Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 3075 2497324 2494720 2026-04-01T20:17:50Z ~2026-20225-87 62948 2497324 wikitext text/x-wiki {{omon|Tolosa (omonimia)}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Tolosa | nom2 = ''Toulouse'' | imatge = Montage Toulouse 3.jpg | descripcion = De naut en bas e d'esquèrra a drecha: Lo [[pont de Sant Pèire (Tolosa)|pont de Sant Pèire]] {{·}} Ariane 5 (Ciutat de l'Espaci) {{·}} [[Basilica de Sant Sarnin]] {{·}} [[Plaça del Capitòli (Tolosa)|Plaça del Capitòli]] {{·}} Airbus A380 {{·}} Musèu dels Augustins . | lògo = Logo_mairie_de_Toulouse.svg | bandièra = Flag of Midi-Pyrénées.svg | escut = Blason ville fr Toulouse (Haute-Garonne).svg | escais = La Ciutat Mondina<br />La Vila Ròsa | region = {{Occitània (Region)}}(Caplòc) | departament = {{Nauta Garona}} (prefectura) | arrondiment = [[Arrondiment de Tolosa|Tolosa]] (Caplòc) | canton = Caplòc de 15 cantons | intercom = [[Tolosa Metropòli]] | cònsol = [[Jean-Luc Moudenc]] | mandat = [[2026]]–[[2032]] | ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Tolosan}} | latitud = 43.604482 | longitud = 1.443962 | km² = 118.3 | alt maxi = | alt mej = 263 | alt mini = 115 | gentilici = tolosenc -a<br />tolosan, -a | insee = 31555 | cp = | sit = [http://www.toulouse.fr/ toulouse.fr] | populacion = | dens = }} {{Patrimòni Mondial de l'Unesco (indicador)}} '''Tolosa''' <small>(prononciat: {{AFI|[tuˈluzo̞]}})</small> {{Àudio|Oc-Lnc-Tolosa.wav}} (en [[francés]] e oficialament ''Toulouse'') es la segonda vila d{{'}}[[Occitània]], la quatrena vila de [[França]], capluòc de la [[Occitània (region administrativa)|region d'Occitània]], [[prefectura]] del [[Departament francés|departament]] de la [[Departament de la Nauta Garona|Nauta Garona]]. Al sègle {{Romanas|V}}, la vila foguèt la capitala del [[Reialme visigòt|reialme visigòt,]] e una de las capitalas del [[reialme d'Aquitània]] dal sègle {{Romanas|VII}} al sègle {{Romanas|IX}}, puèi la capitala del [[comtat de Tolosa]] e de [[Lengadòc]]. Tolosa es istòricament situada en Lengadòc, traversada per [[Garona]] e lo [[Canal de las Doas Mars]]. Son escais es la '''Vila Ròsa''' a causa de la color del principal material de construccion tradicional local: la [[Brica (material)|brica]] de tèrra cuèita. Dins le passat se disiá tanben '''La Ciutat Mondina''', per referéncia a la dinastia dels comtes de la vila que se son sovent sonats ''Raimon''. == Geografia == L{{'}}[[altitud]] mejana es de 141 mètres. La vila es situada sus un coide de [[Garona]] provenent dels [[Pirenèus]], s{{'}}orienta al nòrd-èst vèrs la [[Mediterranèa]], càmbia de direccion a Tolosa e se dirigís al nòrd-oèst vèrs l{{'}}[[Atlantic]]. Le relèu es marcat per la convergéncia de las valadas d{{'}}[[afluent]]s de Garona : * [[Arièja (riu)|Arièja]] al sud dominat pels versants penjaluts del [[Lauragués]] de Tolosa Vièlha que venon dominar la vila sul Puèg Dàvid. * L{{'}}[[Èrs Mòrt]] que se geta al nòrd de Tolosa en una plana vasta dicha de « Lalande » separat a l{{'}}èst del sit de la vila per una linha feblament accidentada, damb particularament les puèges de Montaudran e de Jolimont. * A l{{'}}oèst de la vila, a bèla distància del centre urban (6 a 7&nbsp;km en mejana), tres terrassas s{{'}}estajan per aténher les travèrses de [[Gasconha]]. Sus la riba esquèrra entre le riu de [[Toish]] que s{{'}}escampa al nòrd de Purpan e l{{'}}actuala diga del [[Bazacle]] ga natural agençat, la corba del [[flume]] a evoluit forçant l{{'}}implantacion urbana antica de la vila sus la riba dreta platèu mai naut al recès de las inondacions. Le [[canal del Miègjorn]] que repren una corsa artificiala de la Garona vèrs la Mediterranèa remana al sud-èst la valada de l{{'}}Èrs mòrt. La comuna de Tolosa fa {{unitat|11830|ha}} de superfícia, es a dire un pauc mai que [[París]] : {{unitat|10539|ha}}. <gallery mode="packed" heights="180px"> Fichièr:Topographie de toulouse.jpg|[[Topografia de Tolosa|Carta topografica de Tolosa]]. Fichièr:Canal du midi toulouse.jpg|[[Canal del Miègjorn]], a proximitat de Tolosa. </gallery> {{-}} == Onomastica == * '''[[La Mapa Occitana]]''' e sa cartografia collaborativa : Geoccitania (Institut d'Estudis Occitans)<ref>Toponimia Occitana ([[Institut d'Estudis Occitans]]) : IEO_BdTopoc : http://bdtopoc.org</ref>. <mapframe text="Mapa occitana de Tolosa (Geoccitania:IEO-BdTopoc)."latitude="43.604573" longitude="1.439037" zoom="12" width="286" height="249" align="right" /> == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 31555 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat=[[Joan-Luc Moudenc]] |Partit=[[UMP|UMP, LR]] |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= [[Pierre Cohen]]|Partit= [[Partit Socialista (França)|PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de 2004 |Fin= 2008 |Identitat=[[Joan-Luc Moudenc]] |Partit=UMP |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de 2001 |Fin= 2004 |Identitat= [[Felip Douste-Blazy]]|Partit=UDF-AD, UMP |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de 1983 |Fin= 2004 |Identitat=[[Dominique Baudis]] |Partit=UDF-CDS |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de 1971 |Fin= 1983 |Identitat=[[Pèire Baudis]] |Partit=CD, UDF-CDS |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1971 |Identitat= | |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == Al recensament de 2004, Tolosa es la quatrena vila de França damb {{formatnum:426700}} abitants (populacion ''intra muros'' – cf. tablèu çai contra), le cinquen airal urban de França damb {{formatnum:1130000}} abitants (recensament de 2007) e la seisena aglomeracion de l{{'}}estat damb {{formatnum:940000}} abitants (recensament de 2010) (aprèp [[París]], [[Lion]], [[Marselha]], [[Lilla-Roubaix-Tourcoing]] e [[Niça-Canas]]). Es tanben le pus grand centre universitari en defòra de la region parisenca damb mai de {{formatnum:120000}} estudiants. La populacion de la vila aumenta principalament gràcias a un [[salde migratòri]] largament positiu, degut a una posicion geografica interessanta (clima, situacion estrategica entre mai d{{'}}un bacin toristic – [[Pirenèus]], mar [[Mediterranèa]], còstas [[País Basc|basca]] e landesa, terradors miègjorn-pirenencs) e a un imatge fòrtament positiu (qualitat de vida, varietat de las filièras de formacion, posicionament socioeconomic sus d{{'}}industrias e de servicis de fòrta valor ajustada [[aeronautica]], [[espaci (cosmologia)|espaci]], [[biotecnologia]]s, [[sistèmas embarcats]], [[electronica]]). {{Demografia |insee= 31555 |1793=47899 |1800=50558 |1806=51689 |1821=52328 |1831=59639 |1836=77372 |1841=90225 |1846=94227 |1851=96564 |1856=103144 |1861=113714 |1866=126936 |1872=124852 |1876=130105 |1881=140289 |1886=147617 |1891=149791 |1896=149963 |1901=149841 |1906=149438 |1911=149576 |1921=175434 |1926=180771 |1931=194564 |1936=213220 |1946=264411 |1954=268863 |1962=323724 |1968=370796 |1975=373796 |1982=347995 |1990=358688 |1999=390350 |cassini=37818 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|555}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|555}}/118.3) round 2}}}} ab/km². {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; fan-size: 95%;" |+ '''Evolucion de la populacion''' ! !! Aglomeracion !! Airal urban |- ! 1695 | 43 000 |- ! 1750 | 48 000 |- ! 1790 | 52 863 |- ! 1801 | 50 171 |- ! 1831 | 59 630 |- ! 1851 | 95 277 |- ! 1872 | 126 936 |- ! 1911 | 149 000 |- ! 1936 | 213 220 |- ! 1946 | 264 411 |- ! 1954 | 268 865 |- ! 1962 | 329 044 |- ! 1968 | 439 764 || 474 000 |- ! 1975 | 509 939 || 585 000 |- ! 1982 | 541 271 || 645 000 |- ! 1990 | 650 336 || 797 373 |- ! 1999 | 761 090 || 964 797 |- ! 2007<br /> | 851 945 || 1 118 472 |- ! 2011 | 892 115 || 1 250 251 |} font : [[INSEE]] === [[Clima]] === La vila benefícia, de per sa posicion a l{{'}}interseccion de las influéncias oceanicas e mediterranèas, d{{'}}un clima temperat doç de davalada a la prima e pro caud e sec d{{'}}estiu. Les vents dominants son, per òrdre d{{'}}importància, le vent d{{'}}oèst (que mena generalament l{{'}}umiditat de l{{'}}ocean [[Atlantic]]), le vent de sud-èst (tanben apelat ''[[vent d'autan|vent d{{'}}autan]]'', puslèu caud e sec) e le vent del nòrd, netament mens frequent e generalament freg e sec (que mena l{{'}}aire de las massas anticiclonicas frejas plaçadas sul nòrd d{{'}}[[Euròpa]]). === Urbanisme === [[Fichièr:Vue aérienne de Toulouse.jpg|thumb|Vista aeriana del centre vila, damb endavant la plaça del Capitòli]] La vila es organizada en mantuna zòna mai o mens concentrica : * la vila romana de las carrièras estretas e tòrtas, que garda mai o mens le plan de la ciutat romana; * S{{'}}i ajusta la ciutat de l{{'}}Edat Mejana (lo borg de Sent Sarnin); * les quartièrs del [[sègle XVIII]] al [[sègle XIX]] ; * la banlèga contemporanèa, bastida a l{{'}}entorn d{{'}}ancians vilatges (Sent Simon, La Landa) o de residéncias nòblas (Le Miralh) annexats a la comuna ; La ciutat se desvolopèc primièr le long de la riba dreta de [[Garona]], al nivèl del ga del Bazacle, le sol mejan natural per passar [[Garona]]. Atanben la riba dreta es plan mai elevada a respècte del flume que non pas la riba esquèrra e se tròba naturalament aparada de las aigadas. La posicion privilegiada d{{'}}aquel punt d{{'}}inflexion del flume (que ven del sud e que vira cap al nòrd-oèst), al contacte de la val d{{'}}Èrs, perlongament de la via naturala cap a la mar [[Mediterranèa]], fasquèc de [[Tolosa]] un caireforc comercial. A las vias de comunicacions que constituisson les rius naturals se son ajustadas le long dels sègles de vias que ligan la ciutat a sas vesinas : via romana, de la Mediterranèa fins a [[Aquitània]], le [[Canal del Miègjorn]] e le [[Canal lateral]], ligasons rotièras e ferroviàrias cap al nòrd (rota de [[Montalban]]), cap al sud (rota de [[Fois]]), sud-oèst ([[Murèth]] puèi [[Tarba]]), oèst (cap a [[Aush]]) e èst (cap a [[Albi]], [[Rodés]]). Aquelas vias son totjorn presentas dins le teissut urban e fòrman le rastèl d{{'}}esquina dels Barris, avengudas mercadièras dels ancians quartièrs populars (Avenguda de Murèth, dels [[Minimes (Tolosa)|Minimes]], del barri Bonafé). Al centre urban, vironat dels Baloards qu{{'}}emplacèron las muralhas ancianas, s{{'}}ajustèron al sègle XVIII les grands jardins (de las plantas, Reial e le [[Grand Redond (jardin)|Redond Grand]]) estructurats per una tièra d{{'}}andanas largas e plantadas (Jules Guesde, Pau Feuga, [[Frederic Mistral]]). Le [[sègle XIX]] fosquèc le del traucament de tres grandas avengudas Haussmanianas : la carrièra de Metz, l{{'}}avenguda d{{'}}Alsàcia Lorena/del Lengadòc e la carrièra Ozenne. Aquel traucament destrusiguèc de carrièras e d{{'}}ostals dels pus vièlhs de la ciutat. Se dobriguèron al meteis moment les grands axes cap al canal puèi la gara ([[Joan Jaurés]], [[Matabuòu]], [[Raimon IV]]). Un element emblematic del bastit, un còp èra reservat als ortalans de la periferia, es representat per las tolosencas [http://les-petites-toulousaines.com "tolosencas"], ostalets damb un òrt, sens estatge ne cava mès provesit d{{'}}un trast. L{{'}}espandiment urban de Tolosa es de còps qualificat d{{'}}extrèm, damb una densitat de populacion flaca per una ciutat tan granda. Ça que la la crisi de creissença actuala de la ciutat buta a una densificacion del bastit damb la realizacion de mantun programa d{{'}}urbanisme. ===Transpòrts=== {{article detalhat|Transpòrts en comun de Tolosa|Mètro de Tolosa}} [[Fichièr:Toulouse Reseau Lignes ABCT1oc.svg|thumb|180px|left|Mapa del malhum de mètro]] Le rastèl d{{'}}esquina de la ret de transpòrts en comun de la ciutat son las duas linhas de [[Mètro de Tolosa|mètro]] inauguradas en junh de 1993, un [[VAL]] e una linha [[SNCF]] cadenciada. En setembre de 2003 la linha C fosquèc completada per quatre estacions intermediàrias en mai de las tres inicialas. En decembre de 2003, la linha A fosquèc alongada de [[Jolimont]] a [[Balmar]] de tres estacions mai, per un nombre de 18 estacions per 12&nbsp;km de linhas. Una segonda linha de [[Mètro de Tolosa|mètro]], la B que corrirà segon un ais nòrd-sud serà normalament mesa en servici al començament de 2007, damb 20 estacions per 15&nbsp;km. Un malhum de 64 linhas de buses en estèla permet de religar les quartièrs periferics tan coma las comunas de la corona al centre, mai que mai mercé a de plataformas multimodalas (Mètro-Busses-Parcatges) coma [[Arenas (transpòrts en comun de Tolosa)|Arenas]], [[Bassacamba (mètro de Tolosa)|Bassacamba]] o [[Bèlmont (mètro de Tolosa)|Bèlmont]]. D{{'}}autras linhas de transpòrts en sit pròpri son previstas o son a s{{'}}acabar per asondar les bacins d{{'}}emplecs de las comunas perifericas ([[Blanhac]], [[Colomèrs]], [[Labeja]] e limitar la congestion automobila suls grands axes (per exemple las linhas E e E{{'}} que desserviràn respectivament Blanhac centre e aeroconstellacion e l{{'}}[[Aeropòrt de Tolosa-Blanhac|aeropòrt internacional de Blanhac]] o la linha F cap a [[Murèth]]). Les projèctes d{{'}}urbanisme començan atanben d{{'}}estudiar les mejans de demesir l{{'}}empresa automobila pel profièit dels transpòrts en comun o de la bicicleta que Tolosa es una de las ciutats mens avançada sus aquel sicut de l{{'}}estat francés a causa de son urbanisme pauc densificat e plan espandit. ==Istòria== {{article principal|Istòria de Tolosa}} ===Antiquitat=== [[Fichièr:Toulouse Karte 1631.jpg|thumb|Mapa de Tolosa en l{{'}}an 1631.]] [[Fichièr:Tolosa_copie.jpg|thumb|La Tolosa antica e medievala.]] Abans l{{'}}installacion romana, la region de Tolosa èra ocupada per una tribú celtica, les [[Vòlcas Tectosages]] qu{{'}}arribèron al sègle III abans Crist en dominar d{{'}}autoctòns de mal definir, benlèu d{{'}}[[ibèrs]] o d{{'}}[[aquitans]]. Les [[cèltas]] s{{'}}èran installats non pas sul sit actual mès sus las sèrras al sud de la ciutat, mai que mai a [[Vièlha Tolosa]] ont les arqueològs trobèron mantun potz que contenon d{{'}}objèctes preromans e romans. Le territòri dels [[Vòlcas Tectosages]] fosquèc integrat a l{{'}}[[Empèri Roman]] en 118 abans Crist e èra le punt mai a l{{'}}oèst de la novèla Provincia de [[Narbonesa]]. Les romans fondèron Tolosa sus son sit actual e la vila s{{'}}espandissiá del Capitòli als Salins. Le forum se situava a l{{'}}entorn de la [[plaça Esquiròl]] sul ''Cardio Maximus'' (l{{'}}ais actual carrièra Sent Roman/ carrièra dels filatièrs). Tolosa èra un centre administratiu e intellectual màger de la ''Provincia''. En 413, les [[visigòts]] envasisson la vila e la causisson per capitala&nbsp;; aquò es le [[Reialme visigòt de Tolosa|reialme de Tolosa]]. En [[507]] les [[francs]] de [[Clodovèu]] vencisson les visigòts d{{'}}[[Alaric II]] a la [[batalha de Vouillé|batalha de Volhèc]] ocupan Aquitània tota e prenon Tolosa en [[508]]. ===Edat Mejana=== A l{{'}}[[Edat Mejana]], la vila fosquèc longtemps independenta. Les [[comtat de Tolosa|comtes de Tolosa]] espandiguèron lor domeni sus la mai granda partida del Miègjorn de França constituissent atal la província de [[Lengadòc]]. Aprèp la [[Crosada dels albigeses|Crosada contra les Albigeses]], Lengadòc es restacat al reialme de França en 1271. Testimoniatge de la preséncia dels comtes de Tolosa, las rèstas de las fondacions del castèl comtal son estadas recentament mesas a jorn prèp de la pòrta sud de la vila medievala a l{{'}}emplaçament de la plaça del salin. ===A la Renaissença=== A la [[Renaissença]] (fin del [[sègle XV]], [[sègle XVI|XVI]], Tolosa conesquèc un periòde de granda prosperitat, gràcias a l{{'}}industria del [[pastèl]]. Dos simbòls de la vila, le Pont Nòu e le [[Canal del Miègjorn]], son realizats respectivament en [[1632]] e en [[1682]]. ===A l{{'}}Edat Modèrna=== Le Capitòli es bastit, el, al [[sègle XVIII]]. En 1762 se debana l{{'}}[[Ahar deus Calàs|afar dels Calàs]] : le cas d{{'}}un [[Protestantisme|protestant]] injustament condemnat provòca una intervencion celèbra de [[Voltaire]]. Tolosa èra, coma se deu, de la diocèsi civila de [[Tolosa]], de l'[[archidiocèsi de Tolosa]], de la senescauciá de Tolosa <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 49 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Pendent l'Ancian Regime, las parròquias ''intra-muros'' son : catedrala de St Estève, Nòstra Dòna de la Dalbada, Nòstra Dòna de la Daurada, Nòstra Dòna del Taur, Sent Agustin, Sent Micolau (o Nicolau), Sent Pèire de las Cosinas, Sent Sarnin. Las parròquias del gardiatge (nom occitan supausat) son Crotz Daurada (vocable de la glèisa : Sent Grapasi), La Landa (vocable de la glèisa : Senta Magdalena), Montaudran (vocable de la glèisa : Sent Estève), Povorvila (vocable de la glèisa : Senta Magdalena, annèxa de [[Sent Anha (Tolosa)|Sent Anhe]], Sent Supèri (vocable de la glèisa : Sent Supèri, ara Sent Miquèl), Sent Martin de Toish (vocable de la glèisa : Sent Martin), Sent Miquèl del Barri (vocable de la glèisa : Sent Miquèl), Sent Miquèl de Toish (vocable de la glèisa : Sent Miquèl) o Sent Miquèl Ferrèri (L'Ardena), Sent Simon (vocable de la glèisa, annèxa de [[Portèth de Garona]] : Sent Simon) <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 49, 13, 23, 30, 37, 41, 43, 44, 45 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Cal ajustar Vilanovèla de Sent Simon, comunautat non parròquia erigida en comunautat cap a 1780 del territòri de Tolosa, diocèsi civila e senescauciá de Tolosa; en 1790, ven comuna del canton de Tolosa, mès dispareis abans l'an IV <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 52 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ===A l'Epòca Contemporanèa=== En 1790, Tolosa èra [[caplòc]] de canton, de districte e de departament; en l'an IX, la comuna fosquèc despartida en 4 cantons (Tolosa nòrd, oèst, centre e sud) ; en 1973, Tolosa fosquèc despartida en 15 cantons <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 49 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. En [[1814]], la batalha de Tolosa opausa les angloespanhòls de [[Arthur Wellesley|Wellington]] als franceses del marescal napoleonian [[Nicolas Soult|Soult]], que mentre qu{{'}}aguèsson capitat a resistir son constrents de se retirar. Dins las [[annadas 1920]], Tolosa fosquèc la vila dels pionièrs de l{{'}}aviacion, jos l{{'}}impulsion de [[Pèire Jòrdi Latecoèra‎|Pierre-Georges Latécoère]], qu{{'}}instaurèc de ligasons dambe [[Casablanca]] e [[Dakar]]. En [[1927]], l{{'}}[[Aeropostala]] fosquèc creada, dambe de figuras coma [[Antoine de Saint-Exupéry]] e [[Jean Mermoz]]. Durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]], la vila fosquèc estalviada pels combats, mès la Resisténcia s{{'}}i desvolopèc fòrtament. Forquèc abandonada per las tropas d{{'}}ocupacion alemandas pauc aprèp le [[Operacion Neptun (Aliats)|desbarcament de Normandia]]. Aprèp la victòria de [[Francisco Franco|Franco]] en [[1939]] de nombroses refugiats republicans espanhòls venguèron a Tolosa, e al començament de las [[annadas 1960]], fòrça rapatriats d{{'}}[[Argeria]] venguèron tanben s{{'}}installar, çò que modifiquèc sensiblament le païsatge demografic de la vila. Tolosa venguèc prefectura de la region de [[Miègjorn-Pirenèus]]. Le nombre d{{'}}abitants de la comuna aumenta fòrça rapidament, de {{formatnum:269000}} abitants en [[1954]] a {{formatnum:380000}} en [[1968]] puèi {{formatnum:390350}} en 1999 per aténher {{formatnum:426700}} abitants en 2004. == Lengas == [[Fichièr:Rue Pharaon (Toulouse) - Plaque.jpg|thumb|Senhalizacion bilingüa a Tolosa]]La lenga istorica de Tolosa es l{{'}}[[occitan]]. La particularitat de la ciutat es qu{{'}}es situada sus la termièra entre les parlars lengadocians e les gascons. Mai se la legenda vòl que se parle [[gascon]] a [[Sant Çubran]] (riba esquèrra de [[Garona]]) e [[lengadocian]] al centre de la ciutat, les primièrs vilatges gascons son, dins la comuna de Tolosa, [[Sent Martin de Toish]] e [[Sant Simon (Tolosa)|Sent Simon]]. Les primièrs traits gascons que pareisson son la vocalisacion de l (sal>sau), la prononcicion [w] de v entre vocalas (nevar > neuar) e la conservacion de u dins les grops QU e GU (quatre > qüatre, gardar > guardar) - la resulta n'èra una frequéncia rapidament nauta del son [w]. Cal mencionar tanben le passatge de LL a th/r (Murèl > Murèth, bèla > bèra, etc), aiçò plan abans la famosa H gascona. Le parlar lengadocian de Tolosa, le ''[[tolosan]]'', de còps sonat ''mondin'' (de "Raimondin", referéncia a la dinastia comtala), es un parlar sud-lengadocian. Fosquèc mai que mai illustrat per [[Pèire Godolin]]. Las particularitats d'aqueste parlar, comparat a la lenga estandard son las que seguisson. L'article definit masculin es le/les al lòc de lo/los. Es pas un francisme, estant qu'es anterior a la Crosada, mas puslèu la continuacion del latin ILLE (nominatiu) al lòc de ILLUM (accusatiu) endacòm mai. Le/Les es emplegat dusqu'a Fois e Casèras. Lo grop CT fa -it- al lòc de -ch- : fait, lait, nuèit, lièit, escrit al lòc de fach, lach, nuèch, lièch, escrich, etc Le preterit de la persona tresena es en -èc al lòc de -èt. Se pòt mencionar qu'existiá una conjugason completa en -g- : cantègui, cantègues, etc al lòc de cantèri, cantères, etc I aviá tanben de formas del subjonctiu coma siòsca (per siá), fasca (per faga), etc Aqueste article es escrit damb las particularitats del parlar tolosenc. L{{'}}occitan quitèc d{{'}}èstre regularament ausit per carrièras dins las annadas 1920 fòra cèrts quartièrs populars coma [[La Landa (Tolosa)|la Landa]], [[Sant Çubran]] o [[Bonafé (Barri)|Bonafé]] ont se podiá ausir fins a las annadas 1960. Le francés penetrèc las classas nautas de la ciutat a la fin de l{{'}}Edat Mejana e le cambiament de lenga (almens a l{{'}}escrit e dins les registres formals) per l{{'}}elèit se passèc entre 1500 e 1530. Le francés parlat a Tolosa aguèc longtemps una marca occitana, que siá dins la pronóncia (l{{'}}accent caracteristic), dins la sintaxi o dins le vocabulari. Aquel francés regional ([[francitan]]) es tanben a se pèrdre. Cal notar l{{'}}importància qu{{'}}aguèron las comunautats castelhanofòna e catalanofòna dins las annadas 1950 e 60 a causa de l{{'}}immigracion massissa, politica (la retirada) o economica. Tolosa fosquèc un centre de creacion teatrala, mai que mai antifranquista, en [[castelhan]] e [[catalan]] dins aquel periòde. == Administracion == {{veire|lista dels cònsols de Tolosa}} Les cònsols precedents èran : * 30 de març de [[2014]]:[[Joan-Luc Moudenc]] * [[2008]]-[[2014]] : [[Pèire Cohen]] * [[2004]]-[[2008]] : [[Joan-Luc Moudenc]] * [[2001]]-[[2004]] : [[Felip Douste-Blazy]] (UMP), demissionari le [[30 d'abril|30 d{{'}}abril]], aprèp son accession al Govèrn, coma Ministre de la Santat * [[1983]]-[[2001]] : [[Domenge Baudis]] ([[Union per la democràcia francesa|UDF]]) * [[1971]]-[[1983]] : [[Pèire Baudis]] * [[1958]]-[[1971]] : [[Loís Bazerque]] * [[1944]]-[[1958]] : [[Ramon Badiou]] Tolosa es devesida en 15 ; veire tanben [[cantons de la Nauta Garona]] : * Le [[Canton de Tolosa-1]] es format d{{'}}una partida de Tolosa ({{formatnum:26342}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-2]] es format d{{'}}una partida de Tolosa ({{formatnum:26890}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-3]] es format d{{'}}una partida de Tolosa ({{formatnum:36207}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-4]] es format d{{'}}una partida de Tolosa ({{formatnum:31016}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-5]] es format d{{'}}una partida de Tolosa ({{formatnum:26686}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-6]] es format d{{'}}una partida de Tolosa ({{formatnum:18578}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-7]] es format d{{'}}una partida de Tolosa ({{formatnum:28578}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-8]] es format d{{'}}una partida de Tolosa e de las comunas de [[Balmar]], [[Bèlpuèg (Tolosan)|Bèlpuèg]], [[Dremil e La Faja]], [[Florenç]], [[Montdosilh]], [[Monts (Tolosan)|Monts]], [[Monrabe]], [[Pin Balmar]] e [[Quint e Fontsagrivas]] ({{formatnum:46383}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-9]] es format d{{'}}una partida de Tolosa e de la comuna de [[Ramonvila e Sant Anha]] ({{formatnum:42467}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-10]] es format d{{'}}una partida de Tolosa ({{formatnum:37298}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-11]] es format d{{'}}una partida de Tolosa ({{formatnum:29456}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-12]] es format d{{'}}una partida de Tolosa ({{formatnum:42892}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-13]] es format d{{'}}una partida de Tolosa e de la comuna de [[Colomièrs]] ({{formatnum:37809}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-14]] es format d{{'}}una partida de Tolosa e de las comunas d{{'}}[[Aucamvila (Nauta Garona)|Aucamvila]], [[Castèlginèst]], [[Fenolhet (Nauta Garona)|Fenolhet]], [[Fontboscat]], [[Ganhac de Garona]], [[Launaguet]] e [[Sant Alban (Nauta Garona)|Sant Alban]] ({{formatnum:41093}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-15]] es format d{{'}}una partida de Tolosa e de las comunas de [[Castèlmauron]], [[Montberon]], [[Puègbonieu]], [[Rofiac Tolosan]], [[Sant Ginèst]], [[Sant Joan le Vièlh]], [[Sent Lop (e Capmàs)|Sent Lop]] e [[L'Union (Nauta Garona)|L{{'}}Union]] ({{formatnum:51774}} abitants) == Ensenhament superior e recèrca == Les tres pòls universitaris son : * L{{'}}[[Universitat Tolosa 1 Capitòli]] (UT1 - Tolosa-I) : sciéncias socialas, particularament damb [[l'Institut d'Estudis Politics de Tolosa|l{{'}}Institut d{{'}}Estudis Politics de Tolosa]], le dret e l{{'}}economia. * L{{'}}[[Universitat de Tolosa-Joan Jaurés]] (UTM - Tolosa-II) : [[sciéncias umanas]], disciplinas artisticas e literàrias. * L{{'}}[[Universitat Pau Sabatièr]] (UPS - Tolosa-III) : [[medecina]], [[farmacia]] e [[sciéncias duras]]. L{{'}}importància de la vida universitària a Tolosa se manifèsta tanben per la riquesa e la diversitat dels laboratòris de recèrca presents suls campus universitaris e dels centres ospitalo-universitaris. Las grandas escòlas principalas : * L{{'}}[[Institut d'Estudis Politics de Tolosa|Institut d{{'}}Estudis Politics de Tolosa]] (IEP Tolosa) * L{{'}}[[Escòla Superiora de Comèrci de Tolosa]] (ESC Tolosa) * L{{'}}[[Escòla nacionala veterinària de Tolosa]] * L{{'}}[[Escola Superiora d'Agricultura de Purpan|Escòla Superiora d{{'}}Agricultura de Purpan]] * L{{'}}Escòla d{{'}}Arquitectura de Tolosa * [[Supaéro]] ([[Escòla Nacionala Superiora de l'Aeronautica e de l'Espaci|ENSAE]]) * L{{'}}[[École nationale de l'aviation civile|ENAC]] * L{{'}}[[ENSIACET]] * L{{'}}[[ENSEEIHT]] * L{{'}}[[ICAM]] * L{{'}}[[INPT]] * L{{'}}[[INSA]] * L{{'}}[[Institut polytechnique des sciences avancées|IPSA]] * L{{'}}[[ENSICA]] * L{{'}}[[ENSAT]]. == Economia == === Agricultura, cultura ortalana === Coma la màger part de las grandas vilas situadas en [[plana alluviala]], Tolosa a desvolopat una [[cultura ortalana]] que li permet un aprovesiment regular de produits frescs. Atal, le sud-èst e le nòrd de la vila son de zònas tradicionalament dedicadas a aquel tipe de culturas. Çaquelà, aquesta practica es a desparéisser, las superfícias disponiblas se demesisson a causa de la [[pression fonzièra]]. Tolosa es tanben coneguda per la cultura de la [[violeta]], per sas flors e son perfum. Le [[domeni de Candie]] es una bòria de mai 300 ectaras qu{{'}}aparten a la comuna e qu{{'}}es espleitada en regia agricòla municipala. === Aeronautica e espaci === Dempuèi la [[Primièra Guèrra Mondiala]], Tolosa entreten una relacion particulara damb l{{'}}aviacion. Per aquel periòde las industrias aeronauticas mudèron a Tolosa, pr{{'}}amor la vila èra considerada coma pro alunhada de las zònas de combat. Las usinas [[Latécoère]] dispausan aital d{{'}}obradors en plena vila. D{{'}}autras entrepresas o centre de recercas seguiguèron, que siá dins le domeni de l{{'}}aviacion e de le de l{{'}}espaci: le CNES, MATRA, ALCATEL, la SNPE (carburant de fusèa), e [[AIRBUS]]. Tolosa possedís las cadenas d{{'}}assemblatge dels avions de l{{'}}entrepresa europèa (damb Amborg) mès tanben de centres de recèrcas e d{{'}}ensages. Las usinas del grop se situan a l{{'}}oèst de l{{'}}aglomeracion sus las comunas de Tolosa ([[Sent Martin de Toish]]), [[Blanhac]] e [[Bausèla]]. Las usinas son una de las destinacions màgers dels viatges de caps d{{'}}Estat o de govèrn: [[Joan Carles I d'Espanha|Joan Carles I d{{'}}Espanha]], [[Elisabèt II del Reialme Unit]], le primièr ministre de la Republica Populara de China. === Quimia === Situat principalament dins la zòna sud de la vila, le pòl quimic compren d{{'}}entrepresas dels sectors de la [[quimia]] pesuga ([[AZF (usina)|AZF]] : fertilizant azotats), de [[carburant]]s, [[explosiu]]s e fuòcs d{{'}}artifici ([[Societat Nacionala de las Podras e Explosius|SNPE]], Ets [[Lacroix]]), de la [[quimia farmaceutica]], de la [[pintura]] (pigments) Le pòl quimic tolosenc a conegut una importanta activitat fins a la catastròfa del [[21 de setembre]] de [[2001]] : l{{'}}[[explosion de l'usina AZF|explosion de l{{'}}usina AZF]] a fait 30 mòrts e environ 2500 ferits, e mai de degalhs materials considerables ([[Universitat de Tolosa-Le Miralh]], quartièr En Palòt, La Reinariá, Ranguèlh e l{{'}}espital psiquiatric Marchand en particular). Aquesta activitat tend dempuèi a se reorientar vèrs la [[quimia fina]] e la [[quimia]] farmaceutica, jutjadas mens polluentas e mens menaçantas per la populacion. === [[Informatica]] === De nombrosas entrepresas del sector son implantadas a Tolosa, beneficiant de la qualitat de la formacion universitària e de las grandas escòlas localas. Especialament las [[Societat de servicis en engenhariá informatica|SSII]] [[Atos Origin]], [[Capgemini]], [[Unilog]], CS, Coframi e [[IBM]]. La comunautat d{{'}}aglomeracion de la [[Comunautat urbana del Grand Tolosa|Grand Tolosa]] s{{'}}es dotada dempuèi la fin de 2001 d{{'}}una excellenta [[infrastructura metropolitana de telecomunicacions]] ([[Infrastructura metropolitana de telecomunicacions|IMT]]). Compausada de cinc boclas totalizant 77&nbsp;km de [[fibra optica]] l{{'}}IMT s{{'}}espandís sus la [[Comunautat urbana del Grand Tolosa|Grand Tolosa]] del nòrd al sud e d{{'}}èst en oèst altorn de Tolosa, de [[Blanhac]] a [[Labeja]] e de [[L'Union (Nauta Garona)|L{{'}}Union]] a [[Tornafuèlha]]. Passant principalament pel [[Mètro de Tolosa|mètro tolosenc]], le [[Periferic de Tolosa|Periferic]] e le [[Canal del Miègjorn]]. Cada cable se compausa de 144 [[fibra optica negra|fibras opticas negras]], cada parelh de fibra ofrís una capacitat de 2,5&nbsp;Gbit/s dins les dus senses. Vejatz le sit oficial de l{{'}}[[Infrastructura Metropolitana de Telecomunicacions|IMT]] dins les ligams. === Meteorologia === Le Centre Nacional de Calcul de [[Météo-France]] es installat dempuèi [[1982]] a Tolosa. Es en particular dins aquel centre que son efectuadas las [[Meteorologia|previsions meteorologicas]] per França tota. Le "Météopôle" de Tolosa regropa en mai le Centre Nacional de Recèrcas Meteorologicas (CNRM). === Mèdias === * Unas [[television]]s son installadas a Tolosa : ** [[TLT]] es la television locala de Tolosa. Es installada dins la novèla [[Mediatèca José Cabanis]], a Marengo (a l{{'}}origina son sèti èra a Compans-Cafarelli). Acaba d'emetre en julhet de 2015 per causa de dificultats financièras ** [[Tv Bruits]] son de televisions associativas qu{{'}}emeton tanben a Tolosa. ** [[OC-TV]] es una [[WebTV|television sus Internet]] ** [[France 3]] Sud es la television regionala del Sud, sos estúdios son situats a la Cepièra. ** [[Métropole Télévision|M6]] a tanben un descrocatge local a Tolosa. * Tolosa abrita les estúdios de las ràdios : ** [[Ràdio Occitània]] ** [[Sud Radio]] ** [[lo Mouv'|lo Mouv{{'}}]] ** [[Canal sud]] ** [[FMR]], [[Radio-Radio]] (partejan la meteissa frequéncia) ** [[Booster Fm]], [[Radio Plus]] (partejan la meteissa frequéncia) ** [[Radio Présence]] ** [[Radio Campus]] * Per la premsa escrita jornalièra, se trapa essencialament le sèti social del quotidian regional [[La Dépêche del Miègjorn]]. * Per la premsa escrita setmanièra, se trapa ''Le Journal des Toulousains''. * Per la premsa satirica, se trapa ''Satiricon'' [http://www.satiricon.net] * Sèti de las [[Edicions Hubert]] ([[Murèth]]) == Cultura == {{Patrimòni Mondial de l'Unesco|nommonument=[[Basilica de Sant Sarnin]]|imatge=[[Fichièr:Abside_et_clocher_de_St_Sernin.jpg|275px]]|Legenda=Lo campanal.|Coordonats={{coor dm|0|2|N|3|3|W}}|Nomestat={{França}}|Subdivision=[[Occitània]]|Tipe=cap|data=1998|Critèris=cap}} La vida culturala tolosenca es rica : * d{{'}}apòrts particulars ligats a divèrsas ondas d{{'}}[[immigracion]] (espanhòla pendent la [[Guèrra Civila Espanhòla|Guèrra Civila]], pè-negre dins las [[annadas 1960]], maugrabina dins las [[annadas 1970]]) ; * de la diversitat e de la joinesa de la populacion dels estudiants; * dels movements culturals alternatius. === [[Teatre]] === Tolosa fosquèc le brèç de companhiás de [[teatre de carrièra]] coma [[Royal de Luxe]] e de tot un movement d{{'}}artistas ligats a la scèna urbana. Divèrsas scènas coma le [[Teatre Nacional de Tolosa|Teatre de la ciutat]], le [[Granier-Teatre - Teatre Daniel Sorano]] o le [[Teatre de la Levada]] aculhisson de pèças cada annada. La vida teatrala amatritz coneis tanben una activitat importanta. === [[Cinèma]] === N{{'}}es Tolosa una de las vilas exagonalas melhor dotada (franc París de segur) per aquò tot que de cinèma de qualitat se tracta damb, bèla primièra: * la '''[[Cinematèca de Tolosa]]''', carrièra del Taur fondada per en [[Raimond Bòrdas]] (1920-2004) devèrs las annadas [[1950]] e qu{{'}}a un fons unic al mond Se ne salvèc per exemple tot un tròç de [[l'Edat d'aur|L{{'}}Edat d{{'}}aur]] d{{'}}en [[Luis Buñuel]] o ne ten una version mai completa qu{{'}}enlòc mai del filme subrecultissim qu{{'}}es [[Freaks]]. Tanben se ne possedís le negatiu original de [[La màger illusion]] d{{'}}en [[Joan Rainoard]]. N{{'}}a tanben una bibliotèca pro rica de libres e revistas (e totes autres documents) subre le 7{{e}} art. Tot parièr se ne pòt notar un malhum de cinèmas d{{'}}art e ensag pro ric damb * l{{'}} '''[[ABC]]''', carrièra de Sant Bernat que se ne formèc un santfum de generacions de cinefils dempuèi ara mai de 50 ans d{{'}}existéncia (n{{'}}a tanben una bibliotèca plan rica ) * '''[[American Cosmograph]]'''[http://www.american-cosmograph.fr/] (Contunha l'activitat de l'UTOPIA Tolosa a partir de junh de 2016) Tot parièr se n{{'}}organiza ara a la Cinematèca e dins tota la vila dempuèi mai de 20 ans les festenals [[Cinèma d'America Latina|Cinèma d{{'}}America Latina]] e [[Cinespaña]] que pro succès ne rescontran alprèp del public tolosan. Un molon d{{'}}autras manifestacions mai pontualas a l{{'}}entorn del cinèma se debanan cada an en per tota la ciutat. === [[Musica]] === Las [[opèra]]s son prepausadas per le [[Teatre del Capitòli de Tolosa]] dins l{{'}}[[Orquèstra Nacionala del Capitòli de Tolosa]] que s{{'}}es fait una[[ reputacion internacionala dins le domeni de la [[musica classica]], jos la direccion de [[Michel Plasson]], puèi de [[Tugan Sokhiev]] (2008-2022 o 2024) e ara de [[Tarmo Peltokoski]] (setembre de 2024). Entre autres, la "Halle aux grains", sala prestigiosa reputada per son acostica, e qu{{'}}abritava un mercat. Tolosa a tanben una reputacion de vila dinamica dins le domeni de la musica de las annadas 1980 e 1990. Dins un autre domeni, mantun artistas e grops tolosencs se son fait una reputacion nacionala en [[chanson française]] coma : * [[Claudi Nogaròu]] damb entre autras sa cançon intitulada ''Tolosa'' ; * [[Emile e Images]] ; * [[Zebda]] ; * [[KDD]] * [[Projet Factor X]] * [[Dadoo]] * [[Sang-Mêlé]] * [[Fabulous Trobadors]] * [[Les Capitoligams]] * [https://web.archive.org/web/20060717175901/http://beautesvulgaires.free.fr/ "Les beautés vulgaires"] Doblidem pas subretot la celèbra [http://cabinet.auriol.free.fr/Sons/mounpais.mp3 « '''Tolosenca''' »] del compositor [[Louis Deffès]]. (cantata aicí per Benjamin Auriol). === Espectacles === Salas : * [[Le Bikini|Le Bikini]], pichona sala mitica de Tolosa, ont de nombroses artistas renomenats se son produits. En 2007, sièis ans après la destruccion de la sala per l'explosion AZF, una sala novèla foguèt bastida a [[Ramonvila e Sant Anha]], a ras del [[Canal de las Doas Mars|canal]]. La sala novèla es estat concebuda per l'arquitècte Didier Joye e ten una capacitat modulabla de 400 a 1500 plaças sus dos nivèls per un empont de 20 mètres e un exterior amb piscina. * Le [[Zénith de Tolosa]], la sala cobèrta mai granda de França (9000 pers.) aprèp [[Palais omnisports de Paris-Bercy|Bercy]] ({{formatnum:15000}} pers.) ; * Le [[Palais dels Espòrts de Tolosa]]. Tornèc èstre bastit entièrament, sas estructuras portairas an sofèrt tanben de la catastròfa d{{'}}AZF ; * La glèisa de [[Sant Pèire de las Cosinas]] es estada recentament dobèrta coma auditòri e sala d{{'}}espectacle. Festenals : * [[Piano aux Jacobins]] * Prima de Setembre * Houfastival * Ça bouge encore * Festival del cinèma d{{'}}America Latina * Rio Loco * Aiguill{{'}}ART * [[Tolosa les Orgues]] * Convivéncia * Le Forum de l{{'}}Imatge * Festival N7 * Printemps de l{{'}}INP === Fotografia === [[Fichièr:Chateau d'eau Laganne.jpg|thumb|Galariá del Castèl d{{'}}Aiga.]] La Galariá del [[Castèl d'aiga de Tolosa|Castèl d{{'}}Aiga]] met en scèna regularament d{{'}}exposicions fotograficas. [[Jean Dieuzaide]] ne fosquèc un actor renomenat e sovent expausat. D{{'}}eveniments a l{{'}}entorn de la fotografia coma la « prima de setembre » o « le Forum de l{{'}}Imatge » son parièrament organizats jos forma de festenals. === Gastronomia === Al còr del Sud-Oèst, Tolosa ocupa una plaça estrategica a proximitat de [[Gasconha]]. Les restaurants de la vila servisson donc fòrça especialitats a basa d{{'}}[[anet]] gras. Çaquelà le plat mai conegut es sens dobte le [[caçolet]], a basa de [[Salsissa de Tolosa|salsissa]] de Tolosa e de mongetas, qu{{'}}apaissa atal una brega ancestrala entre les partisans del caçolet de [[Castèlnòu d'Arri|Castèlnòu d{{'}}Arri]] e les del caçolet de Tolosa sus sas originas. De remarcar tanben le [[Cachou Lajaunie]], inventat en 1880 a Tolosa per Léon Lajaunie, farmacian. == Monuments e lòcs toristics == '''Tolosa''' es classificada [[Vilas e País d'Art e d'Istòria|vila d{{'}}art e d{{'}}istòria]]. Les baloards de cintura determinan le sector salvagardat mai grand de França (220 ha). Fòrça lòcs tolosencs son de descobrir en landrejant. Le patrimòni de bastiments religioses es particularament ric, damb qualques curiositats coma la [[glèisa dels Jacobins]] (qu{{'}}a una nau damb de corondas centralas en palmièrs). Tolosa es la vila francesa que compta le pus grand nombre d{{'}}ostals particulars de la Renaissença, aquò es degut a l{{'}}edat d{{'}}aur del pastèl. {| align=right |[[Fichièr:Place_du_capitol.jpg|thumb|200px|none|L{{'}}Ostal de la Comuna, plaça del Capitòli]] |- |[[Fichièr:Le pont Neuf à Toulouse.jpg|thumb|200px|none|Le Pont Nòu]] |- |[[Fichièr:Toulouse_pont_Saint_Pierre.jpg|thumb|200px|none|Le Pont de Sant Pèire la nuèit]] |- |[[Fichièr:Toulouse_pairie_des_filtres.jpg|thumb|200px|none|La Prada dels Filtres]] |- |[[Fichièr:Toulouse_toits_depuis_Boulbonne.jpg|thumb|200px|none|Les teulats de Tolosa dempuèi la carrièra Boulbonne]] |- |[[Fichièr:Le Pont-Neuf de Toulouse.jpg|thumb|200px|none|Le [[riu]] de [[Garona]]]] |} === Bastiments e luòcs publics remarcables === * le [[Capitòli de Tolosa|Capitòli]] qu{{'}}es l{{'}}ostal de comuna, sus la [[Plaça del Capitòli|plaça]] del meteis nom ; * le [[Donjon del Capitòli]] (Ofici del Torisme) ; * les cais e las ribas de [[Garona]] ; * le [[Bazacle]] ; * le [[Jardin de las Plantas (Tolosa)|Jardin de las Plantas]], le [[Grand Redond (jardin)|Grand Redond]] e le [[Jardin Reial de Tolosa|Jardin Reial]] ; * le [[Pont Nòu de Tolosa|Pont Nòu]] ; * l{{'}}[[Espital de la Grava]] e son dòma de coire ; * le [[Castèl d'aiga de Tolosa|Castèl d{{'}}Aiga]] ; * le [[Canal del Miègjorn]] ; * le [[Pont de Sant Pèire (Tolosa)|pont de Sant Pèire]] ; * la [[plaça Wilson]] ; * la [[Gara de Tolosa Matabuòu|Gara Matabuòu]] ; * l{{'}}[[Ostal del Vièlh Rasim]]. * la [[preson de Sant Miquèl]] ([http://www.urban-resources.net/gallery/prison_saint_michel/prison_saint_michel.html Fotografias]) * [[Basilica de Sant Sarnin|la Basilica de Sant Sarnin]] === Bastiments religioses === {{Camin de Compostèla | precedenta = [[Labeja]] | via = Via Tolosana | seguenta = [[Legavin]] }} * la [[basilica de Sant Sarnin]] ; * la [[glèisa de Nòstra Dòna del Taur]] damb son campanal-mur ; * la [[glèisa dels Jacobins]] e sas [[clastras]] ; * la [[catedrala de Sant Estève de Tolosa|catedrala de Sant Estève]] ; * la [[basilica de la Daurada]] ; * la [[torrèla de las Ursulinas]] ; * la [[Glèisa de Sant Aubin (Tolosa)|glèisa de Sant Aubin]] ; * la [[glèisa de Sant Jiròni de Tolosa|glèisa de Sant Jiròni]] ; * la [[Sinagòga de Palaprat]]. === Musèus === Les nombroses musèus de la vila presentan un patrimòni istoric important. Demest elis, podèm citar : * [[Aeroscopia]] * le [[Musèu Georges Labit]] ; * le [[Musèu dels Agustins]] ; * le [[Musèu d'Istòria Naturala de Tolosa|Museum d{{'}}Istòria Naturala]] ; * le Musèu d{{'}}[[art modèrne|Art Modèrne]] als vièlhs tuadors de Sant Subran ; * la [[Ciutat de l'espaci|Ciutat de l{{'}}Espaci]] ; * l{{'}}[[Ostal d'Assesat|Ostal d{{'}}Assesat]] (Fondacion Bemberg) ; * [[Goethe-Institut]] ; * le Musèu del Vièlh Tolosa ; * le Musèu de l{{'}}Aficha ; * le Musèu Departamental de la Resisténcia e de la Deportacion ; * le [[Musèu de Sant Ramon|Musèu dels Antics de Tolosa]] ([[Musèu de Sant Ramon]]) ; * le Musèu Paul Dupuy (Arts aplicadas de l{{'}}Edat Mejana a uèi). == Tolosa, vila d{{'}}Espòrt == * Fotbòl: damb lo [[Tolosa Fotbòl Club]] * Rugbi de XV: damb l{{'}}[[Estadi Tolosenc]] * Rugbi de XIII: damb lo [[Tolosa Olimpic XIII]] *Basquetbòl: damb lo [[Tolosa Basquet Club]] *Fotbòl american: los [[Orses de Tolosa]] * Beisbòl: damb l{{'}}[[Estadi Tolosenc BaseBall]] * Voleibòl: damb los [[Spacers de Tolosa Volley-Ball]] == Personas celèbras nascudas a Tolosa == * [[Sylvain Augier]] (1955- ), animator de ràdio * [[Laetitia Barlerin]] ([[1974]]-), [[doctor veterinari]] * [[Joan Bertrandi]] (1482–1560), sagelador jos [[Enric II de França|Enric II]]<ref name=Tdf-Bertrandi>https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=Bertrand</ref> * [[Nicòla Bertrandi|Nicòla / Nicolau Bertrandi]], autor dels [[Gestes des Toulousains|Gèstes dels Tolosans]]<ref name=Tdf-Bertrandi/> * [[Alexandre Bidà]] ([[1813]]–[[1895]]), dessenhador, pintor e gravador occitan * [[Georges de Caunes]] ([[1919]]-[[2004]]), [[jornalista]] (paire d{{'}}[[Antoine de Caunes]] e grand paire d{{'}}[[Emma de Caunes]]) * [[Jean Dausset]] ([[1916]]- ), mètge * [[Jean-Louis Debré]] ([[1944]]- ), òme politic francés, [[Presidents de l'Assemblada Nacionala Francesa e cdambras assimiladas|president de l{{'}}Assemblada Nacionala]] dempuèi le [[25 de junh]] [[2002]] * [[Louis Deffès]] ([[1819]] - [[1900]]) Compositor (especialament de l{{'}}Imne tolosenc :[http://www.les-petites-tolosencas.com/La-Tolosenca.htm ''Ò Mon País'']) * [[Marine Delterme]] ([[1970]]– ), [[actritz]] * [[Filippe Druillet]] ([[1944]]- ), dessenhaire e scenarista * [[Joan Estève Esquiròl]] ([[1772]]-[[1840]]), [[psiquiatre]] * [[Carlos Gardel]] ([[1890]]-[[1935]]), cantaire de [[tango]] * [[Pèire Godolin]] ([[1580]]-[[1649]]), poèta * [[Ticky Holgado]] ([[1944]]-[[2004]]), [[actor]] * [[Gabriel Koenigs]] ([[1858]]-[[1931]]), [[matematician]] * [[Francés Lucàs]] (1736-1813), [[escultor]]<ref>https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=Lucas</ref> * [[Marguerite Marin]] (1951- ), dançaira e coregrafa * [[Art Mengo]] ([[1962]]- ), [[cantaire]] * [[Frédéric Michalak]] ([[1982]]- ), jogaire francés de [[rugbi de XV]] * [[Moos]] ([[1974]]– ), [[cantaire]] * [[Claudi Nogaròu]] ([[1929]]-[[2004]]), [[cantaire]], [[compositor]] * [[Fabien Pelous]] ([[1973]]- ), jogaire francés de rugbi de XV * [[Jacques Polieri]] (1928- ), meteire en scèna * [[Jean-Luc Reichmann]] (1960- ), animator de television * [[Antoine Rivalz]] ([[1667]]-[[1735]]), pintor * [[Sébastien Roch]] ([[1972]]- ), [[cantaire]], [[actor]] (Elena e les dròlles) * [[Claudi Sicre]] ([[1947]]), [[cantaire]] * [[Laurent Terzieff]] ([[1935]]- ), comedian * [[Jacques de Tourreil]] (1656–1714), membre de l{{'}}[[Acadèmia Francesa]] * [[Jean Antoine Verdier]] ([[1767]]-[[1839]]) [[general]] de [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] * [[Bernard Werber]] ([[1961]]- ), [[escrivan]] * [[Pierre Gamarra]] == Embessonatges e acòrds de cooperacion == La vila de Tolosa es bessonada damb las vilas seguentas (per òrdre cronologic) : * [[Tel Aviv]] ({{ISR}}) dempuèi [[1962]], * [[Atlanta]] ({{USA}}) dempuèi [[1975]], * [[Kyiv]] ({{UKR}}) dempuèi [[1975]], * [[Bolonha]] ({{ITA}}) dempuèi [[1981]], * [[Elx]] ({{ESP}}) dempuèi [[1981]], * [[Chongqing]] ({{CHN}}) dempuèi [[1981]]. Nosèt d{{'}}acòrds de cooperacion damb : * [[N'Djamena]] ({{TCD}}) dempuèi [[1980]], * [[Saragossa]] ({{ESP}}) dempuèi [[2000]], * [[Hanòi]] ({{VNM}}). Tolosa a tanben una vila d{{'}}adopcion : [[Câmpia Turzii]] ({{ROU}}). == Nòtas e referéncias == <references/>{{Pelegrinatge de St Jacme de Compostèla}} {{Vilas Occitània 100 000}}{{Vilas França 100 000 ab}} {{Comunas de la Nauta Garona}} {{Multibendèl | Portal Lengadòc | Portal Gasconha | Portal Occitània}} [[Categoria:Comuna del Tolosan]] [[Categoria:Tolosa|*]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] [[Categoria:Comuna d'Occitània]] ajdaor4p2y096q1qe6k0lbivkrsc4vf 2497351 2497324 2026-04-02T04:31:41Z Nicolas Eynaud 6858 2497351 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{omon|Tolosa (omonimia)}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Tolosa | nom2 = ''Toulouse'' | imatge = Montage Toulouse 3.jpg | descripcion = De naut en bas e d'esquèrra a drecha: Lo [[pont de Sant Pèire (Tolosa)|pont de Sant Pèire]] {{·}} Ariane 5 (Ciutat de l'Espaci) {{·}} [[Basilica de Sant Sarnin]] {{·}} [[Plaça del Capitòli (Tolosa)|Plaça del Capitòli]] {{·}} Airbus A380 {{·}} Musèu dels Augustins . | lògo = Logo_mairie_de_Toulouse.svg | bandièra = Flag of Midi-Pyrénées.svg | escut = Blason ville fr Toulouse (Haute-Garonne).svg | escais = La Ciutat Mondina<br />La Vila Ròsa | region = {{Occitània (Region)}}(Caplòc) | departament = {{Nauta Garona}} (prefectura) | arrondiment = [[Arrondiment de Tolosa|Tolosa]] (Caplòc) | canton = Caplòc de 15 cantons | intercom = [[Tolosa Metropòli]] | cònsol = [[Jean-Luc Moudenc]] | mandat = [[2026]]–[[2032]] | ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Tolosan}} | latitud = 43.604482 | longitud = 1.443962 | km² = 118.3 | alt maxi = | alt mej = 263 | alt mini = 115 | gentilici = tolosenc -a<br />tolosan, -a | insee = 31555 | cp = | sit = [http://www.toulouse.fr/ toulouse.fr] | populacion = | dens = }} {{Patrimòni Mondial de l'Unesco (indicador)}} '''Tolosa''' <small>(prononciat: {{AFI|[tuˈluzo̞]}})</small> {{Àudio|Oc-Lnc-Tolosa.wav}} (en [[francés]] e oficialament ''Toulouse'') es la segonda vila d{{'}}[[Occitània]], la quatrena vila de [[França]], capluòc de la [[Occitània (region administrativa)|region d'Occitània]], [[prefectura]] del [[Departament francés|departament]] de la [[Departament de la Nauta Garona|Nauta Garona]]. Al sègle {{Romanas|V}}, la vila foguèt la capitala del [[Reialme visigòt|reialme visigòt,]] e una de las capitalas del [[reialme d'Aquitània]] dal sègle {{Romanas|VII}} al sègle {{Romanas|IX}}, puèi la capitala del [[comtat de Tolosa]] e de [[Lengadòc]]. Tolosa es istòricament situada en Lengadòc, traversada per [[Garona]] e lo [[Canal de las Doas Mars]]. Son escais es la '''Vila Ròsa''' a causa de la color del principal material de construccion tradicional local: la [[Brica (material)|brica]] de tèrra cuèita. Dins le passat se disiá tanben '''La Ciutat Mondina''', per referéncia a la dinastia dels comtes de la vila que se son sovent sonats ''Raimon''. == Geografia == L{{'}}[[altitud]] mejana es de 141 mètres. La vila es situada sus un coide de [[Garona]] provenent dels [[Pirenèus]], s{{'}}orienta al nòrd-èst vèrs la [[Mediterranèa]], càmbia de direccion a Tolosa e se dirigís al nòrd-oèst vèrs l{{'}}[[Atlantic]]. Le relèu es marcat per la convergéncia de las valadas d{{'}}[[afluent]]s de Garona : * [[Arièja (riu)|Arièja]] al sud dominat pels versants penjaluts del [[Lauragués]] de Tolosa Vièlha que venon dominar la vila sul Puèg Dàvid. * L{{'}}[[Èrs Mòrt]] que se geta al nòrd de Tolosa en una plana vasta dicha de « Lalande » separat a l{{'}}èst del sit de la vila per una linha feblament accidentada, damb particularament les puèges de Montaudran e de Jolimont. * A l{{'}}oèst de la vila, a bèla distància del centre urban (6 a 7&nbsp;km en mejana), tres terrassas s{{'}}estajan per aténher les travèrses de [[Gasconha]]. Sus la riba esquèrra entre le riu de [[Toish]] que s{{'}}escampa al nòrd de Purpan e l{{'}}actuala diga del [[Bazacle]] ga natural agençat, la corba del [[flume]] a evoluit forçant l{{'}}implantacion urbana antica de la vila sus la riba dreta platèu mai naut al recès de las inondacions. Le [[canal del Miègjorn]] que repren una corsa artificiala de la Garona vèrs la Mediterranèa remana al sud-èst la valada de l{{'}}Èrs mòrt. La comuna de Tolosa fa {{unitat|11830|ha}} de superfícia, es a dire un pauc mai que [[París]] : {{unitat|10539|ha}}. <gallery mode="packed" heights="180px"> Fichièr:Topographie de toulouse.jpg|[[Topografia de Tolosa|Carta topografica de Tolosa]]. Fichièr:Canal du midi toulouse.jpg|[[Canal del Miègjorn]], a proximitat de Tolosa. </gallery> {{-}} == Onomastica == * '''[[La Mapa Occitana]]''' e sa cartografia collaborativa : Geoccitania (Institut d'Estudis Occitans)<ref>Toponimia Occitana ([[Institut d'Estudis Occitans]]) : IEO_BdTopoc : http://bdtopoc.org</ref>. <mapframe text="Mapa occitana de Tolosa (Geoccitania:IEO-BdTopoc)."latitude="43.604573" longitude="1.439037" zoom="12" width="286" height="249" align="right" /> == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 31555 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat=[[Joan-Luc Moudenc]] |Partit=[[UMP|UMP, LR]] |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= [[Pierre Cohen]]|Partit= [[Partit Socialista (França)|PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de 2004 |Fin= 2008 |Identitat=[[Joan-Luc Moudenc]] |Partit=UMP |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de 2001 |Fin= 2004 |Identitat= [[Felip Douste-Blazy]]|Partit=UDF-AD, UMP |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de 1983 |Fin= 2004 |Identitat=[[Dominique Baudis]] |Partit=UDF-CDS |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de 1971 |Fin= 1983 |Identitat=[[Pèire Baudis]] |Partit=CD, UDF-CDS |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1971 |Identitat= | |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == Al recensament de 2004, Tolosa es la quatrena vila de França damb {{formatnum:426700}} abitants (populacion ''intra muros'' – cf. tablèu çai contra), le cinquen airal urban de França damb {{formatnum:1130000}} abitants (recensament de 2007) e la seisena aglomeracion de l{{'}}estat damb {{formatnum:940000}} abitants (recensament de 2010) (aprèp [[París]], [[Lion]], [[Marselha]], [[Lilla-Roubaix-Tourcoing]] e [[Niça-Canas]]). Es tanben le pus grand centre universitari en defòra de la region parisenca damb mai de {{formatnum:120000}} estudiants. La populacion de la vila aumenta principalament gràcias a un [[salde migratòri]] largament positiu, degut a una posicion geografica interessanta (clima, situacion estrategica entre mai d{{'}}un bacin toristic – [[Pirenèus]], mar [[Mediterranèa]], còstas [[País Basc|basca]] e landesa, terradors miègjorn-pirenencs) e a un imatge fòrtament positiu (qualitat de vida, varietat de las filièras de formacion, posicionament socioeconomic sus d{{'}}industrias e de servicis de fòrta valor ajustada [[aeronautica]], [[espaci (cosmologia)|espaci]], [[biotecnologia]]s, [[sistèmas embarcats]], [[electronica]]). {{Demografia |insee= 31555 |1793=47899 |1800=50558 |1806=51689 |1821=52328 |1831=59639 |1836=77372 |1841=90225 |1846=94227 |1851=96564 |1856=103144 |1861=113714 |1866=126936 |1872=124852 |1876=130105 |1881=140289 |1886=147617 |1891=149791 |1896=149963 |1901=149841 |1906=149438 |1911=149576 |1921=175434 |1926=180771 |1931=194564 |1936=213220 |1946=264411 |1954=268863 |1962=323724 |1968=370796 |1975=373796 |1982=347995 |1990=358688 |1999=390350 |cassini=37818 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|555}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|555}}/118.3) round 2}}}} ab/km². {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; fan-size: 95%;" |+ '''Evolucion de la populacion''' ! !! Aglomeracion !! Airal urban |- ! 1695 | 43 000 |- ! 1750 | 48 000 |- ! 1790 | 52 863 |- ! 1801 | 50 171 |- ! 1831 | 59 630 |- ! 1851 | 95 277 |- ! 1872 | 126 936 |- ! 1911 | 149 000 |- ! 1936 | 213 220 |- ! 1946 | 264 411 |- ! 1954 | 268 865 |- ! 1962 | 329 044 |- ! 1968 | 439 764 || 474 000 |- ! 1975 | 509 939 || 585 000 |- ! 1982 | 541 271 || 645 000 |- ! 1990 | 650 336 || 797 373 |- ! 1999 | 761 090 || 964 797 |- ! 2007<br /> | 851 945 || 1 118 472 |- ! 2011 | 892 115 || 1 250 251 |} font : [[INSEE]] === [[Clima]] === La vila benefícia, de per sa posicion a l{{'}}interseccion de las influéncias oceanicas e mediterranèas, d{{'}}un clima temperat doç de davalada a la prima e pro caud e sec d{{'}}estiu. Les vents dominants son, per òrdre d{{'}}importància, le vent d{{'}}oèst (que mena generalament l{{'}}umiditat de l{{'}}ocean [[Atlantic]]), le vent de sud-èst (tanben apelat ''[[vent d'autan|vent d{{'}}autan]]'', puslèu caud e sec) e le vent del nòrd, netament mens frequent e generalament freg e sec (que mena l{{'}}aire de las massas anticiclonicas frejas plaçadas sul nòrd d{{'}}[[Euròpa]]). === Urbanisme === [[Fichièr:Vue aérienne de Toulouse.jpg|thumb|Vista aeriana del centre vila, damb endavant la plaça del Capitòli]] La vila es organizada en mantuna zòna mai o mens concentrica : * la vila romana de las carrièras estretas e tòrtas, que garda mai o mens le plan de la ciutat romana; * S{{'}}i ajusta la ciutat de l{{'}}Edat Mejana (lo borg de Sent Sarnin); * les quartièrs del [[sègle XVIII]] al [[sègle XIX]] ; * la banlèga contemporanèa, bastida a l{{'}}entorn d{{'}}ancians vilatges (Sent Simon, La Landa) o de residéncias nòblas (Le Miralh) annexats a la comuna ; La ciutat se desvolopèc primièr le long de la riba dreta de [[Garona]], al nivèl del ga del Bazacle, le sol mejan natural per passar [[Garona]]. Atanben la riba dreta es plan mai elevada a respècte del flume que non pas la riba esquèrra e se tròba naturalament aparada de las aigadas. La posicion privilegiada d{{'}}aquel punt d{{'}}inflexion del flume (que ven del sud e que vira cap al nòrd-oèst), al contacte de la val d{{'}}Èrs, perlongament de la via naturala cap a la mar [[Mediterranèa]], fasquèc de [[Tolosa]] un caireforc comercial. A las vias de comunicacions que constituisson les rius naturals se son ajustadas le long dels sègles de vias que ligan la ciutat a sas vesinas : via romana, de la Mediterranèa fins a [[Aquitània]], le [[Canal del Miègjorn]] e le [[Canal lateral]], ligasons rotièras e ferroviàrias cap al nòrd (rota de [[Montalban]]), cap al sud (rota de [[Fois]]), sud-oèst ([[Murèth]] puèi [[Tarba]]), oèst (cap a [[Aush]]) e èst (cap a [[Albi]], [[Rodés]]). Aquelas vias son totjorn presentas dins le teissut urban e fòrman le rastèl d{{'}}esquina dels Barris, avengudas mercadièras dels ancians quartièrs populars (Avenguda de Murèth, dels [[Minimes (Tolosa)|Minimes]], del barri Bonafé). Al centre urban, vironat dels Baloards qu{{'}}emplacèron las muralhas ancianas, s{{'}}ajustèron al sègle XVIII les grands jardins (de las plantas, Reial e le [[Grand Redond (jardin)|Redond Grand]]) estructurats per una tièra d{{'}}andanas largas e plantadas (Jules Guesde, Pau Feuga, [[Frederic Mistral]]). Le [[sègle XIX]] fosquèc le del traucament de tres grandas avengudas Haussmanianas : la carrièra de Metz, l{{'}}avenguda d{{'}}Alsàcia Lorena/del Lengadòc e la carrièra Ozenne. Aquel traucament destrusiguèc de carrièras e d{{'}}ostals dels pus vièlhs de la ciutat. Se dobriguèron al meteis moment les grands axes cap al canal puèi la gara ([[Joan Jaurés]], [[Matabuòu]], [[Raimon IV]]). Un element emblematic del bastit, un còp èra reservat als ortalans de la periferia, es representat per las tolosencas [http://les-petites-toulousaines.com "tolosencas"], ostalets damb un òrt, sens estatge ne cava mès provesit d{{'}}un trast. L{{'}}espandiment urban de Tolosa es de còps qualificat d{{'}}extrèm, damb una densitat de populacion flaca per una ciutat tan granda. Ça que la la crisi de creissença actuala de la ciutat buta a una densificacion del bastit damb la realizacion de mantun programa d{{'}}urbanisme. ===Transpòrts=== {{article detalhat|Transpòrts en comun de Tolosa|Mètro de Tolosa}} [[Fichièr:Toulouse Reseau Lignes ABCT1oc.svg|thumb|180px|left|Mapa del malhum de mètro]] Le rastèl d{{'}}esquina de la ret de transpòrts en comun de la ciutat son las duas linhas de [[Mètro de Tolosa|mètro]] inauguradas en junh de 1993, un [[VAL]] e una linha [[SNCF]] cadenciada. En setembre de 2003 la linha C fosquèc completada per quatre estacions intermediàrias en mai de las tres inicialas. En decembre de 2003, la linha A fosquèc alongada de [[Jolimont]] a [[Balmar]] de tres estacions mai, per un nombre de 18 estacions per 12&nbsp;km de linhas. Una segonda linha de [[Mètro de Tolosa|mètro]], la B que corrirà segon un ais nòrd-sud serà normalament mesa en servici al començament de 2007, damb 20 estacions per 15&nbsp;km. Un malhum de 64 linhas de buses en estèla permet de religar les quartièrs periferics tan coma las comunas de la corona al centre, mai que mai mercé a de plataformas multimodalas (Mètro-Busses-Parcatges) coma [[Arenas (transpòrts en comun de Tolosa)|Arenas]], [[Bassacamba (mètro de Tolosa)|Bassacamba]] o [[Bèlmont (mètro de Tolosa)|Bèlmont]]. D{{'}}autras linhas de transpòrts en sit pròpri son previstas o son a s{{'}}acabar per asondar les bacins d{{'}}emplecs de las comunas perifericas ([[Blanhac]], [[Colomèrs]], [[Labeja]] e limitar la congestion automobila suls grands axes (per exemple las linhas E e E{{'}} que desserviràn respectivament Blanhac centre e aeroconstellacion e l{{'}}[[Aeropòrt de Tolosa-Blanhac|aeropòrt internacional de Blanhac]] o la linha F cap a [[Murèth]]). Les projèctes d{{'}}urbanisme començan atanben d{{'}}estudiar les mejans de demesir l{{'}}empresa automobila pel profièit dels transpòrts en comun o de la bicicleta que Tolosa es una de las ciutats mens avançada sus aquel sicut de l{{'}}estat francés a causa de son urbanisme pauc densificat e plan espandit. ==Istòria== {{article principal|Istòria de Tolosa}} ===Antiquitat=== [[Fichièr:Toulouse Karte 1631.jpg|thumb|Mapa de Tolosa en l{{'}}an 1631.]] [[Fichièr:Tolosa_copie.jpg|thumb|La Tolosa antica e medievala.]] Abans l{{'}}installacion romana, la region de Tolosa èra ocupada per una tribú celtica, les [[Vòlcas Tectosages]] qu{{'}}arribèron al sègle III abans Crist en dominar d{{'}}autoctòns de mal definir, benlèu d{{'}}[[ibèrs]] o d{{'}}[[aquitans]]. Les [[cèltas]] s{{'}}èran installats non pas sul sit actual mès sus las sèrras al sud de la ciutat, mai que mai a [[Vièlha Tolosa]] ont les arqueològs trobèron mantun potz que contenon d{{'}}objèctes preromans e romans. Le territòri dels [[Vòlcas Tectosages]] fosquèc integrat a l{{'}}[[Empèri Roman]] en 118 abans Crist e èra le punt mai a l{{'}}oèst de la novèla Provincia de [[Narbonesa]]. Les romans fondèron Tolosa sus son sit actual e la vila s{{'}}espandissiá del Capitòli als Salins. Le forum se situava a l{{'}}entorn de la [[plaça Esquiròl]] sul ''Cardio Maximus'' (l{{'}}ais actual carrièra Sent Roman/ carrièra dels filatièrs). Tolosa èra un centre administratiu e intellectual màger de la ''Provincia''. En 413, les [[visigòts]] envasisson la vila e la causisson per capitala&nbsp;; aquò es le [[Reialme visigòt de Tolosa|reialme de Tolosa]]. En [[507]] les [[francs]] de [[Clodovèu]] vencisson les visigòts d{{'}}[[Alaric II]] a la [[batalha de Vouillé|batalha de Volhèc]] ocupan Aquitània tota e prenon Tolosa en [[508]]. ===Edat Mejana=== A l{{'}}[[Edat Mejana]], la vila fosquèc longtemps independenta. Les [[comtat de Tolosa|comtes de Tolosa]] espandiguèron lor domeni sus la mai granda partida del Miègjorn de França constituissent atal la província de [[Lengadòc]]. Aprèp la [[Crosada dels albigeses|Crosada contra les Albigeses]], Lengadòc es restacat al reialme de França en 1271. Testimoniatge de la preséncia dels comtes de Tolosa, las rèstas de las fondacions del castèl comtal son estadas recentament mesas a jorn prèp de la pòrta sud de la vila medievala a l{{'}}emplaçament de la plaça del salin. ===A la Renaissença=== A la [[Renaissença]] (fin del [[sègle XV]], [[sègle XVI|XVI]], Tolosa conesquèc un periòde de granda prosperitat, gràcias a l{{'}}industria del [[pastèl]]. Dos simbòls de la vila, le Pont Nòu e le [[Canal del Miègjorn]], son realizats respectivament en [[1632]] e en [[1682]]. ===A l{{'}}Edat Modèrna=== Le Capitòli es bastit, el, al [[sègle XVIII]]. En 1762 se debana l{{'}}[[Ahar deus Calàs|afar dels Calàs]] : le cas d{{'}}un [[Protestantisme|protestant]] injustament condemnat provòca una intervencion celèbra de [[Voltaire]]. Tolosa èra, coma se deu, de la diocèsi civila de [[Tolosa]], de l'[[archidiocèsi de Tolosa]], de la senescauciá de Tolosa <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 49 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Pendent l'Ancian Regime, las parròquias ''intra-muros'' son : catedrala de St Estève, Nòstra Dòna de la Dalbada, Nòstra Dòna de la Daurada, Nòstra Dòna del Taur, Sent Agustin, Sent Micolau (o Nicolau), Sent Pèire de las Cosinas, Sent Sarnin. Las parròquias del gardiatge (nom occitan supausat) son Crotz Daurada (vocable de la glèisa : Sent Grapasi), La Landa (vocable de la glèisa : Senta Magdalena), Montaudran (vocable de la glèisa : Sent Estève), Povorvila (vocable de la glèisa : Senta Magdalena, annèxa de [[Sent Anha (Tolosa)|Sent Anhe]], Sent Supèri (vocable de la glèisa : Sent Supèri, ara Sent Miquèl), Sent Martin de Toish (vocable de la glèisa : Sent Martin), Sent Miquèl del Barri (vocable de la glèisa : Sent Miquèl), Sent Miquèl de Toish (vocable de la glèisa : Sent Miquèl) o Sent Miquèl Ferrèri (L'Ardena), Sent Simon (vocable de la glèisa, annèxa de [[Portèth de Garona]] : Sent Simon) <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 49, 13, 23, 30, 37, 41, 43, 44, 45 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Cal ajustar Vilanovèla de Sent Simon, comunautat non parròquia erigida en comunautat cap a 1780 del territòri de Tolosa, diocèsi civila e senescauciá de Tolosa; en 1790, ven comuna del canton de Tolosa, mès dispareis abans l'an IV <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 52 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ===A l'Epòca Contemporanèa=== En 1790, Tolosa èra [[caplòc]] de canton, de districte e de departament; en l'an IX, la comuna fosquèc despartida en 4 cantons (Tolosa nòrd, oèst, centre e sud) ; en 1973, Tolosa fosquèc despartida en 15 cantons <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 49 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. En [[1814]], la batalha de Tolosa opausa les angloespanhòls de [[Arthur Wellesley|Wellington]] als franceses del marescal napoleonian [[Nicolas Soult|Soult]], que mentre qu{{'}}aguèsson capitat a resistir son constrents de se retirar. Dins las [[annadas 1920]], Tolosa fosquèc la vila dels pionièrs de l{{'}}aviacion, jos l{{'}}impulsion de [[Pèire Jòrdi Latecoèra‎|Pierre-Georges Latécoère]], qu{{'}}instaurèc de ligasons dambe [[Casablanca]] e [[Dakar]]. En [[1927]], l{{'}}[[Aeropostala]] fosquèc creada, dambe de figuras coma [[Antoine de Saint-Exupéry]] e [[Jean Mermoz]]. Durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]], la vila fosquèc estalviada pels combats, mès la Resisténcia s{{'}}i desvolopèc fòrtament. Forquèc abandonada per las tropas d{{'}}ocupacion alemandas pauc aprèp le [[Operacion Neptun (Aliats)|desbarcament