normandie'', Rènnas, Ouest-France, 1986, p. 13.&lt;/ref&gt;. Pasmens, los defensors ganhèron en [[885]]-[[886]] e poguèron crompar la fin d'un autre sietge en [[889]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Bernage, « Portbail et son terroir », ''Vikland, la revue du Cotentin'', n° 1,‎ abriu-mai-junh de 2012, p. 17.&lt;/ref&gt;. Aquelos combats permetèron als Robertians d'aquistar un prestigi important. En [[987]], lo còmte de París, [[Uc Capet]], foguèc elegit rei de [[França]] per la resta de l'aristocracia franca de [[Francia Occidentala]]. Aquò marca la fondacion de la [[Capecians|dinastia capeciana]] que son en realitat una brancha dels Robertians.

Durant los regnes dels prumiers Capecians, París èra una vila importanta dau domeni reiau, mas pas una capitala. Son ròtle politic e administratiu se renforçèc pauc a cha pauc amb la restauracion dau [[Palais de la Ciutat]] per [[Robèrt II lo Piós]] ([[996]]-[[1031]]) e l'establiment definitiu de la cort e de la [[chancelariá]] dins la vila per [[Loís VI de França|Loís VI]] ([[1108]]-[[1137]]) e [[Loís VII de França|Loís VII]] ([[1137]]-[[1180]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marcel Le Clère, ''Paris de la Préhistoire à nos jours'', Éd. Bordessoules, 1985, p. 114.&lt;/ref&gt;. Plusors institucions religiosas, en particular d'[[abadiá]]s, foguèron tanben restauraas durant aqueu periòde e la construccion de la catedrala de Nòstra-Dòna de París comencèc en [[1163]]. Au niveu economic, la vila venguèc un centre dau comèrci dau [[blat]], dau [[peis]] e dau [[drap]]. Las autoritats sostenguèron fòrça lo desvolopament dels marchands parisencs&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Émile Picarda, ''Les marchands de l'eau : Hanse parisienne et compagnie française'', París, Librairie Émile Bouillon, 1901.&lt;/ref&gt;. Encoratjèron egalament la formacion d'institucions universitàrias e, a la [[mòrt]] de [[Loís VII de França|Loís VII]], un embrion d'administracion centrala èra en plaça.

Aquela politica permetèc a [[Felip II de França|Felip August]] ([[1180]]-[[1223]]), a [[Loís IX de França|Sant Loís]] ([[1226]]-[[1270]]) e a [[Felip IV de França|Felip lo Beu]] ([[1285]]-[[1314]]) de transformar la vila en capitala vertadiera. L'administracion reiala coneissèc alora un desvolopament considerable amb la creacion de la [[Chambra dels Còmptes]], dau Tesaur e dels Archius dau Reiaume. Los borgés de la vila aguèron un ròtle important dins aquela evolucion en provesissent una partia dels personaus necessaris al foncionament d'aquelas institucions. Pasmens, los reis successius limitèron totjorn l'autonòmia de la ciutat. La formacion d'una comuna vertadiera foguèc ansin sistematicament refusaa, mas una municipalitat dirigia per un prebòst dels marchands foguèt creaa en [[1263]]. Durant lo meteis segle, las escòlas parisencas se reüniguèron per formar una institucion comuna reconeissua per la papautat, las fortificacions foguèron modernizaas e agrandias e la construccion de Nòstra-Dòna de París foguèt achabaa. Al començament dau segle XIV, la populacion èra ansin estimaa a {{formatnum:200000}} abitants e París èra probable la vila pus poblaa d'[[Euròpa]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Alfred Fierro, ''Histoire et dictionnaire de Paris'', París, Éd. Robert Laffont, 1996, p. 31.&lt;/ref&gt;. Desenant, èra pereu clarament associaa au poder dels reis de França.

Pasmens, aqueu periòde fast foguèt seguit per una tiera de dificultats durant los segles XIV e XV. En [[1348]], la vila foguèc tochaa per la [[pesta negra]], malautiá que tornèc venir d'un biais ciclic. Puei, durant la [[Guerra de Cent Ans]] ([[1336]]-[[1453]]), la menaça d'atacs anglés necessitèt de renforçar las fortificacions de la riba drecha. En parallele, en causa de las desfachas militaras e de la reduccion del comèrci, los borgés se revoutèron. Menat per lo prebòst [[Étienne Marcel]], assajèron de prendre lo poder en [[1357]]-[[1358]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Cazelles, ''Étienne Marcel : la révolte de Paris'', París, Tallandier, coll. « Biographie », 2006, 375 p.&lt;/ref&gt;. En reaccion, [[Carles V de França|Carles V]] ([[1364]]-[[1380]]) quitèc l'illa de la Ciutat per s'installar dins de chasteus periferics. En particular, comencèc la transformacion dau [[Lovre]], a l'epòca un ponch fòrt de las fortificacions, en palais reiau. Durant lo rèine de [[Carles VI de França|Carles VI]] ([[1380]]-[[1422]]), aquò empachèc pas la guerra civila entre Armanhacs e Borgonhés e la presa de la vila per los Anglés en [[1418]]. La reconquista foguèc malaisia e aguèc luec en [[1436]]. Pasmens, a l'eissia dau conflicte, los reis preferissèron establir lor residéncia dins la vau de [[Léger (flume)|Léger]]. Vèrs [[1450]], la populacion parisenca aviá ansin ben demenit amb {{formatnum:100000}} abitants&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marcel Le Clère, ''Paris de la Préhistoire à nos jours'', Éd. Bordessoules, 1985, p. 202.&lt;/ref&gt;.

=== De la Renaissença a la Revolucion Francesa ===

[[Fichièr:Icy est le vrai pourtraict naturel de la ville, cité, université de Parisy, Rossingol execut.1576.jpg|thumb|right|Representacion de París en [[1576]].]]

De la [[Renaissença]] a la [[Revolucion Francesa]], lo poder reiau s'interessèc fòrça a París, mas las relacions demorèron marcaas per la mesfisença. D'efiech, la vila participèc larjament a la rebellion menaa per la [[Liga Catolica]] durant las [[Guerras de Religion (França)|Guerras de Religion]] ([[1562]]-[[1598]]) e la [[Jornaa de las Barricadas (1648)|Jornaa de las Barricadas]] marquèc lo començament de la [[Fronda (1648-1653)|Fronda]] ([[1648]]-[[1653]]). Pus tard, l'eleit urban foguèc favorable a las ideas de las [[Lutz]]. Los reis chambièron donc frequentament de luecs de residéncia pendent aqueu periòde en alternant entre los palais parisencs, los chasteus de Léger e, a partir de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]), lo [[Castèth de Versalhas|chasteu de Versalhas]].

L'interès reiau prenguèc de formas variaas. Lo prumier foguèc de defugir las revòutas en assegurant l'avitalhament. Per exemple, durant lo rèine de [[Loís XIV de França|Loís XIV]], [[Jean-Baptiste Colbert|Colbert]] èra en charja d'aquela mission, çò que mòstra son importància per lo poder. Un autre aspecte de la politica reiala èra sa volontat de contrarotlar l'extension anarchica dau teissut urban e de redurre l'inseguretat. Lo luectenent-generau [[Gabriel Nicolas de La Reynie|Nicolas de La Reynie]] ([[1625]]-[[1709]]) foguèc una figura centrala de la creacion d'una fòrça de [[polícia]] moderna dins la vila&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Thierry Sarmant e Mathieu Stoll, ''Régner et gouverner : Louis XIV et ses ministres'', París, Perrin, 2010.&lt;/ref&gt;. En particular, melhorèc lo sistema de lanternas que permetiá d'esclairar las charrieras&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Auguste Herlaut, ''L'éclairage des rues à Paris à la fin du XVIIe et au XVIIIe'', París, Renouard, Imp., 1916, 139 p.&lt;/ref&gt;, luchèc còntra la criminalitat organizaa e adoptèc de reglas d'[[igiena]] e de circulacion estrictas.

Durant son rèine, [[Loís XV de França|Loís XV]] ([[1715]]-[[1774]]) s'interessèc personalament a la vila. Ordonèc l'amainatjament de la plaça Loís XV (la [[plaça de la Concòrdia]] actuala), la creacion de l'Escòla Militara e la construccion d'una glèisa dedicaa a [[Santa Genevieva]] que venguèc pus tard lo [[Panteon (París)|Panteon]]. A la velha de la [[Revolucion Francesa|Revolucion]], la populacion èra estimaa a {{formatnum:640000}} abitants.

=== Los periòdes revolucionari e napoleonenc ===

París foguèc un dels teatres pus importants de la [[Revolucion Francesa]]. La populacion, sensbilizaa a las ideas de las [[Lutz]] e tochaa per de problemas d'avitalhament, venguèc rapidament un dels motors de la contestacion&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Alfred Fierro, ''Histoire et dictionnaire de Paris'', París, Éd. Robert Laffont, 1996, pp. 97-98.&lt;/ref&gt;. Lo 14 de julhet de [[1789]], una prumiera insureccion s'achabèc amb la presa de la fortalesa de la [[Bastilha]]. Puei, lo movement contunhèc fins a [[Versalhas]] e lo 6 d'octòbre de [[1789]], [[Loís XVI de França|Loís XVI]] ([[1774]]-[[1792]]) deguèc s'installar dins la capitala e convocar una assemblaa constituenta&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marcel Le Clère, ''Paris de la Préhistoire à nos jours'', Éd. Bordessoules, 1985, pp. 406-418.&lt;/ref&gt;. Aquò restablissèc lo ròtle politic de París. Lo 10 d'aost de [[1792]], la populacion s'insurgissèc tornarmai e prenguèc lo [[palais de las Teulieras]], luec de residéncia dau rei. [[Loís XVI de França|Loís XVI]] e sa familha foguèron arrestats. Condamnat a mòrt, foguèc [[Guilhotina|guilhotinat]] lo 21 de genier de [[1793]].

De julhet de [[1792]] a julhet de [[1794]], la [[Revolucion Francesa|Revolucion]] e la vila foguèron dominaas per la [[Terror (Revolucion Francesa)|Terror]], un periòde de conflictes sagnós entre plusors faccions revolucionàrias e entre las armadas revolucionàrias e los movements reialistas e federalistas. Lo periòde dau [[Directòri (Revolucion Francesa)|Directòri]], de [[1794]] a [[1799]], foguèc egalament relativament agitat amb plusors temptativas d'insureccions e una demenicion de la populacion. Fòrça corromput, aqueu regime foguèc finalament reversat per [[Napoleon Bonaparte]].

Vengut emperaire en [[1804]], [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] ordonèc la construccion de plusors monuments ([[Arc de trionfe de l'Estela]], [[Jardins dau Trocadero]], [[pònt d'Ièna]], etc.) e una importanta modernizacion de la ret idraulica&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François Billaut, « Architecture : une ambition inachevée », ''Point de Vue Histoire'', n° 10 « Napoléon Ier : l'apogée de l'Empire »,‎ decembre de 2011, p. 20.&lt;/ref&gt;. Aquò permetèc a la populacion parisenca de passar los {{formatnum:650000}} abitants en [[1806]]. En març de [[1814]], las armaas coalizaas assetjèron brevament la vila e l'ocupèron durant dos mes. Aquela desfacha entraïnèc la capitulacion de Napoleon e la [[restauracion]] dels [[Ostal de Borbon|Borbons]].

=== De la Restauracion a la Comuna de París ===

Durant la [[Restauracion]], lo poder reiau s'interessèc gaire a l'urbanisme parisenc. L'evolucion principala inicia per las autoritats foguèc la construccion de l'[[encencha de Thiers|encencha fortificaa de Thiers]] entre [[1840]] e [[1844]]. D'efiech, dins un contexte de creissença de las [[industria]]s e d'aumentacion rapida de la populacion, la vila èra a sortir de sos limits [[tradicion]]aus. Pasmens, l'abséncia de politica generala menèc a una concentracion dau [[proletariat]] [[obrier]] dins los quartiers centraus (fins a {{formatnum:100000}} ab/km²). La pauretat e la misèria s'i desvolopèron, favorizant l'aparicion d'[[epidemia]]s. Per exemple, en [[1832]], lo [[colerà]] tuèc {{formatnum:32000}} personas. Favorizèc pereu la formacion de nucleus de maucontents que tenguèron un ròtle centrau dins las revolucions de [[1830]] e de [[1848]].

Lo [[Segond Emperi]] de [[Napoleon III]] adoptèc una [[politica]] contrària en ordonant de trabalhs importants per modernizar la vila. De miliers de lòtjaments dispareissèron, d'avengüas larjas foguèron bastias per facilitar los desplaçaments e de mesuras d'igienas foguèron mesas en plaça per reduire l'insalubritat. De mai, en [[1860]], lo territòri comunau foguèc estendut per englobar tota la region situada dins lo perimetre de l'[[encencha de Thiers]]. Lo [[Georges Eugène Haussmann|baron Haussmann]] ([[1809]]-[[1891]]) es la figura principala d'aquelas transformacions. Prefecte de París de [[1853]] a [[1870]], es a l'origina de l'arquitectura « haussmanniena » caracterizaa per de bastiments modernes e una ret de baloard superpausats als quartiers medievaus. Sos projectes foguèron completats per quauquas construccions suplementàrias realizaas per la [[Tresena Republica|III{{a}} Republica]]. Definís encara l'aspecte generau de la vila actuala e la division entre París ''[[intra-muros]]'' e las banlegas situaas au-delà de las muralhas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marcel Le Clère (dir.), ''Paris de la Préhistoire à nos jours'', Éd. Bordessoules, 1985, pp. 510-517.&lt;/ref&gt;.

Durant la [[Guerra Francoprussiana]] de [[1870]]-[[1871]], París foguèc assetjaa durant mai de quatre mes. Las fortificacions resistissèron, mas las fòrças presentas dins la capitala poguèron pas traucar las linhas [[Prússia|prussianas]]. La fin dau setge marquèc la fin de la guerra. Puei, las tensions acumulaas e los resultats de las eleccions de [[1871]] entraïnèron l'insureccion de la [[Comuna de París (1871)|Comuna de París]] (18 de març - 28 de mai de [[1871]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Prosper-Olivier Lissagaray, ''Histoire de la Commune de 1871'', La Découverte, 2004, 526 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert Tombs (trad. Jean-Pierre Ricard), ''La guerre contre Paris, 1871'', París, Aubier, coll. « Collection historique », 1997, 380 p.&lt;/ref&gt;.

=== De la Bela Epòca a la Segonda Guerra Mondiala ===

[[Fichièr:Camille Pissarro - Boulevard Montmartre - Eremitage.jpg|thumb|right|Baloard de Montmartre en [[1897]].]]

Durant la [[Bela Epòca]], l'expansion [[economia|economica]] de París demorèc importanta. En [[1913]], {{formatnum:100000}} entrepresas emplegant un milion d'obriers èran recensaas. La vila èra pereu la segonda plaça financiera internacionala après [[Londres]]. Doas [[exposicion universala|exposicions universalas]], organizaas en [[1889]] e en [[1900]], illustrèron lo raionament mondiau de la vila. La construccion de la [[Torre Eiffel]] dau [[pònt Alexandre III]] e dau [[metrò de París|metrò]] aguèc luec dins aqueu contexte. Enfin, gràcias a la vitalitat de sos movements [[art]]istics, París agantèc son apogeu culturau. En parallele, aquela politica monumentala, l'aumentacion de la talha de las usinas e los problemas engendrats per la [[pollucion]] urbana entraïnèron lo transferiment progressiu de las [[industria]]s dins las « banlegas rojas » ([[Renault]] a [[Boulogne-Billancourt]], [[Citroën]] a [[Suresnes]], etc.).

En [[1910]], un [[inondacion|creis]] excepcionau de [[Sèina]] inondèc una partia importanta de la vila&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marcel Le Clère (dir.), ''Paris de la Préhistoire à nos jours'', Éd. Bordessoules, 1985, pp. 573-574.&lt;/ref&gt;. Puei, durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]], París foguèc tochaa per de bombardaments [[Alemanha|alemands]]. Durant aqueu periòde, la [[Torre Eiffel]] ne'n venguèc definitivament un simbòle en causa de son ròtle dins las telecomunicacions militaras.

L'[[entre doas guerras]] foguèc mai que mai un periòde de crisi. La populacion, {{formatnum:2906000}} abitants, èra vengüa tròp importanta per un abitat ancian e sovent deslasbrat. Plusors quartiers venguèron ansin de fogaus de [[tuberculòsi]]. Aquò entraïnèc de migracions en direccion de las banlegas ont un urbanisme anarchic causèc l'aparicion de quartiers desprovesits de tota infrastructura&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marcel Le Clère (dir.), ''Paris de la Préhistoire à nos jours'', Éd. Bordessoules, 1985, pp. 593-594.&lt;/ref&gt;. La [[lei Loucher]] assajèc de reglar lo problema. Aqueu texte accelerèc la destruccion de l'[[encencha de Thiers]] per i bastir d'abitats sociaus, mas reglèc pas los problemas d'insalubritat dels immòbles ancians. La crisi pertochèc pereu la vita politica nacionala. París foguèc ansin lo centre de las manifestacions mai importantas dels [[ans 1930]] coma la [[Crisi dau 6 de febrier de 1934|temptativa d'insureccion dau 6 de febrier de 1934]] o lo desfilat fondator dau [[Front Popular (França)|Frònt Popular]] lo 14 de julhet de [[1935]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Alfred Fierro, ''Histoire et dictionnaire de Paris'', París, Éd. Robert Laffont, 1996, pp. 539-610.&lt;/ref&gt;.

En [[1940]], París foguèc declarat vila duberta durant l'[[Batalha de França|afondrament de l'armaa francesa]] en mai-junh de 1940. Ocupat per la ''[[Wehrmacht]]'' lo 14 de junh, venguèc lo seti dau comandament militar [[Alemanha|alemand]] en [[França]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marcel Le Clère (dir.), ''Paris de la Préhistoire à nos jours'', Éd. Bordessoules, 1985, pp. 613-620.&lt;/ref&gt;. Foguèc relativament esparnhaa per los combats durant tota la guerra. Pasmens, los 16 e 17 de julhet de [[1942]], mai de {{formatnum:12000}} [[judaïsme|judieus]] de l'aglomeracion parisenca foguèron arrestats e desportats en [[Alemanha]]. La màger part i foguèron assassinats dins lo [[Camp d'Auschwitz-Birkenau|camp d'Auschwitz]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Éric Conan e Henry Rousso, ''Vichy, un passé qui ne passe pas'', París, Éditions Gallimard, coll. « Folio histoire », 1996, 513 p.&lt;/ref&gt;. Lo 19 d'aost de [[1944]], a l'aprochaa de las tropas aliaas, la [[Resisténcia Francesa|Resisténcia]] organizèc un solevament còntra la [[garnison]] alemanda. Los [[Batalha de París|combats]] durèron fins a l'arribaa d'una fòrça francoestatsunidenca lo 25 d'aost. Lo generau [[Dietrich von Choltitz|von Choltitz]] capitulèc sensa executar los òrdres d'[[Adolf Hitler]] de destruire los monuments&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-François Muracciole, ''La Libération de Paris. 19-26 août 1944'', Tallandier, 2013.&lt;/ref&gt;.

=== Lo París contemporaneu ===

[[Fichièr:Paris - 20150801 16h07 (10628).jpg|thumb|right|París en [[2015]].]]

Despuei la [[Segonda Guerra Mondiala]], París es demorat lo centre de la vita [[politica]], [[cultura|culturala]] e [[economia|economica]] de [[França]] maugrat las politicas de decentralisacion. Ansin, la vila foguèc lo luec de manifestacions importantas pendent la [[Guerra d'Argeria]], durant los eveniments de [[Mai de 1968]] o durant plusors [[greva]]s. Lo poder politic gardèc un uelh atentiu sus sa capitala. A partir dau mandat dau president [[Jòrdi Pompidor|Pompidou]], aquò se traduguèc per una politica de construccion monumentala marcaa per la bastia dau [[Museu Nacionau d'Art Moderne]], de la [[Biblioteca Nacionala (França)|Biblioteca Nacionala]], de la Piramida dau Lovre o dau [[Museu dau Cai Branly]]. L'organizacion d'eveniments internacionaus es pereu un element d'aquela politica ([[Copa dau Monde de fotbòl de 1998]], [[Copa dau Monde de rugbi de XV|Copa dau Monde de rugbi de XV de 2007 e 2023]], [[Jòcs Olimpics d'Estiu de 2024]], etc).

En [[1976]], París obtenguèc la restauracion d'una municipalitat pròpra. Son prumier cònse despuei [[Jules Ferry]] foguèc [[Jacques Chirac]], remplaçat en [[1995]] per [[Jean Tibéry]]. Aqueu periòde foguèc marcat per plusors chantiers importants e per lo classament d'una partia dels cais de [[Sèina]] au patrimòni mondiau de l'[[UNESCO]]. En particular, foguèc achabat la construccion de la [[Ciutat de las Sciéncias e de l'Industria]]. Pasmens, aquela politica permetèc pas d'enraiar los problemas de lòtjament. Iniciat dins los [[ans 1950]], lo declin demografic de París perdurèc donc fins als [[ans 1990]]. Entraïnèc la demenicion de la populacion de 2,85 milions d'abitants en [[1954]] a un minimom de 2,15 milions en [[1999]]. Despuei aquela data, la populacion es relativament establa e se situa a l'entorn de 2,2 milions d'estatjants.

En [[2001]], foguèc elegit lo [[Partit Socialista (França)|socialista]] [[Bertrand Delanoë]] coma cònse. Foguèc remplaçat per [[Anne Hidalgo]] en [[2014]]. Aqueu chambiament d'orientacion politica menèc a d'evolucions importantas de la politica comunala. La reduccion de la plaça de la [[automobila|veitura]] n'es un aisse centrau amb una volontat de promòure los transpòrts collectius. Aquò permetèc de reduire la pollucion atmosferica, mas suscita de criticas.

== Foncions ==

París assegura de foncions multiplas dins los domenis [[politica|politics]], [[cultura|culturaus]], [[economia|economics]] e [[sciéncia|scientifics]]. Au niveu [[politica|politic]], es la [[capitala]] de [[França]]. Lo palais [[President de la Republica|presidenciau]], lo [[govern]], lo [[parlament]], las [[ambaissada]]s estrangieras e fòrça institucions importantas de la Republica Francesa se tròban dins la vila. Las institucions localas, en particular lo departament de París e la region Illa de França, an egalament lor seti dins la capitala. París es ansin lo centre de la vida politica [[França|francesa]]. Aqueu prestigi es renforçat per la preséncia dau seti de l'[[UNESCO]], la brancha de l'[[ONU]] encharjaa de promòure la collaboracion internacionala dins los domenis de l'[[educacion]], de las [[sciéncia]]s, de la [[cultura]] e de la [[comunicacion]]. L'[[Organizacion de cooperacion e de desvolopament economics|Organizacion de Cooperacion e de Desvolopament Economics]] (OCDE), l'[[Organizacion Internacionala de la Francofonia]] (OIF), l'[[Autoritat Europea dels Mercats Financiers]] (AEMF) e l'[[Agéncia Espaciala Europea]] (AES) son tanben basats en París.

París es tanben un important centre culturau amb un riche patrimòni [[arquitectura]]u, de [[museu]]s majors (en particular lo [[Lovre]]) e de companhiás o d'institucions de premiera importància dins de domenis coma la [[mòda]] o lo luxe. De mai, la [[vila]] garda de mitans [[art]]istics fòrça dinamics. Aqueu ròtle se torna trobar en matèria [[economia|economic]]. La vila es lo seti de plusors companhiás multinacionalas importantas coma [[TotalEnergies|Total]], [[Axa]], [[Carrefour]], [[Électricité de France|EDF]] o [[Renault]]. De [[Banca|bancas]] internacionalas son pereu basaas dins la capitala o dins son aglomeracion ([[Crédit agricole]], [[BNP Paribas]], [[Société générale]] o [[BPCE]]. La borsa de París fa egalament partia de la plaça financiera mai grandas dau [[continent]].

Enfin, París e son aglomeracion son un centre [[sciéncia|scientific]] organizat a l'entorn de plusors [[universitat]]s, institucions de recherchas e complexes [[tecnologia|tecnologics]] dedicats a la R&amp;D. Per exemple, los cercaires de l'[[Escòla Superiora de Fisica e de Quimia Industrialas de la Vila de París|ESPCI]] obtenguèron set [[Premi Nobel|Premis Nobel]] durant lo segle XX.

== Cultura ==

París es un centre de la cultura [[Euròpa|europea]] e mondiala despuei la fin de l'[[Edat Mejana]]. Ne'n foguèc probablament lo centre mai important entre lo segle XVII e la [[Segonda Guerra Mondiala]]. Aüra, en despiech dau declin de l'influéncia [[França|francesa]] dins lo monde, garda un prestigi considerable.

=== Patrimòni arquitecturau ===

Constituït de monuments datant de l'[[Antiquitat]] au periòde moderne, lo patrimòni [[Arquitectura|arquitecturau]] de París e de son aglomeracion es un dels mai importants dau monde. En [[2025]], {{formatnum:1858}} edificis èran inscrichs als [[Monument istoric en França|Monuments Istorics]] dins la capitala e {{formatnum:1933}} dins la resta de la region [[Illa de França]]. Los mai emblematics son tanben classats au [[Patrimòni Mondial de l'Umanitat|Patrimòni Mondiau de l'Umanitat]] de l'[[UNESCO]]. Los quartiers centraus son dominats per las construccions [[Edat Mejana|medievalas]] o [[classicisme|classicas]] coma la [[Catedrau de Nosta Dauna de París|catedrala de Nòstra Dama de París]], lo [[palais de la Ciutat]], la [[Santa Capèra|Santa Chapela]], la [[chapela de la Sorbona]], lo [[Lovre|palais dau Lovre]], l'[[Ostau deus Invalids|Ostau dels Invalides]] e lo [[Panteon (París)|Panteon]]. Las construccions mai recentas son mai presentas dins los quartiers periferics. D'exemples d'aquelos tipes d'arquitectura son l'Arc de Trionfe, l'[[Operà Garnier]], l'[[Operà Nacionau de París]], la [[Torre Eiffel]] e plusors construccions inspiraas per lo movement de l'[[Art Novel]]. Los edificis modernes son mai frequentament situats als limits de la vila e dins l'aglomeracion, mas i a d'excepcions coma lo [[Centre Pompidou]] que foguèc bastit dins lo còr istoric. Dins la resta de la region, lo monument pus conoissut es probable lo [[palais de Versalhas]]. Enfin, lo quartier de la Defensa, situat a [[Nanterre]], es la principala concentracion de [[Gratacèl|grata-ceus]] de [[França]].

&lt;gallery&gt;
Fichièr:La tour Effeil de nuit.jpg|{{center|[[Torre Eiffel]]}}
Fichièr:Notre-Dame de Paris 2013-07-24.jpg|{{center|La [[Catedrau de Nosta Dauna de París|catedrala de Nòstra Dama de París]]}}
Fichièr:Louvre Courtyard, Looking West.jpg|{{center|Cort dau [[Lovre|palais dau Lovre]]}}
Fichièr:Arc de Triomphe, Paris 21 October 2010.jpg|{{center|[[Arc de Trionf de l'Étoile]]}}
Fichièr:Conciergerie, París, Francia, 2022-10-29, DD 134.jpg|{{center|La [[Palais de la Concergeria|Concergeria]]}}
Fichièr:Paris (75), Sainte-Chapelle, chapelle haute 3.jpg|{{center|La [[Santa Chapela]]}}
Fichièr:Panthéon vu de la tour Montparnasse en 2016.jpg|{{center|[[Panteon]]}}
Fichièr:Obélisque Louqsor Concorde a.jpg|{{center|Obelisque de la [[plaça de la Concòrdia]]}}
Fichièr:Colonne Vendôme 1.jpg|{{center|[[Colomna Vendoma]]}}
Fichièr:Avenue des Champs-Élysées July 24, 2009 N1.jpg|{{center|Los [[Aliscamps]]}}
Fichièr:Pont Neuf, Paris 16 October 2011.jpg|{{center|Lo [[Pònt Nòu]]}}
Fichièr:Pont Alexandre III from pont de la Concorde, Paris 17 May 2012.jpg|{{center|Lo [[Pònt Alexandre III]]}}
Fichièr:Sacré Coeur Façade 1.jpg|{{center|[[Montmartre]]}}
Fichièr:La Défense Juin 2025.jpg|{{center|Quartier d'afaires de París La Defensa}}
&lt;/gallery&gt;

=== Patrimòni artistic e musèus ===

París es un dels centres artistics e culturaus mai important dau monde actuau. Foguèc lo luec d'aparicion de mai d'un movement artistic e au mens 130 museus importants se tròban dins la vila. Lo mai conoissut es lo [[Lovre]] qu'es lo museu mai grand e mai visitat del monde, mas lo [[museu d'Orsay]], lo [[Museum Nacionau d'Istòria Naturala]], lo [[Centre Pompidou]] e la [[Ciutat de las Sciéncias e de l'Industria]] son tanben d'institucions internacionalas de prumiera importància. Aquelos museus assostan d'òbras majoras coma ''[[La Gioconda]]'' o la ''[[Vènus de Milo]]''. Aqueu patrimòni artistific riche contribuís fòrça a l'atractivitat toristica de París (22,6 milions de toristas en region Illa de França en [[2021]]).

== Annèxas ==

=== Ligams internes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[França]].
* [[Illa de França (region)|Illa de França]].
* [[Lovre]].
* [[Lutècia]].
* [[Catedrala de Nòstra Dòna de París|Nòstra Dama de París]].
* [[Torre Eiffel]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' Marcel Le Clère, ''Paris de la Préhistoire à nos jours'', Éd. Bordessoules, 1985, 705 p.
* '''[[francés|(fr)]]''' Alfred Fierro, ''Histoire et dictionnaire de Paris'', París, Éd. Robert Laffont, 1996, 1580 p.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{Clr}}
{{Vilas França 100 000 ab}}
{{FranceDep}}
{{Banlèga de París}}

[[Categoria:París|*]]
[[Categoria:França]]
[[Categoria:Capitala europèa]]
[[Categoria:Capitala Europèa de la Cultura]]
[[Categoria:Vila olimpica]]{{Capitalas d'Union Europèa}}</text>
      <sha1>39hsqcenz616iyd71zjgwg9rqt6dyc0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497061</id>
      <parentid>2497019</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T15:56:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Anullacion de las modificacions de [[Special:Contributions/~2026-19206-60|~2026-19206-60]] ([[User talk:~2026-19206-60|Discussion]]) vèrs la darrièra version de [[User:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]]</comment>
      <origin>2489147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49210" sha1="i5kv909qegcqa0tvroig8e3ywe2e6ss" xml:space="preserve">{{Dialècte Vivaroaupenc}}
{{1000 fondamentals}}

{{omon|París (omonimia)}}

{{Infobox Vila
 | modèl            = Infobox Comuna de França
 | carta            = fr
 | blason           = Grandes_Armes_de_Paris.svg
 | bandièra         = Flag of Paris with coat of arms.svg
 | nom              = París
 | nom2             = ''Paris''
 | mapa             = França
 | nom de division1 = [[Region istorica]]
 | division1        = [[Illa de França]]
 | nom de division3 = [[Lista dels païses del Mond|Estat]]
 | division3        = [[Fichièr:Flag of France.svg|25px]] [[França]]
 | nom de division4 = [[Regions francesas|Region]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[Modèl:Nmrfr|{{Nrcfr|75000}}]]&lt;/small&gt;
 | division4        = [[Illa de França]]&lt;br /&gt;([[capluòc]])
 | nom de division5 = [[Departaments franceses|Departament]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[Modèl:dept|{{Ndcfr|75000}}]]&lt;/small&gt;
 | division5        = [[París]]&lt;br /&gt;([[prefectura]])
 | nom de division6 = [[Arrondiments de París|Arrondiment]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[Modèl:Nmafr|75056]]&lt;/small&gt;
 | division6        = [[capluòc]] de 20 arrondiments
 | nom de division7 = [[Cantons franceses|Canton]]
 | division7        = cap
 | nom de division8 = [[Intercomunalitat|Intercom]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[Modèl:NomEPCI|{{CòdeEPCI|75056}}]]&lt;/small&gt;
 | division8        = {{NomEPCIinsee|75056}}
 | imatgeloc        =
 | imatgeloc2       =
 | imatge de mapa   =
 | latitud          = {{Latfr|75056}} 
 | longitud         = {{Lonfr|75056}} 
 | estatut          =
 | altmin           = 28
 | altitud          = 33
 | altmax           = 130
 | títol populacion = [[Chifras de populacion en França|Populacion]]
 | populacion       = {{popfrd|75}}|
 | annada-pop       = {{popfrd|0}}
 | superfícia       = 105.40
 | títol densitat   = [[Densitat de populacion|Densitat]]
 | densitat         = {{#expr:{{popfr|75}}/105.4 div 2}}
 | títol autoritat9 = [[Primièr cònsol|Cònsol]]
 | autoritat9       = [[Anne Hidalgo]] (2014-2026)
 | escais           =
 | gentilici        = {{oc}} parisenc -a&lt;br /&gt;{{fr}} parisien -ne
 | títol còde       = [[Còde INSEE|Còde &lt;small&gt;INSEE&lt;/small&gt;]]
 | còde             = 75056 ([[arrondiments de París|75101 a 75120 per los arrondiments]]&lt;ref&gt;Lo departament de París reçaupèc a sa creacion lo numerò '''60'''. Venguèc lo departament de Sèina tre [[1795]]. Reçaupèc lo numerò '''75''' al mieg del segle XX. Lo còde INSEE de la comuna de París es 75'''056''', mas cada arrondiment municipal tanben ne reçaup un (de 75101 a 75120). Lo 1èr de genièr de 1968, lo departament de Sèina es suprimit e lo departament de París es reconstituït amb lo meteis numèro. Dempuèi lo 1èr de genièr de 2019, París es una collectivitat territoriala de l'estatut especial que fusiona lo departament e la comuna. Los còdes INSEE càmbian pas: 75 per la collectivitat, 75056 per la comuna, 75101 a 120 pels arrondiments. Pels veïculs, las primièras annadas (abans 1922) las letras E, G, I, U e X èran reservadas a París. De 1922 a 1950 èran los digrafs d’'''RB''' a '''VZ'''. En 1950, es '''75''' que ven del còde INSEE e qu’es représ dins las annadas 1960 pel còde postal.&lt;/ref&gt;
)
 | sits-toristics   =
 | divèrs           =
 | imatge           = Paris montage 2013.jpg
 | talha imatge     =
 | legenda          =
 | url              =[https://www.paris.fr/ paris.fr]
 | cp               = 75001 a 75016, 75116
 }}

'''París'''&lt;ref&gt;En [[francés]], ''Paris'' {{IPA|[paˈʀi]}}. En [[occitan]], la vila de ''Par'''í'''s'' {{IPA|[paˈris]}} (accent tonic sus ''-rís'') es pas de confondre amb lo personatge mitologic de ''[[Paris|P'''a'''ris]]'' {{IPA|[ˈparis]}} (accent tonic sus ''Pa-'').&lt;/ref&gt; es la [[capitala]] de [[França]] e de la region [[Illa de França (region)|Illa de França]]. Es la [[vila]] poblaa d'[[Euròpa Occidentala]] e fa partia dels centres urbans mai importants dau [[continent]] amb una populacion totala de 10,9 milions d'abitants en [[2022]], d'infrastructuras modernas, un ròtle internacionau de prumiera importància dins los domenis [[politica|politic]], [[economia|economic]], [[sciéncia|scientific]], [[cultura|culturau]] e un patrimòni arquitecturau e artistic internacionalament conoissut. 

La vila foguèc fondaa per los [[Empèri Roman|Romans]] sus lo territòri dels [[Parisii]], un pòple celta vencut en [[-52|52 avC]]. Relativament menora durant lo periòde roman, la ciutat prenguèc pauc a cha pauc una importància amb los reis francs en causa de son emplaçament estrategic dins lo nòrd de [[Gàllia]]. [[Clodovèu]] i installèc residéncia principala. Foguèc imitat per plusors reis [[merovingians]] e [[carolingians]]. Puei, en [[987]], lo còmte de París foguèc elegit rei de França per los autres senhors de la [[Francia Occidentala]]. Aquò marquèc lo començament d'un lòng periòde de renforçament dau ròtle de la vila dins l'espaci franc. A partir dau segle XI, venguèc pauc a cha pauc lo centre politic e administratiu dau [[França|reiaume dels Francs]]. Aquela evolucion s'accelerèc pendent los rèines de [[Felip II de França|Felip August]] ([[1180]]-[[1223]]), a [[Loís IX de França|Sant Loís]] ([[1226]]-[[1270]]) e a [[Felip IV de França|Felip lo Beu]] ([[1285]]-[[1314]]). Pasmens, la [[Pesta negra]] e la [[Guerra de Cent Ans]] ([[1337]]-[[1453]]) afebliguèron la vila e, a l'eissia dau conflicte, lo poder reiau preferiguèt demorar dins la vau de [[Léger]]. Aquela mesfisença perdurèc fins a la [[Revolucion Francesa|Revolucion]], mas los reis se tornèron installar dins la region parisenca.

Lo periòde revolucionari confirmèc l'importància politica de París. D'efiech, la vila venguèc lo centre de la vida politica francesa. Entre [[1850]] e [[1870]], [[Napoleon III]] ordonèc una importanta modernizacion de son teissut urban per reduire los riscs epidemics e facilitar las comunicacions internas. Menats per lo baron Haussmann, aquelos trabalhs son a l'origina de la vila actuala. Pasmens, a partir dau segle XIX, una autra particularitat de l'urbanisme parisenc foguèc l'extension dau bastit en defòra de la comuna. Ansin, se formèt una importanta aglomeracion que curbe desenant una partia fòrça importanta de la region Illa de França.

== Geografia ==

=== Geografia fisica ===

París se situa au mitan dau [[Bacin Parisenc]], un [[bacin sedimentari]] que curbe la mieitat nòrd de [[França]], entre lo [[Massís Armorican]] a l'oest, la [[Marga (mar)|Manja]] au nòrd, las estructuras [[geologia|geologicas]] de las [[Ardenas (montanha)|Ardenas]] e de la vau de [[Ren (fluvi)|Ren]] a l'est e lo [[Massís Centrau]] au sud. Es una region mai que mai compausaa de plans favorables a l'[[agricultura]], de serres e de planasteus. Lo releu i es rarament un obstacle, mas pòt imprimir localament d'aisses preferenciaus per la circulacion dels bens e de las personas.

Lo territòri comunau ([[Intra-muros|París ''intra-muros'']]) a una superficia de 105,40 km² e s'estende a l'entorn de l'[[illa Sant Loís]] e de l'[[illa de la Ciutat]] dins la vau de [[Sèina]]. Lo fluvi i chavèc son liech dins una region bassa que se situa a pauc près a 30 m d'altituda, laissant de caire quauques pichons releus coma [[Montmartre]] (131 m) o [[Belleville (París)|Belleville]] (129 m)&lt;ref&gt;'''[[Francés|(fr)]]''' Charles Pomerol, ''Découverte géologique de Paris et de l'Ile-de-France'', BRGM éditions, 1988, p. 41.&lt;/ref&gt;, en dessenhant una corba orientaa sud-est / nòrd-oest puei nòrd-est / sud-oest. La partia sud es dicha « riba senestra » e la partia nòrd « riba drecha ». Chau nòtar la preséncia de la partia finala de la vau de [[Marna (aiga)|Marna]] sus la riba drecha. D'efiech, aquela [[Ribièra|ribiera]] se geta dins [[Sèina]] quauques [[Quilomètre|quilomètres]] avans l'[[illa Sant Loís]].

Pasmens, París es en realitat lo centre d'una aglomeracion que s'estende, d'un biais concentric sus los territòris vesins. Los tres [[Departament francés|departaments]] de la [[Pichona Corona]] ([[Auts de Sèina]], [[Sèina e Sant Danís]] e [[Vau de Marna]]) cúrbon un espaci de 657 km² qu'es fòrça integrat a la [[metropòli]] parisenca. Au-delà, lo bastit urban ocupa egalament una partia significativa de la region [[Illa de França (region)|Illa de França]].

[[Fichièr:París - Esquèma generau de l'aglomeracion parisenca.png|thumb|center|800px|Plan generau de París e de son aglomeracion.]]

=== Clima ===

París a un [[clima]] [[clima oceanic|oceanic]] desgradat de tipe Cfb dins la [[classificacion de Köppen]]. L'influéncia [[ocean]]ica i es mai importanta que l'influéncia [[continent]]ala. Aquò se tradutz per una temperatura minimala mejana de 15,1 °C entre junh a aost e de 3 °C en decembre e febrier, de [[precipitacion (meteorologia)|precipitacions]] frequentas tota l'[[Annada|annaa]] (111 jorns), mai amb un volum de [[plueja]]s relativament feble (637 mm).

Lo desvolopament de l'urbanizacion e lo [[chambiament climatic]] entraïnan doas transformacions importantas – totjorn en cors – dau clima parisenc. La premiera es lo fenomèn de [[microclima urban]] que se manifèsta per una aumentacion de la [[temperatura]] e una baissa significativa dau nombre de jorns de [[nèbla]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Olivier Cantat, dins Pierre Carrega, Vincent Dubreuil e Olivier Planchon (dir.), « L’îlot de chaleur urbain parisien selon les types de temps », ''Les types de temps. Actes de &quot;Journées de climatologie&quot;'', Norois, n° 191, vol. 2, 2004, pp. 75-102.&lt;/ref&gt;. La segonda favoriza una aumentacion generala de la [[temperatura]] e una aumentacion de las precipitacions. Dins lo corrent dau segle XX, lo clima de París es ansin vengut pus doç e pus umide&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Météo France e Agence Parisienne du Climat, ''Le changement climatique à Paris. Évolution du climat à Paris depuis 1900, quel climat futur ?'', julhet 2015, consultat lo 14 d'octòbre de 2015, [https://www.teddif.org/sites/teddif/files/fichiers/2019/04/brochure-le-changement-climatique-paris.pdf.&lt;/ref&gt;. Aquelas evolucions deurian contunhar durant lo segle que ven.

=== Demografia ===

En [[2022]], la populacion de París ''intra-muros'' èra 2,11 milions abitants e i aviá {{formatnum:10,94}} milions d'abitants dins tota son aglomeracion. Aquò tradutz doas evolucions opausaas : la comuna de París ela meteissa perde pauc a cha pauc sa populacion, mas son aglomeracion coneisse una aumentacion relativament rapida. D'efiech, entre [[1901]] e [[1962]], la populacion comunala èra compresa entre 2,7 e 2,9 milions d'abitants amb un maximom de 2,91 milions en [[1921]]. La demenicion foguèc relativament marcaa durant los [[ans 1970]]-[[ans 1990|1900]] e una certana estabilizacion s'obsèrva despuei la fin dau segle XX. Lo cost mai e mai important de la vida dins la vila, la baissa regulara dau nombre de 	lotjaments e lor ancianetat son los factors principaus d'aqueu declin [[Demografia|demografic]]. Aquò favorizèc pereu la creissença de las diferentas [[banlega]]s parisencas. Aqueu fenomene es relativament regular amb una aumentacion de {{formatnum:500000}} abitants chasca decenia despuei los [[ans 1840]]&lt;ref&gt;'''[[Francés|(fr)]]''' ''Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui'', « Notice communale : Paris », consultat lo 18 d'octòbre de 2025, [http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=26207].&lt;/ref&gt;.

En [[2025]], l'aglomeracion parisenca èra la segonda pus importanta dau [[continent]] [[Euròpa|europeu]] après aquela de [[Moscòu]]. Fòrça dinamica, atira chasca annaa un nombre important d'imigrants. París e son aglomeracion son donc un endrech relativament cosmopolita. En [[2019]], 84,6 % de sos residents èran naissuts en [[França]] e 1,7 % dins los departaments d'otramar. [[Magrèb]] (6,5 %), l'[[Africa Negra]] (3,3 %) e [[Portugau]] (2,1 %) èran las tres regions principalas d'origina dels abitants naissauts en defòra de [[França]]&lt;ref&gt;'''[[Francés|(fr)]]''' INSEE, « IMG1B - Population immigrée par sexe, âge et pays de naissance en 2019  », consultat lo 18 d'octòbre de 2025, [https://www.insee.fr/fr/statistiques/6455264?sommaire=6455286&amp;geo=REG-11#ancre-IMG1B_V2_ENS].&lt;/ref&gt;. Una autra particularitat de París son los inegalitats socialas au sen de sa populacion. D'efiech, las vilas e los quartiers situats entre [[Versalhas]] e los arrondiments de l'oest parisenc son abitats per una populacion fòrça aisaa. En revenge, la màger part dau departament de [[Sèina e Sant Danís]] consitituís una pòcha de pauretat gangrenaa per las dificultats economicas, lo [[Caumatge|chaumatge]] e la criminalitat.

=== Transpòrts ===

París es una metropòli internacionala de prumiera importància qu'es fòrça ben connectaa a las rets de transpòrt mondialas. Au niveu rotier, la vila es lo centre de la ret rotiera francesa. Es ansin directament desservia per au mens set autorotas ([[Autorota A1|A1]], [[Autorota A3|A3]], [[Autorota A4|A4]], [[Autorota A6|A6]], [[Autorota A10|A10]], [[Autorota A13|A13]] e [[Autorota A14|A14]]) e plusors [[rota]]s e [[autorota]]s importantas son centraas sus l'aglomeracion parisenca. De mai, plusors [[rocada]]s autorotieras permèton de facilitar los desplaçaments internes. Aquela ret es actualament l'objecte de transformacions significativas per reduire la [[pollucion]] atmosferica en demenissent l'usatge de l'[[automobila]] dins París ''[[intra-muros]]''. Aquò suscita de debats importants car aquela politica es accusaa d'agravar los encombraments jornadiers.

Au niveau ferroviari, l'aglomeracion es lo centre de plusors rets de [[camin de fèrre|chamins de ferre]]. Lo pus estendut es la ret ferroviària francesa que permet a las garas parisencas de desservir las autras aglomeracions principalas de [[França]]. De liasons internacionalas amb [[Londres]], [[Amsterdam]] o [[Turin]] son pereu asseguraas chasque jorn. París es tanben lo centre de doas rets encharjaas d'assegurar las liasons amb las autras vilas de la region [[Illa de França]] ([[Transilien]] e [[RER]]) e d'una ret interna destinaa a assegurar los transpòrts collectius dins la vila ela meteissa ([[metrò de París|metrò]]).

Enfin, au niveu aerian, París dispausa de plusors [[aeropòrt]]s. Lo pus important es l'[[aeropòrt de París-Carles de Gaulle]] que fa partia dels detz aeropòrts pus frequentats dau monde (67,3 milions de passatgiers en [[2023]]). Lo segond es l'[[aeropòrt de París-Orly]] qu'es lo segond aeropòrt de [[França]] (33 milions de passatgiers en [[2024]]). Las autras infrastructuras aeroportuàrias son mens importantas, mas chau nòtar l'existéncia dels [[aeropòrt de Beauvais|aeropòrts de Beauvais]], que ten lo ròtle de tresen aeropòrt de passatgiers de l'aglomeracion (6,5 milions de passatgiers en [[2024]]), e dau [[Aeropòrt dau Bourget|Bourget]] qu'es lo prumier aeropòrt d'afaires francés.

=== Lenga ===

París es lo breç de la [[Francés|lenga francesa]]. D'efiech, seti de l'[[administracion]] reiala tre lo segle VI, la vila impausèc pauc a cha pauc sa lenga a la resta dels territòris contrarotlats per los poders francs puei francés. Normalizaa per las autoritats parisencas, aquela lenga evolucionèc lentament per formar lo francés actuau. Aqueu ròtle es encara illustrat per la preséncia d'institucions dins la vila d'institucions lingüisticas coma l'[[Academia Francesa]] que foguèc longtemps en charja de la gestion de la lenga francesa e que garda un prestigi important dins aqueu domeni. Lo [[francés]] es ansin la lenga pus parlaa dins la vila e son aglomeracion. Pasmens, l'estatut de metropòli internacionala de París menèc a una importanta diversificacion de las [[lenga]]s utilizaas per los abitants amb l'usatge creissent de las lengas internacionalas majoras ([[anglés]], etc.) e de las lengas d'imigracion en [[França]] ([[arabi]], [[portugués]], etc.).

=== Religions ===

París es [[tradicion]]alament une vila [[catolicisme|catolica]]. La vila es ansin lo seti d'una [[archidiocesi]] e assosta cinc basilicas menoras. La pus coneigua es la [[Catedrau de Nosta Dauna de París|Catedrala de Nòstra Dòna de París]] que fa partia de las gleisas catolicas pus importantas dau monde actuau. Sieis autras basilicas menoras se tròban egalament dins las vilas de l'aglomeracion parisenca. Pasmens, amb la descristianizacion creissenta de la societat francesa, la practica [[religions|religiosa]] de los abitants catolics es vengüa limitaa.

Las autras religions implantaas despuei de segles dins la vila son lo [[protestantisme]] e lo [[judaïsme]]. Aquelos creires son a l'origina de doas minoritats significativas. D'efiech, lo nombre de judieus dins la region parisenca èra estimat a {{formatnum:282000}} en [[2014]]. Aquò representava la prumiera comunautat judieva dins lo monde après [[Israèl]] e [[Nòva York]]. La comunautat protestanta es mens coneigua, mas es formaa d'una populacion istorica e d'un ensemble de populacions imigraas mai que mai originàrias d'[[Africa]] o de las [[Antilhas]]. L'arribaa d'aquelas populacions explica lo desvolopament dau protestantisme evangelic, pauc present avans la fin dau segle XX en [[França]], dins lo departament de [[Sèina e Sant Danís]].

Enfin, despuei la segonda mitat dau segle XX, l'aglomeracion parisenca es marcaa per l'aparicion d'una comunautat [[islam|musulmana]] eissia de l'imigracion, principalament de l'imigracion en provenença de [[Magrèb|Magreb]]. Los musulmans son ansin relativament concentrats dins los quartiers populars, en particular en [[Sèina e Sant Danís]] qu'es lo luec d'implantacion de la màger part dels imigrants paures. Pòion donc estre localament majoritaris, çò qu'es relativament rar per las autras minoritats religiosas implantaas dins la region parisenca.

== Istòria ==

=== De la Preïstòria a l'Antiquitat ===

L'existéncia d'un abitat palunenc es atestaa sus lo territòri comunau dau París actuau durant lo periòde [[chassean]] ([[-4000|{{formatnum:4000}}]]-[[-3800|{{formatnum:3800}} avC]]) au niveu dau vilatge de Bercy. Pasmens, d'un biais generau, l'istòria dau site es pauc coneissua fins al periòde galloroman. En [[-52|52 avC]], los [[Parisii]] vivian dins la region, mas l'emplaçament de lor vila es pas precisat dins las fonts [[latin]]as. Una illa de [[Sèina]] o un quartier de [[Nanterre]] son los sites privilegiats&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' « Nanterre et les Parisii », ''Archéologia'', n° 455,‎ mai de 2008, pp. 10-19.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Matthieu Poux (en collaboracion amb Sylvie Robin), « Dossier - Guerre des Gaules : Paris ou Lutèce ? », dins ''Dernières nouvelles de la guerre des Gaules, sur les traces de César, l'Archéologue - archéologie nouvelle'', junh-julhet de 2002, n° 60, p. 14.&lt;/ref&gt;.

Los [[Empèri Roman|Romans]] fondèron una vila sus la riba senestra e sus l'illa de la Ciutat. Dicha ''Lutetia'' ([[Lutècia]]), aquela ciutat demorèc un centre urban relativament modeste amb un maximom de {{formatnum:10000}} abitants&lt;ref&gt;Per exemple, a la fin dau periòde roman, la populacion d'[[Arle]] se situava probable entre {{formatnum:40000}} e {{formatnum:100000}} abitants.&lt;/ref&gt;. Pasmens, lo trafec fluviau assegurèc la prosperitat de l'economia locala&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marcel Le Clère, ''Paris de la Préhistoire à nos jours'', Éd. Bordessoules, 1985, p. 40.&lt;/ref&gt;. De mai, foguèc lo luec de sejorn dels emperaires [[Julian (emperaire)|Julian]] ([[361]]-[[363]]) e [[Valentinian Ier|Valentinian I{{èr}}]] ([[364]]-[[375]]) en causa de sa posicion estrategica per susvelhar las [[frontiera]]s de [[Germania]]. Es a aquela epòca que lo terme París, eissit dau [[latin]] ''Civitas Parisiorum'' (« ciutat dels Parisii »), remplacèc lo nom [[Lutècia]]. Segon una [[legenda]] locala, la vila foguèc evangelizaa per [[Sant Denís]] vèrs [[250]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marcel Le Clère, ''Paris de la Préhistoire à nos jours'', Éd. Bordessoules, 1985, p. 52.&lt;/ref&gt;.

=== Lo periòde medievau ===

[[Fichièr:Plan restitué de Paris en 1380 - ALPAGE.svg|thumb|right|Plan de París en [[1380]].]]

En [[508]], lo rei [[Francs|franc]] [[Clodovèu]] establissèc sa residéncia principala dins la vila&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marcel Le Clère, ''Paris de la Préhistoire à nos jours'', Éd. Bordessoules, 1985, p. 66.&lt;/ref&gt;. Aquò èra una font de prestigi e plusors edificis [[religions|religiós]] foguèron bastits dins la vila. Per exemple, [[Childebert Ièr|Childebert I{{èr}}]] organizèc la construccion de la [[catedrala de Sant Esteve de París|catedrala de Sant Esteve]] ([[511]]-[[558]]). Puei, durant lo [[segle VII]], la vila comencèc de s'estendre sus la riba drecha&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Patrick Boucheron e Denis Menjot, ''La ville médiévale'', Éd. du Seuil, 2011, p. 45.&lt;/ref&gt;. Pasmens, aqueu ròtle [[politica|politic]] es de relativizar car los reis francs èran oblijats de se desplaçar regularament dins sos domenis. De mai, las divisions dels territòris francs entre los eiretiers de [[Clodovèu]] limitèron fòrça lo raionament de la vila. Enfin, las conquistas de [[Carlesmanhe]] desplacèron lo centre de gravitat dau poder franc vèrs l'est&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marcel Le Clère, ''Paris de la Préhistoire à nos jours'', Éd. Bordessoules, 1985, p. 71.&lt;/ref&gt;.

Durant le [[segle IX]], París venguèt lo còr de la potença dels [[Robertians]], un ostau de la noblesa franca ben establia en [[Neustria]]. Actors importants de la vita politica franca, obtenguèron lo títol reiau en [[888]] e en [[922]], mas foguèron pereu capables de l'abandonar en chambi d'un renforçament de sas possessions&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Christian Bonnet e Christine Descatoire, ''Les Carolingiens (741-987)'', Armand Colin, 2001, p. 91.&lt;/ref&gt;. Deguèron egalament se defendre còntra las incursions [[Vikings|vikingas]]. En [[845]], París foguèc ansin pilhaa e destrucha&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Beck, ''Châteaux forts de Normandie'', Rènnas, Ouest-France, 1986, p. 13.&lt;/ref&gt;. Pasmens, los defensors ganhèron en [[885]]-[[886]] e poguèron crompar la fin d'un autre sietge en [[889]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Georges Bernage, « Portbail et son terroir », ''Vikland, la revue du Cotentin'', n° 1,‎ abriu-mai-junh de 2012, p. 17.&lt;/ref&gt;. Aquelos combats permetèron als Robertians d'aquistar un prestigi important. En [[987]], lo còmte de París, [[Uc Capet]], foguèc elegit rei de [[França]] per la resta de l'aristocracia franca de [[Francia Occidentala]]. Aquò marca la fondacion de la [[Capecians|dinastia capeciana]] que son en realitat una brancha dels Robertians.

Durant los regnes dels prumiers Capecians, París èra una vila importanta dau domeni reiau, mas pas una capitala. Son ròtle politic e administratiu se renforçèc pauc a cha pauc amb la restauracion dau [[Palais de la Ciutat]] per [[Robèrt II lo Piós]] ([[996]]-[[1031]]) e l'establiment definitiu de la cort e de la [[chancelariá]] dins la vila per [[Loís VI de França|Loís VI]] ([[1108]]-[[1137]]) e [[Loís VII de França|Loís VII]] ([[1137]]-[[1180]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marcel Le Clère, ''Paris de la Préhistoire à nos jours'', Éd. Bordessoules, 1985, p. 114.&lt;/ref&gt;. Plusors institucions religiosas, en particular d'[[abadiá]]s, foguèron tanben restauraas durant aqueu periòde e la construccion de la catedrala de Nòstra-Dòna de París comencèc en [[1163]]. Au niveu economic, la vila venguèc un centre dau comèrci dau [[blat]], dau [[peis]] e dau [[drap]]. Las autoritats sostenguèron fòrça lo desvolopament dels marchands parisencs&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Émile Picarda, ''Les marchands de l'eau : Hanse parisienne et compagnie française'', París, Librairie Émile Bouillon, 1901.&lt;/ref&gt;. Encoratjèron egalament la formacion d'institucions universitàrias e, a la [[mòrt]] de [[Loís VII de França|Loís VII]], un embrion d'administracion centrala èra en plaça.

Aquela politica permetèc a [[Felip II de França|Felip August]] ([[1180]]-[[1223]]), a [[Loís IX de França|Sant Loís]] ([[1226]]-[[1270]]) e a [[Felip IV de França|Felip lo Beu]] ([[1285]]-[[1314]]) de transformar la vila en capitala vertadiera. L'administracion reiala coneissèc alora un desvolopament considerable amb la creacion de la [[Chambra dels Còmptes]], dau Tesaur e dels Archius dau Reiaume. Los borgés de la vila aguèron un ròtle important dins aquela evolucion en provesissent una partia dels personaus necessaris al foncionament d'aquelas institucions. Pasmens, los reis successius limitèron totjorn l'autonòmia de la ciutat. La formacion d'una comuna vertadiera foguèc ansin sistematicament refusaa, mas una municipalitat dirigia per un prebòst dels marchands foguèt creaa en [[1263]]. Durant lo meteis segle, las escòlas parisencas se reüniguèron per formar una institucion comuna reconeissua per la papautat, las fortificacions foguèron modernizaas e agrandias e la construccion de Nòstra-Dòna de París foguèt achabaa. Al començament dau segle XIV, la populacion èra ansin estimaa a {{formatnum:200000}} abitants e París èra probable la vila pus poblaa d'[[Euròpa]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Alfred Fierro, ''Histoire et dictionnaire de Paris'', París, Éd. Robert Laffont, 1996, p. 31.&lt;/ref&gt;. Desenant, èra pereu clarament associaa au poder dels reis de França.

Pasmens, aqueu periòde fast foguèt seguit per una tiera de dificultats durant los segles XIV e XV. En [[1348]], la vila foguèc tochaa per la [[pesta negra]], malautiá que tornèc venir d'un biais ciclic. Puei, durant la [[Guerra de Cent Ans]] ([[1336]]-[[1453]]), la menaça d'atacs anglés necessitèt de renforçar las fortificacions de la riba drecha. En parallele, en causa de las desfachas militaras e de la reduccion del comèrci, los borgés se revoutèron. Menat per lo prebòst [[Étienne Marcel]], assajèron de prendre lo poder en [[1357]]-[[1358]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Cazelles, ''Étienne Marcel : la révolte de Paris'', París, Tallandier, coll. « Biographie », 2006, 375 p.&lt;/ref&gt;. En reaccion, [[Carles V de França|Carles V]] ([[1364]]-[[1380]]) quitèc l'illa de la Ciutat per s'installar dins de chasteus periferics. En particular, comencèc la transformacion dau [[Lovre]], a l'epòca un ponch fòrt de las fortificacions, en palais reiau. Durant lo rèine de [[Carles VI de França|Carles VI]] ([[1380]]-[[1422]]), aquò empachèc pas la guerra civila entre Armanhacs e Borgonhés e la presa de la vila per los Anglés en [[1418]]. La reconquista foguèc malaisia e aguèc luec en [[1436]]. Pasmens, a l'eissia dau conflicte, los reis preferissèron establir lor residéncia dins la vau de [[Léger (flume)|Léger]]. Vèrs [[1450]], la populacion parisenca aviá ansin ben demenit amb {{formatnum:100000}} abitants&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marcel Le Clère, ''Paris de la Préhistoire à nos jours'', Éd. Bordessoules, 1985, p. 202.&lt;/ref&gt;.

=== De la Renaissença a la Revolucion Francesa ===

[[Fichièr:Icy est le vrai pourtraict naturel de la ville, cité, université de Parisy, Rossingol execut.1576.jpg|thumb|right|Representacion de París en [[1576]].]]

De la [[Renaissença]] a la [[Revolucion Francesa]], lo poder reiau s'interessèc fòrça a París, mas las relacions demorèron marcaas per la mesfisença. D'efiech, la vila participèc larjament a la rebellion menaa per la [[Liga Catolica]] durant las [[Guerras de Religion (França)|Guerras de Religion]] ([[1562]]-[[1598]]) e la [[Jornaa de las Barricadas (1648)|Jornaa de las Barricadas]] marquèc lo començament de la [[Fronda (1648-1653)|Fronda]] ([[1648]]-[[1653]]). Pus tard, l'eleit urban foguèc favorable a las ideas de las [[Lutz]]. Los reis chambièron donc frequentament de luecs de residéncia pendent aqueu periòde en alternant entre los palais parisencs, los chasteus de Léger e, a partir de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]), lo [[Castèth de Versalhas|chasteu de Versalhas]].

L'interès reiau prenguèc de formas variaas. Lo prumier foguèc de defugir las revòutas en assegurant l'avitalhament. Per exemple, durant lo rèine de [[Loís XIV de França|Loís XIV]], [[Jean-Baptiste Colbert|Colbert]] èra en charja d'aquela mission, çò que mòstra son importància per lo poder. Un autre aspecte de la politica reiala èra sa volontat de contrarotlar l'extension anarchica dau teissut urban e de redurre l'inseguretat. Lo luectenent-generau [[Gabriel Nicolas de La Reynie|Nicolas de La Reynie]] ([[1625]]-[[1709]]) foguèc una figura centrala de la creacion d'una fòrça de [[polícia]] moderna dins la vila&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Thierry Sarmant e Mathieu Stoll, ''Régner et gouverner : Louis XIV et ses ministres'', París, Perrin, 2010.&lt;/ref&gt;. En particular, melhorèc lo sistema de lanternas que permetiá d'esclairar las charrieras&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Auguste Herlaut, ''L'éclairage des rues à Paris à la fin du XVIIe et au XVIIIe'', París, Renouard, Imp., 1916, 139 p.&lt;/ref&gt;, luchèc còntra la criminalitat organizaa e adoptèc de reglas d'[[igiena]] e de circulacion estrictas.

Durant son rèine, [[Loís XV de França|Loís XV]] ([[1715]]-[[1774]]) s'interessèc personalament a la vila. Ordonèc l'amainatjament de la plaça Loís XV (la [[plaça de la Concòrdia]] actuala), la creacion de l'Escòla Militara e la construccion d'una glèisa dedicaa a [[Santa Genevieva]] que venguèc pus tard lo [[Panteon (París)|Panteon]]. A la velha de la [[Revolucion Francesa|Revolucion]], la populacion èra estimaa a {{formatnum:640000}} abitants.

=== Los periòdes revolucionari e napoleonenc ===

París foguèc un dels teatres pus importants de la [[Revolucion Francesa]]. La populacion, sensbilizaa a las ideas de las [[Lutz]] e tochaa per de problemas d'avitalhament, venguèc rapidament un dels motors de la contestacion&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Alfred Fierro, ''Histoire et dictionnaire de Paris'', París, Éd. Robert Laffont, 1996, pp. 97-98.&lt;/ref&gt;. Lo 14 de julhet de [[1789]], una prumiera insureccion s'achabèc amb la presa de la fortalesa de la [[Bastilha]]. Puei, lo movement contunhèc fins a [[Versalhas]] e lo 6 d'octòbre de [[1789]], [[Loís XVI de França|Loís XVI]] ([[1774]]-[[1792]]) deguèc s'installar dins la capitala e convocar una assemblaa constituenta&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marcel Le Clère, ''Paris de la Préhistoire à nos jours'', Éd. Bordessoules, 1985, pp. 406-418.&lt;/ref&gt;. Aquò restablissèc lo ròtle politic de París. Lo 10 d'aost de [[1792]], la populacion s'insurgissèc tornarmai e prenguèc lo [[palais de las Teulieras]], luec de residéncia dau rei. [[Loís XVI de França|Loís XVI]] e sa familha foguèron arrestats. Condamnat a mòrt, foguèc [[Guilhotina|guilhotinat]] lo 21 de genier de [[1793]].

De julhet de [[1792]] a julhet de [[1794]], la [[Revolucion Francesa|Revolucion]] e la vila foguèron dominaas per la [[Terror (Revolucion Francesa)|Terror]], un periòde de conflictes sagnós entre plusors faccions revolucionàrias e entre las armadas revolucionàrias e los movements reialistas e federalistas. Lo periòde dau [[Directòri (Revolucion Francesa)|Directòri]], de [[1794]] a [[1799]], foguèc egalament relativament agitat amb plusors temptativas d'insureccions e una demenicion de la populacion. Fòrça corromput, aqueu regime foguèc finalament reversat per [[Napoleon Bonaparte]].

Vengut emperaire en [[1804]], [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] ordonèc la construccion de plusors monuments ([[Arc de trionfe de l'Estela]], [[Jardins dau Trocadero]], [[pònt d'Ièna]], etc.) e una importanta modernizacion de la ret idraulica&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François Billaut, « Architecture : une ambition inachevée », ''Point de Vue Histoire'', n° 10 « Napoléon Ier : l'apogée de l'Empire »,‎ decembre de 2011, p. 20.&lt;/ref&gt;. Aquò permetèc a la populacion parisenca de passar los {{formatnum:650000}} abitants en [[1806]]. En març de [[1814]], las armaas coalizaas assetjèron brevament la vila e l'ocupèron durant dos mes. Aquela desfacha entraïnèc la capitulacion de Napoleon e la [[restauracion]] dels [[Ostal de Borbon|Borbons]].

=== De la Restauracion a la Comuna de París ===

Durant la [[Restauracion]], lo poder reiau s'interessèc gaire a l'urbanisme parisenc. L'evolucion principala inicia per las autoritats foguèc la construccion de l'[[encencha de Thiers|encencha fortificaa de Thiers]] entre [[1840]] e [[1844]]. D'efiech, dins un contexte de creissença de las [[industria]]s e d'aumentacion rapida de la populacion, la vila èra a sortir de sos limits [[tradicion]]aus. Pasmens, l'abséncia de politica generala menèc a una concentracion dau [[proletariat]] [[obrier]] dins los quartiers centraus (fins a {{formatnum:100000}} ab/km²). La pauretat e la misèria s'i desvolopèron, favorizant l'aparicion d'[[epidemia]]s. Per exemple, en [[1832]], lo [[colerà]] tuèc {{formatnum:32000}} personas. Favorizèc pereu la formacion de nucleus de maucontents que tenguèron un ròtle centrau dins las revolucions de [[1830]] e de [[1848]].

Lo [[Segond Emperi]] de [[Napoleon III]] adoptèc una [[politica]] contrària en ordonant de trabalhs importants per modernizar la vila. De miliers de lòtjaments dispareissèron, d'avengüas larjas foguèron bastias per facilitar los desplaçaments e de mesuras d'igienas foguèron mesas en plaça per reduire l'insalubritat. De mai, en [[1860]], lo territòri comunau foguèc estendut per englobar tota la region situada dins lo perimetre de l'[[encencha de Thiers]]. Lo [[Georges Eugène Haussmann|baron Haussmann]] ([[1809]]-[[1891]]) es la figura principala d'aquelas transformacions. Prefecte de París de [[1853]] a [[1870]], es a l'origina de l'arquitectura « haussmanniena » caracterizaa per de bastiments modernes e una ret de baloard superpausats als quartiers medievaus. Sos projectes foguèron completats per quauquas construccions suplementàrias realizaas per la [[Tresena Republica|III{{a}} Republica]]. Definís encara l'aspecte generau de la vila actuala e la division entre París ''[[intra-muros]]'' e las banlegas situaas au-delà de las muralhas&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marcel Le Clère (dir.), ''Paris de la Préhistoire à nos jours'', Éd. Bordessoules, 1985, pp. 510-517.&lt;/ref&gt;.

Durant la [[Guerra Francoprussiana]] de [[1870]]-[[1871]], París foguèc assetjaa durant mai de quatre mes. Las fortificacions resistissèron, mas las fòrças presentas dins la capitala poguèron pas traucar las linhas [[Prússia|prussianas]]. La fin dau setge marquèc la fin de la guerra. Puei, las tensions acumulaas e los resultats de las eleccions de [[1871]] entraïnèron l'insureccion de la [[Comuna de París (1871)|Comuna de París]] (18 de març - 28 de mai de [[1871]])&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Prosper-Olivier Lissagaray, ''Histoire de la Commune de 1871'', La Découverte, 2004, 526 p.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Robert Tombs (trad. Jean-Pierre Ricard), ''La guerre contre Paris, 1871'', París, Aubier, coll. « Collection historique », 1997, 380 p.&lt;/ref&gt;.

=== De la Bela Epòca a la Segonda Guerra Mondiala ===

[[Fichièr:Camille Pissarro - Boulevard Montmartre - Eremitage.jpg|thumb|right|Baloard de Montmartre en [[1897]].]]

Durant la [[Bela Epòca]], l'expansion [[economia|economica]] de París demorèc importanta. En [[1913]], {{formatnum:100000}} entrepresas emplegant un milion d'obriers èran recensaas. La vila èra pereu la segonda plaça financiera internacionala après [[Londres]]. Doas [[exposicion universala|exposicions universalas]], organizaas en [[1889]] e en [[1900]], illustrèron lo raionament mondiau de la vila. La construccion de la [[Torre Eiffel]] dau [[pònt Alexandre III]] e dau [[metrò de París|metrò]] aguèc luec dins aqueu contexte. Enfin, gràcias a la vitalitat de sos movements [[art]]istics, París agantèc son apogeu culturau. En parallele, aquela politica monumentala, l'aumentacion de la talha de las usinas e los problemas engendrats per la [[pollucion]] urbana entraïnèron lo transferiment progressiu de las [[industria]]s dins las « banlegas rojas » ([[Renault]] a [[Boulogne-Billancourt]], [[Citroën]] a [[Suresnes]], etc.).

En [[1910]], un [[inondacion|creis]] excepcionau de [[Sèina]] inondèc una partia importanta de la vila&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marcel Le Clère (dir.), ''Paris de la Préhistoire à nos jours'', Éd. Bordessoules, 1985, pp. 573-574.&lt;/ref&gt;. Puei, durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]], París foguèc tochaa per de bombardaments [[Alemanha|alemands]]. Durant aqueu periòde, la [[Torre Eiffel]] ne'n venguèc definitivament un simbòle en causa de son ròtle dins las telecomunicacions militaras.

L'[[entre doas guerras]] foguèc mai que mai un periòde de crisi. La populacion, {{formatnum:2906000}} abitants, èra vengüa tròp importanta per un abitat ancian e sovent deslasbrat. Plusors quartiers venguèron ansin de fogaus de [[tuberculòsi]]. Aquò entraïnèc de migracions en direccion de las banlegas ont un urbanisme anarchic causèc l'aparicion de quartiers desprovesits de tota infrastructura&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marcel Le Clère (dir.), ''Paris de la Préhistoire à nos jours'', Éd. Bordessoules, 1985, pp. 593-594.&lt;/ref&gt;. La [[lei Loucher]] assajèc de reglar lo problema. Aqueu texte accelerèc la destruccion de l'[[encencha de Thiers]] per i bastir d'abitats sociaus, mas reglèc pas los problemas d'insalubritat dels immòbles ancians. La crisi pertochèc pereu la vita politica nacionala. París foguèc ansin lo centre de las manifestacions mai importantas dels [[ans 1930]] coma la [[Crisi dau 6 de febrier de 1934|temptativa d'insureccion dau 6 de febrier de 1934]] o lo desfilat fondator dau [[Front Popular (França)|Frònt Popular]] lo 14 de julhet de [[1935]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Alfred Fierro, ''Histoire et dictionnaire de Paris'', París, Éd. Robert Laffont, 1996, pp. 539-610.&lt;/ref&gt;.

En [[1940]], París foguèc declarat vila duberta durant l'[[Batalha de França|afondrament de l'armaa francesa]] en mai-junh de 1940. Ocupat per la ''[[Wehrmacht]]'' lo 14 de junh, venguèc lo seti dau comandament militar [[Alemanha|alemand]] en [[França]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Marcel Le Clère (dir.), ''Paris de la Préhistoire à nos jours'', Éd. Bordessoules, 1985, pp. 613-620.&lt;/ref&gt;. Foguèc relativament esparnhaa per los combats durant tota la guerra. Pasmens, los 16 e 17 de julhet de [[1942]], mai de {{formatnum:12000}} [[judaïsme|judieus]] de l'aglomeracion parisenca foguèron arrestats e desportats en [[Alemanha]]. La màger part i foguèron assassinats dins lo [[Camp d'Auschwitz-Birkenau|camp d'Auschwitz]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Éric Conan e Henry Rousso, ''Vichy, un passé qui ne passe pas'', París, Éditions Gallimard, coll. « Folio histoire », 1996, 513 p.&lt;/ref&gt;. Lo 19 d'aost de [[1944]], a l'aprochaa de las tropas aliaas, la [[Resisténcia Francesa|Resisténcia]] organizèc un solevament còntra la [[garnison]] alemanda. Los [[Batalha de París|combats]] durèron fins a l'arribaa d'una fòrça francoestatsunidenca lo 25 d'aost. Lo generau [[Dietrich von Choltitz|von Choltitz]] capitulèc sensa executar los òrdres d'[[Adolf Hitler]] de destruire los monuments&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean-François Muracciole, ''La Libération de Paris. 19-26 août 1944'', Tallandier, 2013.&lt;/ref&gt;.

=== Lo París contemporaneu ===

[[Fichièr:Paris - 20150801 16h07 (10628).jpg|thumb|right|París en [[2015]].]]

Despuei la [[Segonda Guerra Mondiala]], París es demorat lo centre de la vita [[politica]], [[cultura|culturala]] e [[economia|economica]] de [[França]] maugrat las politicas de decentralisacion. Ansin, la vila foguèc lo luec de manifestacions importantas pendent la [[Guerra d'Argeria]], durant los eveniments de [[Mai de 1968]] o durant plusors [[greva]]s. Lo poder politic gardèc un uelh atentiu sus sa capitala. A partir dau mandat dau president [[Jòrdi Pompidor|Pompidou]], aquò se traduguèc per una politica de construccion monumentala marcaa per la bastia dau [[Museu Nacionau d'Art Moderne]], de la [[Biblioteca Nacionala (França)|Biblioteca Nacionala]], de la Piramida dau Lovre o dau [[Museu dau Cai Branly]]. L'organizacion d'eveniments internacionaus es pereu un element d'aquela politica ([[Copa dau Monde de fotbòl de 1998]], [[Copa dau Monde de rugbi de XV|Copa dau Monde de rugbi de XV de 2007 e 2023]], [[Jòcs Olimpics d'Estiu de 2024]], etc).

En [[1976]], París obtenguèc la restauracion d'una municipalitat pròpra. Son prumier cònse despuei [[Jules Ferry]] foguèc [[Jacques Chirac]], remplaçat en [[1995]] per [[Jean Tibéry]]. Aqueu periòde foguèc marcat per plusors chantiers importants e per lo classament d'una partia dels cais de [[Sèina]] au patrimòni mondiau de l'[[UNESCO]]. En particular, foguèc achabat la construccion de la [[Ciutat de las Sciéncias e de l'Industria]]. Pasmens, aquela politica permetèc pas d'enraiar los problemas de lòtjament. Iniciat dins los [[ans 1950]], lo declin demografic de París perdurèc donc fins als [[ans 1990]]. Entraïnèc la demenicion de la populacion de 2,85 milions d'abitants en [[1954]] a un minimom de 2,15 milions en [[1999]]. Despuei aquela data, la populacion es relativament establa e se situa a l'entorn de 2,2 milions d'estatjants.

En [[2001]], foguèc elegit lo [[Partit Socialista (França)|socialista]] [[Bertrand Delanoë]] coma cònse. Foguèc remplaçat per [[Anne Hidalgo]] en [[2014]]. Aqueu chambiament d'orientacion politica menèc a d'evolucions importantas de la politica comunala. La reduccion de la plaça de la [[automobila|veitura]] n'es un aisse centrau amb una volontat de promòure los transpòrts collectius. Aquò permetèc de reduire la pollucion atmosferica, mas suscita de criticas.

== Foncions ==

París assegura de foncions multiplas dins los domenis [[politica|politics]], [[cultura|culturaus]], [[economia|economics]] e [[sciéncia|scientifics]]. Au niveu [[politica|politic]], es la [[capitala]] de [[França]]. Lo palais [[President de la Republica|presidenciau]], lo [[govern]], lo [[parlament]], las [[ambaissada]]s estrangieras e fòrça institucions importantas de la Republica Francesa se tròban dins la vila. Las institucions localas, en particular lo departament de París e la region Illa de França, an egalament lor seti dins la capitala. París es ansin lo centre de la vida politica [[França|francesa]]. Aqueu prestigi es renforçat per la preséncia dau seti de l'[[UNESCO]], la brancha de l'[[ONU]] encharjaa de promòure la collaboracion internacionala dins los domenis de l'[[educacion]], de las [[sciéncia]]s, de la [[cultura]] e de la [[comunicacion]]. L'[[Organizacion de cooperacion e de desvolopament economics|Organizacion de Cooperacion e de Desvolopament Economics]] (OCDE), l'[[Organizacion Internacionala de la Francofonia]] (OIF), l'[[Autoritat Europea dels Mercats Financiers]] (AEMF) e l'[[Agéncia Espaciala Europea]] (AES) son tanben basats en París.

París es tanben un important centre culturau amb un riche patrimòni [[arquitectura]]u, de [[museu]]s majors (en particular lo [[Lovre]]) e de companhiás o d'institucions de premiera importància dins de domenis coma la [[mòda]] o lo luxe. De mai, la [[vila]] garda de mitans [[art]]istics fòrça dinamics. Aqueu ròtle se torna trobar en matèria [[economia|economic]]. La vila es lo seti de plusors companhiás multinacionalas importantas coma [[TotalEnergies|Total]], [[Axa]], [[Carrefour]], [[Électricité de France|EDF]] o [[Renault]]. De [[Banca|bancas]] internacionalas son pereu basaas dins la capitala o dins son aglomeracion ([[Crédit agricole]], [[BNP Paribas]], [[Société générale]] o [[BPCE]]. La borsa de París fa egalament partia de la plaça financiera mai grandas dau [[continent]].

Enfin, París e son aglomeracion son un centre [[sciéncia|scientific]] organizat a l'entorn de plusors [[universitat]]s, institucions de recherchas e complexes [[tecnologia|tecnologics]] dedicats a la R&amp;D. Per exemple, los cercaires de l'[[Escòla Superiora de Fisica e de Quimia Industrialas de la Vila de París|ESPCI]] obtenguèron set [[Premi Nobel|Premis Nobel]] durant lo segle XX.

== Cultura ==

París es un centre de la cultura [[Euròpa|europea]] e mondiala despuei la fin de l'[[Edat Mejana]]. Ne'n foguèc probablament lo centre mai important entre lo segle XVII e la [[Segonda Guerra Mondiala]]. Aüra, en despiech dau declin de l'influéncia [[França|francesa]] dins lo monde, garda un prestigi considerable.

=== Patrimòni arquitecturau ===

Constituït de monuments datant de l'[[Antiquitat]] au periòde moderne, lo patrimòni [[Arquitectura|arquitecturau]] de París e de son aglomeracion es un dels mai importants dau monde. En [[2025]], {{formatnum:1858}} edificis èran inscrichs als [[Monument istoric en França|Monuments Istorics]] dins la capitala e {{formatnum:1933}} dins la resta de la region [[Illa de França]]. Los mai emblematics son tanben classats au [[Patrimòni Mondial de l'Umanitat|Patrimòni Mondiau de l'Umanitat]] de l'[[UNESCO]]. Los quartiers centraus son dominats per las construccions [[Edat Mejana|medievalas]] o [[classicisme|classicas]] coma la [[Catedrau de Nosta Dauna de París|catedrala de Nòstra Dama de París]], lo [[palais de la Ciutat]], la [[Santa Capèra|Santa Chapela]], la [[chapela de la Sorbona]], lo [[Lovre|palais dau Lovre]], l'[[Ostau deus Invalids|Ostau dels Invalides]] e lo [[Panteon (París)|Panteon]]. Las construccions mai recentas son mai presentas dins los quartiers periferics. D'exemples d'aquelos tipes d'arquitectura son l'Arc de Trionfe, l'[[Operà Garnier]], l'[[Operà Nacionau de París]], la [[Torre Eiffel]] e plusors construccions inspiraas per lo movement de l'[[Art Novel]]. Los edificis modernes son mai frequentament situats als limits de la vila e dins l'aglomeracion, mas i a d'excepcions coma lo [[Centre Pompidou]] que foguèc bastit dins lo còr istoric. Dins la resta de la region, lo monument pus conoissut es probable lo [[palais de Versalhas]]. Enfin, lo quartier de la Defensa, situat a [[Nanterre]], es la principala concentracion de [[Gratacèl|grata-ceus]] de [[França]].