de Normandia]]. Aprèp la victòria de [[Francisco Franco|Franco]] en [[1939]] de nombroses refugiats republicans espanhòls venguèron a Tolosa, e al començament de las [[annadas 1960]], fòrça rapatriats d{{'}}[[Argeria]] venguèron tanben s{{'}}installar, çò que modifiquèc sensiblament le païsatge demografic de la vila. Tolosa venguèc prefectura de la region de [[Miègjorn-Pirenèus]]. Le nombre d{{'}}abitants de la comuna aumenta fòrça rapidament, de {{formatnum:269000}} abitants en [[1954]] a {{formatnum:380000}} en [[1968]] puèi {{formatnum:390350}} en 1999 per aténher {{formatnum:426700}} abitants en 2004. == Lengas == [[Fichièr:Rue Pharaon (Toulouse) - Plaque.jpg|thumb|Senhalizacion bilingüa a Tolosa]]La lenga istorica de Tolosa es l{{'}}[[occitan]]. La particularitat de la ciutat es qu{{'}}es situada sus la termièra entre les parlars lengadocians e les gascons. Mai se la legenda vòl que se parle [[gascon]] a [[Sant Çubran]] (riba esquèrra de [[Garona]]) e [[lengadocian]] al centre de la ciutat, les primièrs vilatges gascons son, dins la comuna de Tolosa, [[Sent Martin de Toish]] e [[Sant Simon (Tolosa)|Sent Simon]]. Les primièrs traits gascons que pareisson son la vocalisacion de l (sal>sau), la prononcicion [w] de v entre vocalas (nevar > neuar) e la conservacion de u dins les grops QU e GU (quatre > qüatre, gardar > guardar) - la resulta n'èra una frequéncia rapidament nauta del son [w]. Cal mencionar tanben le passatge de LL a th/r (Murèl > Murèth, bèla > bèra, etc), aiçò plan abans la famosa H gascona. Le parlar lengadocian de Tolosa, le ''[[tolosan]]'', de còps sonat ''mondin'' (de "Raimondin", referéncia a la dinastia comtala), es un parlar sud-lengadocian. Fosquèc mai que mai illustrat per [[Pèire Godolin]]. Las particularitats d'aqueste parlar, comparat a la lenga estandard son las que seguisson. L'article definit masculin es le/les al lòc de lo/los. Es pas un francisme, estant qu'es anterior a la Crosada, mas puslèu la continuacion del latin ILLE (nominatiu) al lòc de ILLUM (accusatiu) endacòm mai. Le/Les es emplegat dusqu'a Fois e Casèras. Lo grop CT fa -it- al lòc de -ch- : fait, lait, nuèit, lièit, escrit al lòc de fach, lach, nuèch, lièch, escrich, etc Le preterit de la persona tresena es en -èc al lòc de -èt. Se pòt mencionar qu'existiá una conjugason completa en -g- : cantègui, cantègues, etc al lòc de cantèri, cantères, etc I aviá tanben de formas del subjonctiu coma siòsca (per siá), fasca (per faga), etc Aqueste article es escrit damb las particularitats del parlar tolosenc. L{{'}}occitan quitèc d{{'}}èstre regularament ausit per carrièras dins las annadas 1920 fòra cèrts quartièrs populars coma [[La Landa (Tolosa)|la Landa]], [[Sant Çubran]] o [[Bonafé (Barri)|Bonafé]] ont se podiá ausir fins a las annadas 1960. Le francés penetrèc las classas nautas de la ciutat a la fin de l{{'}}Edat Mejana e le cambiament de lenga (almens a l{{'}}escrit e dins les registres formals) per l{{'}}elèit se passèc entre 1500 e 1530. Le francés parlat a Tolosa aguèc longtemps una marca occitana, que siá dins la pronóncia (l{{'}}accent caracteristic), dins la sintaxi o dins le vocabulari. Aquel francés regional ([[francitan]]) es tanben a se pèrdre. Cal notar l{{'}}importància qu{{'}}aguèron las comunautats castelhanofòna e catalanofòna dins las annadas 1950 e 60 a causa de l{{'}}immigracion massissa, politica (la retirada) o economica. Tolosa fosquèc un centre de creacion teatrala, mai que mai antifranquista, en [[castelhan]] e [[catalan]] dins aquel periòde. == Administracion == {{veire|lista dels cònsols de Tolosa}} Les cònsols precedents èran : * 30 de març de [[2014]]:[[Joan-Luc Moudenc]] * [[2008]]-[[2014]] : [[Pèire Cohen]] * [[2004]]-[[2008]] : [[Joan-Luc Moudenc]] * [[2001]]-[[2004]] : [[Felip Douste-Blazy]] (UMP), demissionari le [[30 d'abril|30 d{{'}}abril]], aprèp son accession al Govèrn, coma Ministre de la Santat * [[1983]]-[[2001]] : [[Domenge Baudis]] ([[Union per la democràcia francesa|UDF]]) * [[1971]]-[[1983]] : [[Pèire Baudis]] * [[1958]]-[[1971]] : [[Loís Bazerque]] * [[1944]]-[[1958]] : [[Ramon Badiou]] Tolosa es devesida en 15 ; veire tanben [[cantons de la Nauta Garona]] : * Le [[Canton de Tolosa-1]] es format d{{'}}una partida de Tolosa ({{formatnum:26342}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-2]] es format d{{'}}una partida de Tolosa ({{formatnum:26890}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-3]] es format d{{'}}una partida de Tolosa ({{formatnum:36207}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-4]] es format d{{'}}una partida de Tolosa ({{formatnum:31016}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-5]] es format d{{'}}una partida de Tolosa ({{formatnum:26686}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-6]] es format d{{'}}una partida de Tolosa ({{formatnum:18578}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-7]] es format d{{'}}una partida de Tolosa ({{formatnum:28578}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-8]] es format d{{'}}una partida de Tolosa e de las comunas de [[Balmar]], [[Bèlpuèg (Tolosan)|Bèlpuèg]], [[Dremil e La Faja]], [[Florenç]], [[Montdosilh]], [[Monts (Tolosan)|Monts]], [[Monrabe]], [[Pin Balmar]] e [[Quint e Fontsagrivas]] ({{formatnum:46383}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-9]] es format d{{'}}una partida de Tolosa e de la comuna de [[Ramonvila e Sant Anha]] ({{formatnum:42467}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-10]] es format d{{'}}una partida de Tolosa ({{formatnum:37298}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-11]] es format d{{'}}una partida de Tolosa ({{formatnum:29456}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-12]] es format d{{'}}una partida de Tolosa ({{formatnum:42892}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-13]] es format d{{'}}una partida de Tolosa e de la comuna de [[Colomièrs]] ({{formatnum:37809}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-14]] es format d{{'}}una partida de Tolosa e de las comunas d{{'}}[[Aucamvila (Nauta Garona)|Aucamvila]], [[Castèlginèst]], [[Fenolhet (Nauta Garona)|Fenolhet]], [[Fontboscat]], [[Ganhac de Garona]], [[Launaguet]] e [[Sant Alban (Nauta Garona)|Sant Alban]] ({{formatnum:41093}} abitants) * Le [[Canton de Tolosa-15]] es format d{{'}}una partida de Tolosa e de las comunas de [[Castèlmauron]], [[Montberon]], [[Puègbonieu]], [[Rofiac Tolosan]], [[Sant Ginèst]], [[Sant Joan le Vièlh]], [[Sent Lop (e Capmàs)|Sent Lop]] e [[L'Union (Nauta Garona)|L{{'}}Union]] ({{formatnum:51774}} abitants) == Ensenhament superior e recèrca == Les tres pòls universitaris son : * L{{'}}[[Universitat Tolosa 1 Capitòli]] (UT1 - Tolosa-I) : sciéncias socialas, particularament damb [[l'Institut d'Estudis Politics de Tolosa|l{{'}}Institut d{{'}}Estudis Politics de Tolosa]], le dret e l{{'}}economia. * L{{'}}[[Universitat de Tolosa-Joan Jaurés]] (UTM - Tolosa-II) : [[sciéncias umanas]], disciplinas artisticas e literàrias. * L{{'}}[[Universitat Pau Sabatièr]] (UPS - Tolosa-III) : [[medecina]], [[farmacia]] e [[sciéncias duras]]. L{{'}}importància de la vida universitària a Tolosa se manifèsta tanben per la riquesa e la diversitat dels laboratòris de recèrca presents suls campus universitaris e dels centres ospitalo-universitaris. Las grandas escòlas principalas : * L{{'}}[[Institut d'Estudis Politics de Tolosa|Institut d{{'}}Estudis Politics de Tolosa]] (IEP Tolosa) * L{{'}}[[Escòla Superiora de Comèrci de Tolosa]] (ESC Tolosa) * L{{'}}[[Escòla nacionala veterinària de Tolosa]] * L{{'}}[[Escola Superiora d'Agricultura de Purpan|Escòla Superiora d{{'}}Agricultura de Purpan]] * L{{'}}Escòla d{{'}}Arquitectura de Tolosa * [[Supaéro]] ([[Escòla Nacionala Superiora de l'Aeronautica e de l'Espaci|ENSAE]]) * L{{'}}[[École nationale de l'aviation civile|ENAC]] * L{{'}}[[ENSIACET]] * L{{'}}[[ENSEEIHT]] * L{{'}}[[ICAM]] * L{{'}}[[INPT]] * L{{'}}[[INSA]] * L{{'}}[[Institut polytechnique des sciences avancées|IPSA]] * L{{'}}[[ENSICA]] * L{{'}}[[ENSAT]]. == Economia == === Agricultura, cultura ortalana === Coma la màger part de las grandas vilas situadas en [[plana alluviala]], Tolosa a desvolopat una [[cultura ortalana]] que li permet un aprovesiment regular de produits frescs. Atal, le sud-èst e le nòrd de la vila son de zònas tradicionalament dedicadas a aquel tipe de culturas. Çaquelà, aquesta practica es a desparéisser, las superfícias disponiblas se demesisson a causa de la [[pression fonzièra]]. Tolosa es tanben coneguda per la cultura de la [[violeta]], per sas flors e son perfum. Le [[domeni de Candie]] es una bòria de mai 300 ectaras qu{{'}}aparten a la comuna e qu{{'}}es espleitada en regia agricòla municipala. === Aeronautica e espaci === Dempuèi la [[Primièra Guèrra Mondiala]], Tolosa entreten una relacion particulara damb l{{'}}aviacion. Per aquel periòde las industrias aeronauticas mudèron a Tolosa, pr{{'}}amor la vila èra considerada coma pro alunhada de las zònas de combat. Las usinas [[Latécoère]] dispausan aital d{{'}}obradors en plena vila. D{{'}}autras entrepresas o centre de recercas seguiguèron, que siá dins le domeni de l{{'}}aviacion e de le de l{{'}}espaci: le CNES, MATRA, ALCATEL, la SNPE (carburant de fusèa), e [[AIRBUS]]. Tolosa possedís las cadenas d{{'}}assemblatge dels avions de l{{'}}entrepresa europèa (damb Amborg) mès tanben de centres de recèrcas e d{{'}}ensages. Las usinas del grop se situan a l{{'}}oèst de l{{'}}aglomeracion sus las comunas de Tolosa ([[Sent Martin de Toish]]), [[Blanhac]] e [[Bausèla]]. Las usinas son una de las destinacions màgers dels viatges de caps d{{'}}Estat o de govèrn: [[Joan Carles I d'Espanha|Joan Carles I d{{'}}Espanha]], [[Elisabèt II del Reialme Unit]], le primièr ministre de la Republica Populara de China. === Quimia === Situat principalament dins la zòna sud de la vila, le pòl quimic compren d{{'}}entrepresas dels sectors de la [[quimia]] pesuga ([[AZF (usina)|AZF]] : fertilizant azotats), de [[carburant]]s, [[explosiu]]s e fuòcs d{{'}}artifici ([[Societat Nacionala de las Podras e Explosius|SNPE]], Ets [[Lacroix]]), de la [[quimia farmaceutica]], de la [[pintura]] (pigments) Le pòl quimic tolosenc a conegut una importanta activitat fins a la catastròfa del [[21 de setembre]] de [[2001]] : l{{'}}[[explosion de l'usina AZF|explosion de l{{'}}usina AZF]] a fait 30 mòrts e environ 2500 ferits, e mai de degalhs materials considerables ([[Universitat de Tolosa-Le Miralh]], quartièr En Palòt, La Reinariá, Ranguèlh e l{{'}}espital psiquiatric Marchand en particular). Aquesta activitat tend dempuèi a se reorientar vèrs la [[quimia fina]] e la [[quimia]] farmaceutica, jutjadas mens polluentas e mens menaçantas per la populacion. === [[Informatica]] === De nombrosas entrepresas del sector son implantadas a Tolosa, beneficiant de la qualitat de la formacion universitària e de las grandas escòlas localas. Especialament las [[Societat de servicis en engenhariá informatica|SSII]] [[Atos Origin]], [[Capgemini]], [[Unilog]], CS, Coframi e [[IBM]]. La comunautat d{{'}}aglomeracion de la [[Comunautat urbana del Grand Tolosa|Grand Tolosa]] s{{'}}es dotada dempuèi la fin de 2001 d{{'}}una excellenta [[infrastructura metropolitana de telecomunicacions]] ([[Infrastructura metropolitana de telecomunicacions|IMT]]). Compausada de cinc boclas totalizant 77&nbsp;km de [[fibra optica]] l{{'}}IMT s{{'}}espandís sus la [[Comunautat urbana del Grand Tolosa|Grand Tolosa]] del nòrd al sud e d{{'}}èst en oèst altorn de Tolosa, de [[Blanhac]] a [[Labeja]] e de [[L'Union (Nauta Garona)|L{{'}}Union]] a [[Tornafuèlha]]. Passant principalament pel [[Mètro de Tolosa|mètro tolosenc]], le [[Periferic de Tolosa|Periferic]] e le [[Canal del Miègjorn]]. Cada cable se compausa de 144 [[fibra optica negra|fibras opticas negras]], cada parelh de fibra ofrís una capacitat de 2,5&nbsp;Gbit/s dins les dus senses. Vejatz le sit oficial de l{{'}}[[Infrastructura Metropolitana de Telecomunicacions|IMT]] dins les ligams. === Meteorologia === Le Centre Nacional de Calcul de [[Météo-France]] es installat dempuèi [[1982]] a Tolosa. Es en particular dins aquel centre que son efectuadas las [[Meteorologia|previsions meteorologicas]] per França tota. Le "Météopôle" de Tolosa regropa en mai le Centre Nacional de Recèrcas Meteorologicas (CNRM). === Mèdias === * Unas [[television]]s son installadas a Tolosa : ** [[TLT]] es la television locala de Tolosa. Es installada dins la novèla [[Mediatèca José Cabanis]], a Marengo (a l{{'}}origina son sèti èra a Compans-Cafarelli). Acaba d'emetre en julhet de 2015 per causa de dificultats financièras ** [[Tv Bruits]] son de televisions associativas qu{{'}}emeton tanben a Tolosa. ** [[OC-TV]] es una [[WebTV|television sus Internet]] ** [[France 3]] Sud es la television regionala del Sud, sos estúdios son situats a la Cepièra. ** [[Métropole Télévision|M6]] a tanben un descrocatge local a Tolosa. * Tolosa abrita les estúdios de las ràdios : ** [[Ràdio Occitània]] ** [[Sud Radio]] ** [[lo Mouv'|lo Mouv{{'}}]] ** [[Canal sud]] ** [[FMR]], [[Radio-Radio]] (partejan la meteissa frequéncia) ** [[Booster Fm]], [[Radio Plus]] (partejan la meteissa frequéncia) ** [[Radio Présence]] ** [[Radio Campus]] * Per la premsa escrita jornalièra, se trapa essencialament le sèti social del quotidian regional [[La Dépêche del Miègjorn]]. * Per la premsa escrita setmanièra, se trapa ''Le Journal des Toulousains''. * Per la premsa satirica, se trapa ''Satiricon'' [http://www.satiricon.net] * Sèti de las [[Edicions Hubert]] ([[Murèth]]) == Cultura == {{Patrimòni Mondial de l'Unesco|nommonument=[[Basilica de Sant Sarnin]]|imatge=[[Fichièr:Abside_et_clocher_de_St_Sernin.jpg|275px]]|Legenda=Lo campanal.|Coordonats={{coor dm|0|2|N|3|3|W}}|Nomestat={{França}}|Subdivision=[[Occitània]]|Tipe=cap|data=1998|Critèris=cap}} La vida culturala tolosenca es rica : * d{{'}}apòrts particulars ligats a divèrsas ondas d{{'}}[[immigracion]] (espanhòla pendent la [[Guèrra Civila Espanhòla|Guèrra Civila]], pè-negre dins las [[annadas 1960]], maugrabina dins las [[annadas 1970]]) ; * de la diversitat e de la joinesa de la populacion dels estudiants; * dels movements culturals alternatius. === [[Teatre]] === Tolosa fosquèc le brèç de companhiás de [[teatre de carrièra]] coma [[Royal de Luxe]] e de tot un movement d{{'}}artistas ligats a la scèna urbana. Divèrsas scènas coma le [[Teatre Nacional de Tolosa|Teatre de la ciutat]], le [[Granier-Teatre - Teatre Daniel Sorano]] o le [[Teatre de la Levada]] aculhisson de pèças cada annada. La vida teatrala amatritz coneis tanben una activitat importanta. === [[Cinèma]] === N{{'}}es Tolosa una de las vilas exagonalas melhor dotada (franc París de segur) per aquò tot que de cinèma de qualitat se tracta damb, bèla primièra: * la '''[[Cinematèca de Tolosa]]''', carrièra del Taur fondada per en [[Raimond Bòrdas]] (1920-2004) devèrs las annadas [[1950]] e qu{{'}}a un fons unic al mond Se ne salvèc per exemple tot un tròç de [[l'Edat d'aur|L{{'}}Edat d{{'}}aur]] d{{'}}en [[Luis Buñuel]] o ne ten una version mai completa qu{{'}}enlòc mai del filme subrecultissim qu{{'}}es [[Freaks]]. Tanben se ne possedís le negatiu original de [[La màger illusion]] d{{'}}en [[Joan Rainoard]]. N{{'}}a tanben una bibliotèca pro rica de libres e revistas (e totes autres documents) subre le 7{{e}} art. Tot parièr se ne pòt notar un malhum de cinèmas d{{'}}art e ensag pro ric damb * l{{'}} '''[[ABC]]''', carrièra de Sant Bernat que se ne formèc un santfum de generacions de cinefils dempuèi ara mai de 50 ans d{{'}}existéncia (n{{'}}a tanben una bibliotèca plan rica ) * '''[[American Cosmograph]]'''[http://www.american-cosmograph.fr/] (Contunha l'activitat de l'UTOPIA Tolosa a partir de junh de 2016) Tot parièr se n{{'}}organiza ara a la Cinematèca e dins tota la vila dempuèi mai de 20 ans les festenals [[Cinèma d'America Latina|Cinèma d{{'}}America Latina]] e [[Cinespaña]] que pro succès ne rescontran alprèp del public tolosan. Un molon d{{'}}autras manifestacions mai pontualas a l{{'}}entorn del cinèma se debanan cada an en per tota la ciutat. === [[Musica]] === Las [[opèra]]s son prepausadas per le [[Teatre del Capitòli de Tolosa]] dins l{{'}}[[Orquèstra Nacionala del Capitòli de Tolosa]] que s{{'}}es fait una[[ reputacion internacionala dins le domeni de la [[musica classica]], jos la direccion de [[Michel Plasson]], puèi de [[Tugan Sokhiev]] (2008-2022 o 2024) e ara de [[Tarmo Peltokoski]] (setembre de 2024). Entre autres, la "Halle aux grains", sala prestigiosa reputada per son acostica, e qu{{'}}abritava un mercat. Tolosa a tanben una reputacion de vila dinamica dins le domeni de la musica de las annadas 1980 e 1990. Dins un autre domeni, mantun artistas e grops tolosencs se son fait una reputacion nacionala en [[chanson française]] coma : * [[Claudi Nogaròu]] damb entre autras sa cançon intitulada ''Tolosa'' ; * [[Emile e Images]] ; * [[Zebda]] ; * [[KDD]] * [[Projet Factor X]] * [[Dadoo]] * [[Sang-Mêlé]] * [[Fabulous Trobadors]] * [[Les Capitoligams]] * [https://web.archive.org/web/20060717175901/http://beautesvulgaires.free.fr/ "Les beautés vulgaires"] Doblidem pas subretot la celèbra [http://cabinet.auriol.free.fr/Sons/mounpais.mp3 « '''Tolosenca''' »] del compositor [[Louis Deffès]]. (cantata aicí per Benjamin Auriol). === Espectacles === Salas : * [[Le Bikini|Le Bikini]], pichona sala mitica de Tolosa, ont de nombroses artistas renomenats se son produits. En 2007, sièis ans après la destruccion de la sala per l'explosion AZF, una sala novèla foguèt bastida a [[Ramonvila e Sant Anha]], a ras del [[Canal de las Doas Mars|canal]]. La sala novèla es estat concebuda per l'arquitècte Didier Joye e ten una capacitat modulabla de 400 a 1500 plaças sus dos nivèls per un empont de 20 mètres e un exterior amb piscina. * Le [[Zénith de Tolosa]], la sala cobèrta mai granda de França (9000 pers.) aprèp [[Palais omnisports de Paris-Bercy|Bercy]] ({{formatnum:15000}} pers.) ; * Le [[Palais dels Espòrts de Tolosa]]. Tornèc èstre bastit entièrament, sas estructuras portairas an sofèrt tanben de la catastròfa d{{'}}AZF ; * La glèisa de [[Sant Pèire de las Cosinas]] es estada recentament dobèrta coma auditòri e sala d{{'}}espectacle. Festenals : * [[Piano aux Jacobins]] * Prima de Setembre * Houfastival * Ça bouge encore * Festival del cinèma d{{'}}America Latina * Rio Loco * Aiguill{{'}}ART * [[Tolosa les Orgues]] * Convivéncia * Le Forum de l{{'}}Imatge * Festival N7 * Printemps de l{{'}}INP === Fotografia === [[Fichièr:Chateau d'eau Laganne.jpg|thumb|Galariá del Castèl d{{'}}Aiga.]] La Galariá del [[Castèl d'aiga de Tolosa|Castèl d{{'}}Aiga]] met en scèna regularament d{{'}}exposicions fotograficas. [[Jean Dieuzaide]] ne fosquèc un actor renomenat e sovent expausat. D{{'}}eveniments a l{{'}}entorn de la fotografia coma la « prima de setembre » o « le Forum de l{{'}}Imatge » son parièrament organizats jos forma de festenals. === Gastronomia === Al còr del Sud-Oèst, Tolosa ocupa una plaça estrategica a proximitat de [[Gasconha]]. Les restaurants de la vila servisson donc fòrça especialitats a basa d{{'}}[[anet]] gras. Çaquelà le plat mai conegut es sens dobte le [[caçolet]], a basa de [[Salsissa de Tolosa|salsissa]] de Tolosa e de mongetas, qu{{'}}apaissa atal una brega ancestrala entre les partisans del caçolet de [[Castèlnòu d'Arri|Castèlnòu d{{'}}Arri]] e les del caçolet de Tolosa sus sas originas. De remarcar tanben le [[Cachou Lajaunie]], inventat en 1880 a Tolosa per Léon Lajaunie, farmacian. == Monuments e lòcs toristics == '''Tolosa''' es classificada [[Vilas e País d'Art e d'Istòria|vila d{{'}}art e d{{'}}istòria]]. Les baloards de cintura determinan le sector salvagardat mai grand de França (220 ha). Fòrça lòcs tolosencs son de descobrir en landrejant. Le patrimòni de bastiments religioses es particularament ric, damb qualques curiositats coma la [[glèisa dels Jacobins]] (qu{{'}}a una nau damb de corondas centralas en palmièrs). Tolosa es la vila francesa que compta le pus grand nombre d{{'}}ostals particulars de la Renaissença, aquò es degut a l{{'}}edat d{{'}}aur del pastèl. {| align=right |[[Fichièr:Place_du_capitol.jpg|thumb|200px|none|L{{'}}Ostal de la Comuna, plaça del Capitòli]] |- |[[Fichièr:Le pont Neuf à Toulouse.jpg|thumb|200px|none|Le Pont Nòu]] |- |[[Fichièr:Toulouse_pont_Saint_Pierre.jpg|thumb|200px|none|Le Pont de Sant Pèire la nuèit]] |- |[[Fichièr:Toulouse_pairie_des_filtres.jpg|thumb|200px|none|La Prada dels Filtres]] |- |[[Fichièr:Toulouse_toits_depuis_Boulbonne.jpg|thumb|200px|none|Les teulats de Tolosa dempuèi la carrièra Boulbonne]] |- |[[Fichièr:Le Pont-Neuf de Toulouse.jpg|thumb|200px|none|Le [[riu]] de [[Garona]]]] |} === Bastiments e luòcs publics remarcables === * le [[Capitòli de Tolosa|Capitòli]] qu{{'}}es l{{'}}ostal de comuna, sus la [[Plaça del Capitòli|plaça]] del meteis nom ; * le [[Donjon del Capitòli]] (Ofici del Torisme) ; * les cais e las ribas de [[Garona]] ; * le [[Bazacle]] ; * le [[Jardin de las Plantas (Tolosa)|Jardin de las Plantas]], le [[Grand Redond (jardin)|Grand Redond]] e le [[Jardin Reial de Tolosa|Jardin Reial]] ; * le [[Pont Nòu de Tolosa|Pont Nòu]] ; * l{{'}}[[Espital de la Grava]] e son dòma de coire ; * le [[Castèl d'aiga de Tolosa|Castèl d{{'}}Aiga]] ; * le [[Canal del Miègjorn]] ; * le [[Pont de Sant Pèire (Tolosa)|pont de Sant Pèire]] ; * la [[plaça Wilson]] ; * la [[Gara de Tolosa Matabuòu|Gara Matabuòu]] ; * l{{'}}[[Ostal del Vièlh Rasim]]. * la [[preson de Sant Miquèl]] ([http://www.urban-resources.net/gallery/prison_saint_michel/prison_saint_michel.html Fotografias]) * [[Basilica de Sant Sarnin|la Basilica de Sant Sarnin]] === Bastiments religioses === {{Camin de Compostèla | precedenta = [[Labeja]] | via = Via Tolosana | seguenta = [[Legavin]] }} * la [[basilica de Sant Sarnin]] ; * la [[glèisa de Nòstra Dòna del Taur]] damb son campanal-mur ; * la [[glèisa dels Jacobins]] e sas [[clastras]] ; * la [[catedrala de Sant Estève de Tolosa|catedrala de Sant Estève]] ; * la [[basilica de la Daurada]] ; * la [[torrèla de las Ursulinas]] ; * la [[Glèisa de Sant Aubin (Tolosa)|glèisa de Sant Aubin]] ; * la [[glèisa de Sant Jiròni de Tolosa|glèisa de Sant Jiròni]] ; * la [[Sinagòga de Palaprat]]. === Musèus === Les nombroses musèus de la vila presentan un patrimòni istoric important. Demest elis, podèm citar : * [[Aeroscopia]] * le [[Musèu Georges Labit]] ; * le [[Musèu dels Agustins]] ; * le [[Musèu d'Istòria Naturala de Tolosa|Museum d{{'}}Istòria Naturala]] ; * le Musèu d{{'}}[[art modèrne|Art Modèrne]] als vièlhs tuadors de Sant Subran ; * la [[Ciutat de l'espaci|Ciutat de l{{'}}Espaci]] ; * l{{'}}[[Ostal d'Assesat|Ostal d{{'}}Assesat]] (Fondacion Bemberg) ; * [[Goethe-Institut]] ; * le Musèu del Vièlh Tolosa ; * le Musèu de l{{'}}Aficha ; * le Musèu Departamental de la Resisténcia e de la Deportacion ; * le [[Musèu de Sant Ramon|Musèu dels Antics de Tolosa]] ([[Musèu de Sant Ramon]]) ; * le Musèu Paul Dupuy (Arts aplicadas de l{{'}}Edat Mejana a uèi). == Tolosa, vila d{{'}}Espòrt == * Fotbòl: damb lo [[Tolosa Fotbòl Club]] * Rugbi de XV: damb l{{'}}[[Estadi Tolosenc]] * Rugbi de XIII: damb lo [[Tolosa Olimpic XIII]] *Basquetbòl: damb lo [[Tolosa Basquet Club]] *Fotbòl american: los [[Orses de Tolosa]] * Beisbòl: damb l{{'}}[[Estadi Tolosenc BaseBall]] * Voleibòl: damb los [[Spacers de Tolosa Volley-Ball]] == Personas celèbras nascudas a Tolosa == * [[Sylvain Augier]] (1955- ), animator de ràdio * [[Laetitia Barlerin]] ([[1974]]-), [[doctor veterinari]] * [[Joan Bertrandi]] (1482–1560), sagelador jos [[Enric II de França|Enric II]]<ref name=Tdf-Bertrandi>https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=Bertrand</ref> * [[Nicòla Bertrandi|Nicòla / Nicolau Bertrandi]], autor dels [[Gestes des Toulousains|Gèstes dels Tolosans]]<ref name=Tdf-Bertrandi/> * [[Alexandre Bidà]] ([[1813]]–[[1895]]), dessenhador, pintor e gravador occitan * [[Georges de Caunes]] ([[1919]]-[[2004]]), [[jornalista]] (paire d{{'}}[[Antoine de Caunes]] e grand paire d{{'}}[[Emma de Caunes]]) * [[Jean Dausset]] ([[1916]]- ), mètge * [[Jean-Louis Debré]] ([[1944]]- ), òme politic francés, [[Presidents de l'Assemblada Nacionala Francesa e cdambras assimiladas|president de l{{'}}Assemblada Nacionala]] dempuèi le [[25 de junh]] [[2002]] * [[Louis Deffès]] ([[1819]] - [[1900]]) Compositor (especialament de l{{'}}Imne tolosenc :[http://www.les-petites-tolosencas.com/La-Tolosenca.htm ''Ò Mon País'']) * [[Marine Delterme]] ([[1970]]– ), [[actritz]] * [[Filippe Druillet]] ([[1944]]- ), dessenhaire e scenarista * [[Joan Estève Esquiròl]] ([[1772]]-[[1840]]), [[psiquiatre]] * [[Carlos Gardel]] ([[1890]]-[[1935]]), cantaire de [[tango]] * [[Pèire Godolin]] ([[1580]]-[[1649]]), poèta * [[Ticky Holgado]] ([[1944]]-[[2004]]), [[actor]] * [[Gabriel Koenigs]] ([[1858]]-[[1931]]), [[matematician]] * [[Francés Lucàs]] (1736-1813), [[escultor]]<ref>https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=Lucas</ref> * [[Marguerite Marin]] (1951- ), dançaira e coregrafa * [[Art Mengo]] ([[1962]]- ), [[cantaire]] * [[Frédéric Michalak]] ([[1982]]- ), jogaire francés de [[rugbi de XV]] * [[Moos]] ([[1974]]– ), [[cantaire]] * [[Claudi Nogaròu]] ([[1929]]-[[2004]]), [[cantaire]], [[compositor]] * [[Fabien Pelous]] ([[1973]]- ), jogaire francés de rugbi de XV * [[Jacques Polieri]] (1928- ), meteire en scèna * [[Jean-Luc Reichmann]] (1960- ), animator de television * [[Antoine Rivalz]] ([[1667]]-[[1735]]), pintor * [[Sébastien Roch]] ([[1972]]- ), [[cantaire]], [[actor]] (Elena e les dròlles) * [[Claudi Sicre]] ([[1947]]), [[cantaire]] * [[Laurent Terzieff]] ([[1935]]- ), comedian * [[Jacques de Tourreil]] (1656–1714), membre de l{{'}}[[Acadèmia Francesa]] * [[Jean Antoine Verdier]] ([[1767]]-[[1839]]) [[general]] de [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] * [[Bernard Werber]] ([[1961]]- ), [[escrivan]] * [[Pierre Gamarra]] == Embessonatges e acòrds de cooperacion == La vila de Tolosa es bessonada damb las vilas seguentas (per òrdre cronologic) : * [[Tel Aviv]] ({{ISR}}) dempuèi [[1962]], * [[Atlanta]] ({{USA}}) dempuèi [[1975]], * [[Kyiv]] ({{UKR}}) dempuèi [[1975]], * [[Bolonha]] ({{ITA}}) dempuèi [[1981]], * [[Elx]] ({{ESP}}) dempuèi [[1981]], * [[Chongqing]] ({{CHN}}) dempuèi [[1981]]. Nosèt d{{'}}acòrds de cooperacion damb : * [[N'Djamena]] ({{TCD}}) dempuèi [[1980]], * [[Saragossa]] ({{ESP}}) dempuèi [[2000]], * [[Hanòi]] ({{VNM}}). Tolosa a tanben una vila d{{'}}adopcion : [[Câmpia Turzii]] ({{ROU}}). == Nòtas e referéncias == <references/>{{Pelegrinatge de St Jacme de Compostèla}} {{Vilas Occitània 100 000}}{{Vilas França 100 000 ab}} {{Comunas de la Nauta Garona}} {{Multibendèl | Portal Lengadòc | Portal Gasconha | Portal Occitània}} [[Categoria:Comuna del Tolosan]] [[Categoria:Tolosa|*]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] [[Categoria:Comuna d'Occitània]] 8hdlr27102sgp9a0zr9vyf4xga8iklr 0 3091 2497321 2461678 2026-04-01T20:15:10Z Alaric 506 44932 actualizacion municipala 2497321 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana |nom=Pau [[Fichièr:Loudspeaker.svg|link=Mèdia:Oc-Pau.ogg]] | imatge=Quartier du château de Pau.jpg | descripcion= La carrèra deu Molin. |escut=Blason ville fr Pau (64).svg |nom2= Pau |region=[[Navèra Aquitània]] |ist={{Bearn}} |parçan= |departament= {{Pirenèus Atlantics}} (caplòc) |arrondiment=[[Arrondiment de Pau]] (caplòc) |canton= Burèu centralizator de 4 cantons, <small>caplòc de 6 abans 2015</small> |insee= 64445 |cp= 64000 |cònsol= Jérôme Marbot |mandat=[[2026]]-[[2032]] |intercom=[[Comunautat d'Aglomeracion de Pau-Bearn-Pirenèus|CA de Pau-Bearn-Pirenèus]] |latitud= 43.3017 |longitud= -0.3686 |alt mej=245 |alt mini= 165 |alt maxi= 245 |ectaras=3151 |gentilici= Palés, Palenc, Paulin {{refdes| (reconstruccion recenta) }} |km²= 31.51 |divèrs= unitat urbana (aglomeracion) 198 223 |}} [[Fichièr:Pau gave chateau2.jpg|250px|left|thumb|Lo gave de Pau dab lo castèth e lo campanèr deu Parlament de Navarra]] '''Pau''' ({{AFI|[ˈpaw]|lenga=oc}}; {{AFI|[ˈpo]|lenga=fr}}) qu'ei la capitala de [[Bearn]] e que'n vadó a la seguida d'[[Ortès]] e de [[Morlans]]. Qu'ei tanben la prefectura deu departament francés deus [[Pirenèus Atlantics]], departament qui amassa Bearn dab l'encontrada gascona deu [[Baish Ador]] e dab las províncias [[bascoat|bascas]] de [[Sola]], de la [[Baisha Navarra]] e de [[Labord]]. Lo gentilici qu'ei '''palés -esa, palenc -a''' o '''paulin -a''' {{refdes| (reconstruccion recenta) }} prononciat [paw'liŋ] (dab èna nasau velara). == Simbòls == [[Imatge:Blason ville fr Pau (64).svg|100px|left|thumb|Escut de Pau]] * Escut : que's tracta d'armas parlantas puish que representa los paus qui son supausats batejar la vila e un paon prononciat com «Pau» en bearnés. Lo [[Enric de Borbon|Noste Enric]] qu'i ei mentavut dab la letra H (peu francés "Henry") e lo nombre IV (que s'apèra Enric IV de [[França]] o Enric III [[Navarra]]) ; lo son brèç, ua carapaça de tartuga, qu'ei hicat en cap de l'escut. [[Imatge:Blason ville fr Pau (64) Malte-B.svg|100px|thumb|left|Pau ancian]] [[Imatge:Blason ville Fr Pau(64) ancien.svg|100px|thumb|left|Pau ancian]] Las autas armas mei ancianas que's blasonan atau :''deu camp d'azur cargat tres paus d'argent, duas vacas d'aur afrontadas e d'un paon d'azur arrollant en cap'' e ua auta version mei anciana :''d'argent cargat de tres paus de golas e d'un paon d'azur pausat suber eth deu mieitan''. * Imne: ''[[Bèth cèu de Pau]]'', qu'ei la mei famosa canta bearnesa après ''[[Se canta|Aqueras Montanhas]]''. == Geografia == === Perimètre deu territòri === {{Communes limitrophes | commune = Pau | nord = [[Montardon]] | nord-est = [[Buròs]], <br> [[Morlans]] | est = [[Idron]] | sud-est = [[Visanòs]], [[Masèras e Leson]] <small>''per un qüadripunt''</small> | sud = [[Gelòs]] | sud-ouest = [[Juranson]] | ouest = [[Vilhèra (Bearn)|Vilhèra]] | nord-ouest = [[Lons]] }} == Toponimia == Las formas ancianas que son ''Castrum de Pado'', en 1154 (Carta de Barcelona; [qu'ei ua latinizacion : en catalan lo resultat que seré ''*Pau'']), ''Castellum de Pal'', au sègle XII, ''Palum'', en 1286, ''Pau'', en 1385, ''Lo pont de Pau'', en 1484, ''Sant Martii de Pau'', en 1488. La prononciacion qu'ei [ˈpaw] <ref name="Michel Grosclaude 1991, p. 304">Michel Grosclaude, ''Dictionnaire toponymique des communes du Béarn'', Escòla Gaston Febus, 1991, p. 304</ref>. Lo nom que vieneré d'un tipe preïndoeuropèu ''*pal-'', deu sens de «montanha arrocosa ; la forma que seré ''palum'', analòga au latin ''palus'', « pau » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 516, a ''Palasca''</ref> (Dauzat e Rostaing non precisan pas s'aquera analogia supausa ua influéncia deu mot latin). Per [[Miquèu Grosclaude]], que's cau mauhidar deus blasons e la preséncia d'un paon ([paw] en bearnés) non a pas cap valor toponimica. D'autes, com lo quite [[Vastin Lespin]], qu'an supausat que i averé ua palencada, donc paus, au torn deu castèth; mei lo mot que seré au plurau. ''Pau'' que vien meilèeu d'ua arrasic preïndoeuropèa ''*pal'' o ''*bal'' e lo sens que seré «ròc escarpat» , çò qui convien per l'endret on lo castèth e la vila anciana son situats <ref name="Michel Grosclaude 1991, p. 304"/>. == Istòria == [[Imatge:1940 PAU par Léon van Dievoet 13 juillet 1940.JPG|thumb|left|Barri vielh deu Hedàs]] Pendent los purmèrs sègles, l'istòria paulina que's con·hon dab l'istòria deu son [[castèth de Pau|castèth]], apitat peus [[Lista deus vescomtes de Bearn|vescomtes de Bearn]] entà contarotlar lo güà suu [[gave de Pau|gave]] e qui los sons paus e bategèn la futura ciutat. [[Gaston Fèbus]] que ahortí aquesta hortalessa dens lo son projècte arquitecturau de gran endom qui acompanhè lo son saunei de bastir un Estat pirenenc. D'aqueth temps, totun, la vila qu'èra chic de causa e la capitala bearnesa b'èra [[Ortès]]. Dab [[Enric IId de Navarra|Enric II de Labrit]], Pau que vadó capitala deu [[Reiaume de Navarra]] (lo navèth títol aquesit peus vescomtes de Bearn) e lo castèth que ho modernizat (dens l'estil reneishentista viengut d'Itàlia) entà arcuélher la navèra cort reiau (dab la regina [[Margarida de Navarra|Margalida de Navarra]]). Qu'ei dens aqueth castèth que vadore lo [[Enric de Borbon|Noste Enric]], futur rei de [[França]]. En [[1620]], dab l'integracion de Bearn dens lo reiaume de França, Pau non demorè pas sonque lo sèti deu [[Parlament de Navarra]] e que demorè estremat deus grans eveniments istorics. [[Fichièr:Pau1900-2.jpg|200px|thumb|left|Pau au començament deu sègle XXau]] La [[Revolucion Francesa|Revolucion]] e las [[Guèrras Napoleonianas]] que desvelhèn la ciutat ; en [[1790]], Pau que vadó capitala deu departament navèth deus [[Pirenèus Atlantics|Baishs Pirenèus]] e l'Napoleon Bonaparte que s'interessè a la ciutat paulina en decidint lo purmèr de restaurar las rueinas deu castèth e en tot bastir la rota Pau-[[Saragossa]] e lo [[Haràs Nacionau de Gelòs]]. En mei d'aquò, lo passatge de l'armada anglesa de [[Wellington]] que marquè lo començament de l'establiment d'ua comunautat britanica en cèrcas deu [[microclima paulin]] (vantat peu mètge [[Alexandre Taylor]]) e deus sons païsatges vantats peus [[romantisme|romantics]]. Aquesta comunautat hèra rica qu'adaptè la ciutat au son biais de víver modèrne e modernista en favorizant, dab l'ajuda de las autoritats locaus, la bastison deu [[Baloard deus Pirenèus]], deu [[casinò de Pau|casinò]] e deu purmèr [[gòlf de Pau|gòlf]] bastit suu continent europèu. Au començament deu sègle XX, lo medish clima paulin qu'encoratgè los hrairs Wright a apitar a Pau la purmèra escòla d'aviacion deu món. == Patrimòni e curiositats == [[Fichièr:Funiculaire pau.jpg|200px|right|thumb|Lo funicular de Pau]] * Baloard deus Pirenèus * Barri deus Hedàs * Casèrna Bernadòta * [[Castèth de Pau]] * [[Ostau de Bernadòta]] * [[Parlament de Navarra]] * Plaça Gramont * [[Musèu de las Bèras Arts de Pau|Musèu de las Bèras Arts]] * Funicular == Administracion == {{ElegitDebuta |insee= 64445 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Jérôme Marbot |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2026]] |Identitat= [[Francés Vairon]] |Partit= Modem |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Martine Lignières-Cassou |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 64445 |1793=8756 |1800=8465 |1806=9293 |1821=11444 |1831=11285 |1836=12607 |1841=13841 |1846=16170 |1851=16196 |1856=18671 |1861=21881 |1866=24563 |1872=27300 |1876=28908 |1881=29971 |1886=30624 |1891=33111 |1896=33012 |1901=34268 |1906=35044 |1911=37149 |1921=35665 |1926=37711 |1931=38962 |1936=40451 |1946=46158 |1954=48320 |1962=59937 |1968=74005 |1975=83498 |1982=83790 |1990=82157 |1999=78732 |2006=83903 |cassini=26299 |senscomptesdobles= 1962}} == Espòrt == * [[Seccion Paulina]] *[[Pau Football Club|Pau Fotbòl Club]] ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas dab la comuna== *[[Nicolas de La Grotte]] ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Bearn}} {{Comunas deus Pirenèus Atlantics}} [[Categoria:Comuna de Bearn]] [[Categoria:Comuna deus Pirenèus Atlantics]] [[Categoria:Pau| ]] [[Categoria:Vilas e vilatges florits]] [[Categoria:Vila membre de l'AIMF]] [[Categoria:Article redigit en gascon]] slgg9dbxnfkx7qb6yvzffx3ehk2vk8a 2497355 2497321 2026-04-02T04:33:53Z Nicolas Eynaud 6858 2497355 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana |nom=Pau [[Fichièr:Loudspeaker.svg|link=Mèdia:Oc-Pau.ogg]] | imatge=Quartier du château de Pau.jpg | descripcion= La carrèra deu Molin. |escut=Blason ville fr Pau (64).svg |nom2= Pau |region=[[Navèra Aquitània]] |ist={{Bearn}} |parçan= |departament= {{Pirenèus Atlantics}} (caplòc) |arrondiment=[[Arrondiment de Pau]] (caplòc) |canton= Burèu centralizator de 4 cantons, <small>caplòc de 6 abans 2015</small> |insee= 64445 |cp= 64000 |cònsol= Jérôme Marbot |mandat=[[2026]]-[[2032]] |intercom=[[Comunautat d'Aglomeracion de Pau-Bearn-Pirenèus|CA de Pau-Bearn-Pirenèus]] |latitud= 43.3017 |longitud= -0.3686 |alt mej=245 |alt mini= 165 |alt maxi= 245 |ectaras=3151 |gentilici= Palés, Palenc, Paulin {{refdes| (reconstruccion recenta) }} |km²= 31.51 |divèrs= unitat urbana (aglomeracion) 198 223 |}} [[Fichièr:Pau gave chateau2.jpg|250px|left|thumb|Lo gave de Pau dab lo castèth e lo campanèr deu Parlament de Navarra]] '''Pau''' ({{AFI|[ˈpaw]|lenga=oc}}; {{AFI|[ˈpo]|lenga=fr}}) qu'ei la capitala de [[Bearn]] e que'n vadó a la seguida d'[[Ortès]] e de [[Morlans]]. Qu'ei tanben la prefectura deu departament francés deus [[Pirenèus Atlantics]], departament qui amassa Bearn dab l'encontrada gascona deu [[Baish Ador]] e dab las províncias [[bascoat|bascas]] de [[Sola]], de la [[Baisha Navarra]] e de [[Labord]]. Lo gentilici qu'ei '''palés -esa, palenc -a''' o '''paulin -a''' {{refdes| (reconstruccion recenta) }} prononciat [paw'liŋ] (dab èna nasau velara). == Simbòls == [[Imatge:Blason ville fr Pau (64).svg|100px|left|thumb|Escut de Pau]] * Escut : que's tracta d'armas parlantas puish que representa los paus qui son supausats batejar la vila e un paon prononciat com «Pau» en bearnés. Lo [[Enric de Borbon|Noste Enric]] qu'i ei mentavut dab la letra H (peu francés "Henry") e lo nombre IV (que s'apèra Enric IV de [[França]] o Enric III [[Navarra]]) ; lo son brèç, ua carapaça de tartuga, qu'ei hicat en cap de l'escut. [[Imatge:Blason ville fr Pau (64) Malte-B.svg|100px|thumb|left|Pau ancian]] [[Imatge:Blason ville Fr Pau(64) ancien.svg|100px|thumb|left|Pau ancian]] Las autas armas mei ancianas que's blasonan atau :''deu camp d'azur cargat tres paus d'argent, duas vacas d'aur afrontadas e d'un paon d'azur arrollant en cap'' e ua auta version mei anciana :''d'argent cargat de tres paus de golas e d'un paon d'azur pausat suber eth deu mieitan''. * Imne: ''[[Bèth cèu de Pau]]'', qu'ei la mei famosa canta bearnesa après ''[[Se canta|Aqueras Montanhas]]''. == Geografia == === Perimètre deu territòri === {{Communes limitrophes | commune = Pau | nord = [[Montardon]] | nord-est = [[Buròs]], <br> [[Morlans]] | est = [[Idron]] | sud-est = [[Visanòs]], [[Masèras e Leson]] <small>''per un qüadripunt''</small> | sud = [[Gelòs]] | sud-ouest = [[Juranson]] | ouest = [[Vilhèra (Bearn)|Vilhèra]] | nord-ouest = [[Lons]] }} == Toponimia == Las formas ancianas que son ''Castrum de Pado'', en 1154 (Carta de Barcelona; [qu'ei ua latinizacion : en catalan lo resultat que seré ''*Pau'']), ''Castellum de Pal'', au sègle XII, ''Palum'', en 1286, ''Pau'', en 1385, ''Lo pont de Pau'', en 1484, ''Sant Martii de Pau'', en 1488. La prononciacion qu'ei [ˈpaw] <ref name="Michel Grosclaude 1991, p. 304">Michel Grosclaude, ''Dictionnaire toponymique des communes du Béarn'', Escòla Gaston Febus, 1991, p. 304</ref>. Lo nom que vieneré d'un tipe preïndoeuropèu ''*pal-'', deu sens de «montanha arrocosa ; la forma que seré ''palum'', analòga au latin ''palus'', « pau » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 516, a ''Palasca''</ref> (Dauzat e Rostaing non precisan pas s'aquera analogia supausa ua influéncia deu mot latin). Per [[Miquèu Grosclaude]], que's cau mauhidar deus blasons e la preséncia d'un paon ([paw] en bearnés) non a pas cap valor toponimica. D'autes, com lo quite [[Vastin Lespin]], qu'an supausat que i averé ua palencada, donc paus, au torn deu castèth; mei lo mot que seré au plurau. ''Pau'' que vien meilèeu d'ua arrasic preïndoeuropèa ''*pal'' o ''*bal'' e lo sens que seré «ròc escarpat» , çò qui convien per l'endret on lo castèth e la vila anciana son situats <ref name="Michel Grosclaude 1991, p. 304"/>. == Istòria == [[Imatge:1940 PAU par Léon van Dievoet 13 juillet 1940.JPG|thumb|left|Barri vielh deu Hedàs]] Pendent los purmèrs sègles, l'istòria paulina que's con·hon dab l'istòria deu son [[castèth de Pau|castèth]], apitat peus [[Lista deus vescomtes de Bearn|vescomtes de Bearn]] entà contarotlar lo güà suu [[gave de Pau|gave]] e qui los sons paus e bategèn la futura ciutat. [[Gaston Fèbus]] que ahortí aquesta hortalessa dens lo son projècte arquitecturau de gran endom qui acompanhè lo son saunei de bastir un Estat pirenenc. D'aqueth temps, totun, la vila qu'èra chic de causa e la capitala bearnesa b'èra [[Ortès]]. Dab [[Enric IId de Navarra|Enric II de Labrit]], Pau que vadó capitala deu [[Reiaume de Navarra]] (lo navèth títol aquesit peus vescomtes de Bearn) e lo castèth que ho modernizat (dens l'estil reneishentista viengut d'Itàlia) entà arcuélher la navèra cort reiau (dab la regina [[Margarida de Navarra|Margalida de Navarra]]). Qu'ei dens aqueth castèth que vadore lo [[Enric de Borbon|Noste Enric]], futur rei de [[França]]. En [[1620]], dab l'integracion de Bearn dens lo reiaume de França, Pau non demorè pas sonque lo sèti deu [[Parlament de Navarra]] e que demorè estremat deus grans eveniments istorics. [[Fichièr:Pau1900-2.jpg|200px|thumb|left|Pau au començament deu sègle XXau]] La [[Revolucion Francesa|Revolucion]] e las [[Guèrras Napoleonianas]] que desvelhèn la ciutat ; en [[1790]], Pau que vadó capitala deu departament navèth deus [[Pirenèus Atlantics|Baishs Pirenèus]] e l'Napoleon Bonaparte que s'interessè a la ciutat paulina en decidint lo purmèr de restaurar las rueinas deu castèth e en tot bastir la rota Pau-[[Saragossa]] e lo [[Haràs Nacionau de Gelòs]]. En mei d'aquò, lo passatge de l'armada anglesa de [[Wellington]] que marquè lo començament de l'establiment d'ua comunautat britanica en cèrcas deu [[microclima paulin]] (vantat peu mètge [[Alexandre Taylor]]) e deus sons païsatges vantats peus [[romantisme|romantics]]. Aquesta comunautat hèra rica qu'adaptè la ciutat au son biais de víver modèrne e modernista en favorizant, dab l'ajuda de las autoritats locaus, la bastison deu [[Baloard deus Pirenèus]], deu [[casinò de Pau|casinò]] e deu purmèr [[gòlf de Pau|gòlf]] bastit suu continent europèu. Au començament deu sègle XX, lo medish clima paulin qu'encoratgè los hrairs Wright a apitar a Pau la purmèra escòla d'aviacion deu món. == Patrimòni e curiositats == [[Fichièr:Funiculaire pau.jpg|200px|right|thumb|Lo funicular de Pau]] * Baloard deus Pirenèus * Barri deus Hedàs * Casèrna Bernadòta * [[Castèth de Pau]] * [[Ostau de Bernadòta]] * [[Parlament de Navarra]] * Plaça Gramont * [[Musèu de las Bèras Arts de Pau|Musèu de las Bèras Arts]] * Funicular == Administracion == {{ElegitDebuta |insee= 64445 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Jérôme Marbot |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2026]] |Identitat= [[Francés Vairon]] |Partit= Modem |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Martine Lignières-Cassou |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 64445 |1793=8756 |1800=8465 |1806=9293 |1821=11444 |1831=11285 |1836=12607 |1841=13841 |1846=16170 |1851=16196 |1856=18671 |1861=21881 |1866=24563 |1872=27300 |1876=28908 |1881=29971 |1886=30624 |1891=33111 |1896=33012 |1901=34268 |1906=35044 |1911=37149 |1921=35665 |1926=37711 |1931=38962 |1936=40451 |1946=46158 |1954=48320 |1962=59937 |1968=74005 |1975=83498 |1982=83790 |1990=82157 |1999=78732 |2006=83903 |cassini=26299 |senscomptesdobles= 1962}} == Espòrt == * [[Seccion Paulina]] *[[Pau Football Club|Pau Fotbòl Club]] ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas dab la comuna== *[[Nicolas de La Grotte]] ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Bearn}} {{Comunas deus Pirenèus Atlantics}} [[Categoria:Comuna de Bearn]] [[Categoria:Comuna deus Pirenèus Atlantics]] [[Categoria:Pau| ]] [[Categoria:Vilas e vilatges florits]] [[Categoria:Vila membre de l'AIMF]] [[Categoria:Article redigit en gascon]] d5x8ngm7wa1kwvz9wkfdykmwndbess4 0 3092 2497328 2423858 2026-04-01T20:32:22Z Alaric 506 44932 actualizacion municipala 2497328 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Vejatz omonims|Baiona (Pontevedra)|pels=municipi de la província espanhòla de Pontevedra}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Baiona | nom2 = ''Bayonne'' | imatge = Bayonne-Centre historique-20130811.jpg | descripcion = Vista de la [[Niva]] a Baiona. | escut = Blason Bayonne.svg | ist = {{Gasconha}} {{Bascoat}} | parçan = [[Baish Ador]] | region = [[Navèra Aquitània]] | departament = {{Pirenèus Atlantics}} | arrondiment = [[Arrondiment de Baiona|Baiona]] | canton = burèu centralizator de 3 cantons | insee = 64102 | cp = 64100 | cònsol = Jean-René Etchegaray | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracion deu Bascoat|CA deu Bascoat]] (residéncia) | longitud = -1.4750 | latitud = 43.4936 | alt mej = 4 | alt mini = 0 | alt maxi = 52 | km² = 21.68 | gentilici = baionés, baionesa |}} [[Imatge:Bayonne.JPG|thumbnail|left|200px|Ostaus de Baiona]] '''Baiona'''<ref>https://web.archive.org/web/20170511182056/http://www.locongres.org/fr/applications/top-oc/topoc-recherche/</ref> qu{{'}}ei ua vila d{{'}}[[Occitània]], o de [[Bascoat]], situada dens lo parçan deu [[Baish Ador]]. Qu'ei administrada peu [[Departament francés|departament]] deus [[Pirenèus Atlantics]] dens la [[Region francesa|region]] de [[Navèra Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. Qu{{'}}apartiengó a [[Labord]] au sègle XII, arron n{{'}}estó desligada. Totun, qu{{'}}ei generaument citada dens las listas de comunas de Labord. Qu{{'}}estó lo sièti d{{'}}ua senescaucia segondària dependenta de la [[Senescaucia de las Lanas|Senescaucia Principau de las Lanas]]. Que hè partida deu « [[Bascoat (país administratiu)|Bascoat]] » dens lo sens de la lei Pasqua de [[1995]]. Lo [[gentilici]] qu{{'}}ei '''baionés -esa'''. ==Geografia== {{void}} [[Imatge:Map commune FR insee code 64102.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Lengas== [[File:Bonaparte euskalki mapa.jpg|thumb|left|Mapa de las sèt províncias bascas (1), 1863]] [[File:BonaparteEuskara.png|thumb|left|Mapa de las sèt províncias bascas (2), 1863]] Las duas versions de la ''Carte des sept provinces basques montrant la délimitation actuelle de l'euscara en dialectes, sous-dialectes et variétés'' (Mapa de las sèt províncias bascas qui mòstra la delimitacion actuala de l'euscarà en dialèctes, sos-dialèctes e varietats) dessenhadas en 1863 per lo prince [[Loís Lucian Bonaparte]] que plaçan Baiona hòra de l'aira [[Basc|bascofòna]]. La lenga tradicionau de la conurbacion formada per [[Biàrritz]], Baiona e [[Anglet]] (nuclèu deu [[Baish Ador]]) qu'ei l'[[occitan]] ([[gascon]]), segon las enquistas filologicas deus sègles XIX e XX (vejatz en particular l'''Atlas linguistique de la Gascogne''), mes que i a ua hòrta preséncia deu [[basco]] deguda a ua immigracion rurala recenta de l'arrèrpaís bascofòn. En tot cas la lenga dominanta i es lo [[francés]] dempuish lo [[sègle XX]]. Los movements culturaus locaus que revendican l'occitan e lo basco e qu'an obtengut ua senhalizacion trilingüa en francés, en basco e en occitan. Ara el basco es ganren mai parlat. Los movements occitanistas que revendican lo Baish Ador (dab Baiona) com ua part d'[[Occitània]], qu'es çò que hè en particular l'associacion culturala locala [[Ací Gasconha]]. Los movements basquistas que'u revendican com ua part deu [[Bascoat]]. ===Citacions=== Pendant la darrèra tienuda deu biltzar, lo 18 de noveme de 1789, lo delegat Mundutéguy qu'explicava Bascos e Baionés amassats dens ua instància politica, non se poderén entene « pr'amor de la diferéncia de las lengas » (traduccion) <ref>Maurice Sacx ''in'' collectiu, ''Bidart-Bidarte'', ed. Ekaina, 2004, Sent Joan de Luç isbn=2-9507270-8-5}}</ref>. « Baiona (…) [[plaça hòrta]] frontalèra, pòrt maritime e fluviau, vila episcopau e religiosa d’ua diocèsi de populacion en majoritat basca, vila de tradicion e de lenga gasconas (…) » (traduccion), segon Pierre Hourmat, professor d'istòria. « Baiona qu'ei la capitau d’ua region, lo Baish-Ador, dab las tres províncias bascas e ua partida de la Gasconha ; (…) » (traduccion), segon Eugène Goyhenèche, istorian du Bascoat. ==Toponimia== La prononciacion qu'ei [ba'junə]. Las fòrmas ancianas que son ''de Lapurdo'', en latin, au sègle VI, ''Baiona'' en 1063 e 1122, ''Sancta Maria Baionensis'', en latin, en 1105, ''Baione'' en 1130-1198, ''Boazone'' (bulla deu papa, shens data), ''Bizone'' (bulla de Micolau IV, en 1291), ''Bayonne'' (mapas de 1630 e 1638), ''Bayone'' (mapa de 1647), ''Bayonne'' o ''Bayone'' (mapa de 1651), ''Bayonne'' (mapa deu sègle XVII, shens data), ''Bayone'' (mapa de 1714), ''Bayonne'' (mapa deu començament deu sègle XVIII e de 1733) <ref name = bbf>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Landes et Bas-Adour'', ed. Institut occitan e CAIRN, Pau, 2005, p. 257-258</ref>. Per [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] qu'ei un nom benlhèu aquitan, de sens pas coneishut. Que cambiè de nom a l'[[Edat Mejana]]. Nom benlèu derivat deu bas latin, probablament aquitanic, ''baia'' , « gòlfe » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 60</ref>. Segon [[Ernèst Negre|Negre]], citat per Bénédicte Boyrie-Fénié, lo nom que vien deu [[basco]] ''ibai-on-a'', « lo bon flume », a prepaus de [[Niva]] <ref name = bbf/>. Segon J.B. Orpustan, citat per Bénédicte Boyrie-Fénié, lo nom que vien d'ua basa idronimica [[basc]]a ''ibai'' e d'un sufixe locatiu ''-un''; que torna préner lo sens deu nom precedent, ''Lapurdo'', qui significava benlhèu « lòc de (cors d') aigas » (malurosament avèm pas ací l'explicacion detalhada). Après que modifiquè son explicacion en cambiant lo sufixe ''-un'' per la terminason ''-ona'', « haut, delà ». Lo sens que seré « hautor deu flume » (Niva)<ref name = bbf/>. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 64102 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= abriu de [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Jean-René Etchegaray |Partit= UDI |Qualitat= avocat, president de la CA}} {{Elegit |Debuta=heurèr de [[1995]] |Fin=2014 |Identitat= Jean Grenet|Partit=[[UDF]], puis [[UMP]]-PR, puish divèrs dreta puish UDI |Qualitat= hilh deu precedent, çurgent, deputat de la 5na circonscripcion (1995-1997 puish 2002-2012), conselhèr regionau (1998-2002), conselhèr generau deu canton de Baiona Èst (1992-1995), president de l'Aglomeracion-Còsta Basca-Ador (2008-2014)}} {{Elegit |Debuta= març de [[1959]] |Fin= gèr de 1995 (demission) |Identitat=Henri Grenet |Partit=radicau puish [[UDF]] |Qualitat= çurgent, deputat de la 4au circonscripcion (1962-1967), conselhèr generau deu canton de Baiona Nòrd-Èst (1961-1973), puish de Baiona Èst (1973-1992), president deu Conselh Generau (1985-1992), president deu districte Baiona-Anglet-Biàrritz (1972-1995)}} {{Elegit |Debuta= junh de [[1958]] |Fin= 1959 |Identitat=Georges Forsans |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=octobre de [[1947]] |Fin=mai de 1958 (demission) |Identitat=Maurice Delay |Partit= radicau|Qualitat= çurgent, conselhèr generau deu canton de Baiona Nòrd-Èst (1949-1955)}} {{Elegit |Debuta= |Fin=1947 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Embessonatges=== * [[Pampalona (Navarra)|Pampalona]] ({{ESP}}) * Daytona Beach ({{Estats Units d'America}}) * [[Veliko Tărnovo]] ({{Bulgaria}}) ==Demografia== {{Demografia |insee= 64102 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=17303 |1846=18120 |1851=18870 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=27416 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=27886 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=36941 |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=40078 |2006=44406 |cassini=2448 |senscomptesdobles= 1962}} == Espòrt == * [[Aviron Baionés]] ==Cultura locala e patrimòni== ===Lòcs remarcables=== *Castèth Vielh *Catedrau *Claustre *Pòrta d'Espanha *Ciutadèla *Muralhas *Comuna-Teatre *Cais de la Niva *Musèu Basco e de l'Istòria de Baiona *Musèu Bonnat *Glèisa de Sant Andrieu *Castèth Nau *Glèisa deu Sant Esperit *[[Sinagòga de Baiona|Sinagòga]] *Jardin botanic ===Arreproèr=== * A Baiona, tot que s'i dona ; quan ès arribat, tot qu'es dat. ===Lengas=== *[[Gascon]] *[[Judeogascon]] *[[Basco]] ===Personalitats ligadas dab la comuna=== *[[Jausèp Sauvinet]] *[[René Cassin]] ===Las hèstas=== Las hèstas de Baiona que son ua de las mei bèra de França. Qu'atraçan mei d'un milion de personas cada an. Que començan lo darrèr dimècres deu mes de julhet e que s'acaban lo dimenge qui segueish. Que son estadas creadas, suu medish modèle que las [[hèstas de la Sent Fermin]] de [[Pampalona (Navarra)|Pampalona]], en 1932. Lo blanc e roi navarrés qu'estón adoptats a las hèstas de Baiona. A notar que l'obertura de las hèstas que's hè en occitan [[gascon]] a costat deu basco. ==Véder tanben== * [[Comunas deus Pirenèus Atlantics]] ==Ligams extèrnes== [http://www.insee.fr/fr/recensement/nouv_recens/resultats/repartition/chiffres_cles/n2/n2_64102.pdf Baiona en 2005, INSEE] {{Vilas Occitània 100 000}} ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Portal Bascoat}} {{Comunas de Labord}} {{Comunas deus Pirenèus Atlantics}} [[Categoria:Comuna deus Pirenèus Atlantics]] [[Categoria:Comuna deu Baish Ador]] [[Categoria:Comuna de Labord]] 25ei0195w8fa8omap6ju9cjnv4ucx6l 0 3094 2497314 2473158 2026-04-01T20:06:39Z Alaric 506 44932 actualizacion municipala 2497314 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{confusion|Bordèus|Bordeaux}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Bordèu | nom2 = ''Bordeaux'' | imatge = La_Grosse_Cloche_(Bordeaux).JPG | descripcion = Lo Senh. | lògo = Ville_de_Bordeaux_(logo).svg | escut = Coat of Arms of Bordeaux (Chief of France Moderne).svg | escais = | bandièra = | ist = {{Guiana}} (Caplòc) | parçan = {{La Grava}} | region = [[Navèra Aquitània]] | departament = {{Gironda}} | arrondiment = [[Arrondiment de Bordèu|Bordèu]] | canton = [[Canton de Bordèu-1|Bordèu-1]], [[Canton de Bordèu-2|2]], [[Canton de Bordèu-3|3]], [[Canton de Bordèu-4|4]], [[Canton de Bordèu-5|5]] | insee = 33063 | cp = | gentilici = bordalés, bordalesas<br /> Bordelais en [[francés]] | cònsol = Thomas Cazenave ([[Renaissença (partit politic)|Renaissença]]) | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Bordèu Metropòli]] | longitud = -0.579541 | latitud = 44.837912 | alt mej = 6 | alt mini = 1 | alt maxi = 42 | ectaras = 4 936 | km² = 49.36 | sitweb = http://www.bordeaux.fr |}} '''Bordèu''' (en [[occitan ancian]]: ''Bordels'', ''Bordeus'' o ''Bordelz''<ref>{{PichòtTalamus|B|Bordels, Bordeus}}</ref><ref>{{Ligam web|url=https://web.archive.org/web/20150709025129/http://nlp.indiana.edu/~obscrivn/F1_495.html#O1|títol=Le Roman de Flamenca Corpus|nom1=Olga|nom2=Sandra|nom3=Barbara|nom4=Eric|cognòm1=Scrivner|cognòm2=Kübler|cognòm3=Vance|cognòm4=Beuerlein|lenga=oc}}</ref>; en [[francés]]: ''Bordeaux'') es la capitala de [[Guiana]], vila principau de [[Gascon]]ha, atau com prefectura de [[Departament de Gironda|Gironda]] e capitala de [[Novèla Aquitània|Nava Aquitània]]. En 2020, la comuna de Bordèu a ua populacion de 263 247 abitants<ref>{{Ligam web|lenga=fr|url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/6676182?geo=COM-33063|títol=INSEE}}</ref> per ua superfícia de 49,36 [[km²]]. La soa devisa en [[latin]] qu’ei {{Romanas|Lilia sola regunt lunam, undas, castra, leonem}}. La vila qu’ei coneishuda dens lo monde entièr peu [[Vinhau de Bordèu|vinhau]], sustot despuish lo {{Sègle|XVIII}}^au, qui estó un vertadèr atge d'aur. Bordèu qu’ei situat geograficament au ras de las [[Lanas de Gasconha]]. Despuish junh de 2007, dab mei de 1&nbsp;810 ectaras, qu’ei la mei grana vila protegida au monde dab l'inscripcion deu [[Pòrt de la Lua]] sus la lista deu patrimòni mondiau de l'[[UNESCO]], per la soa unitat arquitecturau classica e neoclassica qui data deu {{Sègle|XVIII}}^au e representa «un ensemble de bens culturaus e naturaus d'un interès excepcionau entà l'eretatge comun de l'umanitat». == Geografia == ''Bordèu'' qu’ei situat a l'oèst d'[[Occitània]] e qu’ei adaigada per [[Garona]]. Que i a {{formatnum:{{popfr33|063}}}} abitants dens la ciutat de ''Bordèu'', e mei de {{formatnum:809562}} dens l'aglomeracion. Après un periòde rapide de despoblament e d'importantas òbras de renovacion dens los quartièrs mei ancians, la populacion de la vila que s'ei estabilizada. A l'encòp, la zòna metropolitana que’s desvolopa a un ritme rapide, pr'amor d'ua hòrta expansion urbana qui's deu au hèit que los ostaus passan rarament dus o tres solèrs, e tanben dens las banlègas au ras deu centre vila. Après abandonar un projècte de mètro automatic leugèr de tipe VAL (veïcul automatic leugèr), la vila que s'ei dotada d'un hialat de tram, inaugurat lo 21 de deceme de 2003. Ua de las particularitats qu’ei l'abséncia de catenari dens las zònas toristicas, puishque los trams e receben l’alimentacion electrica deu sòu. {{Comunas limitròfas|Nòrd-Oèst=[[Bruge]], [[Lo Boscat]], [[Aisinas]]|Oèst=[[Merinhac]]|Sud-Oèst=[[Peçac]]|Nòrd=[[Blancahòrt]]|Nòrd-Èst=[[Bassens]], [[Larmont]]|Èst=[[Senon]]|Sud-Èst=[[Hloirac|Floirac]], [[Begla]]|sud=[[Talança]]}} === Demografia === {{Clr}} <center> <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.7,0.9,0.7) ImageSize = width:700 height:350 PlotArea = left:50 bottom:30 top:30 right:50 DateFormat = x.y Period =from:0 till:300000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:25000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:500 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1350 text:1350 bar:1375 bar:1420 bar:1660 text:1660 bar:1750 bar:1790 bar:1801 text:1801 bar:1876 bar:1881 bar:1886 bar:1891 bar:1896 bar:1901 text:1901 bar:1911 bar:1921 bar:1931 bar:1936 bar:1946 bar:1954 text:1954 bar:1962 bar:1968 bar:1975 bar:1982 bar:1990 bar:1999 bar:2006 bar:2007 text:2007 PlotData= color:barra width:15 align:left bar:1350 from:0 till: 30000 bar:1375 from:0 till: 10000 bar:1420 from:0 till: 20000 bar:1660 from:0 till: 40000 bar:1750 from:0 till: 60000 bar:1790 from:0 till: 111000 bar:1801 from:0 till: 91000 bar:1876 from:0 till: 220446 bar:1881 from:0 till: 227736 bar:1886 from:0 till: 248545 bar:1891 from:0 till: 261085 bar:1896 from:0 till: 267369 bar:1901 from:0 till: 268186 bar:1911 from:0 till: 275468 bar:1921 from:0 till: 283394 bar:1931 from:0 till: 283374 bar:1936 from:0 till: 281338 bar:1946 from:0 till: 280003 bar:1954 from:0 till: 284494 bar:1962 from:0 till: 278000 bar:1968 from:0 till: 266000 bar:1975 from:0 till: 223000 bar:1982 from:0 till: 208000 bar:1990 from:0 till: 210000 bar:1999 from:0 till: 215363 bar:2006 from:0 till: 232260 bar:2007 from:0 till: 235178 </timeline> {{Taula DemogFR|1841 = 104 686| 1876 = 215 140| 1911 = 261 678| 1962 = 249 688| 1793 = 104 676| 1846 = 125 520| 1881 = 221 305| 1921 = 267 409| 1968 = 266 662| 1800 = 91 652| 1851 = 130 927| 1886 = 240 582| 1926 = 256 026| 1975 = 223 131| 1806 = 92 219| 1856 = 149 928| 1891 = 252 415| 1931 = 262 990| 1982 = 208 159| 1821 = 89 202| 1861 = 162 750| 1896 = 256 906| 1936= 258 348| 1990 = 210 336| 1831= 99 062| 1866 = 194 241| 1901 = 256 638| 1946 = 253 751| 1999 = 215 363| 1836 =98 705| 1872 = 194 055| 1906 = 251 947| 1954 = 257 946|date1=2006|pop1= 232 260<ref>{{ligam web |títol=Résultats du récensement de la population - 2006|url=http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=33063-COM |editor=[[INSEE]]}}</ref>| sansdoublescomptes= 1962 }} </center> * En {{popfr33|0}} la populacion qu’èra de {{popfr33|063}} abitants e la densitat de {{formatnum:{{#expr:({{popfr33|063}}/49.36) round 2}}}} ab/km². === [[Clima]] === Lo clima d'Aquitània qu’ei de tipe [[clima oceanic|oceanic]]; a Bordèu los [[ivèrn|ivèrns]] que son doç e los [[estiu|estius]] cauds. Las [[pluèja|plojas]] que son frequentas e repartidas tot lo long de l'annada dab {{unitat|820|mm}} d’aiga e 150 jorns plojós per an. === Urbanisme === Bordèu qu’ei ua vila espandida, baisha e clara. Qu’ei caracterizada per davantaus classics suus cais e botigas que son ostalòts de pèira d’un o dus nivèus dab un casau. [[Fichièr:Plan Bx urb.jpg|thumb|left]] Suu plan, que pòden véder enqüèra la ciutat romana. Los ostaus qu’estón remplaçats per bastiments mei recents. Qu’ei un rectangle orientat nòrd-sud l'èish màger deu quau, l'antic [[cardo]], ei l'actuau Carrèra Senta Catarina dinc au Cors Victor Hugo. Dens lo sens èst-oèst, los [[decumanus|decumani]] que corresponen a las carrèras deus Tres Conilhs, a la Pòrta Dijaus e au Cors de l'Intendéncia. Aquera vila que s'estenè dinc au Mont Judaïc abans la construccion deus prumèrs barris. Devath lo Gran Teatre, que i a las roeinas deus Pielars de Tutèla, un edifici ubèrt compausat d'ua colomnada qui èra vededera despuish l’arriu, la foncion de la quau ei desconeishuda. Lo darrèr vestigi d'aquera epòca qu’ei lo Palais Galian: qu'ei çò qui demòra d'un anfiteatre de {{formatnum:15000}} espectators. A l'[[Edat Mejana]], tres edificis religiós qu’estón bastits a l’entorn de la vila: un site paleocrestian a l'oèst, on ei adara la basilica de Sent Seurin, ua glèisa au sud, lo site de la futura catedrau Sent Andriu e lo tresau qu'ei ua comunautat benedictina au sud-èst, on se tròba l'abadiau Senta Crotz. Au [[sègle XIII]]^au la vila s'esten a l'entorn deu pòrt antic e enter los actuaus Cors Victor Hugo e Alsàcia Lorena. Ua navèra murralha qu’ei bastida, qui ensarra una trama urbana densa e tòrta. Au [[sègle XIV]]^au, ua segonda cinta de barris que tempta d'enserrar los bastiments qui an desbordat dinc a l'actuau Plaça de la Victòria e dinc a l'abadia benedictina de Senta Crotz. Los Cors Pasteur e de la Marna que soslinhan aquera avançada. Au [[sègle XV]]^au, [[Carles VII de França]] qu’ensarra la vila entre duas hortalessas, lo Fòrt deu Har e lo Castèth Trompeta. Aqueste que serà destrusit. Que s’i tròba uei la Plaça deus [[Plaça daus Quinconcis|Quinconç]]. Au [[sègle XVI]]^au, cap au nòrd, un barri d’enterpaus qu’ei bastit per negociants sus d’ancians terrens monastics: los Chartrons. Aus sègles XVII^au e XVIII^au, que’s bastín los davantaus classics que vedem enqüèra uei. Los davants deus cais qu’estón bastits suus ancians barris: Gran Teâtre, Alèas de Tourny, Jardin Public. Au [[sègle XIX]]^au qu’arribè lo tren, lo desvolopament deu barri de La Bastida sus l’arriba dreta, lo passatge de [[Garona]] per dus ponts, e l'espandida de la vila a l'oèst, cap aus baloards. Au [[sègle XX]]^au, lo lac qu’estó cavat au nòrd on ei bastida la hèira internacionau. Au sud, que i a dus ponts de mei qui travèrsan l’arriu. Barris naus que sòrten de tèrra : lo Gran Parc, Meriadeck au centre. Las facultats que dèishan la vila entà anar suu domeni universitari de [[Talença]], e la populacion qu’aumenta dens las comunas a l'entorn. Au [[sègle XXI]]^au, la comuna qu’a profieitat deu [[tramvia|tram]] tà unificar la vila e favorizar la circulacion. Los batèus n’arriban pas mei aus cais, qui son tornats aus pescaires. L'arribada deu TGV qu’estó l'lo parat d’arreviscolar lo barri au sud de la gara Sent Joan, on se mesclan burèus e abitacions. == Transpòrts == === Estradas === La vila qu’ei desservida per las autorotas : * [[A10]] cap a [[París]] * [[A89]] cap a [[Peireguers]], [[Lemòtges]], [[Briva]] e [[Clarmont d'Auvèrnhe]] * [[A62]] cap a [[Tolosa]] * [[A65]] cap a [[Lo Mont de Marsan]] e [[Pau]] * [[A63]] cap a [[Baiona]] e [[Espanha]]. Aqueras autorotas que son ligadas a la ''rocada'' [[A630]], qui contorneja Bordèu, çò qui pòt explicar que sii sovent encombrada. === Vias herradas === Las granas linhas de camin de hèr qu’arriban a la gara Sent Joan. La ligason de [[Tren de Granda Velocitat|TGV]] que rend possible de religar París en 2 h a la fin de 2016. Nantas qu’ei a 4 h de tren, Tolosa e Pau a 2 h 10, Biarritz a 2 h. Lo hialat de TER qu'arreliga las vilas de la region. ===Passatges de Garona=== ====Ponts rotèrs==== * [[Pont de Pèira]] * [[Pont Sent Joan]] * [[Pont d'Aquitània]] * [[Pont Jacques Chaban-Delmas]] ====Ponts ferroviaris==== * Palanca Sent-Joan * Pont ferroviari de Bordèu === Ligasons aerianas === L'[[aeropòrt internacional de Bordèu Merinhac|aeropòrt internacionau de Bordèu Merinhac]] qu’arcuelh lo trafic de passatgèrs e de mercaderias. === Tram e bus === [[Fichièr:Plan du réseau des tramways de Bordeaux.png|thumb|right|Tram de Bordèu]] Lo hialat TBC (Tram e Bus de la Commmunautat) qu’ei compausat de: * 3 linhas de tram (A, B e C) * 65 linhas de bus. Aqueth hialat qu’arreliga las 27 comunas de la CUB de 5 òras a l’ua òra deu matin. === Bicicleta === Un sistèma de bicicletas en libre servici, lo VCUB, qu’ei en servici suu territòri de la CUB. == Istòria == ==== Originas e fondacion ==== Sus l’arriba esquèrra de [[Garona]], a 100 km de la boca deu fluvi, ua terrassa de grava de la plana landesa que dauneja los [[palús]] e devara sus la boca d'un arriu, la [[Devesa (riu)|Devesa]]. Lo site qu’ei lo crotzament de duas vias comerciaus fluviau e terrèstra. Las purmèras traças d'ua aglomeracion sus l’arriba esquèrra de Devesa que datan deu sègle VI^au abans J. C. Aquera comunautat protoïstorica que vadó Burdigala, fondada au sègle I^èr abans J. C. peus Bituriges Vivisques, un pòble [[Gallés (lenga)|gallés]] desplaçat per l'[[Empèri roman]]. Un estudi numismatic que confirma la parentat enter las populacions gallesas de [[Berrí]] e deu bordalés, çò qui implica los Bituriges que s’installèn sus aqueth site après la conquista de Cesar. '''Periòde roman'''<ref>https://www.cityzeum.com/ar/l-histoire-de-bordeaux-dans-ses-grandes-lignes</ref> [[Fichièr:Bordeaux - Palais Gallien 2.jpg|alt=Lo palais Galian|vinheta|350x350px|Lo palais Galian]] Au començament deu sègle I^èr, lo geografe Strabon<ref>Patrick Counillon, Strabon, Bourdigala et l’Aquitaine, ''Aquitania : une revue inter-régionale d'archéologie'', 2008. https://www.persee.fr/doc/aquit_0758-9670_2008_num_24_1_912</ref> que descriu Burdigala com un simple comptader de comèrci. Pendent lo regne de l'emperador [[Vespasian]], en 70, la vila que vadó lo capdulh administratiu de la província romana d'[[Aquitània (Occitània)|Aquitània]]. Que coneishó un periòde de prosperitat pendent la dinastia deus Sevères (193-235), e qu’estó dotada de monuments com lo fòrum dab los Pielars de Tutèla e lo palais Galian, un amfiteatre on cabèn 20&nbsp;000 personas. Pr’amor de l'aumentacion deu trafic, que bastín un pòrt interior e la vila que s'espandí entà arcuélher ua populacion de 20 000 abitants. Enter 278 e 290, que bastín embarris de nau mètres de hautor entà emparar la vila de las invasions barbaras. Après aqueras invasions, Burdigala qu’avè haut o baish 15 000 abitants. La vila que patí invasions barbaras nombrosas, e en 260, un empèri de Gàllia secessionista qu'estó proclamat, centrat purmèr sus Colonha puish sus Burdigala. Tetricus, governador d'Aquitània, qu’estó proclamat emperador en 270 e que demorè au poder dinc e [[Gàllia]] e tornèssi dens l'Empèri roman en 274<ref>Histoire de Bordeaux, https://www.visites-p.net/ville-histoire/bordeaux-histoire-guilbert-01.html</ref>. [[Decimus Magnus Ausonius|Ausòni]]<ref>Philippe Cloutet, ''Histoire de Bordeaux de l'Antiquité à nos jours : Ausone.'' https://www.aquitaineonline.com/actualites-en-aquitaine/bordeaux-metropole/8578-histoire-de-bordeaux-de-l-antiquite-a-nos-jours-ausone.html</ref>, vadut a Burdigala en 309, qu'èra un retorician e poèta celèbre. Que deishè la vila entà ensenhar la retorica a la cort imperiau puish que tornè tà Bordèu a la fin de la soa vita. Après los tribulòcis deu sègle III^au, Bordèu que's dotè d'un embarri fortificat en 310 dab quate pòrtas, au demiei de las quau la ''Porta Navigera'' qui balhava la possibilitat aus batèus de passar tà Garona. [[Fichièr:Bordeaux - Pilliers de Tutelle.jpg|alt=Los pielars de Tutèla|esquèrra|vinheta|400x400px|Los pielars de Tutèla]] '''De l'Edat Mejana a la Renaishença''' Au començament deu sègle V^au, Bordèu qu'estó aucupat peus visigòts. Los francs de [[Clodovèu I|Clodovèu]] que’u s'apoderan après la batalha de [[Volhèc]] en 507. La vila qu'estó disputada o escambiada mantun còp enter los reis [[merovingians]]. Los [[vascons]], qui passèn los [[Pirenèus]], qu'arribèn sus l’arriba sud de [[Garona]] cap a 578 : los reis francs que devón har ua marca, ua zòna de proteccion, entà’us contiéner<ref>Jacques Boussard, ''L'Ouest du royaume franc aux VII^e et VIII^e siècles,'' ''Journal des savants'',‎ 1973, <abbr>p.</abbr> 3-7.</ref>. A la fin deu sègle VII^au, Bordèu que hasó partida deu [[ducat d'Aquitània]]. En 732, qu’estó pilhat per las tropas deu generau arabe [[Abd-ar-Rahman ibn Abd-Allah al-Ghafiqí|Abd ar-Rahman]]<ref>''Abd er-Rahman contre Charles Martel. La véritable histoire de la bataille de Poitiers'' https://www.histoire-immigration.fr/abd-er-rahman-contre-charles-martel-la-veritable-histoire-de-la-bataille-de-poitiers</ref>[[Abd-ar-Rahman ibn Abd-Allah al-Ghafiqí|.]] A la fin de 847, ua benda miada peu cap viking Hasting que’n hasó lo sièti e que sacamandegè la vila . En 855, Bordèu qu'estó pilhat peu segond còp peus [[Viking|vikings]]<ref>Régis Boyer, ''Les Vikings : histoire, mythes, dictionnaire'', R. Laffont, 2008, <abbr>p.</abbr> 19 <small>(<nowiki>ISBN 2221106318</nowiki>)</small>.</ref>. Deu sègle X^au au sègle XII^au, Bordèu qu’èra enqüèra dens lo ducat d'Aquitània, mes qu’avè un ròtle segondari dens las lutas enter los comtes de Peitieus e de Tolosa<ref>Gérard Pradalié, ''Les comtes de Toulouse et l’Aquitaine (IXe-XIIe siècles),'' ''Annales du Midi : revue archéologique, historique et philologique de la France méridionale'', 2005 <small>(consulté le 20 décembre 2021)</small>, <abbr>p.</abbr> 5-23. https://www.persee.fr/doc/anami_0003-4398_2005_num_117_249_7072</ref>. Au sègle XII^au, la vila que s'agrandí e de navèths embarris qu’estón bastits entà emparar los quartièrs navèths au sègle XIII^au puish los navèths estrems au sègle XIV^au (Senta Crotz, Senta Eulalia, Sent Miquèu). En 1152, [[Alienòr d'Aquitània|Alienòr]], duquessa d'Aquitània, que’s maridè dab [[Enric II d'Anglatèrra|Enric]] II Plantagenêt qui n'èra pas enqüèra, lavetz, rei d'Anglatèrra, mes solament comte d'Anjau e deu Maine. Bordèu n'estó pas jamei anglés : qu’ei lo duc d’Aquitània qui vadó rei d’Anglatèrra. Aquitània qu'èra en union personau dab lo reiaume d'Anglatèrra mes un aumenatge qu’èra devut au rei de França. Qu'estó disputat dens las guèrras qui opausèn los reis de França e d'Anglatèrra&nbsp;: aucupat per [[Felip IV de França|Felip]] IV de França de 1294 a 1303, que’s revoltè contra los francés qui’u devón tornar au rei d'Anglatèrra<ref>André Desforges et al., ''Histoire des maires de Bordeaux'', Les Dossiers d'Aquitaine, 2008, p. 67-74. https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fwww.google.fr%2Fbooks%2Fedition%2FHistoire_des_maires_de_Bordeaux%2F5jKEwJlVhCAC%3Fhl%3Dfr%26gbpv%3D1%26dq%3DPrince%2Bnoir%2C%2BBordeaux%26pg%3DPA87%26printsec%3Dfrontcover#federation=archive.wikiwix.com&tab=url</ref>. Pendent la guèrra de Cent Ans, [[Edoard III d'Anglatèrra|Edoard]] III d'Anglatèrra que refusè de dar aumenatge au rei de França : Bordèu, fidèu au rei d'Anglatèrra, qu'estó assetjat shens escaduda per Felip VI de 1337 a 1340. Los bordalés que dèn tanben ua flòta de cinquanta batèus entà har partir los francés de [[Liborna]]<ref>André Desforges et al., ''Histoire des maires de Bordeaux'', Les Dossiers d'Aquitaine, 2008, p. 79-84. https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fwww.google.fr%2Fbooks%2Fedition%2FHistoire_des_maires_de_Bordeaux%2F5jKEwJlVhCAC%3Fhl%3Dfr%26gbpv%3D1%26dq%3DPrince%2Bnoir%2C%2BBordeaux%26pg%3DPA87%26printsec%3Dfrontcover#federation=archive.wikiwix.com&tab=url</ref>. La pèsta negra qu’interrompó los combats en 1348 mes que’s tornèn aviar arron. Lo hilh ainat d'Edoard III, Edoard de Woodstock, lo « [[Edoard de Woodstock|Prince]] Negre », qu’avó residéncia a Bordèu e que miè cavaucadas devastadoras contra las tèrras francesas en 1355 e 1356. Après la victòria de Peitieus, lo Prince Negre que regnè en prince sobiran e qu'instaurè lo purmèr parlament de Bordèu en 1362. Lo son hilh, qui regnè sus Anglatèrra e Aquitània, qu'estó aperat « Ricard de Bordèu »<ref>André Desforges et al., ''Histoire des maires de Bordeaux'', Les Dossiers d'Aquitaine, 2008, p. 85-96. https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fwww.google.fr%2Fbooks%2Fedition%2FHistoire_des_maires_de_Bordeaux%2F5jKEwJlVhCAC%3Fhl%3Dfr%26gbpv%3D1%26dq%3DPrince%2Bnoir%2C%2BBordeaux%26pg%3DPA87%26printsec%3Dfrontcover#federation=archive.wikiwix.com&tab=url</ref>. En 1377, Bordèu que resistí a ua armada francesa comandada per Bertrand du Guesclin. En 1400, que s’arrevendí contra lo rei d'Anglatèrra [[Enric IV d'Anglatèrra|Enric]] IV qui avè acaçat e dilhèu hèit assassinar Ricard II « de Bordèu ». En 1406-1407, ua flòta bordalesa que cacè los francés de Gironda e que'us obliguè a abandonar los siètis de [[Blaia (Blaiés)|Blaia]] e [[Borg (Gironda)|Borg]]. En 1416, los bordalés qu'acceptèn de dar aumenatge a Enric V, lo hilh de l'usurpaire Enric IV, mes que conservèn la lor autonomia<ref>Dossiers d'Aquitaine, Histoire des maires de Bordeaux, Bordeaux, Dossiers d'Aquitaine, 21 novembre 2008, 523 <abbr>p.</abbr> https://books.google.fr/books?id=5jKEwJlVhCAC&printsec=frontcover&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref>. [[Pèir Berland]], arquevesque de Bordèu de 1430 a 1456, que s'opausè a la conquista de la vila per las tropas deu rei de França. Après benalèjas de totas, la reddicion de Bordèu e la des·hèita de Castilhon en 1453 que placèn la vila devath l'autoritat deu rei de França : los bordalés que's devón resignar a ua autoritat qui ne’us agradava pas guaire e qui amiè, dens los actes oficiaus, a remplaçar lo gascon peu francés. [[Carles VIII de França|Carles]] VII que decidí en 1459 de har de Bordèu ua vila reiau e d'i har edificar mantua hortalessa, lo fòrt deu Har<ref>Dominique Mirassou, ''Un mystérieux édifice bordelais, Le fort du Hâ, palais devenu prison…'', sus Bordeaux Gazette. https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fwww.bordeaux-gazette.com%2Fun-mysterieux-edifice-bordelais-le-fort-du-ha-palais-devenu-prison.html#federation=archive.wikiwix.com&tab=url</ref> entà deféner la vila de las atacas qui vienèn deu sud e de l'oèst, e lo castèth Trompeta entà l’emparar deu costat de Garona. En 1470, lo fòrt deu Har que vadó la residéncia de Charles de Valois, nomat duc de Guiana peu son hrair Loís IX, rei de França. Lo castèth, vadut lo sièti d'ua cort brilhanta, que coneishó ua corta epòca d'esplendor dinc au decès deu duc qui s’i morí lo 24 de mai de 1472. [[Fichièr:Le Port de Bordeaux - Les remparts et la Porte Cailhau au XVIe siècle.jpg|alt=Lo pòrt de Bordèu au sègle XVIau|vinheta|400x400px|Lo pòrt de Bordèu au sègle XVI^au]] '''De la Renaishença au sègle de las Lutz (deu sègle XV^au''' '''au sègle''' '''XVIII^au)''' L'integracion de Bordèu au reiaume de França qu'estó mercada per resisténcias, sustot contra l'introduccion de la fiscalitat reiau. En 1548, ua susmauta qu'esclatè contra l'impòst, çò qui entrainè ua repression sevèra. Lo massacre de la [[Chaple de Sant Bertomieu|Sent Bertomiu]] en 1572 qu'avó lòc tanben a Bordèu ; enter 200 e 300 protestants que perín<ref>Pierre Miquel, ''Les Guerres de religion,'' Paris, Fayard, 1980, 596 <abbr>p.</abbr> </ref>. Pendent las guèrras de religion, [[Miquèl de Montanha|Miquèu de Montanha]] qu'estó purmèr cònsol de la vila, de 1581 a 1585. Bordèu que coneishó un periòde de prosperitat deu miei deu sègle XVII^au dinc a la [[Revolucion Francesa|Revolucion francesa]], mercés au son pòrt qui vadó lo purmèr deu reiaume. Lo comèrci deus negres que's desvolopè, çò qui enriquí los negociants bordalés<ref>Eric Saugera, ''Bordeaux port négrier (XVIIe-XIXe siècles),'' KARTHALA Editions, 2002, 384 <abbr>p.</abbr></ref>. Las [[Guèrra de Succession d'Àustria|guèrras de Succession]] d'Àustria (1742-1748), [[Guèrra de Sèt Ans|de Sèt Ans]] (1756-1763) e d'[[Guèrra d'Independéncia dels Estats Units d'America|Independéncia deus Estats Units]] (1775-1783) qu'interrompón temporàriament lo comèrci, mes aqueste que’s tornè aviar lèu après cada conflicte. Los negrièrs que beneficiavan de mesuras d'encoratjament de l'Estat, com exempcions fiscaus e incitacions financèras. Autanlèu arribat a París en 1791, lo deputat bordalés Armand Gensonné que s'inscrivó a la Societat deus amics deus negres, qui avè per mira d'obtiéner l'egalitat enter los òmis blancs e los òmis de color libres. En 1794, la hèsta de l'abolicion de l'esclavatge qu'estó celebrada a Bordèu<ref>Caroline Crouin, ''Étude scénographique des fêtes en faveur de l'abolition de l'esclavage en France (février - juillet 1794),'' ''Annales historiques de la Révolution française'', <abbr>vol.</abbr> 339, <abbr>n^o</abbr> 1,‎ 2005, <abbr>p.</abbr> 55-77. https://www.persee.fr/doc/ahrf_0003-4436_2005_num_339_1_2752</ref>. En 1804, l’independéncia de Haïti que marquè ua virada entau comèrci maritime bordalés pr’amor lo comèrci deus negres que vadè mensh rentable e mei perilhós<ref>François Hubert, Christian Block et Jacques de Cauna, ''Bordeaux au XVIIIe siècle: Le commerce atlantique et l'esclavage,'' Bordeaux/33-Mérignac, Le Festin, 2018, 205 <abbr>p.</abbr></ref>. [[Fichièr:Deuxieme vue du port de Bordeaux prise du château Trompette.jpg|alt=Lo pòrt de Bordèu en 1759|esquèrra|vinheta|400x400px|Lo pòrt de Bordèu en 1759]] Pendent lo periòde de las Lutz e de la Revolucion, Bordèu que coneishó ua prosperitat grana e de nombrós amainatjaments urbans. Los arquevesques, intendents e governaires qu’emberogín la vila, qu'assequèn los marescs e qu'amainatgèn los ancians embarris. Los intendents Claude Boucher e Louis-Urbain Aubert de Tourny qu’avón un ròtle important en aqueras transformacions, comparablas a las hèitas peu baron Haussmann a París un sègle mei tard. L'arquitècte André Portier<ref>Renée Leulier, ''L’architecte André Portier (1702-1770) et l’art rocaille à Bordeaux.'' https://pariset.hypotheses.org/1990</ref> que bastí arcs de triomfe majestuós en plaça de las ancianas pòrtas fortificadas, mentre que Victor Louis e concebó un opèra tà la vila. A la demanda de Tourny, Ange-Jacques Gabriel, arquitècte de Loís XV, que creè lo Jardin public<ref>Bordeaux, porte océane (1715 - 1793). https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fwww.bordeaux.fr%2Fp7097%2Fbordeaux-porte-oceane-1715-1793#federation=archive.wikiwix.com&tab=url</ref>. Gabriel que bastí tanben la plaça de la Borsa, aperada lavetz plaça Reiau, qui vadó la veirina de la vila. Bordèu que vadó un centre europèu de las Lutz, dab [[Montesquieu|Montesquiu]] com precursor. [[Fichièr:Place de la bourse, Bordeaux.jpg|alt=Plaça de la Borsa|centrat|vinheta|600x600px|Plaça de la Borsa]] '''De la Revolucion au sègle XX^au''' Totun, las guèrras de la Revolucion e de l'Empèri que hasón parciaument har arrèrpè au comèrci bordalés. Napoleon qu'ordonè en 1810 la construccion deu pont de Pèira entà facilitar la progression de las tropas de cap tà Espanha, çò qui afectè los obradors navaus de Bordèu. La vila que paguè contribucions pesugas entà finançar las campanhas militaras e qu'arcuelhó los nafrats de guèrra dens los espitaus. En 1814, de cap a las des·hèitas deus manescaus de Napoleon en Espanha, lo purmèr cònsol Jean-Baptiste Lynch que's raliè a Loís XVIII, çò qui hasó de Bordèu la purmèra vila de França a proclamar la Restauracion<ref>André Desforges et al., ''Histoire des maires de Bordeaux'', Les Dossiers d'Aquitaine, 2008, <abbr>p.</abbr> 281-284. https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fwww.google.fr%2Fbooks%2Fedition%2FHistoire_des_maires_de_Bordeaux%2F5jKEwJlVhCAC%3Fhl%3Dfr%26gbpv%3D1%26dq%3Dlynch%2C%2Bbordeaux%26pg%3DPA281%26printsec%3Dfrontcover#federation=archive.wikiwix.com&tab=url</ref>. [[Fichièr:Bordeaux Pont de pierre R01.jpg|alt=Lo pont de Pèira|vinheta|400x400px|Lo pont de Pèira]] Après las guèrras napoleonianas, Bordèu que's transformè pendent la Restauracion dab la demolicion deu castèth Trompeta en 1816. Qu’estó remplaçat per la plaça deus Quinconcis. Lo pont de Pèira qu'estó acabat en 1822, e l'Enterpaus Lainé, bastit ad aqueth moment, qu’ei ua marca de l'arquitectura portuària deu sègle XIX^au. L'espitau Sent Andrèu que tornè estar bastit en 1829. Lo comèrci deus negres que s’acabè a Bordèu en 1826. L'abolicion que data en 1848<ref>Butel, Paul., ''Les négociants bordelais, l'Europe et les îles au XVIII^e siècle,'' Paris, Aubier, 1996, 427 <abbr>p.</abbr></ref>. La vila que s'espandí cap a l'oèst dab la construccion d’ostalets baishs (qui èran enter lo sègle XV^au e lo sègle XVIII^au taus mercadèrs e mestieraus) e la modernizacion deus baloards. Lo desvolopament ferroviari que comencè en 1841 dab la purmèra linha enter Bordèu e La Tèsta. En 1852, la linha Bordèu-Engolesme que religuè Bordèu a París. La gara Sent Joan qu'estó bastida en 1855, seguida peu camin de hèr de cinta e la gara deu Medòc<ref>Bordeaux : la gare Saint-Jean et son histoire, départ et terminus depuis 114 ans. https://www.sudouest.fr/economie/transports/bordeaux-la-gare-saint-jean-et-son-histoire-depart-et-terminus-depuis-114-ans-9319492.php</ref>. En 1858, lo purmèr sistèma d'adduccion d'aiga qu'estó inaugurat. Pendent la guèrra franco-alemanda de 1870, Léon Gambetta que formè un governament de la Defensa nacionau a Bordèu. En 1940, pendent la Segonda Guèrra mondiau, Bordèu qu'arcuelhó lo governament francés. == Lenga == :''Article principal : [[Bordalés (parlar)]].'' A Bordèu que s’i parlava ua fòrma septentrionau deu dialècte [[gascon]], uei en via de despareishuda. A l'entrada deu [[sègle XIX]]^au, lo gascon que dominava dens la lenga deu pòble. == Administracion == === Cantons === Bordèu qu’ei dividit en 5 cantons despuish 2015 (8 abans). === Lista daus purmèrs cònsols màgers === {{ElegitDebuta||insee=33063 |Títol= Lista deus purmèrs cònsols màgers successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Thomas Cazenave |Partit=[[Renaissença (partit politic)|Renaissença]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= 3 de julhet [[2020]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Pierre Hurmic |Partit=EELV |Qualitat= avocat}} {{Elegit |Debuta= 7 de març [[2019]] |Fin= 2020 |Identitat= Nicolas Florian |Partit=[[Los Republicans|UMP, LR]] |Qualitat= cargat de gestion evenemenciau}} {{Elegit |Debuta= [[2006]] |Fin= 2019 |Identitat= [[Alain Juppé]] |Partit=[[Los Republicans|UMP, LR]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2004]] |Fin= 2006 |Identitat= Hugues Martin |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= 2004 |Identitat= Alain Juppé |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1947]] |Fin= 1995 |Identitat= [[Jacques Chaban-Delmas]] |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1944]] |Fin= 1947 |Identitat= Jean-Fernand Audeguil |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1925]] |Fin= 1944 |Identitat= [[Adrien Marquet]] |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1919]] |Fin= 1925 |Identitat= Fernand Philippart |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1912]] |Fin= 1919 |Identitat= Charles Gruet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1908]] |Fin= 1912 |Identitat= Jean Bouche |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1904]] |Fin= 1908 |Identitat= Alfred Daney |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1900]] |Fin= 1904 |Identitat= Paul-Louis Lande |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1896]] |Fin= 1900 |Identitat= Camille Cousteau |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1892]] |Fin= 1896 |Identitat= Alfred Daney |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1888]] |Fin= 1892 |Identitat= Adrien Baysselance |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1884]] |Fin= 1888 |Identitat= Alfred Daney |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1878]] |Fin= 1884 |Identitat= Albert Brandenburg |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1876]] |Fin= 1878 |Identitat= Émile Fourcand |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1874]] |Fin= 1876 |Identitat= Charles de Pelleport-Burète |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1870]] |Fin= 1874 |Identitat= Émile Fourcand |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1867]] |Fin= 1870 |Identitat= Alexandre de Bethmann |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1863]] |Fin= 1867 |Identitat= Guillaume-Henri Brochon |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1860]] |Fin= 1863 |Identitat= Pierre Castéja |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1849]] |Fin= 1860 |Identitat= Antoine Gautier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1848]] |Fin= 1849 |Identitat= Gustave Curé |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1848]] |Fin= 1848 |Identitat= Jean-Baptiste Basilide Billaudel |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1842]] |Fin= 1848 |Identitat= Lodi-Martin Duffour-Dubergier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1842]] |Fin= 1842 |Identitat=Pierre de Pelleport |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1838]] |Fin= 1842 |Identitat= David Johnston |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1831]] |Fin= 1838 |Identitat=Joseph-Thomas Brun |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1831 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Ensenhament superior e recèrca == Bordèu qu’ei lo sièti de l'academia de Bordèu qui compren cinc departaments. Bordèu qu’ei la 6^au vila universitària francesa après París, Lion, Tolosa, Lilla e Marselha<ref>{{Fr}} {{Pdf|1=[https://media.enseignementsup-recherche.gouv.fr/file/Atlas_2007-08/64/1/Atlas_regional_2008_web_63641.pdf?bcsi_scan_6E13338A7493DA7B=0&bcsi_scan_filename=Atlas_regional_2008_web_63641.pdf Atlas régional des effectifs d'étudiants 2007-2008]|2=56,9 Mo}}</ref>. La vila qu’arcuelh {{formatnum:77216}} estudiants dens las soas universitats e granas escòlas. La màger part deus ensenhaments que’s hèn suu domeni universitari de Peçac Talença Gradinhan, lo campus màger d'Euròpa, manca los estudis medicaus qui’s hèn a costat deu CHU, las sciéncias de l'òmi qui son plaça de la Victòria e los estudis de gestion. A Bordèu que i a quate universitats dens quate domenis de competéncias : * l'Universitat de Bordèu I : sciéncias e tecnologias. * l'Universitat de Bordèu II : medecina, sciéncias de l'òmi, espòrt e enologia. * l'Universitat de Bordèu III : sciéncias umanas, letras en lengas. * l'Universitat de Bordèu IV : dret, sciéncias politicas, sciéncias economicas, sciéncias sociaus, sciéncias de gestion e management. Que i a tanben establiments publics d'ensenhament superior : * L'[[Escòla Nacionau de la Magistratura]]. * [[Arts et Métiers ParisTech|Arts e Mestièrs ParisTech]] (ENSAM). * [[École spéciale de mécanique et d'électricité]] (ESME Sudria). * L'[[Escòla Nacionau Superiora de Sciéncias Agronomicas de Bordèu Aquitània]] Bordèu sciéncias agro, ancianament ENITA. * L'[[Escòla Nacionau Superiora d'Arquitectura e de Paisatge de Bordèu]] (ENSAPBx). * L'[[Institut d'Estudis Politics de Bordèu]] (IEP). * L'[[Escòla Nacionau Superiora de Cognitica]] (ENSC) * L'[[Escòla Nacionala Superiora en Environament Georessorsas e Engenheria deu Desvolopament durable|Escòla Nacionau Superiora en Environament Georessorças e Engenheria deu Desvolopament durable]] (ENSEGID), creada en 2011. * L'[[Escòla Nacionau Superiora d'Electronica, Informatica, Telecomunicacions, Matematicas e Mecanica de Bordèu]] (ENSEIRB-MATMECA). * L'[[Escòla Nacionau Superiora de Tecnologia de las Biomoleculas de Bordèu]] (ENSTBB). * L'[[Escòla Nacionau Superiora de Quimia, Biologia e Fisica de Bordèu]] (ENSCBP), gessida de la fusion de l'ENSCPB e de l'ISTAB. == Economia == L'economia màger de Bordèu qu’ei la viticultura. Bordèu qu’ei la capitala deu [[vin]] dab ua chifra d'ahar de 14,5 miliards d'euros. L'industria qu’emplega {{formatnum:28000}} personas a Bordèu, de las quaus {{formatnum:16000}} e trabalhan dens lo sector de la husta e deu papèr. Lo caumatge a Bordèu qu’ei deu 8,8 %. == Cultura == * Lo [[Pòrt de la Luna|Pòrt de la Lua]] que hè partida de la [[lista del Patrimòni Mondial|lista deu Patrimòni Mondiau]] de l'umanitat. === [[Teatre]] === ==== Las salas ==== * Opéra National de Bordeaux, Grand-Théâtre -> Tram A/Grand Théâtre. * Théâtre Trianon, 6 carrièra Franklin * Théâtre Femina, 10 carrièra de Grassi * Comédie Gallien, 20 carrièra Rolland * Théâtre national de Bordeaux en Aquitaine (TNBA), 3 plaça Pierre Renaudel -> Tram C/Sainte Croix. * Café Théâtre des Beaux Arts, 2 carrièra Beaux Arts * Théâtre Onyx, 13 carrièra Fernand Philippart -> Tram C/Place de la Bourse. * Théâtre des Salinières, 4 carrièra Buhan -> Tram B/Place du Palais. * Enchântier Théâtre, 37 carrièra de la Fusteria (''Fusterie'') -> Tram C/Saint Michel. * Glob théâtre, * La Lucarne, 49 carrièra Carpentèira (''Carpenteyre'') -> Tram C/Saint Michel. * Théâtre du Pont Tournant * Espace Médoquine == Patrimòni == === Bastiments e lòcs publics remarcables === * Plaça de la Borsa * [[Plaça de las Quinconças|Plaça deus Quinconcis]] * Colona deus Girondins * Gran Teatre * [[Palais Rohan]] * Plaça de la Victòria (ancianament d'Aquitània) * [[Pòrta Calhau]] * Tor Sent Ilègi (''Grosse Cloche'') * Pòrtas Dijaus, de la Moneda, d'Aquitània * Gara Sent Joan * Alèas de Tourny * Anciana gara d'Orleans * Bacins a flòt * Anciana basa sosmarina * Jardin public * Parc bordalés === Bastiments religiós === * Catedrau Sent Andriu * Tor [[Pèir Berland]] * Basilica Sent Miquèu (e la Flècha) * Basilica Sent Seurin * Abadiau Senta Crotz * Glèisa Nosta Dauna : edifici barròc * Glèisa Senta Eulàlia<ref>I tròban una placa damb inscripcions en gascon medievau.</ref> * Glèisa Sent Bruno * Glèisa Sent Pèir * Glèisa Sent Pau-Sent Francés Xavièr (Dominicans) * Glèisa Sent Loís * Capèra de la Magdalena (cors Pasteur) * Glèisa Senta Maria de la Bastida * Glèisa Nosta Dauna deu Cipressat * Glèisa Sent Marçau * Glèisa Sent Nicolàs * Glèisa Sent Amand de [[Cauderan]] * Glèisa deu Còr Sacrat * Ancianas glèisas Sent Remèsi e Sent Progèit * [[Granda Sinagòga de Bordèu]] === Musèus === * Musèu d'Aquitània (''Musée d'Aquitaine'') * Musèu de las Bèras Arts (''Musée des Beaux Arts'') * Musèu d'Art Contemporanèu (''Musée d'Art Contemporain'') * Musèu d'Art decoratiu (''Musée d'Art décoratif'') * Musèu de las Doanas (''Musée des Douanes'') * Musèu Goupil * Centre Jean Moulin * ''Cap Sciences'' == Espòrt == === Equipas de nivèu nacionau === * [[Fotbòl]] : Girondins de Bordeaux * [[Rugbi de XV]] : Union Bordeaux Bègles * [[Andbòl]] : Girondins de Bordeaux HBC * [[Basquetbòl]] : JSA Bordeaux == Personas celèbras ligadas a Bordèu == === Personas celèbras vadudas a Bordèu === * [[Ricard II d'Anglatèrra]], rei d'Anglatèrra e duc d'Aquitània. * [[Carle Vernet]], pintre. * [[Mèste Verdièr]], escrivan e poèta. * [[Franz Schrader]], geografe alpinista e pintre. * [[Jules Ladoumègue]], atlèta de miei hons. * [[Pierre Pujol]], jogaire [[Occitan]] de [[voleibòl]] * [[Jean Anouilh]], autor dramatic. * [[René Clément]], cineasta. * [[Danielle Darrieux]], actritz. * [[Edouard Molinaro]], cineasta. * [[Marcèu Amont]], cantaire. * [[Boris Cyrulnik]], psicològue. * [[Lucenzo]], cantaire francés e portugués === Personas celèbras ligadas a Bordèu === * [[Decimus Magnus Ausonius|Ausòni]], poèta latin. * [[Pèir Berland]], arquevesque. * [[Miquèl de Montanha|Miquèu de Montanha]], escrivan, filosòfe e purmèr cònsol de Bordèu. * [[Montesquieu]], escrivan e pensaire. * [[Camille Jullian]], istorian. * [[Aristides de Sousa Mendes]], diplomata portugués. == Eraldica == {| class="wikitable" |+ |[[Fichièr:Coat of arms of Bordeaux, France.svg|centrat|sens_quadre|150x150px]] |«De golas ; a la Gròssa Campana obèrta, festonada e aparedada de sable e somada d'un leopard d'aur ; a la mar d'azur, ondejada de sable e d'argent, cargada d'un creishent tanben d'argent ; au cap d'azur, semiat de França.» |} == Embessonatges == * [[Bristol]] ({{Reiaume Unit}}) * [[Casablanca]] ({{MAR}}) * [[Los Angeles]] ({{USA}}) * [[Madrid]] ({{ESP}}) * [[Munic]] ({{DEU}}) * [[Oran]] ({{Argeria}}) == Nòtas e referéncias == {{Commons|Bordèu}} <references/>{{Vilas Occitània 100 000}} {{Comunas de| insee = 33063 }} {{Patrimòni Mondial de l'Unesco en Occitània}}{{Portal Guiana}} [[Categoria:Comuna de Gironda]] [[Categoria:Comuna de la Grava]] [[Categoria:Pòrt sus Garona]] [[Categoria:Bordèu|*]] [[Categoria:Via Turonensis]] [[Categoria:Vila membre de l'AIMF]] [[Categoria:Vila embessonada emb Quebèc]] [[Categoria:Prefectura]] [[Categoria:Ancian caplòc de districte]] [[Categoria:Patrimòni Mondial en França]] nidej6u3vawaa1qbb5nbx7j7p7xc32c 0 3164 2497325 2474822 2026-04-01T20:20:54Z ~2026-20225-87 62948 2497325 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Rodés | nom2 = ''Rodez'' | imatge = Rodez view.jpg | descripcion = Vista generala de Rodés. | lògo = cap | escut = Blason ville france Rodez.svg|60px | escais = | ist = {{Roergue}}<br/>{{Guiana}} | parçan = {{Leveson-Rodanés}} | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Avairon}}<br/>([[prefectura]]) | arrondiment = [[Arrondiment de Rodés|Rodés]]<br/>([[Capluòc]]) | canton = capluòc de [[Canton de Rodés Èst|Rodés Èst]], [[Canton de Rodés Nòrd|Nòrd]] e [[Canton de Rodés Oèst|Oèst]], puèi burèu centralizator de Rodés-1, Rodés-2, Rodés Ònes | intercom = [[Rodés Aglomeracion]] (residéncia) | insee = 12202 | cp = 12000 | cònsol = Stéphane Mazars | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = '''rodanés / rodanesa''' ; '''rodanesc / rodanesca''' | latitud = 44.3505555556 | longitud = 2.575 | alt mej = 627 | alt mini = 500 | alt maxi = 640 | km² = 11.18 |}} '''Rodés'''{{RepTopMP}}<ref>''La fonologia francesa, qu’impausa una [e] larga e enebís una [e] estrecha en sillaba barrada (Mèze, Sète, Rodez, Rouergue), entraïna en occitan una dobertura erronèa : Mèsa*. Sèta*, Rodès* e mai benlèu la forma Roèrgue ([[Alibèrt]] 1935. 471 ; Vaissièr 1879) en fàcia dei formas normalas que son, segon lo TDF, Mesa, Seta, Rodés e probablament Roergue (TDF : <Rouërgue>5, [[Cantalausa]] escriguèt dins L’occitan que la forma usuala en roergat es ben Roergue, aquesta forma es estada chausida tanben per leis Edicions de Roergue). Per Rodés e Roergue, la barradura de e es naturala a respiech dan latin que ten una ē lònga dins leis etims Rutēnos e Rutēnicum.'', ''L’occitan, lenga fantasmada : l’exemple de la toponimia'', [[Domergue Sumien]] http://books.openedition.org/pulm/1024</ref> (''Rodez'' en [[francés]]) es una vila [[Occitània|occitana]] de [[Guiana]]. Es la capitala de [[Roergue]] e lo capluòc del departament d'[[Avairon (departament)|Avairon]] dins la region d'[[Occitània (region administrativa)|Occitània]]. Es la vila mai poblada del departament e compta una populacion de {{popfr12|202}} ({{popfr12|0}}) abitants (rodaneses). == Geografia == Rodés se situa entre las vals e nauts planèls dels Grands Causses e dels puèges umids del [[Segalar]]. Se tròba a una altitud mejana de 570 mètres, lo minimum i es 500 mètres e lo maximum 640 mètres). Son territòri s'espandís per la part sud-oèst del [[Massís Central]]. == Etimologia == [[Joan Coromines]]<ref>Coromines, 1996.</ref> explica que ''Rodés'' (coma apareis escrit en son òbra) coincidís amb lo toponime catalan ''Rodés'', e que tots dos derivan d'un locatiu, en plural: ''Rŭtēnīs'', d'origina latina o ben d'una forma de genitiu segon lo testimoniatge, pel vilatge catalan, de 1068-95 ''castellum Rodenis''. Puèi se presenta en la comuna del Rosselhon sens -n en 1152, ''Redes'' (sic), e ''Rodés'' los ans 1153, 1213, 1225, i 1346, e amb ultracorreccion ''Roders'' en 1354. == Istòria == Rodés es una vila fòrça anciana, qu'a mai de dos mila ans. Las traças mai ancianas de son existéncia se situan a l'entorn del sègle V abans Crist, quand un pòble [[cèlta]] vengut d'Euròpa centrala, los [[rutèn]]s, s'i installèron. I fondèron un dels oppidums mai caracteristics de la civilizacion galesa, l'oppidum de Segodunum. == Administracion == {{ElegitDebuta |insee=12202 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta=març de [[2008]] |Fin= [[2026]] |Identitat=Christian Teyssèdre |Partit=[[PS]] puèi [[La République en marche !|LREM]] |Qualitat= ancian quadre, ancian conselhièr regional de [[Miègjorn-Pirenèus]], president de [[Rodés Aglomeracion]]}} {{Elegit |Debuta=març de [[1983]] |Fin= 2008 |Identitat=[[Marc Censi]] |Partit=[[UDF]] puèi [[UMP]] |Qualitat= Engenhaire Meunier, president de [[Miègjorn-Pirenèus]] (1988-1998), ancian president de la CA del Grand Rodés, ancian president de l'AdCF (Assemblada de las comunautats de França)}} {{Elegit |Debuta= març de [[1965]] |Fin=1983 |Identitat=Roland Boscary-Monsservin |Partit=RI |Qualitat= avocat, deputat (1951-1971), senator (1971-1980), ancian cònsol d'[[Ònes]], ministre}} {{Elegit |Debuta=[[1953]] |Fin=1965 |Identitat=Bertrand de Lapanouse |Partit=conservator republican e paisan |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1944]] |Fin=1953 |Identitat=Maurice Georges Subervie |Partit= republican |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=mai de [[1935]] |Fin=1944 |Identitat=Raymond Bonnefous |Partit= |Qualitat=cirurgian, president del Conselh General, senator}} {{Elegit |Debuta=mai de [[1925]] |Fin=1935 |Identitat=Eugène Raynaldy |Partit=Esquèrra Republicana |Qualitat= deputat, senator, ministre}} {{Elegit |Debuta= [[1899]] |Fin=1925 |Identitat=Louis Lacombe |Partit=Esquèrra Radicala |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin=1899 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=12202 |1793=5592 |1800=6233 |1806=6613 |1821=7352 |1831=8240 |1836=9685 |1841=9272 |1846=10936 |1851=10280 |1856=10877 |1861=11856 |1866=12037 |1872=12111 |1876=13375 |1881=15333 |1886=15375 |1891=16122 |1896=16303 |1901=16105 |1906=15502 |1911=15386 |1921=14201 |1926=15150 |1931=16195 |1936=18450 |1946=20437 |1954=20383 |1962=20924 |1968=23328 |1975=25550 |1982=24368 |1990=24701 |1999=23734 |2006=24028 |2007= |2008= |2009= |cassini=29437 |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == <gallery mode=packed heights=180px> Cathedral of Our Lady of Rodez 79.jpg|La catedrala de Rodés Rodez3718.jpg|Vista de Rodés Rodez market.JPG|Mercat de Rodés Signalisation entrée Rodez, Rodés.JPG|Senhalizacion occitana </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== *[[Uc Brunet]] (fl.1190-1220), trobador. * [[Marc Censi]] (1936), politician, ancian cònsol de Rodés de 1983 a 2008 e president del [[Conselh Regional de Miègjorn-Pirenèus]] de 1988 a 1998. *[[Joan Alèxis Betelha]] (1763-1847), militar. *[[Pèire Solatges]] pintre (1919-2022) ==Veire tanben== *[[Estivada]] == Ligams extèrnes == == Nòtas == <references/> {{Commons|Rodez}} {{Portal Roergue}} {{Comunas d'Avairon}} [[Categoria:Rodés|*]] [[Categoria:Comuna d'Avairon]] [[Categoria:Comuna de Leveson-Rodanés]] r8bol49890v01yl2nojkspninrce1ps 2497356 2497325 2026-04-02T04:33:59Z Nicolas Eynaud 6858 2497356 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Rodés | nom2 = ''Rodez'' | imatge = Rodez view.jpg | descripcion = Vista generala de Rodés. | lògo = cap | escut = Blason ville france Rodez.svg|60px | escais = | ist = {{Roergue}}<br/>{{Guiana}} | parçan = {{Leveson-Rodanés}} | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Avairon}}<br/>([[prefectura]]) | arrondiment = [[Arrondiment de Rodés|Rodés]]<br/>([[Capluòc]]) | canton = capluòc de [[Canton de Rodés Èst|Rodés Èst]], [[Canton de Rodés Nòrd|Nòrd]] e [[Canton de Rodés Oèst|Oèst]], puèi burèu centralizator de Rodés-1, Rodés-2, Rodés Ònes | intercom = [[Rodés Aglomeracion]] (residéncia) | insee = 12202 | cp = 12000 | cònsol = Stéphane Mazars | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = '''rodanés / rodanesa''' ; '''rodanesc / rodanesca''' | latitud = 44.3505555556 | longitud = 2.575 | alt mej = 627 | alt mini = 500 | alt maxi = 640 | km² = 11.18 |}} '''Rodés'''{{RepTopMP}}<ref>''La fonologia francesa, qu’impausa una [e] larga e enebís una [e] estrecha en sillaba barrada (Mèze, Sète, Rodez, Rouergue), entraïna en occitan una dobertura erronèa : Mèsa*. Sèta*, Rodès* e mai benlèu la forma Roèrgue ([[Alibèrt]] 1935. 471 ; Vaissièr 1879) en fàcia dei formas normalas que son, segon lo TDF, Mesa, Seta, Rodés e probablament Roergue (TDF : <Rouërgue>5, [[Cantalausa]] escriguèt dins L’occitan que la forma usuala en roergat es ben Roergue, aquesta forma es estada chausida tanben per leis Edicions de Roergue). Per Rodés e Roergue, la barradura de e es naturala a respiech dan latin que ten una ē lònga dins leis etims Rutēnos e Rutēnicum.'', ''L’occitan, lenga fantasmada : l’exemple de la toponimia'', [[Domergue Sumien]] http://books.openedition.org/pulm/1024</ref> (''Rodez'' en [[francés]]) es una vila [[Occitània|occitana]] de [[Guiana]]. Es la capitala de [[Roergue]] e lo capluòc del departament d'[[Avairon (departament)|Avairon]] dins la region d'[[Occitània (region administrativa)|Occitània]]. Es la vila mai poblada del departament e compta una populacion de {{popfr12|202}} ({{popfr12|0}}) abitants (rodaneses). == Geografia == Rodés se situa entre las vals e nauts planèls dels Grands Causses e dels puèges umids del [[Segalar]]. Se tròba a una altitud mejana de 570 mètres, lo minimum i es 500 mètres e lo maximum 640 mètres). Son territòri s'espandís per la part sud-oèst del [[Massís Central]]. == Etimologia == [[Joan Coromines]]<ref>Coromines, 1996.</ref> explica que ''Rodés'' (coma apareis escrit en son òbra) coincidís amb lo toponime catalan ''Rodés'', e que tots dos derivan d'un locatiu, en plural: ''Rŭtēnīs'', d'origina latina o ben d'una forma de genitiu segon lo testimoniatge, pel vilatge catalan, de 1068-95 ''castellum Rodenis''. Puèi se presenta en la comuna del Rosselhon sens -n en 1152, ''Redes'' (sic), e ''Rodés'' los ans 1153, 1213, 1225, i 1346, e amb ultracorreccion ''Roders'' en 1354. == Istòria == Rodés es una vila fòrça anciana, qu'a mai de dos mila ans. Las traças mai ancianas de son existéncia se situan a l'entorn del sègle V abans Crist, quand un pòble [[cèlta]] vengut d'Euròpa centrala, los [[rutèn]]s, s'i installèron. I fondèron un dels oppidums mai caracteristics de la civilizacion galesa, l'oppidum de Segodunum. == Administracion == {{ElegitDebuta |insee=12202 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta=març de [[2008]] |Fin= [[2026]] |Identitat=Christian Teyssèdre |Partit=[[PS]] puèi [[La République en marche !|LREM]] |Qualitat= ancian quadre, ancian conselhièr regional de [[Miègjorn-Pirenèus]], president de [[Rodés Aglomeracion]]}} {{Elegit |Debuta=març de [[1983]] |Fin= 2008 |Identitat=[[Marc Censi]] |Partit=[[UDF]] puèi [[UMP]] |Qualitat= Engenhaire Meunier, president de [[Miègjorn-Pirenèus]] (1988-1998), ancian president de la CA del Grand Rodés, ancian president de l'AdCF (Assemblada de las comunautats de França)}} {{Elegit |Debuta= març de [[1965]] |Fin=1983 |Identitat=Roland Boscary-Monsservin |Partit=RI |Qualitat= avocat, deputat (1951-1971), senator (1971-1980), ancian cònsol d'[[Ònes]], ministre}} {{Elegit |Debuta=[[1953]] |Fin=1965 |Identitat=Bertrand de Lapanouse |Partit=conservator republican e paisan |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1944]] |Fin=1953 |Identitat=Maurice Georges Subervie |Partit= republican |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=mai de [[1935]] |Fin=1944 |Identitat=Raymond Bonnefous |Partit= |Qualitat=cirurgian, president del Conselh General, senator}} {{Elegit |Debuta=mai de [[1925]] |Fin=1935 |Identitat=Eugène Raynaldy |Partit=Esquèrra Republicana |Qualitat= deputat, senator, ministre}} {{Elegit |Debuta= [[1899]] |Fin=1925 |Identitat=Louis Lacombe |Partit=Esquèrra Radicala |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin=1899 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=12202 |1793=5592 |1800=6233 |1806=6613 |1821=7352 |1831=8240 |1836=9685 |1841=9272 |1846=10936 |1851=10280 |1856=10877 |1861=11856 |1866=12037 |1872=12111 |1876=13375 |1881=15333 |1886=15375 |1891=16122 |1896=16303 |1901=16105 |1906=15502 |1911=15386 |1921=14201 |1926=15150 |1931=16195 |1936=18450 |1946=20437 |1954=20383 |1962=20924 |1968=23328 |1975=25550 |1982=24368 |1990=24701 |1999=23734 |2006=24028 |2007= |2008= |2009= |cassini=29437 |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == <gallery mode=packed heights=180px> Cathedral of Our Lady of Rodez 79.jpg|La catedrala de Rodés Rodez3718.jpg|Vista de Rodés Rodez market.JPG|Mercat de Rodés Signalisation entrée Rodez, Rodés.JPG|Senhalizacion occitana </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== *[[Uc Brunet]] (fl.1190-1220), trobador. * [[Marc Censi]] (1936), politician, ancian cònsol de Rodés de 1983 a 2008 e president del [[Conselh Regional de Miègjorn-Pirenèus]] de 1988 a 1998. *[[Joan Alèxis Betelha]] (1763-1847), militar. *[[Pèire Solatges]] pintre (1919-2022) ==Veire tanben== *[[Estivada]] == Ligams extèrnes == == Nòtas == <references/> {{Commons|Rodez}} {{Portal Roergue}} {{Comunas d'Avairon}} [[Categoria:Rodés|*]] [[Categoria:Comuna d'Avairon]] [[Categoria:Comuna de Leveson-Rodanés]] s3hhfaxq6nft6xfvcnsgditv9rcybk0 0 3177 2497312 2487459 2026-04-01T20:04:50Z ~2026-20225-87 62948 2497312 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Comentaris|la comuna de Marselha|Per lo país pròche|País Marselhés|lo club de fotbòl|Olimpic de Marselha}} {{Infobox Comuna de França | carta = oc | ist = {{Provença}} | parçan =[[País Marselhés]] | gentilici = {{oc}} marselhés, -esa<br/> | nom = Marselha | nom2 = ''Marseille'' | escais = la Ciutat Focèa | imatge = Aerial view of Marseille 02.jpg | descripcion = Lo [[Pòrt Vièlh de Marselha|Pòrt Vièlh]]. | bandiera = Flag of Marseille.svg | escut = Armoiries de Marseille.svg | region = {{Provença-Aups-Còsta d'Azur}} | departament = {{Bocas de Ròse}} | arredoniment = [[Arredoniment de Marselha|Marselha]] <br/>([[capluòc]]) | canton = capluòc de 12 cantons | insee = 13055 | cp = 13001 à 13016 | cònsol = [[Benoît Payan]] | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Metropòli Ais-Marselha Provença]] | longitud = 5.369889 | latitud = 43.296346 | alt mini = 0 | alt mej = | alt maxi = 652 | km² = {{supfr13|55}} | sens = {{ #expr: ({{popfr13|201}}+{{popfr13|202}}+{{popfr13|203}}+{{popfr13|204}}+{{popfr13|205}}+{{popfr13|206}}+{{popfr13|207}}+{{popfr13|208}}+{{popfr13|209}}+{{popfr13|210}}+{{popfr13|211}}+{{popfr13|212}}+{{popfr13|213}}+{{popfr13|214}}+{{popfr13|215}}+{{popfr13|216}}) }} | data-sens = {{popfr13|0}} | aire-urbaine = | sitweb = [http://www.marseille.fr marseille.fr] | dens = {{ #expr: (({{popfr13|201}}+{{popfr13|202}}+{{popfr13|203}}+{{popfr13|204}}+{{popfr13|205}}+{{popfr13|206}}+{{popfr13|207}}+{{popfr13|208}}+{{popfr13|209}}+{{popfr13|210}}+{{popfr13|211}}+{{popfr13|212}}+{{popfr13|213}}+{{popfr13|214}}+{{popfr13|215}}+{{popfr13|216}})/{{supfr13|55}}) round 2 }} |estat=França|bandièra=Flag_of_Marseille.svg|mapa=Marseille_land_cover_location_map.jpg|mapa2=Marseille_SPOT_1164.jpg}} '''Marselha''' (''Marsiho'' en [[nòrma mistralenca]]){{Refn|La pronóncia locala en [[provençau]] es {{AFI|[maʁˈsejɔ]}} o {{AFI|[maʁˈsijɔ]}}, aquò s'escriu sempre '''Marselha'''.<ref name="CLO">{{Ref-web|url=https://clo-occitan.com/wp-content/uploads/2021/08/CLO-preconizacions-2007.pdf|títol=Preconizacions del Conselh de la Lenga Occitana|pagina=151|lenga=oc}}</ref> La forma escricha ''*Marsilha'' es pas admesa per la [[nòrma classica]]. S'escriu ''Marsiho'' en [[nòrma mistralenca]].|group=nòta}} (en [[francés]] ''Marseille'') es una [[vila]] de [[Provença]], en riba de la [[mar Mediterranèa]]. Es la primiera [[vila]] e lo primier [[Grand Pòrt Maritim de Marselha|pòrt]] d{{'}}[[Occitània]]. Tanben es la segonda vila de [[França]], la segonda [[aglomeracion]], e n{{'}}es lo primier [[Pòrt|pòrt]]. L{{'}}aira urbana que Marselha constituís amb [[Ais de Provença|Ais]] es la tresena de França amb sei {{formatnum:1715096}} estatjants. Marselha es lo capluec de [[cantons de Marselha|12 cantons]], dau [[Territòri de Marselha Provença]], de la [[Metropòli d'Ais Marselha Provença]], dau departament dei [[Bocas de Ròse]] e de la region de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur|Provença-Aups-Còsta d{{'}}Azur]]. A {{formatnum:{{ #expr: ({{popfr13|201}}+{{popfr13|202}}+{{popfr13|203}}+{{popfr13|204}}+{{popfr13|205}}+{{popfr13|206}}+{{popfr13|207}}+{{popfr13|208}}+{{popfr13|209}}+{{popfr13|210}}+{{popfr13|211}}+{{popfr13|212}}+{{popfr13|213}}+{{popfr13|214}}+{{popfr13|215}}+{{popfr13|216}}) }}}} estatjants e n{{'}}a {{formatnum:1859922}} dins l{{'}}aglomeracion que forma amb la ciutat d'Ais. == Nom == Lo nom de la vila s'escriu '''Marselha''' e se pronóncia en [[Provençau|occitan provençau]] {{IPA|[maʁˈsejɔ]}}, {{IPA|[maʁˈsijɔ]}}, {{IPA|[maʁˈsejə]}} o {{IPA|[maʁˈsijə]}} (dins d'autrei dialèctes occitans se pronóncia per exemple {{IPA|[marˈseʎɔ]}}, {{IPA|[marˈseʎa]}}, {{IPA|[maʁˈseja]}} o {{IPA|[maʁˈsija]}}). Aqueu nom ven de l'occitan ancian ''Marselha'' o ''Masselha'', que ven dau latin ''Massilia'' (amb l'accent tonic sus ''-ssi-''), que ven ultimament dau grèc Μασσαλία, ''Massalía''. Lo sens originau dau nom grèc es gaire conegut. D'unei que i a an supausat que poiriá venir d'una forma locala dau [[ligur antic]] que lei grècs l'aurián puei adaptada. Lo [[gentilici]] es '''marselhés -esa'''. Son escais es '''la Ciutat Focèa''': ramenta que foguèt fondada en [[-600|600 abans lo Crist]] per de mariniers grècs de [[Focèa]]. Un gentilici ocasionau que ne deriva es '''focèu -èa'''. == Geografia == {{Imatge panoramic|View to Vieux-Port.jpg|1600|Vista panoramica au Pòrt Vièlh de Marselha.}} [[Fichièr:Marseille hafen.jpg|thumb|right|Lo Pòrt Vièlh de Marselha ; au fons: la glèisa de [[Nòstra Dòna de la Gàrdia]]]] La ciutat forma una mena d{{'}}anfiteatre, ensarrada per la mar e lei montanhas, coma [[Marselhaveire]] au miegjorn amb lei [[calanca]]s e la [[Còsta Blava]] au nòrd-oèst amb [[L'Estaca|L{{'}}Estaca]], immortalizada per lo pintor [[Pau Cesana]]. Quasi la mitat de la superfícia comunala es pas per bastir. La ciutat s{{'}}es desvolopada a l{{'}}entorn de l{{'}}ancian pòrt grèc (Lacidon) vengut puei lo [[Pòrt Vièlh de Marselha|Pòrt Vièlh]], especialament dins lo corrent de la segonda mitat dau [[sègle XIX]]. D{{'}}efiech, conoissèt an aquesta temporada un desvolopament important, escarrabilhat per lo creissement dau negòci devèrs lo novèl empèri coloniau francés: [[Argeria]], lo Levant luenchenc. La carriera de la Republica es un exemple d{{'}}aquel urbanisme dau Segond Empèri amb son estil haussmannian. Virada devèrs la mar, la ciutat « ignorèt » lòngtemps lo reirepaís provençau, que la soleta via de comunicacion foguèt la vau de [[Vèune]]. L{{'}}activitat portuària se desplacèt progressivament devèrs la fachada nòrd de la ciutat, puei devèrs lo caire de [[Fòs]] amainatjat dins leis [[ans 1960]]. Après una crisi dei grèvas dins leis ans 70 et 80, que veguèt sa populacion passar de {{formatnum:1000000}} a {{formatnum:800000}} abitants, leis autoritats marselhesas decidiguèron dins leis [[ans 1990]] e [[ans 2000|2000]] d{{'}}engimbrar un larg programa de renovacion urbana, amb especialament l{{'}}important programa ''Euromediterranèa'', entre la gara [[Gara de Marselha Sant Carles|Sant Carles]], la [[La Bèla de Mai|Bèla de Mai]] e leis [[Ancians Magazins]]. La ciutat vòu maridar la [[Mediterranèa]] amb [[Euròpa]]. Uei, en essent la primiera ciutat d{{'}}[[Occitània]] e la segonda de [[França]] amb mai de {{formatnum:800000}} estatjants, constituís la primiera [[aglomeracion]] d{{'}}[[Occitània]] e la segonda de [[França]] amb {{formatnum:1560343}} estatjants (2008). L{{'}}area urbana aponde [[Ais de Provença]] au nòrd, [[Lo Martegue]] au ponent e [[Sant Jacariá]] dins lo departament de [[Var (departament)|Var]] au levant. Marselha inaugurèt en [[1999]] lo Pargue dau XXVIen Centenari, au miegjorn de la ciutat, per exprimir son istòria e escriure son avenidor. Un avenidor que veirà benlèu la darriera granda ciutat populara d{{'}}Occitània (e de França) venir una ciutat borgesa coma tanteis autrei de la còsta mediterranèa. === Comunas vesinas === <div style="position: relative; float:left; 450px; line-height:80%; width:35em;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left|Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.490|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Marselha]] '''Marselha'''}} {{Image label|x=0.741281794657|y=0.363529869816|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|18px|Comuna amb 18747 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Alaug]] <br/>(9,2 km)}}}} {{Image label|x=0.82397957622|y=0.545235400886|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|16px|Comuna amb 6228 abitants (2000)]]{{mida|80%|<br/>[[La Pena d'Evèuna]] <br/>(11,1 km)}}}} {{Image label|x=0.467855691394|y=0.16088014941|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|18px|Comuna amb 10396 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Seteme (comuna)|Seteme]] <br/>(11,3 km)}}}} {{Image label|x=0.200212999536|y=0.260451654482|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|14px|Comuna amb 4124 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Lo Rove]] <br/>(13,3 km)}}}} {{Image label|x=0.334970911991|y=0.120135139755|scale=400|text=[[Fichièr:Dot-yellow.svg|20px|Comuna amb 20238 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Lei Penas de Mirabèu]] <br/>(13,7 km)}}}} {{Image label|x=0.632502065032|y=0.060312146591|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|16px|Comuna amb 5947 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sumiana e Caulònga]] <br/>(15,3 km)}}}} {{Image label|x=0.947282471886|y=0.501226930766|scale=400|text=[[Fichièr:Dot-yellow.svg|20px|Comuna amb 44804 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Aubanha]] <br/>(15,4 km)}}}} {{Image label|x=0.0748040334475|y=0.361179583799|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|16px|Comuna amb 5166 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[En Suá la Redona]] <br/>(15,5 km)}}}} {{Image label|x=0.877446970376|y=0.758972270596|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|16px|Comuna amb 7833 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Cassís]] <br/>(15,7 km)}}}} {{Image label|x=0.944844846945|y=0.625639264024|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|16px|Comuna amb 6886 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Carnós de Provença]] <br/>(15,8 km)}}}} {{Image label|x=0.163678954767|y=0.178360749223|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|16px|Comuna amb 9245 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Ginhac (de la Nerta)|Ginhac]] <br/>(15,9 km)}}}} {{Image label|x=0.50066362101|y=0.0251054702498|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|16px|Comuna amb 8305 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Cabriés]] <br/>(15,9 km)}}}} </div><br clear=left> == Istòria == === Lo territòri marselhés durant la Preïstòria e l'Antiquitat Auta === ==== Leis abitats preïstorics ==== La zòna litorala de Marselha es ocupada per l'èsser uman dempuei au mens lo [[Paleolitic|Paleolitic Superior]] coma l'indica la descubèrta de la [[bauma de Cosquer]] dins una [[calanca]] a sièis quilomètres au sud de l'airau urban actuau. Segon lei datacions, la bauma foguèt ocupada per de populacions de caçaires-cuelheires vèrs {{formatnum:27000}} avC e de {{formatnum:19000}} a {{formatnum:17000}} avC<ref>J. Clottes, J. Courtin, H. Valladas, H. Cachier, N. Mercier et M. Arnold, « La Grotte Cosquer datée », ''Bulletin de la Société Préhistorique Française'', vol. 89, n° 8,? 1992, pp. 230-234.</ref>. Vèrs {{formatnum:10000}} avC, la fin dau darrier [[periòde glaciari]] entraïnèt un desplaçament deis animaus vèrs lo nòrd. Lei grops de caçaires nomadas foguèron alora pauc a pauc remplaçats per de populacions de pescaires que se sedentarizèron<ref>Luc Poussel, ''Malheur aux vaincus : Marseille ennemie de l'Europe 600 à 49 avant J.-C.'', Editions Cheminements, 2004.</ref>. Aquelei comunautats avián un nivèu tecnologic caracteristic dau [[Mesolitic]]. Pasmens, lei recèrcas sus aqueleis abitats son limitats a de vestigis, datats de {{formatnum:10000}} a {{formatnum:6000}} avC, descubèrts a proximitat de la [[gara de Marselha Sant Carles|gara de Sant Carles]]<ref>Ingrid Sénépart, « Sources archéologiques et historiques de 8000 av. J.-C. à 1666 ap. J.-C. », dans ''Aux portes de la Ville : La manufacture royale des Poudres et Salpêtre de Marseille et le quartier Bernard-du-Bois. Genèse d’un quartier artisanal'', Publications du Centre Camille Jullian, 2017.</ref>. A partir {{formatnum:6000 avC}}, l'[[agricultura]] prenguèt mai e mai d'importància dins la vida dei populacions localas. Localament, de recèrcas menadas vèrs Sant Carles indican un mestritge precòç de la [[brica]]. La [[terralha]] èra tanben utilizada e certanei comunautats avián de [[can]]s<ref>Max Escalon de Fonton, « Les Grottes de Riaux, massif de la Nerthe-Marseille », ''Bulletin du Musée d'histoire naturelle de Marseille'', vol. IX, n° 1,? 1949, pp. 21-62.</ref><ref>Henri Carvin, ''Entre mer et colline, un avenir se dessine. L'histoire du nord de Marseille'', Direction de l'animation et de la culture Villa Aurenty, pp. 51-53.</ref>. Vèrs 1400 avC, aqueleis abitants evolucionèron vèrs lo [[Edat dau Bronze|Temps dau Bronze]] tot en gardant la pesca au centre de seis activitats. ==== Lo poblament celtoligur ==== {{veire|Celtoligurs}} Durant la premiera partida dau millenari I avC, la region de Marselha, coma lo rèsta de [[Provença]], foguèt pauc a pauc ocupada per de populacions [[ligurs|liguras]]. Pauc conegut, aqueu pòble deguèt probable faciar d'invasions [[cèltas]]. Intrèron tanben en contacte amb d'[[Ibèrs]], de [[Fenicians]] e d'[[Etruscs]]. Sota aqueleis influéncias, evolucionèron e lei Ligurs installats en Provença venguèron pauc a pauc de [[Celtoligurs]] dins lei tèxtes grècs e romans<ref>Patrick Thollard, ''La Gaule selon Strabon : du texte à l'archéologie'', Publications du Centre Camille Jullian, Éditions Errance, 2020.</ref>. Lei [[Sallavis]], que restavan dins la region d'[[Ais de Provença|Ais]], èran lo pòble celtoligur predominant en [[Provença|Provença Occidentala]]. Au començament dau sègle II avC, establissèron sa [[capitala]] a [[Oppidum d'Entremont|Entremont]] sus lei còlas situadas au nòrd de l'aglomeracion sextiana actuala<ref>Florence Verdin, « Les Salyens : faciès culturels et populations », ''Documents d'Archéologie Méridionale'',? 1998, pp. 27-36.</ref>. Fondèron una confederacion qu'unifiquèt plusors tribüs e pòbles vesins. Lei [[Segobriges]], pòble celtoligur installat dins lo massís de [[Marselhaveire]], fèron partida d'aquel ensemble. Pasmens, aqueu pòble, unicament mencionat dins de tèxtes grècs, es fòrça mau conegut per leis istorians. === La vila grèga === ==== La Focèa Novèla ==== [[File:Jardin des Vestiges - Marseille 2014.JPG|thumb|[[Jardins dei Vestigis]].]] {{veire|Focèa}} La fondacion de la [[colonialisme|colonia]] grèga de ''Massalia'' es considerada coma l'eveniment fondator de la vila de Marselha. Se debanèt vèrs 600 avC e foguèt l'òbra de navegaires venguts de la [[ciutat-Estat]] de [[Focèa]], situada en [[Anatolia|Anatolia Occidentala]] a proximitat de la vila [[Turquia|turca]] actuala d'[[Esmirne]]<ref>La data de fondacion de Marselha es pas coneguda d'un biais precís. Pasmens, 600 avC es donada per d'autors coma [[Aristòtel]] e lei recèrcas arqueologicas an pas trobat de rasons de dobtar d'aqueleis escrichs.</ref>. Lei Focèus cercavan de pòrts segurs susceptibles de venir de comptadors comerciaus dins lo quadre dau desvolopament d'un ret marchand servit per de [[naviri]]s rapids. La [[Pòrt Vièlh de Marselha|calanca de Lacidon]] èra interessenta per aqueu projècte car son orientacion èst-oèst la protegissiá còntre leis efiechs dau [[Mistral (vent)|mitrau]]. Segon la [[tradicion]], una aliança entre lo marin focèu [[Pròtis]] e la Celtoligura [[Giptis]] marquèt la fondacion de la vila. Pasmens, aqueu racònte es totalament [[legenda|legendari]]<ref>Sophie Bouffier, ''Les diasporas grecques du Détroit de Gibraltar à l'Indus : (VIIIe s. av. J.-C. à la fin du IIIe s. av. J.-C.)'', Editions Sedes, 2012.</ref>. L'eveniment decisiu que veguèt lo desvolopament de la vila foguèt la presa de [[Focèa]] per [[Pèrsia]] en 546 avC. Aquò entraïnèt la fugida d'una partida de la populacion qu'anèt s'installar dins sei colonias. Lèu, aquò permetèt la formacion d'un centre demografic important a Massalia e lo perimètre fortificat conoissèt plusors extensions tre lo sègle VI avC. Aquò foguèt probable la causa de conflictes amb lei populacions indigèns coma l'indica la seguida de la legenda fondatritz de la vila. ==== Lo conflicte còntra Cartage e leis Etruscs ==== {{veire|Batalha d'Alalia}} Lo desvolopament rapid de Marselha inquietèt [[Cartage]] e leis autrei poissanças marchandas que navegavan dins la region (Etruscs, Fenicians...). Segon [[Erodòt]], lei Focèus practivan tanben la [[piratariá]]. Una coalicion entre [[Cartage|Cartaginés]] e [[Etruscs]] se formèt donc per faciar l'emergéncia d'una poissança comerciala novèla dins lo nòrd-oèst de [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa]]<ref>E. Lipinski, « Alalia » dins ''Collectif, Dictionnaire de la civilisation phénicienne et punique'', Brepols, 1992, p. 14.</ref>. La batalha decisiva aguèt luòc en 540 avC a [[Batalha d'Alalia|Alalia]] lòng dau litorau de [[Corsega]]. Lo resultat generau dei combats es pas clar. Una flòta focèa deguèt probablament infligir una desfacha a una flòta cartaginesa mentre qu'una flòta etrusca batèt una segonda flòta grèga (benlèu formada de naviris d'Alalia ela meteissa). A l'eissida de la batalha, lei Focèus gardèron lo contraròtle dei litoraus de [[Provença]] e de [[Catalonha]]. Pasmens, leis [[Etruscs]] conquerèron [[Alalia]] e lo litorau còrs orientau mai aquela ocupacion paréis limitada. D'efiech, lo comptador d'[[Alalia]] contunièt d'acuelhir de marchands d'originas divèrsas<ref>Véronique Krings, ''Carthage et les Grecs c. 580-480 av. J.-C. : textes et histoire'', Brill, 1998.</ref>. Après aqueu combat, l'esfèra d'influéncia dei Focèus de ''Massalia'' demorèt establa. ==== Lei relacions amb lei pòbles celtoligurs ==== {{veire|Celtoligurs}} Lei relacions entre ''Massalia'' e lei pòbles celtoligurs installats en [[Provença]] se desgradèron pauc a pauc. D'efiech, la ciutat grèga èra un centre [[economia|economic]] important per la region e sa preséncia favorizèt lo desvolopament dau [[comèrci]] amb l'arribada de rotas marchandas vengudas dau nòrd ([[ambre]], [[estanh (element)|estanh]]...) e dau rèsta de l'espaci mediterranèu ([[vin]], [[terralha]]s...)<ref>Nicholas Ostler, Empires of the Word : A Language History of the World, Londres, Harper Collins, 2005.</ref>. Pauc a pauc, lei Focèus e certanei pòbles locaus, coma leis [[Avatics]], produguèron localament una partida dei bens importants, especialament la [[terralha]]. Au nivèu [[tecnologia|tecnic]], lei Grècs difusèron son saber dins la region coma l'indica l'aparicion de l'[[escritura]] ([[terralha]]s signadas dau [[Lo Martegue|Martegue]]) ò la construccion dau barri ellenic de [[oppidum de Sant Blasi|Sant Blasi]]<ref>Jean Chausserie-Laprée, ''Martigues, terre gauloise'', Éd. Errance, Ville de Martigues, 2005.</ref>. Lei Focèus tenguèron tanben un ròtle major dins l'introduccion de la [[vinha]] en [[Gàllia]]. Pasmens, l'existéncia d'una ciutat de {{formatnum:30000}} a {{formatnum:40000}} abitants èra egalament una fònt d'inquietud dins la region. De mai, plusors [[guèrra]]s localas opausèron ''Massalia'' a de pòbles locaus. A la fin dau sègle III avC, aquelei conflictes entraïnèron donc la formacion d'una aliança gropant lei pòbles celtoligurs vivent entre [[Var (fluvi)|Var]], [[Ròse]] e [[Leberon]]. Lei [[Sallavis]] foguèron lo pòble principau d'aquel ensemble e sa vila principala, [[Oppidum d'Entremont|Entremont]], es considerada coma sa [[capitala]]. La creacion d'una tala coalicion agravèt lei tensions localas a partir de 181 avC e ''Massalia'' comencèt de cercar d'aliats en [[Gàllia]] ò dins en [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa]]. === De l'aliança a la conquista romana === ==== L'aliança romana e la fondacion de la Gàllia Narbonesa ==== Lei relacions entre [[Roma]] e ''Massalia'' èran ja bònas au sègle V avC. Lei doas vilas èran de partenaris comerciaus que partejavan d'interès comuns dins lo nòrd-oèst mediterranèu (ostilitat còntra leis Etruscs, relacions marridas amb certanei pòbles cèltas...). En 389 avC, lei doas ciutats signèron una aliança formala que venguèt un element important de la [[diplomacia]] romana. Per exemple, durant la [[Segonda Guèrra Punica]] (219-201 avC), ''Massalia'' luchèt còntra lei [[Cartage|Cartaginés]] en [[Provença]] e permetèt ai flòtas romanas de trobar un pòrt de sostèn durant seis atacas còntra la [[Peninsula Iberica]]. En 125 avC, [[Roma]] acceptèt donc de protegir ''Massalia'' còntra la menaça [[Sallavis|sallavi]]. Aquò entraïnèt d'intervencions militaras dins lo sud-èst de [[Gàllia]] per sometre lei ciutats localas (destruccion de l'[[oppidum d'Entremont]]) e per arrestar d'incursions germanicas ([[Cimbres]] e [[Teutons]]). En despiech de desfachas saunosas a [[Batalha d'Agen|Agen]] (107 avC) e a [[Batalha d'Aurenja|Aurenja]], lei Romans gardèron lo contraròtle de la region a l'eissida de la [[batalha d'Ais]] (102 avC). Per aparar [[Itàlia]] còntra d'autreis atacas cèltas, fondèron la [[Gàllia Narbonesa]] e comencèron la colonizacion de la region. En parallèl, l'establiment de la [[patz]] e l'integracion dei pòbles indigèns dins la societat romana favorizèt l'estabilitat. ''Massalia'' gardèt son territòri e sei [[colonialisme|colonias]] mai èra desenant vesina dirècta dei possessions romanas. Se lei relacions entre lei dos aliats demorèron bònas, aquela proximitat entraïnèt una integracion progressiva de la vila dins l'esfèra d'influéncia romana. ==== La conquista romana ==== {{veire|Sètge de Marselha (49 avC)}} Mai e mai integrat dins lo mond roman, ''Massalia'' refusèt de chausir un camp durant la guèrra civila qu'opausèt [[Juli Cesar]] e [[Pompèu]]. Pasmens, en 49 avC, acceptèt d'acuelhir la flòta de [[Pompèu]]. En reaccion, [[Juli Cesar|Cesar]] mandèt tres [[legion romana|legions]] per assetjar la vila. Establiguèt tanben un [[blocus]] navau. Gràcias a sei [[fortificacion]]s, lei Massaliòtas arrestèron leis assauts terrèstres. Pasmens, foguèron pas capables de tornar durbir son accès a la mar. Après doas desfachas navalas au sud de [[Var (departament)|Var]], deguèron capitular<ref>Juli Cesar, ''Bellum Civile'', libre I, 34-36.</ref>. [[Juli Cesar|Cesar]] ordonèt lo liurament dau rèsta de la flòta de guèrra massaliòta e la ciutat foguèt annexada a la [[Gàllia Narbonesa]]. Dins aquò, lei Romans volián pas entraïnar una revòuta deis abitants. ''Massalia'' gardèt donc una autonòmia intèrna importanta au sen de la província<ref>Estrabon, ''Geografia'', libre I, 5.</ref>. ==== Lo periòde roman ==== Après un brèu declin durant lo periòde finau de la Republica, la vila conoissèt una certana renaissença tre lo rèine d'[[August]]. Lo forum foguèt tornat bastir e la zòna portuària foguèt l'objècte de trabalhs d'agrandiment. Pasmens, pauc de monument important foguèron construchs, çò qu'illustra probablament una certana maufisança de part dau govèrn imperiau. D'efiech, mai d'una vila de Narbonesa veguèt la construccion de monuments importants ([[Nimes]], [[Arle]], etc). Au nivèu culturau, Marselha mantenguèt la cultura grèga dins lo nòrd-oèst de Mediterranèa. Aquò atraiguèt de Romans originaris dei vilas vesinas. D'un biais paradoxau, la vila gardèt ansin una influéncia culturala de remarca mai sa populacion se romanizèt pauc a pauc. === Lo periòde medievau === ==== Leis invasions barbaras ==== De 414 a 536, [[Provença]] deguèt faciar plusors invasions barbaras, especialament lei [[Visigòt]]s d'[[Alaric]] qu'assetjèron sensa succès Marselha en 414, lei [[Burgonds]] que prenguèron la region en 474 après de negociacions, leis [[Ostrogòts]] que negocièron a son torn amb lei Burgonds per obtenir lo drech de l'ocupar en 512 e finalament lei [[Francs]] qu'aprofichèron lei dificultats deis Ostrogòts en [[Itàlia]] còntra lei [[Empèri Bizantin|Bizantins]] per ne'n prendre lo contraròtle en 536. Dins aquò, durant aqueu periòde, Marselha foguèt pas pilhada e lei cambiaments regulars de rèis barbars foguèron globalament negociats. La prosperitat de la vila declinèt donc pas. Una autra caracteristica d'aquela epòca es l'aumentacion de l'influéncia [[cristianisme|crestiana]] au sen de la populacion. La resisténcia de l'[[economia]] e dau [[comèrci]] locau es ben visible dins lei roïnas dau periòde. Ansin, una premiera [[catedrala]] importanta foguèt bastida e l'evesque de Marselha posquèt probablament rivalizar amb aqueu d'[[Arle]]. De mai, lo bastit roman foguèt preservat e contuniats per de construccions novèlas. En certaneis endrechs, de construccions en defòra dau perimètre fortificat foguèt entretengudas, çò que mòstra la seguretat relativa de la region. Pasmens, au [[sègle VIII]], lei conflictes entre caps [[carolingians]] entraïnèron de guèrras novèlas en [[Gàllia]]. De mai, l'autonòmia de la vila èra pauc compatibla amb lo centralisme iniciat per [[Carles Martèl]]. En 737, lei [[Francs]] aprofichèron donc lo caòs politic per prendre e pilhar Marselha. Lei consequéncias d'aqueu pilhatge son mau conoissudas mai la vila intrèt dins un periòde de declin marcat per lei pilhatges ([[Sarrasins (pòble)|Sarrasins]] en [[838]], [[Empèri Bizantin|Bizantins]] en 848) e per leis incursions lòng dau [[litorau]]. En particular, lei [[piratariá|piratas]] sarrasins menacèron regularament la ciutat fins a [[923]]<ref>R. Busquet, ''Histoire de Marseille. Marseille'', Jeanne Laffitte, 1998, p. 58.