&lt;gallery&gt;
Fichièr:La tour Effeil de nuit.jpg|{{center|[[Torre Eiffel]]}}
Fichièr:Notre-Dame de Paris 2013-07-24.jpg|{{center|La [[Catedrau de Nosta Dauna de París|catedrala de Nòstra Dama de París]]}}
Fichièr:Louvre Courtyard, Looking West.jpg|{{center|Cort dau [[Lovre|palais dau Lovre]]}}
Fichièr:Arc de Triomphe, Paris 21 October 2010.jpg|{{center|[[Arc de Trionf de l'Étoile]]}}
Fichièr:Conciergerie, París, Francia, 2022-10-29, DD 134.jpg|{{center|La [[Palais de la Concergeria|Concergeria]]}}
Fichièr:Paris (75), Sainte-Chapelle, chapelle haute 3.jpg|{{center|La [[Santa Chapela]]}}
Fichièr:Panthéon vu de la tour Montparnasse en 2016.jpg|{{center|[[Panteon]]}}
Fichièr:Obélisque Louqsor Concorde a.jpg|{{center|Obelisque de la [[plaça de la Concòrdia]]}}
Fichièr:Colonne Vendôme 1.jpg|{{center|[[Colomna Vendoma]]}}
Fichièr:Avenue des Champs-Élysées July 24, 2009 N1.jpg|{{center|Los [[Aliscamps]]}}
Fichièr:Pont Neuf, Paris 16 October 2011.jpg|{{center|Lo [[Pònt Nòu]]}}
Fichièr:Pont Alexandre III from pont de la Concorde, Paris 17 May 2012.jpg|{{center|Lo [[Pònt Alexandre III]]}}
Fichièr:Sacré Coeur Façade 1.jpg|{{center|[[Montmartre]]}}
Fichièr:La Défense Juin 2025.jpg|{{center|Quartier d'afaires de París La Defensa}}
&lt;/gallery&gt;

=== Patrimòni artistic e musèus ===

París es un dels centres artistics e culturaus mai important dau monde actuau. Foguèc lo luec d'aparicion de mai d'un movement artistic e au mens 130 museus importants se tròban dins la vila. Lo mai conoissut es lo [[Lovre]] qu'es lo museu mai grand e mai visitat del monde, mas lo [[museu d'Orsay]], lo [[Museum Nacionau d'Istòria Naturala]], lo [[Centre Pompidou]] e la [[Ciutat de las Sciéncias e de l'Industria]] son tanben d'institucions internacionalas de prumiera importància. Aquelos museus assostan d'òbras majoras coma ''[[La Gioconda]]'' o la ''[[Vènus de Milo]]''. Aqueu patrimòni artistific riche contribuís fòrça a l'atractivitat toristica de París (22,6 milions de toristas en region Illa de França en [[2021]]).

== Annèxas ==

=== Ligams internes ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[França]].
* [[Illa de França (region)|Illa de França]].
* [[Lovre]].
* [[Lutècia]].
* [[Catedrala de Nòstra Dòna de París|Nòstra Dama de París]].
* [[Torre Eiffel]].
&lt;/div&gt;

=== Bibliografia ===

* '''[[francés|(fr)]]''' Marcel Le Clère, ''Paris de la Préhistoire à nos jours'', Éd. Bordessoules, 1985, 705 p.
* '''[[francés|(fr)]]''' Alfred Fierro, ''Histoire et dictionnaire de Paris'', París, Éd. Robert Laffont, 1996, 1580 p.

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references/&gt;
&lt;/div&gt;

{{Clr}}
{{Vilas França 100 000 ab}}
{{FranceDep}}
{{Banlèga de París}}

[[Categoria:París|*]]
[[Categoria:França]]
[[Categoria:Capitala europèa]]
[[Categoria:Capitala Europèa de la Cultura]]
[[Categoria:Vila olimpica]]{{Capitalas d'Union Europèa}}</text>
      <sha1>i5kv909qegcqa0tvroig8e3ywe2e6ss</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dore-l'Église</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172685</id>
    <redirect title="Dòra la Glèisa" />
    <revision>
      <id>2497145</id>
      <parentid>2379313</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T23:55:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>4312</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Dòra la Glèisa]]</comment>
      <origin>2497145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33" sha1="7zjhujmkv40a6aitv6wuxxw31c7p320" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Dòra la Glèisa]]</text>
      <sha1>7zjhujmkv40a6aitv6wuxxw31c7p320</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Puegs de l'Esperança</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184148</id>
    <revision>
      <id>2497114</id>
      <parentid>2299167</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T18:24:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19636-69</username>
        <id>62901</id>
      </contributor>
      <comment>Puègs e non Puegs, que la comuna es dialectalament lengadociana.</comment>
      <origin>2497114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="842" sha1="62aply5coqr42s988emeruxuzdk5eh0" xml:space="preserve">'''Puègs de l’Esperança''' (''Pechs-de-l'Espérance'' en [[francés]] es una comuna novela de [[Perigòrd]] que serà creada lo 1er de genier de 2022.&lt;ref&gt;Ministre de la Cohésion des territoires et des Relations avec les collectivités territoriales. &quot;Arrêté du 27 septembre 2021 portant création de la commune nouvelle de Pechs-de-l’Espérance&quot;.  ''Journal officiel de la Réupblique française''. N°283. 5 de decembre de 2021. [https://www.legifrance.gouv.fr/download/pdf?id=LY7qiEYHvNFBchgPRVjWSPBy1QQlie5hFMPIrfS-51A= En linha sul site de ''Légifrance''].&lt;/ref&gt; Es la fusion de [[Pairilhac e Milhac]], [[Orlhaguet]] e [[Casolés]] que devenen de las comunas associadas. La maireria será a Pairilhac.

==Referéncias==
&lt;references /&gt;

{{Comunas de Dordonha}}

[[Categoria:Comuna de Dordonha]]
[[Categoria:Comuna de Perigòrd]]</text>
      <sha1>62aply5coqr42s988emeruxuzdk5eh0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ternant-les-Eaux</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191892</id>
    <redirect title="Ternant las Aigas" />
    <revision>
      <id>2497135</id>
      <parentid>2377581</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T23:54:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>4312</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Ternant las Aigas]]</comment>
      <origin>2497135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="6oahfy74mn4txszv9x6ir594qgkaf1i" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Ternant las Aigas]]</text>
      <sha1>6oahfy74mn4txszv9x6ir594qgkaf1i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Enesac</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191921</id>
    <redirect title="Nasac" />
    <revision>
      <id>2497132</id>
      <parentid>2377786</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T23:53:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>4312</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Nasac]]</comment>
      <origin>2497132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22" sha1="1mdmjsg3l7ghnhjo3oteo15cxt4640f" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Nasac]]</text>
      <sha1>1mdmjsg3l7ghnhjo3oteo15cxt4640f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Davayat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192067</id>
    <redirect title="Davaiac" />
    <revision>
      <id>2497150</id>
      <parentid>2379151</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T23:55:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>4312</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Davaiac]]</comment>
      <origin>2497150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="05j7nbqxn5hqfaq83gg5b3r512sxjcp" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Davaiac]]</text>
      <sha1>05j7nbqxn5hqfaq83gg5b3r512sxjcp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dòra la Gleisa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192075</id>
    <redirect title="Dòra la Glèisa" />
    <revision>
      <id>2497146</id>
      <parentid>2379194</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T23:55:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>4312</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Dòra la Glèisa]]</comment>
      <origin>2497146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33" sha1="7zjhujmkv40a6aitv6wuxxw31c7p320" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Dòra la Glèisa]]</text>
      <sha1>7zjhujmkv40a6aitv6wuxxw31c7p320</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Egleisòla</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192079</id>
    <redirect title="Egliòlas" />
    <revision>
      <id>2497143</id>
      <parentid>2379208</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T23:54:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>4312</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Egliòlas]]</comment>
      <origin>2497143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="fgf6o6jyi2onjy14ssrkoz21r24ciat" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Egliòlas]]</text>
      <sha1>fgf6o6jyi2onjy14ssrkoz21r24ciat</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Roche-Charles-la-Mayrand</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193379</id>
    <redirect title="Ròcha Ciarla e Lacmaira" />
    <revision>
      <id>2497147</id>
      <parentid>2400426</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T23:55:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>4312</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Ròcha Ciarla e Lacmaira]]</comment>
      <origin>2497147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="fsbj5pg2nuigv2j1dqhjmld9hxru55i" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Ròcha Ciarla e Lacmaira]]</text>
      <sha1>fsbj5pg2nuigv2j1dqhjmld9hxru55i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sent Alire de la Montanha</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193381</id>
    <redirect title="Sent Alèire de la Montanha" />
    <revision>
      <id>2497139</id>
      <parentid>2412469</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T23:54:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>4312</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sent Alèire de la Montanha]]</comment>
      <origin>2497139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44" sha1="ltlkdh8u0qxjo6oidcyl2rv057doxbi" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Sent Alèire de la Montanha]]</text>
      <sha1>ltlkdh8u0qxjo6oidcyl2rv057doxbi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ròcha Charles e La Màirand</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193518</id>
    <redirect title="Ròcha Ciarla e Lacmaira" />
    <revision>
      <id>2497148</id>
      <parentid>2399223</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T23:55:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>4312</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Ròcha Ciarla e Lacmaira]]</comment>
      <origin>2497148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="fsbj5pg2nuigv2j1dqhjmld9hxru55i" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Ròcha Ciarla e Lacmaira]]</text>
      <sha1>fsbj5pg2nuigv2j1dqhjmld9hxru55i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paslières</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194761</id>
    <redirect title="Palhèiras" />
    <revision>
      <id>2497136</id>
      <parentid>2463173</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T23:54:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>4312</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Palhèiras]]</comment>
      <origin>2497136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="mjiivndselmonqvk8isjgmfq5wysciy" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Palhèiras]]</text>
      <sha1>mjiivndselmonqvk8isjgmfq5wysciy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sent Jòrgi de Mons</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194820</id>
    <redirect title="Sent Jòrge de Monts" />
    <revision>
      <id>2497134</id>
      <parentid>2413767</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T23:54:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>4312</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sent Jòrge de Monts]]</comment>
      <origin>2497134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="mjvpnw6w1b67cgp0jpcmlnzsk9bm1c9" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Sent Jòrge de Monts]]</text>
      <sha1>mjvpnw6w1b67cgp0jpcmlnzsk9bm1c9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Saint-Jean-d'Heurs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>195284</id>
    <redirect title="Sent Jan d&#039;Uers" />
    <revision>
      <id>2497149</id>
      <parentid>2418524</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T23:55:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>4312</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sent Jan d'Uers]]</comment>
      <origin>2497149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32" sha1="p23fe5uw3cbsi1fgyfnz7dkrayj9o7n" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Sent Jan d'Uers]]</text>
      <sha1>p23fe5uw3cbsi1fgyfnz7dkrayj9o7n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vescomtat de Marselha</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196097</id>
    <revision>
      <id>2497084</id>
      <parentid>2430340</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T17:32:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>43230</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2497084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1873" sha1="7npwqmtgwuqdcz5mpr775ysf5hdb0c3" xml:space="preserve">[[Imatge:Blason vicomtes de Marseille.svg|vinheta|Blason dei vescòmtes de Marselha.]]
[[Imatge:Marseille major.jpg|vinheta|La Major de Marselha]]
Lo '''vescomtat de Marselha''' foguèt una jurisdiccion feudala de Provença a la region de la vila de Marselha.

L'origina de la familha vescomtala se remonta a la mitat dau sègle X amb [[Arlulf de Marselha]]. Lo darrier vescòmte amb poder a Marselha, Roncelin o Rosselin, qu'èra monge e daissèt lo claustre dos còps, moriguèt en 1216.

==Originas==
[[Arlulf de Marselha]] foguèt lo primier ancestre conegut,&lt;ref&gt;Florian Mazel, ''La noblesse et l'Eglise en Provence, fin Xe-début XIVe siècle'', pages 31,32&lt;/ref&gt; a qui se menciona en lei donacions de tèrras fiscalas e drechs publics de la vau de [[Tretz]] de lei que possedissiá lo benefici vèrs lo 950 per concession dau rei Conrad III de Borgonha (937-993).

{{...}}

==Lei vescòmtes de Marselha==
{{...}}

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=N/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}
{{Traduccion/Referéncia|ca|Vescomtat de Marsella}}
{{Traduccion/Referéncia|fr|Vicomtes de Marseille}}

==Veire tanben==
===Bibliografia===
* Florian Mazel, ''La noblesse et l'Église en Provence, fin Xe – début XIVe siècle'', éditions du CTHS, Paris, 2002, {{ISBN|2-7355-0503-0}}.
* [https://web.archive.org/web/20200314030209/http://fmg.ac/Projects/MedLands/PROVENCE.htm#_Toc220666473 Genealogia a Medieval Lands]
* [http://archive.wikiwix.com/cache/20110224014740/http://www.marseillais-du-monde.org/vicomte_mars.php3 Una genealogia dei vescòmtes de Marselha] {{Webarchive|url=http://archive.wikiwix.com/cache/20110224014740/http://www.marseillais-du-monde.org/vicomte_mars.php3 |date=2011-02-24}}
* [http://fredericjeantet.free.fr/SGN_FOS.html Lei senhors de Fòs]

===Articles connèxes===
===Ligams extèrnes===

[[Categoria:Vescomtat provençal]]</text>
      <sha1>7npwqmtgwuqdcz5mpr775ysf5hdb0c3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Palèiras</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198673</id>
    <redirect title="Palhèiras" />
    <revision>
      <id>2497137</id>
      <parentid>2463172</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T23:54:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>4312</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Palhèiras]]</comment>
      <origin>2497137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="mjiivndselmonqvk8isjgmfq5wysciy" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Palhèiras]]</text>
      <sha1>mjiivndselmonqvk8isjgmfq5wysciy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Eleccions municipalas de 2026 a Montpelhèr</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200305</id>
    <revision>
      <id>2497118</id>
      <parentid>2496196</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T18:36:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bertault34</username>
        <id>59124</id>
      </contributor>
      <origin>2497118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18281" sha1="8lbxbywqym6d1258qjvj5b5hhmqlku3" xml:space="preserve">Las [[Eleccions municipalas francesas de 2026|eleccions municipalas de 2026]] a [[Montpelhièr]] auràn luòc los 15 e 22 de març de 2026. Miran al renovelament del conselh municipal e del conselh metropolitan de [[Montpelhièr Mediterranèa Metropòli]].
== Modalitats de l'escrutinh ==

=== Datas ===
Las datas de l'escrutinh son fixadas per un decret del 27 d'agost de 2025 als 15 e 22 de març de 2026&lt;ref&gt;{{Ref-web|url=https://www.service-public.fr/particuliers/vosdroits/F1939|site=[[service-public.fr]]|consulté le=28 août 2025}}&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|url=https://www.legifrance.gouv.fr/jorf/id/JORFTEXT000052142190|site=[[Légifrance]]|consulté le=28 août 2025}}&lt;/ref&gt;.

== Contèxt istòric ==

=== Eleccions europèas de 2024 ===
Per la darrièira [[Parlament Europèu|eleccion europèa]] dins la ciutat de [[Montpelhièr]], lo [[partit politic]] [[L'Esquèrra dins lo Parlament Europèu|L'Esquèrra]] arribèt primièir.

=== Eleccions legilativas de 2024 ===
Per la darrièira [[Eleccions legislativas francesas de 2024 en Occitània Granda|eleccion legislativa]] dins la ciutat de [[Montpelhièr]], Natalie Oziol, candidata del [[partit politic]] francès [[França Insomesa|La França Insomesa]] (amb lo [[Novèl Front Popular]]), arribèt primièir.

== Candidaturas ==
Tre 2023, [[Isabelle Perrin|Isabelle Perrein]] indica que conduirà la lista &quot;''Aimer Montpellier''&quot; (&quot;Aimar Montpelhièr&quot;)&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://www.midilibre.fr/2024/10/13/je-ne-suis-pas-virulente-je-suis-factuelle-seule-candidate-declaree-pour-2026-a-montpellier-isabelle-perrein-attaque-la-politique-du-maire-12252343.php}}&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://www.herault-tribune.com/articles/montpellier-municipales-isabelle-perrein-souhaite-mettre-fin-a-un-clan-qui-emmerde-les-montpellierains/}}&lt;/ref&gt;. Arriba a obtenir lo sosten dels [[Los Republicans (partit francés)|Republicans]] e de l'[[Union dels Democratas e Independents|UDI]]&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Yannick Povillon|url=https://www.midilibre.fr/2025/06/28/je-suis-un-roc-isabelle-perrein-assure-quelle-sera-tete-de-liste-et-avance-deja-un-programme-pour-les-municipales-a-montpellier-12790372.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=28 juin 2025}}.&lt;/ref&gt;, que son de partits [[Conservatisme|conservators]], puèi lo del [[Movement Democrata|Modèm]]&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Cathy Soun|url=https://www.midilibre.fr/2025/10/05/elle-peut-faire-un-tres-bon-maire-de-montpellier-isabelle-perrein-obtient-le-soutien-du-modem-pour-les-municipales-12972817.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=5 octobre 2025}}.&lt;/ref&gt;, un partit [[Liberalisme|liberal]].

En novembre de 2024, l'[[França Insomesa|insomesa]] Nathalie Oziol, deputada de la [[Circonscripcions legislativas|2da circonscripcion]], indica voler menar una lista&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://actu.fr/occitanie/montpellier_34172/montpellier-municipales-l-insoumise-nathalie-oziol-prete-a-mener-une-liste_61919224.html}}&lt;/ref&gt;. De cap a l'impossibilitat de far ressortir un binòmi unic pendent doas amassadas generalas, lo movement local anóncia la nominacion d'un equipa de quatre caps de fila amb, en mai de Nathalie Oziol, Rhany Slimane, Livia Jampy e Antoine Bertrand&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|url=https://actu.fr/occitanie/montpellier_34172/montpellier-avec-quatre-chefs-de-file-la-france-insoumise-ne-se-prend-pas-encore-la-tete_62857092.html|site=actu.fr|consulté le=2025-08-12}}&lt;/ref&gt;. Es fin finala la [[Assemblada Nacionala (França)|deputada]] Nathalie Oziol qu'es investida per [[França Insomesa|LFI]], partit politic eco-socialista, coma cap de lista&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Guy Trubuil|url=https://www.midilibre.fr/2025/10/01/la-deputee-nathalie-oziol-officiellement-designee-tete-de-liste-lfi-pour-les-municipales-a-montpellier-12964414.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=1 octobre 2025}}.&lt;/ref&gt;.

En abril de 2025, l'[[Los Verds (França)|ecologista]] Jean-Louis Roumégas, deputat de la [[Assemblada Nacionala (França)|1ra circonscripcion]], indica egalament que desira èsser al cap d'un lista amassant las fòrças d'esquèrra&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://www.midilibre.fr/2025/04/20/jean-louis-roumegas-pour-les-municipales-de-2026-je-suis-candidat-a-la-candidature-12647055.php}}&lt;/ref&gt;. 

En intèrne en çò dels [[Los Verds (França)|Ecologistas]] montpelhierencs, doas linhas s'afrontan : s'aliar amb la lista del [[Michaël Delafosse|cònsol sortent]] o aver una candidatura independenta. Lo 23 de junh de 2025, los 302 militants decidisson a près de 69 % de s'aliar pas amb la lista [[Partit Socialista (França)|socialista]] tre lo primièr torn e de presentar una lista ecologista independenta al primièr torn&lt;ref&gt;{{Ref-web|autor=Yannick Povillon|url=https://www.midilibre.fr/2025/06/24/roumegas-et-mignacca-declarent-la-guerre-a-lunion-de-la-gauche-les-ecologistes-de-montpellier-ont-choisi-leur-strategie-pour-les-municipales-12782461.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=25/06/2025}}&lt;/ref&gt;. Lo 7 de julhet, &quot;L'Après&quot; anóncia s'unir amb los Ecologistas&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Yannick Povillon|url=https://www.midilibre.fr/2025/07/07/nous-serons-en-tete-au-premier-tour-eelv-et-apres-34-unissent-leurs-forces-pour-battre-michael-delafosse-aux-municipales-a-montpellier-12811129.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=7 juillet 2025}}.&lt;/ref&gt;, son rejonches fin agost per Generacion.s, partit creat per [[Benoît Hamon]]&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|url=https://actu.fr/occitanie/montpellier_34172/montpellier-municipales-jean-louis-roumegas-architecte-de-l-alternative-ecologiste-sociale-et-citoyenne_63097541.html|site=actu.fr|consulté le=2025-09-15}}&lt;/ref&gt;. Lo 4 de setembre, desvèlan lor local novèl aital coma lo nom de lor lista : &quot;Le Printemps montpelliérain&quot; (La Prima montpelhierenca)&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Cathy Soun|url=https://www.midilibre.fr/2025/09/04/municipales-2026-a-montpellier-en-attendant-la-liste-les-ecologistes-devoilent-leur-nom-et-leurs-intentions-12910551.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=4 septembre 2025}}.&lt;/ref&gt;.

L'8 d'agost de 2025, Plaça publica, partit politic social-liberal, nomma Christophe Bourdin e Virgínia Borroladís coma caps de fila dins la prefectura erauresa&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Cathy Soun|url=https://www.midilibre.fr/2025/08/08/place-publique-designe-un-binome-pour-les-elections-municipales-a-montpellier-12867441.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=8 août 2025}}.&lt;/ref&gt;.

Lo 21 de setembre de 2025, l'elegit d'oposicion Serge Martin, qu'èra sus la lista de Mohed Altrad en 2020, se declara candidat&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Cathy Soun|url=https://www.midilibre.fr/2025/09/21/je-suis-candidat-aux-municipales-car-le-modele-actuel-est-a-bout-de-souffle-serge-martin-se-declare-candidat-aux-municipales-a-montpellier-12932035.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=21 septembre 2025}}.&lt;/ref&gt;.

Lo 13 de novembre de 2025, lo partit politic d'esquèrra revolucionària ([[Marxisme|marxista]]) [[Revolucion permanenta (partit politic)|Revolucion permanenta]] anóncia presentar una lista menada per Max Muller&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Lucas Darin|url=https://www.revolutionpermanente.fr/Avec-Max-Muller-Revolution-Permanente-se-presente-pour-la-premiere-fois-aux-municipales-a|site=Révolution permanente|consulté le=13 novembre 2025}}.&lt;/ref&gt;

En decembre, [[Lucha Obrièra|Lucha obrièra]] investiguèt Morgane Lachiver, una ensenhaira, per portar lor lista.

Lo 15 de genièr de 2026, es al torn de Mohed Altrad, òme d'afars e president del [[Montpellier Herault Rugby Club|Montpellier Hérault Rugbi]], d'anonciar tornar partir coma cap de lista. Lo partit Orizonts pòrta son sosten a sa candidatura. Un temps evocada coma candidata per menar la lista del partit presidencial [[Renaissença (partit politic)|Renaissença]], Patricia Mirallès rejonh fin finala l'òme d'afars. Aprèp çò adesion, lo partit anóncia fin finala que « ela o fa en son nom pròpri, aquò engatja pas Renaissença ».

Lo 4 de febrièr, [[Rémi Gaillard]], [[Umor|umorista]], militant per la causa animala e ancian candidat en 2020, a desvelat sa candidatura sus la ret sociala X, abans d'o confirmar a Midi Libre.

Lo 7 de febrièr, [[Philippe Saurel]], cònsol màger de 2014 a 2020, anóncia oficialament sa candidatura sus las rets socialas amb lo sosten del movement centrista Utils dont es lo cap de fila dins [[Departament d'Erau|Erau]].

Lo 27 de febrièr, l'endeman del limit de depaus de las listas e jorn de tiratge al sòrt de las listas per l'òrdre d'afichatge, doas novèlas listas fan lor aparicion : la lista ciutadana « la Municipalista » menada per Kadija Zbairi e la lista del Partit dels Trabalhaires amb Sylvie Trousselier en cap de la lista nommada « l'argent pels trabalhaires e pels servicis publics de la comuna, pas per la guèrra ! ».

== Sondatges ==

=== Primièr torn ===
[[Fichièr:Resultats dels sondatges per MTP (13-03-26).png|centrat|vinheta|Grafica pels resultats dels sondatges ]]
''&lt;small&gt;ED = Extrèma drecha.&lt;/small&gt;''

''&lt;small&gt;SA = Sens Afiliacion.&lt;/small&gt;''
{| class=&quot;wikitable&quot;style=&quot;text-align:center;font-size:90%;line-height:10px&quot;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |Fònt
! rowspan=&quot;2&quot; |Data de realizacion
! rowspan=&quot;2&quot; |Escapolon
!&lt;small&gt;Trousselier&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Lachivier&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Muller&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Doulain&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Oziol&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Roumégas&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Delafosse&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Martin&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Saurel&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Guaillard&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Altrad&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Mirallès&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Perrein&lt;/small&gt;   
!&lt;small&gt;Jamet&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Tsagalos&lt;/small&gt;
|-
!style=&quot;background:#8B0000;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;PT&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;&quot;Partit dels Trabalhadors&quot; es un partit francés d'esquèrra revolucionària. &lt;/ref&gt;
! style=&quot;background:#8B0000;line-height:02px;&quot;|[[Lucha Obrièra|&lt;small&gt;LO&lt;/small&gt;]]
! style=&quot;background:#CC0000;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;[[Revolucion permanenta (partit politic)|RP]]&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#FF6535;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;CC&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#6A0DAD;line-height:02px;&quot;|[[França Insomesa|&lt;small&gt;LFI&lt;/small&gt;]]
! style=&quot;background:#7CFC00;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;[[Leis Ecologistas (LE)|LÉ]]&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#FF8080;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;[[PS]] - [[Partit Comunista Francés|PCF]]&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#FFC0CB;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;SDE&lt;/small&gt; 
! style=&quot;background:#FF8535;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;Utils&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#D3D3D3;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;SA&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#D3D3D3;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;SA&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#FDFF00;line-height:02px;&quot;|[[Renaissença (partit politic)|&lt;small&gt;RE&lt;/small&gt;]]
! style=&quot;background:#4B9CD3;line-height:02px;width=75&quot;|&lt;small&gt;[[Los Republicans (partit francés)|LR]]&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#002E63;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;[[RN]]&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#4C516D;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;ED&lt;/small&gt;
|-
| style=&quot;{{Sondeur|Opinionway}}&quot; |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/mars/10143-mun-montpellier-opinionway-x-10-mars.pdf OpinionWay]
|2-7 de març de 2026
|{{formatnum:824}}
|1 %
|1 %
|3 %
|—
|'''15 %'''
|4 %
| style=&quot;background:#FFBFBF;&quot; |'''32 %'''
|—
|8 %
|7 %
|'''17 %'''
|—
|6 %
|5 %
|1 %
|-
| style=&quot;{{Sondeur|Opinionway}}&quot; |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10090-mun-montpellier-opinionway-metropolitain-21-fevrier.pdf OpinionWay]
|13-19 de febrièr de 2026
|808
|—
|1 %
|2 %
|—
|'''15 %'''
|5 %
| style=&quot;background:#FFBFBF;&quot; |'''32 %'''
|—
|9 %
|7 %
|'''15 %'''
|—
|6 %
|6 %
|2 %
|-
|[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10082-mun-montpellier-ifop-midi-libre-fevrier.pdf Ifop]
|9-16 de febrièr de 2026
|702
|—
|&lt;1 %
|1 %
|—
|'''16 %'''
|4 %
| style=&quot;background:#FFBFBF;&quot; |'''35 %'''
|—
|9 %
|'''10 %'''
|9''' %'''
|—
|6 %
|8 %
|2 %
|-
| style=&quot;{{Sondeur|Harris}}&quot; |[http://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2025/decembre/10036-mun-montpellier-toluna-harris-interactive-midi-libre-18-decembre.pdf Harris]
|5-15 de decembre de 2025
|{{formatnum:809}}
|—
|—
|1 %
|2 %
|'''16 %'''
|7 %
| style=&quot;background:#FFBFBF;&quot; |'''38 %'''
|2 %
|'''11 %'''
|—
|6 %
|—
|6 %
| colspan=&quot;2&quot; |        '''11 %'''
|-
| style=&quot;{{Sondeur|Ifop}}&quot; |[https://web.archive.org/web/20251203182813/https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2025/novembre/10025-mun-montpellier-ifop-metropolitain-29-novembre.pdf Ifop]
|14-24 de novembre de 2025
|{{formatnum:706}}
|—
|— 
|—
|1 %
|'''16 %'''
|4 %
| style=&quot;background:#FFBFBF;&quot; |'''36 %'''
|2%
|13%
|—
|9%
|2%
|8%
| colspan=&quot;2&quot; |9%
|}

=== Segond torn ===
{| class=&quot;wikitable centre&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:95%;line-height:10px&quot;
! rowspan=&quot;3&quot; scope=&quot;col&quot; |Fònt
! rowspan=&quot;3&quot; scope=&quot;col&quot; |Data de realizacion
! rowspan=&quot;3&quot; scope=&quot;col&quot; |Escapolon
|-
!&lt;small&gt;Oziol&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Delafosse&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Saurel&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Altrad&lt;/small&gt;
|-
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;75&quot; style=&quot;background:#6A0DAD;&quot;|[[França Insomesa|LFI]]
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;75&quot; style=&quot;background:#FF8080;&quot;|[[Partit Socialista (França)|PS]]
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;75&quot; style=&quot;background:#FF8535;&quot;|Utiles
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;75&quot; style=&quot;background:#D3D3D3;&quot;|SE
|-
|[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10090-mun-montpellier-opinionway-metropolitain-21-fevrier.pdf OpinionWay] 
|13-19 de febrièr de 2026
|808
|22
|style=&quot;background:#FFBFBF;&quot;|'''45'''
|—
|33
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10082-mun-montpellier-ifop-midi-libre-fevrier.pdf Ifop]
| rowspan=&quot;2&quot; |9-16 de febrièr de 2026
| rowspan=&quot;2&quot; |702
|21
|style=&quot;background:#FFBFBF;&quot;|'''50'''
|29
|—
|-
|22
|style=&quot;background:#FFBFBF;&quot;|'''43'''
|17
|18
|}

== Resultats ==
{| class=&quot;wikitable centre&quot;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |Candidat-a
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Lista
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Primièr torn
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Segond torn
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Sètis
|-
! scope=&quot;col&quot; |Vòtes
! scope=&quot;col&quot; |%
! scope=&quot;col&quot; |Vòtes
! scope=&quot;col&quot; |%
! scope=&quot;col&quot; |D
! scope=&quot;col&quot; |F
|-
|[[Michaël Delafosse]]
|[[Partit Socialista (França)|PS]] - [[Partit Comunista Francés|PCF]] - PP - [[Partit Radical d’Esquèrra|PRE]] - PA - GÉ
|{{formatnum:}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |
|{{formatnum:}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
|-
|Nathalie Oziol
|[[França Insomesa|LFI]] - {{abr|CC|Cause commune}} - [[Leis Ecologistas (LE)|LÉ]] 
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:}}
| style=&quot;text-align: right&quot; |
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:}}
| style=&quot;text-align: right&quot; |
| style=&quot;text-align: center&quot; |
| style=&quot;text-align: center&quot; |
|-
|Mohed Altrad
|SA
|{{formatnum:}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |
|{{formatnum:}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
|-
|[[Philippe Saurel]]
|EDV
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:}}
| style=&quot;text-align: right&quot; |
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:}}
| style=&quot;text-align: right&quot; |
| style=&quot;text-align: center&quot; |
| style=&quot;text-align: center&quot; |
|-
|[[Rémi Gaillard]]
|SA
|{{formatnum:}}
|
|{{formatnum:}}
|
|
|
|-
|Isabelle Perrein
|SA - [[Los Republicans (partit francés)|LR]] - [[Movement Democrata|MoDem]] - [[Union dels Democratas e Independents|UDI]]
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:}}
| style=&quot;text-align: right&quot; |
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:}}
| style=&quot;text-align: right&quot; |
| style=&quot;text-align: center&quot; |
| style=&quot;text-align: center&quot; |
|-
|France Jamet
|[[Rassemblament Nacional|RN]] - UDR
|{{formatnum:}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |
|{{formatnum:}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
|-
|Jean-Louis Roumégas
|[[Leis Ecologistas (LE)|LÉ]]
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:}}
| style=&quot;text-align: right&quot; |
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:}}
| style=&quot;text-align: right&quot; |
| style=&quot;text-align: center&quot; |
| style=&quot;text-align: center&quot; |
|-
|Max Muller
|[[Revolucion permanenta (partit politic)|RP]]
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:}}
| style=&quot;text-align: right&quot; |
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:}}
| style=&quot;text-align: right&quot; |
| style=&quot;text-align: center&quot; |
| style=&quot;text-align: center&quot; |
|-
|Thierry Tsagalos
|[[Rassemblament Nacional|RN]]
|{{formatnum:}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |
|{{formatnum:}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
|-
|Morgane Lachiver
|[[Lucha Obrièra|LO]]
|{{formatnum:}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |
|{{formatnum:}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |Kadija Zbairi
| align=&quot;left&quot; |SA
|
| style=&quot;text-align: right;&quot; |
|
| style=&quot;text-align: right;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |Sylvie Trousselier
| align=&quot;left&quot; |PT
|
| style=&quot;text-align: right;&quot; |
|
| style=&quot;text-align: right;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Vòtes valids
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:}}
| align=&quot;right&quot; |
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:}}
| align=&quot;right&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;3&quot; bgcolor=&quot;#F4F4F4&quot; |
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Vòtes blancs
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:}}
| align=&quot;right&quot; |
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:}}
| align=&quot;right&quot; |
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Vòtes nuls
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:}}
| align=&quot;right&quot; |
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:}}
| align=&quot;right&quot; |
|- style=&quot;font-weight:bold;&quot;
| colspan=&quot;2&quot; |Total
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:}}
| align=&quot;right&quot; |100
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:}}
| align=&quot;right&quot; |100
| align=&quot;center&quot; |69
| align=&quot;center&quot; |51
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Abstencion
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:}}
| align=&quot;right&quot; |
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:}}
| align=&quot;right&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#F4F4F4&quot; |
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Inscriches / participacion
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:}}
| align=&quot;right&quot; |
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:}}
| align=&quot;right&quot; |
|}
''&lt;small&gt;- SA : Sens Affiliacion&lt;/small&gt;'' 

''&lt;small&gt;- EDV : Esquèrra (divèrs)&lt;/small&gt;''

== Nòtas e referéncias ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>8lbxbywqym6d1258qjvj5b5hhmqlku3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497119</id>
      <parentid>2497118</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T18:52:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bertault34</username>
        <id>59124</id>
      </contributor>
      <origin>2497119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18719" sha1="o3fyoogkd432su74lft3fndnx6fz9ek" xml:space="preserve">Las [[Eleccions municipalas francesas de 2026|eleccions municipalas de 2026]] a [[Montpelhièr]] auràn luòc los 15 e 22 de març de 2026. Miran al renovelament del conselh municipal e del conselh metropolitan de [[Montpelhièr Mediterranèa Metropòli]].
== Modalitats de l'escrutinh ==

=== Datas ===
Las datas de l'escrutinh son fixadas per un decret del 27 d'agost de 2025 als 15 e 22 de març de 2026&lt;ref&gt;{{Ref-web|url=https://www.service-public.fr/particuliers/vosdroits/F1939|site=[[service-public.fr]]|consulté le=28 août 2025}}&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|url=https://www.legifrance.gouv.fr/jorf/id/JORFTEXT000052142190|site=[[Légifrance]]|consulté le=28 août 2025}}&lt;/ref&gt;.

== Contèxt istòric ==

=== Eleccions europèas de 2024 ===
Per la darrièira [[Parlament Europèu|eleccion europèa]] dins la ciutat de [[Montpelhièr]], lo [[partit politic]] [[L'Esquèrra dins lo Parlament Europèu|L'Esquèrra]] arribèt primièir.

=== Eleccions legilativas de 2024 ===
Per la darrièira [[Eleccions legislativas francesas de 2024 en Occitània Granda|eleccion legislativa]] dins la ciutat de [[Montpelhièr]], Natalie Oziol, candidata del [[partit politic]] francès [[França Insomesa|La França Insomesa]] (amb lo [[Novèl Front Popular]]), arribèt primièir.

== Candidaturas ==
Tre 2023, [[Isabelle Perrin|Isabelle Perrein]] indica que conduirà la lista &quot;''Aimer Montpellier''&quot; (&quot;Aimar Montpelhièr&quot;)&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://www.midilibre.fr/2024/10/13/je-ne-suis-pas-virulente-je-suis-factuelle-seule-candidate-declaree-pour-2026-a-montpellier-isabelle-perrein-attaque-la-politique-du-maire-12252343.php}}&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://www.herault-tribune.com/articles/montpellier-municipales-isabelle-perrein-souhaite-mettre-fin-a-un-clan-qui-emmerde-les-montpellierains/}}&lt;/ref&gt;. Arriba a obtenir lo sosten dels [[Los Republicans (partit francés)|Republicans]] e de l'[[Union dels Democratas e Independents|UDI]]&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Yannick Povillon|url=https://www.midilibre.fr/2025/06/28/je-suis-un-roc-isabelle-perrein-assure-quelle-sera-tete-de-liste-et-avance-deja-un-programme-pour-les-municipales-a-montpellier-12790372.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=28 juin 2025}}.&lt;/ref&gt;, que son de partits [[Conservatisme|conservators]], puèi lo del [[Movement Democrata|Modèm]]&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Cathy Soun|url=https://www.midilibre.fr/2025/10/05/elle-peut-faire-un-tres-bon-maire-de-montpellier-isabelle-perrein-obtient-le-soutien-du-modem-pour-les-municipales-12972817.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=5 octobre 2025}}.&lt;/ref&gt;, un partit [[Liberalisme|liberal]].

En novembre de 2024, l'[[França Insomesa|insomesa]] Nathalie Oziol, deputada de la [[Circonscripcions legislativas|2da circonscripcion]], indica voler menar una lista&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://actu.fr/occitanie/montpellier_34172/montpellier-municipales-l-insoumise-nathalie-oziol-prete-a-mener-une-liste_61919224.html}}&lt;/ref&gt;. De cap a l'impossibilitat de far ressortir un binòmi unic pendent doas amassadas generalas, lo movement local anóncia la nominacion d'un equipa de quatre caps de fila amb, en mai de Nathalie Oziol, Rhany Slimane, Livia Jampy e Antoine Bertrand&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|url=https://actu.fr/occitanie/montpellier_34172/montpellier-avec-quatre-chefs-de-file-la-france-insoumise-ne-se-prend-pas-encore-la-tete_62857092.html|site=actu.fr|consulté le=2025-08-12}}&lt;/ref&gt;. Es fin finala la [[Assemblada Nacionala (França)|deputada]] Nathalie Oziol qu'es investida per [[França Insomesa|LFI]], partit politic eco-socialista, coma cap de lista&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Guy Trubuil|url=https://www.midilibre.fr/2025/10/01/la-deputee-nathalie-oziol-officiellement-designee-tete-de-liste-lfi-pour-les-municipales-a-montpellier-12964414.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=1 octobre 2025}}.&lt;/ref&gt;.

En abril de 2025, l'[[Los Verds (França)|ecologista]] Jean-Louis Roumégas, deputat de la [[Assemblada Nacionala (França)|1ra circonscripcion]], indica egalament que desira èsser al cap d'un lista amassant las fòrças d'esquèrra&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://www.midilibre.fr/2025/04/20/jean-louis-roumegas-pour-les-municipales-de-2026-je-suis-candidat-a-la-candidature-12647055.php}}&lt;/ref&gt;. 

En intèrne en çò dels [[Los Verds (França)|Ecologistas]] montpelhierencs, doas linhas s'afrontan : s'aliar amb la lista del [[Michaël Delafosse|cònsol sortent]] o aver una candidatura independenta. Lo 23 de junh de 2025, los 302 militants decidisson a près de 69 % de s'aliar pas amb la lista [[Partit Socialista (França)|socialista]] tre lo primièr torn e de presentar una lista ecologista independenta al primièr torn&lt;ref&gt;{{Ref-web|autor=Yannick Povillon|url=https://www.midilibre.fr/2025/06/24/roumegas-et-mignacca-declarent-la-guerre-a-lunion-de-la-gauche-les-ecologistes-de-montpellier-ont-choisi-leur-strategie-pour-les-municipales-12782461.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=25/06/2025}}&lt;/ref&gt;. Lo 7 de julhet, &quot;L'Après&quot; anóncia s'unir amb los Ecologistas&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Yannick Povillon|url=https://www.midilibre.fr/2025/07/07/nous-serons-en-tete-au-premier-tour-eelv-et-apres-34-unissent-leurs-forces-pour-battre-michael-delafosse-aux-municipales-a-montpellier-12811129.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=7 juillet 2025}}.&lt;/ref&gt;, son rejonches fin agost per Generacion.s, partit creat per [[Benoît Hamon]]&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|url=https://actu.fr/occitanie/montpellier_34172/montpellier-municipales-jean-louis-roumegas-architecte-de-l-alternative-ecologiste-sociale-et-citoyenne_63097541.html|site=actu.fr|consulté le=2025-09-15}}&lt;/ref&gt;. Lo 4 de setembre, desvèlan lor local novèl aital coma lo nom de lor lista : &quot;Le Printemps montpelliérain&quot; (La Prima montpelhierenca)&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Cathy Soun|url=https://www.midilibre.fr/2025/09/04/municipales-2026-a-montpellier-en-attendant-la-liste-les-ecologistes-devoilent-leur-nom-et-leurs-intentions-12910551.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=4 septembre 2025}}.&lt;/ref&gt;.

L'8 d'agost de 2025, Plaça publica, partit politic social-liberal, nomma Christophe Bourdin e Virgínia Borroladís coma caps de fila dins la prefectura erauresa&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Cathy Soun|url=https://www.midilibre.fr/2025/08/08/place-publique-designe-un-binome-pour-les-elections-municipales-a-montpellier-12867441.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=8 août 2025}}.&lt;/ref&gt;.