</ref>. Aquò entraïnèt una reduccion de l'abitat que se contractèt dins lei zònas pus aisadas de protegir. ==== La fondacion e l'apogèu de l'Abadiá de Sant Victòr ==== [[File:Abbaye Saint-Victor de Marseille - panoramio.jpg|thumb|right|Vista actuala de l'[[Abadiá de Sant Victòr de Marselha|Abadiá de Sant Victòr]].]] {{veire|Abadiá de Sant Victòr de Marselha}} Durant la premiera mitat dau sègle XI, la vida marselha se tornèt organizar a l'entorn de tres poders estables : lo [[Vescomtat de Marselha|vescòmte]], l'[[Diocèsi de Marselha|evesque]] de Marselha e l'abat de Sant Victòr. D'efiech, gràcias a de reorganizacions menadas a partir de la fin dau sègle X, l'[[Abadiá de Sant Victòr de Marselha]] venguèt un centre prestigiós que li permetèt d'establir de liames importants, tant temporaus qu'espirituaus, amb l'[[aristocracia]] provençala. Aquò li permetèt de reçaupre una quantitat importanta de bens e de proprietats e de crear de dependéncias — au mens 440 a la fin dau sègle XII — en [[Provença]], en [[Lengadòc]], en [[Gasconha]] e en [[Catalonha]] e dins l'ensemble dau [[Mar Mediterranèa|bacin mediterranèu]]<ref>Guy Barruol, « Le temporel de l’abbaye Saint-André au haut Moyen Âge », dins Guy Barruol, Roseline Bacon e Alain Gérard (dir.), ''L’abbaye de Saint-André de Villeneuve-lès-Avignon, histoire, archéologie, rayonnement, Actes du colloque interrégional tenu en 1999 à l'occasion du millénaire de la fondation de l'abbaye Saint-André de Villeneuve-lès-Avignon'', Éd. Alpes de Lumières, Cahiers de Salagon n° 4, Mane, 2001, p. 210.</ref>. A Marselha, aquò permetèt ai monges de prendre lo contraròtle de la màger part de la riba sud dau Pòrt Vièlh. En 1040, l'abadiá foguèt tornada construrre e, per un acte apocrif, foguèt consacrada per lo papa [[Beneset IX]]. Aquò permetèt a l'abadiá de s'autrejar lo títol de « Secunda Roma » e d'afiermar son ròtle religiós au detriment de l'arquevesque d'Arle<ref>Paul Amargier, ''Un âge d’or du monachisme, Saint-Victor de Marseille (990-1090)'', Tacussel, 1990, p. 97.</ref>. Lo papa [[Leon IX]] (1049-1054) confiermèt aqueu privilègi durant son pontificat, çò que permetèt a l'abadiá de despendre unicament de [[Roma]]<ref>Louis Antoine de Ruffi, ''Histoire de la ville de Marseille, contenant tout ce qui s'est passé de plus mémorable depuis sa fondation, durant le temps qu'elle a été république & sous domination des Romains, Bourguignons, Visigots, Ostrogots, Rois de Bourgogne, Vicomtes de Marseille, Comtes de Provence & de nos Rois très chrétiens'', Henri Martel, 1696, 2 vol., t. II, p. 167.</ref>. Durant lo rèsta dau sègle XI, leis abats de Sant Victòr fèron donc partida dei personalitats pus poderosas de [[Provença]] e l'abat [[Ricard de Milhau]] foguèt un deis agents pus actius de la [[reforma gregoriana]]. L'apogèu de Sant Victòr aguèt luòc durant leis ans 1070. D'efiech, durant aqueu periòde, foguèt redigit lo [[cartulari]] de Sant Victòr que fa la lista de totei lei bens de la comunautat. Puei, en 1073, un monge de l'abadiá venguèt evesque de Marselha. Pasmens, a la [[mòrt]] dau papa [[Gregòri]] (1073-1085), fòrça abadiás dependentas de Sant Victòr rompèron sei liames per venir independentas. Puei, durant lei sègles seguents, lei conflictes en Provença roïnèron lei proprietats de Sant Victòr. Aquò entraïnèt de tensions e, a la fin dau sègle XII, l'abadiá foguèt pilhada per la populacion marselhesa. Aquò marquèt lo començament d'un lòng declin que durèt fins a la [[Revolucion Francesa]]. ==== Lei dificultats de la fin de l'Edat Mejana ==== La fin de l'[[Edat Mejana]] foguèt un periòde de dificultats per Marselha. Premier, la vila foguèt lo centre de tensions entre lo [[Comtat de Provença|còmte de Provença]], l'evesque de Marselha e la vila qu'aviá crompat lei drechs estacats a la vescomtat en 1214. Lo conflicte còntra l'evesque entraïnèt de sancions religiosas coma un interdich prononciat per un [[legat pontificau]] en 1209 e d'excomunicacions en 1218 e en 1229. La vila se ralièt alora ais enemics de la papautat e sostenguèt [[Ramon VII de Tolosa]] durant la [[Crosada deis Albigés]]. Puei, Marselha refusèt la senhoriá de [[Ramon Berenguier V]], sostèn de la Crosada. Pasmens, après la desfacha de [[Tolosa]], de negociacions permetèron una reintegracion de la vila dins lei rets feudalas provençalas. La somission definitiva se debanèt en 1252 mai, dins lei fachs, lei Marselhés gardèron una autonòmia importanta e sostenguèron la dinastia angevina en causa d'interès maritims comuns. En 1346, la vila foguèt durament tocada per la [[Pèsta Negra]] mai sa posicion politica e economica foguèt gaire menaçada. Son poder foguèt renforçat per la [[Guèrra de l'Union d'Ais]] (1383-1388) car lei Marselhés sostenguèron tre lo començament lei revendicacions dau partit venceire. De mai, aguèron un ròtle important dins lei combats terrèstres. Ansin, leis Angevins utilizèron lo pòrt coma basa, çò que li permetèt de mantenir sa prosperitat. Pasmens, en 1423, aquò entraïnèt una viva reaccion dau rèi [[Anfons V (rèi d'Aragon)|Anfons V]] d'[[Reialme d'Aragon|Aragon]]. Ataquèt la vila lo 18 de novembre e la prenguèt après dos jorns de combats. Durant tres jorns, Marselha foguèt pilhada e cremada. Lei subrevivents s'enfugissèron e la vila demorèt abandonada durant quauqueis ans. La reconstruccion comencèt realament a partir de 1437 e permetèt a Marselha d'obtenir divèrsei privilègis en cambi dau pagament de plusors edificis importants. Pasmens, laissèt lo centre dei poders politic e religiós provençau a [[Ais de Provença|Ais]]. Pasmens, a tèrme lòng, lo transferiment de l'autoritat episcopala a Ais permetèt de redurre lei tensions intèrnas de la ciutat. === La vila reiala === ==== La fortificacion de la vila per Francés I{{èr}} ==== En 1481, Marselha foguèt integrada au [[Reiaume de França]] amb lo rèsta dau [[Comtat de Provença]]. Tre lo començament de son rèine, [[Francés Ièr de França|Francés I{{èr}}]] (1515-1547) s'interessèt a son [[pòrt]] e ordonèt un renforçament de sei [[fortificacion]]s. En 1524, aquò li permetèt de resistir a un [[Sètge de Marselha (1524)|sètge]] menats per leis [[Sant Empèri Roman Germanic|Imperiaus]]. Pasmens, aquò alertèt lo rèi qu'ordonèt la construccion dau [[castèu d'It]] e d'un important fòrt a la cima de la còla ocupada per [[Nòstra Dòna de la Gàrdia]]. Pasmens, aquelei fortificacions suplementàrias aguèron un ròtle decisiu per rebutar una [[sètge de Marselha (1536)|segonda ataca imperiala]] en 1536. ==== Lo pòrt francés principau de la Mediterranèa ==== [[File:Marseille en 1575.jpg|thumb|Representacion de Marselha en 1575.]] A partir dau sègle XVII, Marselha coneguèt un periòde novèu de prosperitat gràcias a la volontat reiala. En particular, durant lo rèine de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] (1643-1715), [[Jean-Baptiste Colbert|Colbert]] decidèt de far de la vila lo centre principau dau comèrci francés [[Mar Mediterranèa|mediterranèu]]. Privilegièt donc lo pòrt marselhés au detriment dei vilas rivalas dau [[Lo Martegue|Martegue]] e de [[La Ciutat]]. Ansin, durant aqueu periòde, emergissèt una [[borgesiá]] novèla que realizèt d'amainatjaments modèrnes inspirats per l'arquitectura promòuguda per la cort de [[Versalhas]]. [[Pèire Puget]] foguèt un deis actors majors d'aquela transformacion. L'[[Pèsta de Marselha (1720)|epidemia de pèsta de 1720]] tuèt mai de la mitat de la populacion ({{formatnum:38000}} victimas sus {{formatnum:75000}} abitants). Dins aquò, la reconstruccion atraièt una partida dei subrevivents deis autrei vilas de [[Provença]]. Acabèt ansin de donar son importància demografica a Marselha car la màger part deis autreis aglomeracions intrèron dins de periòdes d'estagnacion ò de declin. Lei trabalhs de modernizacion contunièron donc e, a la fin dau sègle XVIII, la [[Canebiera]] venguèt la [[Carrièra|carriera]] principala de la vila. En parallèl, lo comèrci favorizèt lo desvolopament de l'[[economia]] e Marselha venguèt la tresena vila pus poblada dau reiaume. === Marselha dempuei la Revolucion === ==== Lo periòde revolucionari ==== Durant lo [[Revolucion Francesa|periòde revolucionari]], Marselha sostenguèt lei premiers movements revolucionaris mai s'opausèt ai [[jacobins]]. Ansin, la vila participèt activament a la Revolucion fins a 1793. L'eveniment pus famós d'aqueu periòde es lo ròtle tengut per lei volontaris marselhés dins l'adopcion dau ''Cant de Guèrra per l'Armada de Ren'', vengut pus tard ''[[La Marselhesa]]'', coma imne nacionau de [[França]]. Aquelei volontaris participèron tanben a la presa dau palais dei Tuileries en aost de 1792, combat que menèt a l'abolicion de la [[monarquia]] [[Absolutisme|absolutista]]. Pasmens, coma durant lei periòdes [[istòria|istorics]] precedents, lei Marselhés èran estacats a son autonòmia. Tre 1793, d'insureccions localas s'opausèron donc a la conducha de la guèrra decidida per lei Montanhards. Lo 2 de junh, lei seccions marselhesas votèron la creacion d'un comitat generau qu'arrestèt, jutjèt e executèt lei caps montanhards de la vila. Puei, una fòrça militara departamentala foguèt votada e prenguèt [[Avinhon]] lo 8 de julhet. De vilas coma [[Tolon]] sostenguèron egalament l'insureccion. Pasmens, la reaccion de la [[Convencion Nacionala|Convencion]] foguèt rapida. Après de combats brèus, l'[[Armada deis Aups (Revolucion Francesa)|Armada deis Aups]] dau [[generau]] [[Jean-François Carteaux|Carteaux]] intrèt dins Marselha lo 25 d'aost<ref>Roger Dupuy, ''La République jacobine: Terreur, guerre et gouvernement révolutionnaire, 1792-1794'', t. 2 de ''Nouvelle histoire de la France contemporaine'', Le Seuil, coll. Points Histoire, 2005, pp. 117-124.</ref>. La repression foguèt dura e d'execucions foguèron organizadas fins au mes d'octòbre. Per umiliar mai la vila, lo nom de « Vila sensa nom » li foguèt brèvament donat per leis autoritats revolucionàrias. Après aqueleis eveniments, Marselha foguèt estrictament susvelhada mai i aguèt gaire de trèbols durant lo rèsta de la [[Revolucion Francesa|Revolucion]] e pendent l'[[Premier Empèri Francés|Empèri]]. De trabalhs importants de fortificacions foguèron organizats dins tota la region per empachar una ataca [[Reialme Unit|britanica]]. Aquela ret foguèt pus tard largament renforçada per lei modernizacions successivas dei fortificacions francesas durant lo sègle XIX. ==== L'aparicion de l'industria marselhesa ==== [[File:Félix Ziem - Le port de Marseille au coucher du soleil - PPP216 - Musée des Beaux-Arts de la ville de Paris.jpg|thumb|right|Lo pòrt de Marselha vèrs 1890-1895.]] Durant lo sègle XVIII, la participacion de Marselha au [[comèrci triangular]] aviá favorizat l'emergéncia d'[[industria]]s localas per exportar de produchs finits ([[teissut]]s, [[arma de fuòc|armas de fuòc]]...) vèrs [[Africa]] ò per tractar lei produchs tropicaus importants dempuei lei [[colonialisme|colonias]] ([[sucre]], [[coton]], [[vanilha]]...). Pasmens, en causa de sa posicion mediterranèa, la Ciutat Focèa ocupava una plaça segondària dins aquel trafec qu'èra largament dominat per lei pòrts [[Ocean Atlantic|atlantics]]. Mai, a partir deis ans 1830, una industria locala foguèt capabla de se desvolopar per produrre d'[[òli]] d'[[oliva]], de pauma e de [[còpra]]. Lo desvolopament dei relacions marchandas amb lo rèi de [[Porto-Novo]] aguèt un ròtle centrau dins aquela transformacion car permetèt d'importar d'òlis exoticas capables de remplaçar l'òli d'oliva locala. Lèu, apareissèt la [[sabonariá]] marselhesa amb 52 fabricas recensadas en 1863. A la fin dau sègle XIX, l'industria marselhesa se diversifiquèt amb la fondacion d'usinas dedicadas a la produccion de materiaus de construccion ([[cauç]]) e de [[metal|metaus]]<ref>« D'impossibles notables ? Les grandes familles de Marseille face à la politique (1860-1970) », ''Politix'', vol. 17, n° 65, 2004, pp. 93-118.</ref>. Lo massís dei calancas venguèt un dei centres industriaus principaus de la vila car sa posicion periferica permetiá d'alunchar – mai ò mens — la [[pollucion]] atmosferica. Aqueleis industrias dispareissèron lentament durant lo sègle XX, mai an laissat de vestigis e de pollucions importants dins lo sud de l'aglomeracion actuala. ==== Lo pòrt de l'Empèri ==== De 1870 a la Segonda Guèrra Mondiala, Marselha conoissèt un periòde de prosperitat coma pòrt principau de l'[[Empèri Coloniau Francés]]. Plusors factors expliquèron la plaça de Marselha dins l'Empèri pendent aquela epòca : localizacion dau pòrt, fin de la [[piratariá]] mediterranèa, dubertura dau [[canau de Suèz]], conquistas colonialas francesas en [[Africa]] e en [[Indochina]], generalizacion progressiva dei naviris de vapor, construccion de la ret ferroviària francesa... etc. La vila passèt ansin de {{formatnum:300000}} abitants en 1870 a {{formatnum:600000}} en 1940 gràcias a diferents movements d'imigracion. Aquò necessitèt d'estendre lo pòrt amb la construccion dei bacins de la Jolieta e d'Arenc. Pasmens, favorizèt lo desvolopament d'una criminalitat especifica qu'evolucionèt per venir lo [[mitan marselhés]] actuau. L'illustracion d'aquela richessa foguèt l'organizacion deis [[Exposicion coloniala|exposicions colonialas]] de 1906 e 1922. En revènge, la vila s'isolèt en s'interessant pauc ais afaires provençaus. ==== Lo declin dau sègle XX ==== [[File:Bundesarchiv Bild 101I-027-1477-29, Marseille, Hafenviertel. Deportation von Juden.jpg|thumb|right|Evacuacion dau Pòrt Vièlh en 1943.]] Lo declin de Marselha durant lo sègle XX comencèt durant l'entre doas guèrras. Premier, l'atencion portat a l'Empèri per lei captaus limitèt lo desvolopament de la region e de vila. La [[corrupcion]], amb l'emergéncia dau [[mitan marselhés]] e l'eleccion de personalitats coma [[Simon Sabiani]] a la comuna, foguèt una autra causa de retard. L'[[incendi dei Galariás Novèlas]], lo 28 d'octòbre de 1938, illustrèt aquelei problemas amb un còrs de pompiers, mau entraïnat e mau equipat, incapable d'esténher un fuòc que tuèt 73 personas. L'amplor de la catastròfa menèt a la creacion dei marins pompiers de Marselha, plaçats sota direccion militara, per lo President dau Conseu [[Edoard Daladier]]. La vila foguèt tanben plaçada sota tutèla fins a 1944 en causa de problemas financiers grèus. Durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]], Marselha se situèt inicialament dins la Zòna Liura. Pasmens, foguèt ocupat per la ''[[Wehrmacht]]'' en novembre de 1942 après lo desbarcament aliat en Africa dau Nòrd. En genier de 1943, a la demanda deis autoritats [[Alemanha|alemandas]], la polícia francesa arrestèt aperaquí {{formatnum:4000}} [[judaïsme|judieus]] e evacuèt lei quartiers populars de la riba nòrd dau Pòrt Vièlh. Puei, lei bastiments foguèt destruchs. Leis Aliats causèron tanben de destruccions importantas dins la vila amb d'atacas aerianas. La manca de sostas antiaerianas agravèt l'efiech de bombas, çò que menèt a de catastròfas coma lo bombardament dau 27 de mai de 1944 ({{formatnum:3000}} mòrts e {{formatnum:6000}} bleçats). Finalament, la vila foguèt liberada lo 28 d'aost per una insureccion populara e una ofensiva de l'Armada Francesa Liura desbarcada en [[Provença]] en aost de 1944. Après la guèrra, lei dificultats contunièron en despiech dei trabalhs de reconstruccion. D'efiech, l'[[independéncia]] progressiva dei [[colonialisme|colonias]] privèt pauc a pauc lo pòrt d'una partida de sei desbocats. Aquò favorizèt mai lo desvolopament de la criminalitat qu'agantèt de nivèus sensa precedents durant lo periòde dei fraires Guérini, de [[Tany Zampa]] e de [[Francis le Belge]]. En particular, la fin de la [[Guèrra d'Argeria]] foguèt un periòde fòrça malaisat amb l'arribada d'un nombre fòrça important de refugiats. Lo [[racisme]] aumentèt tanben durant aqueu periòde coma va mòstran leis atacas de 1973. ==== Marselha dempuei leis ans 1980 ==== {{veire|Metropòli d'Ais Marselha Provença}} Dempuei leis ans 1980, Marselha assaia de resòuvre sei problemas gràcias a una politica novèla. Son premier aisse es de s'interessar a son relarg. Aquò creèt de conflictes car leis autrei comunas dei [[Bocas de Ròse]] ([[Ais de Provença]], [[Lo Martegue]], [[Aubanha]]...) s'èran largament desvolopadas d'un biais autonòm durant lo sègle XX. De tensions opausèron ansin Marselha ai vilas principalas dau departament que formèron de comunautats d'aglomeracions distintas per mantenir son autonòmia. Pasmens, sostenguda per [[París]], Marselha posquèt pauc a pauc integrar totei lei comunas au sen d'una metropòli confòrma a seis interés. En parallèl, lo segond aisse foguèt la mesa en òbra d'una politica de modernizacion de la vila fondada sus la creacion d'un quartier d'afaires, la promoccion dau [[torisme]] e la [[gentrificacion]] dau centre de la vila. Pasmens, aquela politica es a mostrar sei limits. Ansin, se la creacion de la metropòli a permés d'aumentar lo budget comunau, aquò es pas sufisent per comolar lei retards ò resòuvre lei problemas de corrupcion que contunian de minar la classa politica marselhesa. De mai, l'abséncia d'infrastructuras departamentalas limita lei capacitats d'organizacion de la metropòli qu'es pauc populara dins mai d'una vila dei [[Bocas de Ròse]]. La politica de restauracion dei quartiers populars situats a l'entorn dau Pòrt Vièlh conoisse pereu de retards car lei classas mejanas son pas totjorn desirosas d'anar viure dins de quartiers mau famats dempuei de decennis. Enfin, la fragmentacion dau mitan criminau mena a de guèrras de gang frequentas per lo contraròtle dau trafec de drògas, çò qu'a d'efiechs fòrça negatius sus l'imatge de Marselha. == Toponimia == <mapframe text="Plan en occitan de Marselha (provençau)-(Geoccitània:IEO-BdTopoc)."latitude="43.301696" longitude="5.372314" zoom="12" width="336" height="296" lang="oc" align="right" />[[Fichièr:Marseille Palais Longchamp Zentralsektion JD25032007.jpg|thumb|right|Lo Palais Longchamp dins Marselha.]] Son nom ven dau [[Grèc (lenga)|grèc]] ''Μασσαλία = Massalia''. Avans ''Μασσαλία = Massalia'' seriá estada nomenada bèu premier en grèc ''Φώκαια = Phokaia'' coma l{{'}}anciana capitala dei Focèus. Aquela rasic, venguda ''Phocæa'' en latin e ''Focèa'' en occitan, es sempre liada a la ciutat de Marselha. Pasmens, se porgís mai d{{'}}una ipotèsi sus lo premier nom de Marselha. La premiera concernís l{{'}}avejaire comun que dona '''Mas-Salia''', la residéncia dei [[ligurs]] [[Sallavis|sali]]s (o [[Sallavis|saluvi]]s). Mai, se lo premier mot es occitan, lo segond es latin. Ailadonc, d{{'}}unei pensèron au grèc ''Mασσα'' (Massa). D{{'}}efiech, lei focèus avián per costuma d{{'}}aduire d{{'}}[[Anatolia|Asia Menora]] lo nom de ''Massa'' en de ciutats, en de castèus, rius, etc. Rescontram per exemple mai de trenta ''Massa'' en [[Itàlia]]; sachent que lei mots Mαζα ou Mασα significan en latin ''Libum'', ofèrta de tortas sagradas. Per rapòrt a la finala ''λεις'', se tracta d{{'}}un formatiu deis adjectius, lei Marselhés estent de sacrificaires; la ciutat seriá aquela dei sacrificis. Lo nom grèc ''Μασσαλία = Massalía'' (amb l{{'}}[[accent tonic]] sus ''lí'' en lenga grèga) venguèt en [[latin]] ''Màssilia'' (en vielh latin, l'accent tonic èra sus la sillaba iniciau, e las sillabas non accentuadas e brèvas avián tendéncia a passar a -i-, per exemple dens ''Σικελία = Sikelía > Sicília''), puei ''Massília'' e passèt ansin a l{{'}}[[occitan]] ''Marselha''. Lo passatge de -ss- a -rs- se pòt probablament explicar com ua ipercorreccion, lo cambiament invèrs estent corrent en occitan.<ref>DAUZAT, Albert. ''Les noms de lieux: origine et évolution; villes et villages--pays--cours d'eau--montagnes--lieux-dits''. Delagrave, 1926.</ref> *La rota de [[Requis Nòvis]] pren lo meteis nom que lo trobador [[Pèire Bermon Ricas Nòvas]]<ref>https://tdf.locongres.org/files/assets/common/page-substrates/page1980.jpg</ref>. ==Demografia== {{Demografia |insee=13055 |1793=108374 |1800=96413 |1806=99169 |1821=109483 |1831=145115 |1836=146239 |1841=154035 |1846=183186 |1851=195258 |1856=233817 |1861=260910 |1866=300131 |1872=312864 |1876=318868 |1881=360099 |1886=376143 |1891=403749 |1896=442239 |1901=491161 |1906=517498 |1911=550619 |1921=586341 |1926=652196 |1931=800881 |1936=914232 |1946=636264 |1954=661407 |1962=778071 |1968=889029 |1975=908600 |1982=874436 |1990=800550 |1999=795518 |2004= |2005= |2006=839043 |2007=852395 |2008=851420 |2009=850602 |cassini=21387 |max=915000 |senscomptesdobles=1962}} == Administracion == === Comuna === Marselha es partida en 16 arrondiments municipaus, devesits en quartiers (111 au totau). Leis arrondiments son agropats en dos per sectors, e cadun dei 8 sectors a son conseu d'arrondiment e son cònsol, coma leis arrondiments de [[París]] o de [[Lion]]. {| class="wikitable" |+ !Arrondiment !Sector !Populacion municipala !Superfícia !Densitat !Populacion totala |- |1^er arrondiment |I (1 e 7) | align="right" |{{formatnum:{{popfr13|201}}}} | align="right" |{{formatnum:{{supfr13|201}}}} | align="right" |{{formatnum:{{#expr:({{popfr13|201}}/{{supfr13|201}}) round 2}}}} | align="right" |{{formatnum:{{popfr13tot|201}}}} |- |2^nd arrondiment |II (2 e 3) | align="right" |{{formatnum:{{popfr13|202}}}} | align="right" |{{formatnum:{{supfr13|202}}}} | align="right" |{{formatnum:{{#expr:({{popfr13|202}}/{{supfr13|202}}) round 2}}}} | align="right" |{{formatnum:{{popfr13tot|202}}}} |- |3^en arrondiment |II (2 e 3) | align="right" |{{formatnum:{{popfr13|203}}}} | align="right" |{{formatnum:{{supfr13|203}}}} | align="right" |{{formatnum:{{#expr:({{popfr13|203}}/{{supfr13|203}}) round 2}}}} | align="right" |{{formatnum:{{popfr13tot|203}}}} |- |4^en arrondiment |III (4 e 5) | align="right" |{{formatnum:{{popfr13|204}}}} | align="right" |{{formatnum:{{supfr13|204}}}} | align="right" |{{formatnum:{{#expr:({{popfr13|204}}/{{supfr13|204}}) round 2}}}} | align="right" |{{formatnum:{{popfr13tot|204}}}} |- |5^en arrondiment |III (4 e 5) | align="right" |{{formatnum:{{popfr13|205}}}} | align="right" |{{formatnum:{{supfr13|205}}}} | align="right" |{{formatnum:{{#expr:({{popfr13|205}}/{{supfr13|205}}) round 2}}}} | align="right" |{{formatnum:{{popfr13tot|205}}}} |- |6^en arrondiment |IV (6 e 8) | align="right" |{{formatnum:{{popfr13|206}}}} | align="right" |{{formatnum:{{supfr13|206}}}} | align="right" |{{formatnum:{{#expr:({{popfr13|206}}/{{supfr13|206}}) round 2}}}} | align="right" |{{formatnum:{{popfr13tot|206}}}} |- |7^en arrondiment |I (1 e 7) | align="right" |{{formatnum:{{popfr13|207}}}} | align="right" |{{formatnum:{{supfr13|207}}}} | align="right" |{{formatnum:{{#expr:({{popfr13|207}}/{{supfr13|207}}) round 2}}}} | align="right" |{{formatnum:{{popfr13tot|207}}}} |- |8^en arrondiment |IV (6 e 8) | align="right" |{{formatnum:{{popfr13|208}}}} | align="right" |{{formatnum:{{supfr13|208}}}} | align="right" |{{formatnum:{{#expr:({{popfr13|208}}/{{supfr13|208}}) round 2}}}} | align="right" |{{formatnum:{{popfr13tot|208}}}} |- |9^en arrondiment |V (9 e 10) | align="right" |{{formatnum:{{popfr13|209}}}} | align="right" |{{formatnum:{{supfr13|209}}}} | align="right" |{{formatnum:{{#expr:({{popfr13|209}}/{{supfr13|209}}) round 2}}}} | align="right" |{{formatnum:{{popfr13tot|209}}}} |- |10^en arrondiment |V (9 e 10) | align="right" |{{formatnum:{{popfr13|210}}}} | align="right" |{{formatnum:{{supfr13|210}}}} | align="right" |{{formatnum:{{#expr:({{popfr13|210}}/{{supfr13|210}}) round 2}}}} | align="right" |{{formatnum:{{popfr13tot|210}}}} |- |11^en arrondiment |VI (11 e 12) | align="right" |{{formatnum:{{popfr13|211}}}} | align="right" |{{formatnum:{{supfr13|211}}}} | align="right" |{{formatnum:{{#expr:({{popfr13|211}}/{{supfr13|211}}) round 2}}}} | align="right" |{{formatnum:{{popfr13tot|211}}}} |- |12^en arrondiment |VI (11 e 12) | align="right" |{{formatnum:{{popfr13|212}}}} | align="right" |{{formatnum:{{supfr13|212}}}} | align="right" |{{formatnum:{{#expr:({{popfr13|212}}/{{supfr13|212}}) round 2}}}} | align="right" |{{formatnum:{{popfr13tot|212}}}} |- |13^en arrondiment |VII (13 e 14) | align="right" |{{formatnum:{{popfr13|213}}}} | align="right" |{{formatnum:{{supfr13|213}}}} | align="right" |{{formatnum:{{#expr:({{popfr13|213}}/{{supfr13|213}}) round 2}}}} | align="right" |{{formatnum:{{popfr13tot|213}}}} |- |14^en arrondiment |VII (13 e 14) | align="right" |{{formatnum:{{popfr13|214}}}} | align="right" |{{formatnum:{{supfr13|214}}}} | align="right" |{{formatnum:{{#expr:({{popfr13|214}}/{{supfr13|214}}) round 2}}}} | align="right" |{{formatnum:{{popfr13tot|214}}}} |- |15^en arrondiment |VIII (15 e 16) | align="right" |{{formatnum:{{popfr13|215}}}} | align="right" |{{formatnum:{{supfr13|215}}}} | align="right" |{{formatnum:{{#expr:({{popfr13|215}}/{{supfr13|215}}) round 2}}}} | align="right" |{{formatnum:{{popfr13tot|215}}}} |- |16^en arrondiment |VII (13 e 14) | align="right" |{{formatnum:{{popfr13|216}}}} | align="right" |{{formatnum:{{supfr13|216}}}} | align="right" |{{formatnum:{{#expr:({{popfr13|216}}/{{supfr13|216}}) round 2}}}} | align="right" |{{formatnum:{{popfr13tot|216}}}} |} Leis eleccions municipalas se debanan per sector. Cada sector elegís sei conselhiers (303 au totau), que de tres parts una son tanben conselhiers municipaus. Nombre de conselhiers elegits per sector: {| class="wikitable" !Sector / Arrondiment !Populacion municipala !Populacion totala !Conselhiers de sector !Conselhiers municipaus !Conselhiers metropolitans ! rowspan="5" | |- |Sector I o Marselha 1 e 7 | align="right" |{{formatnum:{{#expr:{{popfr13|201}}+{{popfr13|207}}}}}} | align="right" |{{formatnum:{{#expr:{{popfr13tot|201}}+{{popfr13tot|207}}}}}} | align="right" |22 | align="right" |11 | align="right" |9 |- |Sector II o Marselha 2 e 3 | align="right" |{{formatnum:{{#expr:{{popfr13|202}}+{{popfr13|203}}}}}} | align="right" |{{formatnum:{{#expr:{{popfr13tot|202}}+{{popfr13tot|203}}}}}} | align="right" |16 | align="right" |8 | align="right" |8 |- |Sector III o Marselha 4 e 5 | align="right" |{{formatnum:{{#expr:{{popfr13|204}}+{{popfr13|205}}}}}} | align="right" |{{formatnum:{{#expr:{{popfr13tot|204}}+{{popfr13tot|205}}}}}} | align="right" |22 | align="right" |11 | align="right" |11 |- |Sector IV o Marselha 6 e 8 | align="right" |{{formatnum:{{#expr:{{popfr13|206}}+{{popfr13|208}}}}}} | align="right" |{{formatnum:{{#expr:{{popfr13tot|206}}+{{popfr13tot|208}}}}}} | align="right" |30 | align="right" |15 | align="right" |15 |- |Sector V o Marselha 9 e 10 | align="right" |{{formatnum:{{#expr:{{popfr13|209}}+{{popfr13|210}}}}}} | align="right" |{{formatnum:{{#expr:{{popfr13tot|209}}+{{popfr13tot|210}}}}}} | align="right" |30 | align="right" |15 | align="right" |16 ! |- |Sector VI o Marselha 11 e 12 | align="right" |{{formatnum:{{#expr:{{popfr11|202}}+{{popfr13|212}}}}}} | align="right" |{{formatnum:{{#expr:{{popfr11tot|202}}+{{popfr13tot|212}}}}}} | align="right" |26 | align="right" |13 | align="right" |14 ! |- |Sector VII o Marselha 13 e 14 | align="right" |{{formatnum:{{#expr:{{popfr13|213}}+{{popfr13|214}}}}}} | align="right" |{{formatnum:{{#expr:{{popfr13tot|213}}+{{popfr13tot|214}}}}}} | align="right" |32 | align="right" |16 | align="right" |18 ! |- |Sector VIII o Marselha 15 e 16 | align="right" |{{formatnum:{{#expr:{{popfr13|215}}+{{popfr13|216}}}}}} | align="right" |{{formatnum:{{#expr:{{popfr13tot|215}}+{{popfr13tot|216}}}}}} | align="right" |24 | align="right" |12 | align="right" |11 ! |} === Cònsol/Consolessa === {{ElegitDebuta |Títol= Lista dei cònsols successius}} |- | align="left"| 1944 - [[1946]] ||align="center"| [[Gaston Defèrre]] || SFIO |- | align="left"| 1946 - [[1947]] ||align="center"| [[Joan Cristofol]] || PCF |- | align="left"| 1947 - [[1953]] ||align="center"| [[Miquel Carlini]] || RPF, CNIP |- | align="left"| 1953 - [[1986]] ||align="center"| [[Gaston Defèrre]] || [[PS]] |- | align="left"| 1986 - [[1995]] ||align="center"| [[Robèrt Vigorós]] || [[Grope dau Recampament Democratic e Sociau Europenc|RDSE]] |- | align="left"| 1995 - 2020 ||align="center"| [[Joan Glaudi Gaudin]] || [[UMP]] |- | align="left"| 4-07-[[2020]] - 15-12-2020<ref>https://www.lemonde.fr/politique/article/2020/12/15/la-maire-de-marseille-michele-rubirola-annonce-sa-demission_6063475_823448.html</ref> ||align="center"| [[Michèle Rubirola]] || EELV |- | align="left"| 21-12-2020 - ||align="center"| [[Benoît Payan]] || [[PS]] |} [[Gaston Defèrre]] foguèt ja cònsol de [[1944]] a [[1946]], mai elegit en [[1959]], [[1965]], [[1971]], [[1977]], [[1983]]). ===Cantons=== Au Conseu Generau dei [[Bocas de Ròse]], Marselha representava en 2014 25 dei 58 sètis, despuei lo darrier chapotatge cantonau de febrier de [[2003]], qu{{'}}intrèt en aplicacion ais eleccions cantonalas de [[2004]]. Lei 25 cantons de Marselha èran: * Marselha [[La Bèla de Mai]] ({{formatnum:25878}} estajants) ; * Marselha [[Belsunce]] ({{formatnum:27992}} estajants) ; * Marselha [[La Blancarda]] ({{formatnum:30168}} estajants) ; * Marselha [[Lo Camàs]] ({{formatnum:27506}} estajants) ; * Marselha [[La Capeleta]] ({{formatnum:34292}} estajants) ; * Marselha [[Lei Cinc Avengudas]] ({{formatnum:29846}} estajants) ; * Marselha [[Lei Grands Carmes]] ({{formatnum:29060}} estajants) ; * Marselha [[Masargas]] ({{formatnum:35890}} estajants) ; * Marselha [[Lo Mont Olivet]] ({{formatnum:33644}} estajants) ; * Marselha [[Nòstra Dòna dau Mont]] ({{formatnum:31102}} estajants) ; * Marselha [[Nòstra Dòna Limit]] ({{formatnum:33472}} estajants) ; * Marselha [[Leis Olivas]] ({{formatnum:26945}} estajants) ; * Marselha [[La Poncha Roja]] ({{formatnum:31116}} estajants); * Marselha [[La Poma]] ({{formatnum:38701}} estajants) ; * Marselha [[La Ròsa]] ({{formatnum:33206}} estajants) ; * Marselha [[Sant Bartomieu (Marselha)|Sant Bartomieu]] ({{formatnum:37629}} estajants) ; * Marselha [[Santa Margalida (Marselha)|Santa Margalida]] ({{formatnum:36868}} estajants) ; * Marselha [[Sant Ginièis (Marselha)|Sant Ginièis]] ({{formatnum:34607}} estajants) ; * Marselha [[Sant Just (Marselha)|Sant Just]] ({{formatnum:32749}} estajants) ; * Marselha [[Sant Lambèrt (Marselha)|Sant Lambèrt]] ({{formatnum:26218}} estajants) ; * Marselha [[Sant Marcèu (Marselha)|Sant Marcèu]] ({{formatnum:29981}} estajants) ; * Marselha [[Sant Mauron (Marselha)|Sant Mauron]] ({{formatnum:40816}} estajants) ; * Marselha [[Lei Tres Lutz]] ({{formatnum:25324}} estajants) ; * Marselha [[Vauban (Marselha)|Vauban]] ({{formatnum:29668}} estajants) ; * Marselha [[Verduron]] ({{formatnum:35752}} estajants). Après la refòrma de 2014, Marselha es devesida en 12 cantons demèst lei 29 cantons dei Bocas de Ròse: * [[Canton de Marselha 1]] ({{formatnum:{{popfr13cn|012}}}} estajants) * [[Canton de Marselha 2]] ({{formatnum:{{popfr13cn|013}}}} estajants) * [[Canton de Marselha 3]] ({{formatnum:{{popfr13cn|014}}}} estajants) * [[Canton de Marselha 4]] ({{formatnum:{{popfr13cn|015}}}} estajants) * [[Canton de Marselha 5]] ({{formatnum:{{popfr13cn|016}}}} estajants) * [[Canton de Marselha 6]] ({{formatnum:{{popfr13cn|017}}}} estajants) * [[Canton de Marselha 7]] ({{formatnum:{{popfr13cn|018}}}} estajants) * [[Canton de Marselha 8]] ({{formatnum:{{popfr13cn|019}}}} estajants) * [[Canton de Marselha 9]] ({{formatnum:{{popfr13cn|020}}}} estajants) * [[Canton de Marselha 10]] ({{formatnum:{{popfr13cn|021}}}} estajants) * [[Canton de Marselha 11]] ({{formatnum:{{popfr13cn|022}}}} estajants) * [[Canton de Marselha 12]] ({{formatnum:{{popfr13cn|023}}}} estajants) == Annèxas == === Liames intèrnes === * [[Abadiá Sant Victor de Marselha]] * [[Grand Pòrt Maritim de Marselha]] * [[Mitan marselhés]] * [[Olimpic de Marselha]] * [[Ostau dau País Marselhés]] * [[Quartiers de Marselha]] === Personalitats de Marselha === {{Article principal|Lista de personas nascudas a Marselha}} * [[Victor Gelu]] (1806-1885), cançonier e romancier provençau * [[Gustau Benedit]] (1802-1870), escrivan e musician occitan * [[Camille Allard]], explorator e mètge. * [[Gaston Castèl]], arquitècte * [[Jòrgi Rebolh]], escriveire provençau * [[Valèri Bernard]], escriveire e pintor provençau * [[Cesar Baldaccini]], escalpraire provençau * [[Marcèu Panhòl]], escriveire e realizator provençau, visquèt a Sant Lop * [[Norat Valentin]] (1911-1939), pintor provençau * [[Pèire Pessamessa]], romancier provençau * [[Joan-Claudi Izzo]], romancier provençau * [[Manú Teron]], musician provençau, cantaire dei grops marselhés [[Gacha Empega]], [[Lo Còr de la Plana]] e [[Chin Na Na poun]]. * [[Glaudi Barsotti]], romancier e jornalista * [[Zinedine Zidane]], fotbalaire * [[Gaston Defèrre]], cònsol de Marselha (1653->1986) * [[Joan Glaudi Gaudin]], cònsol de Marselha (2001->2020) === Embessonatges === * [[Abidjan]] ([[Còsta d'Evòri|Còsta d{{'}}Evòri]]) despuei lo 10 de julhet de 1958 * [[Anvèrs]] ([[Belgica]]) despuei lo 10 de julhet de 1958 * [[Copenaga]] ([[Danemarc]]) despuei lo 10 de julhet de 1958 * [[Dakar]] ([[Senegal]]) despuei lo 23 de novembre de 1968 * [[Gènoa]] ([[Itàlia]]) despuei lo 10 de julhet de 1958 * [[Glasgow]] ([[Reialme Unit|Reiaume Unit]]) despuei lo 11 de decembre de 2006 * [[Haifa]] ([[Israèl]]) despuei lo 10 de julhet de 1958 * [[Amborg]] ([[Alemanha]]) despuei lo 10 de julhet de 1958 * [[Kobe]] ([[Japon]]) despuei lo 2 de julhet de 1961 * [[Marraquèsh]] ([[Marròc]]) despuei lo 18 de mai de 2004 * [[Odessa]] ([[Ucraïna]]) despuei lo 5 de mai de 1972 * [[Lo Pirèu]] ([[Grècia]]) despuei lo 23 de junh de 1984 * [[Shanghai]] ([[China]]) despuei lo 26 d{{'}}octòbre de 1987 === Liames extèrnes === * [http://www.mairie-marseille.fr/ Sit oficiau de la comuna de Marselha] * [https://web.archive.org/web/20120423075349/http://marseille.indymedia.org/ Indymedia Marselha] * [https://web.archive.org/web/20150207000756/http://www.marseille-provence.com/ Comunautat urbana] * [http://fr.wikivoyage.org/wiki/Marseille Marselha] sus [[Wikivoyage]] * [https://web.archive.org/web/20111012172315/http://www.marseillais-du-monde.org/blason_mars.php3 Istoric dau blason de Marselha] * [https://web.archive.org/web/20050610003921/http://www.cogito.fr/marseill/marsvisi.htm Vesita de Marselha] * [https://web.archive.org/web/20160207184257/http://www.marseillenet.com/ Vesita virtuala] * [http://www.engambi.org/ Ostau dau País Marselhés] * [http://www.om.net/ Olimpic de Marselha] == Nòtas == <references group="nòta"/> == Referéncias == {{reflist}} {{Portal Provença}} {{Vilas Occitània 100 000}} {{Vilas França 100 000 ab}} {{Comunas dei Bocas de Ròse}} [[Categoria:Marselha|*]] [[Categoria:Comuna dei Bocas de Ròse]] [[Categoria:Comuna de Provença]] ehmwbnpzavvpkpcvzp8v913xog58e9p 0 3178 2497323 2495753 2026-04-01T20:16:25Z ~2026-20225-87 62948 2497323 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{omon|ais (omonimia)}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Ais | nom2 = ''Aix-en-Provence'' | imatge = Fontaine de la Rotonde - Aix-en-Provence.JPG|290px | descripcion = La Rotonda. | escut = Blason ville fr Aix-en-Provence.svg|60px | bandièra = Drapeau d'Aix-en-Provence.svg | lògo = cap|150px | escais = L’Atenas dau Miegjorn,<br/>La Nòbla Ciutat dei Còmtes de Provença | region = {{Provença-Aups-Còsta d'Azur}} | ist = {{Provença}} | parçan = {{País d'Ais}} | departament = {{Bocas de Ròse}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Ais de Provença|Ais de Provença]] | insee = 13001 | canton = Capitala dei cantons:<br /> [[Canton d'Ais de Provença Centre|Ais de Provença Centre]]<br />[[Cantó d'Ais de Provença Nord-Est|Ais de Provença Nord-Est]]<br />[[Canton d'Ais de Provença Sud-Oèst|Ais de Provença Sud-Oest]] | sitweb = http://www.mairie-aixenprovence.fr/ | cp = | cònsol = [[Sophie Joissains]] (LR) | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Metropòli Ais-Marselha Provença]] | latitud = 43.531127 | longitud = 5.454025 | alt mej = | alt mini = 73 | alt maxi = 511 | ectaras = 18 608 | gentilici = Sextian, sextiana | km² = 186.08 | populacion = | }} '''Ais''', formalament '''Ais de Provença''' (en [[francés]] ''Aix-en-Provence''<ref group=N>En [[nòrma mistralenca]] ''Ais'' o ''Ais de Prouvènço'', en occitan medievau ''Ais'' o ''Aics''. Vejatz [[Domergue Sumien]], https://web.archive.org/web/20171107022730/https://opinion.jornalet.com/lenga/blog/2381/lei-noms-dais-de-provenca-de-dacs-e-de-la-vila-dax, e [[Bertrand de La Torre d'Auvèrnha (lingüista)]], [https://web.archive.org/web/20240324080225/https://lengo.hb-prov.fr/ Diciounàri prouvençau].</ref>), es una vila [[Occitània|occitana]], anciana capitala dau comtat de [[Provença]], capluec dau [[País d'Ais]] e d’un [[Territòri_d'Ais_e_35_autras_comunas|territòri de 36 comunas]] dins la [[Metropòli d'Ais-Marselha Provença]]. Segon la definicion de l’INSEE, Ais compausa amb [[Marselha]] la primiera [[aglomeracion]] d’Occitània. Aparten au plan administratiu, au departament dei [[Bocas de Ròse]] (que ne foguèt lo primier capluec), dins la region de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Ais es escaissada ''l’Atenas dau Miegjorn'' bòrd qu’es un grand centre d’activitats intellectualas e culturalas en Occitània. Per de rasons istoricas, es tanben escaissada ''la Nòbla Ciutat dei Còmtes de Provença'', la ''ciutat deis aigas'' ò encara ''Cap de justícia''.<ref name=DP>[[Bertrand de La Torre d'Auvèrnha (lingüista)]], [https://web.archive.org/web/20240324080225/https://lengo.hb-prov.fr/ Diciounàri prouvençau]: "Ais de Prouvènço"; "sestian, ano"; "Cap de justiço"; "l’Ateno dóu Miejour"; "la noblo ciéuta di Comte de Prouvènço"</ref>. ''Ais'' se pronóncia {{IPA|[ˈajs, ˈzaj]}}. Per dire ''a Ais'' {{IPA|[aˈajs]}}, se ditz tanben correntament ''as Ais'' {{IPA|[aˈzaj]}}<ref>Vejatz tanben [[Aups (comuna)|Aups]] e [[Albi]].</ref> (en [[nòrma mistralenca]]: ''à-z-Ais'')<ref name=DP/>. Lo gentilici es ''sextian, sextiana''. == Toponímia == '''Ais''' ven dau latin ''Aquae sextiana («'' leis aigas de Sextius »''),'' dau nom dau generau roman que fondèt la ciutat. La fòrma oficials ''Aix-en-Provence'' foguèt adoptada en [[1932]]. == Geografia == === Geografia fisica === Ais se situa de la vau de [[Lar]] entre lo massís de [[Mont Venturi|Venturi]] (a l'èst), de [[Trevaressa]] (a l'oèst), de l'[[Montanha de l'Estela|Estela]] (au sud) e de [[Cadena de Vitròla|Vitròla]] (au sud-oèst). Lo còr istoric èra installat a l'entorn d'una fònt gisclant dins un bacin de la vau. L'endrech èra localizat a 15-20 km de la [[mar Mediterranèa]] (au sud) e de l'[[estanh de Bèrra]] (a l'oèst). Es vesin de [[Marselha]] que se tròba a 20 km en direccion de la [[mar]]. Leis autrei vilas importantas de [[Provença]] son pus alunchadas : 25 km per [[Selon de Provença|Selon]], 35 km per [[lo Martegue]], 45 km per [[Manòsca]], 60-70 km per [[Arle]], [[Avinhon]] e [[Tolon]] e 100 km per [[Niça]]. Lo territòri d'Ais a una superficia de 186,08 km², çò qu'es relativament important per una comuna [[Occitània|occitana]]. Lei zònas situadas au nòrd e a l'èst son pus autas en causa de la preséncia de [[Mont Venturi|Venturi]]. L'[[altitud]] demenís vèrs l'oèst, mai aumenta tornarmai lòng dei limits èst e sud dau territòri comunau Lei [[ròca]]s aflorantas datan principalament de la premiera mitat dau [[Paleogèn]]. Son mai que mai formadas de [[cauquier]]s e d'[[argiela]]s. Coma la màger part dau nòrd-èst dei [[Bocas de Ròse]], es somesa a una [[Tèrratrem|activitat sismica]] febla, mai pas inexistenta coma o mostrèt lo [[Tèrratremol de Lambesc de 1909|tèrratrem de Lambesc]] en [[1909]]. Au nivèu idrografic, lo territòri sextian es dominat per [[Lar]] e per [[Tòrsa]]. Lo premier es un fluvi costier de 83 km que s'escola de l'èst vèrs l'oèst e se gita dins l'[[estanh de Bèrra]]. Lo segond es un afluent dau premier. D'una longor de 8 km, s'escola principalament dau nòrd vèrs lo sud e se gita dins [[Lar]] au nivèu dei quartiers èst de l'aglomeracion. Lei dos rius an de regims mediterranèus, es a dire que lor debit es generalament feble (3,5 m^{<small>3</small>}/s per [[Lar]] a son embocadura). Pasmens, pòdon èsser a l'origina de [[inondacion|vengudas deis aigas]] fòrça violentas. == Istòria == === De la Preïstòria a l'oppidum d'Entremont === ==== Lei poblaments preïstorics ==== Lei poblaments [[Preïstòria|preïstorics]] d'Ais son mau coneguts. A l'arriba dei [[Grècia|Grècs]] dins la region de [[Marselha]], la [[Provença]] actuala èra restada per de pòbles [[celtoligurs]]. La data d'installacion dei [[Ligurs]] es pas ben coneguda. Lei migracions cèltas comencèron probable entre [[-900|900]] e [[-500|500 avC]] mai demorèron pauc nombrosas fins a [[-300|300 avC]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' ''Histoire d'une ville. Aix-en-Provence'', Scéren, CRDP de l'académie d'Aix-Marseille, 2008, p. 20.</ref>. ==== L'oppidum d'Entremont ==== [[Fichièr:Entremont.JPG|thumb|right|Vestigis de l'oppidum d'Entremont]] {{veire|Oppidum d'Entremont}} L'[[oppidum d'Entremont]] es un [[oppidum]] tardiu, probablament fondat entre [[-180|180]] e [[-170|170 avC]], que foguèt la [[capitala]] dei [[Sallavis]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Patrice Arcelin, « Avant Aquæ Sextiæ, l'oppidum d'Entremont » dins F. Mocci e N. Nin (dir.) ''Carte archéologique de la Gaule : Aix-en-Provence, pays d'Aix, val de Durance'', Académie des inscriptions et belles-lettres, ministère de l'Éducation nationale, ministère de la Recherche, ministère de la Culture et de la Communication, maison des Sciences de l'homme, centre Camille-Jullian, ville d'Aix-en-Provence, communauté du pays d'Aix, 2006, p. 125.</ref>. Aqueu [[pòble]], d'origina celtoligura, dominava la region e èra vengut lo centre d'una [[confederacion]] compausada de pòbles « vassaus » coma leis [[Avatics]]<ref>Certaneis autors contèstan l'existéncia de la confederacion sallavi. Per exemple, es lo cas de Patrick Thollard que pensa que leis autors [[latin]]s, a l'origina dei descripcions [[geografia|geograficas]] utilizadas per afiermar l'existéncia de la confederacion, son endecadas d'errors. En particular, fòrça autors aurián confondut lei noms dei pòbles supausats « vassaus » amb de noms d'aglomeracions (''La Gaule selon Strabon : du texte à l'archéologie'').</ref>. Lei rasons aguent permés la formacion d'aquel ensemble [[politica|politic]] son mau conegudas mai la pression [[militar]]a de ''[[Marselha|Massalia]]'' sus lei regions interioras de [[Provença]] es sovent avançada coma un factor primordiau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florence Verdin, « Les Salyens : faciès culturels et populations », ''Documents d'Archéologie Méridionale'', 1998, pp. 27-36.</ref>. L'aglomeracion se desvolopèt e sa superficia agantèt 3,5 ectaras vèrs [[-150|150 avC]]. Èra protegida per un [[barri (arquitectura)|barri]] poderós renforçat per de [[torre]]s. En [[-125|125 avC]], ''[[Marselha|Massalia]]'' demandèt l'ajuda de [[Roma Antica|Roma]] per luchar còntra leis incursions celtoliguras. En [[-123|123 avC]], una [[armada]] romana arribèt donc dins la region. Plaçada sota lo comandament dau [[cònsol (Roma)|cònsol]] [[Caius Sextius Calvinus]], comencèt la somission dei pòbles autoctòns. Aquelei combats s'acabèron per una victòria romana e per la destruccion de plusors [[vila]]s [[fortificacion|fortificadas]] celtoligurs. [[Oppidum d'Entremont|Entremont]] foguèt ansin destruch en [[-123|123 avC]]<ref>Pasmens, de recèrcas [[Arqueologia|arqueologicas]] semblan nuançar aqueu racònte [[Tradicion|tradicionau]]. D'efiech, la destruccion militara de l'oppidum paréis puslèu se situar entre [[-110|110]] e [[-90|90 avC]]. [[Oppidum d'Entremont|Entremont]] subrevisquèt donc probable a la desfacha sallavi còntra [[Caius Sextius Calvinus]]. Plaçada dins l'orbita d'Aquæ Sextiæ, foguèt pauc a pauc abandonada per sa populacion au començament dau [[sègle I avC]] (J. Gascou, ''Inscriptions latines de Narbonnaise'', t. 3 : « Aix-en-Provence », éd. CNRS, 1995, p. 24.).</ref>. === Lo periòde roman === ==== La fondacion d'Aquae Sextiae ==== Après sa victòria còntra lei [[Celtoligurs]], lei [[Roma Antica|Romans]] fondèron de [[colonialisme|colonias]] per assegurar lo contraròtle de la region. Segon la [[tradicion]], ''Aquae Sextiae'' foguèt ansin la premiera colonia romana dins lo sud-èst de [[Gàllia]]. Pasmens, lei circonstàncias de sa creacion son mau conegudas<ref>[[Cassiodor]] ne'n publiquèt un racònte fòrça precís mai son tèxte foguèt escrich au [[sègle VI apC]], siá 700 ans après leis eveniments. Es donc pas considerat coma una fònt fisabla per leis [[Istòria|istorians]].</ref>. En particular, la localizacion precisa dau premier establiment roman es desconeguda. Dins aquò, segon lo [[geografia|geograf]] [[Grècia antica|grèc]] [[Estrabon]] (vèrs [[-60|60 avC]] - [[20|20 apC]]), ''Aquae Sextiae'' èra una ''polis'', es a dire una [[vila]], e una ''phoura'', es a dire una [[garnison]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Patrice Arcelin, « Avant Aquae Sextiae, l'oppidum d'Entremont », dins F. Mocci, N. Nin (dir.), ''Carte archéologique de la Gaule : Aix-en-Provence, pays d'Aix, val de Durance'', Académie des inscriptions et belles-lettres, ministère de l'Éducation nationale, ministère de la Recherche, ministère de la Culture et de la Communication, maison des Sciences de l'homme, centre Camille-Jullian, ville d'Aix-en-Provence, communauté du pays d'Aix, 2006, p. 173.</ref>. La colonia èra donc una vila destinada a susvelhar una region encara pauc pacificada. En [[-102|102 avC]], la region foguèt ansin tocada per l'incursion deis [[Ambrons]] e dei [[Teutons]] en [[Euròpa Occidentala]]. Pasmens, lei Romans i mandèron una armada, comandada per [[Caius Marius]]. Lo [[batalha d'Ais|combat decisiu]] se debanèt au pè de [[Mont Venturi|Venturi]]. S'acabèt per la destruccion deis envaïsseires, çò que permetèt ai Romans d'impausar son autoritat sus lo sud-èst de [[Gàllia]]<ref>Durant la batalha, lei Romans foguèron ajudats per d'auxiliars ligurs, çò que mòstra l'acceptacion de la dominacion de Roma per aquelei pòbles.</ref>. Aquela dominacion romana en Bassa Provença foguèt completada en [[-49|49 avC]] per la presa de [[Marselha|Massalia]] que perdiguèt son independéncia durant la [[guèrra civila]] entre [[Juli Cesar|Cesar]] e [[Pompèu]]. ==== Lo desvolopament de la vila ==== Durant lo [[sègle I apC]], Ais conoguèt un desvolopament important que li permetèt d'aquistar lei caracteristicas d'una vila romana importanta ([[barri (arquitectura)|barri]], [[fòrum]], [[teatre]], [[tèrmas]], etc.). La construccion d'un [[barri (arquitectura)|barri]], un obratge de prestigi a l'interès limitat durant lo periòde de la ''[[pax romana]]'', illustra la fidelitat de la vila a l'emperaire. Lo [[teatre antic d'Ais|teatre]] èra tanben liat ai relacions entre la vila e l'emperaire car aviá un ròtle important dins lo [[culte imperiau|culte de l'emperaire]]. En parallèl, un important ret d'[[aquaducte]]s foguèt bastit per alimentar la vila<ref>'''[[francés|(fr)]]''' ''Histoire d'une ville. Aix-en-Provence'', Scéren, CRDP de l'académie d'Aix-Marseille, 2008, p. 34.</ref>. Aquò permetèt a Aquae Sextiae de venir la [[capitala]] de la província de Narbonesa Segonda. Lei tèrmas an un ròtle important dins lo patrimòni culturau de la vila. L'existéncia de seis [[aiga]]s caudas èra coneguda per lei Romans car es mencionada per d'autors coma [[Tit-Livi]], [[Plini lo Vièlh]] ò [[Estrabon]]. Pasmens, son utilizacion foguèt probable posteriora a aquela deis aigas de [[Glanum]], una autra colonia romana importanta de [[Provença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Gros, ''La France gallo-romaine'', Nathan, 1991, p 106.</ref>. Uei, au mens tres vestigis de construccions idraulicas sextianas son sospichadas d'èsser de tèrmas anticas. Lo pus ancian se situa a proximitat de la fònt de l'Observança qu'alimenta desenant lei fònts dau [[Cors Mirabèu]]. Lei dos autrei se tròban dins la carriera deis Estubas<ref>Aquelei vestigis son benlèu lei rèstas d'una cistèrna (Jean-Paul Cléberg, ''Provence antique'', t. II, Robert Lafont, 1970, p. 145).</ref> e a l'emplaçament dei tèrmas actualas. Dins aquò, l'ensemble d'aquelei vestigis es fòrça reduch. ==== Lo declin relatiu de la fin dau periòde imperiau ==== A partir dau sègle III, la populacion d'Aquae Sextiae – que demorèt la capitala de la Narbonesa Segonda – demeniguèt lentament. Aquò marquèt lo començament d'un periòde de declin relatiu que s'obsèrva egalament dins leis autrei vilas romanas de la region. D'[[ostau]]s foguèron abandonadas e leis infrastructuras publicas foguèron mens ben entretengudas. En particular, lo ret de conduchs venguèt pauc a pauc inoperant<ref>'''[[francés|(fr)]]''' F. Mocci, N. Nin (dir.), ''Carte archéologique de la Gaule : Aix-en-Provence, pays d'Aix, val de Durance'', Académie des inscriptions et belles-lettres, ministère de l'Éducation nationale, ministère de la Recherche, ministère de la Culture et de la Communication, maison des Sciences de l'homme, centre Camille-Jullian, ville d'Aix-en-Provence, communauté du pays d'Aix, 2006, p. 178.</ref>. De monuments e de bastiments abandonats foguèron tanben utilizats coma [[peiriera]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' F. Mocci, N. Nin (dir.), ''Carte archéologique de la Gaule : Aix-en-Provence, pays d'Aix, val de Durance'', Académie des inscriptions et belles-lettres, ministère de l'Éducation nationale, ministère de la Recherche, ministère de la Culture et de la Communication, maison des Sciences de l'homme, centre Camille-Jullian, ville d'Aix-en-Provence, communauté du pays d'Aix, 2006, p. 179.</ref>. ==== La difusion dau cristianisme ==== En [[380]], l'emperaire [[Teodòsi I|Teodòsi I{{èr}}]] adoptèt lo [[cristianisme]] coma [[religion]] oficiala e enebiguèt lo [[paganisme]]. Per simplificar son organizacion, la Glèisa adoptèt una organizacion similara a aquela de l'Empèri. Ansin, l'[[evesque]] d'Ais recebèt lo títol de « metropolitan » de la Narbonesa Segonda. Pus tard, durant l'[[Edat Mejana]], aqueu títol venguèt « arquevesque ». Pasmens, la Glèisa sextiana conoguèt un començament malaisat en causa de la concurréncia d'aquelei d'[[Arle]] e de [[Marselha]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' ''Histoire d'une ville. Aix-en-Provence'', Scéren, CRDP de l'académie d'Aix-Marseille, 2008, p. 41.</ref>. La glèisa de [[Glèisa de Nòstra Dòna de la Seds|Nòstra Dòna de la Seds]] foguèt probable lo centre de la premiera comunautat crestiana de la ciutat. Assostava lei [[relíquia]]s de [[Mitre d'Ais]], un sant [[catolicisme|catolic]] e [[ortodoxia|ortodòx]] dau [[sègle V apC]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean Pourrière, ''Saint Mitre d'Aix et saint Demetrius de Périnthe'', Imprimerie Chantenay, 1953.</ref>. A la fin dau periòde roman, un grop episcopau foguèt bastit a l'emplaçament actuau de la [[Catedrala Sant Sauvador d'Ais de Provença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' F. Mocci, N. Nin (dir.), ''Carte archéologique de la Gaule : Aix-en-Provence, pays d'Aix, val de Durance'', Académie des inscriptions et belles-lettres, ministère de l'Éducation nationale, ministère de la Recherche, ministère de la Culture et de la Communication, maison des Sciences de l'homme, centre Camille-Jullian, ville d'Aix-en-Provence, communauté du pays d'Aix, 2006, p. 180.</ref>. === Lo periòde medievau === ==== Leis invasions barbaras ==== Après l'afondrament de l'[[Empèri Roman d'Occident]], Ais intrèt dins un lòng periòde de declin. D'efiech, foguèt largament pilhada durant lei [[Grandeis Invasions]] : [[Visigòts]] en [[476]], [[Ostrogòts]] en [[508]] e [[Francs]] en [[536]]<ref name="Histoire d'une ville. Aix-en-Provence p. 42">'''[[francés|(fr)]]''' ''Histoire d'une ville. Aix-en-Provence'', Scéren, CRDP de l'académie d'Aix-Marseille, 2008, p. 42.</ref>. Durant lei [[sègle]]s seguents, foguèt encara pilhada per lei [[Lombards]] e, mai d'un còp, per lei [[Sarrasins (pòble)|Sarrasins]]. Aquò durèt fins a l'expulsion dei [[Sarrasins (pòble)|Sarrasins]] en defòra de [[Provença]] a la fin dau [[sègle X]]. L'amplor dei destruccions es mau coneguda mai plusors [[Cronica|cronicaires]] senhalèron de degalhs importants<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Joseph de Haitze, ''Histoire de la ville d'Aix capitale de la Provence'', t. 1, Makaire, 1880-1892, p. 113.</ref>. De mai, la ret idraulica que permetiá d'alimentar la vila foguèt destrucha. Au [[sègle VIII]], durant lo [[Dinastia carolingiana|periòde carolingian]], la màger part de la vila foguèt abandonada e l'abitat se fragmentèt. Pauc a pauc, tres borgs distints se formèron : la [[Vila dei Torres]], lo [[borg Sant-Sauvador]] e la vila comtala<ref name="Histoire d'une ville. Aix-en-Provence p. 42"/>. Lei tres vilas èran fortificadas mai la [[Vila dei Torres]] foguèt pilhada mai d'un còp. Declinèt lentament e foguèt abandonada au [[sègle XIV]] per venir una [[peiriera]] giganta<ref name="Histoire d'une ville. Aix-en-Provence p. 42">'''[[francés|(fr)]]''' ''Histoire d'une ville. Aix-en-Provence'', Scéren, CRDP de l'académie d'Aix-Marseille, 2008, p. 42.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' F. Mocci, N. Nin (dir.), ''Carte archéologique de la Gaule : Aix-en-Provence, pays d'Aix, val de Durance'', Académie des inscriptions et belles-lettres, ministère de l'Éducation nationale, ministère de la Recherche, ministère de la Culture et de la Communication, maison des Sciences de l'homme, centre Camille-Jullian, ville d'Aix-en-Provence, communauté du pays d'Aix, 2006, p. 255.</ref>. En revènge, lei dos autrei borgs se desvolopèron pauc a cha pauc<ref>'''[[francés|(fr)]]''' ''Histoire d'une ville. Aix-en-Provence'', Scéren, CRDP de l'académie d'Aix-Marseille, 2008, p. 43.</ref>. ==== La vila dei còmtes de Provença ==== La renaissença d'Ais coma vila importanta en [[Provença]] comencèt en [[1189]]. D'efiech, aquela annada, lei [[Comtat de Provença|còmtes de Provença]] decidèron d'establir son luòc de residéncia dins la vila. Aquò li donèt ''de facto'' l'estatut de « capitala » de la region. Lo rèine de [[Ramon Berenguier V de Provença]] ([[1209]]-[[1255]]) aguèt un ròtle major dins aqueu procès car organizèt lei basas d'un [[Estat]] medievau modèrne<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thierry Pécout, Raymond Bérenger V : l'invention de la Provence, Paris, Éditions Perrin, 2004.</ref>. Ansin, en despiech dei crisis que toquèron [[Provença]] durant lei sègles XIII e XIV, lo Comtat gardèt una certana coësion. En [[1357]], lei fortificacions d'Ais foguèron restauradas e modernizadas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Pierre Leguay, ''Les catastrophes au Moyen Age'', J.-P. Gisserot, coll. « Les classiques Gisserot de l'histoire », 2005, p. 39.</ref>. En [[1382]], Ais foguèt a la tèsta de l'aliança dei vilas que s'opausavan a la dinastia angevina. Pasmens, après [[Guèrra de l'Union d'Ais|cinc ans de guèrra]], aquela coalicion deguèt acceptar la presa dau poder per [[Loís II d'Anjau]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Geneviève Xhayet, « Partisans et adversaires de Louis d'Anjou pendant la guerre de l'Union d'Aix », Provence historique, Fédération historique de Provence, v. 40, n° 162, 1990, pp. 404-409.</ref> mai Ais gardèt son ròtle politic. Durant lo rèine de [[Rei Rainier|Rainier lo Bòn]] ([[1434]]-[[1480]]), la vila conoguèt un periòde fast e venguèt un centre intellectuau e culturau de remarca<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean Favier, ''Le Roi René'', Fayard, 2008.</ref>. === Lo periòde modèrne === ==== Lo sètge dau poder reiau en Provença ==== [[Fichièr:Cosmographie universelle 50553.jpg|thumb|right|Representacion d'Ais en [[1575]].]] A la fin dau sègle XV, l'union de [[Provença]] e de [[França]] laissèt a Ais son ròtle politic e culturau. D'efiech, en [[1501]], lo rèi [[Loís XII de França|Loís XII]] ([[1498]]-[[1515]]) establiguèt lo [[Parlament d'Ais|Parlament de Provença]] dins la [[vila]]. Organizat segon lo modèl dau [[Parlament de París]], èra una [[Parlament (Regim Ancian)|cort sobeirana]] que teniá lo ròtle de juridiccion suprèma per lo territòri dau [[Comtat de Provença]]. Durant lo sègle seguent, la vila venguèt un centre [[catolicisme|catolic]] durant lei [[Guèrras de religion (França)|Guèrras de religion]]. Se revoutèt regularament còntra lei governadors jutjats tròp favorables au [[protestantisme]]. Per exemple, aquò èra lo cas durant lo passatge dau rèi [[Carles IX de França|Carles IX]] ([[1564]]-[[1566]]) que restabliguèt l'òrdre<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Miquel, ''Les Guerres de Religion'', Fayard, 1980, p. 254.</ref>. Dins aquò, la situacion s'agravèt amb la perseguida dau conflicte. En octòbre de [[1590]], lo [[Ducat de Savòia|duc de Savòia]] prenguèt lo contraròtle de la vila au nom de la [[Liga Catolica (França)|Liga]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Miquel, ''Les Guerres de Religion'', Fayard, 1980, pp. 373-374.</ref>. En respònsa, [[Enric IV de França|Enric IV]] ([[1589]]-[[1610]]) creèt un parlament rivau que foguèt installat a [[Pertús]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Miquel, ''Les Guerres de Religion'', Fayard, 1980, p. 367.</ref>. Pasmens, un còp de mai, Ais tornèt trobar sei prerogativas a la fin dei [[Guèrras de religion (França)|Guèrras de religion]]. Pendent lo sègle XVII, Ais demorèt globlament fidèla au rèi de [[França]] coma o mòstran lei visitas de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] en [[1622]] e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] en [[1660]]. En [[1685]], après lo restabliment [[Loís XIV de França|Loís XIV]], grèvament [[malautiá|malaut]], un mes de fèsta foguèt organizada per leis autoritats. Dins aquò, en [[1630]], la vila se revoutèt còntra la decision dau [[cardenau de Richelieu]] de retirar la collècta e la repariticion deis [[impòst]]s au [[Parlament de Provença]]. Dicha [[Revòuta dei Cascavèus]], l'insureccion necessitèt lo mandadís d'una armada de {{formatnum:6000}} òmes. Lo [[Parlament de Provença|Parlament]] gardèt sei prerogativas, mai Ais foguèt condamnada a pagar una emenda importanta (1,5 milions de liuras)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Grégoire, ''« Les impôts en Provence avant la Révolution », ''Bulletin de l'Académie Du Var'', vol. 50-51, 1882, pp. 82-84.</ref>. ==== L'agrandiment de la vila ==== [[Fichièr:Aix-en-Provence La fontaine des quatre dauphins Détail1.jpg|thumb|right|La [[Fònt dei Quatre Daufins]], un dei simbòls dau quartier Mazarin.]] {{veire|Quartier Mazarin}} En [[1645]], l'arquevesque [[Miquèu Mazarin]] decidèt de fondar un quartier novèu au sud de la vila per l'adaptar ais evolucions demograficas dau periòde. L'autorizacion de destrurre lo [[barri (arquitectura)|barri]] li foguèt donada en [[1646]] e lei trabalhs durèron plusors annadas. Menèron a la construccion d'un quartier caracteristic de l'[[arquitectura]] dei sègles XVII e XVIII e la creacion dau [[cors Mirabèu]] – que prenguèt son nom actuau en [[1876]] – a l'emplaçament dau barri ancian<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean Boyer, ''Architecture et urbanisme à Aix-en-Provence aux XVIIe et XVIIIe siècles – Du cours à carrosses au cours Mirabeau'', Ville d'Aix-en-Provence, 2004.</ref>. En parallèl, lei captaus de la vila, especialament lei membres dau Parlament, comencèron de construrre de bastidas dins lo relarg de la vila. Aquò entraïnèt lo desvolopament e la modernizacion dei borgadas. Lo fenomèn s'accelerèt amb lei trabalhs dau [[quartier Mazarin]]. === Lo periòde revolucionari === Lo periòde de la [[Revolucion Francesa]] aguèt una gròssa importància dins lo desvolopament dau caractèr actuau d'Ais. D'efiech, vila de la [[noblesa]] e dau [[clergat]] [[provença]]u, la ciutat foguèt gaire favorabla ais idèas revolucionàrias pus radicalas. En particular, la disparicion deis institucions tradicionalas suscitèt una viva oposicion de part deis elèits, resumida per lo discors de l'avocat [[Joan Josèu Pèire Pascalis]] ([[1732]]-[[1790]]). Tre decembre de [[1790]], sei posicions reialistas entraïnèron d'esmogudas popularas que menèron a son execucion per d'insurgents<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Charles de Ribbe, ''Pascalis : Étude sur la fin de la Constitution provençale, 1787-1790'', Dentu, 1854, pp. 282-286.</ref>. Puei, lo 22 d'aost de [[1792]], una incursion [[Marselha|marselhesa]] destruguèt una partida de la comuna<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jules Charles-Roux, ''Aix-en-Provence'', 1907, reed. Marcel Petit, coll. « Culture provençale et méridionale », 1984, pp. 49-50.</ref>. Enfin, lo 13 de mai de [[1794]], de reialistas dei [[companhiás de Jèsus]] executèron 26 jacobins dins la vila<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Albert Ceccarelli, ''La Révolution à l’Isle sur la Sorgue et en Vaucluse'', Éditions Scriba, 1989, p. 89.</ref>. Ansin, en despiech dau ròtle centrau jogat per lo [[Onorat Gabrièl Riqueti de Mirabèu|còmte de Mirabèu]], Ais perdiguèt fòrça abitants durant lo periòde revolucionari<ref>'''[[francés|(fr)]]''' ''Deux siècles d'Aix-en-Provence. 1808-2008'', Académie d'Aix éditions, 2008, pp. 11-13.</ref>. En [[1800]], perdiguèt tanben sa plaça [[politica]] en [[Provença]] quand [[Marselha]] foguèt chausida per venir la [[prefectura]] dei [[Bocas de Ròse]]. Dins aquò, gardèt son ròtle [[justícia|judiciari]], intellectuau e culturau amb la conservacion de la cort d'apèu, deis assisas, de l'[[Universitat de Provença Ais-Marselha I|universitat]] e dau sèti de l'[[arquevescat]]. Lo mantenement d'aqueleis institucions donèron pauc a pauc son caractèr elitista a la vila durant lo lòng periòde d'estagnacion dau sègle XIX. === Lo periòde contemporanèu === ==== La « Bèla endormida » ==== [[Fichièr:Bas du cours mirabeau.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] dau [[Cors Mirabèu]] e de la [[Plaça de la Rotonda]] vèrs [[1910]].]] De la [[Revolucion Francesa]] au començament de l'[[entre doas guèrras]], Ais conoguèt un lòng periòde d'estagnacion que foguèt a l'origina dau subrenom de « Bèla endormida » donada a la vila dins certanei tèxtes. D'efiech, de [[1800]] a [[1921]], la populacion aumenta lentament per passar de {{formatnum:21000}} a {{formatnum:30000}} abitants. La vila foguèt tanben ignorada durant la construccion dau [[camin de fèrre]] entre [[París]] e [[Marselha]]. Lo premier camin de fèrre sextian, entre Ais e [[Mairarga]], intrèt en servici en [[1870]]. Sèt ans pus tard, foguèt inaugurada la premiera linha entre Ais e [[Marselha]]. Aquò permetèt a Ais de gardar sei relacions [[comèrci|comercialas]] amb la vau de [[Durença]]. En revènge, la linha entre [[París]] e [[Marselha]] permetèt a la Ciutat Focèa de desvolopar son influéncia en certaneis endrechs de la vau de [[Lar]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Vaudour, « Espace communal et pouvoirs municipaux à Aix-en-Provence de 1857 à 1930 », ''Varia'', 2000, pp. 85-96.</ref>. Pasmens, lo periòde de la « Bèla endormida » es pas unicament una epòca d'estagnacion. Entre [[1848]] e [[1874]], lo [[barri (arquitectura)|barri]] foguèt destruch per facilitar lei comunicacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Vaudour, ''Aix-en-Provence 1850-1950 Les faux-semblants de l'immobilisme'', Publications de l'Université de Provence, coll. "le temps de l'histoire", 2010, p. 27.</ref>. De trabalhs d'embeliment de la vila aguèron tanben luòc amb l'amainatjament dau [[Cors Mirabèu]] e de la [[Plaça de la Rotonda]]. Enfin, a la fin dau sègle XIX e au començament dau sègle XX, Ais tenguèt un ròtle culturau important amb de personalitats coma [[Émile Zola]] ([[1840]]-[[1902]]) e de [[Pau Cesana]] ([[1839]]-[[1906]]). ==== L'integracion dins lo desvolopament industriau de Provença ==== Dins leis [[ans 1960]]-[[ans 1970|1970]], lei [[Bocas de Ròse]] foguèt l'objècte d'una importanta politica de desvolopament amb la creacion de la [[zòna industriala de Fòs]] e dau centre d'estudis nuclears de [[Cadaracha]]. Lo [[torisme]] se desvolopèt tanben dins la region. Ais foguèt un beneficiari important d'aquelei transformacions. Sa populacion totala passèt de {{formatnum:67943}} abitants en [[1962]] a {{formatnum:147478}} en [[2021]] e plusors zònas industrialas s'implantèron dirèctament sus lo territòri de la comuna. De mai, demorèt lo sèti de plusors universitats e escòlas superioras coma l'[[Institut d'Estudis Politics d'Ais|IEP d'Ais]] ò leis [[Escòla Nacionala Superiora d'Arts e Mestiers|Arts e Mestiers]]. Aquela integracion dins lo desvolopament industriau de Provença permetèt a la vila de demorar un centre intellectuau, culturau e economic important en [[Provença]]. == Administracion == === [[Premier cònsol|Cònsols]] d'Ais de Provença === {{Detalhs|Lista dei cònsols d'Ais de Provença}} La consolessa actuala d'Ais de Provença es [[Sophie Joissains]], que succediguèt a sa maire [[Marisa Joissains-Masini]] en [[2021]]. === Divisions administrativas === Ais èra devesit en tres [[cantons dei Bocas de Ròse|cantons]]: * [[Canton d'Ais Centre]] * [[Canton d'Ais Nòrd-Èst]] * [[Canton d'Ais Sud-Oèst]] Un descopatge cantonau novèu, en febrier de [[2003]], devesiguèt la vila en quatre cantons, mai foguèt anullat per la decision dau Conseu d'Estat de genier de [[2004]]. Lo descopatge de 2015 devesiguèt Ais en dos cantons: * [[Canton d'Ais 1]] * [[Canton d'Ais 2]] {{ElegitDebuta|insee= 13001 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= [[Maryse Joissains-Masini]] ([[Union pour un mouvement populaire|UMP]])|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 13001 |1793=27000 |1800=21009 |1806=21960 |1821=22412 |1831=22575 |1836=24660 |1841=26698 |1846=27280 |1851=27255 |1856=26136 |1861=27659 |1866=28152 |1872=29020 |1876=28693 |1881=29257 |1886=29057 |1891=28357 |1896=28913 |1901=29418 |1906=29829 |1911=29836 |1921=29983 |1926=35106 |1931=38332 |1936=42615 |1946=46053 |1954=54217 |1962=67943 |1968=89566 |1975=110659 |1982=121327 |1990=123842 |1999=133018 |2004= |2005= |2006=142534 |2007=143404 |2008=142743 |2009=141895 |cassini=320 |senscomptesdobles=1962}} == Economia == Industria electronica, mercats, artisanats, torisme, Festenau de Musica Lirica. <br /> Especialitats: calissons d'Ais, confiments, pichons pans sextians, sopa amb lo pisto, dòba provençala. == Ensenhament superior == * Universitat Ais-Marselha I o Universitat de Provença (Letras e sciéncias umanas, sciéncias) * Universitat Ais-Marselha II (Sciéncias e santat) * Universitat Ais-Marselha III o Universitat Pau Cesana (Drech e economia) ** ...e son annèxe: l'Institut d'Estudis Politics d'Ais de Provença * Institut Universitari de Formacion dei Mèstres (IUFM) * Escòla Nacionala deis Arts e Mestiers == Monuments e luecs toristics == '''Ais de Provença''' es classat ''vila d'art e d'istòria''. La vila istorica es fòrça rica en ostaus particulars dei sègles [[sègle XVII|XVII]] e [[sègle XVIII|XVIII]], en fònts e en glèisas. === Luecs e bastiments publics === * la Comuna, anciana bibliotèca Mejanas * la Plaça d'Aubertàs * lo [[cors Mirabèu]] * lo Pònt de Sant Ponç * lo Pònt dei Tres Sautets * l'Opidum d'Entremont * lo Mausolèu de Jòsep Sec * lei Tèrmas Sextius * lei nombrosei fònts coma: ** la [[cors Mirabèu|fònt de la Rotonda]] ** la fònt dei Quatre Daufins ** la fònt dei Tanaires ** la fònt dau [[Rei Rainier]] ** la fònt d'Aiga Cauda ** la [[fònt dei Nòu Canons]] * lei ostaus particulars nombrós coma: ** lo Pavalhon de Vendòma e son jardin francés ** l'ostau d'Estève de Sant Joan ** l'ostau de Fonscolombe ** l'ostau de Boisgelin, onte nasquèt [[Folco de Baroncelli-Javon]] ** l'ostau de Caumont, devengut lo conservatòri Dàrius Milhaud de musica e de dança === Bastiments religiós === * la [[Catedrala de Sant Sauvaire d'Ais de Provença|Catedrala de Sant Sauvaire]] * la [[Glèisa de Sant Joan de Malta d'Ais de Provença|Glèisa de Sant Joan de Malta]] * la [[glèisa de Nòstra Dòna de la Seds]] * la glèisa dau Sant Esperit * la [[Glèisa de la Magdalena d'Ais de Provença|glèisa de la Magdalena]] * lo Palais de l'Archevescat === Bastiments culturaus === * lo [[Musèu Granet]] * lo Musèu dau Vièlh Ais, dins l'ostau d'Estève de Sant Joan * lo Musèu dei Tapissariás * lo Museum d'Istòria Naturala * lo Musèu d'Arbaud * l'Ostau de Provença * l'Institut d'Estudis Politics * la Fondacion Vasarely * la Ciutat dau Libre (Bibliotèca Mejanas) * lo Pavalhon negre, Centre Coregrafic Nacionau dau Balèti Preljocaj * lo Grand Teatre de Provença == Imatges == === Lei carrieras === <gallery> Image:Street Market in Aix en Provence.jpg|Mercat Image:Aix-en-Provence-Fountain-Oct-2001.jpeg|Una fonteta Image:Aix-en-Provence-Park-Oct-2001.jpeg|Un pargue amb una fònt Image:Aix-en-Provence-Les-Bains-Oct-2001.jpeg|Lei banhs novèus d'Ais Image:Aix-en-Provence-Cours-Mirabeau-Oct-2001.jpeg|Lo [[cors Mirabèu]] Image:Aix-en-Provence-Place-de-la-Rotonde-Oct-2001.jpeg|[[cors Mirabèu|Plaça de la Rotonda]] Image:Aix-en-provence_street.jpg|Una carriera sextiana Image:Aix-en-Provence_Claude_Louis_Hector_de_Villars_1_20061227.jpg|Claudi Loís Ector de Vilars: la comuna Image:Aix-en-Provence_Claude_Louis_Hector_de_Villars_2_20061227.jpg|Claudi Loís Ector de Vilars: la comuna Image:Aix-en-Provence_Publicite_murale_20061227.jpg|Publicitat en pintura murala Image:Aix-en-Provence_Hotel_Estienne_de_Saint-Jean_20061227.jpg|Ostau d'Estève de Sant Joan Image:Aix-en-Provence_Institut_etudes_politiques_20061227.jpg|Institut d'Estudis Politics Image:Aix-en-Provence_Nicolas-Claude_Fabri_de_Peiresc_20061227.jpg|Nicolau Claudi Fabri de Peiresc Image:Aix-en-Provence_Mausolee_Joseph_Sec_01_20061227.jpg|Mausolèu de Josèp Sec Image:Aix-en-Provence_Mausolee_Joseph_Sec_02_20061227.jpg|Mausolèu de Josèp Sec Image:Aix-en-Provence_Mausolee_Joseph_Sec_03_20061227.jpg|Mausolèu de Josèp Sec Image:Aix-en-Provence_Mausolee_Joseph_Sec_04_20061227.jpg|Mausolèu de Josèp Sec Image:Aix-en-Provence_Mausolee_Joseph_Sec_05_20061227.jpg|Mausolèu de Josèp Sec Image:Aix-en-Provence_Mausolee_Joseph_Sec_06_20061227.jpg|Mausolèu de Josèp Sec Image:Aix-en-Provence_Mausolee_Joseph_Sec_07_20061227.jpg|Mausolèu de Josèp Sec Image:Aix-en-Provence_Mausolee_Joseph_Sec_08_20061227.jpg|Mausolèu de Josèp Sec Image:Aix-en-Provence_Mausolee_Joseph_Sec_09_20061227.jpg|Mausolèu de Josèp Sec Image:Aix-en-Provence_Mausolee_Joseph_Sec_10_20061227.jpg|Mausolèu de Josèp Sec Image:Aix-en-Provence_Mausolee_Joseph_Sec_11_20061227.jpg|Mausolèu de Josèp Sec Image:Aix-en-Provence_Thermes_Sextius_1_20061227.jpg|Tèrmas Sèxtius Image:Aix-en-Provence_Thermes_Sextius_2_20061227.jpg|Tèrmas Sèxtius Image:Aix-en-Provence_Rene_Ier_de_Naples_1_20061227.jpg|[[Rainier I de Provença]] (e Nàpols) Image:Aix-en-Provence_Rene_Ier_de_Naples_2_20061227.jpg|[[Rainier I de Provença]] (e Nàpols) Image:Aix-en-Provence_Rene_Ier_de_Naples_3_20061227.jpg|[[Rainier I de Provença]] (e Nàpols) Image:Aix-en-Provence_Rene_Ier_de_Naples_4_20061227.jpg|[[Rainier I de Provença]] (e Nàpols) Image:Aix-en-Provence_Fontaine_des_Quatre-Dauphins_20061227.jpg|Fònt dei Quatre Daufins Image:Aix-en-Provence_Fontaine_de_la_Rotonde_20061227.jpg|Fònt de la Rotonda Image:Aix-en-Provence_Fontaine_de_la_Rotonde_20061228.jpg|Fònt de la Rotonda Image:Aix-en-Provence_La_Porte_d_Aix_20061228.jpg|La Pòrta d'Ais Image:Aix-en-Provence_Place_Hotel_de_ville_1_20061228.jpg|Plaça de la Comuna Image:Aix-en-Provence_Place_Hotel_de_ville_2_20061228.jpg|Plaça de la Comuna Image:Aix-en-Provence_Place_Hotel_de_ville_3_20061228.jpg|Plaça de la Comuna </gallery> === Edificis === <gallery> Image:Fondation Vasarely, Aix-en-Provence (2006-10-14).jpg|Fondacion Vasarely Image:Aix-en-Provence Couvent des Augustins 20061227.jpg|Glèisa dau Sant Esperit Image:Aix-en-Provence_Eglise_de_la_Madeleine_20061227.jpg|Glèisa de la Magdalena Image:Aix-en-Provence_Hotel_de_ville_1_20061227.jpg|Comuna Image:Aix-en-Provence_Hotel_de_ville_2_20061227.jpg|Comuna Image:Aix-en-Provence_Hotel_de_ville_3_20061227.jpg|Comuna Image:Aix-en-Provence_Hotel_de_ville_4_20061227.jpg|Comuna Image:Aix-en-Provence_Hotel_de_ville_5_20061227.jpg|Comuna Image:Aix-en-Provence_Hotel_de_ville_6_20061227.jpg|Comuna Image:Aix-en-Provence_Hotel_de_ville_7_20061227.jpg|Comuna Image:Aix-en-Provence_Hotel_de_ville_8_20061227.jpg|Comuna Image:Aix-en-Provence_Bureau_de_Poste_20061227.jpg|La Pòsta, plaça de la Comuna Image:Aix-en-Provence_Bureau_de_Poste_2_20061227.jpg|La Pòsta, plaça de la Comuna Image:Aix-en-Provence_Musee_des_tapisseries_1_20061227.jpg|Musèu dei Tapissariás Image:Aix-en-Provence_Musee_des_tapisseries_2_20061227.jpg|Musèu dei Tapissariás Image:Aix-en-Provence_Musee_des_tapisseries_3_20061227.jpg|Musèu dei Tapissariás Image:Aix-en-Provence_Cathedrale_Saint-Sauveur_1_20061227.jpg|Catedrala de Sant Sauvaire Image:Aix-en-Provence_Cathedrale_Saint-Sauveur_2_20061227.jpg|Catedrala de Sant Sauvaire Image:Aix-en-Provence_Cathedrale_Saint-Sauveur_3_20061227.jpg|Catedrala de Sant Sauvaire Image:Aix-en-Provence_Saint-Jean-de-Malte_1_20061227.jpg|Glèisa de Sant Joan de Malta Image:Aix-en-Provence_Saint-Jean-de-Malte_2_20061227.jpg|Glèisa de Sant Joan de Malta Image:Aix-en-Provence_Saint-Jean-de-Malte_3_20061227.jpg|Glèisa de Sant Joan de Malta Image:Aix-en-Provence_Eglise_Saint-Jean-de-Malte_1_20061229.jpg|Glèisa de Sant Joan de Malta Image:Aix-en-Provence_Eglise_Saint-Jean-de-Malte_2_20061229.jpg|Glèisa de Sant Joan de Malta </gallery> == Luòcs e monuments == == Espòrt == * [[Provença Rugbi]] == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Arquevescat d'Ais|Ais (arquevescat)]]. * [[Batalha d'Ais|Ais (batalha)]]. * [[Revòuta dei Cascavèus|Cascavèus (revòuta dei)]]. * [[Comtat de Provença]]. * [[Cors Mirabèu]]. * [[Oppidum d'Entremont|Entremont (oppidum)]]. * [[Lar]]. * [[Parlament d'Ais]]. * [[Sallavis]]. * [[Glèisa de Sant Joan de Malta|Sant Joan de Malta]]. * [[Catedrala de Sant Sauvaire|Sant Sauvaire (catedrala)]]. * [[Guèrra de l'Union d'Ais|Union d'Ais]]. * [[Universitat de Provença Ais Marselha I|Universitat d'Ais]]. * [[Mont Venturi|Venturi]]. </div> === Personalitats liadas a la comuna === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Jassuda Bédarride|Bédarride (Jassuda)]], avocat e premier cònsol de la vila. * [[Caius Sextius Calvinus]], [[cònsol (Roma)|cònsol]] [[Roma Antica|roman]] e fondator de la [[vila]]. * [[Pau Cesana|Cesana (Pau)]], [[pintura|pintre]]. * [[Nicolau Glaudi Fabri de Peiresc|Fabri de Peiresc (Glaudi)]], sabent. * [[Miquèu Mazarin|Mazarin (Miquèu)]], [[Arquevescat d'Ais|arquevesque d'Ais]]. * [[Onorat Gabrièl Riqueti de Mirabèu|Mirabèu (còmte de)]], [[literatura|escrivan]] e [[politica|òme politic]]. * [[Mitre d'Ais]], sant catolic e ortodòx. * [[Joan Josèu Pèire Pascalis|Pascalis (Joan Josèu Pèire)]], avocat. * [[Rei Rainier|Rainier lo Bòn]], [[Comtat de Provença|còmte]] de [[Provença]]. * [[Ramon Berenguier V de Provença]], [[Comtat de Provença|còmte]] de [[Provença]]. * [[Teutomalios]], rèi [[Salians|salian]]. * [[Émile Zola|Zola (Émile)]], [[literatura|escrivan]]. * [[Gaspard Gregòri]], poèta nascut a Ais ([[1715]]-[[1795|95]]) </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' ''Histoire d'une ville. Aix-en-Provence'', Scéren, CRDP de l'académie d'Aix-Marseille, 2008. * '''[[francés|(fr)]]''' Jean Boyer, ''Architecture et urbanisme à Aix-en-Provence aux XVIIe et XVIIIe siècles – Du cours à carrosses au cours Mirabeau'', Ville d'Aix-en-Provence, 2004. * '''[[francés|(fr)]]''' Jean Favier, ''Le Roi René'', Fayard, 2008. * '''[[francés|(fr)]]''' Pierre Miquel, ''Les Guerres de Religion'', Fayard, 1980, p. 254. * '''[[francés|(fr)]]''' F. Mocci e N. Nin (dir.), ''Carte archéologique de la Gaule : Aix-en-Provence, pays d'Aix, val de Durance'', Académie des inscriptions et belles-lettres, ministère de l'Éducation nationale, ministère de la Recherche, ministère de la Culture et de la Communication, maison des Sciences de l'homme, centre Camille-Jullian, ville d'Aix-en-Provence, communauté du pays d'Aix, 2006. === Nòtas e referéncias === ====Nòtas==== <references group=N/> ====Referéncias==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Portal Provença}} {{Vilas Occitània 100 000}} {{Vilas França 100 000 ab}} {{Comunas dei Bocas de Ròse}} [[Categoria:Comuna dau País d'Ais]] [[Categoria:Ais de Provença]] [[Categoria:Comuna dei Bocas de Ròse]] 4qmjgf4fzcqomj1r2yvrkud8f0nl929 0 3180 2497320 2493439 2026-04-01T20:14:11Z ~2026-20225-87 62948 2497320 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Arle | nom2 = ''Arles'' | imatge = 2360.Blick vom Ufer der Rhone auf Arles-Provence.JPG|290px | descripcion = Au bòrd daus quais, vista sul centre istoric d'Arle. | lògo = cap|150px | escut = Blason Arles 13.svg|60px | escais = | region = {{Provença-Aups-Còsta d'Azur}} | ist = {{Provença}} | parçan = {{Camarga}} | departament = {{Bocas de Ròse}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Arle|Arle]] <br/>([[capluòc]]) | canton = [[Capluòc]] de 2 cantons | insee = 13004 | sitweb = [http://www.ville-arles.fr www.ville-arles.fr] | cp = | cònsol = Patrick de Carolis | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracions d'Arle-Crau-Camarga-Montanheta]] | longitud = 4.627803 | latitud = 43.676650 | alt mej = 10 | alt mini = 0 | alt maxi = 57 | km² = 758.93 | aire-urbaine = | gentilici = arlatenc -a<br/> Arlesiens, Arlesiennes en [[francés]] | sit = http://www.ville-arles.fr/ |}} {{UNESCO}} '''Arle''' (en [[francés]] ''Arles'') es una vila d'[[Occitània]], en [[Provença]] e es la capitala de [[Camarga]]. Es una comuna dau departament dei [[Bocas de Ròse]] dins la region administrativa de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Son animal totemic es lo [[leon d'Arle|leon]]. Lo gentilici es '''arlatenc -a'''. ==Toponimia== Lo nom d’''Arle'' deriva d’''Arelate'', mot d’origina celtica significant ''luec situat près de l’estanh''<ref>Luec situat près ''(are) '' de l’estanh ''(late)'' ; lo radicau ''*lat''- es generalament ligat au substantiu feminin ''latis'', bessai celtic, que designa « un palun, una sanha ». Se retròba tanben aquela rasiga ''late'' dins d’autres toponims de vilatges situats dins de zonas de paluns, mai que mai en Provença o en Lengadòc : [[Pèiralata]], [[Lata]]…<br />. Fonts : [http://www.universalis.fr/encyclopedie/T030077/ARLES.htm Encyclopédie universalis], consultée le 4/05/2008; [https://web.archive.org/web/20061125045954/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/images/document/protohistoire_Arcelin.pdf patrimoine.ville-arles], consulté le 4/05/2008</ref>, per referéncia ais terrenhs sanhós qu'enròdan la ciutat. Durant l'[[Edat dau Fèrre]] (sègle VIIIen-IIen avans J.-C.), Arle èra un dei principaus [[oppidum|oppida]] celtics de Mediterranèa<ref name="Garcia">référence, [[Dominique Garcia]], ''La Celtique méditerranéenne. Habitats et sociétés en Languedoc et en Provence. {{s mini-|VIII|e}}-{{s-|II|e}}s av. J.-C.'', éditions Errance, Paris, 2004, (ISBN 2-87772-286-4)</ref>. Vèrs [[-50|50 av. J.-C.]], [[Juli Cesar]] sona encara la ciutat ''Arelate'' dins sei ''[[Commentarii de Bello Civili|Comentaris sus la Guèrra civila]]'' (I, 36, 4)''<ref>''« Naves longas Arelate numero XII facere instituit »'' (« Il fit construire à Arles douze vaisseaux de guerre »).</ref>. Se pòt qu'en latin tardiu, lo nom ''Arelate'' sia estat abreujat en ''Àrele'', a l'origina de la fòrma occitana<ref>DAUZAT, Albert. ''Les noms de lieux: origine et évolution; villes et villages--pays--cours d'eau--montagnes--lieux-dits''. Delagrave, 1926.</ref>. La fòrma longa se conservèt dens lo nom dau parçan d'Arle, l'Arletés (Arlatés?). Sos escainoms istorics son ''Arle lo Blanc'' a l'[[Edat Mejana]] e ''Arles en France'' ("Arles en França") abans [[1789]]<ref>https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=arle</ref>. ==Geografia== Arle se situa a la broa de [[Ròse]], ont comença son [[dèlta fluviau|dèlta]] a la pòrta de [[Camarga]]. La vila la bastiguèron au [[sègle VI]] sus un ròc que domina la riba senèstra de Ròse e se desvolopèt vèrs l'oèst, sus la riba drecha (quartier de Trencatalha) puèi au Sud (quartiers dau Borg Vièlh, de la Roqueta e de Barriòu) e au Nòrd (quartiers de Montplaser e de Trebon). La preséncia de [[palun]]s a l'èst a limitat son desvolopament dins aquela direccion. La vila d'Arle es marcada fortament per la preséncia de [[Ròse]] que la còpa en dos e que demòra encara, a l'ora d'ara, una menaça a causa de seis aigats. ==Quartiers== La vila se compausa de nòus quartiers: *L'Autura Coma son nom l'indica es lo quartier pus aut de la vila, e tanben lo pus ancian , poblat dempuèi lo sègle VI. Sei carrieras pichòtas son fòrça presadas dei toristas; es uèi situat dins lo sector sauvagardat de la vila. *La Ciutat (quartièr de l'Ostau de vila) Situat au centre de la vila, lo quartier de la ciutat ne foguèt lo centre religiós e politic dempuei l'antiquitat. Aquela denominacion, d’origina medievala, es uei rarament utilizada; se ditz ara quartier de l'ostau de vila en referéncia a un de seis edificis mai conegut. D'una granda riquessa arquitecturala es tanben fòrça animat, en particular durant la Feria Coma l’ensems dau centre vila, fa partit dau sector sauvagardat. *Lo Mejan Lo Mejan se situa entre lei quartiers de la Ciutat a l’èst e au sud, de la Roqueta a l’oèst e de Ròse au nòrd; lo quartier ocupa una superfícia modesta dau centre de la vila e son abitat se distinguís pauc dei quartiers vesins. Son istòria remonta a la renaissença medievala de la vila. Encuei, ambe l’arribada deis edicions [[Actes Sud]], lo quartier a pres una orientacion culturala e aperten tanben au sector suvagardat de la vila<ref>Source : [https://web.archive.org/web/20071007011813/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/arles/ville.cfm?action=quartier&id=16 patrimoine.ville-arles.fr, consulté le 1/05/2008]</ref>. *La Roqueta Sonat autrecòps, ''Borg dei Porcelets'' o ''Vielh Borg'' lo quartier de la Roqueta se situa entre [[Ròse]], lo baloard Clemenceau e la carriera Gambetta. Lo nom de ''Borg deis Porcelets'' remonta au sègle {{XI}} quora lo quartier èra lo fèu dei senhors arlatencs. Lo tèrme de ''Vielh Borg'' li foguèt bailat per oposicion au quartier dau nòrd d’Arle creat pauc après e apelat lo ''Borg Nòu''. Après estre estat un quartier de pescadors e de mestiers liats au flume dusca l’arrivada dau camin de fèrre au mitan dau sègle XIX, la Roqueta ambe seis ostaus estrechs e seis otèls particulars, es encuei un quartier de 2500 abitants que coneis un reviscòl important ambe l’implantacion de fòrça botigas e comèrcis<ref>Source : [https://web.archive.org/web/20070704183551/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/arles/ville.cfm?action=quartier&id=26 patrimoine.ville-arles.fr, consulté le 1/05/2008]</ref>. *La Cavalariá / Pòrtanhèl *Lo Barriòl (au sud) *Lo Trebon (au nòrd) *[[Aliscamps (Arle)|Leis Aliscamps]] (a l'èst) *[[Trencatalha (Arle)|Trencatalha]] (a l'oèst) == Istòria == === Lo periòde preroman === Avans lo periòde roman, la region [[Ròse|rodanenca]] [[Provença|provençala]] èra poblada per de populacions [[Celtoligurs|celtoliguras]] arribadas entre lei sègles VIII e IV avC. La zòna [[Ròca|rocassosa]] d'Arle, probable en causa de son caractèr estrategic dins la vau bassa dau flume, i fuguèt lo luòc d'un [[Oppidum|abitat fortificat]] tre la fin dau sègle VII avC. Permetèt a un pòble indigèn – probablament de Ligurs – de desvolopar de relacions [[comèrci|comercialas]] amb de navegaires [[Civilizacion cartaginesa|punics]], [[etruscs]] e [[Grècia antica|grècs]]. Vèrs 540-530 avC, lei [[Massalia|Focèus de ''Massalia'']] i fondèron un ''[[emporion]]'' que se transformèt en [[Colonialisme|colonia]] vertadiera vèrs 500-490 avC. Pasmens, au començament dau sègle IV avC, aquela ciutat tornèt passar sota lo contraròtle de populacions indigènas. Aqueu cambiament foguèt probable lo resultat de l'expansion cèlta vèrs lo sud de Gàllia. Aquò entraïnèt la formacion de pòbles « celtoligurs » dins lei regions [[Mar Mediterranèa|mediterranèas]]. Dins lei tèxtes ancians, la region d'Arle fa partida dau territòri dei ''[[Nearchi]]'', un pòble installat entre lo pendís sud deis [[Aupilhas]] e lo nòrd de [[Crau]]. Lei quartiers grècs fuguèron restructurats e la vila entretenguèt desenant de relacions sovent conflictualas amb lei Focèus. A la fin dau sègle III avC ò dins lo corrent dau sègle II avC, lei ''Nearchi'' integrèron probable la confederacion dei [[Sallavis]], un pòble installat au nòrd de la vila actuala d'[[Ais]]. La poissança dei Sallavis inquietèt pauc a cha pauc leis abitants de ''[[Massalia]].'' A partir de 182 avC, una tiera de guèrras opausèt donc lei Massaliòtas, de còps sostenguts per lei [[Roma antica|Romans]], ai pòbles indigèns installats en [[Provença]]. Vèrs 175 avC, una venguda deis aigas de [[Ròse]] e una ataca grèga causèron ansin de degalhs importants dins l'abitat indigèn d'Arle. Totei lei quartiers meridionaus foguèron abandonats e lei construccions foguèron desplaçadas vèrs d'endrechs pus favorablas a la defensa. Puei, en 125 avC, lei Romans decidiguèron de mandar una armada importanta per sostenir lei Foceans. De 122 a 118 avC, lei legions conquistèron lo quart sud-èst de Gàllia e la region d'Arle foguèt integrada au sen de la [[Gàllia Narbonesa]]. === Lo periòde roman === ==== La fondacion de la colonia d'Arelate ==== Durant la premiera partida dau sègle I avC, Arle interessèt pauc lei Romans en despiech de la construccion d'un canau entre la vila e [[Fòs]] per leis armadas de [[Gaius Marius|Marius]] en 103-102 avC. Au contrari, la construccion d'un [[cementèri]] sus una zòna urbanizada suggerís puslèu una reduccion novèla de l'abitat. Aquò cambièt en 49 avC durant lei guèrras civilas de la [[Republica Romana]] quand [[Massalia]] refusèt de sostenir lo partit de [[Juli Cesar|Cesar]] e intrèt ''de facto'' en conflicte amb eu. Per trobar lei mejans necessaris au sètge de la vila, Cesar se raprochèt d'Arle e i obtenguèt la construccion de 12 naviris que tenguèron un ròtle important dins la [[Sètge de Marselha (49 avC)|desfacha dei Massaliòtas]]. Per recompensar leis abitants, ordonèt alora a [[Tibèri Neron]] de fondar la colonia romana d'Arle amb de veterans de la VI^a Legion. Una part importanta dei departaments actuaus dei [[Bocas de Ròse]] e de [[Var]] foguèt presa ai Massaliòtas e atribuïba ai [[Colonialisme|colons]]. Aquò permetèt ais abitants d'Arle d'aquistar l'estatut de [[Ciutadanetat|ciutadans]] romans e de se liberar de la tutèla exercida per l'elèit focean<ref>Aquela accession au ciutadanatge roman prenguèt la forma d'una inscripcion deis abitants sus lei registres de la [[tribú Teretina]], una dei 35 [[Tribú (Roma Antica)|tribús de Roma]].</ref>. ==Eraldica== [[Fichièr:Blason_Arles_13.svg|thumb|right|180px|Blason d’Arle]] ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 13004 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Patrick de Carolis|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= [[Hervé Schiavetti]]|Partit=PCF |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= [[Hervé Schiavetti]]|Partit=PCF |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 13004 |1793=20000 |1800=18470 |1806=20151 |1821=20150 |1831=20236 |1836=20048 |1841=20460 |1846=23101 |1851=23208 |1856=24816 |1861=25543 |1866=26367 |1872=24695 |1876=25095 |1881=23480 |1886=23491 |1891=24288 |1896=24567 |1901=29314 |1906=28116 |1911=31010 |1921=31014 |1926=29146 |1931=32485 |1936=29165 |1946=35017 |1954=37443 |1962=41932 |1968=45774 |1975=50059 |1982=50500 |1990=52058 |1999=50426 |2004= |2005= |2006=51 970 |2007=52 197 |2008=52 729 |2009=52 979 |cassini=1256 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== [[Fichièr:Arlesviewwithrhone.png|thumb|right|250px|Vista generala d’Arle, presa deis Arenas vèrs lo nòrd]] [[Fichièr:Arles-arenes.jpg|thumb|right|250px|Leis arenas]] * Leis [[Arenas d'Arle]], anfiteatre roman. *[[Aliscamps (Arle)|Leis Aliscamps]] *[[Glèisa de Sant Trefume]] *[[Abadiá de Montmajor]] *[[Obelisc d'Arle]] *[[Vènus d'Arle]] ==Personalitats liadas ambé la comuna== * [[Bertran Boisset]] (mitat sègle XIV-debuta sègle XV), erudit d'Arle, autor d'una cronica e d'un ''Tractat de destrar e d'atermenar''. ==Camin de Compostèla== La [[Via Tolosana]] dei [[Pelegrinatge de Sant Jacme de Compostèla|camins de Sant Jacme]] debuta a Arle. {{Camin de Compostèla | precedenta = Debuta | via = Via Tolosana | seguenta = [[Sant Geli (Gard)|Sant Geli]] }} ==Veire tanben== ==Liames extèrnes== ==Nòtas== {{reflist}} {{Patrimòni Mondial de l'Unesco en Occitània}} {{Patrimòni Mondial de l'Unesco en França}} {{Portal Provença}} {{Comunas dei Bocas de Ròse}} [[Categoria:Comuna dei Bocas de Ròse]] [[Categoria:Comuna de Camarga]] [[Categoria:Arle]] [[Categoria:Patrimòni Mondial en França]] 6i4npcsxwmr23ysdxc8s8g4age1rzex 2497354 2497320 2026-04-02T04:33:40Z Nicolas Eynaud 6858 2497354 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Arle | nom2 = ''Arles'' | imatge = 2360.Blick vom Ufer der Rhone auf Arles-Provence.JPG|290px | descripcion = Au bòrd daus quais, vista sul centre istoric d'Arle. | lògo = cap|150px | escut = Blason Arles 13.svg|60px | escais = | region = {{Provença-Aups-Còsta d'Azur}} | ist = {{Provença}} | parçan = {{Camarga}} | departament = {{Bocas de Ròse}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Arle|Arle]] <br/>([[capluòc]]) | canton = [[Capluòc]] de 2 cantons | insee = 13004 | sitweb = [http://www.ville-arles.fr www.ville-arles.fr] | cp = | cònsol = Patrick de Carolis | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracions d'Arle-Crau-Camarga-Montanheta]] | longitud = 4.627803 | latitud = 43.676650 | alt mej = 10 | alt mini = 0 | alt maxi = 57 | km² = 758.93 | aire-urbaine = | gentilici = arlatenc -a<br/> Arlesiens, Arlesiennes en [[francés]] | sit = http://www.ville-arles.fr/ |}} {{UNESCO}} '''Arle''' (en [[francés]] ''Arles'') es una vila d'[[Occitània]], en [[Provença]] e es la capitala de [[Camarga]]. Es una comuna dau departament dei [[Bocas de Ròse]] dins la region administrativa de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Son animal totemic es lo [[leon d'Arle|leon]]. Lo gentilici es '''arlatenc -a'''. ==Toponimia== Lo nom d’''Arle'' deriva d’''Arelate'', mot d’origina celtica significant ''luec situat près de l’estanh''<ref>Luec situat près ''(are) '' de l’estanh ''(late)'' ; lo radicau ''*lat''- es generalament ligat au substantiu feminin ''latis'', bessai celtic, que designa « un palun, una sanha ». Se retròba tanben aquela rasiga ''late'' dins d’autres toponims de vilatges situats dins de zonas de paluns, mai que mai en Provença o en Lengadòc : [[Pèiralata]], [[Lata]]…<br />. Fonts : [http://www.universalis.fr/encyclopedie/T030077/ARLES.htm Encyclopédie universalis], consultée le 4/05/2008; [https://web.archive.org/web/20061125045954/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/images/document/protohistoire_Arcelin.pdf patrimoine.ville-arles], consulté le 4/05/2008</ref>, per referéncia ais terrenhs sanhós qu'enròdan la ciutat. Durant l'[[Edat dau Fèrre]] (sègle VIIIen-IIen avans J.-C.), Arle èra un dei principaus [[oppidum|oppida]] celtics de Mediterranèa<ref name="Garcia">référence, [[Dominique Garcia]], ''La Celtique méditerranéenne. Habitats et sociétés en Languedoc et en Provence. {{s mini-|VIII|e}}-{{s-|II|e}}s av. J.-C.'', éditions Errance, Paris, 2004, (ISBN 2-87772-286-4)</ref>. Vèrs [[-50|50 av. J.-C.]], [[Juli Cesar]] sona encara la ciutat ''Arelate'' dins sei ''[[Commentarii de Bello Civili|Comentaris sus la Guèrra civila]]'' (I, 36, 4)''<ref>''« Naves longas Arelate numero XII facere instituit »'' (« Il fit construire à Arles douze vaisseaux de guerre »).</ref>. Se pòt qu'en latin tardiu, lo nom ''Arelate'' sia estat abreujat en ''Àrele'', a l'origina de la fòrma occitana<ref>DAUZAT, Albert. ''Les noms de lieux: origine et évolution; villes et villages--pays--cours d'eau--montagnes--lieux-dits''. Delagrave, 1926.</ref>. La fòrma longa se conservèt dens lo nom dau parçan d'Arle, l'Arletés (Arlatés?). Sos escainoms istorics son ''Arle lo Blanc'' a l'[[Edat Mejana]] e ''Arles en France'' ("Arles en França") abans [[1789]]<ref>https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=arle</ref>. ==Geografia== Arle se situa a la broa de [[Ròse]], ont comença son [[dèlta fluviau|dèlta]] a la pòrta de [[Camarga]]. La vila la bastiguèron au [[sègle VI]] sus un ròc que domina la riba senèstra de Ròse e se desvolopèt vèrs l'oèst, sus la riba drecha (quartier de Trencatalha) puèi au Sud (quartiers dau Borg Vièlh, de la Roqueta e de Barriòu) e au Nòrd (quartiers de Montplaser e de Trebon). La preséncia de [[palun]]s a l'èst a limitat son desvolopament dins aquela direccion. La vila d'Arle es marcada fortament per la preséncia de [[Ròse]] que la còpa en dos e que demòra encara, a l'ora d'ara, una menaça a causa de seis aigats. ==Quartiers== La vila se compausa de nòus quartiers: *L'Autura Coma son nom l'indica es lo quartier pus aut de la vila, e tanben lo pus ancian , poblat dempuèi lo sègle VI. Sei carrieras pichòtas son fòrça presadas dei toristas; es uèi situat dins lo sector sauvagardat de la vila. *La Ciutat (quartièr de l'Ostau de vila) Situat au centre de la vila, lo quartier de la ciutat ne foguèt lo centre religiós e politic dempuei l'antiquitat. Aquela denominacion, d’origina medievala, es uei rarament utilizada; se ditz ara quartier de l'ostau de vila en referéncia a un de seis edificis mai conegut. D'una granda riquessa arquitecturala es tanben fòrça animat, en particular durant la Feria Coma l’ensems dau centre vila, fa partit dau sector sauvagardat. *Lo Mejan Lo Mejan se situa entre lei quartiers de la Ciutat a l’èst e au sud, de la Roqueta a l’oèst e de Ròse au nòrd; lo quartier ocupa una superfícia modesta dau centre de la vila e son abitat se distinguís pauc dei quartiers vesins. Son istòria remonta a la renaissença medievala de la vila. Encuei, ambe l’arribada deis edicions [[Actes Sud]], lo quartier a pres una orientacion culturala e aperten tanben au sector suvagardat de la vila<ref>Source : [https://web.archive.org/web/20071007011813/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/arles/ville.cfm?action=quartier&id=16 patrimoine.ville-arles.fr, consulté le 1/05/2008]</ref>. *La Roqueta Sonat autrecòps, ''Borg dei Porcelets'' o ''Vielh Borg'' lo quartier de la Roqueta se situa entre [[Ròse]], lo baloard Clemenceau e la carriera Gambetta. Lo nom de ''Borg deis Porcelets'' remonta au sègle {{XI}} quora lo quartier èra lo fèu dei senhors arlatencs. Lo tèrme de ''Vielh Borg'' li foguèt bailat per oposicion au quartier dau nòrd d’Arle creat pauc après e apelat lo ''Borg Nòu''. Après estre estat un quartier de pescadors e de mestiers liats au flume dusca l’arrivada dau camin de fèrre au mitan dau sègle XIX, la Roqueta ambe seis ostaus estrechs e seis otèls particulars, es encuei un quartier de 2500 abitants que coneis un reviscòl important ambe l’implantacion de fòrça botigas e comèrcis<ref>Source : [https://web.archive.org/web/20070704183551/http://www.patrimoine.ville-arles.fr/arles/ville.cfm?action=quartier&id=26 patrimoine.ville-arles.fr, consulté le 1/05/2008]</ref>. *La Cavalariá / Pòrtanhèl *Lo Barriòl (au sud) *Lo Trebon (au nòrd) *[[Aliscamps (Arle)|Leis Aliscamps]] (a l'èst) *[[Trencatalha (Arle)|Trencatalha]] (a l'oèst) == Istòria == === Lo periòde preroman === Avans lo periòde roman, la region [[Ròse|rodanenca]] [[Provença|provençala]] èra poblada per de populacions [[Celtoligurs|celtoliguras]] arribadas entre lei sègles VIII e IV avC. La zòna [[Ròca|rocassosa]] d'Arle, probable en causa de son caractèr estrategic dins la vau bassa dau flume, i fuguèt lo luòc d'un [[Oppidum|abitat fortificat]] tre la fin dau sègle VII avC. Permetèt a un pòble indigèn – probablament de Ligurs – de desvolopar de relacions [[comèrci|comercialas]] amb de navegaires [[Civilizacion cartaginesa|punics]], [[etruscs]] e [[Grècia antica|grècs]]. Vèrs 540-530 avC, lei [[Massalia|Focèus de ''Massalia'']] i fondèron un ''[[emporion]]'' que se transformèt en [[Colonialisme|colonia]] vertadiera vèrs 500-490 avC. Pasmens, au començament dau sègle IV avC, aquela ciutat tornèt passar sota lo contraròtle de populacions indigènas. Aqueu cambiament foguèt probable lo resultat de l'expansion cèlta vèrs lo sud de Gàllia. Aquò entraïnèt la formacion de pòbles « celtoligurs » dins lei regions [[Mar Mediterranèa|mediterranèas]]. Dins lei tèxtes ancians, la region d'Arle fa partida dau territòri dei ''[[Nearchi]]'', un pòble installat entre lo pendís sud deis [[Aupilhas]] e lo nòrd de [[Crau]]. Lei quartiers grècs fuguèron restructurats e la vila entretenguèt desenant de relacions sovent conflictualas amb lei Focèus. A la fin dau sègle III avC ò dins lo corrent dau sègle II avC, lei ''Nearchi'' integrèron probable la confederacion dei [[Sallavis]], un pòble installat au nòrd de la vila actuala d'[[Ais]]. La poissança dei Sallavis inquietèt pauc a cha pauc leis abitants de ''[[Massalia]].'' A partir de 182 avC, una tiera de guèrras opausèt donc lei Massaliòtas, de còps sostenguts per lei [[Roma antica|Romans]], ai pòbles indigèns installats en [[Provença]]. Vèrs 175 avC, una venguda deis aigas de [[Ròse]] e una ataca grèga causèron ansin de degalhs importants dins l'abitat indigèn d'Arle. Totei lei quartiers meridionaus foguèron abandonats e lei construccions foguèron desplaçadas vèrs d'endrechs pus favorablas a la defensa. Puei, en 125 avC, lei Romans decidiguèron de mandar una armada importanta per sostenir lei Foceans. De 122 a 118 avC, lei legions conquistèron lo quart sud-èst de Gàllia e la region d'Arle foguèt integrada au sen de la [[Gàllia Narbonesa]]. === Lo periòde roman === ==== La fondacion de la colonia d'Arelate ==== Durant la premiera partida dau sègle I avC, Arle interessèt pauc lei Romans en despiech de la construccion d'un canau entre la vila e [[Fòs]] per leis armadas de [[Gaius Marius|Marius]] en 103-102 avC. Au contrari, la construccion d'un [[cementèri]] sus una zòna urbanizada suggerís puslèu una reduccion novèla de l'abitat. Aquò cambièt en 49 avC durant lei guèrras civilas de la [[Republica Romana]] quand [[Massalia]] refusèt de sostenir lo partit de [[Juli Cesar|Cesar]] e intrèt ''de facto'' en conflicte amb eu. Per trobar lei mejans necessaris au sètge de la vila, Cesar se raprochèt d'Arle e i obtenguèt la construccion de 12 naviris que tenguèron un ròtle important dins la [[Sètge de Marselha (49 avC)|desfacha dei Massaliòtas]]. Per recompensar leis abitants, ordonèt alora a [[Tibèri Neron]] de fondar la colonia romana d'Arle amb de veterans de la VI^a Legion. Una part importanta dei departaments actuaus dei [[Bocas de Ròse]] e de [[Var]] foguèt presa ai Massaliòtas e atribuïba ai [[Colonialisme|colons]]. Aquò permetèt ais abitants d'Arle d'aquistar l'estatut de [[Ciutadanetat|ciutadans]] romans e de se liberar de la tutèla exercida per l'elèit focean<ref>Aquela accession au ciutadanatge roman prenguèt la forma d'una inscripcion deis abitants sus lei registres de la [[tribú Teretina]], una dei 35 [[Tribú (Roma Antica)|tribús de Roma]].</ref>. ==Eraldica== [[Fichièr:Blason_Arles_13.svg|thumb|right|180px|Blason d’Arle]] ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 13004 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Patrick de Carolis|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= [[Hervé Schiavetti]]|Partit=PCF |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= [[Hervé Schiavetti]]|Partit=PCF |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 13004 |1793=20000 |1800=18470 |1806=20151 |1821=20150 |1831=20236 |1836=20048 |1841=20460 |1846=23101 |1851=23208 |1856=24816 |1861=25543 |1866=26367 |1872=24695 |1876=25095 |1881=23480 |1886=23491 |1891=24288 |1896=24567 |1901=29314 |1906=28116 |1911=31010 |1921=31014 |1926=29146 |1931=32485 |1936=29165 |1946=35017 |1954=37443 |1962=41932 |1968=45774 |1975=50059 |1982=50500 |1990=52058 |1999=50426 |2004= |2005= |2006=51 970 |2007=52 197 |2008=52 729 |2009=52 979 |cassini=1256 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== [[Fichièr:Arlesviewwithrhone.png|thumb|right|250px|Vista generala d’Arle, presa deis Arenas vèrs lo nòrd]] [[Fichièr:Arles-arenes.jpg|thumb|right|250px|Leis arenas]] * Leis [[Arenas d'Arle]], anfiteatre roman. *[[Aliscamps (Arle)|Leis Aliscamps]] *[[Glèisa de Sant Trefume]] *[[Abadiá de Montmajor]] *[[Obelisc d'Arle]] *[[Vènus d'Arle]] ==Personalitats liadas ambé la comuna== * [[Bertran Boisset]] (mitat sègle XIV-debuta sègle XV), erudit d'Arle, autor d'una cronica e d'un ''Tractat de destrar e d'atermenar''. ==Camin de Compostèla== La [[Via Tolosana]] dei [[Pelegrinatge de Sant Jacme de Compostèla|camins de Sant Jacme]] debuta a Arle. {{Camin de Compostèla | precedenta = Debuta | via = Via Tolosana | seguenta = [[Sant Geli (Gard)|Sant Geli]] }} ==Veire tanben== ==Liames extèrnes== ==Nòtas== {{reflist}} {{Patrimòni Mondial de l'Unesco en Occitània}} {{Patrimòni Mondial de l'Unesco en França}} {{Portal Provença}} {{Comunas dei Bocas de Ròse}} [[Categoria:Comuna dei Bocas de Ròse]] [[Categoria:Comuna de Camarga]] [[Categoria:Arle]] [[Categoria:Patrimòni Mondial en França]] 6no3dqhyp5b0no8mtnsdznwaz8inflv 0 3229 2497311 2472009 2026-04-01T20:03:47Z ~2026-20225-87 62948 2497311 wikitext text/x-wiki {{omon|Montpelhièr (omonimia)}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Montpelhièr | nom2 = ''Montpellier'' | imatge = Montpellier PhotoMontage 01.jpg | descripcion = | lògo = Ville_de_Montpellier_(logo).svg | escut = Blason ville fr Montpellier.svg | bandièra = | region = {{Occitània (Region)}} | ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Montpelhierenc}} | departament = {{Erau}}<br />([[prefectura]]) | arrondiment = [[Arrondiment de Montpelhièr]]<br />([[capluòc]]) | canton = burèu centralizator de 6 cantons ([[capluòc]] de 10 abans 2015) | insee = 34172 | cp = | cònsol = [[Michaël Delafosse]] | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Montpelhièr Mediterranèa Metropòli]]<br /> | latitud = 43.6119444444444 | longitud = 3.87722222222222 | alt mini = | alt mej = 27 | alt maxi = | ectaras = 5 688 | gentilici = montpelhierenc -a<br />escais: los clapassièrs, los manjaleus, los escambarlats | escais = Lo Clapàs | km² = 56.88 |}} '''Montpelhièr''' (pronóncia: {{AFI|[mumpeˈʎɛ]}}, localament, [mumpiˈjɛ]/[mumpiˈje]<ref>{{ligam web |lenga=oc |url=http://www.twirpx.com/file/2089408/ |títol=Lo balès dialectic |autor=Joan Frederic Brun }}</ref><ref>{{obratge |url=http://linguistica-oc.com/wp-content/uploads/2013/07/LinguisticaOccitana9Lieutard.pdf |títol=Los toponims estrangièrs dins lo Pichòt Talamus de Montpelhièr |data=9 d'agost de 2013) |cita=S’agacham las formas de Montpelhièr, vesèm plan lèu desparéisser la forma Montpeslier après las primièras annadas del consolat (21 formas) al profièch de la forma dominanta Montpeylier (E sas variantas graficas Monpeylier, Monpeylyer, Montpeilier, Monpeyllier) que trobam regularament emplegada de la debuta a la fin del manuscrit. La forma Montpellier (trobam tanben la forma Montpelier, emai foguèsse plan mens representada) es tanben plan presenta dins las primièras annadas de la redaccion e sembla concurrenciar la forma Montpeylier (a partir de la forma Montpestlier, probablament ja arcaïca al moment de la redaccion del manuscrit AA9, se manifèstan doas tendéncias : una tendéncia a la geminacion en [ll] e una tendéncia a la realizacion de /s/ en [j] en còda dabans [l]). De notar tanben que lo digrama <ll> representa regularament una forma geminada [ll] (illa, sollempne, contrarolle, tranquilla, Rolland, esquilla, collegi) o remanda graficament a una geminada etimologica (aquell, avellana, lo rey vielh de Castella, capellan, bulla), mas aquel digrama pòt pas èsser associat al son palatal de la L. Aquò dich, entre las centenas de formas que citan aquesta vila, trobam una sola ocurréncia de Montpelhier amb <lh> en 1222. Res empacha pas de pensar que las doas formas majoritàrias (Montpeylier, Montpellier) an pogut representar doas prononciacions concurrentas pel nom de la vila, a l’epòca medievala. En tot cas, i a probablament pas cap de rason d’utilizar la forma Montpelhièr. Se consideram que dins la tradicion manuscrita medievala la forma amb <lh> es absenta (La Cançon de la crosada -Martin-Chabot 1931- coneis pas que la forma Montpeslier, 10 ocurréncias), es possible alara que la forma popularizada per Alibèrt dins lo vocabulari ortografic de sa gramatica (Alibèrt 1935, 460) siá pas qu’una adaptacion facha a partir de la forma catalana Montpeller. La forma Montpelhièr a degut semblar talament emblematica de la grafia medievala als uèlhs dels occitanistas d’après-guèrra e talament autentica dins una perspectiva de reconquista lingüistica que degun s’es benlèu pas jamai pausat la question de sa validitat. La forma, ara, difusida e emplegada dempuèi qualques decenias per la practica occitanista, la trobam escricha d’en pertot. La question de saber se devèm tornar a una forma istorica autentica o reténer la forma alibertina popularizada per la practica occitanista coma un eiretatge sociolingüistic que fa partida uèi de l’istòria del toponim de Montpelhièr es un debat que despassa l’encastre d’aqueste estudi. }}</ref>; oficialament en francés: ''Montpellier'') es una [[comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Lengadòc]], situada administrativament dins lo [[departament francés|departament]] [[Erau (departament)|Erau]] e la [[region francesa|region]] d'[[Occitània (region administrativa)|Occitània]]. Es capluòc del [[Montpelhierenc]] e capitala regionala e departamentala a l'encòp. Temps passat, Montpelhièr foguèt la capitala de la [[Senhoriá de Montpelhièr]] que venguèt una partida de la [[Corona d'Aragon]] durant lo {{s|XIII|òc}}. L'escais de Montpelhièr es ''Lo Clapàs'', çò que fa que sos abitants sián sonats popularament ''los clapassièrs''. L'escaisnom dels estatjants es los '''manja-lèus''' (los que manjan de palmons o tombada d'animals) o encara los '''escambarlats''' (çò es, devesits entre [[catolic]]s e [[uganaud]]s, desempuòi lo temps de la [[Refòrma]], perque dins las familhas importantas avián un pè en cò dels catolics e un en cò dels [[uganaud]]s per servar quauques privilegis). La dicha comuna sus aquesta vila e son airal es ''convit de Montpelhièr, convida a (convit de) l'escalièr''. == Geografia == [[Fichièr:Montpellier_Place_de_la_Comédie.jpg|thumb|right|250px|La [[plaça de la Comèdia]].]] La vila es situada a 10&nbsp;km de la [[mar Mediterranèa]] al sud e a 75&nbsp;km d'[[Mont Augal|Augal]] al nòrd, a 54&nbsp;km de [[Nimes]], 168&nbsp;km de [[Marselha]] a l'èst, 248&nbsp;km de [[Tolosa]] a l'oèst, e 347&nbsp;km de [[Barcelona]] al sud-oèst. Localament, la vila es confrontada per dos [[riu]]s : [[Les (riu)|Les]] a l'èst, e la [[Mausson|Mauçon]] a l'oèst. Son païsatge es mercat pel [[Puòg de Sant Lop]], situat a 25&nbsp;km al nòrd de la vila e visible de la passejada del Peiron e de la terrassa del teit del Còrum. ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son: ''terminio de Monte pestelario'' (variacion, ''Monte-Pestellario'') en 985, ''in Montempestellarium'', cap a 1076, ''de Montpestlier'', ''ecclesiam S. Marie de Montpestlier'', ''de Montepessulano'' en 1090, ''de Montepessulano'' en 1095, ''de Montepislerio'' al {{s|XI}}, ''in Montepessulano'', ''de fors Montpestler'' en 1103, ''ad Montepestilario'', ''in Montepistellario'' cap a 1103, ''apud Montem Pessulum'' en 1106-1120, ''villam Montispessulani'' en 1121, ''de Montepesler'' en 1122, ''Guillelm de Monpesler'', ''la vila de Monpestleir'', ''a Monpestleir'' en 1147, ''P. de Monpestler'', cap a 1160, ''el castel de Monpeslier'' en 1191, ''dins la vila de Montpelier'' en 1209, '' hospitalis S. Johannis de Montepessulano'' en 1251, ''priore S. Dyonisii Montispessulani'' en 1296, ''Monplr'' en 1341, ''la rectorie de Montpellier'', ''la ville de baronie de Montpellier'', cap a 1370, ''cossols et cosselhiers de Montpellier'' en 1395, ''Monpeylier'' en 1423, ''Monpeylie'' en 1424, ''Monpelier'' en 1426, ''Monpeylia'' en 1435, ''Monpeliey'' en 1438, ''Montpellier'' en 1526, ''Monpellier'' en 1570, 1622, ''Montpellier'' en 1626, ''Monpelier'' en 1626, ''Montpélyer'', ''Monpellyer'' en 1632, ''Monpellier'' en 1648, ''Montpellier'' en 1740-60, 1770-71 (mapa de Cassini)<ref name = frh>Frank R. Hamlin, ''Toponymie de l'Hérault, Dictionnaire Topographique et Étymologique'', Éditions du Beffroi e Études Héraultaises, 2000, p. 254</ref>. Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Montpelhièr'' ven del latin ''mons'', «montanha», e ''*pestellum'', varianta de ''pastellum'', «pastèl», amb lo sufixe ''-arium'', puslèu que de «lo provençau ancian» ''pestèl'', «trissador, pilon»<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 468</ref>; segon [[Frank R. Hamlin|Hamlin]], ''Montpelhièr'' ven de ''mont'', de l'ancian occitan ''pesol'', «pese» e del sufixe ''-arium'' (> ''-ièr''; lo sens globau dau nom es «sèrre ont abondan los peses». ''Pesol'' ([[catalan]] pèsol, conservat, del latin ''pisulum'') es estat eliminat un pauc pertot, pr'amor d'una omonimia amb ''pesolh''. La pronóncia medievala èra ''*montpeslyer'' [monpeslɛr], çò que faguèt que los escribas interpretavan lo nom coma lo resultat del latin ''pistillum'', «trissador, pilon» e encara mai de ''pessulum'', «varrolh»; [[Carles Camprós]], dins ''Mélanges offerts à Charles Rostaing'', Liège, 1974, p. 115-129, metèt al jorn una interpretacion populara, «varrolh de la glèisa de Sant Fermi», que i estacavan los debitors<ref name = frh/>. [[File:Benvengut_Montpelhièr.jpg|thumb|300px|center|Paneu en occitan a Montpelhièr.]] ==Onomastica== [[Fichièr:Benvengut Montpelhièr.jpg|thumb|right|250px|Messatge de benvenguda en [[occitan]].]] Basat sus ''Le catalogue des chapellenies'' in Revue des Langues Romanes n. 3 e 4<ref>{{ligam web |lenga=fr |autor=Revue des langues romanes, Universitat de Montpelhièr |data=1870 |colleccion=robarts; toronto |volum=3 |títol=Le catalogue des chapellenies }}</ref> l'indèx dels toponims dels Annals Occitans<ref>{{PichòtTalamus|A|A}}</ref> e los noms del quartièrs o barris actuals): * Agarèlas (Las)<ref name=TestamentSatge>cf. «Lo testament dau satge».{{ligam web |url=https://archive.org/details/revuedeslangues06romagoog/page/n356/mode/2up?view=theater |títol=Dialecte moderne |paginas=342, 343 |autor=Revue des langues romanes par la Société pour l'étude des langues romanes }}</ref> o Aigarèla(s) ("Aygarelle noire" sus un plan de 1272) * Agulhariá, L'/Carrièira de (s'i vendián d'agulhas ancianament e tot çò rèsta per cordurar) * [[Antigòna (Montpelhièr)|Antigòna]] (Antigone) * Arcèus o Arceus? (Los) (Les Arceaux) * Aubas (Las) * Aubetas (Las) (Mas des Aubes = actual quartièr de "Les Aubes-Las Aubas" ?)<ref>{{ligam web |ur=http://ia600208.us.archive.org/15/items/revuedeslanguesr1314univuoft/revuedeslanguesr1314univuoft.pdf |títol=Revue des langues romanes par la Société pour l'étude des langues romanes }}</ref> * Bagatèla (''ostal de plasença'', per còpia del toponim parisenc "Bagatelle", nom d'un castelet construsit en 1779, per lo comte d'Artois, al limit del "bois de Boulogne") * Balma (La) (actualament en fr. Les Baumes!) * Banhs, Carrièira dels (Rue des Étuves) * Barcas (Las) (actualament lo quartièr del Pòrt Juvenal) * Barralariá, Carrièira de la /barrala'rje/ (rue des tonneliers) * Blancariá, La [[Fichièr:Tour_de_la_Babote_Montpellier.JPG|thumb|right|Torre de la Babòta.]] * Bojadís, Lo/Carrièira dau (ant. Lo Bogadís. sobrenom de la Carrièira de la Vacariá, fr. Rue des Vachers) * Bonièiras (actualament Bonnier!) * Camp (N)aut, Carrièira dau (fr. Cannau) * Candilhargues * Canton sobre lo Forn de las Flamas (Lo) (le coin du Four des Flammes) * Carbonariá, carrièira de la * Casas (Las) (Las Cazes) * Castèl Moton (rue Castel-mouton) * [[Cèlanòva|Çalanòva]]<ref name=TestamentSatge/> (Celleneuve) * Cementèri de Sant Bertomieu * Coiratariá, carrièira de la (Rue de la Chapelle-Neuve. fr. La tannerie) * Corrau (Lo) (actualament Le Coureau/Courr(e)au) * Corretariá, Carrièira de la (<corretièr/corratièr/cortièr: Rue du courtage) * Corretiers (de?) Sant German, carrièira dels * Còstafreja (ancianament Còstafreia) * Crotz d'Argent (ancianament, de ''Larjan'', ja en 1516) * Doga (La) * Eg(u)a Lònga (actualament Aigaslòngas o Aigalonga?/Aiguelongue, i a pas de riu que sapiam, doncas l'etimologia seria "èga lònga" !) * En Gondau, carrièira d’ (Rue Engondeau: rue de monsieur Gondau) * En Roan, carrièira d' (Rue en Rouan: rue de Monsier Rouan) * Escudet/Escudon, L' (L'Ecusson) * Esplanada, L' (L'Esplanade) * Femenas, Carrièira de las (de las prostitutas) * Figairèlas (Las) (qualque ligam amb lo barri de Figairòlas?) * Figairòlas * Fònt d'Aurèla (Font d'Aurelle, o quartièr de La Colombière. Puèg d'Aurèla) * Glèisa de Sant Paul * Glèisa Sant Fermin * Grandmont (escrit Gramont al Pichòt Talamus) (Grammont) * Lantissargues (Lantiçargues?) * Lironda (riu) * Matèlas (Las) (Les Matelles) * Peiron (Lo) (Le Peyrou) * Pichon Bard (Lo) ?? (Le Petit Bard) * Pònt Jovenau (Lo) (Le Pont Juvénal) * Portal de la Saunariá (Lo) (Porte de la Saunerie) * Mases, Als (actualament Les Mazes) * Maubòsc (pron. Maubòs) Malbosc * Mauçon o Mausson (La) (ribièra) ancianament ''Amançon'' * Mauçon o Mausson (La) o tradicionalment La Palhada (barri) (La Mosson ou La Paillade) * Merdanson (fr. Verdanson per evitament de grossièretat) * Monestièr de las dònas Nòstra Dòna de Sant Gili (Sanch Eli?) * Nòstra Dòna de Taulas, Glèisa de (ND des Tables) * Odisseum (Odysseum) * Olius, Carrièira dels * Pelissariá, carrièira de la (Rue de la Pelleterie) * Pilar Sant Gili/Sanch Eli/Sant Geli?, Carrièira e Portau de (rue et porte du Pila Saint-Gély, la traduction correcta estant: Pilier de Saint Gilles) (L'enses dels dos pilars de cada portal de la vila: s'i metevon las emblèmas e las bandièras e s'i estacavan las cadenas. N' i a dos autres: Lo pilar de la Saunariá, Lo pilar de Latas) * Plan de l'Om * Pompinhana (La) * Pont Trencat/trincat (Lo) * Portal de la Blancariá * Portal del Carme * Portal de Sant Gili * Prat d’Arena (fr. Près d'Arènes) * Puèg Rodièr (meteis que l'actual "Pech Radier?") * [[Puòg de Sant Lop]]. Grand puòg au nòrd de Montpelhièr, a costat de Las Matelas. * Rausa, La (quartièr a ras de las palusses, tèrra de raulets/rausets) * Richter * Riu Colom (actualament Rieucolon) * Salicatas (actualament Salicate (moulin de) sens S) * Sant Joan de Vedats (Saint Jean de Védas) * Sant Alòi (Église et Hôpital de Saint Eloy) * Sant Cleòfas o Cleofàs?? (Église de Saint Cléophas) * Sant Daunisi (Saint Denis) * Sant Estève de Bejargues * Sant Jolian de Buèjas (Saint-Julien de Buèges) * Sant Martin de Prunet (Nòstra Dòna de) * Sant Martin de Sussargues (Suçargues?) * [[Torre de la Babòta]] (La) * Tor dels Pins (La Tour des pins) (La) (ant. La Torre Granda o la Grand torre) * Tor de Serven(t?) (Tour de Serven(t) * Truòlhet (Triolet) (truòlh o truòlhet: truèlh, fr. pressoir, presse, moulin) * Valeta (La) (campanha e granda espandida de garriga e de bòsc au nòrd de Montpelhièr, au bord de Les. I a ara un polit parc zoologic, dich de Lunaret) * Vaufèra (pron. Bèufèra. Ancianament Valfèra): Valfère (fèr, a: salvatge) == Istòria == :''Per mai de detalhs, vejatz&nbsp;: [[Senhoriá de Montpelhièr]].'' '''Montpelhièr''' es una de las escassas ciutats de la part [[Occitània|occitana]] de l'estat francés qu'aja pas una origina [[Empèri Roman|romana]]. Pendent la nauta [[Edat Mejana]], la ciutat episcopala vesina de [[Magalona]] èra la localitat principala de la zòna, mas las atacas dels piratas [[Islam|musulmans]] favoriguèron probablament una installacion de la populacion mai a l'interior. La ciutat foguèt fondada al {{s|VIII|òc}} (a partir d'una proprietat agricòla nomenada ''Monspeslelarius'', citada dins un tèxt de l'annada 985), mas foguèt pas abans lo {{s|X|òc}} qu'aqueriguèt una cèrta importància coma centre comercial al poder dels [[Comtat de Tolosa|comtes de Tolosa]]). Foguèt un temps territòri de la [[Corona d'Aragon]] gràcias al maridatge de [[Pèire II d'Aragon]] amb [[Maria de Montpelhièr]] en [[1204]]. Foguèt la vila ont nasquèt son enfant unic, [[Jacme I d'Aragon]], lo futur rei d'[[Aragon]] e comte [[catalan]], qu'eiretèt la ciutat de sa maire, [[Maria de Montpelhièr]], e la daissèt a sa mòrt a son filh, [[Jacme II de Malhòrca]]. En [[1349]], [[Jacme III de Malhòrca]] vendèt la [[senhoriá de Montpelhièr]] al rei de França [[Felip IV de França|Felip lo Bèl]] per percebre de fons dins sa lucha contra [[Pèire IV d'Aragon]]. Durant l'epòca de la [[Reforma]], un grand nombre d'abitants se faguèron [[Protestantisme|protestants]] (o [[uganaud]]s, escais-nom dels protestants) e Montpelhièr venguèt un fèu de la resisténcia protestanta encontra de la Corona francesa, que son domeni èra majoritàriament catolic. En [[1622]], lo rei [[Loís XIII de França|Loís XIII]] prenguèt la vila aprèp un sètge de uèch meses. Durant lo {{s|XIX|òc}}, la ciutat se desvolopèt en centre industrial. Dins lo decenni de las 1960, sa populacion coneguèt una fòrta creissença en partida a causa de l'arribada dels pènegres. De faiçon generala, es un fenomèn de [[metropolizacion]], de concentracion de la populacion e de las activitats dins las aglomeracions mai importantas. En 1954, la populacion municipala de las principalas vilas de [[Lengadòc-Rosselhon]], Montpelhièr, [[Nimes]], [[Perpinhan]] e [[Besièrs]] èra respectivament de 97 501, 89 130, 70 051 e 64 929 abitants. La comparason de las populacions de las aglomeracions donariá de resultats pauc diferents, estant que las 4 vilas an una superficia importanta. Tanlèu 1968, las donadas èran 161 910, 123 292, 102 191 e 80 481 abitants. Per çò qu'es de las unitats urbanas ara, las populacions en 2019 èra respectivament de 458 189, 183 471, 203 025 e 93 623 abitants. Se vei clarament, en mai de l'aviada de Montpelhièr, que Nimes patís mai de la concurréncia de la capitala regionala que Perpinhan, pr'amor de sa proximitat e que Besièrs coneis una vertadièra estagnacion, aquò per tres rasons : es la sola de las quatre desprovesida d'una foncion prefectorala e, coma Nimes, es a pauc de distància de Montpelhièr; en mai d'aquò, Besièrs èra tròp dependenta del vin (e dejà en crisi abans 1954). == Populacion == La populacion de Montpelhièr es de {{formatnum:{{popfr34|172}}}} abitants (INSEE, populacion municipala legala per {{popfr34|0}}) e sa densitat es de {{formatnum:{{#expr:({{popfr34|172}}/56.88) round 2}}}} ab/km². Montpelhièr es partida en 6 cantons. {| class="wikitable sortable" !Espandi !Populacion municipala !Populacion totala !Proporcion de la comuna !Proporcion dins lo canton |- |Canton de Montpelhièr 1 | align="right" |'''{{formatnum:{{popfrs34|15172}}}}''' | align="right" |'''{{formatnum:{{popfrs34tot|15172}}}}''' |<small>({{formatnum:{{#expr:100*{{popfrs34|15172}}/{{popfr34|172}} round 2}}}}%)</small> |<small>({{formatnum:{{#expr:100*{{popfrs34|15172}}/{{popfr34cn|15}} round 2}}}}%)</small> |- |Canton de Montpelhièr 2 | align="right" |'''{{formatnum:{{popfrs34|16172}}}}''' | align="right" |'''{{formatnum:{{popfrs34tot|16172}}}}''' |<small>({{formatnum:{{#expr:100*{{popfrs34|16172}}/{{popfr34|172}} round 2}}}}%)</small> |<small>(100%)</small> |- |Canton de Montpelhièr 3 | align="right" |'''{{formatnum:{{popfrs34|17172}}}}''' | align="right" |'''{{formatnum:{{popfrs34tot|17172}}}}''' |<small>({{formatnum:{{#expr:100*{{popfrs34|17172}}/{{popfr34|172}} round 2}}}}%)</small> |<small>(100%)</small> |- |Canton de Montpelhièr 4 | align="right" |'''{{formatnum:{{popfrs34|18172}}}}''' | align="right" |'''{{formatnum:{{popfrs34tot|18172}}}}''' |<small>({{formatnum:{{#expr:100*{{popfrs34|18172}}/{{popfr34|172}} round 2}}}}%)</small> |<small>(100%)</small> |- |Canton de Montpelhièr 5 | align="right" |'''{{formatnum:{{popfrs34|19172}}}}''' | align="right" |'''{{formatnum:{{popfrs34tot|19172}}}}''' |<small>({{formatnum:{{#expr:100*{{popfrs34|19172}}/{{popfr34|172}} round 2}}}}%)</small> |<small>(100%)</small> |- |Canton de Montpelhièr e Castèlnòu de Les | align="right" |'''{{formatnum:{{popfrs34|20172}}}}''' | align="right" |'''{{formatnum:{{popfrs34tot|20172}}}}''' |<small>({{formatnum:{{#expr:100*{{popfrs34|20172}}/{{popfr34|172}} round 2}}}}%)</small> |<small>({{formatnum:{{#expr:100*{{popfrs34|15172}}/{{popfr34cn|20}} round 2}}}}%)</small> |- |'''Total Montpelhièr''' | align="right" |'''{{formatnum:{{popfr34|172}}}}''' | align="right" |'''{{formatnum:{{popfr34tot|172}}}}''' |<small>(100%)</small> |} === Demografia === {{Demografia |insee=34172 |1793=32897 |1800=32723 |1806=33264 |1821=35123 |1831=36029 |1836=35506 |1841=40746 |1846=45828 |1851=45811 |1856=49737 |1861=51865 |1866=55606 |1872=57727 |1876=55258 |1881=56005 |1886=56765 |1891=69258 |1896=73931 |1901=75950 |1906=77114 |1911=80230 |1921=81548 |1926=82819 |1931=86924 |1936=90787 |1946=93102 |1954=97501 |1962=118864 |1968=161910 |1975=191354 |1982=197231 |1990=207996 |1999=225392 |2006= |2007= |2008= |2009= |cassini=23741 |senscomptesdobles=1962 }} == Ensenhament == === Ensenhament mairal e elementari === La vila de Montpelhièr aculhís près de 20 000 escolans dins 798 classas: * 61 escòlas mairalas publicas; * 62 escòlas elementàrias publicas; * 14 escòlas mairalas e elementàrias privadas jos contracte ; * 3 escòlas primàrias [[Calandretas]] (mairalas e elementàrias), escòlas associativas bilinguas francés-occitan jos contracte.<ref>{{ligam web |lenga=fr |url=https://www.montpellier.fr/24-l-enseignement-et-la-recherche-a-montpellier-toutes-les-ecoles-de-montpellier.htm |títol=Les Assises locales de la réussite éducative |sit=montpellier.fr }}</ref> === Ensenhament segondari === ==== Collègis ==== La vila de Montpelhièr compta 25 collègis dont: * 15 collègis publics; * 10 collègis privats jos contracte. * Collègi Leon-Còrdas, collègi associatiu Calandreta bilingüe francés-occitan. jos contracte. ==== Licèus ==== La vila compta 15 licèus dont 10 publics e 4 privats jos contracte. === Ensenhament superior === [[Fichièr:Montpellier_Faculte_medecine.jpg|thumb|right|Facultat de Medecina de Montpelhièr.]] Montpelhièr es una anciana vila universitària. Uèi, sa populacion estudianta (universitats e escòlas) es estimada a 60&nbsp;000 personas. La vila amassa doas universitats: * [[Universitat de Montpelhièr]] * [[Universitat Pau Valèri - Montpelhièr]] ==Administracion== {{ElegitDebuta |insee=34172 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= |Identitat= [[Michaël Delafosse]] |Partit= [[PS]] |Qualitat= professor}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat= [[Philippe Saurel]] |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= dentista}} {{Elegit |Debuta= [[2004]] |Fin= 2014 |Identitat= [[Elena Mandron]] |Partit= [[PS]] |Qualitat= metgessa }} {{Elegit |Debuta= [[1977]] |Fin= 2004 |Identitat= [[Georges Frêche|Jòrdi Freche]] |Partit= [[PS]] |Qualitat= professor d'universitat}} {{Elegit |Debuta= [[1959]] |Fin = 1977 |Identitat= Francés Delmàs |Partit= [[UDF]] |Qualitat=avocat }} {{Elegit |Debuta= [[1953]] |Fin= 1959 |Identitat= Joan Zuccarelli |Partit= [[Partit Radical d’Esquèrra|RAD]] |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Personalitats nascudas o ligadas a Montpelhièr == * [[Jacme I d'Aragon]] (1208-1276), rei d'Aragon, de Malhòrca e Valéncia, sénher de Montpehièr * [[Arnaut de Vilanòva]] (1238-1311), mètge. * [[Sant Ròc]] (c.1350- 1378), confessor. * [[Guilhèm V de Montpelhièr]] (c.1068-1122), sénher de Montpelhièr. * [[Guilhèm Rondelet]] (1507-1566), mètge e naturalista occitan. * [[Louis Lepic]] (1765-1827), general de [[Napoleon Bonaparte|Napoleon I]]. * [[Urban V]] (1310-1370), papa. * [[Joan Frederic Brun]] (1956), escrivan occitan, mètge espitalièr e cercaire * [[Rémi Gaillard]] (nascut en 1975), umorista e militant de la causa animala * [[Francés Xavièr Fabre]], pintre ([[1766]] - [[1837]]) * [[Philippe Blain]], jogaire de voleibol == Espòrt == * [[Montpelhièr Erau Rugbi Club]] * [[Montpelhièr Erau Sport Club]] * [[Montpelhièr Rugbi Club (femenin)|Montpelhièr Rugbi Club]] == Articles connèxes == * [[Estats de Lengadòc]] * [[Lengadòc]] * Lo [[Montpelhierenc_(sosdialècte)|Montpelhierenc]] es lo dialècte de l'airal de Montpelhièr * [[Senhoriá de Montpelhièr]] {{Clr}} == Ligams extèrnes == {{Commons|Montpellier}} *[https://web.archive.org/web/20160304204444/http://www.onomastica.cat/sites/onomastica.cat/files/14_gulsoy.PDF L'origen de Montpeller d'Urgell i de Llenguadoc, Josep Gulsoy] *[https://web.archive.org/web/20160305064117/http://fr.slideshare.net/vincentbobe/lhistoire-du-nom-de-montpellier Cartularis de Montpelhièr (980-1789)] *[http://archive.org/stream/revuedeslangues06romagoog#page/n270/mode/2up Un poema amb mantuns toponims de la vila] * [http://www.montpelhierloccitana.eu/ ''Montpelhièr l'occitana'' Sit consagrat a la ciutat de Montpelhièr e sa region environanta e a sa lenga occitana e sa literatura] ==Nòtas e referéncas== <references/> {{Vilas Occitània 100 000}} {{Vilas França 100 000 ab}} {{Comunas de| insee = 34172 }} {{Portal Lengadòc}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Erau]] [[Categoria:Comuna de Montpelhierenc]] [[Categoria:Montpelhièr|*]] 53t1kzcmf5bdcy83hqqjdmsrp4azy5d 0 3233 2497313 2497220 2026-04-01T20:06:15Z ~2026-20225-87 62948 2497313 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Nimes | nom2 = ''Nîmes'' | imatge = Nîmes, Centre ville.jpg | descripcion = Vista generala de Nimes. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Nîmes (Gard).svg | escais = | ist = {{Lengadòc}} | parçan = [[Costiera de Nimes]] | arrondiment = [[Arrondiment de Nimes|Nimes]]<br />([[capluòc]]) | canton = Burèu centralizator de 4 cantons | insee = 30189 | cp = 30000 e 30900 | gentilici = nimesenc, nimesenca | cònsol = Vincent Bouget | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracion de Nimes Metropòli|Nimes Metropòli]] | longitud = 4.36083333333 | latitud = 43.8377777778 | alt mini = 21 | alt mej = 39 | alt maxi = 215 | ectaras = 16 185 | km² = 161.5 |blason=Logo-Ville-de-Nimes.jpg|estat=França|region=Occitània|region ist=Lengadòc|departament=[[Gard]]}} [[Imatge:Nîmes-Les Arènes-20121024.jpg|thumb|left|Anfiteatre roman]] '''Nimes''' (en occitan ancian ''Nimes'' o ''Nemze''; en [[latin]] d'origina cèlta ''Nemausus''; en francés ''Nîmes'') es una vila d'[[Occitània]] situada gaireben au limit de [[Lengadòc]] e [[Provença]], a 35&nbsp;km de la [[Mar Mediterranèa]]. Administrativament es restacada au departament de [[Gard (departament)|Gard]] que n'es sa capitala e a la region [[Occitània (region administrativa)|Occitània]], ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]. Aquesta vila, la mai importanta demograficament dau departament, comptava {{popfr30|189}} abitants en {{popfr30|0}}. Sa fondacion durant l'[[Antiquitat]] e sa situacion sus un ais de circulacion important li permetèron d'aténher una prosperitat considerabla del temps de la dominacion romana, e la ciutat n'a servat una riquesa de monuments inegala en defòra d'aquela ostentada per cèrtas vilas d'[[Itàlia]]. Lo gentilici es '''nimesenc''', '''nimesenca'''. ==Geografia== Prefectura dau departement de [[Gard]], la comuna se tròba dins l’estrecha plana dau bas-Lengadòc que s’estira entre [[Ròse]] e [[Aude (riu)|Aude]]. A l’èst, {{unitat|27|quilomètres}} la separan d'[[Arles]], {{unitat|95|quilomètres}} d’[[Ais de Provença]] e au sud-èst, la metropòli de [[Marselha]] es pas qu'a {{unitat|110|quilomètres}}. Au nòrd-èst, es distanta de {{unitat|40|quilomètres}} d'[[Avinhon]], de {{unitat|55|quilomètres}} d’[[Aurenja]] e au nòrd, [[Lion]] es a {{unitat|250|quilomètres}} per lo corredor rodanenc. Au nòrd-oèst [[Alès]] es a {{unitat|40|quilomètres}}. Au sud-oèst, una distància de solament {{unitat|50|quilomètres}} la separa de [[Montpelhièr]] e {{unitat|84|quilomètres}} de [[Seta]]. [[Barcelona]], en [[Espanha]], es distanta de {{unitat|381|km}} e [[Gènoa]], en [[Itàlia]], de {{unitat|475|km}}. ==Toponimia== * '''Nimes''' - ''ΝΜΥ''; ''ΝΕΜΑΥ, ΝΑΜΑΣΑΤ''; ''COL[onia] NEM[ausus]''; ''ΝΑΜΑΥΣΙΚΑΒΟ''; ''ΝΑΜΑΥϹΑΤΙϹ''; ''RES·PVBLICA·NEMAVSESIVM''; ''NEMAVSENSES''; ''Nemausum''; ''Νέμαυσος''; ''ΝΕΜΑΥϹΟϹ''; ''Νεμαύσιος, Νεμαυσῖνος''; ''Nemausus''; ''Nemausum''; ''Nemausus''; ''Nemausus urbs''; ''Nemausensis ecclesia'' en [[589]]; ''Nemis seu Nemauso''; ''Nemausa civitas'' en [[814]]; ''Nemausiacus''; ''Nemausus civitas'' en [[876]]; ''Nemosus'' en [[950]]; ''Nemausus, Gothiæ urbs'' en [[1084]]; ''Nimis'' en [[1090]]; ''Civitas Nemausus'' en [[1114]]; ''Nemausensis moneta'' en [[1149]]; ''Nemse'' en [[1168]]; ''Nimes'' en [[1357]]; ''Nemse, Nimez''; ''Nymes'' en [[1386]]; ''Nysmes'' en [[1426]]; ''Nemse'' en [[1428]]; ''Ecclesia Nemensis'' en [[1511]]; ''Nymes'' en [[1568]]<ref name=DicoTopo>https://dicotopo.cths.fr/places/P73132806</ref>. * Esteuzen (nom fr) - ''Estelzin'' en [[1144]]; ''Estezin'' en [[1185]]; ''Esteuzen'' en [[1195]]; ''Estauza'' en [[1463]]; ''Estauzenc'' en [[1546]]; ''Le devois d'Estauzen'' en [[1671]]; ''Estauzens'' en [[1715]]<ref>https://dicotopo.cths.fr/places/P79639308</ref>. Luòc destruch. Mistralenc ''Esteuzin'' o ''Esteuzen''?