Lo 21 de setembre de 2025, l'elegit d'oposicion Serge Martin, qu'èra sus la lista de Mohed Altrad en 2020, se declara candidat&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Cathy Soun|url=https://www.midilibre.fr/2025/09/21/je-suis-candidat-aux-municipales-car-le-modele-actuel-est-a-bout-de-souffle-serge-martin-se-declare-candidat-aux-municipales-a-montpellier-12932035.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=21 septembre 2025}}.&lt;/ref&gt;.

Lo 13 de novembre de 2025, lo partit politic d'esquèrra revolucionària ([[Marxisme|marxista]]) [[Revolucion permanenta (partit politic)|Revolucion permanenta]] anóncia presentar una lista menada per Max Muller&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Lucas Darin|url=https://www.revolutionpermanente.fr/Avec-Max-Muller-Revolution-Permanente-se-presente-pour-la-premiere-fois-aux-municipales-a|site=Révolution permanente|consulté le=13 novembre 2025}}.&lt;/ref&gt;

En decembre, [[Lucha Obrièra|Lucha obrièra]] investiguèt Morgane Lachiver, una ensenhaira, per portar lor lista.

Lo 15 de genièr de 2026, es al torn de Mohed Altrad, òme d'afars e president del [[Montpellier Herault Rugby Club|Montpellier Hérault Rugbi]], d'anonciar tornar partir coma cap de lista. Lo partit Orizonts pòrta son sosten a sa candidatura. Un temps evocada coma candidata per menar la lista del partit presidencial [[Renaissença (partit politic)|Renaissença]], Patricia Mirallès rejonh fin finala l'òme d'afars. Aprèp çò adesion, lo partit anóncia fin finala que « ela o fa en son nom pròpri, aquò engatja pas Renaissença ».

Lo 4 de febrièr, [[Rémi Gaillard]], [[Umor|umorista]], militant per la causa animala e ancian candidat en 2020, a desvelat sa candidatura sus la ret sociala X, abans d'o confirmar a Midi Libre.

Lo 7 de febrièr, [[Philippe Saurel]], cònsol màger de 2014 a 2020, anóncia oficialament sa candidatura sus las rets socialas amb lo sosten del movement centrista Utils dont es lo cap de fila dins [[Departament d'Erau|Erau]].

Lo 27 de febrièr, l'endeman del limit de depaus de las listas e jorn de tiratge al sòrt de las listas per l'òrdre d'afichatge, doas novèlas listas fan lor aparicion : la lista ciutadana « la Municipalista » menada per Kadija Zbairi e la lista del Partit dels Trabalhaires amb Sylvie Trousselier en cap de la lista nommada « l'argent pels trabalhaires e pels servicis publics de la comuna, pas per la guèrra ! ».

== Sondatges ==

=== Primièr torn ===
[[Fichièr:Resultats dels sondatges per MTP (13-03-26).png|centrat|vinheta|Grafica pels resultats dels sondatges ]]
''&lt;small&gt;ED = Extrèma drecha.&lt;/small&gt;''

''&lt;small&gt;SA = Sens Afiliacion.&lt;/small&gt;''
{| class=&quot;wikitable&quot;style=&quot;text-align:center;font-size:90%;line-height:10px&quot;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |Fònt
! rowspan=&quot;2&quot; |Data de realizacion
! rowspan=&quot;2&quot; |Escapolon
!&lt;small&gt;Trousselier&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Lachivier&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Muller&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Doulain&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Oziol&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Roumégas&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Delafosse&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Martin&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Saurel&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Guaillard&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Altrad&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Mirallès&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Perrein&lt;/small&gt;   
!&lt;small&gt;Jamet&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Tsagalos&lt;/small&gt;
|-
!style=&quot;background:#8B0000;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;PT&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;&quot;Partit dels Trabalhadors&quot; es un partit francés d'esquèrra revolucionària. &lt;/ref&gt;
! style=&quot;background:#8B0000;line-height:02px;&quot;|[[Lucha Obrièra|&lt;small&gt;LO&lt;/small&gt;]]
! style=&quot;background:#CC0000;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;[[Revolucion permanenta (partit politic)|RP]]&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#FF6535;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;CC&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#6A0DAD;line-height:02px;&quot;|[[França Insomesa|&lt;small&gt;LFI&lt;/small&gt;]]
! style=&quot;background:#7CFC00;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;[[Leis Ecologistas (LE)|LÉ]]&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#FF8080;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;[[PS]] - [[Partit Comunista Francés|PCF]]&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#FFC0CB;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;SDE&lt;/small&gt; 
! style=&quot;background:#FF8535;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;Utils&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#D3D3D3;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;SA&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#D3D3D3;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;SA&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#FDFF00;line-height:02px;&quot;|[[Renaissença (partit politic)|&lt;small&gt;RE&lt;/small&gt;]]
! style=&quot;background:#4B9CD3;line-height:02px;width=75&quot;|&lt;small&gt;[[Los Republicans (partit francés)|LR]]&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#002E63;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;[[RN]]&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#4C516D;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;ED&lt;/small&gt;
|-
| style=&quot;{{Sondeur|Opinionway}}&quot; |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/mars/10143-mun-montpellier-opinionway-x-10-mars.pdf OpinionWay]
|2-7 de març de 2026
|{{formatnum:824}}
|1 %
|1 %
|3 %
|—
|'''15 %'''
|4 %
| style=&quot;background:#FFBFBF;&quot; |'''32 %'''
|—
|8 %
|7 %
|'''17 %'''
|—
|6 %
|5 %
|1 %
|-
| style=&quot;{{Sondeur|Opinionway}}&quot; |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10090-mun-montpellier-opinionway-metropolitain-21-fevrier.pdf OpinionWay]
|13-19 de febrièr de 2026
|808
|—
|1 %
|2 %
|—
|'''15 %'''
|5 %
| style=&quot;background:#FFBFBF;&quot; |'''32 %'''
|—
|9 %
|7 %
|'''15 %'''
|—
|6 %
|6 %
|2 %
|-
|[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10082-mun-montpellier-ifop-midi-libre-fevrier.pdf Ifop]
|9-16 de febrièr de 2026
|702
|—
|&lt;1 %
|1 %
|—
|'''16 %'''
|4 %
| style=&quot;background:#FFBFBF;&quot; |'''35 %'''
|—
|9 %
|'''10 %'''
|9''' %'''
|—
|6 %
|8 %
|2 %
|-
| style=&quot;{{Sondeur|Harris}}&quot; |[http://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2025/decembre/10036-mun-montpellier-toluna-harris-interactive-midi-libre-18-decembre.pdf Harris]
|5-15 de decembre de 2025
|{{formatnum:809}}
|—
|—
|1 %
|2 %
|'''16 %'''
|7 %
| style=&quot;background:#FFBFBF;&quot; |'''38 %'''
|2 %
|'''11 %'''
|—
|6 %
|—
|6 %
| colspan=&quot;2&quot; |        '''11 %'''
|-
| style=&quot;{{Sondeur|Ifop}}&quot; |[https://web.archive.org/web/20251203182813/https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2025/novembre/10025-mun-montpellier-ifop-metropolitain-29-novembre.pdf Ifop]
|14-24 de novembre de 2025
|{{formatnum:706}}
|—
|— 
|—
|1 %
|'''16 %'''
|4 %
| style=&quot;background:#FFBFBF;&quot; |'''36 %'''
|2%
|13%
|—
|9%
|2%
|8%
| colspan=&quot;2&quot; |9%
|}

=== Segond torn ===
{| class=&quot;wikitable centre&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:95%;line-height:10px&quot;
! rowspan=&quot;3&quot; scope=&quot;col&quot; |Fònt
! rowspan=&quot;3&quot; scope=&quot;col&quot; |Data de realizacion
! rowspan=&quot;3&quot; scope=&quot;col&quot; |Escapolon
|-
!&lt;small&gt;Oziol&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Delafosse&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Saurel&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Altrad&lt;/small&gt;
|-
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;75&quot; style=&quot;background:#6A0DAD;&quot;|[[França Insomesa|LFI]]
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;75&quot; style=&quot;background:#FF8080;&quot;|[[Partit Socialista (França)|PS]]
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;75&quot; style=&quot;background:#FF8535;&quot;|Utiles
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;75&quot; style=&quot;background:#D3D3D3;&quot;|SE
|-
|[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10090-mun-montpellier-opinionway-metropolitain-21-fevrier.pdf OpinionWay] 
|13-19 de febrièr de 2026
|808
|22
|style=&quot;background:#FFBFBF;&quot;|'''45'''
|—
|33
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10082-mun-montpellier-ifop-midi-libre-fevrier.pdf Ifop]
| rowspan=&quot;2&quot; |9-16 de febrièr de 2026
| rowspan=&quot;2&quot; |702
|21
|style=&quot;background:#FFBFBF;&quot;|'''50'''
|29
|—
|-
|22
|style=&quot;background:#FFBFBF;&quot;|'''43'''
|17
|18
|}

== Resultats ==
{| class=&quot;wikitable centre&quot;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |Candidat-a
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Lista
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Primièr torn
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Segond torn
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Sètis
|-
! scope=&quot;col&quot; |Vòtes
! scope=&quot;col&quot; |%
! scope=&quot;col&quot; |Vòtes
! scope=&quot;col&quot; |%
! scope=&quot;col&quot; |D
! scope=&quot;col&quot; |F
|-
|[[Michaël Delafosse]]
|[[Partit Socialista (França)|PS]] - [[Partit Comunista Francés|PCF]] - PP - [[Partit Radical d’Esquèrra|PRE]] - PA - GÉ
|{{formatnum:29069}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |33,41
|{{formatnum:38668}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |50,13
| style=&quot;text-align: center;&quot; |53
| style=&quot;text-align: center;&quot; |39
|-
|Nathalie Oziol 				
|[[França Insomesa|LFI]] - {{abr|CC|Cause commune}} - [[Leis Ecologistas (LE)|LÉ]] 
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:13 366}}
| style=&quot;text-align: right&quot; |15,36
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:19 332}}
| style=&quot;text-align: right&quot; |25,06
| style=&quot;text-align: center&quot; |8	
| style=&quot;text-align: center&quot; |6
|-
|Mohed Altrad
|SA
|style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:9 837}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |11,31
|style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:19 137}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |24,81
| style=&quot;text-align: center;&quot; |8
| style=&quot;text-align: center;&quot; |6
|-
|[[Philippe Saurel]]
|EDV
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:7 712}}
| style=&quot;text-align: right&quot; |8,86
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:}}
| style=&quot;text-align: right&quot; |
| style=&quot;text-align: center&quot; |
| style=&quot;text-align: center&quot; |
|-
|[[Rémi Gaillard]]
|SA
|style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:7 145}}
|style=&quot;text-align: right&quot; |8,21
|{{formatnum:}}
|
|
|
|-
|Isabelle Perrein
|SA - [[Los Republicans (partit francés)|LR]] - [[Movement Democrata|MoDem]] - [[Union dels Democratas e Independents|UDI]]
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:6 524}}
| style=&quot;text-align: right&quot; |7,50
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:}}
| style=&quot;text-align: right&quot; |
| style=&quot;text-align: center&quot; |
| style=&quot;text-align: center&quot; |
|-
|France Jamet
|[[Rassemblament Nacional|RN]] - UDR
|style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:6 320}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |7,26
|{{formatnum:}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
|-
|Jean-Louis Roumégas
|[[Leis Ecologistas (LE)|LÉ]]
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:4 105}}
| style=&quot;text-align: right&quot; |4,72
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:}}
| style=&quot;text-align: right&quot; |
| style=&quot;text-align: center&quot; |
| style=&quot;text-align: center&quot; |
|-
|Max Muller
|[[Revolucion permanenta (partit politic)|RP]]
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:1 220}}
| style=&quot;text-align: right&quot; |1,40
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:}}
| style=&quot;text-align: right&quot; |
| style=&quot;text-align: center&quot; |
| style=&quot;text-align: center&quot; |
|-
|Thierry Tsagalos
|[[Rassemblament Nacional|RN]]
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:969}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |1,11
|{{formatnum:}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
|-
|Morgane Lachiver
|[[Lucha Obrièra|LO]]
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:426}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |0,49
|{{formatnum:}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |Kadija Zbairi
| align=&quot;left&quot; |SA
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:177}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |0,20

|
| style=&quot;text-align: right;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
|-
| align=&quot;left&quot; |Sylvie Trousselier
| align=&quot;left&quot; |PT
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:133}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |0,15
|
| style=&quot;text-align: right;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Vòtes valids
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:}}
| align=&quot;right&quot; |
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:}}
| align=&quot;right&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;3&quot; bgcolor=&quot;#F4F4F4&quot; |
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Vòtes blancs
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:}}
| align=&quot;right&quot; |
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:}}
| align=&quot;right&quot; |
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Vòtes nuls
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:}}
| align=&quot;right&quot; |
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:}}
| align=&quot;right&quot; |
|- style=&quot;font-weight:bold;&quot;
| colspan=&quot;2&quot; |Total
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:}}
| align=&quot;right&quot; |100
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:}}
| align=&quot;right&quot; |100
| align=&quot;center&quot; |69
| align=&quot;center&quot; |51
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Abstencion
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:}}
| align=&quot;right&quot; |
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:}}
| align=&quot;right&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#F4F4F4&quot; |
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Inscriches / participacion
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:}}
| align=&quot;right&quot; |
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:}}
| align=&quot;right&quot; |
|}
''&lt;small&gt;- SA : Sens Affiliacion&lt;/small&gt;'' 

''&lt;small&gt;- EDV : Esquèrra (divèrs)&lt;/small&gt;''

== Nòtas e referéncias ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>o3fyoogkd432su74lft3fndnx6fz9ek</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497120</id>
      <parentid>2497119</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T18:53:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bertault34</username>
        <id>59124</id>
      </contributor>
      <origin>2497120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17680" sha1="h2karidybuqe0v5h0jtj4jl0yk6j88o" xml:space="preserve">Las [[Eleccions municipalas francesas de 2026|eleccions municipalas de 2026]] a [[Montpelhièr]] auràn luòc los 15 e 22 de març de 2026. Miran al renovelament del conselh municipal e del conselh metropolitan de [[Montpelhièr Mediterranèa Metropòli]].
== Modalitats de l'escrutinh ==

=== Datas ===
Las datas de l'escrutinh son fixadas per un decret del 27 d'agost de 2025 als 15 e 22 de març de 2026&lt;ref&gt;{{Ref-web|url=https://www.service-public.fr/particuliers/vosdroits/F1939|site=[[service-public.fr]]|consulté le=28 août 2025}}&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|url=https://www.legifrance.gouv.fr/jorf/id/JORFTEXT000052142190|site=[[Légifrance]]|consulté le=28 août 2025}}&lt;/ref&gt;.

== Contèxt istòric ==

=== Eleccions europèas de 2024 ===
Per la darrièira [[Parlament Europèu|eleccion europèa]] dins la ciutat de [[Montpelhièr]], lo [[partit politic]] [[L'Esquèrra dins lo Parlament Europèu|L'Esquèrra]] arribèt primièir.

=== Eleccions legilativas de 2024 ===
Per la darrièira [[Eleccions legislativas francesas de 2024 en Occitània Granda|eleccion legislativa]] dins la ciutat de [[Montpelhièr]], Natalie Oziol, candidata del [[partit politic]] francès [[França Insomesa|La França Insomesa]] (amb lo [[Novèl Front Popular]]), arribèt primièir.

== Candidaturas ==
Tre 2023, [[Isabelle Perrin|Isabelle Perrein]] indica que conduirà la lista &quot;''Aimer Montpellier''&quot; (&quot;Aimar Montpelhièr&quot;)&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://www.midilibre.fr/2024/10/13/je-ne-suis-pas-virulente-je-suis-factuelle-seule-candidate-declaree-pour-2026-a-montpellier-isabelle-perrein-attaque-la-politique-du-maire-12252343.php}}&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://www.herault-tribune.com/articles/montpellier-municipales-isabelle-perrein-souhaite-mettre-fin-a-un-clan-qui-emmerde-les-montpellierains/}}&lt;/ref&gt;. Arriba a obtenir lo sosten dels [[Los Republicans (partit francés)|Republicans]] e de l'[[Union dels Democratas e Independents|UDI]]&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Yannick Povillon|url=https://www.midilibre.fr/2025/06/28/je-suis-un-roc-isabelle-perrein-assure-quelle-sera-tete-de-liste-et-avance-deja-un-programme-pour-les-municipales-a-montpellier-12790372.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=28 juin 2025}}.&lt;/ref&gt;, que son de partits [[Conservatisme|conservators]], puèi lo del [[Movement Democrata|Modèm]]&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Cathy Soun|url=https://www.midilibre.fr/2025/10/05/elle-peut-faire-un-tres-bon-maire-de-montpellier-isabelle-perrein-obtient-le-soutien-du-modem-pour-les-municipales-12972817.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=5 octobre 2025}}.&lt;/ref&gt;, un partit [[Liberalisme|liberal]].

En novembre de 2024, l'[[França Insomesa|insomesa]] Nathalie Oziol, deputada de la [[Circonscripcions legislativas|2da circonscripcion]], indica voler menar una lista&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://actu.fr/occitanie/montpellier_34172/montpellier-municipales-l-insoumise-nathalie-oziol-prete-a-mener-une-liste_61919224.html}}&lt;/ref&gt;. De cap a l'impossibilitat de far ressortir un binòmi unic pendent doas amassadas generalas, lo movement local anóncia la nominacion d'un equipa de quatre caps de fila amb, en mai de Nathalie Oziol, Rhany Slimane, Livia Jampy e Antoine Bertrand&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|url=https://actu.fr/occitanie/montpellier_34172/montpellier-avec-quatre-chefs-de-file-la-france-insoumise-ne-se-prend-pas-encore-la-tete_62857092.html|site=actu.fr|consulté le=2025-08-12}}&lt;/ref&gt;. Es fin finala la [[Assemblada Nacionala (França)|deputada]] Nathalie Oziol qu'es investida per [[França Insomesa|LFI]], partit politic eco-socialista, coma cap de lista&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Guy Trubuil|url=https://www.midilibre.fr/2025/10/01/la-deputee-nathalie-oziol-officiellement-designee-tete-de-liste-lfi-pour-les-municipales-a-montpellier-12964414.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=1 octobre 2025}}.&lt;/ref&gt;.

En abril de 2025, l'[[Los Verds (França)|ecologista]] Jean-Louis Roumégas, deputat de la [[Assemblada Nacionala (França)|1ra circonscripcion]], indica egalament que desira èsser al cap d'un lista amassant las fòrças d'esquèrra&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://www.midilibre.fr/2025/04/20/jean-louis-roumegas-pour-les-municipales-de-2026-je-suis-candidat-a-la-candidature-12647055.php}}&lt;/ref&gt;. 

En intèrne en çò dels [[Los Verds (França)|Ecologistas]] montpelhierencs, doas linhas s'afrontan : s'aliar amb la lista del [[Michaël Delafosse|cònsol sortent]] o aver una candidatura independenta. Lo 23 de junh de 2025, los 302 militants decidisson a près de 69 % de s'aliar pas amb la lista [[Partit Socialista (França)|socialista]] tre lo primièr torn e de presentar una lista ecologista independenta al primièr torn&lt;ref&gt;{{Ref-web|autor=Yannick Povillon|url=https://www.midilibre.fr/2025/06/24/roumegas-et-mignacca-declarent-la-guerre-a-lunion-de-la-gauche-les-ecologistes-de-montpellier-ont-choisi-leur-strategie-pour-les-municipales-12782461.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=25/06/2025}}&lt;/ref&gt;. Lo 7 de julhet, &quot;L'Après&quot; anóncia s'unir amb los Ecologistas&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Yannick Povillon|url=https://www.midilibre.fr/2025/07/07/nous-serons-en-tete-au-premier-tour-eelv-et-apres-34-unissent-leurs-forces-pour-battre-michael-delafosse-aux-municipales-a-montpellier-12811129.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=7 juillet 2025}}.&lt;/ref&gt;, son rejonches fin agost per Generacion.s, partit creat per [[Benoît Hamon]]&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|url=https://actu.fr/occitanie/montpellier_34172/montpellier-municipales-jean-louis-roumegas-architecte-de-l-alternative-ecologiste-sociale-et-citoyenne_63097541.html|site=actu.fr|consulté le=2025-09-15}}&lt;/ref&gt;. Lo 4 de setembre, desvèlan lor local novèl aital coma lo nom de lor lista : &quot;Le Printemps montpelliérain&quot; (La Prima montpelhierenca)&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Cathy Soun|url=https://www.midilibre.fr/2025/09/04/municipales-2026-a-montpellier-en-attendant-la-liste-les-ecologistes-devoilent-leur-nom-et-leurs-intentions-12910551.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=4 septembre 2025}}.&lt;/ref&gt;.

L'8 d'agost de 2025, Plaça publica, partit politic social-liberal, nomma Christophe Bourdin e Virgínia Borroladís coma caps de fila dins la prefectura erauresa&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Cathy Soun|url=https://www.midilibre.fr/2025/08/08/place-publique-designe-un-binome-pour-les-elections-municipales-a-montpellier-12867441.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=8 août 2025}}.&lt;/ref&gt;.

Lo 21 de setembre de 2025, l'elegit d'oposicion Serge Martin, qu'èra sus la lista de Mohed Altrad en 2020, se declara candidat&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Cathy Soun|url=https://www.midilibre.fr/2025/09/21/je-suis-candidat-aux-municipales-car-le-modele-actuel-est-a-bout-de-souffle-serge-martin-se-declare-candidat-aux-municipales-a-montpellier-12932035.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=21 septembre 2025}}.&lt;/ref&gt;.

Lo 13 de novembre de 2025, lo partit politic d'esquèrra revolucionària ([[Marxisme|marxista]]) [[Revolucion permanenta (partit politic)|Revolucion permanenta]] anóncia presentar una lista menada per Max Muller&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Lucas Darin|url=https://www.revolutionpermanente.fr/Avec-Max-Muller-Revolution-Permanente-se-presente-pour-la-premiere-fois-aux-municipales-a|site=Révolution permanente|consulté le=13 novembre 2025}}.&lt;/ref&gt;

En decembre, [[Lucha Obrièra|Lucha obrièra]] investiguèt Morgane Lachiver, una ensenhaira, per portar lor lista.

Lo 15 de genièr de 2026, es al torn de Mohed Altrad, òme d'afars e president del [[Montpellier Herault Rugby Club|Montpellier Hérault Rugbi]], d'anonciar tornar partir coma cap de lista. Lo partit Orizonts pòrta son sosten a sa candidatura. Un temps evocada coma candidata per menar la lista del partit presidencial [[Renaissença (partit politic)|Renaissença]], Patricia Mirallès rejonh fin finala l'òme d'afars. Aprèp çò adesion, lo partit anóncia fin finala que « ela o fa en son nom pròpri, aquò engatja pas Renaissença ».

Lo 4 de febrièr, [[Rémi Gaillard]], [[Umor|umorista]], militant per la causa animala e ancian candidat en 2020, a desvelat sa candidatura sus la ret sociala X, abans d'o confirmar a Midi Libre.

Lo 7 de febrièr, [[Philippe Saurel]], cònsol màger de 2014 a 2020, anóncia oficialament sa candidatura sus las rets socialas amb lo sosten del movement centrista Utils dont es lo cap de fila dins [[Departament d'Erau|Erau]].

Lo 27 de febrièr, l'endeman del limit de depaus de las listas e jorn de tiratge al sòrt de las listas per l'òrdre d'afichatge, doas novèlas listas fan lor aparicion : la lista ciutadana « la Municipalista » menada per Kadija Zbairi e la lista del Partit dels Trabalhaires amb Sylvie Trousselier en cap de la lista nommada « l'argent pels trabalhaires e pels servicis publics de la comuna, pas per la guèrra ! ».

== Sondatges ==

=== Primièr torn ===
[[Fichièr:Resultats dels sondatges per MTP (13-03-26).png|centrat|vinheta|Grafica pels resultats dels sondatges ]]
''&lt;small&gt;ED = Extrèma drecha.&lt;/small&gt;''

''&lt;small&gt;SA = Sens Afiliacion.&lt;/small&gt;''
{| class=&quot;wikitable&quot;style=&quot;text-align:center;font-size:90%;line-height:10px&quot;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |Fònt
! rowspan=&quot;2&quot; |Data de realizacion
! rowspan=&quot;2&quot; |Escapolon
!&lt;small&gt;Trousselier&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Lachivier&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Muller&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Doulain&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Oziol&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Roumégas&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Delafosse&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Martin&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Saurel&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Guaillard&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Altrad&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Mirallès&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Perrein&lt;/small&gt;   
!&lt;small&gt;Jamet&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Tsagalos&lt;/small&gt;
|-
!style=&quot;background:#8B0000;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;PT&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;&quot;Partit dels Trabalhadors&quot; es un partit francés d'esquèrra revolucionària. &lt;/ref&gt;
! style=&quot;background:#8B0000;line-height:02px;&quot;|[[Lucha Obrièra|&lt;small&gt;LO&lt;/small&gt;]]
! style=&quot;background:#CC0000;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;[[Revolucion permanenta (partit politic)|RP]]&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#FF6535;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;CC&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#6A0DAD;line-height:02px;&quot;|[[França Insomesa|&lt;small&gt;LFI&lt;/small&gt;]]
! style=&quot;background:#7CFC00;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;[[Leis Ecologistas (LE)|LÉ]]&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#FF8080;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;[[PS]] - [[Partit Comunista Francés|PCF]]&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#FFC0CB;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;SDE&lt;/small&gt; 
! style=&quot;background:#FF8535;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;Utils&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#D3D3D3;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;SA&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#D3D3D3;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;SA&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#FDFF00;line-height:02px;&quot;|[[Renaissença (partit politic)|&lt;small&gt;RE&lt;/small&gt;]]
! style=&quot;background:#4B9CD3;line-height:02px;width=75&quot;|&lt;small&gt;[[Los Republicans (partit francés)|LR]]&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#002E63;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;[[RN]]&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#4C516D;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;ED&lt;/small&gt;
|-
| style=&quot;{{Sondeur|Opinionway}}&quot; |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/mars/10143-mun-montpellier-opinionway-x-10-mars.pdf OpinionWay]
|2-7 de març de 2026
|{{formatnum:824}}
|1 %
|1 %
|3 %
|—
|'''15 %'''
|4 %
| style=&quot;background:#FFBFBF;&quot; |'''32 %'''
|—
|8 %
|7 %
|'''17 %'''
|—
|6 %
|5 %
|1 %
|-
| style=&quot;{{Sondeur|Opinionway}}&quot; |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10090-mun-montpellier-opinionway-metropolitain-21-fevrier.pdf OpinionWay]
|13-19 de febrièr de 2026
|808
|—
|1 %
|2 %
|—
|'''15 %'''
|5 %
| style=&quot;background:#FFBFBF;&quot; |'''32 %'''
|—
|9 %
|7 %
|'''15 %'''
|—
|6 %
|6 %
|2 %
|-
|[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10082-mun-montpellier-ifop-midi-libre-fevrier.pdf Ifop]
|9-16 de febrièr de 2026
|702
|—
|&lt;1 %
|1 %
|—
|'''16 %'''
|4 %
| style=&quot;background:#FFBFBF;&quot; |'''35 %'''
|—
|9 %
|'''10 %'''
|9''' %'''
|—
|6 %
|8 %
|2 %
|-
| style=&quot;{{Sondeur|Harris}}&quot; |[http://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2025/decembre/10036-mun-montpellier-toluna-harris-interactive-midi-libre-18-decembre.pdf Harris]
|5-15 de decembre de 2025
|{{formatnum:809}}
|—
|—
|1 %
|2 %
|'''16 %'''
|7 %
| style=&quot;background:#FFBFBF;&quot; |'''38 %'''
|2 %
|'''11 %'''
|—
|6 %
|—
|6 %
| colspan=&quot;2&quot; |        '''11 %'''
|-
| style=&quot;{{Sondeur|Ifop}}&quot; |[https://web.archive.org/web/20251203182813/https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2025/novembre/10025-mun-montpellier-ifop-metropolitain-29-novembre.pdf Ifop]
|14-24 de novembre de 2025
|{{formatnum:706}}
|—
|— 
|—
|1 %
|'''16 %'''
|4 %
| style=&quot;background:#FFBFBF;&quot; |'''36 %'''
|2%
|13%
|—
|9%
|2%
|8%
| colspan=&quot;2&quot; |9%
|}

=== Segond torn ===
{| class=&quot;wikitable centre&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:95%;line-height:10px&quot;
! rowspan=&quot;3&quot; scope=&quot;col&quot; |Fònt
! rowspan=&quot;3&quot; scope=&quot;col&quot; |Data de realizacion
! rowspan=&quot;3&quot; scope=&quot;col&quot; |Escapolon
|-
!&lt;small&gt;Oziol&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Delafosse&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Saurel&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Altrad&lt;/small&gt;
|-
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;75&quot; style=&quot;background:#6A0DAD;&quot;|[[França Insomesa|LFI]]
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;75&quot; style=&quot;background:#FF8080;&quot;|[[Partit Socialista (França)|PS]]
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;75&quot; style=&quot;background:#FF8535;&quot;|Utiles
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;75&quot; style=&quot;background:#D3D3D3;&quot;|SE
|-
|[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10090-mun-montpellier-opinionway-metropolitain-21-fevrier.pdf OpinionWay] 
|13-19 de febrièr de 2026
|808
|22
|style=&quot;background:#FFBFBF;&quot;|'''45'''
|—
|33
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10082-mun-montpellier-ifop-midi-libre-fevrier.pdf Ifop]
| rowspan=&quot;2&quot; |9-16 de febrièr de 2026
| rowspan=&quot;2&quot; |702
|21
|style=&quot;background:#FFBFBF;&quot;|'''50'''
|29
|—
|-
|22
|style=&quot;background:#FFBFBF;&quot;|'''43'''
|17
|18
|}

== Resultats ==
{| class=&quot;wikitable centre&quot;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |Candidat-a
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Lista
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Primièr torn
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Segond torn
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Sètis
|-
! scope=&quot;col&quot; |Vòtes
! scope=&quot;col&quot; |%
! scope=&quot;col&quot; |Vòtes
! scope=&quot;col&quot; |%
! scope=&quot;col&quot; |D
! scope=&quot;col&quot; |F
|-
|[[Michaël Delafosse]]
|[[Partit Socialista (França)|PS]] - [[Partit Comunista Francés|PCF]] - PP - [[Partit Radical d’Esquèrra|PRE]] - PA - GÉ
|{{formatnum:29069}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |33,41
|{{formatnum:38668}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |50,13
| style=&quot;text-align: center;&quot; |53
| style=&quot;text-align: center;&quot; |39
|-
|Nathalie Oziol 				
|[[França Insomesa|LFI]] - {{abr|CC|Cause commune}} - [[Leis Ecologistas (LE)|LÉ]] 
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:13 366}}
| style=&quot;text-align: right&quot; |15,36
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:19 332}}
| style=&quot;text-align: right&quot; |25,06
| style=&quot;text-align: center&quot; |8	
| style=&quot;text-align: center&quot; |6
|-
|Mohed Altrad
|SA
|style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:9 837}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |11,31
|style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:19 137}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |24,81
| style=&quot;text-align: center;&quot; |8
| style=&quot;text-align: center;&quot; |6
|-
|[[Philippe Saurel]]
|EDV
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:7 712}}
| style=&quot;text-align: right&quot; |8,86
| colspan=&quot;4&quot; rowspan=&quot;10&quot; style=&quot;text-align: right&quot; |
|-
|[[Rémi Gaillard]]
|SA
|style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:7 145}}
|style=&quot;text-align: right&quot; |8,21
|-
|Isabelle Perrein
|SA - [[Los Republicans (partit francés)|LR]] - [[Movement Democrata|MoDem]] - [[Union dels Democratas e Independents|UDI]]
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:6 524}}
| style=&quot;text-align: right&quot; |7,50
|-
|France Jamet
|[[Rassemblament Nacional|RN]] - UDR
|style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:6 320}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |7,26
|-
|Jean-Louis Roumégas
|[[Leis Ecologistas (LE)|LÉ]]
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:4 105}}
| style=&quot;text-align: right&quot; |4,72
|-
|Max Muller
|[[Revolucion permanenta (partit politic)|RP]]
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:1 220}}
| style=&quot;text-align: right&quot; |1,40
|-
|Thierry Tsagalos
|[[Rassemblament Nacional|RN]]
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:969}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |1,11
|-
|Morgane Lachiver
|[[Lucha Obrièra|LO]]
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:426}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |0,49
|-
| align=&quot;left&quot; |Kadija Zbairi
| align=&quot;left&quot; |SA
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:177}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |0,20
|-
| align=&quot;left&quot; |Sylvie Trousselier
| align=&quot;left&quot; |PT
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:133}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |0,15
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Vòtes valids
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:}}
| align=&quot;right&quot; |
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:}}
| align=&quot;right&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;3&quot; bgcolor=&quot;#F4F4F4&quot; |
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Vòtes blancs
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:}}
| align=&quot;right&quot; |
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:}}
| align=&quot;right&quot; |
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Vòtes nuls
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:}}
| align=&quot;right&quot; |
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:}}
| align=&quot;right&quot; |
|- style=&quot;font-weight:bold;&quot;
| colspan=&quot;2&quot; |Total
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:}}
| align=&quot;right&quot; |100
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:}}
| align=&quot;right&quot; |100
| align=&quot;center&quot; |69
| align=&quot;center&quot; |51
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Abstencion
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:}}
| align=&quot;right&quot; |
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:}}
| align=&quot;right&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#F4F4F4&quot; |
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Inscriches / participacion
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:}}
| align=&quot;right&quot; |
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:}}
| align=&quot;right&quot; |
|}
''&lt;small&gt;- SA : Sens Affiliacion&lt;/small&gt;'' 

''&lt;small&gt;- EDV : Esquèrra (divèrs)&lt;/small&gt;''

== Nòtas e referéncias ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>h2karidybuqe0v5h0jtj4jl0yk6j88o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497121</id>
      <parentid>2497120</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T19:13:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bertault34</username>
        <id>59124</id>
      </contributor>
      <origin>2497121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17853" sha1="02eog5pacn4tvtww8ga38l23dbayeah" xml:space="preserve">Las [[Eleccions municipalas francesas de 2026|eleccions municipalas de 2026]] a [[Montpelhièr]] auràn luòc los 15 e 22 de març de 2026. Miran al renovelament del conselh municipal e del conselh metropolitan de [[Montpelhièr Mediterranèa Metropòli]].
== Modalitats de l'escrutinh ==

=== Datas ===
Las datas de l'escrutinh son fixadas per un decret del 27 d'agost de 2025 als 15 e 22 de març de 2026&lt;ref&gt;{{Ref-web|url=https://www.service-public.fr/particuliers/vosdroits/F1939|site=[[service-public.fr]]|consulté le=28 août 2025}}&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|url=https://www.legifrance.gouv.fr/jorf/id/JORFTEXT000052142190|site=[[Légifrance]]|consulté le=28 août 2025}}&lt;/ref&gt;.

== Contèxt istòric ==

=== Eleccions europèas de 2024 ===
Per la darrièira [[Parlament Europèu|eleccion europèa]] dins la ciutat de [[Montpelhièr]], lo [[partit politic]] [[L'Esquèrra dins lo Parlament Europèu|L'Esquèrra]] arribèt primièir.

=== Eleccions legilativas de 2024 ===
Per la darrièira [[Eleccions legislativas francesas de 2024 en Occitània Granda|eleccion legislativa]] dins la ciutat de [[Montpelhièr]], Natalie Oziol, candidata del [[partit politic]] francès [[França Insomesa|La França Insomesa]] (amb lo [[Novèl Front Popular]]), arribèt primièir.

== Candidaturas ==
Tre 2023, [[Isabelle Perrin|Isabelle Perrein]] indica que conduirà la lista &quot;''Aimer Montpellier''&quot; (&quot;Aimar Montpelhièr&quot;)&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://www.midilibre.fr/2024/10/13/je-ne-suis-pas-virulente-je-suis-factuelle-seule-candidate-declaree-pour-2026-a-montpellier-isabelle-perrein-attaque-la-politique-du-maire-12252343.php}}&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://www.herault-tribune.com/articles/montpellier-municipales-isabelle-perrein-souhaite-mettre-fin-a-un-clan-qui-emmerde-les-montpellierains/}}&lt;/ref&gt;. Arriba a obtenir lo sosten dels [[Los Republicans (partit francés)|Republicans]] e de l'[[Union dels Democratas e Independents|UDI]]&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Yannick Povillon|url=https://www.midilibre.fr/2025/06/28/je-suis-un-roc-isabelle-perrein-assure-quelle-sera-tete-de-liste-et-avance-deja-un-programme-pour-les-municipales-a-montpellier-12790372.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=28 juin 2025}}.&lt;/ref&gt;, que son de partits [[Conservatisme|conservators]], puèi lo del [[Movement Democrata|Modèm]]&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Cathy Soun|url=https://www.midilibre.fr/2025/10/05/elle-peut-faire-un-tres-bon-maire-de-montpellier-isabelle-perrein-obtient-le-soutien-du-modem-pour-les-municipales-12972817.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=5 octobre 2025}}.&lt;/ref&gt;, un partit [[Liberalisme|liberal]].

En novembre de 2024, l'[[França Insomesa|insomesa]] Nathalie Oziol, deputada de la [[Circonscripcions legislativas|2da circonscripcion]], indica voler menar una lista&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://actu.fr/occitanie/montpellier_34172/montpellier-municipales-l-insoumise-nathalie-oziol-prete-a-mener-une-liste_61919224.html}}&lt;/ref&gt;. De cap a l'impossibilitat de far ressortir un binòmi unic pendent doas amassadas generalas, lo movement local anóncia la nominacion d'un equipa de quatre caps de fila amb, en mai de Nathalie Oziol, Rhany Slimane, Livia Jampy e Antoine Bertrand&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|url=https://actu.fr/occitanie/montpellier_34172/montpellier-avec-quatre-chefs-de-file-la-france-insoumise-ne-se-prend-pas-encore-la-tete_62857092.html|site=actu.fr|consulté le=2025-08-12}}&lt;/ref&gt;. Es fin finala la [[Assemblada Nacionala (França)|deputada]] Nathalie Oziol qu'es investida per [[França Insomesa|LFI]], partit politic eco-socialista, coma cap de lista&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Guy Trubuil|url=https://www.midilibre.fr/2025/10/01/la-deputee-nathalie-oziol-officiellement-designee-tete-de-liste-lfi-pour-les-municipales-a-montpellier-12964414.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=1 octobre 2025}}.&lt;/ref&gt;.

En abril de 2025, l'[[Los Verds (França)|ecologista]] Jean-Louis Roumégas, deputat de la [[Assemblada Nacionala (França)|1ra circonscripcion]], indica egalament que desira èsser al cap d'un lista amassant las fòrças d'esquèrra&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://www.midilibre.fr/2025/04/20/jean-louis-roumegas-pour-les-municipales-de-2026-je-suis-candidat-a-la-candidature-12647055.php}}&lt;/ref&gt;. 

En intèrne en çò dels [[Los Verds (França)|Ecologistas]] montpelhierencs, doas linhas s'afrontan : s'aliar amb la lista del [[Michaël Delafosse|cònsol sortent]] o aver una candidatura independenta. Lo 23 de junh de 2025, los 302 militants decidisson a près de 69 % de s'aliar pas amb la lista [[Partit Socialista (França)|socialista]] tre lo primièr torn e de presentar una lista ecologista independenta al primièr torn&lt;ref&gt;{{Ref-web|autor=Yannick Povillon|url=https://www.midilibre.fr/2025/06/24/roumegas-et-mignacca-declarent-la-guerre-a-lunion-de-la-gauche-les-ecologistes-de-montpellier-ont-choisi-leur-strategie-pour-les-municipales-12782461.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=25/06/2025}}&lt;/ref&gt;. Lo 7 de julhet, &quot;L'Après&quot; anóncia s'unir amb los Ecologistas&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Yannick Povillon|url=https://www.midilibre.fr/2025/07/07/nous-serons-en-tete-au-premier-tour-eelv-et-apres-34-unissent-leurs-forces-pour-battre-michael-delafosse-aux-municipales-a-montpellier-12811129.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=7 juillet 2025}}.&lt;/ref&gt;, son rejonches fin agost per Generacion.s, partit creat per [[Benoît Hamon]]&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|url=https://actu.fr/occitanie/montpellier_34172/montpellier-municipales-jean-louis-roumegas-architecte-de-l-alternative-ecologiste-sociale-et-citoyenne_63097541.html|site=actu.fr|consulté le=2025-09-15}}&lt;/ref&gt;. Lo 4 de setembre, desvèlan lor local novèl aital coma lo nom de lor lista : &quot;Le Printemps montpelliérain&quot; (La Prima montpelhierenca)&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Cathy Soun|url=https://www.midilibre.fr/2025/09/04/municipales-2026-a-montpellier-en-attendant-la-liste-les-ecologistes-devoilent-leur-nom-et-leurs-intentions-12910551.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=4 septembre 2025}}.&lt;/ref&gt;.

L'8 d'agost de 2025, Plaça publica, partit politic social-liberal, nomma Christophe Bourdin e Virgínia Borroladís coma caps de fila dins la prefectura erauresa&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Cathy Soun|url=https://www.midilibre.fr/2025/08/08/place-publique-designe-un-binome-pour-les-elections-municipales-a-montpellier-12867441.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=8 août 2025}}.&lt;/ref&gt;.

Lo 21 de setembre de 2025, l'elegit d'oposicion Serge Martin, qu'èra sus la lista de Mohed Altrad en 2020, se declara candidat&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Cathy Soun|url=https://www.midilibre.fr/2025/09/21/je-suis-candidat-aux-municipales-car-le-modele-actuel-est-a-bout-de-souffle-serge-martin-se-declare-candidat-aux-municipales-a-montpellier-12932035.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=21 septembre 2025}}.&lt;/ref&gt;.

Lo 13 de novembre de 2025, lo partit politic d'esquèrra revolucionària ([[Marxisme|marxista]]) [[Revolucion permanenta (partit politic)|Revolucion permanenta]] anóncia presentar una lista menada per Max Muller&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Lucas Darin|url=https://www.revolutionpermanente.fr/Avec-Max-Muller-Revolution-Permanente-se-presente-pour-la-premiere-fois-aux-municipales-a|site=Révolution permanente|consulté le=13 novembre 2025}}.&lt;/ref&gt;

En decembre, [[Lucha Obrièra|Lucha obrièra]] investiguèt Morgane Lachiver, una ensenhaira, per portar lor lista.

Lo 15 de genièr de 2026, es al torn de Mohed Altrad, òme d'afars e president del [[Montpellier Herault Rugby Club|Montpellier Hérault Rugbi]], d'anonciar tornar partir coma cap de lista. Lo partit Orizonts pòrta son sosten a sa candidatura. Un temps evocada coma candidata per menar la lista del partit presidencial [[Renaissença (partit politic)|Renaissença]], Patricia Mirallès rejonh fin finala l'òme d'afars. Aprèp çò adesion, lo partit anóncia fin finala que « ela o fa en son nom pròpri, aquò engatja pas Renaissença ».

Lo 4 de febrièr, [[Rémi Gaillard]], [[Umor|umorista]], militant per la causa animala e ancian candidat en 2020, a desvelat sa candidatura sus la ret sociala X, abans d'o confirmar a Midi Libre.

Lo 7 de febrièr, [[Philippe Saurel]], cònsol màger de 2014 a 2020, anóncia oficialament sa candidatura sus las rets socialas amb lo sosten del movement centrista Utils dont es lo cap de fila dins [[Departament d'Erau|Erau]].

Lo 27 de febrièr, l'endeman del limit de depaus de las listas e jorn de tiratge al sòrt de las listas per l'òrdre d'afichatge, doas novèlas listas fan lor aparicion : la lista ciutadana « la Municipalista » menada per Kadija Zbairi e la lista del Partit dels Trabalhaires amb Sylvie Trousselier en cap de la lista nommada « l'argent pels trabalhaires e pels servicis publics de la comuna, pas per la guèrra ! ».

== Sondatges ==

=== Primièr torn ===
[[Fichièr:Resultats dels sondatges per MTP (13-03-26).png|centrat|vinheta|Grafica pels resultats dels sondatges ]]
''&lt;small&gt;ED = Extrèma drecha.&lt;/small&gt;''

''&lt;small&gt;SA = Sens Afiliacion.&lt;/small&gt;''
{| class=&quot;wikitable&quot;style=&quot;text-align:center;font-size:90%;line-height:10px&quot;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |Fònt
! rowspan=&quot;2&quot; |Data de realizacion
! rowspan=&quot;2&quot; |Escapolon
!&lt;small&gt;Trousselier&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Lachivier&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Muller&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Doulain&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Oziol&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Roumégas&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Delafosse&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Martin&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Saurel&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Guaillard&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Altrad&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Mirallès&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Perrein&lt;/small&gt;   
!&lt;small&gt;Jamet&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Tsagalos&lt;/small&gt;
|-
!style=&quot;background:#8B0000;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;PT&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;&quot;Partit dels Trabalhadors&quot; es un partit francés d'esquèrra revolucionària. &lt;/ref&gt;
! style=&quot;background:#8B0000;line-height:02px;&quot;|[[Lucha Obrièra|&lt;small&gt;LO&lt;/small&gt;]]
! style=&quot;background:#CC0000;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;[[Revolucion permanenta (partit politic)|RP]]&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#FF6535;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;CC&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#6A0DAD;line-height:02px;&quot;|[[França Insomesa|&lt;small&gt;LFI&lt;/small&gt;]]
! style=&quot;background:#7CFC00;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;[[Leis Ecologistas (LE)|LÉ]]&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#FF8080;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;[[PS]] - [[Partit Comunista Francés|PCF]]&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#FFC0CB;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;SDE&lt;/small&gt; 
! style=&quot;background:#FF8535;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;Utils&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#D3D3D3;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;SA&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#D3D3D3;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;SA&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#FDFF00;line-height:02px;&quot;|[[Renaissença (partit politic)|&lt;small&gt;RE&lt;/small&gt;]]
! style=&quot;background:#4B9CD3;line-height:02px;width=75&quot;|&lt;small&gt;[[Los Republicans (partit francés)|LR]]&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#002E63;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;[[RN]]&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#4C516D;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;ED&lt;/small&gt;
|-
| style=&quot;{{Sondeur|Opinionway}}&quot; |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/mars/10143-mun-montpellier-opinionway-x-10-mars.pdf OpinionWay]
|2-7 de març de 2026
|{{formatnum:824}}
|1 %
|1 %
|3 %
|—
|'''15 %'''
|4 %
| style=&quot;background:#FFBFBF;&quot; |'''32 %'''
|—
|8 %
|7 %
|'''17 %'''
|—
|6 %
|5 %
|1 %
|-
| style=&quot;{{Sondeur|Opinionway}}&quot; |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10090-mun-montpellier-opinionway-metropolitain-21-fevrier.pdf OpinionWay]
|13-19 de febrièr de 2026
|808
|—
|1 %
|2 %
|—
|'''15 %'''
|5 %
| style=&quot;background:#FFBFBF;&quot; |'''32 %'''
|—
|9 %
|7 %
|'''15 %'''
|—
|6 %
|6 %
|2 %
|-
|[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10082-mun-montpellier-ifop-midi-libre-fevrier.pdf Ifop]
|9-16 de febrièr de 2026
|702
|—
|&lt;1 %
|1 %
|—
|'''16 %'''
|4 %
| style=&quot;background:#FFBFBF;&quot; |'''35 %'''
|—
|9 %
|'''10 %'''
|9''' %'''
|—
|6 %
|8 %
|2 %
|-
| style=&quot;{{Sondeur|Harris}}&quot; |[http://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2025/decembre/10036-mun-montpellier-toluna-harris-interactive-midi-libre-18-decembre.pdf Harris]
|5-15 de decembre de 2025
|{{formatnum:809}}
|—
|—
|1 %
|2 %
|'''16 %'''
|7 %
| style=&quot;background:#FFBFBF;&quot; |'''38 %'''
|2 %
|'''11 %'''
|—
|6 %
|—
|6 %
| colspan=&quot;2&quot; |        '''11 %'''
|-
| style=&quot;{{Sondeur|Ifop}}&quot; |[https://web.archive.org/web/20251203182813/https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2025/novembre/10025-mun-montpellier-ifop-metropolitain-29-novembre.pdf Ifop]
|14-24 de novembre de 2025
|{{formatnum:706}}
|—
|— 
|—
|1 %
|'''16 %'''
|4 %
| style=&quot;background:#FFBFBF;&quot; |'''36 %'''
|2%
|13%
|—
|9%
|2%
|8%
| colspan=&quot;2&quot; |9%
|}

=== Segond torn ===
{| class=&quot;wikitable centre&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:95%;line-height:10px&quot;
! rowspan=&quot;3&quot; scope=&quot;col&quot; |Fònt
! rowspan=&quot;3&quot; scope=&quot;col&quot; |Data de realizacion
! rowspan=&quot;3&quot; scope=&quot;col&quot; |Escapolon
|-
!&lt;small&gt;Oziol&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Delafosse&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Saurel&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Altrad&lt;/small&gt;
|-
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;75&quot; style=&quot;background:#6A0DAD;&quot;|[[França Insomesa|LFI]]
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;75&quot; style=&quot;background:#FF8080;&quot;|[[Partit Socialista (França)|PS]]
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;75&quot; style=&quot;background:#FF8535;&quot;|Utiles
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;75&quot; style=&quot;background:#D3D3D3;&quot;|SE
|-
|[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10090-mun-montpellier-opinionway-metropolitain-21-fevrier.pdf OpinionWay] 
|13-19 de febrièr de 2026
|808
|22
|style=&quot;background:#FFBFBF;&quot;|'''45'''
|—
|33
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10082-mun-montpellier-ifop-midi-libre-fevrier.pdf Ifop]
| rowspan=&quot;2&quot; |9-16 de febrièr de 2026
| rowspan=&quot;2&quot; |702
|21
|style=&quot;background:#FFBFBF;&quot;|'''50'''
|29
|—
|-
|22
|style=&quot;background:#FFBFBF;&quot;|'''43'''
|17
|18
|}

== Resultats ==
{| class=&quot;wikitable centre&quot;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |Candidat-a
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Lista
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Primièr torn
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Segond torn
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Sètis
|-
! scope=&quot;col&quot; |Vòtes
! scope=&quot;col&quot; |%
! scope=&quot;col&quot; |Vòtes
! scope=&quot;col&quot; |%
! scope=&quot;col&quot; |CM
! scope=&quot;col&quot; |CC
|-
|[[Michaël Delafosse]]
|[[Partit Socialista (França)|PS]] - [[Partit Comunista Francés|PCF]] - PP - [[Partit Radical d’Esquèrra|PRE]] - PA - GÉ
|{{formatnum:29069}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |33,41
|{{formatnum:38668}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |50,13
| style=&quot;text-align: center;&quot; |53
| style=&quot;text-align: center;&quot; |39
|-
|Nathalie Oziol 				
|[[França Insomesa|LFI]] - {{abr|CC|Cause commune}} - [[Leis Ecologistas (LE)|LÉ]] 
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:13 366}}
| style=&quot;text-align: right&quot; |15,36
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:19 332}}
| style=&quot;text-align: right&quot; |25,06
| style=&quot;text-align: center&quot; |8	
| style=&quot;text-align: center&quot; |6
|-
|Mohed Altrad
|SA
|style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:9 837}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |11,31
|style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:19 137}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |24,81
| style=&quot;text-align: center;&quot; |8
| style=&quot;text-align: center;&quot; |6
|-
|[[Philippe Saurel]]
|EDV
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:7 712}}
| style=&quot;text-align: right&quot; |8,86
| colspan=&quot;4&quot; rowspan=&quot;10&quot; style=&quot;text-align: right&quot; bgcolor=&quot;#F4F4F4&quot;  |
|-
|[[Rémi Gaillard]]
|SA
|style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:7 145}}
|style=&quot;text-align: right&quot; |8,21
|-
|Isabelle Perrein
|SA - [[Los Republicans (partit francés)|LR]] - [[Movement Democrata|MoDem]] - [[Union dels Democratas e Independents|UDI]]
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:6 524}}
| style=&quot;text-align: right&quot; |7,50
|-
|France Jamet
|[[Rassemblament Nacional|RN]] - UDR
|style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:6 320}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |7,26
|-
|Jean-Louis Roumégas
|[[Leis Ecologistas (LE)|LÉ]]
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:4 105}}
| style=&quot;text-align: right&quot; |4,72
|-
|Max Muller
|[[Revolucion permanenta (partit politic)|RP]]
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:1 220}}
| style=&quot;text-align: right&quot; |1,40
|-
|Thierry Tsagalos
|[[Rassemblament Nacional|RN]]
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:969}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |1,11
|-
|Morgane Lachiver
|[[Lucha Obrièra|LO]]
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:426}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |0,49
|-
| align=&quot;left&quot; |Kadija Zbairi
| align=&quot;left&quot; |SA
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:177}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |0,20
|-
| align=&quot;left&quot; |Sylvie Trousselier
| align=&quot;left&quot; |PT
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:133}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |0,15
|-
|colspan=9 bgcolor=&quot;#696969&quot;|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Vòtes valids
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:87003}}
| align=&quot;right&quot; |98.61
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:77137}}
| align=&quot;right&quot; |96,16
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;3&quot; bgcolor=&quot;	#F4F4F4&quot; |
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Vòtes blancs 			
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:696}}
| align=&quot;right&quot; |0,79
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:2 000}}
| align=&quot;right&quot; |2,49
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Vòtes nuls
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:533}}
| align=&quot;right&quot; |0,60
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:1 082}}
| align=&quot;right&quot; |1,35
|- style=&quot;font-weight:bold;&quot;
| colspan=&quot;2&quot; |Total
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:88 232	}}
| align=&quot;right&quot; |100
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:80 219}}
| align=&quot;right&quot; |100
| align=&quot;center&quot; |69
| align=&quot;center&quot; |51
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Abstencion
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:86 736}}
| align=&quot;right&quot; |49,57
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:94 797}}
| align=&quot;right&quot; |54,16
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#F4F4F4&quot; |
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Inscriches / participacion			
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:174 968}}
| align=&quot;right&quot; |50,43
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:175 016}}
| align=&quot;right&quot; |45,84
|}
''&lt;small&gt;- SA : Sens Affiliacion&lt;/small&gt;'' 

''&lt;small&gt;- EDV : Esquèrra (divèrs)&lt;/small&gt;''

== Nòtas e referéncias ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>02eog5pacn4tvtww8ga38l23dbayeah</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497122</id>
      <parentid>2497121</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T19:42:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bertault34</username>
        <id>59124</id>
      </contributor>
      <origin>2497122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18400" sha1="6kluolzt2h8uw4k17snjsguh9c5cq3y" xml:space="preserve">Las [[Eleccions municipalas francesas de 2026|eleccions municipalas de 2026]] a [[Montpelhièr]] auràn luòc los 15 e 22 de març de 2026. Miran al renovelament del conselh municipal e del conselh metropolitan de [[Montpelhièr Mediterranèa Metropòli]].
== Modalitats de l'escrutinh ==

=== Datas ===
Las datas de l'escrutinh son fixadas per un decret del 27 d'agost de 2025 als 15 e 22 de març de 2026&lt;ref&gt;{{Ref-web|url=https://www.service-public.fr/particuliers/vosdroits/F1939|site=[[service-public.fr]]|consulté le=28 août 2025}}&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|url=https://www.legifrance.gouv.fr/jorf/id/JORFTEXT000052142190|site=[[Légifrance]]|consulté le=28 août 2025}}&lt;/ref&gt;.

== Contèxt istòric ==

=== Eleccions europèas de 2024 ===
Per la darrièira [[Parlament Europèu|eleccion europèa]] dins la ciutat de [[Montpelhièr]], lo [[partit politic]] [[L'Esquèrra dins lo Parlament Europèu|L'Esquèrra]] arribèt primièir.

=== Eleccions legilativas de 2024 ===
Per la darrièira [[Eleccions legislativas francesas de 2024 en Occitània Granda|eleccion legislativa]] dins la ciutat de [[Montpelhièr]], Natalie Oziol, candidata del [[partit politic]] francès [[França Insomesa|La França Insomesa]] (amb lo [[Novèl Front Popular]]), arribèt primièir.

== Candidaturas ==
Tre 2023, [[Isabelle Perrin|Isabelle Perrein]] indica que conduirà la lista &quot;''Aimer Montpellier''&quot; (&quot;Aimar Montpelhièr&quot;)&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://www.midilibre.fr/2024/10/13/je-ne-suis-pas-virulente-je-suis-factuelle-seule-candidate-declaree-pour-2026-a-montpellier-isabelle-perrein-attaque-la-politique-du-maire-12252343.php}}&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://www.herault-tribune.com/articles/montpellier-municipales-isabelle-perrein-souhaite-mettre-fin-a-un-clan-qui-emmerde-les-montpellierains/}}&lt;/ref&gt;. Arriba a obtenir lo sosten dels [[Los Republicans (partit francés)|Republicans]] e de l'[[Union dels Democratas e Independents|UDI]]&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Yannick Povillon|url=https://www.midilibre.fr/2025/06/28/je-suis-un-roc-isabelle-perrein-assure-quelle-sera-tete-de-liste-et-avance-deja-un-programme-pour-les-municipales-a-montpellier-12790372.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=28 juin 2025}}.&lt;/ref&gt;, que son de partits [[Conservatisme|conservators]], puèi lo del [[Movement Democrata|Modèm]]&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Cathy Soun|url=https://www.midilibre.fr/2025/10/05/elle-peut-faire-un-tres-bon-maire-de-montpellier-isabelle-perrein-obtient-le-soutien-du-modem-pour-les-municipales-12972817.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=5 octobre 2025}}.&lt;/ref&gt;, un partit [[Liberalisme|liberal]].

En novembre de 2024, l'[[França Insomesa|insomesa]] Nathalie Oziol, deputada de la [[Circonscripcions legislativas|2da circonscripcion]], indica voler menar una lista&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://actu.fr/occitanie/montpellier_34172/montpellier-municipales-l-insoumise-nathalie-oziol-prete-a-mener-une-liste_61919224.html}}&lt;/ref&gt;. De cap a l'impossibilitat de far ressortir un binòmi unic pendent doas amassadas generalas, lo movement local anóncia la nominacion d'un equipa de quatre caps de fila amb, en mai de Nathalie Oziol, Rhany Slimane, Livia Jampy e Antoine Bertrand&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|url=https://actu.fr/occitanie/montpellier_34172/montpellier-avec-quatre-chefs-de-file-la-france-insoumise-ne-se-prend-pas-encore-la-tete_62857092.html|site=actu.fr|consulté le=2025-08-12}}&lt;/ref&gt;. Es fin finala la [[Assemblada Nacionala (França)|deputada]] Nathalie Oziol qu'es investida per [[França Insomesa|LFI]], partit politic eco-socialista, coma cap de lista&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Guy Trubuil|url=https://www.midilibre.fr/2025/10/01/la-deputee-nathalie-oziol-officiellement-designee-tete-de-liste-lfi-pour-les-municipales-a-montpellier-12964414.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=1 octobre 2025}}.&lt;/ref&gt;.

En abril de 2025, l'[[Los Verds (França)|ecologista]] Jean-Louis Roumégas, deputat de la [[Assemblada Nacionala (França)|1ra circonscripcion]], indica egalament que desira èsser al cap d'un lista amassant las fòrças d'esquèrra&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://www.midilibre.fr/2025/04/20/jean-louis-roumegas-pour-les-municipales-de-2026-je-suis-candidat-a-la-candidature-12647055.php}}&lt;/ref&gt;. 

En intèrne en çò dels [[Los Verds (França)|Ecologistas]] montpelhierencs, doas linhas s'afrontan : s'aliar amb la lista del [[Michaël Delafosse|cònsol sortent]] o aver una candidatura independenta. Lo 23 de junh de 2025, los 302 militants decidisson a près de 69 % de s'aliar pas amb la lista [[Partit Socialista (França)|socialista]] tre lo primièr torn e de presentar una lista ecologista independenta al primièr torn&lt;ref&gt;{{Ref-web|autor=Yannick Povillon|url=https://www.midilibre.fr/2025/06/24/roumegas-et-mignacca-declarent-la-guerre-a-lunion-de-la-gauche-les-ecologistes-de-montpellier-ont-choisi-leur-strategie-pour-les-municipales-12782461.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=25/06/2025}}&lt;/ref&gt;. Lo 7 de julhet, &quot;L'Après&quot; anóncia s'unir amb los Ecologistas&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Yannick Povillon|url=https://www.midilibre.fr/2025/07/07/nous-serons-en-tete-au-premier-tour-eelv-et-apres-34-unissent-leurs-forces-pour-battre-michael-delafosse-aux-municipales-a-montpellier-12811129.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=7 juillet 2025}}.&lt;/ref&gt;, son rejonches fin agost per Generacion.s, partit creat per [[Benoît Hamon]]&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|url=https://actu.fr/occitanie/montpellier_34172/montpellier-municipales-jean-louis-roumegas-architecte-de-l-alternative-ecologiste-sociale-et-citoyenne_63097541.html|site=actu.fr|consulté le=2025-09-15}}&lt;/ref&gt;. Lo 4 de setembre, desvèlan lor local novèl aital coma lo nom de lor lista : &quot;Le Printemps montpelliérain&quot; (La Prima montpelhierenca)&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Cathy Soun|url=https://www.midilibre.fr/2025/09/04/municipales-2026-a-montpellier-en-attendant-la-liste-les-ecologistes-devoilent-leur-nom-et-leurs-intentions-12910551.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=4 septembre 2025}}.&lt;/ref&gt;.

L'8 d'agost de 2025, Plaça publica, partit politic social-liberal, nomma Christophe Bourdin e Virgínia Borroladís coma caps de fila dins la prefectura erauresa&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Cathy Soun|url=https://www.midilibre.fr/2025/08/08/place-publique-designe-un-binome-pour-les-elections-municipales-a-montpellier-12867441.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=8 août 2025}}.&lt;/ref&gt;.

Lo 21 de setembre de 2025, l'elegit d'oposicion Serge Martin, qu'èra sus la lista de Mohed Altrad en 2020, se declara candidat&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Cathy Soun|url=https://www.midilibre.fr/2025/09/21/je-suis-candidat-aux-municipales-car-le-modele-actuel-est-a-bout-de-souffle-serge-martin-se-declare-candidat-aux-municipales-a-montpellier-12932035.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=21 septembre 2025}}.&lt;/ref&gt;.

Lo 13 de novembre de 2025, lo partit politic d'esquèrra revolucionària ([[Marxisme|marxista]]) [[Revolucion permanenta (partit politic)|Revolucion permanenta]] anóncia presentar una lista menada per Max Muller&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Lucas Darin|url=https://www.revolutionpermanente.fr/Avec-Max-Muller-Revolution-Permanente-se-presente-pour-la-premiere-fois-aux-municipales-a|site=Révolution permanente|consulté le=13 novembre 2025}}.&lt;/ref&gt;

En decembre, [[Lucha Obrièra|Lucha obrièra]] investiguèt Morgane Lachiver, una ensenhaira, per portar lor lista.

Lo 15 de genièr de 2026, es al torn de Mohed Altrad, òme d'afars e president del [[Montpellier Herault Rugby Club|Montpellier Hérault Rugbi]], d'anonciar tornar partir coma cap de lista. Lo partit Orizonts pòrta son sosten a sa candidatura. Un temps evocada coma candidata per menar la lista del partit presidencial [[Renaissença (partit politic)|Renaissença]], Patricia Mirallès rejonh fin finala l'òme d'afars. Aprèp çò adesion, lo partit anóncia fin finala que « ela o fa en son nom pròpri, aquò engatja pas Renaissença ».

Lo 4 de febrièr, [[Rémi Gaillard]], [[Umor|umorista]], militant per la causa animala e ancian candidat en 2020, a desvelat sa candidatura sus la ret sociala X, abans d'o confirmar a Midi Libre.

Lo 7 de febrièr, [[Philippe Saurel]], cònsol màger de 2014 a 2020, anóncia oficialament sa candidatura sus las rets socialas amb lo sosten del movement centrista Utils dont es lo cap de fila dins [[Departament d'Erau|Erau]].

Lo 27 de febrièr, l'endeman del limit de depaus de las listas e jorn de tiratge al sòrt de las listas per l'òrdre d'afichatge, doas novèlas listas fan lor aparicion : la lista ciutadana « la Municipalista » menada per Kadija Zbairi e la lista del Partit dels Trabalhaires amb Sylvie Trousselier en cap de la lista nommada « l'argent pels trabalhaires e pels servicis publics de la comuna, pas per la guèrra ! ».

== Sondatges ==

=== Primièr torn ===
[[Fichièr:Resultats dels sondatges per MTP (13-03-26).png|centrat|vinheta|Grafica pels resultats dels sondatges ]]
''&lt;small&gt;ED = Extrèma drecha.&lt;/small&gt;''

''&lt;small&gt;SA = Sens Afiliacion.&lt;/small&gt;''
{| class=&quot;wikitable&quot;style=&quot;text-align:center;font-size:90%;line-height:10px&quot;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |Fònt
! rowspan=&quot;2&quot; |Data de realizacion
! rowspan=&quot;2&quot; |Escapolon
!&lt;small&gt;Trousselier&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Lachivier&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Muller&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Doulain&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Oziol&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Roumégas&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Delafosse&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Martin&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Saurel&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Guaillard&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Altrad&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Mirallès&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Perrein&lt;/small&gt;   
!&lt;small&gt;Jamet&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Tsagalos&lt;/small&gt;
|-
!style=&quot;background:#8B0000;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;PT&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;&quot;Partit dels Trabalhadors&quot; es un partit francés d'esquèrra revolucionària. &lt;/ref&gt;
! style=&quot;background:#8B0000;line-height:02px;&quot;|[[Lucha Obrièra|&lt;small&gt;LO&lt;/small&gt;]]
! style=&quot;background:#CC0000;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;[[Revolucion permanenta (partit politic)|RP]]&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#FF6535;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;CC&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#6A0DAD;line-height:02px;&quot;|[[França Insomesa|&lt;small&gt;LFI&lt;/small&gt;]]
! style=&quot;background:#7CFC00;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;[[Leis Ecologistas (LE)|LÉ]]&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#FF8080;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;[[PS]] - [[Partit Comunista Francés|PCF]]&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#FFC0CB;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;SDE&lt;/small&gt; 
! style=&quot;background:#FF8535;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;Utils&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#D3D3D3;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;SA&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#CCCCFF;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;Orizonts&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#FFD300;line-height:02px;&quot;|[[Renaissença (partit politic)|&lt;small&gt;RE&lt;/small&gt;]]
! style=&quot;background:#4B9CD3;line-height:02px;width=75&quot;|&lt;small&gt;[[Los Republicans (partit francés)|LR]]&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#002E63;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;[[RN]]&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#4C516D;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;ED&lt;/small&gt;
|-
| style=&quot;{{Sondeur|Opinionway}}&quot; |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/mars/10143-mun-montpellier-opinionway-x-10-mars.pdf OpinionWay]
|2-7 de març de 2026
|{{formatnum:824}}
|1 %
|1 %
|3 %
|—
|'''15 %'''
|4 %
| style=&quot;background:#FFBFBF;&quot; |'''32 %'''
|—
|8 %
|7 %
|'''17 %'''
|—
|6 %
|5 %
|1 %
|-
| style=&quot;{{Sondeur|Opinionway}}&quot; |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10090-mun-montpellier-opinionway-metropolitain-21-fevrier.pdf OpinionWay]
|13-19 de febrièr de 2026
|808
|—
|1 %
|2 %
|—
|'''15 %'''
|5 %
| style=&quot;background:#FFBFBF;&quot; |'''32 %'''
|—
|9 %
|7 %
|'''15 %'''
|—
|6 %
|6 %
|2 %
|-
|[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10082-mun-montpellier-ifop-midi-libre-fevrier.pdf Ifop]
|9-16 de febrièr de 2026
|702
|—
|&lt;1 %
|1 %
|—
|'''16 %'''
|4 %
| style=&quot;background:#FFBFBF;&quot; |'''35 %'''
|—
|9 %
|'''10 %'''
|9''' %'''
|—
|6 %
|8 %
|2 %
|-
| style=&quot;{{Sondeur|Harris}}&quot; |[http://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2025/decembre/10036-mun-montpellier-toluna-harris-interactive-midi-libre-18-decembre.pdf Harris]
|5-15 de decembre de 2025
|{{formatnum:809}}
|—
|—
|1 %
|2 %
|'''16 %'''
|7 %
| style=&quot;background:#FFBFBF;&quot; |'''38 %'''
|2 %
|'''11 %'''
|—
|6 %
|—
|6 %
| colspan=&quot;2&quot; |        '''11 %'''
|-
| style=&quot;{{Sondeur|Ifop}}&quot; |[https://web.archive.org/web/20251203182813/https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2025/novembre/10025-mun-montpellier-ifop-metropolitain-29-novembre.pdf Ifop]
|14-24 de novembre de 2025
|{{formatnum:706}}
|—
|— 
|—
|1 %
|'''16 %'''
|4 %
| style=&quot;background:#FFBFBF;&quot; |'''36 %'''
|2%
|13%
|—
|9%
|2%
|8%
| colspan=&quot;2&quot; |9%
|}

=== Segond torn ===
{| class=&quot;wikitable centre&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:95%;line-height:10px&quot;
! rowspan=&quot;3&quot; scope=&quot;col&quot; |Fònt
! rowspan=&quot;3&quot; scope=&quot;col&quot; |Data de realizacion
! rowspan=&quot;3&quot; scope=&quot;col&quot; |Escapolon
|-
!&lt;small&gt;Oziol&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Delafosse&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Saurel&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Altrad&lt;/small&gt;
|-
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;75&quot; style=&quot;background:#6A0DAD;&quot;|[[França Insomesa|LFI]]
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;75&quot; style=&quot;background:#FF8080;&quot;|[[Partit Socialista (França)|PS]]
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;75&quot; style=&quot;background:#FF8535;&quot;|Utiles
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;75&quot; style=&quot;background:#CCCCFF;&quot;|Orizonts
|-
|[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10090-mun-montpellier-opinionway-metropolitain-21-fevrier.pdf OpinionWay] 
|13-19 de febrièr de 2026
|808
|22
|style=&quot;background:#FFBFBF;&quot;|'''45'''
|—
|33
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10082-mun-montpellier-ifop-midi-libre-fevrier.pdf Ifop]
| rowspan=&quot;2&quot; |9-16 de febrièr de 2026
| rowspan=&quot;2&quot; |702
|21
|style=&quot;background:#FFBFBF;&quot;|'''50'''
|29
|—
|-
|22
|style=&quot;background:#FFBFBF;&quot;|'''43'''
|17
|18
|}

== Resultats ==
{| class=&quot;wikitable centre&quot;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |Candidat-a
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Lista
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Primièr torn
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Segond torn
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Sètis
|-
! scope=&quot;col&quot; |Vòtes
! scope=&quot;col&quot; |%
! scope=&quot;col&quot; |Vòtes
! scope=&quot;col&quot; |%
! scope=&quot;col&quot; |CM
! scope=&quot;col&quot; |CC
|-
|[[Michaël Delafosse]]
|''Demain Montpellier''
| rowspan=&quot;2&quot; |{{formatnum:29069}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: right;&quot; |33,41
| rowspan=&quot;2&quot; |{{formatnum:38668}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: right;&quot; |50,13
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |53
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |39
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#FF8080;line-height:07px;&quot;|&lt;small&gt;[[Partit Socialista (França)|PS]] - [[Partit Comunista Francés|PCF]] - [[Partit Radical d’Esquèrra|PRE]]&lt;/small&gt;
|-
|Nathalie Oziol
|''Faire mieux pour Montpellier''
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: right;&quot; |{{formatnum:13 366}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: right;&quot; |15,36
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: right;&quot; |{{formatnum:19 332}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: right;&quot; |25,06
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |8
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |6
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#6A0DAD;line-height:07px;&quot;|&lt;small&gt;[[França Insomesa|LFI]] - {{abr|CC|Cause commune}} - [[Leis Ecologistas (LE)|LÉ]]&lt;/small&gt; 				
|-
|Mohed Altrad
|''Montpellier notre fierté''
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: right;&quot; |{{formatnum:9 837}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: right;&quot; |11,31
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: right;&quot; |{{formatnum:19 137}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: right;&quot; |24,81
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |8
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |6
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#CCCCFF;line-height:07px;&quot;|&lt;small&gt;Orizonts&lt;/small&gt;
|-
|[[Philippe Saurel]]
|EDV
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:7 712}}
| style=&quot;text-align: right&quot; |8,86
| colspan=&quot;4&quot; rowspan=&quot;10&quot; style=&quot;text-align: right&quot; bgcolor=&quot;#F4F4F4&quot;  |
|-
|[[Rémi Gaillard]]
|SA
|style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:7 145}}
|style=&quot;text-align: right&quot; |8,21
|-
|Isabelle Perrein
|SA - [[Los Republicans (partit francés)|LR]] - [[Movement Democrata|MoDem]] - [[Union dels Democratas e Independents|UDI]]
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:6 524}}
| style=&quot;text-align: right&quot; |7,50
|-
|France Jamet
|[[Rassemblament Nacional|RN]] - UDR
|style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:6 320}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |7,26
|-
|Jean-Louis Roumégas
|[[Leis Ecologistas (LE)|LÉ]]
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:4 105}}
| style=&quot;text-align: right&quot; |4,72
|-
|Max Muller
|[[Revolucion permanenta (partit politic)|RP]]
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:1 220}}
| style=&quot;text-align: right&quot; |1,40
|-
|Thierry Tsagalos
|[[Rassemblament Nacional|RN]]
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:969}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |1,11
|-
|Morgane Lachiver
|[[Lucha Obrièra|LO]]
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:426}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |0,49
|-
| align=&quot;left&quot; |Kadija Zbairi
| align=&quot;left&quot; |SA
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:177}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |0,20
|-
| align=&quot;left&quot; |Sylvie Trousselier
| align=&quot;left&quot; |PT
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:133}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |0,15
|-
|colspan=9 bgcolor=&quot;#696969&quot;|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Vòtes valids
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:87003}}
| align=&quot;right&quot; |98.61
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:77137}}
| align=&quot;right&quot; |96,16
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;3&quot; bgcolor=&quot;	#F4F4F4&quot; |
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Vòtes blancs 			
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:696}}
| align=&quot;right&quot; |0,79
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:2 000}}
| align=&quot;right&quot; |2,49
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Vòtes nuls
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:533}}
| align=&quot;right&quot; |0,60
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:1 082}}
| align=&quot;right&quot; |1,35
|- style=&quot;font-weight:bold;&quot;
| colspan=&quot;2&quot; |Total
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:88 232	}}
| align=&quot;right&quot; |100
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:80 219}}
| align=&quot;right&quot; |100
| align=&quot;center&quot; |69
| align=&quot;center&quot; |51
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Abstencion
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:86 736}}
| align=&quot;right&quot; |49,57
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:94 797}}
| align=&quot;right&quot; |54,16
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#F4F4F4&quot; |
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Inscriches / participacion			
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:174 968}}
| align=&quot;right&quot; |50,43
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:175 016}}
| align=&quot;right&quot; |45,84
|}
''&lt;small&gt;- SA : Sens Affiliacion&lt;/small&gt;'' 

''&lt;small&gt;- EDV : Esquèrra (divèrs)&lt;/small&gt;''

== Nòtas e referéncias ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>6kluolzt2h8uw4k17snjsguh9c5cq3y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497123</id>
      <parentid>2497122</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T19:43:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bertault34</username>
        <id>59124</id>
      </contributor>
      <origin>2497123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18490" sha1="rmjk6hfwbaghnqj7jckzk4jy0oxyhk2" xml:space="preserve">Las [[Eleccions municipalas francesas de 2026|eleccions municipalas de 2026]] a [[Montpelhièr]] auràn luòc los 15 e 22 de març de 2026. Miran al renovelament del conselh municipal e del conselh metropolitan de [[Montpelhièr Mediterranèa Metropòli]].
== Modalitats de l'escrutinh ==

=== Datas ===
Las datas de l'escrutinh son fixadas per un decret del 27 d'agost de 2025 als 15 e 22 de març de 2026&lt;ref&gt;{{Ref-web|url=https://www.service-public.fr/particuliers/vosdroits/F1939|site=[[service-public.fr]]|consulté le=28 août 2025}}&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|url=https://www.legifrance.gouv.fr/jorf/id/JORFTEXT000052142190|site=[[Légifrance]]|consulté le=28 août 2025}}&lt;/ref&gt;.

== Contèxt istòric ==

=== Eleccions europèas de 2024 ===
Per la darrièira [[Parlament Europèu|eleccion europèa]] dins la ciutat de [[Montpelhièr]], lo [[partit politic]] [[L'Esquèrra dins lo Parlament Europèu|L'Esquèrra]] arribèt primièir.

=== Eleccions legilativas de 2024 ===
Per la darrièira [[Eleccions legislativas francesas de 2024 en Occitània Granda|eleccion legislativa]] dins la ciutat de [[Montpelhièr]], Natalie Oziol, candidata del [[partit politic]] francès [[França Insomesa|La França Insomesa]] (amb lo [[Novèl Front Popular]]), arribèt primièir.

== Candidaturas ==
Tre 2023, [[Isabelle Perrin|Isabelle Perrein]] indica que conduirà la lista &quot;''Aimer Montpellier''&quot; (&quot;Aimar Montpelhièr&quot;)&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://www.midilibre.fr/2024/10/13/je-ne-suis-pas-virulente-je-suis-factuelle-seule-candidate-declaree-pour-2026-a-montpellier-isabelle-perrein-attaque-la-politique-du-maire-12252343.php}}&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://www.herault-tribune.com/articles/montpellier-municipales-isabelle-perrein-souhaite-mettre-fin-a-un-clan-qui-emmerde-les-montpellierains/}}&lt;/ref&gt;. Arriba a obtenir lo sosten dels [[Los Republicans (partit francés)|Republicans]] e de l'[[Union dels Democratas e Independents|UDI]]&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Yannick Povillon|url=https://www.midilibre.fr/2025/06/28/je-suis-un-roc-isabelle-perrein-assure-quelle-sera-tete-de-liste-et-avance-deja-un-programme-pour-les-municipales-a-montpellier-12790372.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=28 juin 2025}}.&lt;/ref&gt;, que son de partits [[Conservatisme|conservators]], puèi lo del [[Movement Democrata|Modèm]]&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Cathy Soun|url=https://www.midilibre.fr/2025/10/05/elle-peut-faire-un-tres-bon-maire-de-montpellier-isabelle-perrein-obtient-le-soutien-du-modem-pour-les-municipales-12972817.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=5 octobre 2025}}.&lt;/ref&gt;, un partit [[Liberalisme|liberal]].

En novembre de 2024, l'[[França Insomesa|insomesa]] Nathalie Oziol, deputada de la [[Circonscripcions legislativas|2da circonscripcion]], indica voler menar una lista&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://actu.fr/occitanie/montpellier_34172/montpellier-municipales-l-insoumise-nathalie-oziol-prete-a-mener-une-liste_61919224.html}}&lt;/ref&gt;. De cap a l'impossibilitat de far ressortir un binòmi unic pendent doas amassadas generalas, lo movement local anóncia la nominacion d'un equipa de quatre caps de fila amb, en mai de Nathalie Oziol, Rhany Slimane, Livia Jampy e Antoine Bertrand&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|url=https://actu.fr/occitanie/montpellier_34172/montpellier-avec-quatre-chefs-de-file-la-france-insoumise-ne-se-prend-pas-encore-la-tete_62857092.html|site=actu.fr|consulté le=2025-08-12}}&lt;/ref&gt;. Es fin finala la [[Assemblada Nacionala (França)|deputada]] Nathalie Oziol qu'es investida per [[França Insomesa|LFI]], partit politic eco-socialista, coma cap de lista&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Guy Trubuil|url=https://www.midilibre.fr/2025/10/01/la-deputee-nathalie-oziol-officiellement-designee-tete-de-liste-lfi-pour-les-municipales-a-montpellier-12964414.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=1 octobre 2025}}.&lt;/ref&gt;.

En abril de 2025, l'[[Los Verds (França)|ecologista]] Jean-Louis Roumégas, deputat de la [[Assemblada Nacionala (França)|1ra circonscripcion]], indica egalament que desira èsser al cap d'un lista amassant las fòrças d'esquèrra&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://www.midilibre.fr/2025/04/20/jean-louis-roumegas-pour-les-municipales-de-2026-je-suis-candidat-a-la-candidature-12647055.php}}&lt;/ref&gt;. 

En intèrne en çò dels [[Los Verds (França)|Ecologistas]] montpelhierencs, doas linhas s'afrontan : s'aliar amb la lista del [[Michaël Delafosse|cònsol sortent]] o aver una candidatura independenta. Lo 23 de junh de 2025, los 302 militants decidisson a près de 69 % de s'aliar pas amb la lista [[Partit Socialista (França)|socialista]] tre lo primièr torn e de presentar una lista ecologista independenta al primièr torn&lt;ref&gt;{{Ref-web|autor=Yannick Povillon|url=https://www.midilibre.fr/2025/06/24/roumegas-et-mignacca-declarent-la-guerre-a-lunion-de-la-gauche-les-ecologistes-de-montpellier-ont-choisi-leur-strategie-pour-les-municipales-12782461.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=25/06/2025}}&lt;/ref&gt;. Lo 7 de julhet, &quot;L'Après&quot; anóncia s'unir amb los Ecologistas&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Yannick Povillon|url=https://www.midilibre.fr/2025/07/07/nous-serons-en-tete-au-premier-tour-eelv-et-apres-34-unissent-leurs-forces-pour-battre-michael-delafosse-aux-municipales-a-montpellier-12811129.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=7 juillet 2025}}.&lt;/ref&gt;, son rejonches fin agost per Generacion.s, partit creat per [[Benoît Hamon]]&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|url=https://actu.fr/occitanie/montpellier_34172/montpellier-municipales-jean-louis-roumegas-architecte-de-l-alternative-ecologiste-sociale-et-citoyenne_63097541.html|site=actu.fr|consulté le=2025-09-15}}&lt;/ref&gt;. Lo 4 de setembre, desvèlan lor local novèl aital coma lo nom de lor lista : &quot;Le Printemps montpelliérain&quot; (La Prima montpelhierenca)&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Cathy Soun|url=https://www.midilibre.fr/2025/09/04/municipales-2026-a-montpellier-en-attendant-la-liste-les-ecologistes-devoilent-leur-nom-et-leurs-intentions-12910551.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=4 septembre 2025}}.&lt;/ref&gt;.