<ref>https://tdf.locongres.org/files/assets/basic-html/page1067.html</ref>. * '''Puèi Cremat''' - ''Puech Cremat'' en [[occitan ancian]]; ''Podium Crematum'' en [[latin]]; ''Pue-Cremat'' dins lo [[Tresaur dau Felibritge]].<br/>Quartier de Nimes.<ref>https://tdf.locongres.org/files/assets/common/page-substrates/page1874.jpg</ref> ==Istòria== La ciutat de Nimes foguèt creada au [[sègle VI]] avans [[Jèsus Crist]] ; la vila vèn dau desvolopament d'un oppidum preroman, capitala dei Vòlcas arecomics, un dei grands pòbles de [[Gàllia]].<br /> En 120 avans JC, lei Vòlcas, a la tèsta d'un vast territòri de 24 oppida, acuelhon sens resisténcia lei [[Empèri Roman|Romans]]. La ''Colonia Nemausa'', la vila galloromana es a mand de nàisser. A partir de 118 avans JC, la [[Via Domícia]] religant Itàlia a [[Ispània]] es bastida e travèrsa la ciutat. Foguèt un periòde de prosperitat sos lei Romans: leis Arenas, l'Ostau carrat, la Torre Manha e lo Temple de Diana foguèron bastits, e mai lo [[Pònt de Gard]] a {{unitat|50|km}} de Nimes. Sos l'[[Edat Mejana]], Nimes subiguèt fortament lei guèrras. Foguèt un luòc important dei guèrras de religions entre [[Protestantisme|Protestants]] (lòngtemps majoritaris dins la vila) e [[Catolicisme|Catolics]]. Nimes foguèt fòrça influençada per leis idèas revolucionàrias, coneguèt la revolucion industriala au [[sègle XIX]] que li permeteguèt de se desvolopar considerablament. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=30189 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Jean-Paul Fournier |Partit=[[UMP|UMP, LR]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= junh [[1995]] |Fin= 2001 |Identitat= Alain Clary |Partit=[[PCF]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[1983]] |Fin= 2001 |Identitat= Jean Bousquet |Partit=[[Union per la Democracia Francesa|UDF]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[1965]] |Fin= 1983 |Identitat= Émile Jourdan |Partit=[[PCF]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= octobre [[1947]] |Fin= 1965 |Identitat=Edgar Tailhades |Partit= [[Seccion Francesa de l'Internacionala Obrièra - SFIO|SFIO]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1947 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Divisions administrativas=== ====Los cantons==== Nimes se dividís en 4 [[cantons de Gard|cantons]]. *[[Canton de Nimes-1]] *[[Canton de Nimes-2]] *[[Canton de Nimes-3]] *[[Canton de Nimes-4]] Avans 2015, Nimes se dividissiá en 7 cantons. ==Demografia== {{Demografia |insee=30189 |1793=40000 |1800=39594 |1806=41195 |1821=37908 |1831=41266 |1836=43036 |1841=44697 |1846=53497 |1851=53619 |1856=54293 |1861=57129 |1866=60151 |1872=62394 |1876=63001 |1881=63552 |1886=69898 |1891=71623 |1896=74601 |1901= 80605 |1906=80184 |1911= 80437 |1921= 82774 |1926=84667 |1931= 89213 |1936= 93758 |1946= 91667 |1954= 89130 |1962= 99775 |1968= 123292 |1975= 124220 |1982= 127933 |1990= 128461 |1999= 133406 |2006=143000 |2007= 143468 |2008= |2009= |2011= |2015= |cassini= 25041 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr30|0}} la populacion èra de {{popfr30|189}} abitants. ==Espòrts== * [[Nimes Olimpic]] ==Cultura locala e patrimòni== ===Luòcs e monuments=== [[Image:233 Ar nes NIM 1012.jpg|thumb|right|180px|[[Arenas de Nimes|Leis Arenas]]]] [[Image:MaisonCarrée.jpeg|thumb|right|180px|L'Ostau Cairat]] [[Image:281 Tour Magne NIM 1008.jpg|thumb|right|180px|La Torre Manha]] [[Fichièr:Roman Temple - Nîmes.JPG|thumb|right|180px|Lo Temple de Diana]] * '''[[Arenas de Nimes|Leis Arenas]]''' :Bastit a la fin dau primièr sègle aprèp J-C, l’[[Arenas de Nimes|anfiteatre de Nimes]], l'un dei melhors servats mondialament, mesura 133 mètres de long e 101 mètres de larg. La faciada, auta de 21 mètres, es facha de dos nivèls de 60 arcadas cadun. A l'endedins, aperaquí {{formatnum:25000}} espectadors podián assistir aus combats d'animaus e de [[gladiador]]s. Uèi, leis [[Arenas de Nimes|arenas]], luòc de prestigi, se transforman regularament en una sala granda d'espectacle ont leis artistas franceses e d'autres païses venon far de representacions. Constituisson a mai lo còr de las ''fèrias'' de Nimes, que las corridas i reunisson de milierats d'espectadors. Se pòt considerar coma l'edifici d'aquesta mena melhor conservat del mond. Un programa de sauvagarda e de restauracion dau monument es a se botar en plaça. * l''''[[Ostau Cairat]]''' :Es un [[temple roman]] [[exastile]] edificat au debut dau sègle I PER l'emperaire [[August]] que lo dediquèt a la glòria de sei dos felens : lei consols e caps militars [[Lucius Caesar]] e [[Juli Cesar|Caius Julius Caesar]]. Au fiu daus sègles, lo temple es vengut un ostau consulari, una [[Glèisa (edifici)|glèisa]] puèi un musèu deis arts [[Antiquitat|antics]]. Es uèi un dei temples romans lei melhors conservats au mond. * '''[[Torre Manha]]''' :Es un dei vestigis mai importants e vesedors de l'anciana encencha romana de Nimes. La Torre Manha senhoreja lei Jardins de la Fònt sus lo mont Cavalièr. De forma octogonala, aquesta torre que foguèt la mai auta e prestigiosa de l'encencha romana augusteana compreniá tres nivèls ensús d’un sosbassament. Actualament, s'elèva doncas a 32 mètres dau sòu ja que li manca lo darrièr nivèl. Quand lo temps es clar, presenta un ponch de vista ideau que permet de vistalhar lo [[mont Ventor]], leis [[Aupilhas]], [[Cevenas]], lo [[mont Augal]], lo [[puèg de Sant Lop]] e la plana de Vistre, e segur la [[garriga]], païsatge abituau de l'environa. * '''[[Temple de Diana]]''' :Aqueste monument, que se pensava popularament qu'èra un temple e que ne sèrva encara lo nom, data dau sègle II aprèp J.C. Se tròba dins la part bassa dei Jardins de la Fònt, pro prèp de la quita font. Èra encara entièr a la mitat dau sègle XVI qu'i encabissiá una capèla. Lei religioses ne foguèron fòrabandits quand se produguèron lei guèrras de religion. Es lo solet monument servat (en part) dins l'ensems del santuari roman dedicat au culte imperiau e ai lésers a l'entorn de la fònt sagrada. Sa foncion originala exacta demòra encara parcialament desconeguda a mai se se pensa actualament qu'èra puslèu un edifici de vocacion culturala, coma per exemple una bibliotèca. * '''[[Jardins de la Fònt]]''' :Aqueste parc public se tròba dins lo centre de la vila. Son estats creats a l'entorn de la fònt de Nimes originala, la de la divinitat ''Nemausus''. * '''[[Pòrta d'August]]''' : Es una construccion romana bastida au sègle I ab. J.-C. En 1840, venguèt monument istoric. ====Plaças==== *La '''[[plaça de la Salamandra (Nimes)|plaça de la Salamandra]]'''<ref>https://tdf.locongres.org/files/assets/common/page-substrates/page2048.jpg</ref> {{Clr}} === Personalitats de Nimes === * [[Antòni Bigòt]] (1825-1897), autor prefelibrenc. * [[Robèrt Lafont]] (1923-2009), escrivan, lingüista e teorician occitanista. * [[Joan Rebolh]] (1796-1864), escrivan prefelibrenc. * [[Loís Romieu]] (1829-1894), escrivan prefelibrenc. *[[Jòrgi Gròs]] (1922-2018), escrivan occitan. ===Eraudica=== {| class="wikitable centre" |- | Colspan="4" style="text-align:center;"|'''Leis armas successivas de la vila de Nimes''' |- |style="text-align:center;"|'''A l'[[Edat Mejana]]''' |style="text-align:center;"|'''En [[1516]]''' |style="text-align:center;"|'''Despuèi [[1535]]''' |rowspan="2" valign="top" style="text-align:justify;"|<center>'''Leis armas de la vila de Nimes a l'Edat Mejana'''</center>Vèrs lo {{s-|XIII}}, lo blason de Nimes èra, se sona, de golas plen, armas qu'apertenián alara a l'ostau deis [[Lista dels vescomtes de Narbona|vescòmtes de Narbona]].<br /><center>'''Leis armas de la vila de Nimes en 1516'''</center>Au {{s-|XVI}}, los cònsols d'aquela vièlha ciutat volguèron adornar aqueu camp de golas vuèja d'emblèma que compausava lo blason de l'Edat Mejana en i plaçant un "[[Taure]] d'Aur passant", per recordar probable l'estacament de la vila a la cultura taurina. Aqueu desir foguèt concedit per [[Francés Ièr de França|Francés Ier]] en [[abriu]] de [[1516]].<br /><center>'''Leis armas actualas de la vila de Nimes'''</center>La descobèrta en [[1517]] de la medalha portant au revèrs un [[crocodil]] estacat a una [[fuèlha de paumier|pauma]] motivèt una nòva comanda deis cònsols près de [[Francés Ièr de França|Francés Ier]]. En [[1535]] lo rei concediguèt aquelas nòvas armas a la vila de Nimes. Elas se blasonan aitau:<br />"De golas au paumier de sinòple pausat sus una terrassa dau meteis. Au crocodil passant e entornejat, tanben de sinòple, estacat amb una cadena d'aur al tronc dau paumier. A la corona florala d'aur, ligada d'un riban de dau meteis, enganchada a una aleta, en cap de l'escut a dèstra. A l'inscripcion d'aur en letras latinas ''COL'' a la dèstra dau tronc e ''NEM'' a senèstra.» |- |[[Imatge:Blason ville fr Nîmes (Gard) Moyen-Age.svg|80px|<br />"Un simple camp de golas"]] |[[Imatge:Blason ville fr Nîmes (Gard) 1516.svg|80px|<br />"De golas, a un taure d'aur passant a dèstre"]] |[[Imatge:Blason ville fr Nîmes (Gard).svg|80px|alt=Blason de Nimes.]] |} {{Commons|Nimes}} ==Veire tanben== [http://www.nimes.fr/ Lo siti Official de Nimes] (http://www.nimes.fr/) ==Liames extèrnes== ==Nòtas== {{reflist}} {{Portal Lengadòc}} {{Vilas Occitània 100 000}} {{Vilas França 100 000 ab}} {{Comunas de Gard}} [[Categoria:Comuna de Costiera de Nimes]] [[Categoria:Comuna de Gard]] [[Categoria:Comuna de la Costiera de Nimes]] htudbuuseaydafewt6antd64gbn5k67 2497319 2497313 2026-04-01T20:13:18Z ~2026-20225-87 62948 /* Geografia */ 2497319 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Nimes | nom2 = ''Nîmes'' | imatge = Nîmes, Centre ville.jpg | descripcion = Vista generala de Nimes. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Nîmes (Gard).svg | escais = | ist = {{Lengadòc}} | parçan = [[Costiera de Nimes]] | arrondiment = [[Arrondiment de Nimes|Nimes]]<br />([[capluòc]]) | canton = Burèu centralizator de 4 cantons | insee = 30189 | cp = 30000 e 30900 | gentilici = nimesenc, nimesenca | cònsol = Vincent Bouget | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracion de Nimes Metropòli|Nimes Metropòli]] | longitud = 4.36083333333 | latitud = 43.8377777778 | alt mini = 21 | alt mej = 39 | alt maxi = 215 | ectaras = 16 185 | km² = 161.5 |blason=Logo-Ville-de-Nimes.jpg|estat=França|region=Occitània|region ist=Lengadòc|departament=[[Gard]]}} [[Imatge:Nîmes-Les Arènes-20121024.jpg|thumb|left|Anfiteatre roman]] '''Nimes''' (en occitan ancian ''Nimes'' o ''Nemze''; en [[latin]] d'origina cèlta ''Nemausus''; en francés ''Nîmes'') es una vila d'[[Occitània]] situada gaireben au limit de [[Lengadòc]] e [[Provença]], a 35&nbsp;km de la [[Mar Mediterranèa]]. Administrativament es restacada au departament de [[Gard (departament)|Gard]] que n'es sa capitala e a la region [[Occitània (region administrativa)|Occitània]], ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]. Aquesta vila, la mai importanta demograficament dau departament, comptava {{popfr30|189}} abitants en {{popfr30|0}}. Sa fondacion durant l'[[Antiquitat]] e sa situacion sus un ais de circulacion important li permetèron d'aténher una prosperitat considerabla del temps de la dominacion romana, e la ciutat n'a servat una riquesa de monuments inegala en defòra d'aquela ostentada per cèrtas vilas d'[[Itàlia]]. Lo gentilici es '''nimesenc''', '''nimesenca'''. ==Geografia== Prefectura dau departement de [[Gard]], la comuna se tròba dins l’estrecha plana dau bas-Lengadòc que s’estira entre [[Ròse]] e [[Aude (riu)|Aude]]. A l’èst, {{unitat|27|quilomètres}} la separan d'[[Arle]], {{unitat|95|quilomètres}} d’[[Ais de Provença]] e au sud-èst, la metropòli de [[Marselha]] es pas qu'a {{unitat|110|quilomètres}}. Au nòrd-èst, es distanta de {{unitat|40|quilomètres}} d'[[Avinhon]], de {{unitat|55|quilomètres}} d’[[Aurenja]] e au nòrd, [[Lion]] es a {{unitat|250|quilomètres}} per lo corredor rodanenc. Au nòrd-oèst [[Alès]] es a {{unitat|40|quilomètres}}. Au sud-oèst, una distància de solament {{unitat|50|quilomètres}} la separa de [[Montpelhièr]] e {{unitat|84|quilomètres}} de [[Seta]]. [[Barcelona]], en [[Espanha]], es distanta de {{unitat|381|km}} e [[Gènoa]], en [[Itàlia]], de {{unitat|475|km}}. ==Toponimia== * '''Nimes''' - ''ΝΜΥ''; ''ΝΕΜΑΥ, ΝΑΜΑΣΑΤ''; ''COL[onia] NEM[ausus]''; ''ΝΑΜΑΥΣΙΚΑΒΟ''; ''ΝΑΜΑΥϹΑΤΙϹ''; ''RES·PVBLICA·NEMAVSESIVM''; ''NEMAVSENSES''; ''Nemausum''; ''Νέμαυσος''; ''ΝΕΜΑΥϹΟϹ''; ''Νεμαύσιος, Νεμαυσῖνος''; ''Nemausus''; ''Nemausum''; ''Nemausus''; ''Nemausus urbs''; ''Nemausensis ecclesia'' en [[589]]; ''Nemis seu Nemauso''; ''Nemausa civitas'' en [[814]]; ''Nemausiacus''; ''Nemausus civitas'' en [[876]]; ''Nemosus'' en [[950]]; ''Nemausus, Gothiæ urbs'' en [[1084]]; ''Nimis'' en [[1090]]; ''Civitas Nemausus'' en [[1114]]; ''Nemausensis moneta'' en [[1149]]; ''Nemse'' en [[1168]]; ''Nimes'' en [[1357]]; ''Nemse, Nimez''; ''Nymes'' en [[1386]]; ''Nysmes'' en [[1426]]; ''Nemse'' en [[1428]]; ''Ecclesia Nemensis'' en [[1511]]; ''Nymes'' en [[1568]]<ref name=DicoTopo>https://dicotopo.cths.fr/places/P73132806</ref>. * Esteuzen (nom fr) - ''Estelzin'' en [[1144]]; ''Estezin'' en [[1185]]; ''Esteuzen'' en [[1195]]; ''Estauza'' en [[1463]]; ''Estauzenc'' en [[1546]]; ''Le devois d'Estauzen'' en [[1671]]; ''Estauzens'' en [[1715]]<ref>https://dicotopo.cths.fr/places/P79639308</ref>. Luòc destruch. Mistralenc ''Esteuzin'' o ''Esteuzen''?<ref>https://tdf.locongres.org/files/assets/basic-html/page1067.html</ref>. * '''Puèi Cremat''' - ''Puech Cremat'' en [[occitan ancian]]; ''Podium Crematum'' en [[latin]]; ''Pue-Cremat'' dins lo [[Tresaur dau Felibritge]].<br/>Quartier de Nimes.<ref>https://tdf.locongres.org/files/assets/common/page-substrates/page1874.jpg</ref> ==Istòria== La ciutat de Nimes foguèt creada au [[sègle VI]] avans [[Jèsus Crist]] ; la vila vèn dau desvolopament d'un oppidum preroman, capitala dei Vòlcas arecomics, un dei grands pòbles de [[Gàllia]].<br /> En 120 avans JC, lei Vòlcas, a la tèsta d'un vast territòri de 24 oppida, acuelhon sens resisténcia lei [[Empèri Roman|Romans]]. La ''Colonia Nemausa'', la vila galloromana es a mand de nàisser. A partir de 118 avans JC, la [[Via Domícia]] religant Itàlia a [[Ispània]] es bastida e travèrsa la ciutat. Foguèt un periòde de prosperitat sos lei Romans: leis Arenas, l'Ostau carrat, la Torre Manha e lo Temple de Diana foguèron bastits, e mai lo [[Pònt de Gard]] a {{unitat|50|km}} de Nimes. Sos l'[[Edat Mejana]], Nimes subiguèt fortament lei guèrras. Foguèt un luòc important dei guèrras de religions entre [[Protestantisme|Protestants]] (lòngtemps majoritaris dins la vila) e [[Catolicisme|Catolics]]. Nimes foguèt fòrça influençada per leis idèas revolucionàrias, coneguèt la revolucion industriala au [[sègle XIX]] que li permeteguèt de se desvolopar considerablament. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=30189 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Jean-Paul Fournier |Partit=[[UMP|UMP, LR]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= junh [[1995]] |Fin= 2001 |Identitat= Alain Clary |Partit=[[PCF]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[1983]] |Fin= 2001 |Identitat= Jean Bousquet |Partit=[[Union per la Democracia Francesa|UDF]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[1965]] |Fin= 1983 |Identitat= Émile Jourdan |Partit=[[PCF]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= octobre [[1947]] |Fin= 1965 |Identitat=Edgar Tailhades |Partit= [[Seccion Francesa de l'Internacionala Obrièra - SFIO|SFIO]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1947 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Divisions administrativas=== ====Los cantons==== Nimes se dividís en 4 [[cantons de Gard|cantons]]. *[[Canton de Nimes-1]] *[[Canton de Nimes-2]] *[[Canton de Nimes-3]] *[[Canton de Nimes-4]] Avans 2015, Nimes se dividissiá en 7 cantons. ==Demografia== {{Demografia |insee=30189 |1793=40000 |1800=39594 |1806=41195 |1821=37908 |1831=41266 |1836=43036 |1841=44697 |1846=53497 |1851=53619 |1856=54293 |1861=57129 |1866=60151 |1872=62394 |1876=63001 |1881=63552 |1886=69898 |1891=71623 |1896=74601 |1901= 80605 |1906=80184 |1911= 80437 |1921= 82774 |1926=84667 |1931= 89213 |1936= 93758 |1946= 91667 |1954= 89130 |1962= 99775 |1968= 123292 |1975= 124220 |1982= 127933 |1990= 128461 |1999= 133406 |2006=143000 |2007= 143468 |2008= |2009= |2011= |2015= |cassini= 25041 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr30|0}} la populacion èra de {{popfr30|189}} abitants. ==Espòrts== * [[Nimes Olimpic]] ==Cultura locala e patrimòni== ===Luòcs e monuments=== [[Image:233 Ar nes NIM 1012.jpg|thumb|right|180px|[[Arenas de Nimes|Leis Arenas]]]] [[Image:MaisonCarrée.jpeg|thumb|right|180px|L'Ostau Cairat]] [[Image:281 Tour Magne NIM 1008.jpg|thumb|right|180px|La Torre Manha]] [[Fichièr:Roman Temple - Nîmes.JPG|thumb|right|180px|Lo Temple de Diana]] * '''[[Arenas de Nimes|Leis Arenas]]''' :Bastit a la fin dau primièr sègle aprèp J-C, l’[[Arenas de Nimes|anfiteatre de Nimes]], l'un dei melhors servats mondialament, mesura 133 mètres de long e 101 mètres de larg. La faciada, auta de 21 mètres, es facha de dos nivèls de 60 arcadas cadun. A l'endedins, aperaquí {{formatnum:25000}} espectadors podián assistir aus combats d'animaus e de [[gladiador]]s. Uèi, leis [[Arenas de Nimes|arenas]], luòc de prestigi, se transforman regularament en una sala granda d'espectacle ont leis artistas franceses e d'autres païses venon far de representacions. Constituisson a mai lo còr de las ''fèrias'' de Nimes, que las corridas i reunisson de milierats d'espectadors. Se pòt considerar coma l'edifici d'aquesta mena melhor conservat del mond. Un programa de sauvagarda e de restauracion dau monument es a se botar en plaça. * l''''[[Ostau Cairat]]''' :Es un [[temple roman]] [[exastile]] edificat au debut dau sègle I PER l'emperaire [[August]] que lo dediquèt a la glòria de sei dos felens : lei consols e caps militars [[Lucius Caesar]] e [[Juli Cesar|Caius Julius Caesar]]. Au fiu daus sègles, lo temple es vengut un ostau consulari, una [[Glèisa (edifici)|glèisa]] puèi un musèu deis arts [[Antiquitat|antics]]. Es uèi un dei temples romans lei melhors conservats au mond. * '''[[Torre Manha]]''' :Es un dei vestigis mai importants e vesedors de l'anciana encencha romana de Nimes. La Torre Manha senhoreja lei Jardins de la Fònt sus lo mont Cavalièr. De forma octogonala, aquesta torre que foguèt la mai auta e prestigiosa de l'encencha romana augusteana compreniá tres nivèls ensús d’un sosbassament. Actualament, s'elèva doncas a 32 mètres dau sòu ja que li manca lo darrièr nivèl. Quand lo temps es clar, presenta un ponch de vista ideau que permet de vistalhar lo [[mont Ventor]], leis [[Aupilhas]], [[Cevenas]], lo [[mont Augal]], lo [[puèg de Sant Lop]] e la plana de Vistre, e segur la [[garriga]], païsatge abituau de l'environa. * '''[[Temple de Diana]]''' :Aqueste monument, que se pensava popularament qu'èra un temple e que ne sèrva encara lo nom, data dau sègle II aprèp J.C. Se tròba dins la part bassa dei Jardins de la Fònt, pro prèp de la quita font. Èra encara entièr a la mitat dau sègle XVI qu'i encabissiá una capèla. Lei religioses ne foguèron fòrabandits quand se produguèron lei guèrras de religion. Es lo solet monument servat (en part) dins l'ensems del santuari roman dedicat au culte imperiau e ai lésers a l'entorn de la fònt sagrada. Sa foncion originala exacta demòra encara parcialament desconeguda a mai se se pensa actualament qu'èra puslèu un edifici de vocacion culturala, coma per exemple una bibliotèca. * '''[[Jardins de la Fònt]]''' :Aqueste parc public se tròba dins lo centre de la vila. Son estats creats a l'entorn de la fònt de Nimes originala, la de la divinitat ''Nemausus''. * '''[[Pòrta d'August]]''' : Es una construccion romana bastida au sègle I ab. J.-C. En 1840, venguèt monument istoric. ====Plaças==== *La '''[[plaça de la Salamandra (Nimes)|plaça de la Salamandra]]'''<ref>https://tdf.locongres.org/files/assets/common/page-substrates/page2048.jpg</ref> {{Clr}} === Personalitats de Nimes === * [[Antòni Bigòt]] (1825-1897), autor prefelibrenc. * [[Robèrt Lafont]] (1923-2009), escrivan, lingüista e teorician occitanista. * [[Joan Rebolh]] (1796-1864), escrivan prefelibrenc. * [[Loís Romieu]] (1829-1894), escrivan prefelibrenc. *[[Jòrgi Gròs]] (1922-2018), escrivan occitan. ===Eraudica=== {| class="wikitable centre" |- | Colspan="4" style="text-align:center;"|'''Leis armas successivas de la vila de Nimes''' |- |style="text-align:center;"|'''A l'[[Edat Mejana]]''' |style="text-align:center;"|'''En [[1516]]''' |style="text-align:center;"|'''Despuèi [[1535]]''' |rowspan="2" valign="top" style="text-align:justify;"|<center>'''Leis armas de la vila de Nimes a l'Edat Mejana'''</center>Vèrs lo {{s-|XIII}}, lo blason de Nimes èra, se sona, de golas plen, armas qu'apertenián alara a l'ostau deis [[Lista dels vescomtes de Narbona|vescòmtes de Narbona]].<br /><center>'''Leis armas de la vila de Nimes en 1516'''</center>Au {{s-|XVI}}, los cònsols d'aquela vièlha ciutat volguèron adornar aqueu camp de golas vuèja d'emblèma que compausava lo blason de l'Edat Mejana en i plaçant un "[[Taure]] d'Aur passant", per recordar probable l'estacament de la vila a la cultura taurina. Aqueu desir foguèt concedit per [[Francés Ièr de França|Francés Ier]] en [[abriu]] de [[1516]].<br /><center>'''Leis armas actualas de la vila de Nimes'''</center>La descobèrta en [[1517]] de la medalha portant au revèrs un [[crocodil]] estacat a una [[fuèlha de paumier|pauma]] motivèt una nòva comanda deis cònsols près de [[Francés Ièr de França|Francés Ier]]. En [[1535]] lo rei concediguèt aquelas nòvas armas a la vila de Nimes. Elas se blasonan aitau:<br />"De golas au paumier de sinòple pausat sus una terrassa dau meteis. Au crocodil passant e entornejat, tanben de sinòple, estacat amb una cadena d'aur al tronc dau paumier. A la corona florala d'aur, ligada d'un riban de dau meteis, enganchada a una aleta, en cap de l'escut a dèstra. A l'inscripcion d'aur en letras latinas ''COL'' a la dèstra dau tronc e ''NEM'' a senèstra.» |- |[[Imatge:Blason ville fr Nîmes (Gard) Moyen-Age.svg|80px|<br />"Un simple camp de golas"]] |[[Imatge:Blason ville fr Nîmes (Gard) 1516.svg|80px|<br />"De golas, a un taure d'aur passant a dèstre"]] |[[Imatge:Blason ville fr Nîmes (Gard).svg|80px|alt=Blason de Nimes.]] |} {{Commons|Nimes}} ==Veire tanben== [http://www.nimes.fr/ Lo siti Official de Nimes] (http://www.nimes.fr/) ==Liames extèrnes== ==Nòtas== {{reflist}} {{Portal Lengadòc}} {{Vilas Occitània 100 000}} {{Vilas França 100 000 ab}} {{Comunas de Gard}} [[Categoria:Comuna de Costiera de Nimes]] [[Categoria:Comuna de Gard]] [[Categoria:Comuna de la Costiera de Nimes]] d5w7hmvlacog0ajyzeq8hzit9ep6beo 0 3234 2497322 2444561 2026-04-01T20:15:17Z ~2026-20225-87 62948 2497322 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{infobox vila occitana |nom=Alès | imatge=Cathédrale d'alès.JPG | descripcion= La catedrala de Sant Joan Baptista. |escut=Blason ville fr Ales (Gard).svg |carta=oc |nom2=Alès |region={{Ocreg}} |ist={{Lengadòc}} |parçan=[[Cevenas]] |departament={{Gard}} |canton=[[capluòc]] de 3 cantons |insee=30007 |cp= 30100 |cònsol=Christophe Rivenq |mandat=2026-2032 |intercom=[[Aglomeracion d'Alès]] |longitud=4.08166666667 |latitud=44.1280555556 | alt mej= |alt mini=116 |alt maxi=356 |ectaras=2316 |gentilici= alesenc -a |km²=23.16 |sit=[http://www.ville-ales.fr www.ville-ales.fr] |}} '''Alès'''<ref>La forma ''Alèst'' es arcaïca.</ref> es una comuna de [[Lengadòc]], situada administrativament dins lo departament de [[Gard (departament)|Gard]] e la region d'{{Ocreg}}. Segonda comuna mai importanta del departament aprèp [[Nimes]], la ciutat es la capitala del [[Cevena|país cevenòl]] e compta mai de {{formatnum:40000}} abitants.<br> Lo gentilici de sos abitants es '''alesenc, -a'''<ref>http://toscanoreinat.chez-alice.fr/DICO_AK.pdf</ref>. Segon la mapa de [[Loís Alibèrt]], lo parlar de la comuna es lo [[lengadocian]] [[cevenòl (sosdialècte)|cevenòl]]<ref>https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Alib%C3%A8rt_-_dialecte_languedocien.tiff</ref>. ==Geografia== {{...}} ==Istòria== {{...}} ===[[Edat Mejana]]=== {{Article detalhat|Senhoriá d'Alès}} {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=30007 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Max Roustan |Partit= UMP |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |1936= 36893 |1954= 41385 |insee=30007 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== * Catedrala de Sant Joan Baptista (sègle XVII) == Ciutadans illustres == * [[Maurici André]] (1933–2012): un dels màgers [[trompetista]]s del [[sègle XX]]. * [[Pau Fèlix]] (1803-1879), escrivan occitan. * [[Leontina Goirand]] (1853-1923), escrivana occitana escaissada Felibressa d'Arena. ==Veire tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de Gard}} [[categoria:Comuna de Gard]] [[categoria:Comuna de las Cevenas]] 8ntrujw42c1u7c49n0ojz9fprawpnx9 0 3542 2497316 2460259 2026-04-01T20:09:55Z ~2026-20225-87 62948 2497316 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Avinhon | nom2 = ''Avignon'' | imatge = Avignon, Palais des Papes depuis Tour Philippe le Bel by JM Rosier.jpg|290px | descripcion = Lo centre istoric a l'entorn dau [[Palais deis papas d'Avinhon|palais deis papas]]. | lògo = cap|150px | escut = Blason ville fr Avignon (Vaucluse).svg|60px | region = {{Provença-Aups-Còsta d'Azur}} | ist = {{Provença}} | parçan = {{Comtat Venaicin}} | departament = {{Vauclusa}}<br/>([[prefectura]]) | arrondiment = [[Arrondiment d'Avinhon|Avinhon]]<br/>([[capluòc]]) | canton = [[Capluòc]] de 4 cantons | insee = 84007 | cp = 84000 | cònsol = Olivier Galzi | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracion dau Grand Avinhon]]<br /> | latitud = 43.95 | longitud = 4.817 | alt mej = 23 | alt mini = 10 | alt maxi = 122 | ectaras = 6478 | gentilici = avinhonenc, avinhonenca | km² = 64.78 |}} {{UNESCO}}'''Avinhon'''<ref>''Avignoun'' en [[nòrma mistralenca]].</ref> (''Avignon'' en [[francés]]) es una vila istorica d'[[Occitània]], en [[Provença]], dins lo parçan dau [[Comtat Venaicin]], lo [[departaments franceses|departament]] de [[Vauclusa (departament)|Vauclusa]], dins la [[regions francesas|region]] administrativa de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Sa [[populacion]] èra estimada a {{formatnum:90800}} abitants, en [[2005]]. Sa [[Aira|superfícia]] totala es 64,8&nbsp;km². La vila es coneguda actualament per sas activitats artisticas e culturalas, e demest aquestas a una plaça preponderanta lo [[Festivau d'Avinhon]]. Lo gentilici es '''avinhonenc, avinhonenca'''. == Geografia == Avinhon se situa au jonhent de [[Ròse]] e de [[Durença]], e confronta a l'oèst lo [[Gard|departament du Gard]] e lei comunas de [[Vilanòva d'Avinhon]] e [[Angles (Gard)|Angles]], e au sud ambé lei [[Bocas de Ròse]] e lei comunas de [[Barbentana]], [[Ronhonaç]], [[Castèurainard]] e [[Nòvas]]. == Toponimia == [[Imatge:Panneau_avignon_JP_Campomar.jpg|thumb|300px|center|Panèu d'intrada a Avinhon, escrich en [[Nòrma mistralenca|grafia mistralenca]].]] {{...}} == Istòria == [[Fichièr:Palace of the Popes.jpg|thumb|300px|left|Lo Palais dei Papas, en Avinhon]] Lo nom d'aquesta ciutat es atestat tre lo sègle VI abans Crist. La mencion mai anciana d'Avinhon (Aouen(n)ion) es la que faguèt lo geograf grèc [[Artemidòr d'Efes]]. Foguèt lo sèti dei [[Papa]]s entre [[1309]] e [[1377]]. Avinhon es estat abitat dempuèi tempses preistorics coma o demòstra los sepulcres megalitics trobats a Sant Marçal, que donan constància d'un poblat iberic del sègle VI aC. == Patrimòni d'Avinhon == Lei muralhas de la vila, que son en bon estat de conservacion, foguèron bastidas per lei papas durant leis annadas que seguiguèron sa venguda dins la ciutat per i demorar. Lo [[Palais deis papas d'Avinhon|Palais dei Papas]] es una construccion immensa d'estil [[arquitectura gotica|gotic]] que se bastiguèt entre [[1335]] e [[1364]]; ten de murs que fan entre 5 e 5,5 m de grossor. Après que se n'anèt a [[Roma]] la cort papala, foguèt utilizada coma casèrnas e es actualament un musèu ben ric e fòrça visitat. Au costat del Palais se tròba Nòstra Dòna dei Doms, la catedrala d'Avinhon, qu'es l'edifici sagrat pus ancian de la ciutat. Bastida entre [[1140]] e [[1160]] amb un estil romanic provençau d'una sola nau, sa construccion s'acabèt durant lo [[sègle XIII]]. Son cloquièr barròc es singular, e ennaut i es quilhada una estatua de plomb de la Verge, que fa 6 mètres d'aut e pesa 4,5 tonas. [[Fichièr:France Avignon Total 1.jpg|thumb|450px|left|Vista d'Avinhon; a senèstra, lo Pònt de Sant Beneset]] == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 84007 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Cécile Helle|Partit= PS |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Marie-Josée Roig]|Partit=UMP |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 84007 |1793=24000 |1800=21412 |1806=23789 |1821=29407 |1831=29889 |1836=31786 |1841=33844 |1846=35169 |1851=35890 |1856=37077 |1861=36081 |1866=36427 |1872=38196 |1876=38008 |1881=37657 |1886=41007 |1891=43453 |1896=45107 |1901=46896 |1906=48312 |1911=49304 |1921=48177 |1926=51685 |1931=57228 |1936=59472 |1946=60053 |1954=62768 |1962=72717 |1968=86096 |1975=90786 |1982=89132 |1990=86939 |1999=85937 |2004= |2005= |2006=92454 |2007= |2008= |2009=89592 |cassini=2184 |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == * [[Palais deis papas d'Avinhon|Palais dei Papas]] * [[Pònt de Sant Beneset]] == Personalitats nascudas o ligadas a Avinhon == *[[Ugueta de Forcauquier]], dama que faguèt partida de la [[cort d'amor]] d'Avinhon ([[sègle XIV]]).<ref>[https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=UGUE Tresaur dau Felibritge]: "''Ugueto de Fourcauquié'', Huguette de Forcalquier, dame qui fit partie de la cour d'amour d'Avignon (14e siècle)."</ref> * [[Teodòr Aubanèu]] (1829-1886), escrivan occitan. * [[Esprit Requien]] (1788-1851), naturalista. * [[Jérémie Azou]] (n. 1989), remaire occitan. == Espòrt == * [[Sporting Olimpic Avinhonenc XIII]] == Veire tanben == * [[Comunas de Vauclusa]] == Liames extèrnes == == Nòtas e referéncias == {{reflist}} {{Clr}} {{Portal Provença}} {{Patrimòni Mondial de l'Unesco en Occitània}} {{Patrimòni Mondial de l'Unesco en França}} {{Comunas de Vauclusa}} [[Categoria:Patrimòni Mondial en Occitània]] [[Categoria:Capitala Europèa de la Cultura]] [[Categoria:Comuna de Comtat Venaicin]] [[Categoria:Comuna de Vauclusa]] [[Categoria:Comuna de Provença]] q62euaxmj5yew9k0q74cwrbnijnki64 0 4178 2497326 2261987 2026-04-01T20:22:53Z Alaric 506 44932 actualizacion municipala 2497326 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Merinhac | nom2 = ''Mérignac'' | imatge = Aéroport_Bx_Mérignac.JPG | descripcion = Aeropòrt de Bordèu-Merinhac. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Mérignac (Gironde).svg | escais = | ist = {{Guiana}} [[Bordalés]] | parçan = | region = [[Novèla Aquitània|Novèra Aquitània]] | departament = [[Gironda (departament)|Gironda]] | arrondiment = [[Arrondiment de Bordèu|Bordèu]] | canton = Burèu centralizator de [[canton de Merinhac-1|Merinhac-1]] e [[canton de Merinhac-2|2]] | insee = 33281 | cp = 33700 | cònsol = Thierry Trijoulet ([[PS]]) | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Bordèu Metropòli]] | gentilici = ''Mérignacais'' <br/>(en [[francés]]) | latitud = 44.843056 | longitud = -0.644722 | alt mej = | alt mini = 12 | alt maxi = 53 | km² = 48.17 |}} '''Merinhac''' o benlèu '''Mairinhac''' (''Mérignac'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Bordalés|bordalesa]] de [[Guiana]], lingüisticament [[gascon]]a, administrada per lo [[departament francés|departament]] de [[Gironda (departament)|Gironda]] e la [[region francesa|region]] de [[Novèla Aquitània|Novèra Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 33281.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 33281 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= 2 de junh [[2025]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Thierry Trijoulet |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= mai 2025|Identitat=Alain Anziani |Partit=[[PS]] |Qualitat= avocat, senator (2008-2017), president de [[Bordèu Metropòli]] (17 de julhet 2020-2024)}} {{Elegit |Debuta= [[1974]] |Fin= 2014 |Identitat= Michel Sainte-Marie|Partit= [[PS]] |Qualitat= professor, deputat (1973-2012), president de la CUB (1977-1983)}} {{Elegit |Debuta=1èir de setembre [[1944]] |Fin= 13 de setembre 1974 (mòrt en foncions) |Identitat= Robert Brettes |Partit=[[SFIO]] pui [[PS]] |Qualitat= orticultor, senator (1946-1959), deputat (1968-1973)}} {{Elegit |Debuta= [[1927]] |Fin= 1èir de setembre 1944 |Identitat=Benjamin Saufrignon |Partit= Aliança Democratica |Qualitat= veirier, conselhèir generau dau [[canton de Peçac]] (1928-1940), conselhèir departamentau en 1943}} {{Elegit |Debuta= [[1917]] |Fin= [[1926]] |Identitat=Charles Campana (mòrt en foncions) |Partit= |Qualitat= professor}} {{Elegit |Debuta= [[1881]] |Fin= 1917 (mòrt en foncions)|Identitat=Henri Ranié |Partit= republican |Qualitat= negociant e proprietari dau castèth de Campanhac, conselhèi generau dau [[canton de Peçac]] (1878-1907}} {{Elegit |Debuta= març [[1860]] |Fin= 1881|Identitat=Émile Mareilhac |Partit= |Qualitat= proprietari dau castèth dau Pavalhon}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1860 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 33281 |1793=2511 |1800=2427 |1806=3039 |1821=2764 |1831=3097 |1836=3034 |1841=3276 |1846=3264 |1851=3648 |1856=3910 |1861=4284 |1866=4450 |1872=4265 |1876=4967 |1881=5167 |1886=5735 |1891=6159 |1896=6713 |1901=7052 |1906=7421 |1911=7594 |1921=9515 |1926=11939 |1931=15363 |1936=17034 |1946=21417 |1954=23050 |1962=32355 |1968=45951 |1975=50652 |1982=51306 |1990=57273 |1999=61992 |2006=65469 |cassini=22085 |senscomptesdobles=1962}} ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas damb la comuna== *[[Jan Lacor]] ==Veire tanben== * [[Comunas de Gironda]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Guiana}} {{Comunas de Gironda}} [[Categoria:Comuna de Gironda]] [[Categoria:Comuna de Guiana]] [[Categoria:Comuna d'Aquitània (Occitània)]] [[Categoria:Comuna de Bordalés]] buo5ug7scucvdnmuvwjvpg2f3qey02b 0 4182 2497327 2292770 2026-04-01T20:27:38Z Alaric 506 44932 actualizacion municipala 2497327 wikitext text/x-wiki {{omon|Peçac (omonimia)}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Peçac | nom2 = ''Pessac'' | imatge = Pessac - Mairie.jpg | descripcion = L'ostau de comuna | escut = Blason ville fr Pessac (Gironde).svg | escais = | region = [[Novèla Aquitània|Novèra Aquitània]] | ist = {{Guiana}} | departament = {{Gironda}} | parçan = Bordalés | arrondiment = [[Arrondiment de Bordèu|Bordèu]] | canton = burèu centralizator de [[canton de Peçac-1|Peçac-1]] e [[canton de Peçac-2|Peçac-2]] | insee = 33318 | cp = 33600 | gentilici = ''Pessacais'' (en [[francés]]) | cònsol = Franck Raynal | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Bordèu Metropòli]] | latitud = 44.8066666667 | longitud = -0.631111111111 | alt mej = 26 | alt mini = 12 | alt maxi = 56 | km²= 38.82 |}} '''Peçac''' (''Pessac'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Bordalés|bordalesa]] de [[Guiana]], lingüisticament [[gascon]]a, administrada per lo [[departament francés|departament]] de [[Gironda (departament)|Gironda]] e la [[region francesa|region]] de [[Novèla Aquitània|Novèra Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 33318.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre dau territòri === {{Comunas limitrophes | comuna = Peçac | nòrd = [[Merinhac]] | nòrd-èst = [[Bordèu]] | èst = [[Talença|Talança]] | sud-èst = [[Gradinhan]] | sud = [[Canejan (Gironda)|Canejan]] | sud-oèst = [[Cestàs|Sestàs]] | oèst = [[Sent Joan d'Ilhac]] | nòrd-oèst = }} == Toponimia == La prononciacion es [pe'sak]. Las fòrmas ancianas son contradictòrias : ''Passac (Amaveus de ~)'', en occitan, sense data, ''Pinsac'', ''Pansac'', ''Pessac'', en occitan, en 1274, ''Pessaco (a capitulo de ~)'', en 1326, ''Pessac in Bordelois'', en 1379. Los autors, Dauzat e Rostaing, Negre, Astor, Bénédicte Boyrie-Fénié, interprètan lo nom coma lo resultat dau nom latin d'òme ''Peccius'', damb lo sufixe ''-acum''. B. Boyrie-Fénié constata pr'aquò que lo nomen ''Peccius'' es rar e atestat en Norica, donc plan lunh de l'Aquitània. B. Boyrie-Fénié escriu que las fòrmas ''Pinsac'' e ''Pansac'' son de maishantas retranscripcions, au motiu que ''-n-'' avè disparegut davant ''-s'', tanlèu lo bas latin <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes, Gironde'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2008, p. 238</ref>{{,}}<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 526</ref>. I a pr'aquò au mens un [[Pinçac]] e un [[Pinsaguèl|Pinçaguèl]], venguts dau nom d'òme ''Pincius''<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 122</ref>. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 33318 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Franck Raynal |Partit=[[UMP|UMP, LR]], pui divèrs dreta, pui Orizonts |Qualitat= director de l'espital Sent Andriu, a [[Bordèu]]}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean-Jacques Benoit|Partit=[[PS]] |Qualitat=conselhèir generau (1998-2015) }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Pierre Auger |Partit=[[PS]] |Qualitat= conselhèir generau (1992-2004)}} {{Elegit |Debuta= març de [[1989]] |Fin= 2001 |Identitat=Alain Rousset |Partit=[[PS]] |Qualitat=President dau Conselh Regional [[d'Aquitània (region)|Aquitània]]}} {{Elegit |Debuta= [[1983]] |Fin= 1989 |Identitat=Jean-Claude Dalbos |Partit=RPR |Qualitat= deputat (1986-1988), conselhèir generau (1982-1992)}} {{Elegit |Debuta= [[1977]] |Fin= 1983 |Identitat=André Pujol |Partit=[[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1959]] |Fin= 1977 |Identitat=Jean-Claude Dalbos |Partit=RPR |Qualitat=mètge, deputat (1958-1962) }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1959 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 33318 |1793=1430 |1800=1336 |1806=1414 |1821=1349 |1831=1502 |1836=1341 |1841=1708 |1846=1785 |1851=2094 |1856=2334 |1861=2537 |1866=2676 |1872=4743 |1876=3103 |1881=3227 |1886=3759 |1891=3944 |1896=4411 |1901=4239 |1906=4612 |1911=5234 |1921=6691 |1926=8268 |1931=10706 |1936=13004 |1946=17769 |1954=19226 |1962=24281 |1968=36986 |1975=51360 |1982=50267 |1990=51055 |1999=56143 |2006=57187 |cassini=26588 |senscomptesdobles=1962}} ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Gironda]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Guiana}} {{Comunas de Gironda}} [[Categoria:Comuna de Gironda]] [[Categoria:Comuna de Guiana]] [[Categoria:Comuna d'Aquitània (Occitània)]] [[Categoria:Comuna de Bordalés]] 2ek1pjaq80w476syplqt90vjisuhvsg 0 4199 2497332 2462433 2026-04-01T20:48:25Z Alaric 506 44932 2497332 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{omon|Vilanòva (omonimia)}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Vilanava d'Ornon | nom2 = ''Villenave-d'Ornon'' | imatge = Église_Saint-Martin_de_Villenave-d'Ornon_vue_rue.JPG | descripcion = La glèisa Sent Martin. | escut = Blason ville fr Villenave-d'Ornon (Gironde).svg | escais = | region = [[Navèra Aquitània|Novèra Aquitània]] | ist = {{Guiana}} [[Bordalés]] | parçan = | departament = {{Gironda}} | arrondiment = [[Arrondiment de Bordèu|Bordèu]] | canton = [[Canton de Vilanava d'Ornon|Vilanava d'Ornon]] ([[caplòc]] pui burèu centralizator) | insee = 33550 | cp = 33140 | cònsol = Michel Poignonec | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Bordèu Metropòli]] | gentilici = ''Villenavais'' (en [[francés]]) | latitud = 44.7805555556 | longitud = -0.565833333333 | alt mej = 10 | alt mini = 3 | alt maxi = 41 | km² = 21.26 |}} '''Vilanava d'Ornon''' (''Villenave-d'Ornon'' en [[francés]]), es una [[comuna francesa|comuna]] [[Bordalés|bordalesa]] de [[Guiana]], administrada per lo [[departament francés|departament]] de [[Gironda (departament)|Gironda]] de la [[region francesa|region]] de [[Novèla Aquitània|Novèra Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. ==Geografia== <mapframe zoom=12 latitude=44.779444 longitude=-0.566944 height=500 width=550 align=center text="Vilanava e las comunas vesias."> [{ "type": "ExternalData", "service": "geoshape", "ids": "Q20525", "properties": { "fill": "#ee00ee", "stroke": "#b220aa" }}, { "type": "ExternalData", "service": "geoshape", "ids": "Q235733", "properties": { "fill": "#00eeee", "stroke": "#20b2aa" }} ] </mapframe> == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 33550 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= abriu [[2023]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Michel Poignonec |Partit= divèrs dreta |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= junh [[1995]] |Fin= març [[2023]] (demission) |Identitat= Patrick Pujol|Partit= [[UDF]], pui divèrs dreta |Qualitat= foncionari de categoria B}} {{Elegit |Debuta= genèir [[1994]] |Fin= 1995 |Identitat=Patrick Bouillot |Partit=[[PS]] |Qualitat=foncionari de categoria A}} {{Elegit |Debuta= març [[1977]] |Fin= genèir 1994 (demission) |Identitat=Claude Barande |Partit=[[PS]] |Qualitat= gerent de societat, deputat (1989-1993), conselhèir generau (1973-1989, demission per venir deputat)}} {{Elegit |Debuta= [[1966]] |Fin= 1977 |Identitat=Victor Mazars |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1966 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 33550 |1793=1400 |1800=1231 |1806=1295 |1821=1324 |1831=1377 |1836=1318 |1841=1535 |1846=1622 |1851=1779 |1856=1991 |1861=2161 |1866=2276 |1872=2200 |1876=2408 |1881=2733 |1886=3075 |1891=3143 |1896=3316 |1901=3335 |1906=3635 |1911=4020 |1921=4507 |1926=5416 |1931=6215 |1936=6764 |1946=8766 |1954=9989 |1962=13401 |1968=21263 |1975=22975 |1982=21073 |1990=26609 |1999=27500 |2006=29958 |cassini=40291 |senscomptesdobles=1962}} ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Gironda]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Guiana}} {{Comunas de Gironda}} [[Categoria:Bordalés]] [[Categoria:Comuna de Gironda]] [[Categoria:Comuna de Guiana]] [[Categoria:Comuna d'Aquitània (Occitània)]] aymdbnwqkff0if4vo6ugmz3g2ansgin 0 5962 2497318 2442026 2026-04-01T20:12:21Z ~2026-20225-87 62948 2497318 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vila | modèl = Infobox Comuna de França | carta = frp | blason = Coat of Arms of Lyon.svg | bandièra = | nom = Lion | nom2 = ''Lyon'' | mapa = França | nom de division1 = [[Region istorica]] | division1 = [[Lionés]] | nom de division3 = [[Lista dels païses del Mond|Estat]] | division3 = [[Fichièr:Flag of France.svg|25px]] [[França]] | nom de division4 = [[Regions francesas|Region]]<br /><small>[[Modèl:Nmrfr|{{Nrcfr|69000}}]]</small> | division4 = [[Auvèrnhe Ròse Aups]]<br />([[capluòc]]) | nom de division5 = [[Departaments franceses|Departament]]<br /><small>[[Modèl:dept|{{Ndcfr|69000}}]]</small> | division5 = [[Ròse]]<br />([[prefectura]]) | nom de division6 = [[Arrondiment]]<br /><small>[[Modèl:Nmafr|69000]]</small> | division6 = [[Arrondiment de Lion|Lion]] | nom de division7 = [[Cantons franceses|Canton]] | division7 = cap | nom de division8 = [[Intercomunalitat|Intercom]]<br /><small>[[Modèl:NomEPCI|{{CòdeEPCI|69000}}]]</small> | division8 = {{NomEPCIinsee|69000}} | imatgeloc = | imatgeloc2 = | imatge de mapa = | latitud = 45.759723 | longitud = 4.842223 | estatut = | altmin = | altitud = | altmax = | títol populacion = [[Chifras de populacion en França|Populacion]] | populacion = 516 092 | annada-pop = 2017 | superfícia = | títol densitat = [[Densitat de populacion|Densitat]] | densitat = | títol autoritat9 = [[Primièr cònsol|Cònsol]] | autoritat9 = Grégory Doucet ([[2026]]–[[2032]]) | escais = | gentilici = {{oc}} lionés -a<br />{{fr}} Lyonnais -e | títol còde = [[Còde INSEE|Còde <small>INSEE</small>]] | còde = [[arrondiments de Lion|69381 a 69389]] | sits-toristics = | divèrs = | imatge = Lyon-Paysages.jpg | legenda = Nòstra-Dòna de Fourvière, Plaça de Terreaux (Font Bartholdi e Ostal de la comuna), sarras del Pargue de la Tête d'Or, Plaça nautica dins lo quartièr de Confluéncia sus la Saòna, Carrièra Saint Jean (Lion Vièlh), Ribas de Ròse e Pont Lafayette, panorama urban sul quartièr d'afar de la Part-Dieu lo jorn de la fèsta dels lums (Plaça Bellecour al primièr plan). | talha imatge = | url = | cp = [[arrondiments de París|69001 a 69009]] }} '''Lion''' ({{AFI-oc|lju|pron}}; en [[francés]] ''Lyon'' {{API|[ljɔ̃]}}, en [[francoprovençal|arpitan]]: ''Liyon'' {{API|[ʎɔ̃]}}) es una vila de [[França]], a l'èst, e es lo capluòc de la region d'[[Auvèrnhe Ròse Aups]], de la [[Metropòli de Lion]] e del departament de [[Ròse (departament)|Ròse]]. Es la tresena vila de [[França]] amb {{formatnum:513275}} abitants. L'aglomeracion de Lion, poblada de {{formatnum:1354476}} abitants, es la segonda de França. Es traversada per [[Ròse]] e [[Sòna]]. Sos abitants son apelats amb lo gentilici '''lionés -esa'''. Lion a una situacion de caireforc geografic, al nòrd del corredor rodanenc que corrís de Lion a [[Marselha]]. Situada entre lo [[Massís Central]] a l'oèst e los [[Alps]] a l'èst, la vila de Lion ocupa una posicion estrategica dins la circulacion nòrd-sud en Euròpa. Anciana capitala de las [[Gàllia]]s del temps de l'[[Empèri roman]], Lion es lo sèti d'un arquevescat que lo sieu titulari portava lo títol de primat de las Gàllias. Lion venguèt una vila de comerci e una plaça financièra de primièr òrdre a la [[Renaissença]]. Sa prosperitat economica foguèt portada successivament per la sedariá, puèi per l'aparicion de las industrias especialament textilas, quimicas, e pus recentament, per l'industria de l'imatge. Lion, istoricament vila industriala, aculhiguèt al sud de la vila nombrosas industrias petroquimicas long de [[Ròse]], nomenat lo corredor de la quimia. Après la partença e la barradura de las indústrias textilas, Lion s'es progressivament recentrada sus los sectors d'activitat de tecnicas de punta, talas que la farmacia e las biotecnologias. Lion es tanben la segonda vila estudianta de França, amb quatre universitats e plusors grandas escòlas. Enfin, la vila a conservat un patrimòni arquitectural important anant de l'epòca romana al sègle XX en passar per la Renaissença e, per exemple, los quartièrs del Lion Vièlh, de la còla de Fourvière, de la peninsula e de las pendas de la Croix-Rousse son marcats sus la lista del patrimòni mondial de l'UNESCO. == Geografia == [[Fichièr:panolyonpont.jpg|center|700px|thumb|Vista de Lion dempuèi un pont sus Ròse, al fons lo tuc de la Crotz Roja]] == Istòria == Lo luòc de Lion es estat ocupat dempuèi la [[preïstòria]] e la primièra vila data de la [[Roma anciana]]. Una citacion de l'istorian [[:ca:Fernand Braudel]] presenta plan la riquesa e la complexitat de l'istòria de Lion: « ''Lo destin de Lion es pas mai simple qu'aquel del flume. Tota vila, sens dobte, es un èsser complicat, Lion mai qu'una autra, frapa l'istorian per la siá riquesa, las siás bruscas transformacions, las siás originalitats, quitament las siás estranhesas. Es pas la meteissa vila d'un sègle dins lo sègle seguent e, mai obligada que dispausada del sieu plen grat, passa sens fin d'una originalitat a una autra. Es, ela sola, un malaisit problèma per l'istorian de França, benlèu lo problèma clau, segurament l'indicator clau'' »<ref>[[:ca:Fernand Braudel]], ''L'identitat de la França'', tome 1, ''Espaci e istòria'', pagina260, 1986.</ref>. === Toponimia === La forma ''Lion'' pòt venir, puslèu que del latin ''Lugdunum'', d'una forma iper-corregida ''*Lugudunum'', segon Dauzat.<ref>DAUZAT, Albert. ''Les noms de lieux: origine et évolution; villes et villages - pays - cours d'eau - montagnes - lieux-dits''. Delagrave, 1926.</ref> == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Grégory Doucet |Partit= [[Euròpa Ecologia Los Verds|EELV]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= 2017 |Fin= 2020 |Identitat= Georges Képénékian |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= 2001 |Fin= 2017 |Identitat= [[Gérard Collomb]] |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= 1995 |Fin= 2001 |Identitat= [[Raymond Barre]] |Partit= [[Union per la Democracia Francesa|UDF]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= |1793=102167 |1800=88919 |1806=102041 |1821=131258 |1831=149733 |1836=150814 |1841=155939 |1846=177976 |1851=177190 |1856=292721 |1861=318803 |1866=323954 |1872=323417 |1876=342815 |1881=376613 |1886=401930 |1891=438077 |1896=466028 |1901=459099 |1906=472114 |1911=523796 |1921=561592 |1926=570840 |1931=579763 |1936=570622 |1946=460748 |1954=471270 |1962=528535 |1968=527800 |1975=456716 |1982=413095 |1990=415487 |1999=445452 |2004= |2005= 467400 |2006=787 |2007=787 |2008=787 |2009=787 |cassini=20464 |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == ==Personalitats ligadas amb la comuna== [[Imatge:Musées Gadagne - Jean Mathelin - Clémence de Bourges.jpg|vinheta|Clemença de Borges.]] * [[Clemença de Borges]], poetessa nascuda a Lion. == Veire tanben == * [[École centrale de Lyon]] * [[Institut polytechnique des sciences avancées]] == Ligams extèrnes == == Nòtas == <references/> {{commons|Category:Lyon}} {{Clr}} {{Vilas França 100 000 ab}} {{Comunas de la metropòli de Lion}} {{Comunas de |insee=69123 }} [[Categoria:Vila francesa de mai de 100 000 abitants]] [[Categoria:Prefectura]] [[Categoria:Prefectura de region]] [[Categoria:Patrimòni Mondial en França]] [[Categoria:Vila universitària francesa]] [[Categoria:Sèti d'una Cort d'apèl]] [[Categoria:Anciana comuna de Ròse]] [[Categoria:Comuna de la Metropòli de Lion]] 5p468ydh6q31vysg8hnlp8olgb17jix 2497352 2497318 2026-04-02T04:32:09Z Nicolas Eynaud 6858 2497352 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Vila | modèl = Infobox Comuna de França | carta = frp | blason = Coat of Arms of Lyon.svg | bandièra = | nom = Lion | nom2 = ''Lyon'' | mapa = França | nom de division1 = [[Region istorica]] | division1 = [[Lionés]] | nom de division3 = [[Lista dels païses del Mond|Estat]] | division3 = [[Fichièr:Flag of France.svg|25px]] [[França]] | nom de division4 = [[Regions francesas|Region]]<br /><small>[[Modèl:Nmrfr|{{Nrcfr|69000}}]]</small> | division4 = [[Auvèrnhe Ròse Aups]]<br />([[capluòc]]) | nom de division5 = [[Departaments franceses|Departament]]<br /><small>[[Modèl:dept|{{Ndcfr|69000}}]]</small> | division5 = [[Ròse]]<br />([[prefectura]]) | nom de division6 = [[Arrondiment]]<br /><small>[[Modèl:Nmafr|69000]]</small> | division6 = [[Arrondiment de Lion|Lion]] | nom de division7 = [[Cantons franceses|Canton]] | division7 = cap | nom de division8 = [[Intercomunalitat|Intercom]]<br /><small>[[Modèl:NomEPCI|{{CòdeEPCI|69000}}]]</small> | division8 = {{NomEPCIinsee|69000}} | imatgeloc = | imatgeloc2 = | imatge de mapa = | latitud = 45.759723 | longitud = 4.842223 | estatut = | altmin = | altitud = | altmax = | títol populacion = [[Chifras de populacion en França|Populacion]] | populacion = 516 092 | annada-pop = 2017 | superfícia = | títol densitat = [[Densitat de populacion|Densitat]] | densitat = | títol autoritat9 = [[Primièr cònsol|Cònsol]] | autoritat9 = Grégory Doucet ([[2026]]–[[2032]]) | escais = | gentilici = {{oc}} lionés -a<br />{{fr}} Lyonnais -e | títol còde = [[Còde INSEE|Còde <small>INSEE</small>]] | còde = [[arrondiments de Lion|69381 a 69389]] | sits-toristics = | divèrs = | imatge = Lyon-Paysages.jpg | legenda = Nòstra-Dòna de Fourvière, Plaça de Terreaux (Font Bartholdi e Ostal de la comuna), sarras del Pargue de la Tête d'Or, Plaça nautica dins lo quartièr de Confluéncia sus la Saòna, Carrièra Saint Jean (Lion Vièlh), Ribas de Ròse e Pont Lafayette, panorama urban sul quartièr d'afar de la Part-Dieu lo jorn de la fèsta dels lums (Plaça Bellecour al primièr plan). | talha imatge = | url = | cp = [[arrondiments de París|69001 a 69009]] }} '''Lion''' ({{AFI-oc|lju|pron}}; en [[francés]] ''Lyon'' {{API|[ljɔ̃]}}, en [[francoprovençal|arpitan]]: ''Liyon'' {{API|[ʎɔ̃]}}) es una vila de [[França]], a l'èst, e es lo capluòc de la region d'[[Auvèrnhe Ròse Aups]], de la [[Metropòli de Lion]] e del departament de [[Ròse (departament)|Ròse]]. Es la tresena vila de [[França]] amb {{formatnum:513275}} abitants. L'aglomeracion de Lion, poblada de {{formatnum:1354476}} abitants, es la segonda de França. Es traversada per [[Ròse]] e [[Sòna]]. Sos abitants son apelats amb lo gentilici '''lionés -esa'''. Lion a una situacion de caireforc geografic, al nòrd del corredor rodanenc que corrís de Lion a [[Marselha]]. Situada entre lo [[Massís Central]] a l'oèst e los [[Alps]] a l'èst, la vila de Lion ocupa una posicion estrategica dins la circulacion nòrd-sud en Euròpa. Anciana capitala de las [[Gàllia]]s del temps de l'[[Empèri roman]], Lion es lo sèti d'un arquevescat que lo sieu titulari portava lo títol de primat de las Gàllias. Lion venguèt una vila de comerci e una plaça financièra de primièr òrdre a la [[Renaissença]]. Sa prosperitat economica foguèt portada successivament per la sedariá, puèi per l'aparicion de las industrias especialament textilas, quimicas, e pus recentament, per l'industria de l'imatge. Lion, istoricament vila industriala, aculhiguèt al sud de la vila nombrosas industrias petroquimicas long de [[Ròse]], nomenat lo corredor de la quimia. Après la partença e la barradura de las indústrias textilas, Lion s'es progressivament recentrada sus los sectors d'activitat de tecnicas de punta, talas que la farmacia e las biotecnologias. Lion es tanben la segonda vila estudianta de França, amb quatre universitats e plusors grandas escòlas. Enfin, la vila a conservat un patrimòni arquitectural important anant de l'epòca romana al sègle XX en passar per la Renaissença e, per exemple, los quartièrs del Lion Vièlh, de la còla de Fourvière, de la peninsula e de las pendas de la Croix-Rousse son marcats sus la lista del patrimòni mondial de l'UNESCO. == Geografia == [[Fichièr:panolyonpont.jpg|center|700px|thumb|Vista de Lion dempuèi un pont sus Ròse, al fons lo tuc de la Crotz Roja]] == Istòria == Lo luòc de Lion es estat ocupat dempuèi la [[preïstòria]] e la primièra vila data de la [[Roma anciana]]. Una citacion de l'istorian [[:ca:Fernand Braudel]] presenta plan la riquesa e la complexitat de l'istòria de Lion: « ''Lo destin de Lion es pas mai simple qu'aquel del flume. Tota vila, sens dobte, es un èsser complicat, Lion mai qu'una autra, frapa l'istorian per la siá riquesa, las siás bruscas transformacions, las siás originalitats, quitament las siás estranhesas. Es pas la meteissa vila d'un sègle dins lo sègle seguent e, mai obligada que dispausada del sieu plen grat, passa sens fin d'una originalitat a una autra. Es, ela sola, un malaisit problèma per l'istorian de França, benlèu lo problèma clau, segurament l'indicator clau'' »<ref>[[:ca:Fernand Braudel]], ''L'identitat de la França'', tome 1, ''Espaci e istòria'', pagina260, 1986.</ref>. === Toponimia === La forma ''Lion'' pòt venir, puslèu que del latin ''Lugdunum'', d'una forma iper-corregida ''*Lugudunum'', segon Dauzat.<ref>DAUZAT, Albert. ''Les noms de lieux: origine et évolution; villes et villages - pays - cours d'eau - montagnes - lieux-dits''. Delagrave, 1926.</ref> == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Grégory Doucet |Partit= [[Euròpa Ecologia Los Verds|EELV]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= 2017 |Fin= 2020 |Identitat= Georges Képénékian |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= 2001 |Fin= 2017 |Identitat= [[Gérard Collomb]] |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= 1995 |Fin= 2001 |Identitat= [[Raymond Barre]] |Partit= [[Union per la Democracia Francesa|UDF]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= |1793=102167 |1800=88919 |1806=102041 |1821=131258 |1831=149733 |1836=150814 |1841=155939 |1846=177976 |1851=177190 |1856=292721 |1861=318803 |1866=323954 |1872=323417 |1876=342815 |1881=376613 |1886=401930 |1891=438077 |1896=466028 |1901=459099 |1906=472114 |1911=523796 |1921=561592 |1926=570840 |1931=579763 |1936=570622 |1946=460748 |1954=471270 |1962=528535 |1968=527800 |1975=456716 |1982=413095 |1990=415487 |1999=445452 |2004= |2005= 467400 |2006=787 |2007=787 |2008=787 |2009=787 |cassini=20464 |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == ==Personalitats ligadas amb la comuna== [[Imatge:Musées Gadagne - Jean Mathelin - Clémence de Bourges.jpg|vinheta|Clemença de Borges.]] * [[Clemença de Borges]], poetessa nascuda a Lion. == Veire tanben == * [[École centrale de Lyon]] * [[Institut polytechnique des sciences avancées]] == Ligams extèrnes == == Nòtas == <references/> {{commons|Category:Lyon}} {{Clr}} {{Vilas França 100 000 ab}} {{Comunas de la metropòli de Lion}} {{Comunas de |insee=69123 }} [[Categoria:Vila francesa de mai de 100 000 abitants]] [[Categoria:Prefectura]] [[Categoria:Prefectura de region]] [[Categoria:Patrimòni Mondial en França]] [[Categoria:Vila universitària francesa]] [[Categoria:Sèti d'una Cort d'apèl]] [[Categoria:Anciana comuna de Ròse]] [[Categoria:Comuna de la Metropòli de Lion]] flba0jsj4jul59mejuoo70ooynb8kxn 0 17106 2497357 2497211 2026-04-02T04:52:11Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo retorn en Índia e los prumiers combats */ 2497357 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]<ref>D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] (Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274) e lo 19 de novembre de [[1921]] (Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39). I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus (Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172). En fàcia, las tropas britanicas tirèron sus de manifestants pacifics lo 13 d'abriu de [[1919]] (Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178).</ref>. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia. === La lucha per l'independéncia === === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Satyagraha]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] r0kvqymveskoawzb61h6agiiogohr4q 2497358 2497357 2026-04-02T04:54:37Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo retorn en Índia e los prumiers combats */ 2497358 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]<ref>D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] (Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274) e lo 19 de novembre de [[1921]] (Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39). I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus (Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172). En fàcia, las tropas britanicas tirèron sus de manifestants pacifics lo 13 d'abriu de [[1919]] (Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178).</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian èra menaçaa. === La lucha per l'independéncia === === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Satyagraha]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] alvom407kqdg6l18ojg62jo243h2m5k 2497359 2497358 2026-04-02T04:58:01Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo retorn en Índia e los prumiers combats */ 2497359 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]<ref>D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] (Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274) e lo 19 de novembre de [[1921]] (Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39). I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus (Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172). En fàcia, las tropas britanicas tirèron sus de manifestants pacifics lo 13 d'abriu de [[1919]] (Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178).</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian èra menaçaa. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Satyagraha]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] swsfdws9v7svcv10adcymxdg5ytu2do 0 17945 2497315 2494923 2026-04-01T20:08:49Z ~2026-20225-87 62948 2497315 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Seta | nom2 = ''Sète'' | imatge = View from Sète, Hérault.jpg | descripcion = Vista dempuèi lo [[Puòg de Sant Clar]]. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Sète (Hérault).svg | escais = | region = {{Occitània (Region)}} | ist = {{Lengadòc}} | parçan = | departament = {{Erau}} | arrondiment = [[Arrondiment de Montpelhièr]] | canton = [[Canton de Seta]] (burèu centralizator) | insee = 34301 | cp = 34200 | gentilici = setòri, -òria (creacion dels felibres setòis? [set'òdi]), setòi, -òia | cònsol = Hervé Marques | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Seta Aglopòl Mediterranèa]] | latitud = 43.405278 | longitud = 3.6975 | alt mini = 0 | alt mej = 4 | alt maxi = 176 | ectaras = 2421 | km² = 24.21 | sitweb = http://www.sete.fr |}} [[Imatge:Quai Maréchal de Lattre de Tassigny, Sète 02.jpg|miniatura|esquèrra|wrap|Cais e canals de Seta.]] '''Seta'''<ref>''La fonologia francesa. qu’impausa una [e] larga e enebís una [e] estrecha en sillaba barrada (Mèze, Sète, Rodez, Rouergue), entraïna en occitan una dobertura erronèa : Mèsa*. Sèta*, Rodès* e mai benlèu la forma Roèrgue ([[Alibèrt]] 1935. 471 ; Vaissièr 1879) en fàcia dei formas normalas que son, segon lo TDF, Mesa, Seta, Rodés e probablament Roergue (TDF : <Rouërgue>5, [[Cantalausa]] escriguèt dins L’occitan que la forma usuala en roergàs es ben Roergue, aquesta forma es estada chausida tanben per leis Edicions de Roergue). Per Rodés e Roergue, la barradura de e es naturala a respiech dau latin que ten una ē lònga dins leis etims Rutēnos e Rufēnicum.'', ''L’occitan, lenga fantasmada : l’exemple de la toponimia'', [[Domergue Sumien]] http://books.openedition.org/pulm/1024</ref> <small>(prononciat en estandard: {{AFI|[ˈseto̞]}} e localament {{AFI|[ˈseta]}})</small> (en [[francés]] e oficialament (dempuèi 1927): ''Sète''; e anteriorament ''Cette'') es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Lengadòc]]. Situada administrativament dins lo departament d'[[Erau (departament)|Erau]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>, comptava 45.090 abitants en 2022. Es una localitat situada a la broa de la [[Mar Mediterranèa]] e de l'[[Estanh de Taur]], au ras dau [[Puòg de Sant Clar]]. Lo gentilici es '''setòri, -òria''' o '''setòi, -òia''' (''cetòri, cetódi'' en [[grafia mistralenca]]<ref name=TdF/>). == Geografia == Seta es un pòrt de pesca e de comèrci pro important en [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa]], uòi administrat per la [[Cambra de Comèrci e d'Industria de Seta-Mesa-Frontinhan]] per la region de [[Lengadòc-Rosselhon]]. Es lo segond pòrt mediterranèu d'[[Occitània]] aprèp [[Marselha]]. Lo pòrt genèra per Seta e las comunas vesinas d'activitats dins los sectors industrial, quimic, metallurgic, agricòla e dau bastiment. Mantuna linha maritima assegura lo transpòrt de passatgièrs cap a [[Magrèb]]. L'espòrt local son las [[Targa lengadociana|ajustas]]. La competicion mai importanta se debana a la fin dau mes d'agost sul canal reial, es [[Lo Grand Prèmi de la Sant Loís]] (mena de campionat dau mond de las ajustas). [[Imatge:Map commune FR insee code 34301.