L'8 d'agost de 2025, Plaça publica, partit politic social-liberal, nomma Christophe Bourdin e Virgínia Borroladís coma caps de fila dins la prefectura erauresa&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Cathy Soun|url=https://www.midilibre.fr/2025/08/08/place-publique-designe-un-binome-pour-les-elections-municipales-a-montpellier-12867441.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=8 août 2025}}.&lt;/ref&gt;.

Lo 21 de setembre de 2025, l'elegit d'oposicion Serge Martin, qu'èra sus la lista de Mohed Altrad en 2020, se declara candidat&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Cathy Soun|url=https://www.midilibre.fr/2025/09/21/je-suis-candidat-aux-municipales-car-le-modele-actuel-est-a-bout-de-souffle-serge-martin-se-declare-candidat-aux-municipales-a-montpellier-12932035.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=21 septembre 2025}}.&lt;/ref&gt;.

Lo 13 de novembre de 2025, lo partit politic d'esquèrra revolucionària ([[Marxisme|marxista]]) [[Revolucion permanenta (partit politic)|Revolucion permanenta]] anóncia presentar una lista menada per Max Muller&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Lucas Darin|url=https://www.revolutionpermanente.fr/Avec-Max-Muller-Revolution-Permanente-se-presente-pour-la-premiere-fois-aux-municipales-a|site=Révolution permanente|consulté le=13 novembre 2025}}.&lt;/ref&gt;

En decembre, [[Lucha Obrièra|Lucha obrièra]] investiguèt Morgane Lachiver, una ensenhaira, per portar lor lista.

Lo 15 de genièr de 2026, es al torn de Mohed Altrad, òme d'afars e president del [[Montpellier Herault Rugby Club|Montpellier Hérault Rugbi]], d'anonciar tornar partir coma cap de lista. Lo partit Orizonts pòrta son sosten a sa candidatura. Un temps evocada coma candidata per menar la lista del partit presidencial [[Renaissença (partit politic)|Renaissença]], Patricia Mirallès rejonh fin finala l'òme d'afars. Aprèp çò adesion, lo partit anóncia fin finala que « ela o fa en son nom pròpri, aquò engatja pas Renaissença ».

Lo 4 de febrièr, [[Rémi Gaillard]], [[Umor|umorista]], militant per la causa animala e ancian candidat en 2020, a desvelat sa candidatura sus la ret sociala X, abans d'o confirmar a Midi Libre.

Lo 7 de febrièr, [[Philippe Saurel]], cònsol màger de 2014 a 2020, anóncia oficialament sa candidatura sus las rets socialas amb lo sosten del movement centrista Utils dont es lo cap de fila dins [[Departament d'Erau|Erau]].

Lo 27 de febrièr, l'endeman del limit de depaus de las listas e jorn de tiratge al sòrt de las listas per l'òrdre d'afichatge, doas novèlas listas fan lor aparicion : la lista ciutadana « la Municipalista » menada per Kadija Zbairi e la lista del Partit dels Trabalhaires amb Sylvie Trousselier en cap de la lista nommada « l'argent pels trabalhaires e pels servicis publics de la comuna, pas per la guèrra ! ».

== Sondatges ==

=== Primièr torn ===
[[Fichièr:Resultats dels sondatges per MTP (13-03-26).png|centrat|vinheta|Grafica pels resultats dels sondatges ]]
''&lt;small&gt;ED = Extrèma drecha.&lt;/small&gt;''

''&lt;small&gt;SA = Sens Afiliacion.&lt;/small&gt;''
{| class=&quot;wikitable&quot;style=&quot;text-align:center;font-size:90%;line-height:10px&quot;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |Fònt
! rowspan=&quot;2&quot; |Data de realizacion
! rowspan=&quot;2&quot; |Escapolon
!&lt;small&gt;Trousselier&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Lachivier&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Muller&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Doulain&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Oziol&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Roumégas&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Delafosse&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Martin&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Saurel&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Guaillard&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Altrad&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Mirallès&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Perrein&lt;/small&gt;   
!&lt;small&gt;Jamet&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Tsagalos&lt;/small&gt;
|-
!style=&quot;background:#8B0000;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;PT&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;&quot;Partit dels Trabalhadors&quot; es un partit francés d'esquèrra revolucionària. &lt;/ref&gt;
! style=&quot;background:#8B0000;line-height:02px;&quot;|[[Lucha Obrièra|&lt;small&gt;LO&lt;/small&gt;]]
! style=&quot;background:#CC0000;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;[[Revolucion permanenta (partit politic)|RP]]&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#FF6535;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;CC&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#6A0DAD;line-height:02px;&quot;|[[França Insomesa|&lt;small&gt;LFI&lt;/small&gt;]]
! style=&quot;background:#7CFC00;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;[[Leis Ecologistas (LE)|LÉ]]&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#FF8080;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;[[PS]] - [[Partit Comunista Francés|PCF]]&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#FFC0CB;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;SDE&lt;/small&gt; 
! style=&quot;background:#FF8535;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;Utils&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#D3D3D3;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;SA&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#CCCCFF;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;[[Orizonts (Partit politic)|Orizonts]]&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#FFD300;line-height:02px;&quot;|[[Renaissença (partit politic)|&lt;small&gt;RE&lt;/small&gt;]]
! style=&quot;background:#4B9CD3;line-height:02px;width=75&quot;|&lt;small&gt;[[Los Republicans (partit francés)|LR]]&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#002E63;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;[[RN]]&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#4C516D;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;ED&lt;/small&gt;
|-
| style=&quot;{{Sondeur|Opinionway}}&quot; |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/mars/10143-mun-montpellier-opinionway-x-10-mars.pdf OpinionWay]
|2-7 de març de 2026
|{{formatnum:824}}
|1 %
|1 %
|3 %
|—
|'''15 %'''
|4 %
| style=&quot;background:#FFBFBF;&quot; |'''32 %'''
|—
|8 %
|7 %
|'''17 %'''
|—
|6 %
|5 %
|1 %
|-
| style=&quot;{{Sondeur|Opinionway}}&quot; |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10090-mun-montpellier-opinionway-metropolitain-21-fevrier.pdf OpinionWay]
|13-19 de febrièr de 2026
|808
|—
|1 %
|2 %
|—
|'''15 %'''
|5 %
| style=&quot;background:#FFBFBF;&quot; |'''32 %'''
|—
|9 %
|7 %
|'''15 %'''
|—
|6 %
|6 %
|2 %
|-
|[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10082-mun-montpellier-ifop-midi-libre-fevrier.pdf Ifop]
|9-16 de febrièr de 2026
|702
|—
|&lt;1 %
|1 %
|—
|'''16 %'''
|4 %
| style=&quot;background:#FFBFBF;&quot; |'''35 %'''
|—
|9 %
|'''10 %'''
|9''' %'''
|—
|6 %
|8 %
|2 %
|-
| style=&quot;{{Sondeur|Harris}}&quot; |[http://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2025/decembre/10036-mun-montpellier-toluna-harris-interactive-midi-libre-18-decembre.pdf Harris]
|5-15 de decembre de 2025
|{{formatnum:809}}
|—
|—
|1 %
|2 %
|'''16 %'''
|7 %
| style=&quot;background:#FFBFBF;&quot; |'''38 %'''
|2 %
|'''11 %'''
|—
|6 %
|—
|6 %
| colspan=&quot;2&quot; |        '''11 %'''
|-
| style=&quot;{{Sondeur|Ifop}}&quot; |[https://web.archive.org/web/20251203182813/https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2025/novembre/10025-mun-montpellier-ifop-metropolitain-29-novembre.pdf Ifop]
|14-24 de novembre de 2025
|{{formatnum:706}}
|—
|— 
|—
|1 %
|'''16 %'''
|4 %
| style=&quot;background:#FFBFBF;&quot; |'''36 %'''
|2%
|13%
|—
|9%
|2%
|8%
| colspan=&quot;2&quot; |9%
|}

=== Segond torn ===
{| class=&quot;wikitable centre&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:95%;line-height:10px&quot;
! rowspan=&quot;3&quot; scope=&quot;col&quot; |Fònt
! rowspan=&quot;3&quot; scope=&quot;col&quot; |Data de realizacion
! rowspan=&quot;3&quot; scope=&quot;col&quot; |Escapolon
|-
!&lt;small&gt;Oziol&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Delafosse&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Saurel&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Altrad&lt;/small&gt;
|-
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;75&quot; style=&quot;background:#6A0DAD;&quot;|[[França Insomesa|LFI]]
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;75&quot; style=&quot;background:#FF8080;&quot;|[[Partit Socialista (França)|PS]]
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;75&quot; style=&quot;background:#FF8535;&quot;|Utiles
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;75&quot; style=&quot;background:#CCCCFF;&quot;|[[Orizonts (Partit politic)|Orizonts]]
|-
|[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10090-mun-montpellier-opinionway-metropolitain-21-fevrier.pdf OpinionWay] 
|13-19 de febrièr de 2026
|808
|22
|style=&quot;background:#FFBFBF;&quot;|'''45'''
|—
|33
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10082-mun-montpellier-ifop-midi-libre-fevrier.pdf Ifop]
| rowspan=&quot;2&quot; |9-16 de febrièr de 2026
| rowspan=&quot;2&quot; |702
|21
|style=&quot;background:#FFBFBF;&quot;|'''50'''
|29
|—
|-
|22
|style=&quot;background:#FFBFBF;&quot;|'''43'''
|17
|18
|}

== Resultats ==
{| class=&quot;wikitable centre&quot;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |Candidat-a
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Lista
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Primièr torn
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Segond torn
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Sètis
|-
! scope=&quot;col&quot; |Vòtes
! scope=&quot;col&quot; |%
! scope=&quot;col&quot; |Vòtes
! scope=&quot;col&quot; |%
! scope=&quot;col&quot; |CM
! scope=&quot;col&quot; |CC
|-
|[[Michaël Delafosse]]
|''Demain Montpellier''
| rowspan=&quot;2&quot; |{{formatnum:29069}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: right;&quot; |33,41
| rowspan=&quot;2&quot; |{{formatnum:38668}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: right;&quot; |50,13
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |53
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |39
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#FF8080;line-height:07px;&quot;|&lt;small&gt;[[Partit Socialista (França)|PS]] - [[Partit Comunista Francés|PCF]] - [[Partit Radical d’Esquèrra|PRE]]&lt;/small&gt;
|-
|Nathalie Oziol
|''Faire mieux pour Montpellier''
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: right;&quot; |{{formatnum:13 366}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: right;&quot; |15,36
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: right;&quot; |{{formatnum:19 332}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: right;&quot; |25,06
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |8
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |6
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#6A0DAD;line-height:07px;&quot;|&lt;small&gt;[[França Insomesa|LFI]] - {{abr|CC|Cause commune}} - [[Leis Ecologistas (LE)|LÉ]]&lt;/small&gt; 				
|-
|Mohed Altrad
|''Montpellier notre fierté''
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: right;&quot; |{{formatnum:9 837}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: right;&quot; |11,31
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: right;&quot; |{{formatnum:19 137}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: right;&quot; |24,81
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |8
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |6
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#CCCCFF;line-height:07px;&quot;|&lt;small&gt;[[Orizonts (Partit politic)|Orizonts]]&lt;/small&gt;
|-
|[[Philippe Saurel]]
|EDV
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:7 712}}
| style=&quot;text-align: right&quot; |8,86
| colspan=&quot;4&quot; rowspan=&quot;10&quot; style=&quot;text-align: right&quot; bgcolor=&quot;#F4F4F4&quot;  |
|-
|[[Rémi Gaillard]]
|SA
|style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:7 145}}
|style=&quot;text-align: right&quot; |8,21
|-
|Isabelle Perrein
|SA - [[Los Republicans (partit francés)|LR]] - [[Movement Democrata|MoDem]] - [[Union dels Democratas e Independents|UDI]]
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:6 524}}
| style=&quot;text-align: right&quot; |7,50
|-
|France Jamet
|[[Rassemblament Nacional|RN]] - UDR
|style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:6 320}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |7,26
|-
|Jean-Louis Roumégas
|[[Leis Ecologistas (LE)|LÉ]]
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:4 105}}
| style=&quot;text-align: right&quot; |4,72
|-
|Max Muller
|[[Revolucion permanenta (partit politic)|RP]]
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:1 220}}
| style=&quot;text-align: right&quot; |1,40
|-
|Thierry Tsagalos
|[[Rassemblament Nacional|RN]]
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:969}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |1,11
|-
|Morgane Lachiver
|[[Lucha Obrièra|LO]]
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:426}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |0,49
|-
| align=&quot;left&quot; |Kadija Zbairi
| align=&quot;left&quot; |SA
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:177}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |0,20
|-
| align=&quot;left&quot; |Sylvie Trousselier
| align=&quot;left&quot; |PT
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:133}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |0,15
|-
|colspan=9 bgcolor=&quot;#696969&quot;|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Vòtes valids
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:87003}}
| align=&quot;right&quot; |98.61
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:77137}}
| align=&quot;right&quot; |96,16
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;3&quot; bgcolor=&quot;	#F4F4F4&quot; |
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Vòtes blancs 			
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:696}}
| align=&quot;right&quot; |0,79
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:2 000}}
| align=&quot;right&quot; |2,49
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Vòtes nuls
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:533}}
| align=&quot;right&quot; |0,60
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:1 082}}
| align=&quot;right&quot; |1,35
|- style=&quot;font-weight:bold;&quot;
| colspan=&quot;2&quot; |Total
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:88 232	}}
| align=&quot;right&quot; |100
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:80 219}}
| align=&quot;right&quot; |100
| align=&quot;center&quot; |69
| align=&quot;center&quot; |51
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Abstencion
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:86 736}}
| align=&quot;right&quot; |49,57
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:94 797}}
| align=&quot;right&quot; |54,16
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#F4F4F4&quot; |
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Inscriches / participacion			
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:174 968}}
| align=&quot;right&quot; |50,43
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:175 016}}
| align=&quot;right&quot; |45,84
|}
''&lt;small&gt;- SA : Sens Affiliacion&lt;/small&gt;'' 

''&lt;small&gt;- EDV : Esquèrra (divèrs)&lt;/small&gt;''

== Nòtas e referéncias ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>rmjk6hfwbaghnqj7jckzk4jy0oxyhk2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497124</id>
      <parentid>2497123</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T19:45:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bertault34</username>
        <id>59124</id>
      </contributor>
      <origin>2497124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18475" sha1="7wqmqnzi7bouhiy27agfzngabmsguo5" xml:space="preserve">Las [[Eleccions municipalas francesas de 2026|eleccions municipalas de 2026]] a [[Montpelhièr]] auràn luòc los 15 e 22 de març de 2026. Miran al renovelament del conselh municipal e del conselh metropolitan de [[Montpelhièr Mediterranèa Metropòli]].
== Modalitats de l'escrutinh ==

=== Datas ===
Las datas de l'escrutinh son fixadas per un decret del 27 d'agost de 2025 als 15 e 22 de març de 2026&lt;ref&gt;{{Ref-web|url=https://www.service-public.fr/particuliers/vosdroits/F1939|site=[[service-public.fr]]|consulté le=28 août 2025}}&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|url=https://www.legifrance.gouv.fr/jorf/id/JORFTEXT000052142190|site=[[Légifrance]]|consulté le=28 août 2025}}&lt;/ref&gt;.

== Contèxt istòric ==

=== Eleccions europèas de 2024 ===
Per la darrièira [[Parlament Europèu|eleccion europèa]] dins la ciutat de [[Montpelhièr]], lo [[partit politic]] [[L'Esquèrra dins lo Parlament Europèu|L'Esquèrra]] arribèt primièir.

=== Eleccions legilativas de 2024 ===
Per la darrièira [[Eleccions legislativas francesas de 2024 en Occitània Granda|eleccion legislativa]] dins la ciutat de [[Montpelhièr]], Natalie Oziol, candidata del [[partit politic]] francès [[França Insomesa|La França Insomesa]] (amb lo [[Novèl Front Popular]]), arribèt primièir.

== Candidaturas ==
Tre 2023, [[Isabelle Perrin|Isabelle Perrein]] indica que conduirà la lista &quot;''Aimer Montpellier''&quot; (&quot;Aimar Montpelhièr&quot;)&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://www.midilibre.fr/2024/10/13/je-ne-suis-pas-virulente-je-suis-factuelle-seule-candidate-declaree-pour-2026-a-montpellier-isabelle-perrein-attaque-la-politique-du-maire-12252343.php}}&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://www.herault-tribune.com/articles/montpellier-municipales-isabelle-perrein-souhaite-mettre-fin-a-un-clan-qui-emmerde-les-montpellierains/}}&lt;/ref&gt;. Arriba a obtenir lo sosten dels [[Los Republicans (partit francés)|Republicans]] e de l'[[Union dels Democratas e Independents|UDI]]&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Yannick Povillon|url=https://www.midilibre.fr/2025/06/28/je-suis-un-roc-isabelle-perrein-assure-quelle-sera-tete-de-liste-et-avance-deja-un-programme-pour-les-municipales-a-montpellier-12790372.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=28 juin 2025}}.&lt;/ref&gt;, que son de partits [[Conservatisme|conservators]], puèi lo del [[Movement Democrata|Modèm]]&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Cathy Soun|url=https://www.midilibre.fr/2025/10/05/elle-peut-faire-un-tres-bon-maire-de-montpellier-isabelle-perrein-obtient-le-soutien-du-modem-pour-les-municipales-12972817.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=5 octobre 2025}}.&lt;/ref&gt;, un partit [[Liberalisme|liberal]].

En novembre de 2024, l'[[França Insomesa|insomesa]] Nathalie Oziol, deputada de la [[Circonscripcions legislativas|2da circonscripcion]], indica voler menar una lista&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://actu.fr/occitanie/montpellier_34172/montpellier-municipales-l-insoumise-nathalie-oziol-prete-a-mener-une-liste_61919224.html}}&lt;/ref&gt;. De cap a l'impossibilitat de far ressortir un binòmi unic pendent doas amassadas generalas, lo movement local anóncia la nominacion d'un equipa de quatre caps de fila amb, en mai de Nathalie Oziol, Rhany Slimane, Livia Jampy e Antoine Bertrand&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|url=https://actu.fr/occitanie/montpellier_34172/montpellier-avec-quatre-chefs-de-file-la-france-insoumise-ne-se-prend-pas-encore-la-tete_62857092.html|site=actu.fr|consulté le=2025-08-12}}&lt;/ref&gt;. Es fin finala la [[Assemblada Nacionala (França)|deputada]] Nathalie Oziol qu'es investida per [[França Insomesa|LFI]], partit politic eco-socialista, coma cap de lista&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Guy Trubuil|url=https://www.midilibre.fr/2025/10/01/la-deputee-nathalie-oziol-officiellement-designee-tete-de-liste-lfi-pour-les-municipales-a-montpellier-12964414.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=1 octobre 2025}}.&lt;/ref&gt;.

En abril de 2025, l'[[Los Verds (França)|ecologista]] Jean-Louis Roumégas, deputat de la [[Assemblada Nacionala (França)|1ra circonscripcion]], indica egalament que desira èsser al cap d'un lista amassant las fòrças d'esquèrra&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://www.midilibre.fr/2025/04/20/jean-louis-roumegas-pour-les-municipales-de-2026-je-suis-candidat-a-la-candidature-12647055.php}}&lt;/ref&gt;. 

En intèrne en çò dels [[Los Verds (França)|Ecologistas]] montpelhierencs, doas linhas s'afrontan : s'aliar amb la lista del [[Michaël Delafosse|cònsol sortent]] o aver una candidatura independenta. Lo 23 de junh de 2025, los 302 militants decidisson a près de 69 % de s'aliar pas amb la lista [[Partit Socialista (França)|socialista]] tre lo primièr torn e de presentar una lista ecologista independenta al primièr torn&lt;ref&gt;{{Ref-web|autor=Yannick Povillon|url=https://www.midilibre.fr/2025/06/24/roumegas-et-mignacca-declarent-la-guerre-a-lunion-de-la-gauche-les-ecologistes-de-montpellier-ont-choisi-leur-strategie-pour-les-municipales-12782461.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=25/06/2025}}&lt;/ref&gt;. Lo 7 de julhet, &quot;L'Après&quot; anóncia s'unir amb los Ecologistas&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Yannick Povillon|url=https://www.midilibre.fr/2025/07/07/nous-serons-en-tete-au-premier-tour-eelv-et-apres-34-unissent-leurs-forces-pour-battre-michael-delafosse-aux-municipales-a-montpellier-12811129.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=7 juillet 2025}}.&lt;/ref&gt;, son rejonches fin agost per Generacion.s, partit creat per [[Benoît Hamon]]&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|url=https://actu.fr/occitanie/montpellier_34172/montpellier-municipales-jean-louis-roumegas-architecte-de-l-alternative-ecologiste-sociale-et-citoyenne_63097541.html|site=actu.fr|consulté le=2025-09-15}}&lt;/ref&gt;. Lo 4 de setembre, desvèlan lor local novèl aital coma lo nom de lor lista : &quot;Le Printemps montpelliérain&quot; (La Prima montpelhierenca)&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Cathy Soun|url=https://www.midilibre.fr/2025/09/04/municipales-2026-a-montpellier-en-attendant-la-liste-les-ecologistes-devoilent-leur-nom-et-leurs-intentions-12910551.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=4 septembre 2025}}.&lt;/ref&gt;.

L'8 d'agost de 2025, Plaça publica, partit politic social-liberal, nomma Christophe Bourdin e Virgínia Borroladís coma caps de fila dins la prefectura erauresa&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Cathy Soun|url=https://www.midilibre.fr/2025/08/08/place-publique-designe-un-binome-pour-les-elections-municipales-a-montpellier-12867441.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=8 août 2025}}.&lt;/ref&gt;.

Lo 21 de setembre de 2025, l'elegit d'oposicion Serge Martin, qu'èra sus la lista de Mohed Altrad en 2020, se declara candidat&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Cathy Soun|url=https://www.midilibre.fr/2025/09/21/je-suis-candidat-aux-municipales-car-le-modele-actuel-est-a-bout-de-souffle-serge-martin-se-declare-candidat-aux-municipales-a-montpellier-12932035.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=21 septembre 2025}}.&lt;/ref&gt;.

Lo 13 de novembre de 2025, lo partit politic d'esquèrra revolucionària ([[Marxisme|marxista]]) [[Revolucion permanenta (partit politic)|Revolucion permanenta]] anóncia presentar una lista menada per Max Muller&lt;ref&gt;{{Ref-web|lenga=fr|autor=Lucas Darin|url=https://www.revolutionpermanente.fr/Avec-Max-Muller-Revolution-Permanente-se-presente-pour-la-premiere-fois-aux-municipales-a|site=Révolution permanente|consulté le=13 novembre 2025}}.&lt;/ref&gt;

En decembre, [[Lucha Obrièra|Lucha obrièra]] investiguèt Morgane Lachiver, una ensenhaira, per portar lor lista.

Lo 15 de genièr de 2026, es al torn de Mohed Altrad, òme d'afars e president del [[Montpellier Herault Rugby Club|Montpellier Hérault Rugbi]], d'anonciar tornar partir coma cap de lista. Lo partit Orizonts pòrta son sosten a sa candidatura. Un temps evocada coma candidata per menar la lista del partit presidencial [[Renaissença (partit politic)|Renaissença]], Patricia Mirallès rejonh fin finala l'òme d'afars. Aprèp çò adesion, lo partit anóncia fin finala que « ela o fa en son nom pròpri, aquò engatja pas Renaissença ».

Lo 4 de febrièr, [[Rémi Gaillard]], [[Umor|umorista]], militant per la causa animala e ancian candidat en 2020, a desvelat sa candidatura sus la ret sociala X, abans d'o confirmar a Midi Libre.

Lo 7 de febrièr, [[Philippe Saurel]], cònsol màger de 2014 a 2020, anóncia oficialament sa candidatura sus las rets socialas amb lo sosten del movement centrista Utils dont es lo cap de fila dins [[Departament d'Erau|Erau]].

Lo 27 de febrièr, l'endeman del limit de depaus de las listas e jorn de tiratge al sòrt de las listas per l'òrdre d'afichatge, doas novèlas listas fan lor aparicion : la lista ciutadana « la Municipalista » menada per Kadija Zbairi e la lista del Partit dels Trabalhaires amb Sylvie Trousselier en cap de la lista nommada « l'argent pels trabalhaires e pels servicis publics de la comuna, pas per la guèrra ! ».

== Sondatges ==

=== Primièr torn ===
[[Fichièr:Resultats dels sondatges per MTP (13-03-26).png|centrat|vinheta|Grafica pels resultats dels sondatges ]]
''&lt;small&gt;ED = Extrèma drecha.&lt;/small&gt;''

''&lt;small&gt;SA = Sens Afiliacion.&lt;/small&gt;''
{| class=&quot;wikitable&quot;style=&quot;text-align:center;font-size:90%;line-height:10px&quot;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |Fònt
! rowspan=&quot;2&quot; |Data de realizacion
! rowspan=&quot;2&quot; |Escapolon
!&lt;small&gt;Trousselier&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Lachivier&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Muller&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Doulain&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Oziol&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Roumégas&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Delafosse&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Martin&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Saurel&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Guaillard&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Altrad&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Mirallès&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Perrein&lt;/small&gt;   
!&lt;small&gt;Jamet&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Tsagalos&lt;/small&gt;
|-
!style=&quot;background:#8B0000;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;PT&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;&quot;Partit dels Trabalhadors&quot; es un partit francés d'esquèrra revolucionària. &lt;/ref&gt;
! style=&quot;background:#8B0000;line-height:02px;&quot;|[[Lucha Obrièra|&lt;small&gt;LO&lt;/small&gt;]]
! style=&quot;background:#CC0000;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;[[Revolucion permanenta (partit politic)|RP]]&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#FF6535;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;CC&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#6A0DAD;line-height:02px;&quot;|[[França Insomesa|&lt;small&gt;LFI&lt;/small&gt;]]
! style=&quot;background:#7CFC00;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;[[Leis Ecologistas (LE)|LÉ]]&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#FF8080;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;[[PS]] - [[Partit Comunista Francés|PCF]]&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#FFC0CB;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;SDE&lt;/small&gt; 
! style=&quot;background:#FF8535;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;Utils&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#D3D3D3;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;SA&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#CCCCFF;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;[[Orizonts (Partit politic)|ORI]]&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#FFD300;line-height:02px;&quot;|[[Renaissença (partit politic)|&lt;small&gt;RE&lt;/small&gt;]]
! style=&quot;background:#4B9CD3;line-height:02px;width=75&quot;|&lt;small&gt;[[Los Republicans (partit francés)|LR]]&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#002E63;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;[[RN]]&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:#4C516D;line-height:02px;&quot;|&lt;small&gt;ED&lt;/small&gt;
|-
| style=&quot;{{Sondeur|Opinionway}}&quot; |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/mars/10143-mun-montpellier-opinionway-x-10-mars.pdf OpinionWay]
|2-7 de març de 2026
|{{formatnum:824}}
|1 %
|1 %
|3 %
|—
|'''15 %'''
|4 %
| style=&quot;background:#FFBFBF;&quot; |'''32 %'''
|—
|8 %
|7 %
|'''17 %'''
|—
|6 %
|5 %
|1 %
|-
| style=&quot;{{Sondeur|Opinionway}}&quot; |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10090-mun-montpellier-opinionway-metropolitain-21-fevrier.pdf OpinionWay]
|13-19 de febrièr de 2026
|808
|—
|1 %
|2 %
|—
|'''15 %'''
|5 %
| style=&quot;background:#FFBFBF;&quot; |'''32 %'''
|—
|9 %
|7 %
|'''15 %'''
|—
|6 %
|6 %
|2 %
|-
|[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10082-mun-montpellier-ifop-midi-libre-fevrier.pdf Ifop]
|9-16 de febrièr de 2026
|702
|—
|&lt;1 %
|1 %
|—
|'''16 %'''
|4 %
| style=&quot;background:#FFBFBF;&quot; |'''35 %'''
|—
|9 %
|'''10 %'''
|9''' %'''
|—
|6 %
|8 %
|2 %
|-
| style=&quot;{{Sondeur|Harris}}&quot; |[http://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2025/decembre/10036-mun-montpellier-toluna-harris-interactive-midi-libre-18-decembre.pdf Harris]
|5-15 de decembre de 2025
|{{formatnum:809}}
|—
|—
|1 %
|2 %
|'''16 %'''
|7 %
| style=&quot;background:#FFBFBF;&quot; |'''38 %'''
|2 %
|'''11 %'''
|—
|6 %
|—
|6 %
| colspan=&quot;2&quot; |        '''11 %'''
|-
| style=&quot;{{Sondeur|Ifop}}&quot; |[https://web.archive.org/web/20251203182813/https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2025/novembre/10025-mun-montpellier-ifop-metropolitain-29-novembre.pdf Ifop]
|14-24 de novembre de 2025
|{{formatnum:706}}
|—
|— 
|—
|1 %
|'''16 %'''
|4 %
| style=&quot;background:#FFBFBF;&quot; |'''36 %'''
|2%
|13%
|—
|9%
|2%
|8%
| colspan=&quot;2&quot; |9%
|}

=== Segond torn ===
{| class=&quot;wikitable centre&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:95%;line-height:10px&quot;
! rowspan=&quot;3&quot; scope=&quot;col&quot; |Fònt
! rowspan=&quot;3&quot; scope=&quot;col&quot; |Data de realizacion
! rowspan=&quot;3&quot; scope=&quot;col&quot; |Escapolon
|-
!&lt;small&gt;Oziol&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Delafosse&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Saurel&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Altrad&lt;/small&gt;
|-
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;75&quot; style=&quot;background:#6A0DAD;&quot;|[[França Insomesa|LFI]]
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;75&quot; style=&quot;background:#FF8080;&quot;|[[Partit Socialista (França)|PS]]
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;75&quot; style=&quot;background:#FF8535;&quot;|Utiles
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;75&quot; style=&quot;background:#CCCCFF;&quot;|[[Orizonts (Partit politic)|ORI]]
|-
|[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10090-mun-montpellier-opinionway-metropolitain-21-fevrier.pdf OpinionWay] 
|13-19 de febrièr de 2026
|808
|22
|style=&quot;background:#FFBFBF;&quot;|'''45'''
|—
|33
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10082-mun-montpellier-ifop-midi-libre-fevrier.pdf Ifop]
| rowspan=&quot;2&quot; |9-16 de febrièr de 2026
| rowspan=&quot;2&quot; |702
|21
|style=&quot;background:#FFBFBF;&quot;|'''50'''
|29
|—
|-
|22
|style=&quot;background:#FFBFBF;&quot;|'''43'''
|17
|18
|}

== Resultats ==
{| class=&quot;wikitable centre&quot;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |Candidat-a
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Lista
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Primièr torn
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Segond torn
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Sètis
|-
! scope=&quot;col&quot; |Vòtes
! scope=&quot;col&quot; |%
! scope=&quot;col&quot; |Vòtes
! scope=&quot;col&quot; |%
! scope=&quot;col&quot; |CM
! scope=&quot;col&quot; |CC
|-
|[[Michaël Delafosse]]
|''Demain Montpellier''
| rowspan=&quot;2&quot; |{{formatnum:29069}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: right;&quot; |33,41
| rowspan=&quot;2&quot; |{{formatnum:38668}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: right;&quot; |50,13
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |53
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |39
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#FF8080;line-height:07px;&quot;|&lt;small&gt;[[Partit Socialista (França)|PS]] - [[Partit Comunista Francés|PCF]] - [[Partit Radical d’Esquèrra|PRE]]&lt;/small&gt;
|-
|Nathalie Oziol
|''Faire mieux pour Montpellier''
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: right;&quot; |{{formatnum:13 366}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: right;&quot; |15,36
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: right;&quot; |{{formatnum:19 332}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: right;&quot; |25,06
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |8
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |6
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#6A0DAD;line-height:07px;&quot;|&lt;small&gt;[[França Insomesa|LFI]] - {{abr|CC|Cause commune}} - [[Leis Ecologistas (LE)|LÉ]]&lt;/small&gt; 				
|-
|Mohed Altrad
|''Montpellier notre fierté''
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: right;&quot; |{{formatnum:9 837}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: right;&quot; |11,31
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: right;&quot; |{{formatnum:19 137}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: right;&quot; |24,81
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |8
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |6
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#CCCCFF;line-height:07px;&quot;|&lt;small&gt;[[Orizonts (Partit politic)|ORI]]&lt;/small&gt;
|-
|[[Philippe Saurel]]
|EDV
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:7 712}}
| style=&quot;text-align: right&quot; |8,86
| colspan=&quot;4&quot; rowspan=&quot;10&quot; style=&quot;text-align: right&quot; bgcolor=&quot;#F4F4F4&quot;  |
|-
|[[Rémi Gaillard]]
|SA
|style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:7 145}}
|style=&quot;text-align: right&quot; |8,21
|-
|Isabelle Perrein
|SA - [[Los Republicans (partit francés)|LR]] - [[Movement Democrata|MoDem]] - [[Union dels Democratas e Independents|UDI]]
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:6 524}}
| style=&quot;text-align: right&quot; |7,50
|-
|France Jamet
|[[Rassemblament Nacional|RN]] - UDR
|style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:6 320}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |7,26
|-
|Jean-Louis Roumégas
|[[Leis Ecologistas (LE)|LÉ]]
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:4 105}}
| style=&quot;text-align: right&quot; |4,72
|-
|Max Muller
|[[Revolucion permanenta (partit politic)|RP]]
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:1 220}}
| style=&quot;text-align: right&quot; |1,40
|-
|Thierry Tsagalos
|[[Rassemblament Nacional|RN]]
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:969}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |1,11
|-
|Morgane Lachiver
|[[Lucha Obrièra|LO]]
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:426}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |0,49
|-
| align=&quot;left&quot; |Kadija Zbairi
| align=&quot;left&quot; |SA
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:177}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |0,20
|-
| align=&quot;left&quot; |Sylvie Trousselier
| align=&quot;left&quot; |PT
| style=&quot;text-align: right&quot; |{{formatnum:133}}
| style=&quot;text-align: right;&quot; |0,15
|-
|colspan=9 bgcolor=&quot;#696969&quot;|
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Vòtes valids
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:87003}}
| align=&quot;right&quot; |98.61
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:77137}}
| align=&quot;right&quot; |96,16
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;3&quot; bgcolor=&quot;	#F4F4F4&quot; |
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Vòtes blancs 			
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:696}}
| align=&quot;right&quot; |0,79
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:2 000}}
| align=&quot;right&quot; |2,49
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Vòtes nuls
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:533}}
| align=&quot;right&quot; |0,60
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:1 082}}
| align=&quot;right&quot; |1,35
|- style=&quot;font-weight:bold;&quot;
| colspan=&quot;2&quot; |Total
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:88 232	}}
| align=&quot;right&quot; |100
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:80 219}}
| align=&quot;right&quot; |100
| align=&quot;center&quot; |69
| align=&quot;center&quot; |51
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Abstencion
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:86 736}}
| align=&quot;right&quot; |49,57
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:94 797}}
| align=&quot;right&quot; |54,16
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#F4F4F4&quot; |
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Inscriches / participacion			
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:174 968}}
| align=&quot;right&quot; |50,43
| align=&quot;right&quot; |{{formatnum:175 016}}
| align=&quot;right&quot; |45,84
|}
''&lt;small&gt;- SA : Sens Affiliacion&lt;/small&gt;'' 

''&lt;small&gt;- EDV : Esquèrra (divèrs)&lt;/small&gt;''

== Nòtas e referéncias ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>7wqmqnzi7bouhiy27agfzngabmsguo5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Genocidi de Califòrnia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200857</id>
    <revision>
      <id>2497152</id>
      <parentid>2496321</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T03:46:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2497152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9512" sha1="ha4vao18hockis7ryqgyxfdjdq5l5th" xml:space="preserve">[[Imatge:&quot;Protecting The Settlers&quot; Illustration by JR Browne for his work &quot;The Indians Of California&quot; 1864.jpg|vinheta|&quot;Protegir los colons&quot;; Illustracion per JR Browne per son trabalh &quot;The Indians Of California&quot;, [[1864]]]]

Lo '''genocidi de Califòrnia''' èra una seria de massacres dels [[pòbles indigènas de Califòrnia]] pels colons, soldats, e govèrns de [[Califòrnia]] e los [[Estats Units d'America]] al [[sègle XIX]].&lt;ref name=&quot;Autry&quot;/&gt; Commencèt après la conquèsta americana de Califòrnia pendent la [[Guèrra americanomexicana|Guèrra Americanomexicana]] e l'afluéncia seguenta de [[colons americans]] a la region coma resultat&lt;!--en seguida--&gt; de la [[Ronçada cap a l'aur#Califòrnia,_1848|Ronçada cap a l'aur de Califòrnia]]&lt;!--, que aceleró el declive de la población indígena de California.--&gt;. Entre [[1846]] e [[1873]], s'estima que los colons tuèron entre 9 492 e 16 094 natius de Califòrnia; fins a qualques milièrs d'eles son tanben afamats o forçats de trabalhar fins a la mòrt.{{sfn|Madley|2016|pp=11, 351}} Lo [[esclavatge|trabalh forçat]]&lt;!--https://en.wikipedia.org/wiki/Forced_labor_in_California--&gt;, los enlevaments, lo [[viòl]], la separacion dels enfants, e lo [[migracion forçada|desplaçament forçat]] son generalizats&lt;!--respandits--&gt; pendent lo genocidi e son encoratjats, tolerats, e quitament implementats pels foncionaris e comandants militars dels Estats Units.&lt;ref name=&quot;Adhikari&quot;&gt;{{Obratge|nom1=Mohamed|cognòm1=Adhikari|ligam autor1=Mohamed Adhikari|títol=Destroying to Replace: Settler Genocides of Indigenous Peoples|luòc=[[Indianapòlis]]|editor=Hackett Publishing Company|data=25 de julhet de 2022|paginas totalas=72–115|isbn=978-1647920548|legir en linha=https://books.google.com/books?id=ht9dEAAAQBAJ|consulta=21 de març de 2023|archiva=26 de març de 2023|archiva-url=https://web.archive.org/web/20230326164810/https://books.google.com/books?id=ht9dEAAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Autry&quot;&gt;{{Ligam web |títol=California's Genocide {{!}} Autry Museum of the American West |url=https://theautry.org/explore/online-exhibitions/when-i-remember-i-see-red/californias-genocide |consulta=2025-08-11 |sit=theautry.org |lenga=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ligam web |títol=Revealing the history of genocide against California's Native Americans |url=https://newsroom.ucla.edu/stories/revealing-the-history-of-genocide-against-californias-native-americans |consulta=2025-08-11 |sit=UCLA |lenga=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ligam web |títol=California's first elected governor promotes genocide |url=https://nativephilanthropy.candid.org/events/californias-first-elected-governor-promotes-genocide |consulta=2025-08-11 |sit=Investing in Native Communities |lenga=en}}&lt;/ref&gt;

Lo libre de 1925 ''Handbook of the Indians of California'' estima que la poblacion indigèna de Califòrnia declinèt d'aperaquí 150 000 en 1848 a 30 000 en 1870 e a 16 000 en 1900. Aquel declin foguèt causat per una combinason de malautiás, de naissenças bassas, de famina e genocidi.{{Sfn|Madley|2016|p=458}}{{,}}&lt;ref name=&quot;Krell, Dorothy 1979 p. 316&quot;&gt;{{Obratge|títol=The California Missions: A Pictorial History|luòc=Menlo Park, California|editor=Sunset Publishing Corporation|an=1979|passatge=316|isbn=0-376-05172-8}}&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref name=&quot;PBS&quot;&gt;{{Ligam web |títol=California Genocide |url=https://www.pbs.org/indiancountry/history/calif.html |seria=Indian Country Diaries |editor=[[Public Broadcasting Service|PBS]] |date=September 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070506082147/https://www.pbs.org/indiancountry/history/calif.html |archive-date=May 6, 2007}}&lt;/ref&gt; Entre 10 000 &lt;ref name=&quot;pritzker&quot;&gt;{{Obratge|nom1=Barry|cognòm1=Pritzker|títol=A Native American Encyclopedia: History, Culture, and Peoples|editor=[[Oxford University Press]]|date=2000|passatge=114}}&lt;/ref&gt; e 27 000 &lt;ref name=&quot;slavecount&quot;&gt;{{Ligam web |autor=The Jefferson Exchange Team |títol=NorCal Native Writes Of California Genocide |url=https://www.ijpr.org/post/norcal-native-writes-california-genocide |seria=JPR Jefferson Public Radio |editor=Info is in the podcast |archive-url=https://web.archive.org/web/20191114111002/https://www.ijpr.org/post/norcal-native-writes-california-genocide |archive-date=November 14, 2019}}&lt;/ref&gt; foguèron tanben someses a de trabalhs forçats pels colons americans, alara que las autoritats californianas promulgavan de leis que despossediguèron las populacions indigènas americanas.{{Sfn|Lindsay|2012|p=2, 3}}

Dempuèi las annadas 2000, los istorians an caracterizat lo periòde immediatament seguent la conquista de Califòrnia coma un dins la quala los minaires, los agricultors e los elevaires americans de la [[Conquista de l'Oèst|frontièra americana]] s'engatgèron dins lo [[genocidi]] sistematic dels indigènas californians. En 2019, lo governador de Califòrnia, [[Gavin Newsom]], qualifiquèt los eveniments coma &quot;genocidi&quot;, en apondent, &quot;...es aital que deurián èsser descriches dins los libres d'istòria.&quot; Demandèt tanben de perdon per &quot;la violéncia, la discriminacion e l'espleitacion condonadas pel govèrn de l'estat al cors de son istòria.&quot;&lt;ref name=&quot;NYT-Cowan&quot;&gt;{{article|lenga=en |nom1=Jill|cognòm1=Cowan|títol='It's Called Genocide': Newsom Apologizes to the State's Native Americans|url=https://www.nytimes.com/2019/06/19/us/newsom-native-american-apology.html|périodique=[[The New York Times]]|data=19 de junh de 2019|consulta=20 de junh de 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506120106/https://www.nytimes.com/2019/06/19/us/newsom-native-american-apology.html|archive-date=6 de mai de 2021}}.&lt;/ref&gt; Dins un òrdre executiu de 2019, Newsom anoncièt la formacion d'un &quot;Conselh de Vertat e de Guarison&quot; per melhor comprene lo genocidi e informar las generacions futuras sus çò que se passèt.&lt;ref&gt;{{Ligam web |lenga=en |títol=Governor Newsom Issues Apology to Native Americans for State's Historical Wrongdoings, Establishes Truth and Healing Council |url=https://www.gov.ca.gov/2019/06/18/governor-newsom-issues-apology-to-native-americans-for-states-historical-wrongdoings-establishes-truth-and-healing-council/ |seria=California Governor |data=2019-06-18 |consulta=14 d'octobre de 2023}}.&lt;/ref&gt;

===Pòbles indigènas===
[[Imatge:California tribes &amp; languages at contact.png|vinheta|upright=1.6|Grops etnics e lingüistics indigènas (insert) de Califòrnia abans l'arribada dels Europèus]]
[[Imatge:William_Ralganal_Benson.jpg|vinheta|[[William Ralganal Benson]], panieraire [[pomo]] que publiquèt un racònte pomo sul massacre de Clear Lake]]
[[Imatge:Sally_Bell_(Sinkyone)_and_Tom_Bell_(Yuki).jpg|vinheta|Sally Bell, subreviventa del massacre de Needle Rock, de pè a costat de son òme
]]&lt;!--
[[Imatge:Birdie James and Jerry James.jpg|vinheta|Jerry James, a survivor of the Indian Island massacre as a infant, standing next to his wife.]]
[[Imatge:Ishi 1914.jpg|vinheta|[[Ishi]], the last Yahi]]
[[Imatge:Map from Indian land cessions in the United States by Charles C. Royce 21.jpg|vinheta|esquèrra|Mapa de Califòrnia tirada de ''[[Indian Land Cessions in the United States]]'']]
[[Imatge:Native California population graph.jpg|vinheta|Estimated Native California population based on ''Handbook of the Indians of California'' (1925) ([[Sherburne F. Cook|Cook]] 1978)|upright=1.2]]--&gt;
Abans l'[[Istòria de Califòrnia|arribada dels espanhòls]], Califòrnia abriguèt una populacion indigèna estimada de 300 000 abitants.&lt;ref&gt;{{Ligam web |lenga=en |títol=The First Peoples of California {{!}} Early California History: An Overview {{!}} Articles and Essays {{!}} California as I Saw It: First-Person Narratives of California's Early Years, 1849–1900 {{!}} Digital Collections {{!}} Library of Congress |url=https://www.loc.gov/collections/california-first-person-narratives/articles-and-essays/early-california-history/first-peoples-of-california/#:~:text=An%20ample%20food%20supply,%20temperate,indigenous%20peoples%20in%20North%20America. |seria=Library of Congress |consulta=21 mai 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210816005315/https://www.loc.gov/collections/california-first-person-narratives/articles-and-essays/early-california-history/first-peoples-of-california/#:~:text=An%20ample%20food%20supply,%20temperate,indigenous%20peoples%20in%20North%20America. |archive-date=16 d'agost de 2021 }}.&lt;/ref&gt; Lo grop mai grand èra los [[Chumash]], amb una populacion d'aperaquí 10 000 personas&lt;ref nom=&quot;Kroeber&quot;&gt;{{Obratge|lenga=oc |nom1=A. L.|cognòm1=Kroeber|títol=Manual dels indians de Califòrnia|editor=Washington|colleccion=United States. Bureau of American Ethnology. Bulletin, 78|date=1925|paginas totalas=883|hdl=2027/mdp.39015006584174}}.&lt;/ref&gt;. La region es fòrça divèrsa, amb fòrça lengas distintas parladas. Malgrat qu'i a una granda diversitat dins la region, las descobèrtas arqueologicas mòstran pauc de pròvas de conflictes intertribals.&lt;ref name=&quot;PBS&quot;/&gt;

==Referéncias==
{{Referéncias}}

{{Multibendèl|Portal istòria|Portal Estats Units d'America}}

[[Categoria:Genocidi de Califòrnia| ]]
[[Categoria:Istòria de Califòrnia]]
&lt;!--[[Category:19th century in California]]
[[Category:Mission Indians]]
[[Category:Anti-Indigenous racism in California]]
[[Category:Native American genocide in the United States]]
[[Category:Native American history of California]]
[[Category:Racially motivated violence in California]]
[[Category:Ethnic cleansing in the United States]]
[[Category:Genocidal rape]]
[[Category:Wartime sexual violence in North America]]--&gt;</text>
      <sha1>ha4vao18hockis7ryqgyxfdjdq5l5th</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497153</id>
      <parentid>2497152</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T03:46:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2497153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9513" sha1="pth4rx0tgeyxj3gqp8kdpia9su7v0jx" xml:space="preserve">[[Imatge:&quot;Protecting The Settlers&quot; Illustration by JR Browne for his work &quot;The Indians Of California&quot; 1864.jpg|vinheta|&quot;Protegir los colons&quot;; Illustracion per JR Browne per son trabalh &quot;The Indians Of California&quot;, [[1864]]]]

Lo '''genocidi de Califòrnia''' èra una seria de massacres dels [[pòbles indigènas de Califòrnia]] pels colons, soldats, e govèrns de [[Califòrnia]] e los [[Estats Units d'America]] al [[sègle XIX]].&lt;ref name=&quot;Autry&quot;/&gt; Commencèt après la conquèsta americana de Califòrnia pendent la [[Guèrra americanomexicana|Guèrra Americanomexicana]] e l'afluéncia seguenta de [[colons americans]] a la region coma resultat&lt;!--en seguida--&gt; de la [[Ronçada cap a l'aur#Califòrnia,_1848|Ronçada cap a l'aur de Califòrnia]]&lt;!--, que aceleró el declive de la población indígena de California.--&gt;. Entre [[1846]] e [[1873]], s'estima que los colons tuèron entre 9 492 e 16 094 natius de Califòrnia; fins a qualques milièrs d'eles son tanben afamats o forçats de trabalhar fins a la mòrt.{{sfn|Madley|2016|pp=11, 351}} Lo [[esclavatge|trabalh forçat]]&lt;!--https://en.wikipedia.org/wiki/Forced_labor_in_California--&gt;, los enlevaments, lo [[viòl]], la separacion dels enfants, e lo [[migracion forçada|desplaçament forçat]] son generalizats&lt;!--respandits--&gt; pendent lo genocidi e son encoratjats, tolerats, e quitament implementats pels foncionaris e comandants militars dels Estats Units.&lt;ref name=&quot;Adhikari&quot;&gt;{{Obratge|nom1=Mohamed|cognòm1=Adhikari|ligam autor1=Mohamed Adhikari|títol=Destroying to Replace: Settler Genocides of Indigenous Peoples|luòc=[[Indianapòlis]]|editor=Hackett Publishing Company|data=25 de julhet de 2022|paginas totalas=72–115|isbn=978-1647920548|legir en linha=https://books.google.com/books?id=ht9dEAAAQBAJ|consulta=21 de març de 2023|archiva=26 de març de 2023|archiva-url=https://web.archive.org/web/20230326164810/https://books.google.com/books?id=ht9dEAAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Autry&quot;&gt;{{Ligam web |títol=California's Genocide {{!}} Autry Museum of the American West |url=https://theautry.org/explore/online-exhibitions/when-i-remember-i-see-red/californias-genocide |consulta=2025-08-11 |sit=theautry.org |lenga=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ligam web |títol=Revealing the history of genocide against California's Native Americans |url=https://newsroom.ucla.edu/stories/revealing-the-history-of-genocide-against-californias-native-americans |consulta=2025-08-11 |sit=UCLA |lenga=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ligam web |títol=California's first elected governor promotes genocide |url=https://nativephilanthropy.candid.org/events/californias-first-elected-governor-promotes-genocide |consulta=2025-08-11 |sit=Investing in Native Communities |lenga=en}}&lt;/ref&gt;

Lo libre de 1925 ''Handbook of the Indians of California'' estima que la poblacion indigèna de Califòrnia declinèt d'aperaquí 150 000 en 1848 a 30 000 en 1870 e a 16 000 en 1900. Aquel declin foguèt causat per una combinason de malautiás, de naissenças bassas, de famina e genocidi.{{Sfn|Madley|2016|p=458}}{{,}}&lt;ref name=&quot;Krell, Dorothy 1979 p. 316&quot;&gt;{{Obratge|títol=The California Missions: A Pictorial History|luòc=Menlo Park, California|editor=Sunset Publishing Corporation|an=1979|passatge=316|isbn=0-376-05172-8}}&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref name=&quot;PBS&quot;&gt;{{Ligam web |títol=California Genocide |url=https://www.pbs.org/indiancountry/history/calif.html |seria=Indian Country Diaries |editor=[[Public Broadcasting Service|PBS]] |date=September 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070506082147/https://www.pbs.org/indiancountry/history/calif.html |archive-date=May 6, 2007}}&lt;/ref&gt; Entre 10 000 &lt;ref name=&quot;pritzker&quot;&gt;{{Obratge|nom1=Barry|cognòm1=Pritzker|títol=A Native American Encyclopedia: History, Culture, and Peoples|editor=[[Oxford University Press]]|date=2000|passatge=114}}&lt;/ref&gt; e 27 000 &lt;ref name=&quot;slavecount&quot;&gt;{{Ligam web |autor=The Jefferson Exchange Team |títol=NorCal Native Writes Of California Genocide |url=https://www.ijpr.org/post/norcal-native-writes-california-genocide |seria=JPR Jefferson Public Radio |editor=Info is in the podcast |archive-url=https://web.archive.org/web/20191114111002/https://www.ijpr.org/post/norcal-native-writes-california-genocide |archive-date=November 14, 2019}}&lt;/ref&gt; foguèron tanben someses a de trabalhs forçats pels colons americans, alara que las autoritats californianas promulgavan de leis que despossediguèron las populacions indigènas americanas.{{Sfn|Lindsay|2012|p=2, 3}}

Dempuèi las annadas 2000, los istorians an caracterizat lo periòde immediatament seguent la conquista de Califòrnia coma un dins la quala los minaires, los agricultors e los elevaires americans de la [[Conquista de l'Oèst|frontièra americana]] s'engatgèron dins lo [[genocidi]] sistematic dels indigènas californians. En 2019, lo governador de Califòrnia, [[Gavin Newsom]], qualifiquèt los eveniments coma &quot;genocidi&quot;, en apondent, &quot;...es aital que deurián èsser descriches dins los libres d'istòria.&quot; Demandèt tanben de perdon per &quot;la violéncia, la discriminacion e l'espleitacion condonadas pel govèrn de l'estat al cors de son istòria.&quot;&lt;ref name=&quot;NYT-Cowan&quot;&gt;{{article|lenga=en |nom1=Jill|cognòm1=Cowan|títol='It's Called Genocide': Newsom Apologizes to the State's Native Americans|url=https://www.nytimes.com/2019/06/19/us/newsom-native-american-apology.html|périodique=[[The New York Times]]|data=19 de junh de 2019|consulta=20 de junh de 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506120106/https://www.nytimes.com/2019/06/19/us/newsom-native-american-apology.html|archive-date=6 de mai de 2021}}.&lt;/ref&gt; Dins un òrdre executiu de 2019, Newsom anoncièt la formacion d'un &quot;Conselh de Vertat e de Guarison&quot; per melhor comprene lo genocidi e informar las generacions futuras sus çò que se passèt.&lt;ref&gt;{{Ligam web |lenga=en |títol=Governor Newsom Issues Apology to Native Americans for State's Historical Wrongdoings, Establishes Truth and Healing Council |url=https://www.gov.ca.gov/2019/06/18/governor-newsom-issues-apology-to-native-americans-for-states-historical-wrongdoings-establishes-truth-and-healing-council/ |seria=California Governor |data=2019-06-18 |consulta=14 d'octobre de 2023}}.&lt;/ref&gt;

===Pòbles indigènas===
[[Imatge:California tribes &amp; languages at contact.png|vinheta|upright=1.6|Grops etnics e lingüistics indigènas (insert) de Califòrnia abans l'arribada dels Europèus]]
[[Imatge:William_Ralganal_Benson.jpg|vinheta|[[William Ralganal Benson]], panieraire [[pomo]] que publiquèt un racònte pomo sul massacre de Clear Lake]]
[[Imatge:Sally_Bell_(Sinkyone)_and_Tom_Bell_(Yuki).jpg|vinheta|Sally Bell, subreviventa del massacre de Needle Rock, de pè a costat de son òme
]]&lt;!--
[[Imatge:Birdie James and Jerry James.jpg|vinheta|Jerry James, a survivor of the Indian Island massacre as a infant, standing next to his wife.]]
[[Imatge:Ishi 1914.jpg|vinheta|[[Ishi]], the last Yahi]]
[[Imatge:Map from Indian land cessions in the United States by Charles C. Royce 21.jpg|vinheta|esquèrra|Mapa de Califòrnia tirada de ''[[Indian Land Cessions in the United States]]'']]
[[Imatge:Native California population graph.jpg|vinheta|Estimated Native California population based on ''Handbook of the Indians of California'' (1925) ([[Sherburne F. Cook|Cook]] 1978)|upright=1.2]]--&gt;
Abans l'[[Istòria de Califòrnia|arribada dels espanhòls]], Califòrnia abriguèt una populacion indigèna estimada de 300 000 abitants.&lt;ref&gt;{{Ligam web |lenga=en |títol=The First Peoples of California {{!}} Early California History: An Overview {{!}} Articles and Essays {{!}} California as I Saw It: First-Person Narratives of California's Early Years, 1849–1900 {{!}} Digital Collections {{!}} Library of Congress |url=https://www.loc.gov/collections/california-first-person-narratives/articles-and-essays/early-california-history/first-peoples-of-california/#:~:text=An%20ample%20food%20supply,%20temperate,indigenous%20peoples%20in%20North%20America. |seria=Library of Congress |consulta=21 mai 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210816005315/https://www.loc.gov/collections/california-first-person-narratives/articles-and-essays/early-california-history/first-peoples-of-california/#:~:text=An%20ample%20food%20supply,%20temperate,indigenous%20peoples%20in%20North%20America. |archive-date=16 d'agost de 2021 }}.&lt;/ref&gt; Lo grop mai grand èra los [[Chumash]], amb una populacion d'aperaquí 10 000 personas&lt;ref name=&quot;Kroeber&quot;&gt;{{Obratge|lenga=oc |nom1=A. L.|cognòm1=Kroeber|títol=Manual dels indians de Califòrnia|editor=Washington|colleccion=United States. Bureau of American Ethnology. Bulletin, 78|date=1925|paginas totalas=883|hdl=2027/mdp.39015006584174}}.&lt;/ref&gt;. La region es fòrça divèrsa, amb fòrça lengas distintas parladas. Malgrat qu'i a una granda diversitat dins la region, las descobèrtas arqueologicas mòstran pauc de pròvas de conflictes intertribals.&lt;ref name=&quot;PBS&quot;/&gt;

==Referéncias==
{{Referéncias}}

{{Multibendèl|Portal istòria|Portal Estats Units d'America}}

[[Categoria:Genocidi de Califòrnia| ]]
[[Categoria:Istòria de Califòrnia]]
&lt;!--[[Category:19th century in California]]
[[Category:Mission Indians]]
[[Category:Anti-Indigenous racism in California]]
[[Category:Native American genocide in the United States]]
[[Category:Native American history of California]]
[[Category:Racially motivated violence in California]]
[[Category:Ethnic cleansing in the United States]]
[[Category:Genocidal rape]]
[[Category:Wartime sexual violence in North America]]--&gt;</text>
      <sha1>pth4rx0tgeyxj3gqp8kdpia9su7v0jx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497154</id>
      <parentid>2497153</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T03:48:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2497154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9577" sha1="bwt2mvnj9jfwup452lkmlt32qo5epoh" xml:space="preserve">[[Imatge:&quot;Protecting The Settlers&quot; Illustration by JR Browne for his work &quot;The Indians Of California&quot; 1864.jpg|vinheta|&quot;Protegir los colons&quot;; Illustracion per JR Browne per son trabalh &quot;The Indians Of California&quot;, [[1864]]]]

Lo '''genocidi de Califòrnia''' èra una seria de massacres dels [[pòbles indigènas de Califòrnia]] pels colons, soldats, e govèrns de [[Califòrnia]] e los [[Estats Units d'America]] al [[sègle XIX]].&lt;ref name=&quot;Autry&quot;/&gt; Commencèt après la conquèsta americana de Califòrnia pendent la [[Guèrra americanomexicana|Guèrra Americanomexicana]] e l'afluéncia seguenta de [[colons americans]] a la region coma resultat&lt;!--en seguida--&gt; de la [[Ronçada cap a l'aur#Califòrnia,_1848|Ronçada cap a l'aur de Califòrnia]]&lt;!--, que aceleró el declive de la población indígena de California.--&gt;. Entre [[1846]] e [[1873]], s'estima que los colons tuèron entre 9 492 e 16 094 natius de Califòrnia; fins a qualques milièrs d'eles son tanben afamats o forçats de trabalhar fins a la mòrt.{{sfn|Madley|2016|pp=11, 351}} Lo [[esclavatge|trabalh forçat]]&lt;!--https://en.wikipedia.org/wiki/Forced_labor_in_California--&gt;, los enlevaments, lo [[viòl]], la separacion dels enfants, e lo [[migracion forçada|desplaçament forçat]] son generalizats&lt;!--respandits--&gt; pendent lo genocidi e son encoratjats, tolerats, e quitament implementats pels foncionaris e comandants militars dels Estats Units.&lt;ref name=&quot;Adhikari&quot;&gt;{{Obratge|nom1=Mohamed|cognòm1=Adhikari|ligam autor1=Mohamed Adhikari|títol=Destroying to Replace: Settler Genocides of Indigenous Peoples|luòc=[[Indianapòlis]]|editor=Hackett Publishing Company|data=25 de julhet de 2022|paginas totalas=72–115|isbn=978-1647920548|legir en linha=https://books.google.com/books?id=ht9dEAAAQBAJ|consulta=21 de març de 2023|archiva=26 de març de 2023|archiva-url=https://web.archive.org/web/20230326164810/https://books.google.com/books?id=ht9dEAAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Autry&quot;&gt;{{Ligam web |títol=California's Genocide {{!}} Autry Museum of the American West |url=https://theautry.org/explore/online-exhibitions/when-i-remember-i-see-red/californias-genocide |consulta=2025-08-11 |sit=theautry.org |lenga=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ligam web |títol=Revealing the history of genocide against California's Native Americans |url=https://newsroom.ucla.edu/stories/revealing-the-history-of-genocide-against-californias-native-americans |consulta=2025-08-11 |sit=UCLA |lenga=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ligam web |títol=California's first elected governor promotes genocide |url=https://nativephilanthropy.candid.org/events/californias-first-elected-governor-promotes-genocide |consulta=2025-08-11 |sit=Investing in Native Communities |lenga=en}}&lt;/ref&gt;

Lo libre de 1925 ''Handbook of the Indians of California'' estima que la poblacion indigèna de Califòrnia declinèt d'aperaquí 150 000 en 1848 a 30 000 en 1870 e a 16 000 en 1900. Aquel declin foguèt causat per una combinason de malautiás, de naissenças bassas, de famina e genocidi.{{Sfn|Madley|2016|p=458}}{{,}}&lt;ref name=&quot;Krell, Dorothy 1979 p. 316&quot;&gt;{{Obratge|títol=The California Missions: A Pictorial History|luòc=Menlo Park, California|editor=Sunset Publishing Corporation|an=1979|passatge=316|isbn=0-376-05172-8}}&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref name=&quot;PBS&quot;&gt;{{Ligam web |títol=California Genocide |url=https://www.pbs.org/indiancountry/history/calif.html |seria=Indian Country Diaries |editor=[[Public Broadcasting Service|PBS]] |date=September 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070506082147/https://www.pbs.org/indiancountry/history/calif.html |archive-date=May 6, 2007}}&lt;/ref&gt; Entre 10 000 &lt;ref name=&quot;pritzker&quot;&gt;{{Obratge|nom1=Barry|cognòm1=Pritzker|títol=A Native American Encyclopedia: History, Culture, and Peoples|editor=[[Oxford University Press]]|date=2000|passatge=114}}&lt;/ref&gt; e 27 000 &lt;ref name=&quot;slavecount&quot;&gt;{{Ligam web |autor=The Jefferson Exchange Team |títol=NorCal Native Writes Of California Genocide |url=https://www.ijpr.org/post/norcal-native-writes-california-genocide |seria=JPR Jefferson Public Radio |editor=Info is in the podcast |archive-url=https://web.archive.org/web/20191114111002/https://www.ijpr.org/post/norcal-native-writes-california-genocide |archive-date=November 14, 2019}}&lt;/ref&gt; foguèron tanben someses a de trabalhs forçats pels colons americans, alara que las autoritats californianas promulgavan de leis que despossediguèron las populacions indigènas americanas.{{Sfn|Lindsay|2012|p=2, 3}}

Dempuèi las annadas 2000, los istorians an caracterizat lo periòde immediatament seguent la conquista de Califòrnia coma un dins la quala los minaires, los agricultors e los elevaires americans de la [[Conquista de l'Oèst|frontièra americana]] s'engatgèron dins lo [[genocidi]] sistematic dels indigènas californians. En 2019, lo governador de Califòrnia, [[Gavin Newsom]], qualifiquèt los eveniments coma &quot;genocidi&quot;, en apondent, &quot;...es aital que deurián èsser descriches dins los libres d'istòria.&quot; Demandèt tanben de perdon per &quot;la violéncia, la discriminacion e l'espleitacion condonadas pel govèrn de l'estat al cors de son istòria.&quot;&lt;ref name=&quot;NYT-Cowan&quot;&gt;{{article|lenga=en |nom1=Jill|cognòm1=Cowan|títol='It's Called Genocide': Newsom Apologizes to the State's Native Americans|url=https://www.nytimes.com/2019/06/19/us/newsom-native-american-apology.html|périodique=[[The New York Times]]|data=19 de junh de 2019|consulta=20 de junh de 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506120106/https://www.nytimes.com/2019/06/19/us/newsom-native-american-apology.html|archive-date=6 de mai de 2021}}.&lt;/ref&gt; Dins un òrdre executiu de 2019, Newsom anoncièt la formacion d'un &quot;Conselh de Vertat e de Guarison&quot; per melhor comprene lo genocidi e informar las generacions futuras sus çò que se passèt.&lt;ref&gt;{{Ligam web |lenga=en |títol=Governor Newsom Issues Apology to Native Americans for State's Historical Wrongdoings, Establishes Truth and Healing Council |url=https://www.gov.ca.gov/2019/06/18/governor-newsom-issues-apology-to-native-americans-for-states-historical-wrongdoings-establishes-truth-and-healing-council/ |seria=California Governor |data=2019-06-18 |consulta=14 d'octobre de 2023}}.&lt;/ref&gt;

==Contèxte==
===Pòbles indigènas===
[[Imatge:California tribes &amp; languages at contact.png|vinheta|upright=1.6|Grops etnics e lingüistics indigènas (insert) de Califòrnia abans l'arribada dels Europèus]]
[[Imatge:William_Ralganal_Benson.jpg|vinheta|[[William Ralganal Benson]], panieraire [[pomo]] que publiquèt un racònte pomo sul massacre de Clear Lake]]
[[Imatge:Sally_Bell_(Sinkyone)_and_Tom_Bell_(Yuki).jpg|vinheta|Sally Bell, subreviventa del massacre de Needle Rock, de pè a costat de son òme
]]&lt;!--
[[Imatge:Birdie James and Jerry James.jpg|vinheta|Jerry James, a survivor of the Indian Island massacre as a infant, standing next to his wife.]]
[[Imatge:Ishi 1914.jpg|vinheta|[[Ishi]], the last Yahi]]
[[Imatge:Map from Indian land cessions in the United States by Charles C. Royce 21.jpg|vinheta|esquèrra|Mapa de Califòrnia tirada de ''[[Indian Land Cessions in the United States]]'']]
[[Imatge:Native California population graph.jpg|vinheta|Estimated Native California population based on ''Handbook of the Indians of California'' (1925) ([[Sherburne F. Cook|Cook]] 1978)|upright=1.2]]--&gt;
Abans l'[[Istòria de Califòrnia|arribada dels espanhòls]], Califòrnia abriguèt una populacion indigèna estimada de 300 000 abitants.&lt;ref&gt;{{Ligam web |lenga=en |títol=The First Peoples of California {{!}} Early California History: An Overview {{!}} Articles and Essays {{!}} California as I Saw It: First-Person Narratives of California's Early Years, 1849–1900 {{!}} Digital Collections {{!}} Library of Congress |url=https://www.loc.gov/collections/california-first-person-narratives/articles-and-essays/early-california-history/first-peoples-of-california/#:~:text=An%20ample%20food%20supply,%20temperate,indigenous%20peoples%20in%20North%20America. |seria=Library of Congress |consulta=21 mai 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210816005315/https://www.loc.gov/collections/california-first-person-narratives/articles-and-essays/early-california-history/first-peoples-of-california/#:~:text=An%20ample%20food%20supply,%20temperate,indigenous%20peoples%20in%20North%20America. |archive-date=16 d'agost de 2021 }}.&lt;/ref&gt; Lo grop mai grand èra los [[Chumash]], amb una populacion d'aperaquí 10 000 personas&lt;ref name=&quot;Kroeber&quot;&gt;{{Obratge|lenga=oc |nom1=A. L.|cognòm1=Kroeber|títol=Manual dels indians de Califòrnia|editor=Washington|colleccion=United States. Bureau of American Ethnology. Bulletin, 78|date=1925|paginas totalas=883|hdl=2027/mdp.39015006584174}}.&lt;/ref&gt;. La region es fòrça divèrsa, amb fòrça lengas distintas parladas. Malgrat qu'i a una granda diversitat dins la region, las descobèrtas arqueologicas mòstran pauc de pròvas de conflictes intertribals.&lt;ref name=&quot;PBS&quot;/&gt;

==Referéncias==
{{Referéncias}}
{{Traduccion/Referéncia|en|California genocide}}

{{Multibendèl|Portal istòria|Portal Estats Units d'America}}

[[Categoria:Genocidi de Califòrnia| ]]
[[Categoria:Istòria de Califòrnia]]
&lt;!--[[Category:19th century in California]]
[[Category:Mission Indians]]
[[Category:Anti-Indigenous racism in California]]
[[Category:Native American genocide in the United States]]
[[Category:Native American history of California]]
[[Category:Racially motivated violence in California]]
[[Category:Ethnic cleansing in the United States]]
[[Category:Genocidal rape]]
[[Category:Wartime sexual violence in North America]]--&gt;</text>
      <sha1>bwt2mvnj9jfwup452lkmlt32qo5epoh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497155</id>
      <parentid>2497154</parentid>
      <timestamp>2026-03-30T03:49:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <origin>2497155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9575" sha1="gk8k08cwlfrrll2j68vjhpkh4scg87m" xml:space="preserve">[[Imatge:&quot;Protecting The Settlers&quot; Illustration by JR Browne for his work &quot;The Indians Of California&quot; 1864.jpg|vinheta|&quot;Protegir los colons&quot;; Illustracion per JR Browne per son trabalh &quot;The Indians Of California&quot;, [[1864]]]]

Lo '''genocidi de Califòrnia''' èra una seria de massacres dels [[pòbles indigènas de Califòrnia]] pels colons, soldats, e govèrns de [[Califòrnia]] e los [[Estats Units d'America]] al [[sègle XIX]].&lt;ref name=&quot;Autry&quot;/&gt; Commencèt après la conquèsta americana de Califòrnia pendent la [[Guèrra americanomexicana|Guèrra Americanomexicana]] e l'afluéncia seguenta de [[colons americans]] a la region coma resultat&lt;!--en seguida--&gt; de la [[Ronçada cap a l'aur#Califòrnia,_1848|Ronçada cap a l'aur de Califòrnia]]&lt;!--, que aceleró el declive de la población indígena de California.--&gt;. Entre [[1846]] e [[1873]], s'estima que los colons tuèron entre 9 492 e 16 094 natius de Califòrnia; fins a qualques milièrs d'eles son tanben afamats o forçats de trabalhar fins a la mòrt.{{sfn|Madley|2016|pp=11, 351}} Lo [[esclavatge|trabalh forçat]]&lt;!--https://en.wikipedia.org/wiki/Forced_labor_in_California--&gt;, los enlevaments, lo [[viòl]], la separacion dels enfants, e lo [[migracion forçada|desplaçament forçat]] son generalizats&lt;!--respandits--&gt; pendent lo genocidi e son encoratjats, tolerats, e quitament implementats pels foncionaris e comandants militars dels Estats Units.&lt;ref name=&quot;Adhikari&quot;&gt;{{Obratge|nom1=Mohamed|cognòm1=Adhikari|ligam autor1=Mohamed Adhikari|títol=Destroying to Replace: Settler Genocides of Indigenous Peoples|luòc=[[Indianapòlis]]|editor=Hackett Publishing Company|data=25 de julhet de 2022|paginas totalas=72–115|isbn=978-1647920548|legir en linha=https://books.google.com/books?id=ht9dEAAAQBAJ|consulta=21 de març de 2023|archiva=26 de març de 2023|archiva-url=https://web.archive.org/web/20230326164810/https://books.google.com/books?id=ht9dEAAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Autry&quot;&gt;{{Ligam web |títol=California's Genocide {{!}} Autry Museum of the American West |url=https://theautry.org/explore/online-exhibitions/when-i-remember-i-see-red/californias-genocide |consulta=2025-08-11 |sit=theautry.org |lenga=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ligam web |títol=Revealing the history of genocide against California's Native Americans |url=https://newsroom.ucla.edu/stories/revealing-the-history-of-genocide-against-californias-native-americans |consulta=2025-08-11 |sit=UCLA |lenga=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ligam web |títol=California's first elected governor promotes genocide |url=https://nativephilanthropy.candid.org/events/californias-first-elected-governor-promotes-genocide |consulta=2025-08-11 |sit=Investing in Native Communities |lenga=en}}&lt;/ref&gt;

Lo libre de 1925 ''Handbook of the Indians of California'' estima que la poblacion indigèna de Califòrnia declinèt d'aperaquí 150 000 en 1848 a 30 000 en 1870 e a 16 000 en 1900. Aquel declin foguèt causat per una combinason de malautiás, de naissenças bassas, de famina e genocidi.{{Sfn|Madley|2016|p=458}}{{,}}&lt;ref name=&quot;Krell, Dorothy 1979 p. 316&quot;&gt;{{Obratge|títol=The California Missions: A Pictorial History|luòc=Menlo Park, California|editor=Sunset Publishing Corporation|an=1979|passatge=316|isbn=0-376-05172-8}}&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref name=&quot;PBS&quot;&gt;{{Ligam web |títol=California Genocide |url=https://www.pbs.org/indiancountry/history/calif.html |seria=Indian Country Diaries |editor=[[Public Broadcasting Service|PBS]] |date=September 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070506082147/https://www.pbs.org/indiancountry/history/calif.html |archive-date=May 6, 2007}}&lt;/ref&gt; Entre 10 000&lt;ref name=&quot;pritzker&quot;&gt;{{Obratge|nom1=Barry|cognòm1=Pritzker|títol=A Native American Encyclopedia: History, Culture, and Peoples|editor=[[Oxford University Press]]|date=2000|passatge=114}}&lt;/ref&gt; e 27 000&lt;ref name=&quot;slavecount&quot;&gt;{{Ligam web |autor=The Jefferson Exchange Team |títol=NorCal Native Writes Of California Genocide |url=https://www.ijpr.org/post/norcal-native-writes-california-genocide |seria=JPR Jefferson Public Radio |editor=Info is in the podcast |archive-url=https://web.archive.org/web/20191114111002/https://www.ijpr.org/post/norcal-native-writes-california-genocide |archive-date=November 14, 2019}}&lt;/ref&gt; foguèron tanben someses a de trabalhs forçats pels colons americans, alara que las autoritats californianas promulgavan de leis que despossediguèron las populacions indigènas americanas.{{Sfn|Lindsay|2012|p=2, 3}}

Dempuèi las annadas 2000, los istorians an caracterizat lo periòde immediatament seguent la conquista de Califòrnia coma un dins la quala los minaires, los agricultors e los elevaires americans de la [[Conquista de l'Oèst|frontièra americana]] s'engatgèron dins lo [[genocidi]] sistematic dels indigènas californians. En 2019, lo governador de Califòrnia, [[Gavin Newsom]], qualifiquèt los eveniments coma &quot;genocidi&quot;, en apondent, &quot;...es aital que deurián èsser descriches dins los libres d'istòria.&quot; Demandèt tanben de perdon per &quot;la violéncia, la discriminacion e l'espleitacion condonadas pel govèrn de l'estat al cors de son istòria.&quot;&lt;ref name=&quot;NYT-Cowan&quot;&gt;{{article|lenga=en |nom1=Jill|cognòm1=Cowan|títol='It's Called Genocide': Newsom Apologizes to the State's Native Americans|url=https://www.nytimes.com/2019/06/19/us/newsom-native-american-apology.html|périodique=[[The New York Times]]|data=19 de junh de 2019|consulta=20 de junh de 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506120106/https://www.nytimes.com/2019/06/19/us/newsom-native-american-apology.html|archive-date=6 de mai de 2021}}.&lt;/ref&gt; Dins un òrdre executiu de 2019, Newsom anoncièt la formacion d'un &quot;Conselh de Vertat e de Guarison&quot; per melhor comprene lo genocidi e informar las generacions futuras sus çò que se passèt.&lt;ref&gt;{{Ligam web |lenga=en |títol=Governor Newsom Issues Apology to Native Americans for State's Historical Wrongdoings, Establishes Truth and Healing Council |url=https://www.gov.ca.gov/2019/06/18/governor-newsom-issues-apology-to-native-americans-for-states-historical-wrongdoings-establishes-truth-and-healing-council/ |seria=California Governor |data=2019-06-18 |consulta=14 d'octobre de 2023}}.&lt;/ref&gt;

==Contèxte==
===Pòbles indigènas===
[[Imatge:California tribes &amp; languages at contact.png|vinheta|upright=1.6|Grops etnics e lingüistics indigènas (insert) de Califòrnia abans l'arribada dels Europèus]]
[[Imatge:William_Ralganal_Benson.jpg|vinheta|[[William Ralganal Benson]], panieraire [[pomo]] que publiquèt un racònte pomo sul massacre de Clear Lake]]
[[Imatge:Sally_Bell_(Sinkyone)_and_Tom_Bell_(Yuki).jpg|vinheta|Sally Bell, subreviventa del massacre de Needle Rock, de pè a costat de son òme
]]&lt;!--
[[Imatge:Birdie James and Jerry James.jpg|vinheta|Jerry James, a survivor of the Indian Island massacre as a infant, standing next to his wife.]]
[[Imatge:Ishi 1914.jpg|vinheta|[[Ishi]], the last Yahi]]
[[Imatge:Map from Indian land cessions in the United States by Charles C. Royce 21.jpg|vinheta|esquèrra|Mapa de Califòrnia tirada de ''[[Indian Land Cessions in the United States]]'']]
[[Imatge:Native California population graph.jpg|vinheta|Estimated Native California population based on ''Handbook of the Indians of California'' (1925) ([[Sherburne F. Cook|Cook]] 1978)|upright=1.2]]--&gt;
Abans l'[[Istòria de Califòrnia|arribada dels espanhòls]], Califòrnia abriguèt una populacion indigèna estimada de 300 000 abitants.&lt;ref&gt;{{Ligam web |lenga=en |títol=The First Peoples of California {{!}} Early California History: An Overview {{!}} Articles and Essays {{!}} California as I Saw It: First-Person Narratives of California's Early Years, 1849–1900 {{!}} Digital Collections {{!}} Library of Congress |url=https://www.loc.gov/collections/california-first-person-narratives/articles-and-essays/early-california-history/first-peoples-of-california/#:~:text=An%20ample%20food%20supply,%20temperate,indigenous%20peoples%20in%20North%20America. |seria=Library of Congress |consulta=21 mai 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210816005315/https://www.loc.gov/collections/california-first-person-narratives/articles-and-essays/early-california-history/first-peoples-of-california/#:~:text=An%20ample%20food%20supply,%20temperate,indigenous%20peoples%20in%20North%20America. |archive-date=16 d'agost de 2021 }}.&lt;/ref&gt; Lo grop mai grand èra los [[Chumash]], amb una populacion d'aperaquí 10 000 personas&lt;ref name=&quot;Kroeber&quot;&gt;{{Obratge|lenga=oc |nom1=A. L.|cognòm1=Kroeber|títol=Manual dels indians de Califòrnia|editor=Washington|colleccion=United States. Bureau of American Ethnology. Bulletin, 78|date=1925|paginas totalas=883|hdl=2027/mdp.39015006584174}}.&lt;/ref&gt;. La region es fòrça divèrsa, amb fòrça lengas distintas parladas. Malgrat qu'i a una granda diversitat dins la region, las descobèrtas arqueologicas mòstran pauc de pròvas de conflictes intertribals.&lt;ref name=&quot;PBS&quot;/&gt;

==Referéncias==
{{Referéncias}}
{{Traduccion/Referéncia|en|California genocide}}

{{Multibendèl|Portal istòria|Portal Estats Units d'America}}

[[Categoria:Genocidi de Califòrnia| ]]
[[Categoria:Istòria de Califòrnia]]
&lt;!--[[Category:19th century in California]]
[[Category:Mission Indians]]
[[Category:Anti-Indigenous racism in California]]
[[Category:Native American genocide in the United States]]
[[Category:Native American history of California]]
[[Category:Racially motivated violence in California]]
[[Category:Ethnic cleansing in the United States]]
[[Category:Genocidal rape]]
[[Category:Wartime sexual violence in North America]]--&gt;</text>
      <sha1>gk8k08cwlfrrll2j68vjhpkh4scg87m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ròcha Ciarla e La Màirand</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200903</id>
    <redirect title="Ròcha Ciarla e Lacmaira" />
    <revision>
      <id>2497026</id>
      <timestamp>2026-03-29T13:09:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <comment>Valentin d'Auvèrnha  a desplaçat la pagina [[Ròcha Ciarla e La Màirand]] cap a [[Ròcha Ciarla e Lacmaira]]</comment>
      <origin>2497026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="fsbj5pg2nuigv2j1dqhjmld9hxru55i" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Ròcha Ciarla e Lacmaira]]</text>
      <sha1>fsbj5pg2nuigv2j1dqhjmld9hxru55i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dòra (Comuna)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200904</id>
    <redirect title="Dòra la Glèisa" />
    <revision>
      <id>2497030</id>
      <timestamp>2026-03-29T13:28:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <comment>Valentin d'Auvèrnha  a desplaçat la pagina [[Dòra (Comuna)]] cap a [[Dòra la Glèisa]]</comment>
      <origin>2497030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33" sha1="7zjhujmkv40a6aitv6wuxxw31c7p320" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Dòra la Glèisa]]</text>
      <sha1>7zjhujmkv40a6aitv6wuxxw31c7p320</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paisatge lingüistic</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200905</id>
    <revision>
      <id>2497034</id>
      <timestamp>2026-03-29T13:50:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lek~ocwiki</username>
        <id>21137</id>
      </contributor>
      <comment>Crèa en tradusissent la pagina « [[:ca:Special:Redirect/revision/35977654|Paisatge lingüístic]] »</comment>
      <origin>2497034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4414" sha1="0dl9ix4qqlbz006t5mz71g0xzzf2prh" xml:space="preserve">[[Fichièr:Seattle_trash_lese_rac_basura_200511.jpg|vinheta|Una pobèla a Seattle revirada en quatre lengas: anglés, chinés, vietnamian e castelhan.]]
Lo païsatge lingüistic foguèt definit per Landry e Bourhis coma “la visibilitat e importància de las lengas ''en las'' ''anóncias'' ''publicas e comercialas en un territòri o region donats”'' en un trabalh pionièr suls usatges lingüistics escrits en l'espaci public del Quebèc. Après aquel estudi se'n son realizats divèrses en contèxtes plan desparièrs de per lo monde.
Aqueles autors creson que lo païsatge lingüistic d'un territòri, region o vila es bastit per la combinason de ''la'' lenga emplegada en las ''[[Publicitat|anóncias]]'' e pancartas comercialas, de las carrièras, de las rotas, de las bastissas publicas e autres tèxtes escriches a la via publica. Lo concèpte de païsatge lingüistic s'es utilizat tanben posteriorament per se far referéncia a l'analisi de la situacion lingüistica d'un país o region o la preséncia de divèrsas lengas dins un airal concrèt e liga lo '''païsatge lingüistic''' amb autras expressions coma la diversitat lingüistica, l'ecologia de las lengas o lo mercat lingüistic.&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|títol=Linguistic landscape and ethnolinguistic vitality: an empirical study|paginas=23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|títol=Linguistic landscape and ethnolinguistic vitality: an empirical study|paginas=25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ref-libre|títol=A Linguistic Landscape}}&lt;/ref&gt;

Landry e Bourhis distinguisson entre las foncions informativas e simbolicas de las pancartas e tèxtes escriches a la via publica. La foncion informativa marca las frontièras territorialas d'un grop lingüistic, doncas qu'indica qu'una o divèrsas lengas pòdon s'utilizar en la comunicacion. La foncion simbolica fa referéncia a la valor e estatut de las lengas talas coma las percep un grop en comparason amb los autres grops. Per aqueles motius lo païsatge lingüistic nos mòstra la vitalitat de las lengas e pòt se considerar coma una font d'informacion addicionala au contèxt sociolingüistic que pòt completar l'informacion que s'obten dels senses, entrevistas o enquèstas sociolingüisticas. Per nòrma generala la lenga dominanta d'una comunitat serà la mai utilizada en lo païsatge lingüistic. Aquel païsatge nos porg tanben informacion de l'identitat dels [[familha lingüistica|grops lingüistics]] qu'utilizan de lengas desparièras e contribuisson a la diversitat lingüistica.

== Lo plurilingüisme al païsatge lingüistic ==
L'estudi del païsatge lingüistic nos revèrta que lo plurilingüisme es un fenomèn abitual e qu'es fruch de divèrses factors coma movements de tipe istoric, politics, religioses e economics, lo creissement de las comunicacions entre desparièras parts de la planeta, l'interès per manténer e revitalitzar las [[lengas minorizadas|lengas minoritàrias…]] Lo plurilingüisme que s'obsèrva en un païsatge lingüistic determinat nos miralha que coexistisson lengas desparièras. Aiçò en lo contèxt europèu ès vist com un recors important, e per la [[Comission Europèa]] las lengas desparièras son una font de riquesa e un pont cap a la solidaritat e la compreneson mutuala.&lt;ref&gt;{{Ref-web|url=http://europa.eu/languages/servlets/Doc?id=913|títol=A New Framework Strategy for Multilingualism}}&lt;/ref&gt;

== Tipologias ==
Los païsatges lingüistics son estats classificats segon las causas e las caracteristicas de cadun, e Muñoz Carrobles los dividís atal:&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|nom=Diego|títol=Breve itinerario por el paisaje lingüístico de Madrid|data=2010|paginas=103-109|volum=2|exemplar=2|url=http://www.ucm.es/info/angulo/volumen/Volumen022/varia04.htm}}&lt;/ref&gt; 

# Païsatge produsit pel bilingüisme social, e met d'exemple [[Sent Sebastian (Guipuscoa)|Donostia]], al [[Bascoat]], ont las pancartas son en castelhan e en euskara.
# Païsatge produsit per l'immigracion o un païsatge que i a d'afichas en lengas non oficialas d'un país, i a d'exemples a totas las grandas vilas del mond.
# Païsatge produsit pel cosmopolitisme e la [[Mondializacion|globalizacion]], es a dire, un païsatge ont i son presents las lengas internacionalas.
# Païsatge toristic, ont se veson d'afichas didacticas per toristas en los idiòmas que se crei que los seràn utils.

== Referéncias ==
{{Referéncias}}
&lt;nowiki&gt;
[[Categoria:Sociolingüistica]]&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>0dl9ix4qqlbz006t5mz71g0xzzf2prh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497040</id>
      <parentid>2497034</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T14:02:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lek~ocwiki</username>
        <id>21137</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>correccions minoras</comment>
      <origin>2497040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4399" sha1="irdsaarlueovzq8fkbotinwanocn5j4" xml:space="preserve">[[Fichièr:Seattle_trash_lese_rac_basura_200511.jpg|vinheta|Una pobèla a Seattle revirada en quatre lengas: anglés, chinés, vietnamian e castelhan.]]
Lo paisatge lingüistic foguèt definit per Landry e Bourhis coma “la visibilitat e importància de las lengas ''en las'' ''anóncias'' ''publicas e comercialas en un territòri o region donats”'' en un trabalh pionièr suls usatges lingüistics escrits en l'espaci public del Quebèc. Après aquel estudi se'n son realizats divèrses en contèxtes plan desparièrs de per lo monde.
Aqueles autors creson que lo paisatge lingüistic d'un territòri, region o vila es bastit per la combinason de ''la'' lenga emplegada en las ''[[Publicitat|anóncias]]'' e pancartas comercialas, de las carrièras, de las rotas, de las bastissas publicas e autres tèxtes escriches a la via publica. Lo concèpte de paisatge lingüistic s'es utilizat tanben posteriorament per se far referéncia a l'analisi de la situacion lingüistica d'un país o region o la preséncia de divèrsas lengas dins un airal concrèt e liga lo '''paisatge lingüistic''' amb autras expressions coma la diversitat lingüistica, l'ecologia de las lengas o lo mercat lingüistic.&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|títol=Linguistic landscape and ethnolinguistic vitality: an empirical study|paginas=23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|títol=Linguistic landscape and ethnolinguistic vitality: an empirical study|paginas=25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ref-libre|títol=A Linguistic Landscape}}&lt;/ref&gt;

Landry e Bourhis distinguisson entre las foncions informativas e simbolicas de las pancartas e tèxtes escriches a la via publica. La foncion informativa marca las frontièras territorialas d'un grop lingüistic, doncas qu'indica qu'una o divèrsas lengas pòdon s'utilizar en la comunicacion. La foncion simbolica fa referéncia a la valor e estatut de las lengas talas coma las percep un grop en comparason amb los autres grops. Per aqueles motius lo paisatge lingüistic nos mòstra la vitalitat de las lengas e pòt se considerar coma una font d'informacion addicionala au contèxt sociolingüistic que pòt completar l'informacion que s'obten dels senses, entrevistas o enquèstas sociolingüisticas. Per nòrma generala la lenga dominanta d'una comunitat serà la mai utilizada en lo païsatge lingüistic. Aquel païsatge nos porg tanben informacion de l'identitat dels [[familha lingüistica|grops lingüistics]] qu'utilizan de lengas desparièras e contribuisson a la diversitat lingüistica.

== Lo plurilingüisme al paisatge lingüistic ==
L'estudi del paisatge lingüistic nos revèrta que lo plurilingüisme es un fenomèn abitual e qu'es fruch de divèrses factors coma movements de tipe istoric, politics, religioses e economics, lo creissement de las comunicacions entre desparièras parts de la planeta, l'interès per manténer e revitalitzar las [[lengas minorizadas|lengas minoritàrias…]] Lo plurilingüisme que s'obsèrva en un paisatge lingüistic determinat nos miralha que coexistisson lengas desparièras. Aiçò en lo contèxt europèu ès vist com un recors important, e per la [[Comission Europèa]] las lengas desparièras son una font de riquesa e un pont cap a la solidaritat e la compreneson mutuala.&lt;ref&gt;{{Ref-web|url=http://europa.eu/languages/servlets/Doc?id=913|títol=A New Framework Strategy for Multilingualism}}&lt;/ref&gt;

== Tipologias ==
Los paisatges lingüistics son estats classificats segon las causas e las caracteristicas de cadun, e Muñoz Carrobles los dividís atal:&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|nom=Diego|títol=Breve itinerario por el paisaje lingüístico de Madrid|data=2010|paginas=103-109|volum=2|exemplar=2|url=http://www.ucm.es/info/angulo/volumen/Volumen022/varia04.htm}}&lt;/ref&gt; 

# Paisatge produsit pel bilingüisme social, e met d'exemple [[Sent Sebastian (Guipuscoa)|Donostia]], al [[Bascoat]], ont las pancartas son en castelhan e en euskara.
# Paisatge produsit per l'immigracion o un païsatge que i a d'afichas en lengas non oficialas d'un país, i a d'exemples a totas las grandas vilas del mond.
# Paisatge produsit pel cosmopolitisme e la [[Mondializacion|globalizacion]], es a dire, un païsatge ont i son presents las lengas internacionalas.
# Paisatge toristic, ont se veson d'afichas didacticas per toristas en las lengas que se crei que los seràn utils.

== Referéncias ==
{{Referéncias}}
&lt;nowiki&gt;
[[Categoria:Sociolingüistica]]&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>irdsaarlueovzq8fkbotinwanocn5j4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497041</id>
      <parentid>2497040</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T14:04:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lek~ocwiki</username>
        <id>21137</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Lek~ocwiki  a desplaçat la pagina [[Utilizaire:Lek~ocwiki/Païsatge lingüistic]] cap a [[Wikipèdia:Lek~ocwiki/Païsatge lingüistic]] : Paisatge lingüistic</comment>
      <origin>2497040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4399" sha1="irdsaarlueovzq8fkbotinwanocn5j4" xml:space="preserve">[[Fichièr:Seattle_trash_lese_rac_basura_200511.jpg|vinheta|Una pobèla a Seattle revirada en quatre lengas: anglés, chinés, vietnamian e castelhan.]]
Lo paisatge lingüistic foguèt definit per Landry e Bourhis coma “la visibilitat e importància de las lengas ''en las'' ''anóncias'' ''publicas e comercialas en un territòri o region donats”'' en un trabalh pionièr suls usatges lingüistics escrits en l'espaci public del Quebèc. Après aquel estudi se'n son realizats divèrses en contèxtes plan desparièrs de per lo monde.
Aqueles autors creson que lo paisatge lingüistic d'un territòri, region o vila es bastit per la combinason de ''la'' lenga emplegada en las ''[[Publicitat|anóncias]]'' e pancartas comercialas, de las carrièras, de las rotas, de las bastissas publicas e autres tèxtes escriches a la via publica. Lo concèpte de paisatge lingüistic s'es utilizat tanben posteriorament per se far referéncia a l'analisi de la situacion lingüistica d'un país o region o la preséncia de divèrsas lengas dins un airal concrèt e liga lo '''paisatge lingüistic''' amb autras expressions coma la diversitat lingüistica, l'ecologia de las lengas o lo mercat lingüistic.&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|títol=Linguistic landscape and ethnolinguistic vitality: an empirical study|paginas=23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|títol=Linguistic landscape and ethnolinguistic vitality: an empirical study|paginas=25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ref-libre|títol=A Linguistic Landscape}}&lt;/ref&gt;

Landry e Bourhis distinguisson entre las foncions informativas e simbolicas de las pancartas e tèxtes escriches a la via publica. La foncion informativa marca las frontièras territorialas d'un grop lingüistic, doncas qu'indica qu'una o divèrsas lengas pòdon s'utilizar en la comunicacion. La foncion simbolica fa referéncia a la valor e estatut de las lengas talas coma las percep un grop en comparason amb los autres grops. Per aqueles motius lo paisatge lingüistic nos mòstra la vitalitat de las lengas e pòt se considerar coma una font d'informacion addicionala au contèxt sociolingüistic que pòt completar l'informacion que s'obten dels senses, entrevistas o enquèstas sociolingüisticas. Per nòrma generala la lenga dominanta d'una comunitat serà la mai utilizada en lo païsatge lingüistic. Aquel païsatge nos porg tanben informacion de l'identitat dels [[familha lingüistica|grops lingüistics]] qu'utilizan de lengas desparièras e contribuisson a la diversitat lingüistica.

== Lo plurilingüisme al paisatge lingüistic ==
L'estudi del paisatge lingüistic nos revèrta que lo plurilingüisme es un fenomèn abitual e qu'es fruch de divèrses factors coma movements de tipe istoric, politics, religioses e economics, lo creissement de las comunicacions entre desparièras parts de la planeta, l'interès per manténer e revitalitzar las [[lengas minorizadas|lengas minoritàrias…]] Lo plurilingüisme que s'obsèrva en un paisatge lingüistic determinat nos miralha que coexistisson lengas desparièras. Aiçò en lo contèxt europèu ès vist com un recors important, e per la [[Comission Europèa]] las lengas desparièras son una font de riquesa e un pont cap a la solidaritat e la compreneson mutuala.&lt;ref&gt;{{Ref-web|url=http://europa.eu/languages/servlets/Doc?id=913|títol=A New Framework Strategy for Multilingualism}}&lt;/ref&gt;

== Tipologias ==
Los paisatges lingüistics son estats classificats segon las causas e las caracteristicas de cadun, e Muñoz Carrobles los dividís atal:&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|nom=Diego|títol=Breve itinerario por el paisaje lingüístico de Madrid|data=2010|paginas=103-109|volum=2|exemplar=2|url=http://www.ucm.es/info/angulo/volumen/Volumen022/varia04.htm}}&lt;/ref&gt; 

# Paisatge produsit pel bilingüisme social, e met d'exemple [[Sent Sebastian (Guipuscoa)|Donostia]], al [[Bascoat]], ont las pancartas son en castelhan e en euskara.
# Paisatge produsit per l'immigracion o un païsatge que i a d'afichas en lengas non oficialas d'un país, i a d'exemples a totas las grandas vilas del mond.
# Paisatge produsit pel cosmopolitisme e la [[Mondializacion|globalizacion]], es a dire, un païsatge ont i son presents las lengas internacionalas.
# Paisatge toristic, ont se veson d'afichas didacticas per toristas en las lengas que se crei que los seràn utils.

== Referéncias ==
{{Referéncias}}
&lt;nowiki&gt;
[[Categoria:Sociolingüistica]]&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>irdsaarlueovzq8fkbotinwanocn5j4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497043</id>
      <parentid>2497041</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T14:04:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lek~ocwiki</username>
        <id>21137</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Lek~ocwiki  a desplaçat la pagina [[Wikipèdia:Lek~ocwiki/Païsatge lingüistic]] cap a [[Wikipèdia:Paisatge lingüistic]] : Paisatge lingüistic</comment>
      <origin>2497040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4399" sha1="irdsaarlueovzq8fkbotinwanocn5j4" xml:space="preserve">[[Fichièr:Seattle_trash_lese_rac_basura_200511.jpg|vinheta|Una pobèla a Seattle revirada en quatre lengas: anglés, chinés, vietnamian e castelhan.]]
Lo paisatge lingüistic foguèt definit per Landry e Bourhis coma “la visibilitat e importància de las lengas ''en las'' ''anóncias'' ''publicas e comercialas en un territòri o region donats”'' en un trabalh pionièr suls usatges lingüistics escrits en l'espaci public del Quebèc. Après aquel estudi se'n son realizats divèrses en contèxtes plan desparièrs de per lo monde.
Aqueles autors creson que lo paisatge lingüistic d'un territòri, region o vila es bastit per la combinason de ''la'' lenga emplegada en las ''[[Publicitat|anóncias]]'' e pancartas comercialas, de las carrièras, de las rotas, de las bastissas publicas e autres tèxtes escriches a la via publica. Lo concèpte de paisatge lingüistic s'es utilizat tanben posteriorament per se far referéncia a l'analisi de la situacion lingüistica d'un país o region o la preséncia de divèrsas lengas dins un airal concrèt e liga lo '''paisatge lingüistic''' amb autras expressions coma la diversitat lingüistica, l'ecologia de las lengas o lo mercat lingüistic.&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|títol=Linguistic landscape and ethnolinguistic vitality: an empirical study|paginas=23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|títol=Linguistic landscape and ethnolinguistic vitality: an empirical study|paginas=25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ref-libre|títol=A Linguistic Landscape}}&lt;/ref&gt;

Landry e Bourhis distinguisson entre las foncions informativas e simbolicas de las pancartas e tèxtes escriches a la via publica. La foncion informativa marca las frontièras territorialas d'un grop lingüistic, doncas qu'indica qu'una o divèrsas lengas pòdon s'utilizar en la comunicacion. La foncion simbolica fa referéncia a la valor e estatut de las lengas talas coma las percep un grop en comparason amb los autres grops. Per aqueles motius lo paisatge lingüistic nos mòstra la vitalitat de las lengas e pòt se considerar coma una font d'informacion addicionala au contèxt sociolingüistic que pòt completar l'informacion que s'obten dels senses, entrevistas o enquèstas sociolingüisticas. Per nòrma generala la lenga dominanta d'una comunitat serà la mai utilizada en lo païsatge lingüistic. Aquel païsatge nos porg tanben informacion de l'identitat dels [[familha lingüistica|grops lingüistics]] qu'utilizan de lengas desparièras e contribuisson a la diversitat lingüistica.

== Lo plurilingüisme al paisatge lingüistic ==
L'estudi del paisatge lingüistic nos revèrta que lo plurilingüisme es un fenomèn abitual e qu'es fruch de divèrses factors coma movements de tipe istoric, politics, religioses e economics, lo creissement de las comunicacions entre desparièras parts de la planeta, l'interès per manténer e revitalitzar las [[lengas minorizadas|lengas minoritàrias…]] Lo plurilingüisme que s'obsèrva en un paisatge lingüistic determinat nos miralha que coexistisson lengas desparièras. Aiçò en lo contèxt europèu ès vist com un recors important, e per la [[Comission Europèa]] las lengas desparièras son una font de riquesa e un pont cap a la solidaritat e la compreneson mutuala.&lt;ref&gt;{{Ref-web|url=http://europa.eu/languages/servlets/Doc?id=913|títol=A New Framework Strategy for Multilingualism}}&lt;/ref&gt;

== Tipologias ==
Los paisatges lingüistics son estats classificats segon las causas e las caracteristicas de cadun, e Muñoz Carrobles los dividís atal:&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|nom=Diego|títol=Breve itinerario por el paisaje lingüístico de Madrid|data=2010|paginas=103-109|volum=2|exemplar=2|url=http://www.ucm.es/info/angulo/volumen/Volumen022/varia04.htm}}&lt;/ref&gt; 

# Paisatge produsit pel bilingüisme social, e met d'exemple [[Sent Sebastian (Guipuscoa)|Donostia]], al [[Bascoat]], ont las pancartas son en castelhan e en euskara.
# Paisatge produsit per l'immigracion o un païsatge que i a d'afichas en lengas non oficialas d'un país, i a d'exemples a totas las grandas vilas del mond.
# Paisatge produsit pel cosmopolitisme e la [[Mondializacion|globalizacion]], es a dire, un païsatge ont i son presents las lengas internacionalas.
# Paisatge toristic, ont se veson d'afichas didacticas per toristas en las lengas que se crei que los seràn utils.

== Referéncias ==
{{Referéncias}}
&lt;nowiki&gt;
[[Categoria:Sociolingüistica]]&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>irdsaarlueovzq8fkbotinwanocn5j4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497071</id>
      <parentid>2497043</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T16:45:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lek~ocwiki</username>
        <id>21137</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Lek~ocwiki  a desplaçat la pagina [[Wikipèdia:Paisatge lingüistic]] cap a [[Paisatge lingüistic]]</comment>
      <origin>2497040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4399" sha1="irdsaarlueovzq8fkbotinwanocn5j4" xml:space="preserve">[[Fichièr:Seattle_trash_lese_rac_basura_200511.jpg|vinheta|Una pobèla a Seattle revirada en quatre lengas: anglés, chinés, vietnamian e castelhan.]]
Lo paisatge lingüistic foguèt definit per Landry e Bourhis coma “la visibilitat e importància de las lengas ''en las'' ''anóncias'' ''publicas e comercialas en un territòri o region donats”'' en un trabalh pionièr suls usatges lingüistics escrits en l'espaci public del Quebèc. Après aquel estudi se'n son realizats divèrses en contèxtes plan desparièrs de per lo monde.
Aqueles autors creson que lo paisatge lingüistic d'un territòri, region o vila es bastit per la combinason de ''la'' lenga emplegada en las ''[[Publicitat|anóncias]]'' e pancartas comercialas, de las carrièras, de las rotas, de las bastissas publicas e autres tèxtes escriches a la via publica. Lo concèpte de paisatge lingüistic s'es utilizat tanben posteriorament per se far referéncia a l'analisi de la situacion lingüistica d'un país o region o la preséncia de divèrsas lengas dins un airal concrèt e liga lo '''paisatge lingüistic''' amb autras expressions coma la diversitat lingüistica, l'ecologia de las lengas o lo mercat lingüistic.&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|títol=Linguistic landscape and ethnolinguistic vitality: an empirical study|paginas=23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|títol=Linguistic landscape and ethnolinguistic vitality: an empirical study|paginas=25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ref-libre|títol=A Linguistic Landscape}}&lt;/ref&gt;

Landry e Bourhis distinguisson entre las foncions informativas e simbolicas de las pancartas e tèxtes escriches a la via publica. La foncion informativa marca las frontièras territorialas d'un grop lingüistic, doncas qu'indica qu'una o divèrsas lengas pòdon s'utilizar en la comunicacion. La foncion simbolica fa referéncia a la valor e estatut de las lengas talas coma las percep un grop en comparason amb los autres grops. Per aqueles motius lo paisatge lingüistic nos mòstra la vitalitat de las lengas e pòt se considerar coma una font d'informacion addicionala au contèxt sociolingüistic que pòt completar l'informacion que s'obten dels senses, entrevistas o enquèstas sociolingüisticas. Per nòrma generala la lenga dominanta d'una comunitat serà la mai utilizada en lo païsatge lingüistic. Aquel païsatge nos porg tanben informacion de l'identitat dels [[familha lingüistica|grops lingüistics]] qu'utilizan de lengas desparièras e contribuisson a la diversitat lingüistica.

== Lo plurilingüisme al paisatge lingüistic ==
L'estudi del paisatge lingüistic nos revèrta que lo plurilingüisme es un fenomèn abitual e qu'es fruch de divèrses factors coma movements de tipe istoric, politics, religioses e economics, lo creissement de las comunicacions entre desparièras parts de la planeta, l'interès per manténer e revitalitzar las [[lengas minorizadas|lengas minoritàrias…]] Lo plurilingüisme que s'obsèrva en un paisatge lingüistic determinat nos miralha que coexistisson lengas desparièras. Aiçò en lo contèxt europèu ès vist com un recors important, e per la [[Comission Europèa]] las lengas desparièras son una font de riquesa e un pont cap a la solidaritat e la compreneson mutuala.&lt;ref&gt;{{Ref-web|url=http://europa.eu/languages/servlets/Doc?id=913|títol=A New Framework Strategy for Multilingualism}}&lt;/ref&gt;

== Tipologias ==
Los paisatges lingüistics son estats classificats segon las causas e las caracteristicas de cadun, e Muñoz Carrobles los dividís atal:&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|nom=Diego|títol=Breve itinerario por el paisaje lingüístico de Madrid|data=2010|paginas=103-109|volum=2|exemplar=2|url=http://www.ucm.es/info/angulo/volumen/Volumen022/varia04.htm}}&lt;/ref&gt; 

# Paisatge produsit pel bilingüisme social, e met d'exemple [[Sent Sebastian (Guipuscoa)|Donostia]], al [[Bascoat]], ont las pancartas son en castelhan e en euskara.
# Paisatge produsit per l'immigracion o un païsatge que i a d'afichas en lengas non oficialas d'un país, i a d'exemples a totas las grandas vilas del mond.
# Paisatge produsit pel cosmopolitisme e la [[Mondializacion|globalizacion]], es a dire, un païsatge ont i son presents las lengas internacionalas.
# Paisatge toristic, ont se veson d'afichas didacticas per toristas en las lengas que se crei que los seràn utils.

== Referéncias ==
{{Referéncias}}
&lt;nowiki&gt;
[[Categoria:Sociolingüistica]]&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>irdsaarlueovzq8fkbotinwanocn5j4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497125</id>
      <parentid>2497071</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T21:12:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lek~ocwiki</username>
        <id>21137</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ajot d'ua paperèra multilingua occitan euskara francés</comment>
      <origin>2497125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4479" sha1="bx8ur2sbjywijvqvtflu1ly7tw1i1og" xml:space="preserve">[[Fichièr:Seattle_trash_lese_rac_basura_200511.jpg|vinheta|Una pobèla a Seattle revirada en quatre lengas: anglés, chinés, vietnamian e castelhan.]]
Lo paisatge lingüistic foguèt definit per Landry e Bourhis coma “la visibilitat e importància de las lengas ''en las'' ''anóncias'' ''publicas e comercialas en un territòri o region donats”'' en un trabalh pionièr suls usatges lingüistics escrits en l'espaci public del Quebèc. Après aquel estudi se'n son realizats divèrses en contèxtes plan desparièrs de per lo monde.
Aqueles autors creson que lo paisatge lingüistic d'un territòri, region o vila es bastit per la combinason de ''la'' lenga emplegada en las ''[[Publicitat|anóncias]]'' e pancartas comercialas, de las carrièras, de las rotas, de las bastissas publicas e autres tèxtes escriches a la via publica. Lo concèpte de paisatge lingüistic s'es utilizat tanben posteriorament per se far referéncia a l'analisi de la situacion lingüistica d'un país o region o la preséncia de divèrsas lengas dins un airal concrèt e liga lo '''paisatge lingüistic''' amb autras expressions coma la diversitat lingüistica, l'ecologia de las lengas o lo mercat lingüistic.&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|títol=Linguistic landscape and ethnolinguistic vitality: an empirical study|paginas=23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|títol=Linguistic landscape and ethnolinguistic vitality: an empirical study|paginas=25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ref-libre|títol=A Linguistic Landscape}}&lt;/ref&gt;

Landry e Bourhis distinguisson entre las foncions informativas e simbolicas de las pancartas e tèxtes escriches a la via publica. La foncion informativa marca las frontièras territorialas d'un grop lingüistic, doncas qu'indica qu'una o divèrsas lengas pòdon s'utilizar en la comunicacion. La foncion simbolica fa referéncia a la valor e estatut de las lengas talas coma las percep un grop en comparason amb los autres grops. Per aqueles motius lo paisatge lingüistic nos mòstra la vitalitat de las lengas e pòt se considerar coma una font d'informacion addicionala au contèxt sociolingüistic que pòt completar l'informacion que s'obten dels senses, entrevistas o enquèstas sociolingüisticas. Per nòrma generala la lenga dominanta d'una comunitat serà la mai utilizada en lo païsatge lingüistic. Aquel païsatge nos porg tanben informacion de l'identitat dels [[familha lingüistica|grops lingüistics]] qu'utilizan de lengas desparièras e contribuisson a la diversitat lingüistica.

== Lo plurilingüisme al paisatge lingüistic ==
[[Fichièr:Paperèra-mercés-milesker-merci-Baiona.jpg|vinheta|Occitan gascon]]
L'estudi del paisatge lingüistic nos revèrta que lo plurilingüisme es un fenomèn abitual e qu'es fruch de divèrses factors coma movements de tipe istoric, politics, religioses e economics, lo creissement de las comunicacions entre desparièras parts de la planeta, l'interès per manténer e revitalitzar las [[lengas minorizadas|lengas minoritàrias…]] Lo plurilingüisme que s'obsèrva en un paisatge lingüistic determinat nos miralha que coexistisson lengas desparièras. Aiçò en lo contèxt europèu ès vist com un recors important, e per la [[Comission Europèa]] las lengas desparièras son una font de riquesa e un pont cap a la solidaritat e la compreneson mutuala.&lt;ref&gt;{{Ref-web|url=http://europa.eu/languages/servlets/Doc?id=913|títol=A New Framework Strategy for Multilingualism}}&lt;/ref&gt;

== Tipologias ==
Los paisatges lingüistics son estats classificats segon las causas e las caracteristicas de cadun, e Muñoz Carrobles los dividís atal:&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|nom=Diego|títol=Breve itinerario por el paisaje lingüístico de Madrid|data=2010|paginas=103-109|volum=2|exemplar=2|url=http://www.ucm.es/info/angulo/volumen/Volumen022/varia04.htm}}&lt;/ref&gt; 

# Paisatge produsit pel bilingüisme social, e met d'exemple [[Sent Sebastian (Guipuscoa)|Donostia]], al [[Bascoat]], ont las pancartas son en castelhan e en euskara.
# Paisatge produsit per l'immigracion o un païsatge que i a d'afichas en lengas non oficialas d'un país, i a d'exemples a totas las grandas vilas del mond.
# Paisatge produsit pel cosmopolitisme e la [[Mondializacion|globalizacion]], es a dire, un païsatge ont i son presents las lengas internacionalas.
# Paisatge toristic, ont se veson d'afichas didacticas per toristas en las lengas que se crei que los seràn utils.

== Referéncias ==
{{Referéncias}}
&lt;nowiki&gt;
[[Categoria:Sociolingüistica]]&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>bx8ur2sbjywijvqvtflu1ly7tw1i1og</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497126</id>
      <parentid>2497125</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T21:17:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lek~ocwiki</username>
        <id>21137</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Lo plurilingüisme al paisatge lingüistic */</comment>
      <origin>2497126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4523" sha1="cohgb1r1kvyi4hcvyyjgnuz6q258z9y" xml:space="preserve">[[Fichièr:Seattle_trash_lese_rac_basura_200511.jpg|vinheta|Una pobèla a Seattle revirada en quatre lengas: anglés, chinés, vietnamian e castelhan.]]
Lo paisatge lingüistic foguèt definit per Landry e Bourhis coma “la visibilitat e importància de las lengas ''en las'' ''anóncias'' ''publicas e comercialas en un territòri o region donats”'' en un trabalh pionièr suls usatges lingüistics escrits en l'espaci public del Quebèc. Après aquel estudi se'n son realizats divèrses en contèxtes plan desparièrs de per lo monde.
Aqueles autors creson que lo paisatge lingüistic d'un territòri, region o vila es bastit per la combinason de ''la'' lenga emplegada en las ''[[Publicitat|anóncias]]'' e pancartas comercialas, de las carrièras, de las rotas, de las bastissas publicas e autres tèxtes escriches a la via publica. Lo concèpte de paisatge lingüistic s'es utilizat tanben posteriorament per se far referéncia a l'analisi de la situacion lingüistica d'un país o region o la preséncia de divèrsas lengas dins un airal concrèt e liga lo '''paisatge lingüistic''' amb autras expressions coma la diversitat lingüistica, l'ecologia de las lengas o lo mercat lingüistic.&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|títol=Linguistic landscape and ethnolinguistic vitality: an empirical study|paginas=23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|títol=Linguistic landscape and ethnolinguistic vitality: an empirical study|paginas=25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ref-libre|títol=A Linguistic Landscape}}&lt;/ref&gt;

Landry e Bourhis distinguisson entre las foncions informativas e simbolicas de las pancartas e tèxtes escriches a la via publica. La foncion informativa marca las frontièras territorialas d'un grop lingüistic, doncas qu'indica qu'una o divèrsas lengas pòdon s'utilizar en la comunicacion. La foncion simbolica fa referéncia a la valor e estatut de las lengas talas coma las percep un grop en comparason amb los autres grops. Per aqueles motius lo paisatge lingüistic nos mòstra la vitalitat de las lengas e pòt se considerar coma una font d'informacion addicionala au contèxt sociolingüistic que pòt completar l'informacion que s'obten dels senses, entrevistas o enquèstas sociolingüisticas. Per nòrma generala la lenga dominanta d'una comunitat serà la mai utilizada en lo païsatge lingüistic. Aquel païsatge nos porg tanben informacion de l'identitat dels [[familha lingüistica|grops lingüistics]] qu'utilizan de lengas desparièras e contribuisson a la diversitat lingüistica.

== Lo plurilingüisme al paisatge lingüistic ==
[[Fichièr:Paperèra-mercés-milesker-merci-Baiona.jpg|vinheta|Occitan gascon a '''Baiona''' (''dab euskara e francés)'']]
L'estudi del paisatge lingüistic nos revèrta que lo plurilingüisme es un fenomèn abitual e qu'es fruch de divèrses factors coma movements de tipe istoric, politics, religioses e economics, lo creissement de las comunicacions entre desparièras parts de la planeta, l'interès per manténer e revitalitzar las [[lengas minorizadas|lengas minoritàrias…]] Lo plurilingüisme que s'obsèrva en un paisatge lingüistic determinat nos miralha que coexistisson lengas desparièras. Aiçò en lo contèxt europèu ès vist com un recors important, e per la [[Comission Europèa]] las lengas desparièras son una font de riquesa e un pont cap a la solidaritat e la compreneson mutuala.&lt;ref&gt;{{Ref-web|url=http://europa.eu/languages/servlets/Doc?id=913|títol=A New Framework Strategy for Multilingualism}}&lt;/ref&gt;

== Tipologias ==
Los paisatges lingüistics son estats classificats segon las causas e las caracteristicas de cadun, e Muñoz Carrobles los dividís atal:&lt;ref&gt;{{Ref-publicacion|nom=Diego|títol=Breve itinerario por el paisaje lingüístico de Madrid|data=2010|paginas=103-109|volum=2|exemplar=2|url=http://www.ucm.es/info/angulo/volumen/Volumen022/varia04.htm}}&lt;/ref&gt; 

# Paisatge produsit pel bilingüisme social, e met d'exemple [[Sent Sebastian (Guipuscoa)|Donostia]], al [[Bascoat]], ont las pancartas son en castelhan e en euskara.
# Paisatge produsit per l'immigracion o un païsatge que i a d'afichas en lengas non oficialas d'un país, i a d'exemples a totas las grandas vilas del mond.
# Paisatge produsit pel cosmopolitisme e la [[Mondializacion|globalizacion]], es a dire, un païsatge ont i son presents las lengas internacionalas.
# Paisatge toristic, ont se veson d'afichas didacticas per toristas en las lengas que se crei que los seràn utils.

== Referéncias ==
{{Referéncias}}
&lt;nowiki&gt;
[[Categoria:Sociolingüistica]]&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>cohgb1r1kvyi4hcvyyjgnuz6q258z9y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dausat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200906</id>
    <redirect title="Dausat de Vodabla" />
    <revision>
      <id>2497039</id>
      <timestamp>2026-03-29T14:02:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <comment>Valentin d'Auvèrnha  a desplaçat la pagina [[Dausat]] cap a [[Dausat de Vodabla]]</comment>
      <origin>2497039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="18z3jf6ug1raaemzsoikr2tt4mnpyxm" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Dausat de Vodabla]]</text>
      <sha1>18z3jf6ug1raaemzsoikr2tt4mnpyxm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Utilizaire:Lek~ocwiki/Païsatge lingüistic</title>
    <ns>2</ns>
    <id>200907</id>
    <redirect title="Paisatge lingüistic" />
    <revision>
      <id>2497042</id>
      <timestamp>2026-03-29T14:04:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lek~ocwiki</username>
        <id>21137</id>
      </contributor>
      <comment>Lek~ocwiki  a desplaçat la pagina [[Utilizaire:Lek~ocwiki/Païsatge lingüistic]] cap a [[Wikipèdia:Lek~ocwiki/Païsatge lingüistic]] : Paisatge lingüistic</comment>
      <origin>2497042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="6p4kwu2o8rya44hyxvoj2brfxn6f1xp" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Wikipèdia:Lek~ocwiki/Païsatge lingüistic]]</text>
      <sha1>6p4kwu2o8rya44hyxvoj2brfxn6f1xp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497141</id>
      <parentid>2497042</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T23:54:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>4312</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Paisatge lingüistic]]</comment>
      <origin>2497141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="2ihmlxms6z3aq5vtu4e9is854voa5xx" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Paisatge lingüistic]]</text>
      <sha1>2ihmlxms6z3aq5vtu4e9is854voa5xx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipèdia:Lek~ocwiki/Païsatge lingüistic</title>
    <ns>4</ns>
    <id>200908</id>
    <redirect title="Paisatge lingüistic" />
    <revision>
      <id>2497044</id>
      <timestamp>2026-03-29T14:04:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lek~ocwiki</username>
        <id>21137</id>
      </contributor>
      <comment>Lek~ocwiki  a desplaçat la pagina [[Wikipèdia:Lek~ocwiki/Païsatge lingüistic]] cap a [[Wikipèdia:Paisatge lingüistic]] : Paisatge lingüistic</comment>
      <origin>2497044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48" sha1="surfzyla60i4a6u8ud23nmbu1bx77i1" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Wikipèdia:Paisatge lingüistic]]</text>
      <sha1>surfzyla60i4a6u8ud23nmbu1bx77i1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2497140</id>
      <parentid>2497044</parentid>
      <timestamp>2026-03-29T23:54:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>4312</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Paisatge lingüistic]]</comment>
      <origin>2497140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="2ihmlxms6z3aq5vtu4e9is854voa5xx" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Paisatge lingüistic]]</text>
      <sha1>2ihmlxms6z3aq5vtu4e9is854voa5xx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Declaracion dels Drechs de l'Òme e dau Ciutadan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200910</id>
    <redirect title="Declaracion dels Dreches de l&#039;Òme e del Ciutadan" />
    <revision>
      <id>2497066</id>
      <timestamp>2026-03-29T16:10:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>Redireccion cap a [[Declaracion dels Dreches de l'Òme e del Ciutadan]]</comment>
      <origin>2497066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="08542by0fqd8zx0xy1bsklvfoxrtbw8" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Declaracion dels Dreches de l'Òme e del Ciutadan]]</text>
      <sha1>08542by0fqd8zx0xy1bsklvfoxrtbw8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Esgliòlas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200911</id>
    <redirect title="Egliòlas" />
    <revision>
      <id>2497069</id>
      <timestamp>2026-03-29T16:26:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <comment>Valentin d'Auvèrnha  a desplaçat la pagina [[Esgliòlas]] cap a [[Egliòlas]]</comment>
      <origin>2497069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="fgf6o6jyi2onjy14ssrkoz21r24ciat" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Egliòlas]]</text>
      <sha1>fgf6o6jyi2onjy14ssrkoz21r24ciat</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipèdia:Paisatge lingüistic</title>
    <ns>4</ns>
    <id>200912</id>
    <redirect title="Paisatge lingüistic" />
    <revision>
      <id>2497072</id>
      <timestamp>2026-03-29T16:45:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lek~ocwiki</username>
        <id>21137</id>
      </contributor>
      <comment>Lek~ocwiki  a desplaçat la pagina [[Wikipèdia:Paisatge lingüistic]] cap a [[Paisatge lingüistic]]</comment>
      <origin>2497072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="2ihmlxms6z3aq5vtu4e9is854voa5xx" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Paisatge lingüistic]]</text>
      <sha1>2ihmlxms6z3aq5vtu4e9is854voa5xx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sent Alèire</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200913</id>
    <redirect title="Sent Alèire de la Montanha" />
    <revision>
      <id>2497083</id>
      <timestamp>2026-03-29T17:25:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <comment>Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Sent Alèire]] cap a [[Sent Alèire de la Montanha]] per dessús una redireccion</comment>
      <origin>2497083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44" sha1="ltlkdh8u0qxjo6oidcyl2rv057doxbi" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Sent Alèire de la Montanha]]</text>
      <sha1>ltlkdh8u0qxjo6oidcyl2rv057doxbi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Palhèira</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200914</id>
    <redirect title="Palhèiras" />
    <revision>
      <id>2497092</id>
      <timestamp>2026-03-29T17:50:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <comment>Valentin d'Auvèrnha  a desplaçat la pagina [[Palhèira]] cap a [[Palhèiras]]</comment>
      <origin>2497092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="mjiivndselmonqvk8isjgmfq5wysciy" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Palhèiras]]</text>
      <sha1>mjiivndselmonqvk8isjgmfq5wysciy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tarnant</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200915</id>
    <redirect title="Ternant las Aigas" />
    <revision>
      <id>2497095</id>
      <timestamp>2026-03-29T17:54:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <comment>Valentin d'Auvèrnha  a desplaçat la pagina [[Tarnant]] cap a [[Ternant las Aigas]]</comment>
      <origin>2497095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="6oahfy74mn4txszv9x6ir594qgkaf1i" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Ternant las Aigas]]</text>
      <sha1>6oahfy74mn4txszv9x6ir594qgkaf1i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sent Jòrge de Mons</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200916</id>
    <redirect title="Sent Jòrge de Monts" />
    <revision>
      <id>2497105</id>
      <timestamp>2026-03-29T18:14:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <comment>Valentin d'Auvèrnha  a desplaçat la pagina [[Sent Jòrge de Mons]] cap a [[Sent Jòrge de Monts]]</comment>
      <origin>2497105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="mjvpnw6w1b67cgp0jpcmlnzsk9bm1c9" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Sent Jòrge de Monts]]</text>
      <sha1>mjvpnw6w1b67cgp0jpcmlnzsk9bm1c9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nasat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200917</id>
    <redirect title="Nasac" />
    <revision>
      <id>2497111</id>
      <timestamp>2026-03-29T18:21:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Valentin d'Auvèrnha</username>
        <id>46064</id>
      </contributor>
      <comment>Valentin d'Auvèrnha  a desplaçat la pagina [[Nasat]] cap a [[Nasac]]</comment>
      <origin>2497111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22" sha1="1mdmjsg3l7ghnhjo3oteo15cxt4640f" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Nasac]]</text>
      <sha1>1mdmjsg3l7ghnhjo3oteo15cxt4640f</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>