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] [[Image:Sète-panorama 1.jpg|centre|upright=3.2|miniatura|Panorama dempuèi lo Puòg de Sant Clar.]] ==Toponimia== [[Imatge:Oc-Seta.JPG|300px|left|thumb|Panèl de Seta.]] Las fòrmas ancianas son : ''τò Σἰγον'' [legir ''Σηπον'' ?] ''ὂρoς'', al 1er sègle. ap. J.-C. ([[Estrabon]], ''Geografia'' IV, 1.6), ''Σητἰον ὂρoς'' ([[Claudi Ptolemèu|Ptolemèu]], ''Geografia'' II. 10. 2), ''Setius... mons'', ''Setii iugum'', al sègle IV (Avienus, ''Ora maritima'' , 608, 609), ''fiscum ... qui nuncupatur Sita'', al sègle XII (?), ''ecclesiam S. Dii de Seta et locum Sete'' en 1146 e 1154, ''de Seta'' en 1154, 1173-74, ''fontem de Seta'', ''rocas'' (varianta : ''rotas'') ''de Seta'' en 1202, ''insula de Seta'' en 1219, ''montem de Ceta'', sense data [sègle XIII ?], ''a podio Cete'' en 1300, ''terra Cete'' en 1301, ''montem Cete'' en 1303, ''Cap de Sete'' en 1570, ''M. Seyti'' en 1613, ''Mont de Sepol'' en 1622, ''Cap de Sette'' en 1626, ''Cette et Cap de Cette'' en 1643, ''Isle de Sette'' cap a 1683, ''port de Cette'' en 1690, ''Cette'' en 1708, 1740-60, 1770-72 (mapa de Cassini)<ref name = frh>Frank R. Hamlin, ''Toponymie de l'Hérault, Dictionnaire Topographique et Étymologique'', Éditions du Beffroi e Études Héraultaises, 2000, p. 383</ref>. Segon Carles Rostanh, seguit per [[Frank R. Hamlin|Hamlin]], ''Seta'' ven d'un mot preindoeuropèu ''*set-'', « montanha », que designa lo [[Puòg de Sant Clar]], que tresplomba la vila <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 656</ref>{{,}}<ref name = frh/>. La consonanta intervocalica ''-t-'' s'es conservada sense passar (regularament) a ''-d-'', pr'amor de l'influéncia de l'escrit o d'una prononciacion particulara<ref name = frh/>. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 34301 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= [[2026]] |Identitat=François Commeinhes |Partit=[[UMP]] puèi [[UMP|LR]] puèi divèrs drecha |Qualitat= mètge ginecològue, president de Seta Aglopòle Mediterranèa, conselhièr general de Seta-1 (2008-14), senator (2014-17)}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Fins a las eleccions departamentalas de 2015, Seta compreniá dos cantons : Seta-1 e Seta-2, ara amassats dins lo canton de Seta (una comuna). == Demografia == {{Demografia |insee= 34301 |1793=8031 |1800=6984 |1806=8438 |1821=9061 |1831=10638 |1836=11648 |1841=13413 |1846=19041 |1851=19124 |1856=21064 |1861=22438 |1866=24177 |1872=25826 |1876=28690 |1881=35517 |1886=37058 |1891=36541 |1896=32729 |1901=33246 |1906=33892 |1911=33049 |1921=36503 |1926=37005 |1931=36953 |1936=37324 |1946=31203 |1954=33454 |1962=36301 |1968=40476 |1975=39258 |1982=39545 |1990=41510 |1999=39542 |2006= |2007= |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr34|0}} la populacion èra de {{popfr34|301}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr34|301}}/24.21) round 2}}}} ab/km². == Luòcs e monuments == *[[Estanh de Taur]] *[[Glèisa de Sant Loís]] *[[Teatre de la Mar]] *[[Far dau Puòg de Sant Clar]] *[[Cementèri marin]] == Galariá == <gallery mode="packed" heights="150px"> Barrou Neighbourhood, Étang de Thau, Sète 01.jpg| Dawn on Sète and the Étang de Thau.jpg| Ile de Thau, Sète, Hérault 01.jpg| Crique de l'Anau, Sète, Hérault 01.jpg| </gallery> {{messatge galariá}} == Setòris celèbres == * [[Georges Brassens]] (1921–1981), cantaire setòri<ref>https://www.youtube.com/watch?v=yGSXL_NsTiY</ref> * [[Ives Roqueta]] (1936–2015), escrivan occitan * [[Josèp Solet]]<ref>https://www.youtube.com/watch?v=QK_UHzsLzSE</ref> (1851–1919) * [[Joan Larzac]] (1938–) * [[Arvei di Rosa|Hervé Di Rosa]] (1959–) * [[Paul Valéry]] (1871–1945) * [[Manitas de Plata]] (1921–2014), musician gitan == Musicians setòris actuals == * [[Corne d'Aur'Òc]] * [[Les Mourres de Porc]] * [[Mauresca Fracàs Dub]] == Veire tanben == * [[Tièla a la setòria]] * [[Mauresca Fracàs Dub]] * [[Comunas d'Erau]] == Ligams extèrnes == * {{oc}} [https://www.youtube.com/watch?v=hrUU9h5QsGk Seta : a l'origina èra un pòrt - Occitanica eAnem / CIRDOC ] * {{oc}} [https://www.youtube.com/watch?v=3RQhTIf7paI Seta : Las Ajustas setòrias - Occitanica-eAnem / CIRDÒC ] * {{oc}} [https://www.youtube.com/watch?v=ll2wepfhTBs Seta : L'istòria d'un tipe - Occitanica-eAnem / CIRDÒC ] *{{fr}} [http://www.sete.fr Sit oficial] *{{fr}} [http://www.ot-sete.fr Sit de l'Ofici de Torisme] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Erau}} [[Categoria:Comuna d'Erau]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Vila portuària de França]] 61h7vyf3qjqk6vdi6oyay0vv84fy72s 0 22738 2497303 2387405 2026-04-01T17:05:53Z ~2026-20283-32 62946 2497303 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=bre | nom1 =Nantas (òc) | nom2 =Naunnt (galò) | nom3 =Naoned (bzh) | nom4 =''Nantes'' | lògo= | imatge=Marité.jpg | descripcion= | escut= Blason Nantes.svg | escais= | region ist ={{Bretanha}} | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Nantes]]<br />([[capluòc]]) | canton= | cp= | insee = 44109 | cònsol = [[Johanna Rolland]] | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = Nantais (en [[francés]]) | alt mej= | longitud= -1.55278 | latitud= 47.21806 | alt mini = 2 | alt maxi = 52 | km² = 65.19 }} '''Nantas''' (en [[breton]]: ''Naoned'' {{AFI|[ˈnɑ̃wnət]}}; en [[galò]]: ''Naunnt''; en [[francés]]: ''Nantes'') es una ciutat [[Bretanha (istorica)|bretona]] qu'aparten al [[País nantés]]. Son pòrt maritim confronta l'[[ocean Atlantic]]. Nantas es lo capluòc de la [[Regions francesas|region]] [[França|francesa]] dels [[Païses de Léger]] aital coma prefectura del [[departaments franceses|departament]] del [[Léger Atlantic]]. Situada actualament en zona galofòna, Nantas es font de debat per quant concernís son apartenéncia lingüistica. Unes movements nacionalistas bretons revendican Nantas coma capitala istorica del [[Ducat de Bretanha|Bretanha]] sota lo règne d'Anna, duquessa de Bretanha. Lo gentilici es '''nantés -esa'''. == Geografia == Nantas es situada a proximitat de l'ocean Atlantic, al començament de l'estuari de [[Léger (riu)|Léger]] e au [[jonhent]] del riu [[Erdre]] e de Léger. == Istòria == Nantas foguèt la capitala e la mai granda vila de la [[Bretanha (istorica)|Bretanha istorica]]. [[Fichièr:Quai de la Fosse (de la butte Saint-Anne)- Nantes.jpg|thumb|250px|right|La vila de Nantas.]] [[Fichièr:Musée Dobrée.JPG|thumb|250px|right|Musèu Palais Dobrée, a Nantas.]] == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 44109 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat=Johanna Rolland |Partit=PS |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= [[Jean-Marc Ayrault]] |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 44109 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == ==Personalitats ligadas amb la comuna== == Vejatz tanben == == Véser tanben == == Ligams extèrnes == == Nòtas == <references/> {{Portal Bretanha}} {{Clr}} {{Vilas França 100 000 ab}} {{Comunas del Léger Atlantic}} [[Categoria:Nantas|*]] [[Categoria:Comuna del Léger Atlantic]] [[Categoria:Comuna de Bretanha]] [[Categoria:Prefectura]] [[Categoria:Vila portuària de França]] [[Categoria:Pòrt fluvial]] [[Categoria:Vila d'art e d'istòria]] [[Categoria:Hanse]] opf140qa5jmvkeib5waug22b23fq92u 2497308 2497303 2026-04-01T19:57:05Z ~2026-20225-87 62948 2497308 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=bre | nom1 =Nantas (òc) | nom2 =Naunnt (galò) | nom3 =Naoned (bzh) | nom4 =''Nantes'' | lògo= | imatge=Marité.jpg | descripcion= | escut= Blason Nantes.svg | escais= | region ist ={{Bretanha}} | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Nantes]]<br />([[capluòc]]) | canton= | cp= | insee = 44109 | cònsol = [[Johanna Rolland]] | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = Nantais (en [[francés]]) | alt mej= | longitud= -1.55278 | latitud= 47.21806 | alt mini = 2 | alt maxi = 52 | km² = 65.19 }} '''Nantas''' (''Nanto'' en [[grafia mistralenca]]<ref name=TdF>https://books.google.com/books?id=yYx--JBqDX4C&pg=PA394&dq=%22Nantes%22+and+%22d%C3%B3u+F%C3%A9librige%22&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwj_5Y-bo_P6AhWCIH0KHd2PBy8Q6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=%22Nantes%22%20and%20%22d%C3%B3u%20F%C3%A9librige%22&f=false</ref>; ''Naunnt'' en [[galò]]; ''Naoned'' en [[breton]]; ''Nantes'' en [[francés]]) es una vila de la[[Bretanha (istorica)|Bretanha istorica]] e un pòrt en riba de l'[[ocean Atlantic]]. Es lo capluòc de la [[Regions francesas|region]] [[França|francesa]] dels [[Païses de Léger]] e del [[departaments franceses|departament]] del [[Léger Atlantic]]. Lo gentilici es '''nantés -esa''' (''nantés -eso'' en [[grafia mistralenca]]<ref name=TdF/>). == Geografia == Nantas es situada a proximitat de l'ocean Atlantic, al començament de l'estuari de [[Léger (riu)|Léger]] e au [[jonhent]] del riu [[Erdre]] e de Léger. == Istòria == Nantas foguèt la capitala e la mai granda vila de la [[Bretanha (istorica)|Bretanha istorica]]. [[Fichièr:Quai de la Fosse (de la butte Saint-Anne)- Nantes.jpg|thumb|250px|right|La vila de Nantas.]] [[Fichièr:Musée Dobrée.JPG|thumb|250px|right|Musèu Palais Dobrée, a Nantas.]] == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 44109 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat=Johanna Rolland |Partit=PS |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= [[Jean-Marc Ayrault]] |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 44109 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == ==Personalitats ligadas amb la comuna== == Vejatz tanben == == Véser tanben == == Ligams extèrnes == == Nòtas == <references/> {{Portal Bretanha}} {{Clr}} {{Vilas França 100 000 ab}} {{Comunas del Léger Atlantic}} [[Categoria:Nantas|*]] [[Categoria:Comuna del Léger Atlantic]] [[Categoria:Comuna de Bretanha]] [[Categoria:Prefectura]] [[Categoria:Vila portuària de França]] [[Categoria:Pòrt fluvial]] [[Categoria:Vila d'art e d'istòria]] [[Categoria:Hanse]] n5lzfwmyt3qckpufta1z4ijzqms9xih 2497309 2497308 2026-04-01T19:57:58Z ~2026-20225-87 62948 2497309 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=bre | nom1 =Nantas (òc) | nom2 =Naunnt (galò) | nom3 =Naoned (bzh) | nom4 =''Nantes'' | lògo= | imatge=Marité.jpg | descripcion= | escut= Blason Nantes.svg | escais= | region ist ={{Bretanha}} | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Nantes]]<br />([[capluòc]]) | canton= | cp= | insee = 44109 | cònsol = [[Johanna Rolland]] | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Nantais (en [[francés]]) | alt mej= | longitud= -1.55278 | latitud= 47.21806 | alt mini = 2 | alt maxi = 52 | km² = 65.19 }} '''Nantas''' (''Nanto'' en [[grafia mistralenca]]<ref name=TdF>https://books.google.com/books?id=yYx--JBqDX4C&pg=PA394&dq=%22Nantes%22+and+%22d%C3%B3u+F%C3%A9librige%22&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwj_5Y-bo_P6AhWCIH0KHd2PBy8Q6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=%22Nantes%22%20and%20%22d%C3%B3u%20F%C3%A9librige%22&f=false</ref>; ''Naunnt'' en [[galò]]; ''Naoned'' en [[breton]]; ''Nantes'' en [[francés]]) es una vila de la[[Bretanha (istorica)|Bretanha istorica]] e un pòrt en riba de l'[[ocean Atlantic]]. Es lo capluòc de la [[Regions francesas|region]] [[França|francesa]] dels [[Païses de Léger]] e del [[departaments franceses|departament]] del [[Léger Atlantic]]. Lo gentilici es '''nantés -esa''' (''nantés -eso'' en [[grafia mistralenca]]<ref name=TdF/>). == Geografia == Nantas es situada a proximitat de l'ocean Atlantic, al començament de l'estuari de [[Léger (riu)|Léger]] e au [[jonhent]] del riu [[Erdre]] e de Léger. == Istòria == Nantas foguèt la capitala e la mai granda vila de la [[Bretanha (istorica)|Bretanha istorica]]. [[Fichièr:Quai de la Fosse (de la butte Saint-Anne)- Nantes.jpg|thumb|250px|right|La vila de Nantas.]] [[Fichièr:Musée Dobrée.JPG|thumb|250px|right|Musèu Palais Dobrée, a Nantas.]] == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 44109 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat=Johanna Rolland |Partit=PS |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= [[Jean-Marc Ayrault]] |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 44109 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == ==Personalitats ligadas amb la comuna== == Vejatz tanben == == Véser tanben == == Ligams extèrnes == == Nòtas == <references/> {{Portal Bretanha}} {{Clr}} {{Vilas França 100 000 ab}} {{Comunas del Léger Atlantic}} [[Categoria:Nantas|*]] [[Categoria:Comuna del Léger Atlantic]] [[Categoria:Comuna de Bretanha]] [[Categoria:Prefectura]] [[Categoria:Vila portuària de França]] [[Categoria:Pòrt fluvial]] [[Categoria:Vila d'art e d'istòria]] [[Categoria:Hanse]] mrsnv51qqgp2480ca5xbm393bpwuag8 2497310 2497309 2026-04-01T19:58:19Z ~2026-20225-87 62948 2497310 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=bre | nom1 =Nantas (òc) | nom2 =Naunnt (galò) | nom3 =Naoned (bzh) | nom4 =''Nantes'' | lògo= | imatge=Marité.jpg | descripcion= | escut= Blason Nantes.svg | escais= | region ist ={{Bretanha}} | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Nantes]]<br />([[capluòc]]) | canton= | cp= | insee = 44109 | cònsol = [[Johanna Rolland]] | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Nantais (en [[francés]]) | alt mej= | longitud= -1.55278 | latitud= 47.21806 | alt mini = 2 | alt maxi = 52 | km² = 65.19 }} '''Nantas''' (''Nanto'' en [[grafia mistralenca]]<ref name=TdF>https://books.google.com/books?id=yYx--JBqDX4C&pg=PA394&dq=%22Nantes%22+and+%22d%C3%B3u+F%C3%A9librige%22&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwj_5Y-bo_P6AhWCIH0KHd2PBy8Q6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=%22Nantes%22%20and%20%22d%C3%B3u%20F%C3%A9librige%22&f=false</ref>; ''Naunnt'' en [[galò]]; ''Naoned'' en [[breton]]; ''Nantes'' en [[francés]]) es una vila de la [[Bretanha (istorica)|Bretanha istorica]] e un pòrt en riba de l'[[ocean Atlantic]]. Es lo capluòc de la [[Regions francesas|region]] [[França|francesa]] dels [[Païses de Léger]] e del [[departaments franceses|departament]] del [[Léger Atlantic]]. Lo gentilici es '''nantés -esa''' (''nantés -eso'' en [[grafia mistralenca]]<ref name=TdF/>). == Geografia == Nantas es situada a proximitat de l'ocean Atlantic, al començament de l'estuari de [[Léger (riu)|Léger]] e au [[jonhent]] del riu [[Erdre]] e de Léger. == Istòria == Nantas foguèt la capitala e la mai granda vila de la [[Bretanha (istorica)|Bretanha istorica]]. [[Fichièr:Quai de la Fosse (de la butte Saint-Anne)- Nantes.jpg|thumb|250px|right|La vila de Nantas.]] [[Fichièr:Musée Dobrée.JPG|thumb|250px|right|Musèu Palais Dobrée, a Nantas.]] == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 44109 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat=Johanna Rolland |Partit=PS |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= [[Jean-Marc Ayrault]] |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 44109 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == ==Personalitats ligadas amb la comuna== == Vejatz tanben == == Véser tanben == == Ligams extèrnes == == Nòtas == <references/> {{Portal Bretanha}} {{Clr}} {{Vilas França 100 000 ab}} {{Comunas del Léger Atlantic}} [[Categoria:Nantas|*]] [[Categoria:Comuna del Léger Atlantic]] [[Categoria:Comuna de Bretanha]] [[Categoria:Prefectura]] [[Categoria:Vila portuària de França]] [[Categoria:Pòrt fluvial]] [[Categoria:Vila d'art e d'istòria]] [[Categoria:Hanse]] evrlvu2xptv5h03kkar7q4e2dpdn6uq 0 25355 2497317 2455176 2026-04-01T20:11:08Z ~2026-20225-87 62948 2497317 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Aurenja | nom2 = ''Orange'' | imatge = Ville d'Orange, Vaucluse.jpg|290px | descripcion = Vista generala d'Aurenja. | lògo = cap|150px | escut = Blason ville fr Orange (Vaucluse).svg|60px | escais = | region = [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]] | ist = {{Provença}} | parçan = [[Principat d'Aurenja]] | departament = {{Vauclusa}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Avinhon|Avinhon]] | canton = [[Canton d'Aurenja|Aurenja (capluòc)]] (2 cantons avant 2015) | insee = 84087 | cp = 84100 | gentilici = aurengenc, aurengenca | cònsol = Jean-Dominique Artaud | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Comunautat de comunas dei País de Ròse e Ovesa|Comunautat de Comunas dau País amassat d'Aurenja (CCPRO)]] | longitud = 4.809723 | latitud = 44.138334 | alt mej = 50 | alt mini = 24 | alt maxi = 127 | ectaras = 7 420 | km² = 74.20 |}} {{Patrimòni Mondial de l'Unesco (indicador)}}'''Aurenja''' (''Orange'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Provença|provençala]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Vauclusa (departament)|Vauclusa]] e la [[regions francesas|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. La ciutat foguèt la capitala dau [[Principat d'Aurenja]]. == Geografia == {{...}} == Istòria == En febrièr de [[1790]] lo territòri de l'ancian [[principat d'Aurenja]] foguèt restacat au departament de [[Droma (departament)|Droma]]. Lo meteis an foguèt incorporat au departament dei [[Bocas de Ròse]]. En [[1793]], a la creacion dau departament de [[Vauclusa (departament)|Vauclusa]], lo districte d'Aurenja li foguèt restacat. En [[1800]] venguèt capluòc d'arrondiment. En [[1926]], l'arrondiment foguèt suprimit. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 84087 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= 30 de novembre de [[2021]] |Fin= |Identitat= Yann Bompard |Partit=[[Liga dau Sud]] |Qualitat= filh de Jacques }} {{Elegit |Debuta= 25 de junh de [[1995]] |Fin= [[2021]] |Identitat= Jacques Bompard |Partit=[[Amassada Nacionala (partit francés)|FN]] (1995-2005), MPF (2005-2010), [[Liga dau Sud]] (dempuèi 2010) |Qualitat= dentista, conselhier generau (2002-2002), conselhier regionau (1986-2002), deputat (2012-2017) }} {{Elegit |Debuta= març [[1989]] |Fin= 1995 |Identitat= Alain Labé |Partit= [[PS]] |Qualitat= professor d'Istòria e Geografia }} {{Elegit |Debuta= març [[1983]] |Fin= 1989 |Identitat= Robert Pini |Partit= [[Recampament per la Republica|RPR]] |Qualitat= professor de Drech }} {{Elegit |Debuta= 21 de febrier [[1980]] |Fin= 1983 |Identitat= Gilbert Ricci |Partit=[[PCF]] |Qualitat= cordonier }} {{Elegit |Debuta= 25 de març [[1977]] |Fin= 1979 (demission) |Identitat= Louis Giorgi |Partit= [[PCF]] |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= 28 de març [[1971]] |Fin= 1977 |Identitat= Jacques Bérard |Partit= UDE puèi RPR |Qualitat= avocat }} {{Elegit |Debuta= 29 d'octobre [[1960]] |Fin= 1971 |Identitat= André Bruey |Partit= Radicau |Qualitat= notari }} {{Elegit |Debuta= 20 de mai [[1945]] |Fin= 1960 |Identitat= Raphaël Balester |Partit= Radicau |Qualitat= negociant }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1945 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="4" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999; background: #f9f9f9" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| Evolucion demografica |-style="background: #e3e3e3" ! [[1962]] !! [[1968]] !! [[1975]] !! [[1982]] !! [[1990]] !! [[1999]] !! [[2006]] |- | align=center| 19 912 || align=center| 24 562 || align=center| 25 371 || align=center| 26 499 || align=center| 26 964 || align=center| 27 989 || align=center| 28 889 |- | colspan=7 align=center| <small>Nombre retengut a partir de [[1968]] : [[Populacion sens comptes dobles]] |} {{Demografia |insee= 84087 |1793=7000 |1800=7270 |1806=7440 |1821=8307 |1831=9123 |1836=8874 |1841=8633 |1846=9231 |1851=9824 |1856=10621 |1861=10007 |1866=10622 |1872=10064 |1876=10212 |1881=10301 |1886=10280 |1891=9859 |1896=9980 |1901=10096 |1906=10303 |1911=11087 |1921=10766 |1926=10799 |1931=11956 |1936=12946 |1946=13978 |1954=17478 |1962=19912 |1968=24562 |1975=25371 |1982=26499 |1990=26964 |1999=27989 |2004= |2005= |2006=29859 |2007= |2008= |2009=28990 |2011=29302 |2016=29212 |cassini=25645 |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == Entre los nombroses vestigis romans e especialament inscriches dins la lista del [[Patrimòni Mondial de l'Umanitat]] podèm citar: * Lo [[Teatre antic d'Aurenja|Teatre antic]] * L'[[Arc de Trionf d'Aurenja|Arc de Trionf]] == Personalitats liadas ambé la comuna == *[[Rambaud d'Aurenja]] ([[trobador]]) == Veire tanben == * [[Comunas de Vauclusa]] == Liames extèrnes == == Nòtas e referéncias == {{reflist}} {{Portal Provença}} {{Patrimòni Mondial de l'Unesco en Occitània}} {{Patrimòni Mondial de l'Unesco en França}} {{Comunas de Vauclusa}} [[Categoria:Sit arqueologic de França]] [[Categoria:Sit arqueologic d'Occitània]] [[Categoria:Patrimòni Mondial en França]] [[Categoria:Comuna de Principat d'Aurenja]] [[Categoria:Comtat Venaicin]] [[Categoria:Comuna de Vauclusa]] [[Categoria:Comuna de Provença]] e5f87mpmeb7z7pvcfmfo8575sdw2vzm 0 35248 2497329 2423855 2026-04-01T20:37:28Z Alaric 506 44932 actualizacion municipala 2497329 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | nom3= Angelu | nom2= Anglet |nom=Anglet | imatge=Anglet plage 01.jpg | descripcion= [[Plaja]] d'Anglet. |escut= Blason Anglet.svg | ist = {{Gasconha}} | parçan = [[Baish Ador]] | region = [[Navèra Aquitània]] | departament = {{Pirenèus Atlantics}} | arrondiment = [[Arrondiment de Baiona|Baiona]] | canton = Cantons d'Anglet et de Baiona-1 (Anglet Dessús e Anglet Devath abans 2015) |insee= 64024 |cp= 64600 |cònsol= Claude Olive |mandat=[[2026]]-[[2032]] |intercom=[[Comunautat d'aglomeracion deu Bascoat|CA deu Bascoat]] |longitud= -1.518334 |latitud= 43.485 |alt mej= |alt mini= 0 |alt maxi= 76 |km²= 26.93 |gentilici= anglòi, -òia |}} '''Anglet'''<ref>https://web.archive.org/web/20170511182056/http://www.locongres.org/fr/applications/top-oc/topoc-recherche/</ref> (''Angelu'' en [[basco]], ''Anglet'' en [[francés]]) qu'ei ua vila d'[[Occitània]], o de [[Bascoat]] (recentament), situada dens lo parçan deu [[Baish Ador]] e la [[Província istorica de França|província tradicionau]] de [[Labord]]. Qu'ei administrada peu [[Departament francés|departament]] deus [[Pirenèus Atlantics]] dens la [[Region francesa|region]] de [[Navèra Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. Las comunas tòcatocantas que son [[Baiona]] e [[Biàrritz]] dab las quaus forma ua conurbacion e lo parçan deu [[Baish Ador]]. Lo [[gentilici]] qu'ei '''anglòi, -òia'''. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 64024.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Predominància lingüistica== [[File:Bonaparte euskalki mapa.jpg|thumb|left|Mapa de las sèt províncias bascas (1), 1863]] [[File:BonaparteEuskara.png|thumb|left|Mapa de las sèt províncias bascas (2), 1863]] Las duas versions de la ''Carte des sept provinces basques montrant la délimitation actuelle de l'euscara en dialectes, sous-dialectes et variétés'' (Mapa de las sèt províncias bascas qui mòstra la delimitacion actuala de l'euscarà en dialèctes, sos-dialèctes e varietats) dessenhadas en 1863 per lo prince [[Loís Lucian Bonaparte]] que plaçan Anglet hòra de l'aira [[Basc|bascofòna]]. Lo ''Recueil de linguistique et de toponymie des Pyrénées'' (Recuelh de lingüistica e de toponimia deus Pirenèus) realizat en 1887 per Julian Sacaze que dona per Anglet ua version en [[gascon]], compausada d'ua traduccion de dus tèxtes mitologics, puish ua lista deus microtoponimes de la comuna. Le ''Recueil des idiomes de la région gasconne'' (Recuelh deus idiòmas de la region gascona) realizat en 1894 per lo lingüista [[Edouard Bourciez]] que dona per Anglet ua version de la parabòla deu hilh prodigue traduita en [[gascon]]. La mapa deu ''Pays Basque français'' (País Basco francés) dessenhada en 1943 per Maurice Haulon que hè paréisher la "démarcation actuelle entre la langue basque et les dialectes romans" (demarcacion actuau enter la lenga basca e los dialèctes romanics) e qu'enclutz la comuna d'Anglet dens l'aira [[gascon|gasconofòna]]. Anglet qu'estó un deus punts d'enquèstas de l'''Atlas linguistique de la Gascogne'' escrit en 1957 per [[Joan Seguí]], professor d'universitat e lingüista especialista deu [[gascon]]. De mei, l'anglòia Marthe Lamarque qu'enregistrèt ua version orau de la parabòla deu hilh prodigue en gascon en 1963. Segon la ''Morfología del verbo auxiliar vasco'' (Morfologia deu vèrbe auxiliar basco) establida per Pedro de Yrizar en 1970, Anglet es pas situat dens l'aira [[basc|bascofòna]]. ==Toponimia== La prononciacion qu'ei [ã'glœt]. Las fòrmas ancianas que son ''Angles'' en 1188, ''Anglet'' en 1249 e 1253, ''portu de angleto'', en latin, en 1291, ''Anglet'' (mapas de 1630, deu sègle XVII, shens data, de 1638, de 1714 e de 1733) <ref name = bbf>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Landes et Bas-Adour'', ed. Institut occitan e CAIRN, Pau, 2005, p. 255</ref>. [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] qu'explica ''Anglet'' per lo latin ''angulus'', « tèrra en fòrma de cunh », dab lo sufixe diminutiu ''-ittum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 18-19</ref>. Segon J.B. Orpustan, citat per Bénédicte Boyrie-Fénié, lo nom que vien deu latin ''angellu(m)'', diminutiu de ''angulu(m)'', « terren baish, en.honçament »; la finau ''-et'', dab un ''-t'' prononciat hòrtament, que supausa un ancian sufixe basco ''-eta'' [argument insufisent, lo sufixe gascon ''-et'' (de ''-ittum'') que dona un resultat identic]; lo sufixe qu'ei estat suprimit [en [[basco]]] com dens autes cas; l'ensemble qu'èra ''angelueta'', « lòc de terrens baishs », puish lo nom qu'ei estat gasconizat <ref name = bbf/>, totjorn segon Orpustan. La fòrma basca ''Angelu'' confirma pas l'existéncia deu sufixe ''-eta'' amei l'autor expliquèsse la manca d'aqueth sufixe. Bénédicte Boyrie-Fénié que conclutz que l'etime es d'origina latina. La fòrma basca vienuda dirèctament du latin ''angellu(m)'' que's tròba tanben dens ''l'ostau danguelue'', atestat en 1350 a [[Sent Palai]] (mentavut per J.B. Orpustan)<ref name = bbf/>. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 64024 |Títol= Lista deus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Claude Olive |Partit=[[UMP|UMP, LR]] |Qualitat= quadre territoriau, conselhèr generau deu canton d'Anglet Nòrd (2011-2015) puish departamentau de Baiona-1 (2015-), vice-president deu Conselh Departamentau (2015-), president de l'Aglomeracion Còsta Basca-Ador (març-deceme de 2016)}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean Espilondo |Partit=[[PS]] |Qualitat= inspector deus domenis, conselhèr generau deu canton d'Anglet Nòrd (1998-2011)}} {{Elegit |Debuta= mai de [[2000]] |Fin= 2008 |Identitat=Robert Villenave |Partit= UDF puish [[Movement Democrata|MoDem]] |Qualitat= retirat d'engenhaire agronòme}} {{Elegit |Debuta= mai de [[1999]] |Fin=mai de 2000 |Identitat=Alain Lamassoure |Partit=[[UDF]] |Qualitat= conselhèr mèste a la Cort deus Comptes, deputat europèu (1999- ), president de l'Aglomeracion de Còsta Basca-Ador (1995-2001) }} {{Elegit |Debuta=abriu de [[1992]] |Fin= mai de 1999 (mort en foncions) |Identitat=Michel Bonnet |Partit= [[UDF]] |Qualitat= retirat d'engenhaire EDF, conselhèr generau deu canton d'Anglet Sud (1988-1999) }} {{Elegit |Debuta= març de [[1971]] |Fin= 1992 |Identitat=Victor Mendiboure |Partit= Centre Democrata puish [[UDF]]-CDS |Qualitat= ortalan, conselhèr generau deu canton d'Anglet (1973-1982) puish d'Anglet Sud (1982-1988)}} {{Elegit |Debuta= [[1952]] |Fin= 1971 |Identitat=François Lacroix |Partit= |Qualitat= mètge}} {{Elegit |Debuta= [[1944]] |Fin= 1952 |Identitat=François Dommain |Partit=radicau |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1944 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia|insee= 64024 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=3016 |1846=3312 |1851=3223 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=4116 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=6627 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=16150| 1968=21190| 1975=25245| 1982=29821| 1990=33041| 1999=35263| 2005=37157| |cassini=840 senscomptesdobles=1968}} ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas dab la comuna== ==Véder tanben== * [[Comunas deus Pirenèus Atlantics]] === Ligams extèrnes === * [https://web.archive.org/web/20100306002304/http://www.ville-anglet.fr/ Sit oficiau] * [http://www.anglet-tourisme.com/ Ofici de Torisme] * [http://www.insee.fr/fr/recensement/nouv_recens/resultats/repartition/chiffres_cles/n2/n2_64024.pdf Anglet en 2006, INSEE] ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Portal Bascoat}} {{Vilas Occitània 100 000}} {{Comunas de Labord}} {{Comunas deus Pirenèus Atlantics}} [[Categoria:Comuna deu Baish Ador]] [[Categoria:Vila portuària de França]] [[categoria:Pirenèus Atlantics]] [[Categoria:Comuna deus Pirenèus Atlantics]] [[Categoria:Comuna de Labord]] gpib9tsmu1zlp2xegyxayzk752lybq1 0 40187 2497337 2497297 2026-04-01T23:48:30Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2497337 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Imatge:Sort.jpg|thumb|right|250px|Vista generala de Sort]] [[Imatge:Escut de Sort.svg|thumb|left|100px|Escut de Sort]] '''Sort''' es la capitala de la [[comarca]] [[Catalonha|catalana]] del [[Palhars Sobeiran|Palhars Sobiran]]. Es una vila de 2236 abitants (2025) situada dins la província de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. La prononciacion catalana es [sɔ́ɾt], segon lo Diccionari català-valencià-balear (L'Onomasticon Cataloniæ non ditz ren, mès dins la fasa ''Saort'', una dissimilacion es possibla). ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sòrt | nòrd = [[Espot]] | nòrd-èst = [[Rialp|Rialb]] | èst = | sud-èst = [[Soriguera]] | sud = | sud-oèst = [[Baix Pallars]] | oèst = [[La Torre de Cabdella]] <small>([[Palhars Jusan]])</small> | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Sort, La Bastida de Sort, Bressui e Pernui (desabitat) èran de l'ancian municipi de Sort. Enviny, Castellviny, Llarvén, Montardit de Baix, Montardit de Dalt, Olp e Pujalt èran de l'ancian municipi d'Enviny. Llessui, Meneurí (desabitat) e Saurí èran de l'ancian municipi de Llessui. Altron, Bernui e Sorre èran de l'ancian municipi d'Altron. ===Sort=== L'etimologia es parallèla ambe la del [[El Pont de Suert|Pont de Suert]]. L'Acte de 839 non cita lo nom, sonque la localitat contigüa de ''Vilamflor'' (< ''Villa Furoris''), despareguda ara. La menaça dels moros empachèt tota formacion de vilatge, en mai de la dominacion exclusiva del monestièr de [[Baix Pallars|Gerri]], que non daissava subrondar que de vilatges. Solament i aviá un pont, tan necessari que lo paratge es citat en 947 la ''ribera de Saorte'' (del basc ''çubi'', « pont »), de ''çuburi-ti'', SŬBŬRĬTI, ambe'l sufixe d'adjectiu -TI e ''iri'', « vilatge »; ''çuburi-ti'' èra donc l'endret (''-ti''), dins la practica la val del vilatge (''iri'') del pont (''çubi''). La fòrma ''Suort'' de 981 daissa intacta lo Ŭ etimologic, mès en general i agèt una dissimilacion en ''Sa(v)ort'', completament normala, puèi ''Saort'' > ''Sort''. Çaquelà, i aviá en [[Reiaume de Navarra|Navarra]] una localitat del nom de ''Çubiurruti'' citada en 1277, donc ''urruti'', « luènh » o sa varianta ''irruti'' poiriá èsser una autra etimologia, ''Çubi-urruti''. Auriam donc siá « lo vilatge del pont » siá « delà lo pont », vist de l'autra riba. [[Sòrt]] ([[Shalòssa]]) seriá un nom semblable ? <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 186-187 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39558</ref> ===La Bastida de Sort=== La definicion de ''bastida'' en catalan es « construccion de caractèr provisòri per la defensa d'una plaça o per sa conquista » (Llull, Blanquerna, Desclot, Muntaner) ; « dispositiu de guèrra en fòrma de tor » (Jaume I, Eiximenis) ; « armadura o estaudèl fait de pòstes e de bigas e utilizat dins una construccion » (tèxte anterior de 1495 e 1534, dins AlcM) e dins Baró de Maldà, Excursions, p. 155) <ref>https://decat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26269</ref> ===Bressui=== La prononciacion es [bre'suj]. I a un nom femenin germanic citat a Alaó en 972 : ''Ego Ecco et uxor mesa Brexunio''. S'agís de ''Bergsuind'' (près d'un autre, ''Bergsind''). Regularament, ''nd'' > ''nn'', puèi lo nom venguèt quicòm coma ''Breksuin'', puèi ''Bres(s)uin''. Enfin l'atraccion dels nombroses noms en ''-ui'' menèt al resultat actual <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 118 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=10796</ref>. ===Pernui=== La prononciacion es [per'nuj], atestat ''Pernui'' en 966. Lo sufixe [-ŏi] > catalan ''-ui'', supausa pas exclusivament que lo nom siá ibèrobasc, cf. lo Santuari de Pedrui, de ''pedra''; aicí, deriva de ''Peró'' (Pedró), derivat de ''pedra'', donc ''Pero(n)ui'', contractat en ''Pernui'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 204-205 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31258</ref>. ===Enviny=== La prononciacion es [am'biɲ] o intermediària entre [am'biɲ] e [em'biɲ]. Las fòrmas ancianas son ''Invicinio'' en 839, ''Inbicinio'' en 1014, ''Invecing'' en 1066, ''Envezino'', ''Envezin'' en 1163, ''Envey'' en 1281, etc. Deriva de ''in vicinio'', « dins lo vesinat, -atge, a l'entorn, compréner « a l'entorn de Sort » <ref name = viny>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 74-75 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17127</ref>. ===Castellviny=== La prononciacion es [kasteʎ'biɲ] o [kastel'biɲ] [dissimilacion]. Deriva de ''castellum vicinii'', probablament un genitiu latin <ref name = viny/>. Veire lo precedent. ===Llarvén=== La prononciacion es [ʎar'ben]. Las fòrmas ancianas son ''Lertuen'' en 1080, ''Leruent'' en 1094, ''Lartuen'' en 1281. Lo càmbiament de ''Lertŭén'' en ''Lertvén'', puèi a ''Lervén'' es de fonetica normala. Enfin, abans ''r'' e ''é'' accentuats, la mudason de ''e'' en ''a'' es una dissimilacion normala, facilitada per la situacion darrèr ''r''. D'un autre costat, la sillaba iniciala istorica ''Lert-'' coïncidís ambe la de ''Lertamon'', [lɛrta'mon], municipi de [[Lladorre]]. L'origina seriá lo [[basc]] ''ler'', « pin », que se pòt derivar en ''lerdo'', « rosina », mès lo sens primitiu de ''lerdo'' seriá « [[Pinales|rosinós]] ». Sembla çaquelà que lo nom primitiu del pin seriá ''Leher'', trobat dins ''Leherenn-'', nom d'una divinitat aquitana. Veire [[Senterada|Larén]]. Per explicar l'ensemble del nom, se pòt postular un compausat ''*Lertuondo'', ambe'l basc ''ondo'', « fons, soca, lòc de fondament »; la seguida seriá ''lertŭón'', puèi seriá diferenciacion de ''lertŭón'' en ''ler(t)ŭén'' — coma ''vou'' > ''veu'', ''crou'' > ''creu'', e enfin Llarvén <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 11-12 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23418</ref>. ===Montardit (de Baix, de Dalt)=== Lo vilatge principal es Montardit (de Dalt). Al pè d'aqueste es Montardit de Baix (o Ribera de Montardit, o els Hostals de Montardit). La prononciacion es [muntar'dit]. Las fòrmas ancianas son ''Monte ardit'' en 1163, ''Monte Ardit'' en 1164, ''Montardit'' en 1408. ''Montardit'' es de segur un compausat ambe l'adjectiu ''ardit'', « coratjós », siá ambe un sens metaforic de castèl que non se rend, siá coma subrenom del senhor del lòc <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 330-331 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=27000</ref>. ===Olp=== La prononciacion es [olp]. Las fòrmas ancianas son ''Olve'' en 977, ''condominas de Olb'' en 983, ''Olbis'' en 981-985, ''Olbe'' en 1076 (prop de Mur), ''Olb'' en 1257-1269, ''Olp'' en 1276, etc. I agèt un omonime dins 22223 [[Sopeira]], citada ''Olobe'' en 841-45. L'origina es ''olo'', « pichon edifici rustic » , de meteissa origina que ''o(h)ol'', « pòst, madièr », ambe ''-be'', « jos, dejós ». Lo resultat es ''ólobe'', « a cobèrt de las pòsts, jos lo refugi », aparentat a de mots basques actuals <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 41-42 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=29106</ref>. ===Pujalt=== Pas citat dins l'ONCAT. Probablament Puialt, puèg naut. ===Llessui=== Es lo vilatge pus naut de la val d'Àssua (situada entre ''Lles'' e ''Llesp''). La prononciacion es [ʎe'suj]. Lo nom es atestat ''La Suy'' en 1359 e ''Lessui'' en 1525, ''Llaçuy'' en 1518, ''Llassuy'' en 1645 e 1770. Siquenon, es quasi absent de las fonts medievalas, coma lòc refractari a la penetracion, qu'a per exemple conservat de basquismes coma ''lido'', « lavanca, lit, lhavet » e donc que gardèt tardivament lo monolingüisme basc. L'essencial es la rasic ''Leç-'', comuna ambe Lles i Llesp. Lo mot basc ''leçe'' o ''leize'' amassa las nocions d'espeluga, avenc, bauç, gòrja e tanben una val o un valat. La terminason ''-ui'' es tipica de la toponimia basca <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 68-69 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23630</ref>. ===Meneurí o Menaurí=== Lòc desabitat. La prononciacion locala es [menew'ri]. Lo nom es citat en 1645 ''Menorí'' e ''Benaurí''; lo segond compòrta una dissimilacion, a la manièra del latin MERENDARE > ''berenar'', o del mot prelatin MUNO > catalan ''bony''. Çò pus probable es que ven del nom d'un repoblaire francés del nom de ''Maunoury'' (puslèu que d'un nom basc), que significa « mal noirit », que se pòt compréner coma « mal ensenhat » o puslèu coma « afamat, atalentat »; la proximitat de ''Saurí'', vilatjòt un pauc pus important, que [[Joan Coromines]] interpreta coma una fòrma lemosina o sentongesa ''Saverí'' (del nom germanic d'òme ''sabi-rik'') ambe pèrda de ''-k'' final coma en francés, va tanben dins aquel sens. Lo gascon ''neurir'', « noirir », de NUTRIRE, foguèt benlèu una influéncia, o lo vèrbe ''menar'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 250-251 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=25955</ref>. ===Saurí o Saurí=== La prononciacion locala es [sew'ri] o de còps (benlèu) [saw'ri]. Las fòrmas ancianas son ''in territorio Savarisi'' en 899, ''in villa Savariense'' en 979 e cap a 980, ''in Sabarisi'' en 981, ''Sauri'' en 1359, ''Seuri'' en 1566, ''Saurí'' en 1645. Lo nom patronimic ''Savarís'' es benlèu palharés. L'origina es lo nom germanic d'òme ''Sabiriks'', varianta de ''Sabirik'', ''Sabarik'', ambe sincòpa. Per explicar la tombada de ''-k'', cal supausar un nom lemosin o auvernhàs, o quitament francés. I a una varianta en ''-eu'' coma dins Meneurí<ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 65 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=37857</ref>, que Joan Coromines explica pas. ===Altron=== La prononciacion es [al'trɔn] a l'entorn de Sort, [al'tron] endacòm mai. Las fòrmas ancianas son ''Otron'' en 1164, ''Loch del Torn'' (per ''Eltron''), lloch del Tron'' en 1435, ''loci del Trohon'' en 1455, ''lo Tron'' en 1518, ''Altron'' en 1525 e 1541. L'etimologia es ''Alt Tron'', « cima aplatida », motivada per la nautor planièra que lo vilatge es dessús <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 177 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=2453</ref>. ===Bernui=== Se ditz [plans de Ber'nuj]. Es un nom aparentat a [[La Torre de Cabdella|Beranui]]. La terminason (probablament) basca ''-ŏi'' mena a ''-ui''. Per la basa, [[Gerhard Rohlfs]] causís lo cognomen latin ''Veranus'' e dins d'autres cases lo nom celtic ''Brennus'', mentre que Menéndez Pidal, seguit al mens provisòriament per J. Coromines, aima mai l'adjectiu substantivat ''veranus'', « primaverenc »; çaquelà, Coromines penava a creire qu'un nom pauc frequent coma ''Veranus'' aja pogut donar tant de toponimes dins un airal estret. Demòra un escrupul a acceptar un mot latin e una terminason basca. I a una autra solucion, benlèu preferibla, lo basc ''bera'', « mòl, doç », en parlant del terren, que correspond a de lòcs aigaloses, aptes a far de pastencs e a donar una èrba abondosa. ''Bera'' se pòt jónher ambe ''-ŏi'' pel mejan de ''-n-'' unitiva <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 454-455 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=8059</ref>. ===Sorre=== S'agís d'un nom ibèrobasc. L'etime es ''çur'', « fusta, lenha », que deviá èsser ancianament ''çurr(a)'', ambe l'article ''-a'' e ''rr'' dobla. Coma ''u'' ibèrobasca èra una vocala de quantitat indiferenta, sa romanizacion podiá menar a [u] o a [o], donc per exemple, a costat, ''Surp'', municipi de [[Rialp]], nom ambe ''-be'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 167-168 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39540</ref>. ==Istòria== En 1970, los municipis d'Enviny e Llessui foguèron incorporats a Sort, puèi ne foguèt atal per Altron en 1976. ==Ligams extèrnes == *[http://sort.ddl.net/ Sit de la comuna] *Diccionari català-valencià-balear d'Alcover-Moll [http://dcvb.iec.cat/] *Onomasticon Cataloniæ, vol. VII, p. 186-187 [https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39558]. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} ae0obxtfuue71zcroqiptxf7xxswxil 2497360 2497337 2026-04-02T06:39:59Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2497360 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Imatge:Sort.jpg|thumb|right|250px|Vista generala de Sort]] [[Imatge:Escut de Sort.svg|thumb|left|100px|Escut de Sort]] '''Sort''' es la capitala de la [[comarca]] [[Catalonha|catalana]] del [[Palhars Sobeiran|Palhars Sobiran]]. Es una vila de 2236 abitants (2025) situada dins la província de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. La prononciacion catalana es [sɔ́ɾt], segon lo Diccionari català-valencià-balear (L'Onomasticon Cataloniæ non ditz ren, mès dins la fasa ''Saort'', una dissimilacion es possibla). ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sòrt | nòrd = [[Espot]] | nòrd-èst = [[Rialp|Rialb]] | èst = | sud-èst = [[Soriguera]] | sud = | sud-oèst = [[Baix Pallars]] | oèst = [[La Torre de Cabdella]] <small>([[Palhars Jusan]])</small> | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Sort, La Bastida de Sort, Bressui e Pernui (desabitat) èran de l'ancian municipi de Sort. Enviny, Castellviny, Llarvén, Montardit de Baix, Montardit de Dalt, Olp e Pujalt èran de l'ancian municipi d'Enviny. Llessui, Meneurí (desabitat) e Saurí èran de l'ancian municipi de Llessui. Altron, Bernui e Sorre èran de l'ancian municipi d'Altron. ===Sort=== L'etimologia es parallèla ambe la del [[El Pont de Suert|Pont de Suert]]. L'Acte de 839 non cita lo nom, sonque la localitat contigüa de ''Vilamflor'' (< ''Villa Furoris''), despareguda ara. La menaça dels moros empachèt tota formacion de vilatge, en mai de la dominacion exclusiva del monestièr de [[Baix Pallars|Gerri]], que non daissava subrondar que de vilatges. Solament i aviá un pont, tan necessari que lo paratge es citat en 947 la ''ribera de Saorte'' (del basc ''çubi'', « pont »), de ''çuburi-ti'', SŬBŬRĬTI, ambe'l sufixe d'adjectiu -TI e ''iri'', « vilatge »; ''çuburi-ti'' èra donc l'endret (''-ti''), dins la practica la val del vilatge (''iri'') del pont (''çubi''). La fòrma ''Suort'' de 981 daissa intacta lo Ŭ etimologic, mès en general i agèt una dissimilacion en ''Sa(v)ort'', completament normala, puèi ''Saort'' > ''Sort''. Çaquelà, i aviá en [[Reiaume de Navarra|Navarra]] una localitat del nom de ''Çubiurruti'' citada en 1277, donc ''urruti'', « luènh » o sa varianta ''irruti'' poiriá èsser una autra etimologia, ''Çubi-urruti''. Auriam donc siá « lo vilatge del pont » siá « delà lo pont », vist de l'autra riba. [[Sòrt]] ([[Shalòssa]]) seriá un nom semblable ? <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 186-187 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39558</ref> ===La Bastida de Sort=== La definicion de ''bastida'' en catalan es « construccion de caractèr provisòri per la defensa d'una plaça o per sa conquista » (Llull, Blanquerna, Desclot, Muntaner) ; « dispositiu de guèrra en fòrma de tor » (Jaume I, Eiximenis) ; « armadura o estaudèl fait de pòstes e de bigas e utilizat dins una construccion » (tèxte anterior de 1495 e 1534, dins AlcM) e dins Baró de Maldà, Excursions, p. 155) <ref>https://decat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26269</ref> ===Bressui=== La prononciacion es [bre'suj]. I a un nom femenin germanic citat a Alaó en 972 : ''Ego Ecco et uxor mesa Brexunio''. S'agís de ''Bergsuind'' (près d'un autre, ''Bergsind''). Regularament, ''nd'' > ''nn'', puèi lo nom venguèt quicòm coma ''Breksuin'', puèi ''Bres(s)uin''. Enfin l'atraccion dels nombroses noms en ''-ui'' menèt al resultat actual <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 118 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=10796</ref>. ===Pernui=== La prononciacion es [per'nuj], atestat ''Pernui'' en 966. Lo sufixe [-ŏi] > catalan ''-ui'', supausa pas exclusivament que lo nom siá ibèrobasc, cf. lo Santuari de Pedrui, de ''pedra''; aicí, deriva de ''Peró'' (Pedró), derivat de ''pedra'', donc ''Pero(n)ui'', contractat en ''Pernui'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 204-205 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31258</ref>. ===Enviny=== La prononciacion es [am'biɲ] o intermediària entre [am'biɲ] e [em'biɲ]. Las fòrmas ancianas son ''Invicinio'' en 839, ''Inbicinio'' en 1014, ''Invecing'' en 1066, ''Envezino'', ''Envezin'' en 1163, ''Envey'' en 1281, etc. Deriva de ''in vicinio'', « dins lo vesinat, -atge, a l'entorn, compréner « a l'entorn de Sort » <ref name = viny>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 74-75 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17127</ref>. ===Castellviny=== La prononciacion es [kasteʎ'biɲ] o [kastel'biɲ] [dissimilacion]. Deriva de ''castellum vicinii'', probablament un genitiu latin <ref name = viny/>. Veire lo precedent. ===Llarvén=== La prononciacion es [ʎar'ben]. Las fòrmas ancianas son ''Lertuen'' en 1080, ''Leruent'' en 1094, ''Lartuen'' en 1281. Lo càmbiament de ''Lertŭén'' en ''Lertvén'', puèi a ''Lervén'' es de fonetica normala. Enfin, abans ''r'' e ''é'' accentuats, la mudason de ''e'' en ''a'' es una dissimilacion normala, facilitada per la situacion darrèr ''r''. D'un autre costat, la sillaba iniciala istorica ''Lert-'' coïncidís ambe la de ''Lertamon'', [lɛrta'mon], municipi de [[Lladorre]]. L'origina seriá lo [[basc]] ''ler'', « pin », que se pòt derivar en ''lerdo'', « rosina », mès lo sens primitiu de ''lerdo'' seriá « [[Pinales|rosinós]] ». Sembla çaquelà que lo nom primitiu del pin seriá ''Leher'', trobat dins ''Leherenn-'', nom d'una divinitat aquitana. Veire [[Senterada|Larén]]. Per explicar l'ensemble del nom, se pòt postular un compausat ''*Lertuondo'', ambe'l basc ''ondo'', « fons, soca, lòc de fondament »; la seguida seriá ''lertŭón'', puèi seriá diferenciacion de ''lertŭón'' en ''ler(t)ŭén'' — coma ''vou'' > ''veu'', ''crou'' > ''creu'', e enfin Llarvén <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 11-12 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23418</ref>. ===Montardit (de Baix, de Dalt)=== Lo vilatge principal es Montardit (de Dalt). Al pè d'aqueste es Montardit de Baix (o Ribera de Montardit, o els Hostals de Montardit). La prononciacion es [muntar'dit]. Las fòrmas ancianas son ''Monte ardit'' en 1163, ''Monte Ardit'' en 1164, ''Montardit'' en 1408. ''Montardit'' es de segur un compausat ambe l'adjectiu ''ardit'', « coratjós », siá ambe un sens metaforic de castèl que non se rend, siá coma subrenom del senhor del lòc <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 330-331 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=27000</ref>. ===Olp=== La prononciacion es [olp]. Las fòrmas ancianas son ''Olve'' en 977, ''condominas de Olb'' en 983, ''Olbis'' en 981-985, ''Olbe'' en 1076 (prop de Mur), ''Olb'' en 1257-1269, ''Olp'' en 1276, etc. I agèt un omonime dins 22223 [[Sopeira]], citada ''Olobe'' en 841-45. L'origina es ''olo'', « pichon edifici rustic » , de meteissa origina que ''o(h)ol'', « pòst, madièr », ambe ''-be'', « jos, dejós ». Lo resultat es ''ólobe'', « a cobèrt de las pòsts, jos lo refugi », aparentat a de mots basques actuals <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 41-42 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=29106</ref>. ===Pujalt=== Pas citat dins l'ONCAT. Probablament Puialt, puèg naut. ===Llessui=== Es lo vilatge pus naut de la val d'Àssua (situada entre ''Lles'' e ''Llesp''). La prononciacion es [ʎe'suj]. Lo nom es atestat ''La Suy'' en 1359 e ''Lessui'' en 1525, ''Llaçuy'' en 1518, ''Llassuy'' en 1645 e 1770. Siquenon, es quasi absent de las fonts medievalas, coma lòc refractari a la penetracion, qu'a per exemple conservat de basquismes coma ''lido'', « lavanca, lit, lhavet » e donc que gardèt tardivament lo monolingüisme basc. L'essencial es la rasic ''Leç-'', comuna ambe Lles i Llesp. Lo mot basc ''leçe'' o ''leize'' amassa las nocions d'espeluga, avenc, bauç, gòrja e tanben una val o un valat. La terminason ''-ui'' es tipica de la toponimia basca <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 68-69 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23630</ref>. ===Meneurí o Menaurí=== Lòc desabitat. La prononciacion locala es [menew'ri]. Lo nom es citat en 1645 ''Menorí'' e ''Benaurí''; lo segond compòrta una dissimilacion, a la manièra del latin MERENDARE > ''berenar'', o del mot prelatin MUNO > catalan ''bony''. Çò pus probable es que ven del nom d'un repoblaire francés del nom de ''Maunoury'' (puslèu que d'un nom basc), que significa « mal noirit », que se pòt compréner coma « mal ensenhat » o puslèu coma « afamat, atalentat »; la proximitat de ''Saurí'', vilatjòt un pauc pus important, que [[Joan Coromines]] interpreta coma una fòrma lemosina o sentongesa ''Saverí'' (del nom germanic d'òme ''sabi-rik'') ambe pèrda de ''-k'' final coma en francés, va tanben dins aquel sens. Lo gascon ''neurir'', « noirir », de NUTRIRE, foguèt benlèu una influéncia, o lo vèrbe ''menar'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 250-251 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=25955</ref>. ===Saurí o Saurí=== La prononciacion locala es [sew'ri] o de còps (benlèu) [saw'ri]. Las fòrmas ancianas son ''in territorio Savarisi'' en 899, ''in villa Savariense'' en 979 e cap a 980, ''in Sabarisi'' en 981, ''Sauri'' en 1359, ''Seuri'' en 1566, ''Saurí'' en 1645. Lo nom patronimic ''Savarís'' es benlèu palharés. L'origina es lo nom germanic d'òme ''Sabiriks'', varianta de ''Sabirik'', ''Sabarik'', ambe sincòpa. Per explicar la tombada de ''-k'', cal supausar un nom lemosin o auvernhàs, o quitament francés. I a una varianta en ''-eu'' coma dins Meneurí<ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 65 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=37857</ref>, que Joan Coromines explica pas. ===Altron=== La prononciacion es [al'trɔn] a l'entorn de Sort, [al'tron] endacòm mai. Las fòrmas ancianas son ''Otron'' en 1164, ''Loch del Torn'' (per ''Eltron''), ''lloch del Tron'' en 1435, ''loci del Trohon'' en 1455, ''lo Tron'' en 1518, ''Altron'' en 1525 e 1541. L'etimologia es ''Alt Tron'', « cima aplatida », motivada per la nautor planièra que lo vilatge es dessús <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 177 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=2453</ref>. ===Bernui=== Se ditz [plans de Ber'nuj]. Es un nom aparentat a [[La Torre de Cabdella|Beranui]]. La terminason (probablament) basca ''-ŏi'' mena a ''-ui''. Per la basa, [[Gerhard Rohlfs]] causís lo cognomen latin ''Veranus'' e dins d'autres cases lo nom celtic ''Brennus'', mentre que Menéndez Pidal, seguit al mens provisòriament per J. Coromines, aima mai l'adjectiu substantivat ''veranus'', « primaverenc »; çaquelà, Coromines penava a creire qu'un nom pauc frequent coma ''Veranus'' aja pogut donar tant de toponimes dins un airal estret. Demòra un escrupul a acceptar un mot latin e una terminason basca. I a una autra solucion, benlèu preferibla, lo basc ''bera'', « mòl, doç », en parlant del terren, que correspond a de lòcs aigaloses, aptes a far de pastencs e a donar una èrba abondosa. ''Bera'' se pòt jónher ambe ''-ŏi'' pel mejan de ''-n-'' unitiva <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 454-455 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=8059</ref>. ===Sorre=== La prononciacion es ['sorre] a Sort, tanben ['sɔrri] a Sort e a l'entorn. Las fòrmas ancianas son ''Saore'' en 1248 (ipèrcorreccion segon lo modèl ''Saort'' > ''Sort''), ''Sorre'' en 1359, 1556, 1645. S'agís d'un nom ibèrobasc. L'etime es ''çur'', « fusta, lenha », que deviá èsser ancianament ''çurr(a)'', ambe l'article ''-a'' e ''rr'' dobla. Coma ''u'' ibèrobasca èra una vocala de quantitat indiferenta, sa romanizacion podiá menar a [u] o a [o], donc per exemple, a costat, ''Surp'', municipi de [[Rialp]], (nom ambe la pòstposicion ''-be'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 167-168 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39540</ref>. ==Istòria== En 1970, los municipis d'Enviny e Llessui foguèron incorporats a Sort, puèi ne foguèt atal per Altron en 1976. ==Ligams extèrnes == *[http://sort.ddl.net/ Sit de la comuna] *Diccionari català-valencià-balear d'Alcover-Moll [http://dcvb.iec.cat/] *Onomasticon Cataloniæ, vol. VII, p. 186-187 [https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39558]. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} n6bvd3mjvejd9uiykjeo0x3wmkguxad 2497361 2497360 2026-04-02T06:41:41Z Alaric 506 44932 2497361 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Imatge:Sort.jpg|thumb|right|250px|Vista generala de Sort]] [[Imatge:Escut de Sort.svg|thumb|left|100px|Escut de Sort]] '''Sort''' es la capitala de la [[comarca]] [[Catalonha|catalana]] del [[Palhars Sobeiran|Palhars Sobiran]]. Es una vila de 2236 abitants (2025) situada dins la província de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. La prononciacion catalana es [sɔ́ɾt], segon lo Diccionari català-valencià-balear (L'Onomasticon Cataloniæ non ditz ren). ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sòrt | nòrd = [[Espot]] | nòrd-èst = [[Rialp|Rialb]] | èst = | sud-èst = [[Soriguera]] | sud = | sud-oèst = [[Baix Pallars]] | oèst = [[La Torre de Cabdella]] <small>([[Palhars Jusan]])</small> | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Sort, La Bastida de Sort, Bressui e Pernui (desabitat) èran de l'ancian municipi de Sort. Enviny, Castellviny, Llarvén, Montardit de Baix, Montardit de Dalt, Olp e Pujalt èran de l'ancian municipi d'Enviny. Llessui, Meneurí (desabitat) e Saurí èran de l'ancian municipi de Llessui. Altron, Bernui e Sorre èran de l'ancian municipi d'Altron. ===Sort=== L'etimologia es parallèla ambe la del [[El Pont de Suert|Pont de Suert]]. L'Acte de 839 non cita lo nom, sonque la localitat contigüa de ''Vilamflor'' (< ''Villa Furoris''), despareguda ara. La menaça dels moros empachèt tota formacion de vilatge, en mai de la dominacion exclusiva del monestièr de [[Baix Pallars|Gerri]], que non daissava subrondar que de vilatges. Solament i aviá un pont, tan necessari que lo paratge es citat en 947 la ''ribera de Saorte'' (del basc ''çubi'', « pont »), de ''çuburi-ti'', SŬBŬRĬTI, ambe'l sufixe d'adjectiu -TI e ''iri'', « vilatge »; ''çuburi-ti'' èra donc l'endret (''-ti''), dins la practica la val del vilatge (''iri'') del pont (''çubi''). La fòrma ''Suort'' de 981 daissa intacta lo Ŭ etimologic, mès en general i agèt una dissimilacion en ''Sa(v)ort'', completament normala, puèi ''Saort'' > ''Sort''. Çaquelà, i aviá en [[Reiaume de Navarra|Navarra]] una localitat del nom de ''Çubiurruti'' citada en 1277, donc ''urruti'', « luènh » o sa varianta ''irruti'' poiriá èsser una autra etimologia, ''Çubi-urruti''. Auriam donc siá « lo vilatge del pont » siá « delà lo pont », vist de l'autra riba. [[Sòrt]] ([[Shalòssa]]) seriá un nom semblable ? <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 186-187 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39558</ref> ===La Bastida de Sort=== La definicion de ''bastida'' en catalan es « construccion de caractèr provisòri per la defensa d'una plaça o per sa conquista » (Llull, Blanquerna, Desclot, Muntaner) ; « dispositiu de guèrra en fòrma de tor » (Jaume I, Eiximenis) ; « armadura o estaudèl fait de pòstes e de bigas e utilizat dins una construccion » (tèxte anterior de 1495 e 1534, dins AlcM) e dins Baró de Maldà, Excursions, p. 155) <ref>https://decat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26269</ref> ===Bressui=== La prononciacion es [bre'suj]. I a un nom femenin germanic citat a Alaó en 972 : ''Ego Ecco et uxor mesa Brexunio''. S'agís de ''Bergsuind'' (près d'un autre, ''Bergsind''). Regularament, ''nd'' > ''nn'', puèi lo nom venguèt quicòm coma ''Breksuin'', puèi ''Bres(s)uin''. Enfin l'atraccion dels nombroses noms en ''-ui'' menèt al resultat actual <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 118 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=10796</ref>. ===Pernui=== La prononciacion es [per'nuj], atestat ''Pernui'' en 966. Lo sufixe [-ŏi] > catalan ''-ui'', supausa pas exclusivament que lo nom siá ibèrobasc, cf. lo Santuari de Pedrui, de ''pedra''; aicí, deriva de ''Peró'' (Pedró), derivat de ''pedra'', donc ''Pero(n)ui'', contractat en ''Pernui'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 204-205 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31258</ref>. ===Enviny=== La prononciacion es [am'biɲ] o intermediària entre [am'biɲ] e [em'biɲ]. Las fòrmas ancianas son ''Invicinio'' en 839, ''Inbicinio'' en 1014, ''Invecing'' en 1066, ''Envezino'', ''Envezin'' en 1163, ''Envey'' en 1281, etc. Deriva de ''in vicinio'', « dins lo vesinat, -atge, a l'entorn, compréner « a l'entorn de Sort » <ref name = viny>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 74-75 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17127</ref>. ===Castellviny=== La prononciacion es [kasteʎ'biɲ] o [kastel'biɲ] [dissimilacion]. Deriva de ''castellum vicinii'', probablament un genitiu latin <ref name = viny/>. Veire lo precedent. ===Llarvén=== La prononciacion es [ʎar'ben]. Las fòrmas ancianas son ''Lertuen'' en 1080, ''Leruent'' en 1094, ''Lartuen'' en 1281. Lo càmbiament de ''Lertŭén'' en ''Lertvén'', puèi a ''Lervén'' es de fonetica normala. Enfin, abans ''r'' e ''é'' accentuats, la mudason de ''e'' en ''a'' es una dissimilacion normala, facilitada per la situacion darrèr ''r''. D'un autre costat, la sillaba iniciala istorica ''Lert-'' coïncidís ambe la de ''Lertamon'', [lɛrta'mon], municipi de [[Lladorre]]. L'origina seriá lo [[basc]] ''ler'', « pin », que se pòt derivar en ''lerdo'', « rosina », mès lo sens primitiu de ''lerdo'' seriá « [[Pinales|rosinós]] ». Sembla çaquelà que lo nom primitiu del pin seriá ''Leher'', trobat dins ''Leherenn-'', nom d'una divinitat aquitana. Veire [[Senterada|Larén]]. Per explicar l'ensemble del nom, se pòt postular un compausat ''*Lertuondo'', ambe'l basc ''ondo'', « fons, soca, lòc de fondament »; la seguida seriá ''lertŭón'', puèi seriá diferenciacion de ''lertŭón'' en ''ler(t)ŭén'' — coma ''vou'' > ''veu'', ''crou'' > ''creu'', e enfin Llarvén <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 11-12 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23418</ref>. ===Montardit (de Baix, de Dalt)=== Lo vilatge principal es Montardit (de Dalt). Al pè d'aqueste es Montardit de Baix (o Ribera de Montardit, o els Hostals de Montardit). La prononciacion es [muntar'dit]. Las fòrmas ancianas son ''Monte ardit'' en 1163, ''Monte Ardit'' en 1164, ''Montardit'' en 1408. ''Montardit'' es de segur un compausat ambe l'adjectiu ''ardit'', « coratjós », siá ambe un sens metaforic de castèl que non se rend, siá coma subrenom del senhor del lòc <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 330-331 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=27000</ref>. ===Olp=== La prononciacion es [olp]. Las fòrmas ancianas son ''Olve'' en 977, ''condominas de Olb'' en 983, ''Olbis'' en 981-985, ''Olbe'' en 1076 (prop de Mur), ''Olb'' en 1257-1269, ''Olp'' en 1276, etc. I agèt un omonime dins 22223 [[Sopeira]], citada ''Olobe'' en 841-45. L'origina es ''olo'', « pichon edifici rustic » , de meteissa origina que ''o(h)ol'', « pòst, madièr », ambe ''-be'', « jos, dejós ». Lo resultat es ''ólobe'', « a cobèrt de las pòsts, jos lo refugi », aparentat a de mots basques actuals <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 41-42 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=29106</ref>. ===Pujalt=== Pas citat dins l'ONCAT. Probablament Puialt, puèg naut. ===Llessui=== Es lo vilatge pus naut de la val d'Àssua (situada entre ''Lles'' e ''Llesp''). La prononciacion es [ʎe'suj]. Lo nom es atestat ''La Suy'' en 1359 e ''Lessui'' en 1525, ''Llaçuy'' en 1518, ''Llassuy'' en 1645 e 1770. Siquenon, es quasi absent de las fonts medievalas, coma lòc refractari a la penetracion, qu'a per exemple conservat de basquismes coma ''lido'', « lavanca, lit, lhavet » e donc que gardèt tardivament lo monolingüisme basc. L'essencial es la rasic ''Leç-'', comuna ambe Lles i Llesp. Lo mot basc ''leçe'' o ''leize'' amassa las nocions d'espeluga, avenc, bauç, gòrja e tanben una val o un valat. La terminason ''-ui'' es tipica de la toponimia basca <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 68-69 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23630</ref>. ===Meneurí o Menaurí=== Lòc desabitat. La prononciacion locala es [menew'ri]. Lo nom es citat en 1645 ''Menorí'' e ''Benaurí''; lo segond compòrta una dissimilacion, a la manièra del latin MERENDARE > ''berenar'', o del mot prelatin MUNO > catalan ''bony''. Çò pus probable es que ven del nom d'un repoblaire francés del nom de ''Maunoury'' (puslèu que d'un nom basc), que significa « mal noirit », que se pòt compréner coma « mal ensenhat » o puslèu coma « afamat, atalentat »; la proximitat de ''Saurí'', vilatjòt un pauc pus important, que [[Joan Coromines]] interpreta coma una fòrma lemosina o sentongesa ''Saverí'' (del nom germanic d'òme ''sabi-rik'') ambe pèrda de ''-k'' final coma en francés, va tanben dins aquel sens. Lo gascon ''neurir'', « noirir », de NUTRIRE, foguèt benlèu una influéncia, o lo vèrbe ''menar'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 250-251 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=25955</ref>. ===Saurí o Saurí=== La prononciacion locala es [sew'ri] o de còps (benlèu) [saw'ri]. Las fòrmas ancianas son ''in territorio Savarisi'' en 899, ''in villa Savariense'' en 979 e cap a 980, ''in Sabarisi'' en 981, ''Sauri'' en 1359, ''Seuri'' en 1566, ''Saurí'' en 1645. Lo nom patronimic ''Savarís'' es benlèu palharés. L'origina es lo nom germanic d'òme ''Sabiriks'', varianta de ''Sabirik'', ''Sabarik'', ambe sincòpa. Per explicar la tombada de ''-k'', cal supausar un nom lemosin o auvernhàs, o quitament francés. I a una varianta en ''-eu'' coma dins Meneurí<ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 65 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=37857</ref>, que Joan Coromines explica pas. ===Altron=== La prononciacion es [al'trɔn] a l'entorn de Sort, [al'tron] endacòm mai. Las fòrmas ancianas son ''Otron'' en 1164, ''Loch del Torn'' (per ''Eltron''), ''lloch del Tron'' en 1435, ''loci del Trohon'' en 1455, ''lo Tron'' en 1518, ''Altron'' en 1525 e 1541. L'etimologia es ''Alt Tron'', « cima aplatida », motivada per la nautor planièra que lo vilatge es dessús <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 177 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=2453</ref>. ===Bernui=== Se ditz [plans de Ber'nuj]. Es un nom aparentat a [[La Torre de Cabdella|Beranui]]. La terminason (probablament) basca ''-ŏi'' mena a ''-ui''. Per la basa, [[Gerhard Rohlfs]] causís lo cognomen latin ''Veranus'' e dins d'autres cases lo nom celtic ''Brennus'', mentre que Menéndez Pidal, seguit al mens provisòriament per J. Coromines, aima mai l'adjectiu substantivat ''veranus'', « primaverenc »; çaquelà, Coromines penava a creire qu'un nom pauc frequent coma ''Veranus'' aja pogut donar tant de toponimes dins un airal estret. Demòra un escrupul a acceptar un mot latin e una terminason basca. I a una autra solucion, benlèu preferibla, lo basc ''bera'', « mòl, doç », en parlant del terren, que correspond a de lòcs aigaloses, aptes a far de pastencs e a donar una èrba abondosa. ''Bera'' se pòt jónher ambe ''-ŏi'' pel mejan de ''-n-'' unitiva <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 454-455 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=8059</ref>. ===Sorre=== La prononciacion es ['sorre] a Sort, tanben ['sɔrri] a Sort e a l'entorn. Las fòrmas ancianas son ''Saore'' en 1248 (ipèrcorreccion segon lo modèl ''Saort'' > ''Sort''), ''Sorre'' en 1359, 1556, 1645. S'agís d'un nom ibèrobasc. L'etime es ''çur'', « fusta, lenha », que deviá èsser ancianament ''çurr(a)'', ambe l'article ''-a'' e ''rr'' dobla. Coma ''u'' ibèrobasca èra una vocala de quantitat indiferenta, sa romanizacion podiá menar a [u] o a [o], donc per exemple, a costat, ''Surp'', municipi de [[Rialp]], (nom ambe la pòstposicion ''-be'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 167-168 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39540</ref>. ==Istòria== En 1970, los municipis d'Enviny e Llessui foguèron incorporats a Sort, puèi ne foguèt atal per Altron en 1976. ==Ligams extèrnes == *[http://sort.ddl.net/ Sit de la comuna] *Diccionari català-valencià-balear d'Alcover-Moll [http://dcvb.iec.cat/] *Onomasticon Cataloniæ, vol. VII, p. 186-187 [https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39558]. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} lbeqpliv9b2z8rymygcsrfz8kryhp9v 0 51017 2497349 2497276 2026-04-02T04:27:15Z Nicolas Eynaud 6858 /* La democracia atenenca */ 2497349 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} La '''democracia''', dau [[grec]] ancian ''dêmokratía'', compausat de ''dèmos'' (« pòple ») e ''kratos'' (« poder »), designa literalament lo « govern dau pòple ». Constituís un dei conceptes [[politica|politics]] mai fondamentaus e mai discutit de l'[[istòria]] de la pensaa [[Homo sapiens|umana]]. Dins son sens mai generau, designa un regime [[Politica|politic]] fondat sus l'exercici dau poder per lo pòple, siá directament siá indirectament per lo mejan de representents elegits, dins lo quadre de reglas assegurant las [[Dreches de l'Òme|libertats fondamentalas]] e l'egalitat [[drech|juridica]] dels [[ciutadanatge|ciutadans]]. Naissua durant l'[[Antiquitat]] [[Grècia antica|Greca]], teorizaa per los [[filosofia|filosòfes]] de las [[Segle de las Lutz|Lutz]] e consacraa per las grandas [[revolucion|revolucions]] dels segles XVIII e XIX, la democracia s'es impausaa pendent lo segle XX coma lo regime de referéncia a l'eschala mondiala, tot en demorant un objecte de contestacion, de reinterpretacion e de crisi permanenta. Aüra, curbe una importanta diversitat de formas institucionalas, de tradicions intellectualas e de practicas politicas. Pasmens, se tròba confrontaa a de defís majors coma lo desvolopament de las inegalitats socialas, lo [[Cambiament climatic|chambiament climatic mondiau]], la crisi de la representacion, lo desvolopament dau [[populisme]] e la generalizacion de la [[desinformacion]]. == Originas e istòria de la democracia == === La democracia atenenca === [[Fichièr:Pericles Pio-Clementino Inv269.jpg|thumb|right|[[Pericles]], figura centrala de la [[democracia atenenca]].]] {{veire|Atenas}} Es a [[Atenas]], a la fin dau [[segle VI avC]], que la democracia faguèc sa prumiera aparicion coma regime [[politica|politic]] explicitament nomat e teorizat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marie-Françoise Baslez, ''Histoire politique du monde grec antique'', Nathan, 1999, 316 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Mossé, ''Histoire d'une démocratie : Athènes des origines à la conquête macédonienne'', Seuil, coll. « Points Histoire», 1971.</ref>. D'efiech, après una crisi politicosociala prigonda, las reformas de [[Clistenes]], menaas a partir de [[-508|508 avC]], metèron en plaça las basas d'un sistema politic inedit en despartissent lo còrs civic segon una basa territòriala e en instaurant d'institucions fondaas sus la participacion directa dels [[ciutadanatge|ciutadans]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Lévêque e Pierre Vidal-Naquet, ''Clisthène l'Athénien'', Les Belles Lettres, 1974, 163 p.</ref>. Sota [[Pericles]] ([[-495|495]]-[[-429|429 avC]]), la democracia atenenca agantèc l'apogeu de son poder. Sas institucions principalas èran l’''Ékklesía'', l'assemblaa de l'ensemble dels ciutadans encharjaa de discutir e de votar las [[lei]]s, la ''Boulé'' un conseu encharjat de preparar los trabalhs de l’''Ékklesía'' e l’''Eliaía'', un [[tribunau]] popular compausat de jurats chausits a l'azard. Lo [[tiratge au sòrt]] jogava un ròtle central dins lo sistema [[Antenas|atenenc]] que permetiá d'assegurar una rotacion de las charjas e una egalitat de principi entre los ciutadans<ref>Dos principis fondamentaus de la democracia greca designavan aquela egalitat : l'isonomia (egalitat juridica) e l'isogoria (egalitat de paraula).</ref>. Un sistema d'indemnizacion dels ciutadans permetiá pereu la participacion de ciutadans modestes a la vida politica. Aquela democracia directa demòra una referéncia intellectuala majora per lei teoricians de la democracia participativa moderna, mas aviá pasmens de limits considerables. D'efiech, lo [[Ciutadanetat|ciutadanatge]] i èra reservat als [[Òme|òmes]] liures naissuts de parents atenencs, l'[[esclavatge]] èra la basa d'una partia importanta de l'[[economia]] e los forestiers avián pas lo drech de participar a la vida politica de la ciutat. === La tradicion republicana romana === {{veire|Roma Antica}} [[Roma Antica|Roma]] foguèc jamai una democracia au sens atenenc dau terme. Pasmens, la [[Republica Romana|tradicion republicana romana]] ([[-509|509]]-[[-27|27 avC]]) aguèc un ròtle important dins la formacion de la pensaa politica occidentala. Lo sistema republican roman combinava d'elements [[aristocracia|aristocratic]], coma un [[Senat roman|Senat]] dominat per los patricians, e d'elements democratics coma d'assemblaas popularas (''[[comices]]'') e de magistrats encharjats de defendre los interès dau pòple còntra los abús dels patricians ([[tribun de la pleba|tribuns de la pleba]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Hinard, ''République romaine'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », Paris, 2000.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Richard Adam, ''Institutions et citoyenneté de la Rome républicaine'', Hachette supérieur, 1996, 160 p.</ref>. La pensaa politica de [[Ciceron]] ([[-106|106]]-[[-43|43 avC]]) constituís la teorizacion principala dau regime [[republica|republican]]. Dins ''[[De Republica]]'', se prononcièc en favor de l'idea d'una [[constitucion]] mixta organizaa a l'entorn de principis [[monarquia|monarchics]], [[aristocracia|aristocratics]] e democratics per assegurar l'estabilitat dau regime e dau ben comun<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Viktor Pöschl, « Quelques principes fondamentaux de la politique de Cicéron », ''Comptes-rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres'', 131{{a}} annaa, n° 2,‎ 1987, pp. 340-350.</ref>. Aquela concepcion de la [[republica]], fondaa sus la gestion de la « chausa publica », la [[separacion dels poders]], lo regne de la lei e la [[vertut]] civica, anava irrigar prefondament las reflexions dels [[Revolucion|revolucionaris]] [[França|francés]] e [[USA|estatsunidencs]] dau segle XVIII. === L'Edat Mejana e las prumieras formas de representacion modernas === L'[[Edat Mejana]] [[Euròpa|europeu]], dominat per la [[feudalitat]] e la [[Monarquia|monarchia]] de drech divin, foguèc pas un periòde democratic. Pasmens, d'institucions e de practicas medievalas pausèron las basas de la representacion politica moderna. Per exemple, las assemblaas d'Estats, achampant la [[noblessa]], lo [[clergat]] e lo Tèrç Estat, se desvolopèron dins mai d'un reiaume coma organes consultatius dau poder [[rei|reiau]]. En [[Anglaterra]], la ''[[Magna Carta]]'' de [[1215]] pausèc un principi fondamentau entre lo drech dau sobeiran de levar l'[[impòst]] e lo consentiment dels grands dau reiaume a acceptar aquel impòst<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Danny Danziger e John Gillingham, ''1215, the year of Magna Carta'', Hodder & Stoughton general, Londres, 2003, 324 p.</ref>. Aqueu texte amorçèc ansin la limitacion juridica dau poder reiau. En parallele, plusors [[vila]]s [[Itàlia|italianas]] de la fin de l'[[Edat Mejana]] ([[Venècia]], [[Gènoa]], [[Florença]], etc.) experimentèron de formas originalas de govern republican fondat sus la participacion d'una [[oligarchia]] de marchands e de nobles a la vida politica de la ciutat. Sovent fòrça complexas, las institucions d'aquelas [[Republica marchanda|republicas marchandas]] prefiguravan lo foncionament de las institucions representativas modernas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Boško I. Bojović, ''Raguse (Dubrovnik), entre l’Orient et l’Occident (XIIe – XVIIe siècle)'', París, De Boccard, 2011, 275 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Claude Hocquet, ''Venise au Moyen Âge'', París, Belles lettres, 2003.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Valeria Polonio, ''L'amministrazione della Res publica genovese fra tre e quattrocento'', Genòa, Società Ligure di Storia Patria, 1977.</ref>. === Las revolucions democraticas dels segles XVII e XVIII === [[Fichièr:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789.jpg|thumb|right|[[Declaracion dels Drechs de l'Òme e dau Ciutadan]] de [[1789]].]] Las grandas revolucions dels segles XVII e XVIII, eissias de las transformacions economicas e intellectualas dau [[Umanisme|movement umanista]] e de la [[Segle de las Lutz|filosofia de las Lutz]] foguèron l'eveniment decisiu a l'origina de la democracia moderna. La prumiera revolucion majora foguèc la [[Gloriosa Revolucion]] [[Anglatèrra|anglesa]] de [[1688]] que consacrèc la supremacia dau Parlament sus lo poder reiau e pausèc las basas d'una [[monarchia constitucionala]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Cottret, ''La Glorieuse Révolution d'Angleterre, 1688'', París, Gallimard, 2013.</ref>. Un an mai tard, lo ''[[Bill of Rights]]'' assegurèc los [[Dreches de l'Òme|drechs fondamentaus]] dels subjectes de la corona e l'independéncia dau Parlament. La segonda revolucion centrala dau periòde foguèc l'[[Guèrra d'Independéncia deis Estats Units|insureccion estatsunidenca]]. D'efiech, aquela revolucion s'acompanhèc d'un important trabalh politic per legitimar l'[[independéncia]] dau païs e sa rompedura amb lo [[Reiaume Unit]]. La Declaracion d'Independéncia e la Constitucion dels [[USA|Estats Units]] afirmèron ansin lo principi de l'egalitat entre los òmes, l'existéncia de drechs inalienables (drech a la vida, drech a la [[libertat]], etc.) e organizèron una [[democracia representativa]] basaa sus la [[separacion dels poders]], lo [[federalisme]] e un sistèma d'equilibri entre las institucions destinat a empachar la [[tirania]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Lucas Kent Ogden, ''Uniting the States : A Commentary on the American Constitution'', 3{{a}} edicion, Norderstedt, 2015.</ref>. Enfin, lo tresen eveniment centrau per l'emergéncia de la democracia moderna foguèc la [[Revolucion Francesa]] de [[1789]]. Proclamant los [[Declaracion dels Dreches de l'Òme e del Ciutadan|drechs de l'òme e dau ciutadan]] e l'abolicion dels [[Privilegi (feudalitat)|privilegis]] de l'[[Ancian Regim|Ancian Regime]], definiguèc los conceptes de nacion sobeirana, de ciutadanatge universau e d'egalitat civila<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lefebvre, ''La Révolution française'', París, Presses universitaires de France, 1989.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Biard (dir.), ''La Révolution française : une histoire toujours vivante'', París, Tallandier, 2009, 446 p.</ref>. === L'extension dau sufragi === Lo segle XIX foguèc marcat per una extension progressiva, conflictuala e inegala dau sufragi. En [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]], lo drech de vòte, inicialament reservat als [[proprietat|proprietaris]] e als contribuidors mai riches ([[sufragi censier]]), foguèc pauc a cha pauc estendut a l'ensemble dels [[òme]]s adults dins lo corrent dau segle XIX. Lo drech de vòte de las [[Femna|femnas]] foguèc reconoissut mai tardivament, principalament durant la prumiera mitat dau segle XX. === Consolidacion e crisi de la democracia === Despuei lo començament dau segle XX, la democracia a conoissut mai d'una crisi greva. La prumiera foguèc lo desvolopament dau [[faissisme]] en [[Itàlia]] e en [[Alemanha]] que constituissèc una remesa en causa radicala de las valors democraticas [[liberalisme|liberalas]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Milza e Serge Berstein, ''Le Fascisme italien, 1919-1945'', Le Seuil, 1980.</ref>. La segonda foguèc la longa confrontacion amb lo [[comunisme]] [[URSS|sovietic]] durant la [[Guerra Freja]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Robert O. Paxton e Julie Hessler, ''L'Europe au XXème siècle'', Taillandier, 2011.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Fontaine, ''La Tâche Rouge'', Éditions de la Martinière, 2004.</ref>. Dins los dos cas, la democracia liberala, basaa sus una economia [[capitalisme|capitalista]], sortissèc renforçaa dau conflicte. La chausida d'institucions democraticas per las [[colonialisme|colonias]] [[africa]]nas e [[asia]]ticas vengüas independentas dins lo corrent dels [[ans 1950]]-[[ans 1960|1960]] foguèc un autre argument en favor de la democracia. Pasmens, despuei los [[ans 1980]]-[[ans 1990|1990]], son apareissuts de regimes autoritaris e arbitraris que mantènon formalament un quadre democratic. Aquò es a l'origina de la crisi actuala de la democracia que son foncionament es pauc a cha pauc minat per aquelas derivas. Lo desvolopament de las inegalitats socialas, especialament au sen dels païs neoliberaus, es un autre problema greu que favoriza la montaa dau populisme e, mai generalament, de movements antidemocratics. == Los fondaments teorics == === La sobeiranetat populara === {{veire|Sobeiranetat populara}} Lo principi de [[sobeiranetat populara]] constituís lo fondament [[filosofia|filosofic]] de basa de totas las concepcions democraticas dau poder politic. Afirma que lo poder legitime emana unicament dau pòple e pòt unicament èsser exercit en son nom e a son profiech. Aqueu principi s'opausa a tota teoria dau poder fondaa sus la transcendéncia [[Dieu|divina]], la [[tradicion]] ereditària o la superioritat naturala d'una [[aristocracia]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] ([[1712]]-[[1778]]) ne'n donèc una definicion precisa, e relativament radicala, dins son obratge ''Du Contrat social'' publicat en [[1762]]. Segon eu, la sobeiranetat residís dins la « volontat generala » qu'es l'expression de l'interès comun dau còrs politic, nocion diferenta de la simpla addicion de las volontats individualas. Aquela volontat generala es inalienabla e indivisibla. Segon Rousseau, adversari de la representacion politica, deu èsser exercia directament per lo pòple sobeiran<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Robert Derathé, ''Jean-Jacques Rousseau et la politique de son temps'', Presses Universitaires de France, 1950.</ref>. === Lo contracte sociau === {{veire|Contracte sociau}} La teoria dau contracte sociau constituís un autre quadre [[filosofia|filosofic]] important per legimitar lo poder politic democratic. L'idea es eissia de la pensaa de [[Thomas Hobbes]] ([[1588]]-[[1679]]) qu'imaginèc, dins lo ''Leviathan'' de [[1651]], un contracte sociau absolutista presentat coma abandon de la [[libertat naturala]] en eschambi d'una seguretat asseguraa per un sobeiran omnipotent<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Anne-Laure Angoulvent, ''Hobbes ou la crise de l'État baroque'', París, Presses Universitaires de France, 1992, 256 p.</ref>. Rapidament, los [[Sègle dei Lutz|filosòfes de las Lutz]] donèron un aspecte [[liberalisme|liberau]] au concepte. Per exemple, dins sos ''Dos Tractats dau Govern Civiu'' de [[1689]], [[John Locke]] ([[1632]]-[[1704]]) ne'n prepausèc una forma novela fondaa sus la proteccion dels drechs naturaus a la vida, a la [[libertat]] e a la [[proprietat]]. Lo consentiment dels governats e lo drech dau pòple de resistir a un govern [[tirania|tiranic]] i venguèron la fònt novela de la legitimitat de l'[[Estat]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael P. Zuckert, ''Launching Liberalism: On Lockean Political Philosophy'', Lawrence, University Press of Kansas, 2002.</ref>. Puei, au segle seguent, [[Montesquieu]] ([[1689]]-[[1755]]), completèc aquelas concepcions en desvolopant la teoria de la [[separacion dels poders]] coma proteccion còntra la [[tirania]]. Aquò li permetèc de pausar las basas institucionalas de la democracia liberala moderna<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Louis Althusser, ''Montesquieu, la politique et l'histoire'', París, Presses Universitaires de France, 2003.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Domenico Felice, ''Oppressione e libertà. Filosofia e anatomia del dispotismo nell'Esprit des lois di Montesquieu'', Pisa, ETS, 2000.</ref>. === La separacion dels poders === {{veire|Separacion dels poders}} La [[separacion dels poders]] constituís un principi institucionau fondamentau de la democracia liberala moderna. Designa la distribucion de las foncions dau poder politic entre d'organes distints e independents : * lo [[poder legislatiu]] encharjat de votar las leis. * lo [[poder executiu]] encharjat d'aplicar las leis. * lo [[poder judiciari]] encharjat d'interpretar e de sancionar las [[infraccion]]s. Aquela separacion permet d'empachar la concentracion dau poder entre las mans d'una persona o d'un organe unic, condicion prumiera de la [[tirania]] segon [[Montesquieu]]. === Los drechs fondamentaus e l'Estat de drech === {{veire|Drechs fondamentaus|Estat de drech}} Lo principi majoritari es pas l'unica basa de la democracia liberala moderna. D'efiech, los regimes democratics actuaus asseguran pereu lo respecte dels drechs fondamentaus dels individús e de las minoritats còntra los abús eventuaus de la majoritat. Lo regime de l'[[Estat de drech]] designa ansin lo concepte d'un poder politic somés au drech e d'una comunautat de ciutadans juridicament egaus. Los drechs fondamentaus constituïsson los limits qu'una majoritat democratica pòt pas franquir sensa abandonar la natura democratic dau regime. Son generalament devesits en dos ensembles regardant los drechs politics de basa ([[libertat d'expression]], [[libertat d'opinion]], drech a un procès equitable, etc.) e los drechs sociaus (drech a la [[proprietat]], [[drech au trabalh]], etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Xavier Dupré de Boulois, ''Droits et libertés fondamentaux'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Licence », 2010.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Dubey, ''Droit fondamentaux : Libertés, garanties de l’État de droit, droits sociaux et politiques'', vol. II, Basilèa, Helbing Lichtenhahn, 2017, 1264 p.</ref>. === Democracia directa e democracia representativa === {{veire|Democracia directa|Democracia representativa}} La [[democracia directa]] designa una forma de democracia onte los ciutadians exercisson lo poder eles meteisses, sensa intermediari. Èra lo modele de la democracia [[Atenas|atenenca]] e demòra una referéncia per los partisans d'una [[democracia participativa]] radicala. La [[democracia representativa]] es fondaa sus l'eleccion de representants per lo còrs civic. Aquelos elegits son encharjats d'exercir lo poder au nom de l'ensemble dels ciutadans. Es lo modele dominant de las democracias modernas. Son principi foguèc teorizat per [[Emmanuel-Joseph Sieyès]] ([[1748]]-[[1836]]) que diferencièc la [[nacion]] [[Sobeiranetat|sobeirana]], detenéira dau poder [[constitucion|constituent]], e sos representants elegits, detenèires dau poder constituït. La tension entre democracia directa e democracia representativa es un element centrau de l'istòria de la pensaa democratica. De formas modernas de democracia semi-directa assajan ansin de combinar los avantatges dels dos modeles amb l'utilizacion dau [[referendum]], de vòtes de revocacion dels elegits o de vòtes basats sus d'iniciativas popularas. == Los modeles e las formas de democrcia == === La democracia liberala === {{veire|Democracia liberala}} La [[democracia liberala]] es lo modele predominant dins las societats occidentalas contemporaneas. Combina lo principi democratic de la [[sobeiranetat populara]] amb los principis [[liberalisme|liberaus]] de la proteccion dels [[drechs fondamentaus|drechs individuaus]], de la [[separacion dels poders]] e de l'[[Estat de drech]]. Se caracteriza per d'[[eleccion]]s liuras e regularas au [[sufragi universau]], per la pluralitat dels [[partit politic|partits politics]], per la libertat de la [[premsa]], per l'independéncia de la [[justícia]] e per la proteccion de las minoritats<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Francis-Paul Bénoit, ''La démocratie libérale'', París, Presses Universitaires de France, 1978.</ref>. Aqueu modele foguèc mai que mai teorizat per [[John Stuart Mill]] ([[1806]]-[[1873]]) dins ''Consideracions sus lo Govern Representatiu'' de [[1861]] onte se prononcièc en favor d'un regime democratic organizat a l'entorn de las ideas de representativitat, de debat public e de formacion d'una opinion esclairaa. === La democracia sociala === {{veire|Democracia sociala}} La [[democracia sociala]] designa un modele qu'accèpta las institucions de la [[democracia liberala]], mas qu'insistís sus la necessitat de reduire las inegalitats economicas e socialas per arribar a una democracia politica reala e non formala. Es fondaa sus l'idea que la libertat e l'egalitat politicas an ges de sens quand s'acompanhan pas d'un niveu minimom d'egalitat economica e sociala. Es a l'origina de la nocion d'[[Estat-providénçia]] basat sus la redistribucion fiscala, los [[servici public|servicis publics]] universaus e la proteccion sociala<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Xavier Merrien, ''L'État-providence'', Presses Universitaires de France, 1998.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gøsta Esping-Andersen, ''Les trois mondes de l'État-providence : Essai sur le capitalisme moderne'', Presses universitaires de France, coll. « Le Lien social », 2007.</ref>. === La democracia participativa === {{veire|Democracia participativa}} La [[democracia participativa]] designa un ensemble de practicas e de teorias destinaas a aprigondir e alarjar la participacion dels ciutadans a la vida politica. Es basaa sus l'idea que la legimitat democratica exigissi una implicacion activa dels ciutadans dins la deliberacion e la presa de decision politica. D'experiéncias concretas coma lo budget participatiu de [[Porte Alegre]] en [[Brasil]] o las assemblaas ciutadanas localas son d'illustracions d'aquela forma de democracia. === La democracia constitucionala === {{veire|Democracia constitucionala}} La [[democracia constitucionala]] designa un regime caracterizat per un poder democratic enquadrat e limitat per una [[constitucion]] assegurant los drechs fondamentaus e organizant la [[separacion dels poders]]. La justícia constitucionala, incarnaa per de corts o de conseus constitucionalas, jòga un ròtle centrau dins aqueu modele en exercissent un contraròtle sus la conformitat de las leis a la constitucion. Aquò permet de protegir los drechs fondamentaus còntra los abús eventuaus dau legislator majoritari. Pasmens, aqueu modele entraïna una tension importanta entre lo principi democratic de la sobeiranetat de la majoritat e lo principi liberau de la proteccion dels drechs de la majoritat. === Las democracias illiberalas e los regimes ibrids === {{veire|Democracia illiberala|Regime ibrid}} Despuei los [[ans 1990]], la [[sciéncia politica]] a desvolopat de conceptes per designar los regimes qu'empruntant de formas institucionalas de la democracia (eleccions, parlament, constitucion, etc) tot en violant sos principis fondamentaus en impausant de limits non justificats a las libertats fondamentalas o en suprimissent la separacion dels poders. Lo terme « democracia illiberala » es ansin sovent adoptat per descriure aquelos regimes ([[Russia]] de [[Vladimir Putin]], [[Ongria]] de [[Viktor Orban]], [[Turquia]] de [[Recep Tayyip Erdogan]], etc.). Lo terme « regime ibrid » designa pusleu de sistemas politics intermediaris entre la democracia vertadiera e l'autoritarisme. Lo [[Marròc]] o lo [[Bangladèsh]] dels [[ans 2020]] son d'exemples d'aqueu tipe de regime. == Las institucions democraticas == === Los sistemas electoraus === {{veire|Sistema electorau}} Los [[sistema electorau|sistemas electoraus]] forman lo mecanisme centrau de las [[democracia representativa|democracias representativas]]. Permèton de traduire las preferéncias dels ciutadans en poder politic. Son destriats : * los sistemas majoritaris que donan la victòria au candidat aient ganhat lo maximom de sufragis. * los sistemas proporcionaus que despartisson lo nombre d'elegits en foncion dau nombre de sufragis. * de sistemas mixtes pòion assajar de mesclar los dos sistemas Los diferents aprochis an d'efiechs prigonds sus la natura dau sistema partisan, l'estabilitat governamentala e la representativitat de las institucions. D'un biais generau, los sistemas proporcionaus son mai representatius, mas son mens estables car necessitan la mesa en plaça de coalicions mai importantas per dirigir lo païs<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Emeri e Jean-Marie Cotteret, ''Les systèmes électoraux'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1985.</ref>. === Los parlaments e las assemblaas === {{veire|Parlament}} Lo [[parlament]] es l'institucion centrala de la [[democracia representativa]]. Es un organe, elegit directament o indirectament per los ciutadans, qu'es encharjat de votar las leis, de contrarotlar l'executiu e de representar la diversitat de las opinions politicas de la [[societat]]. Los parlaments modernes son generalament compausats d'una o de doas chambras. Dins lo prumier cas, aquò permet d'assegurar una bòna representativitat de la populacion. Los parlaments bicameraus son pasmens sovent privilegiats dins los estats estenduts ont es necessari d'assegurar un equilibri entre la representacion de la populacion generala e aquela de las entitats territòrialas. === Los partits politics === {{veire|Partit politic}} Los [[partit politic|partits politics]] son los actors centraus de la democracia representativa moderna. Son d'organizacions destinaas a conquistar e gerir lo poder politic per metre en plaça una politica confòrma a un programa. Asseguran de foncions essencialas dins la vida politica actuala que permèton d'agregar las preferéncias politicas, de recrutar e de formar d'eleits politics, d'estructurar lo debat public e d'organizar la competicion electorala<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Offerlé, ''Les partis politiques'', coll. « Que sais-je ? » (n° 2376), 1987.</ref>. Pasmens, lor legitimat es mai e mai contestaa per los ciutadans. Aquò mena a l'aparicion de movements ibrids, intermediaris entre lo partit tradicionau e lo movement de massa ([[Podemos]] en [[Espanha]], [[En Marche]] o [[La France Insoumise]] en [[França]]). === La justícia constitucionala === {{veire|Drech constitucionau}} Lo [[drech constitucionau]] jòga un ròtle mai e mai important dins las democracias contemporaneas. D'efiech, permet a las corts e als conseus constitucionaus de contrarotlar la conformitat de las leis per rapòrt a la [[constitucion]] e de protegir los drechs fondamentaus. Es ansin una proteccion eficaça còntra los abús d'una majoritat donaa. Pasmens, son desvolopament entraïna de questions quant a la legitimitat democratica d'aqueu contrarotle qu'es generalament exercit per de [[Magistrat|magistrats]] non elegits. === Los mèdias e l'espaci public === {{veire|Premsa}} La [[libertat de la premsa]] e l'existéncia d'un espaci public pluralista constituïsson de condicions indispensablas au foncionament de la democracia. Los mèdias tènon un ròtle fondamentau dins l'informacion dels ciutadans, la mesa en debat de las questions politicas e lo contrarotle dau poder. Aquò justifica generalament l'existéncia de leis especificas protegissent la [[premsa]], subrenomaa « lo quatren poder », còntra las intervencions dels autres poders. Pasmens, aqueu pilar de la democracia moderna es mai e mai menaçat per la concentracion dels mèdias entre las mans d'interès economics privats, per la logica de l'audimat e, mai recentament, per la revolucion numerica e lo desvolopament de las rets socialas. La qualitat de l'informacion disponibla es ansin vengüa una question centrala dins mai d'un païs. == Los defís contemporaneus == === La montaa dau populisme === {{veire|Populisme}} Dins son sens mai moderne, lo [[populisme]] designa un estile politic fondat sus l'oposicion entre un pòple vist coma pur e vertuós e un eleit considerat coma corromput e illegitime e sus la revendicacion d'una democracia mai directa e mai autentica còntra de mediacions institucionalas jutjaas defalhentas. Pòt prendre de formas de drecha ([[nacionalisme|nacionalista]], [[xenofobia|xenofoba]], autoritària, etc.) o de senestra (anti-oligarchica, redistributritz, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Guy Hermet, ''Les populismes dans le monde : Une histoire sociologique XIXe – XXe siècle'', París, Fayard, coll. « L’espace du politique », 2001, 479 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alexandre Dorna, ''Le Populisme'', Presses universitaires de France, 1999, 128 p.</ref>. Los teorians son partejats quant a son interpretacion. Per exemple, [[Ernesto Laclau]] ([[1935]]-[[2014]]) ne'n prepausèc una vision positiva inerenta a tota construccion democratica mentre que de pensaires coma [[Jan-Werner Müller]] (naissut en [[1970]]) lo definisson coma una menaça fondamentala per la [[democracia liberala]] en rason de son refús dau pluralisme. Ansin, lo populisme es una escomessa fòrça discutia dins las democracias contemporaneas. === La crisi de la representacion === La question de la representativitat politica dels elegits es una autra question greva per las democracias representativas actualas. Es la consequéncia de factors multiples coma l'alunhament entre los elegits e los ciutadans ordinaris, la tecnocratizacion de las discussions politicas, l'escart entre las preferéncias e los interès dels ciutadans e las decisions efectivament presas per lors representants o l'influéncia de grops de pression e dels mercats financiers. Entraïna una abstencion electorala mai e mai importanta, una abséncia d'interès per los actors tradicionaus de la vida politica ([[partit politic|partits]], [[sindicat]]s, etc.) e una desfisança envèrs las institucions o los eleits politics. Aquela crisi de la representacion a d'efiechs importants sus la vida politica que redutz generalament lo sosten portat als partits tradicionaus e favoriza la montaa de movements radicaus (e pas totjorn democratics). === Las rets socialas e la desinformacion === La [[revolucion numerica]] e lo desvolopament de las rets socialas an fòrça transformat l'espaci public democratic despuei los [[ans 2010]]. D'un caire, an permés una democratizacion de l'accès a l'informacion e a l'expression publica, çò que permetèc a de grops marginalizats d'accedir a una certana visibilitat politica. Pasmens, d'autre caire, las rets socialas an favorizat la fragmentacion de l'espaci public, la difusion massisa de desinformacion, la manipulacion de l'opinion per d'actors interiors o exteriors. Las discussions i son egalament sovent polarizaas. La regulacion d'aquelos mèdias es ansin vengüa una question centrala per l'organizacion dau debat public au sen de las democracias modernas. === Las inegalitats economicas === Las inegalitats economicas son una menaça anciana per lo foncionament correcte d'institucions democraticas. D'efiech, la concentracion de las richessas engendra una concentracion dau poder politic que los actors economics mai poderós dispausan de mejans considerables per influenciar las decisions politicas au detriment de la màger part dau còrs civic (finançament de movements politics, contrarotle de mèdias, ''lobbying'', etc.). Dins mai d'un païs, existisson de reglas minimalas per reduire l'influéncia de las classas mai aisaas. Pasmens, aquelas legislacions son sovent limitaas e la question financiera es ansin vengüa un element centrau de las campanhas politicas dins fòrça païs. Los [[USA|Estats Units]] son un exemple caracteristic. === La question dels enjòcs globaus === La democracia moderna es apareissua dins lo quadre de l'Estat-Nacion sobeiran. Pasmens, un nombre mai e mai important d'enjòcs politics fondamentaus (chambiament climatic, regulacion financiera, migracions, pandemias, etc.) passan las frontieras nacionalas e necessitan la mesa en plaça de politicas internacionalas per èsser tractats d'un biais eficaç. Aquò es a l'origina de questions e de debats entre la logica democratica nacionala e la necessitat d'una governança mondiala o d'una democratizacion de las institucions internacionalas existentas. Pasmens, en mai dels problemas relatius a una tala transformacion de la democracia actuala, se pausa egalament la question dau risc de tecnocratizacion e d'alunhament de tota institucion supranacionala. == Las criticas de la democracia == === Las criticas conservatritz === Las criticas [[conservatisme|conservatritz]] de la democracia son relativament ancianas. Tre lo segle XVIII, [[Edmund Burke]] ([[1729]]-[[1797]]), considerat coma un dels paires dau conservatisme moderne, reprochava a la [[Revolucion Francesa]] d'aver destruch las tradicions e las institucions eiretaas de l'Ancian Regime qu'avián assegurat l'estabilitat sociala dau reiaume durant de segles. Dins ''De la Democracia en America'', [[Alexis de Tocqueville]] ([[1805]]-[[1859]]) formulèc una critica mai nuançaa, mas mai prigonda. Segon eu, la democracia èra inevitabla, mas conteniá lo risc intrinsec de la « tirania de la majoritat » e dau « despotisme doç »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alexis de Tocqueville, ''De la démocratie en Amérique'', París, C. Gosselin, 1835-1840.</ref>. Chau donc empachar la formacion d'un [[Estat]] tutelari capable de prendre en charja la vida dels individús au detriment de lor libertat e de lor autonòmia. Los corrents conservators modernes son donc sovent favorables a la democracia liberala, mas s'opausan frequentament a la democracia sociala. === Las criticas marxistas e socialistas === La critica [[marxisme|marxista]] e [[comunisme|socialista]] de la democracia liberala forma un important pan de la pensaa politica dels segles XIX e XX. Segon ela, la democracia liberala es unicament una democracia formala destinaa a escondre la dominacion politica e economica de la [[borgesiá]] sus la societat. Ansin, lo [[sufragi universau]] e l'egalitat [[drech|juridica]] permetrián pas a las classas popularas, afeblias per las inegalitats economicas, de participar d'un biais vertadier a las institucions o d'aver un poder reau sus lors condicions de vida. Los marxistas considèran donc l'Estat democratic borgés coma un arbitre favorable als interès de la borgesiá e la democracia vertadiera exigiriá una transformacion radicala dels rapòrts economics. === Las criticas elitistas === Las criticas elitistas de la democracia foguèron principalament formulaa per de teoricians coma [[Vilfredo Pareto]] ([[1848]]-[[1923]]), [[Gaetano Mosca]] ([[1858]]-[[1941]]) e [[Robert Michels]] ([[1876]]-[[1936]]). Segon elas, totas las societats son en realitat dirigias per una minoritat organizaa (un eleit o una classa politica). Dins aqueu quadre, la democracia ven alora un [[mitologia|mite]] [[ideologia|ideologic]] destinat a legitimar aquela dominacion inevitabla. Per descriure aqueu fenomene, Michels formulèc una « lei de l'oligarchia » : totas las organizacions, comprés los movements democratics, son pauc a cha pauc dominaas per una [[oligarchia]] dirigenta. Aquelas criticas son sovent associaas a de discors conservators o autoritaris. Pasmens, pausan de questions sus los limits estructuraus de las democracias actualas. === Las criticas postmodernas e postcolonialas === Per los pensaires postmodernes e postcoloniaus, la democrocia liberala es un sistema politic estachat a l'Occident. Sa formacion seriá lo resultat d'una exclusion de las [[femna]]s, de las classas popularas, dels [[colonialisme|colonizats]] e, mai generalament, dels non-Europeus. Son universalisme seriá alora la consequéncia d'un particularisme occidentau presentat coma universau. D'autors coma [[Achille Mbembe]] (naissut en [[1957]]) o [[Dipesh Chakrabarty]] (naissut en [[1948]]) prepausan donc de pensar de sistemas democratics a partir d'experiéncias e de tradicions non europeas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Achille Mbembe, ''De la postcolonie. Essai sur l’imagination politique dans l’Afrique contemporaine'', París, Karthala, 2000.</ref>. A l'ora d'aüra, los resultats son encara limitats e fòrça regimes supausadament fondats sus de tradicions democraticas non occidentalas son de regimes [[dictatura|dictatoriaus]]. De lor caire, las teoricianas [[feminisme|femenistas]] insistisson sus l'exclusion de las femnas de la vida publica democratica e sus la desvaloracion de l'esfera privaa e dau trabalh domestic. == Eiretatge e actualitat == Après un long periòde d'expansion durant la segonda mitat dau segle XX, la democracia coneisse una fasa de reculament despuei los [[ans 2010]]. Lo fenomene tocha tant las democracias emergentas en [[Africa]], en [[Asia]] e en [[America Latina]] que las democracias ben establias en [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]]. Se manifèsta per un afebliment de l'[[Estat de drech]], una reduccion de las libertats civilas, una concentracion dau poder executiu, una aumentacion de las inegalitats economicas e una degradacion de la qualitat dau debat public e de las eleccions. Aquò pren sovent la forma d'una montaa de movements [[populisme|populistas]] susceptibles d'accedir au poder ([[Donald Trump]], [[Javier Milei]], etc.), mas pòt pereu entraïnar una presa dau poder per una junta militara ([[Mali]], [[Nigèr]], etc.), un còp d'Estat institucionau ([[Bolívia]], etc.) o una transformacion dau quadre constitucionau ([[Veneçuèla]], etc.). De mai, una transicion democratica es un procediment que permet de transformar un regime autoritari en democracia. Es sovent un procediment long, fragile e reversible que sa capitaa necessita la combinason de plusors factors (acòrdi dels eleits politics sus las reglas dau jòc democratic, existéncia d'una societat civila activa e organizaa, volontat populara favorabla a las valors democraticas, contexte economic favorable, etc.). L'abséncia d'un factor pòt menar a una transicion incompleta susceptible de menar a la formacion d'un regime ibrid o a una regression autoritària. L'exemple [[Tunisia|tunisian]] illustra aquelas dificultats. Après una revolucion populara en [[2011]], un regime democratic se formèc dins lo païs. Pasmens, foguèc pauc a cha pauc minat per de divisions au sen de l'eleit e per una situacion economica complicaa. Ansin, en [[2021]], lo president [[Kaïs Saïed]] posquèc suspendre las activitats dau govern e dau parlament e tornar establir un regime [[autocracia|autocratic]]. Pasmens, maugrat sas crisis e sos limits, la democracia demòra l'orizont normatiu dominant de la pensaa politica moderna que sa legitimitat es fondaa sus l'idea simpla, mas poderosa, que ges d'autoritat [[Homo sapiens|umana]] pòt pretendre governar d'autres òmes sensa lor consentiment. == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Hannah Arendt|Arendt (Hannah)]]. * [[Aristòtel]]. * [[Atenas]]. * [[Ciceron]]. * [[Ciutadanatge]]. * [[Clistenes]]. * [[Constitucion]]. * [[Dictatura]]. * [[Drech]]. * [[Estat]]. * [[Estat de drech]]. * [[Filosofia]]. * [[Jürgen Habermas|Habermas (Jürgen)]]. * [[Thomas Hobbes|Hobbes (Thomas)]]. * [[Thomas Jefferson|Jefferson (Thomas)]]. * [[Ernesto Laclau|Laclau (Ernesto)]]. * [[Liberalisme]]. * [[John Locke|Locke (John)]]. * [[James Madison|Madison (James)]]. * [[John Stuart Mill|Mill (James Stuart)]]. * [[Parlament]]. * [[Partit politic]]. * [[Pericles]]. * [[Politica]]. * [[John Rawls|Rawls (John)]]. * [[Republica]]. * [[Revolucion Francesa]]. * [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau (Jean-Jacques)]]. * [[Separacion dels poders]]. * [[Emmanuel-Joseph Sieyès|Sieyès (Emmanuel-Joseph)]]. * [[Sistema electorau]]. * [[Tirania]]. * [[Alexis de Tocqueville|Tocqueville (Alexis de)]]. </div> === Bibliografia === * Aristòtel, ''Politica'', segle IV avC. * '''[[francés|(fr)]]''' Serge Berstein (dir.), ''La démocratie libérale'', Presses Universitaires de France, 1999. * '''[[italian|(it)]]''' Norberto Bobbio, ''Il futuro della democrazia. Una difesa delle regole del gioco'', Torino, Einaudi, 1984. * '''[[anglés|(en)]]''' Robert Dahl, ''Democracy and its critics'', New Haven e Londres, 1989. * '''[[anglés|(en)]]''' David Held, ''Models of Democracy'', Cambridge, Polity Press, 1987. * John Locke, ''Tractat dau Govern Civiu'', 1689. * John Stuart Mill, ''Consideracions sus lo Govern Representatiu'', 1861. * Montesquieu, ''De l'Esperit de las leis'', 1748. * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Nemo, ''Histoire des idées politiques'', Presses Universitaires de France, 1998. * '''[[francés|(fr)]]''' Pierre Rosanvallon, ''Le Peuple introuvable : Histoire de la représentation démocratique en France,'', París, Gallimard, 1998. * Jean-Jacques Rousseau, ''Dau Contracte Sociau'', 1762. * '''[[francés|(fr)]]''' Giovanni Sartori (trad. Christiane Hurtig), ''Théorie de la démocratie'', París, Armand Colin, 1973. * Alexis de Tocqueville, ''De la Democracia en America'', 1835-1840. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Politica]] [[Categoria:Filosofia]] eslj4dnvjb434drmx2il02b3bjd87is 2497350 2497349 2026-04-02T04:27:48Z Nicolas Eynaud 6858 /* La democracia atenenca */ 2497350 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} La '''democracia''', dau [[grec]] ancian ''dêmokratía'', compausat de ''dèmos'' (« pòple ») e ''kratos'' (« poder »), designa literalament lo « govern dau pòple ». Constituís un dei conceptes [[politica|politics]] mai fondamentaus e mai discutit de l'[[istòria]] de la pensaa [[Homo sapiens|umana]]. Dins son sens mai generau, designa un regime [[Politica|politic]] fondat sus l'exercici dau poder per lo pòple, siá directament siá indirectament per lo mejan de representents elegits, dins lo quadre de reglas assegurant las [[Dreches de l'Òme|libertats fondamentalas]] e l'egalitat [[drech|juridica]] dels [[ciutadanatge|ciutadans]]. Naissua durant l'[[Antiquitat]] [[Grècia antica|Greca]], teorizaa per los [[filosofia|filosòfes]] de las [[Segle de las Lutz|Lutz]] e consacraa per las grandas [[revolucion|revolucions]] dels segles XVIII e XIX, la democracia s'es impausaa pendent lo segle XX coma lo regime de referéncia a l'eschala mondiala, tot en demorant un objecte de contestacion, de reinterpretacion e de crisi permanenta. Aüra, curbe una importanta diversitat de formas institucionalas, de tradicions intellectualas e de practicas politicas. Pasmens, se tròba confrontaa a de defís majors coma lo desvolopament de las inegalitats socialas, lo [[Cambiament climatic|chambiament climatic mondiau]], la crisi de la representacion, lo desvolopament dau [[populisme]] e la generalizacion de la [[desinformacion]]. == Originas e istòria de la democracia == === La democracia atenenca === [[Fichièr:Pericles Pio-Clementino Inv269.jpg|thumb|right|[[Pericles]], figura centrala de la [[democracia atenenca]].]] {{veire|Atenas}} Es a [[Atenas]], a la fin dau [[segle VI avC]], que la democracia faguèc sa prumiera aparicion coma regime [[politica|politic]] explicitament nomat e teorizat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marie-Françoise Baslez, ''Histoire politique du monde grec antique'', Nathan, 1999, 316 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Mossé, ''Histoire d'une démocratie : Athènes des origines à la conquête macédonienne'', Seuil, coll. « Points Histoire», 1971.</ref>. D'efiech, après una crisi politicosociala prigonda, las reformas de [[Clistenes]], menaas a partir de [[-508|508 avC]], metèron en plaça las basas d'un sistema politic inedit en despartissent lo còrs civic segon una basa territòriala e en instaurant d'institucions fondaas sus la participacion directa dels [[ciutadanatge|ciutadans]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Lévêque e Pierre Vidal-Naquet, ''Clisthène l'Athénien'', Les Belles Lettres, 1974, 163 p.</ref>. Sota [[Pericles]] ([[-495|495]]-[[-429|429 avC]]), la [[Democracia ateniana|democracia atenenca]] agantèc l'apogeu de son poder. Sas institucions principalas èran l’''Ékklesía'', l'assemblaa de l'ensemble dels ciutadans encharjaa de discutir e de votar las [[lei]]s, la ''Boulé'' un conseu encharjat de preparar los trabalhs de l’''Ékklesía'' e l’''Eliaía'', un [[tribunau]] popular compausat de jurats chausits a l'azard. Lo [[tiratge au sòrt]] jogava un ròtle central dins lo sistema [[Antenas|atenenc]] que permetiá d'assegurar una rotacion de las charjas e una egalitat de principi entre los ciutadans<ref>Dos principis fondamentaus de la democracia greca designavan aquela egalitat : l'isonomia (egalitat juridica) e l'isogoria (egalitat de paraula).</ref>. Un sistema d'indemnizacion dels ciutadans permetiá pereu la participacion de ciutadans modestes a la vida politica. Aquela democracia directa demòra una referéncia intellectuala majora per lei teoricians de la democracia participativa moderna, mas aviá pasmens de limits considerables. D'efiech, lo [[Ciutadanetat|ciutadanatge]] i èra reservat als [[Òme|òmes]] liures naissuts de parents atenencs, l'[[esclavatge]] èra la basa d'una partia importanta de l'[[economia]] e los forestiers avián pas lo drech de participar a la vida politica de la ciutat. === La tradicion republicana romana === {{veire|Roma Antica}} [[Roma Antica|Roma]] foguèc jamai una democracia au sens atenenc dau terme. Pasmens, la [[Republica Romana|tradicion republicana romana]] ([[-509|509]]-[[-27|27 avC]]) aguèc un ròtle important dins la formacion de la pensaa politica occidentala. Lo sistema republican roman combinava d'elements [[aristocracia|aristocratic]], coma un [[Senat roman|Senat]] dominat per los patricians, e d'elements democratics coma d'assemblaas popularas (''[[comices]]'') e de magistrats encharjats de defendre los interès dau pòple còntra los abús dels patricians ([[tribun de la pleba|tribuns de la pleba]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Hinard, ''République romaine'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », Paris, 2000.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Richard Adam, ''Institutions et citoyenneté de la Rome républicaine'', Hachette supérieur, 1996, 160 p.</ref>. La pensaa politica de [[Ciceron]] ([[-106|106]]-[[-43|43 avC]]) constituís la teorizacion principala dau regime [[republica|republican]]. Dins ''[[De Republica]]'', se prononcièc en favor de l'idea d'una [[constitucion]] mixta organizaa a l'entorn de principis [[monarquia|monarchics]], [[aristocracia|aristocratics]] e democratics per assegurar l'estabilitat dau regime e dau ben comun<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Viktor Pöschl, « Quelques principes fondamentaux de la politique de Cicéron », ''Comptes-rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres'', 131{{a}} annaa, n° 2,‎ 1987, pp. 340-350.</ref>. Aquela concepcion de la [[republica]], fondaa sus la gestion de la « chausa publica », la [[separacion dels poders]], lo regne de la lei e la [[vertut]] civica, anava irrigar prefondament las reflexions dels [[Revolucion|revolucionaris]] [[França|francés]] e [[USA|estatsunidencs]] dau segle XVIII. === L'Edat Mejana e las prumieras formas de representacion modernas === L'[[Edat Mejana]] [[Euròpa|europeu]], dominat per la [[feudalitat]] e la [[Monarquia|monarchia]] de drech divin, foguèc pas un periòde democratic. Pasmens, d'institucions e de practicas medievalas pausèron las basas de la representacion politica moderna. Per exemple, las assemblaas d'Estats, achampant la [[noblessa]], lo [[clergat]] e lo Tèrç Estat, se desvolopèron dins mai d'un reiaume coma organes consultatius dau poder [[rei|reiau]]. En [[Anglaterra]], la ''[[Magna Carta]]'' de [[1215]] pausèc un principi fondamentau entre lo drech dau sobeiran de levar l'[[impòst]] e lo consentiment dels grands dau reiaume a acceptar aquel impòst<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Danny Danziger e John Gillingham, ''1215, the year of Magna Carta'', Hodder & Stoughton general, Londres, 2003, 324 p.</ref>. Aqueu texte amorçèc ansin la limitacion juridica dau poder reiau. En parallele, plusors [[vila]]s [[Itàlia|italianas]] de la fin de l'[[Edat Mejana]] ([[Venècia]], [[Gènoa]], [[Florença]], etc.) experimentèron de formas originalas de govern republican fondat sus la participacion d'una [[oligarchia]] de marchands e de nobles a la vida politica de la ciutat. Sovent fòrça complexas, las institucions d'aquelas [[Republica marchanda|republicas marchandas]] prefiguravan lo foncionament de las institucions representativas modernas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Boško I. Bojović, ''Raguse (Dubrovnik), entre l’Orient et l’Occident (XIIe – XVIIe siècle)'', París, De Boccard, 2011, 275 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Claude Hocquet, ''Venise au Moyen Âge'', París, Belles lettres, 2003.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Valeria Polonio, ''L'amministrazione della Res publica genovese fra tre e quattrocento'', Genòa, Società Ligure di Storia Patria, 1977.</ref>. === Las revolucions democraticas dels segles XVII e XVIII === [[Fichièr:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789.jpg|thumb|right|[[Declaracion dels Drechs de l'Òme e dau Ciutadan]] de [[1789]].]] Las grandas revolucions dels segles XVII e XVIII, eissias de las transformacions economicas e intellectualas dau [[Umanisme|movement umanista]] e de la [[Segle de las Lutz|filosofia de las Lutz]] foguèron l'eveniment decisiu a l'origina de la democracia moderna. La prumiera revolucion majora foguèc la [[Gloriosa Revolucion]] [[Anglatèrra|anglesa]] de [[1688]] que consacrèc la supremacia dau Parlament sus lo poder reiau e pausèc las basas d'una [[monarchia constitucionala]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Cottret, ''La Glorieuse Révolution d'Angleterre, 1688'', París, Gallimard, 2013.</ref>. Un an mai tard, lo ''[[Bill of Rights]]'' assegurèc los [[Dreches de l'Òme|drechs fondamentaus]] dels subjectes de la corona e l'independéncia dau Parlament. La segonda revolucion centrala dau periòde foguèc l'[[Guèrra d'Independéncia deis Estats Units|insureccion estatsunidenca]]. D'efiech, aquela revolucion s'acompanhèc d'un important trabalh politic per legitimar l'[[independéncia]] dau païs e sa rompedura amb lo [[Reiaume Unit]]. La Declaracion d'Independéncia e la Constitucion dels [[USA|Estats Units]] afirmèron ansin lo principi de l'egalitat entre los òmes, l'existéncia de drechs inalienables (drech a la vida, drech a la [[libertat]], etc.) e organizèron una [[democracia representativa]] basaa sus la [[separacion dels poders]], lo [[federalisme]] e un sistèma d'equilibri entre las institucions destinat a empachar la [[tirania]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Lucas Kent Ogden, ''Uniting the States : A Commentary on the American Constitution'', 3{{a}} edicion, Norderstedt, 2015.</ref>. Enfin, lo tresen eveniment centrau per l'emergéncia de la democracia moderna foguèc la [[Revolucion Francesa]] de [[1789]]. Proclamant los [[Declaracion dels Dreches de l'Òme e del Ciutadan|drechs de l'òme e dau ciutadan]] e l'abolicion dels [[Privilegi (feudalitat)|privilegis]] de l'[[Ancian Regim|Ancian Regime]], definiguèc los conceptes de nacion sobeirana, de ciutadanatge universau e d'egalitat civila<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Lefebvre, ''La Révolution française'', París, Presses universitaires de France, 1989.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Biard (dir.), ''La Révolution française : une histoire toujours vivante'', París, Tallandier, 2009, 446 p.</ref>. === L'extension dau sufragi === Lo segle XIX foguèc marcat per una extension progressiva, conflictuala e inegala dau sufragi. En [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]], lo drech de vòte, inicialament reservat als [[proprietat|proprietaris]] e als contribuidors mai riches ([[sufragi censier]]), foguèc pauc a cha pauc estendut a l'ensemble dels [[òme]]s adults dins lo corrent dau segle XIX. Lo drech de vòte de las [[Femna|femnas]] foguèc reconoissut mai tardivament, principalament durant la prumiera mitat dau segle XX. === Consolidacion e crisi de la democracia === Despuei lo començament dau segle XX, la democracia a conoissut mai d'una crisi greva. La prumiera foguèc lo desvolopament dau [[faissisme]] en [[Itàlia]] e en [[Alemanha]] que constituissèc una remesa en causa radicala de las valors democraticas [[liberalisme|liberalas]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Milza e Serge Berstein, ''Le Fascisme italien, 1919-1945'', Le Seuil, 1980.</ref>. La segonda foguèc la longa confrontacion amb lo [[comunisme]] [[URSS|sovietic]] durant la [[Guerra Freja]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Robert O. Paxton e Julie Hessler, ''L'Europe au XXème siècle'', Taillandier, 2011.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Fontaine, ''La Tâche Rouge'', Éditions de la Martinière, 2004.</ref>. Dins los dos cas, la democracia liberala, basaa sus una economia [[capitalisme|capitalista]], sortissèc renforçaa dau conflicte. La chausida d'institucions democraticas per las [[colonialisme|colonias]] [[africa]]nas e [[asia]]ticas vengüas independentas dins lo corrent dels [[ans 1950]]-[[ans 1960|1960]] foguèc un autre argument en favor de la democracia. Pasmens, despuei los [[ans 1980]]-[[ans 1990|1990]], son apareissuts de regimes autoritaris e arbitraris que mantènon formalament un quadre democratic. Aquò es a l'origina de la crisi actuala de la democracia que son foncionament es pauc a cha pauc minat per aquelas derivas. Lo desvolopament de las inegalitats socialas, especialament au sen dels païs neoliberaus, es un autre problema greu que favoriza la montaa dau populisme e, mai generalament, de movements antidemocratics. == Los fondaments teorics == === La sobeiranetat populara === {{veire|Sobeiranetat populara}} Lo principi de [[sobeiranetat populara]] constituís lo fondament [[filosofia|filosofic]] de basa de totas las concepcions democraticas dau poder politic. Afirma que lo poder legitime emana unicament dau pòple e pòt unicament èsser exercit en son nom e a son profiech. Aqueu principi s'opausa a tota teoria dau poder fondaa sus la transcendéncia [[Dieu|divina]], la [[tradicion]] ereditària o la superioritat naturala d'una [[aristocracia]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] ([[1712]]-[[1778]]) ne'n donèc una definicion precisa, e relativament radicala, dins son obratge ''Du Contrat social'' publicat en [[1762]]. Segon eu, la sobeiranetat residís dins la « volontat generala » qu'es l'expression de l'interès comun dau còrs politic, nocion diferenta de la simpla addicion de las volontats individualas. Aquela volontat generala es inalienabla e indivisibla. Segon Rousseau, adversari de la representacion politica, deu èsser exercia directament per lo pòple sobeiran<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Robert Derathé, ''Jean-Jacques Rousseau et la politique de son temps'', Presses Universitaires de France, 1950.</ref>. === Lo contracte sociau === {{veire|Contracte sociau}} La teoria dau contracte sociau constituís un autre quadre [[filosofia|filosofic]] important per legimitar lo poder politic democratic. L'idea es eissia de la pensaa de [[Thomas Hobbes]] ([[1588]]-[[1679]]) qu'imaginèc, dins lo ''Leviathan'' de [[1651]], un contracte sociau absolutista presentat coma abandon de la [[libertat naturala]] en eschambi d'una seguretat asseguraa per un sobeiran omnipotent<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Anne-Laure Angoulvent, ''Hobbes ou la crise de l'État baroque'', París, Presses Universitaires de France, 1992, 256 p.</ref>. Rapidament, los [[Sègle dei Lutz|filosòfes de las Lutz]] donèron un aspecte [[liberalisme|liberau]] au concepte. Per exemple, dins sos ''Dos Tractats dau Govern Civiu'' de [[1689]], [[John Locke]] ([[1632]]-[[1704]]) ne'n prepausèc una forma novela fondaa sus la proteccion dels drechs naturaus a la vida, a la [[libertat]] e a la [[proprietat]]. Lo consentiment dels governats e lo drech dau pòple de resistir a un govern [[tirania|tiranic]] i venguèron la fònt novela de la legitimitat de l'[[Estat]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael P. Zuckert, ''Launching Liberalism: On Lockean Political Philosophy'', Lawrence, University Press of Kansas, 2002.</ref>. Puei, au segle seguent, [[Montesquieu]] ([[1689]]-[[1755]]), completèc aquelas concepcions en desvolopant la teoria de la [[separacion dels poders]] coma proteccion còntra la [[tirania]]. Aquò li permetèc de pausar las basas institucionalas de la democracia liberala moderna<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Louis Althusser, ''Montesquieu, la politique et l'histoire'', París, Presses Universitaires de France, 2003.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Domenico Felice, ''Oppressione e libertà. Filosofia e anatomia del dispotismo nell'Esprit des lois di Montesquieu'', Pisa, ETS, 2000.</ref>. === La separacion dels poders === {{veire|Separacion dels poders}} La [[separacion dels poders]] constituís un principi institucionau fondamentau de la democracia liberala moderna. Designa la distribucion de las foncions dau poder politic entre d'organes distints e independents : * lo [[poder legislatiu]] encharjat de votar las leis. * lo [[poder executiu]] encharjat d'aplicar las leis. * lo [[poder judiciari]] encharjat d'interpretar e de sancionar las [[infraccion]]s. Aquela separacion permet d'empachar la concentracion dau poder entre las mans d'una persona o d'un organe unic, condicion prumiera de la [[tirania]] segon [[Montesquieu]]. === Los drechs fondamentaus e l'Estat de drech === {{veire|Drechs fondamentaus|Estat de drech}} Lo principi majoritari es pas l'unica basa de la democracia liberala moderna. D'efiech, los regimes democratics actuaus asseguran pereu lo respecte dels drechs fondamentaus dels individús e de las minoritats còntra los abús eventuaus de la majoritat. Lo regime de l'[[Estat de drech]] designa ansin lo concepte d'un poder politic somés au drech e d'una comunautat de ciutadans juridicament egaus. Los drechs fondamentaus constituïsson los limits qu'una majoritat democratica pòt pas franquir sensa abandonar la natura democratic dau regime. Son generalament devesits en dos ensembles regardant los drechs politics de basa ([[libertat d'expression]], [[libertat d'opinion]], drech a un procès equitable, etc.) e los drechs sociaus (drech a la [[proprietat]], [[drech au trabalh]], etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Xavier Dupré de Boulois, ''Droits et libertés fondamentaux'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Licence », 2010.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Dubey, ''Droit fondamentaux : Libertés, garanties de l’État de droit, droits sociaux et politiques'', vol. II, Basilèa, Helbing Lichtenhahn, 2017, 1264 p.</ref>. === Democracia directa e democracia representativa === {{veire|Democracia directa|Democracia representativa}} La [[democracia directa]] designa una forma de democracia onte los ciutadians exercisson lo poder eles meteisses, sensa intermediari. Èra lo modele de la democracia [[Atenas|atenenca]] e demòra una referéncia per los partisans d'una [[democracia participativa]] radicala. La [[democracia representativa]] es fondaa sus l'eleccion de representants per lo còrs civic. Aquelos elegits son encharjats d'exercir lo poder au nom de l'ensemble dels ciutadans. Es lo modele dominant de las democracias modernas. Son principi foguèc teorizat per [[Emmanuel-Joseph Sieyès]] ([[1748]]-[[1836]]) que diferencièc la [[nacion]] [[Sobeiranetat|sobeirana]], detenéira dau poder [[constitucion|constituent]], e sos representants elegits, detenèires dau poder constituït. La tension entre democracia directa e democracia representativa es un element centrau de l'istòria de la pensaa democratica. De formas modernas de democracia semi-directa assajan ansin de combinar los avantatges dels dos modeles amb l'utilizacion dau [[referendum]], de vòtes de revocacion dels elegits o de vòtes basats sus d'iniciativas popularas. == Los modeles e las formas de democrcia == === La democracia liberala === {{veire|Democracia liberala}} La [[democracia liberala]] es lo modele predominant dins las societats occidentalas contemporaneas. Combina lo principi democratic de la [[sobeiranetat populara]] amb los principis [[liberalisme|liberaus]] de la proteccion dels [[drechs fondamentaus|drechs individuaus]], de la [[separacion dels poders]] e de l'[[Estat de drech]]. Se caracteriza per d'[[eleccion]]s liuras e regularas au [[sufragi universau]], per la pluralitat dels [[partit politic|partits politics]], per la libertat de la [[premsa]], per l'independéncia de la [[justícia]] e per la proteccion de las minoritats<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Francis-Paul Bénoit, ''La démocratie libérale'', París, Presses Universitaires de France, 1978.</ref>. Aqueu modele foguèc mai que mai teorizat per [[John Stuart Mill]] ([[1806]]-[[1873]]) dins ''Consideracions sus lo Govern Representatiu'' de [[1861]] onte se prononcièc en favor d'un regime democratic organizat a l'entorn de las ideas de representativitat, de debat public e de formacion d'una opinion esclairaa. === La democracia sociala === {{veire|Democracia sociala}} La [[democracia sociala]] designa un modele qu'accèpta las institucions de la [[democracia liberala]], mas qu'insistís sus la necessitat de reduire las inegalitats economicas e socialas per arribar a una democracia politica reala e non formala. Es fondaa sus l'idea que la libertat e l'egalitat politicas an ges de sens quand s'acompanhan pas d'un niveu minimom d'egalitat economica e sociala. Es a l'origina de la nocion d'[[Estat-providénçia]] basat sus la redistribucion fiscala, los [[servici public|servicis publics]] universaus e la proteccion sociala<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Xavier Merrien, ''L'État-providence'', Presses Universitaires de France, 1998.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gøsta Esping-Andersen, ''Les trois mondes de l'État-providence : Essai sur le capitalisme moderne'', Presses universitaires de France, coll. « Le Lien social », 2007.</ref>. === La democracia participativa === {{veire|Democracia participativa}} La [[democracia participativa]] designa un ensemble de practicas e de teorias destinaas a aprigondir e alarjar la participacion dels ciutadans a la vida politica. Es basaa sus l'idea que la legimitat democratica exigissi una implicacion activa dels ciutadans dins la deliberacion e la presa de decision politica. D'experiéncias concretas coma lo budget participatiu de [[Porte Alegre]] en [[Brasil]] o las assemblaas ciutadanas localas son d'illustracions d'aquela forma de democracia. === La democracia constitucionala === {{veire|Democracia constitucionala}} La [[democracia constitucionala]] designa un regime caracterizat per un poder democratic enquadrat e limitat per una [[constitucion]] assegurant los drechs fondamentaus e organizant la [[separacion dels poders]]. La justícia constitucionala, incarnaa per de corts o de conseus constitucionalas, jòga un ròtle centrau dins aqueu modele en exercissent un contraròtle sus la conformitat de las leis a la constitucion. Aquò permet de protegir los drechs fondamentaus còntra los abús eventuaus dau legislator majoritari. Pasmens, aqueu modele entraïna una tension importanta entre lo principi democratic de la sobeiranetat de la majoritat e lo principi liberau de la proteccion dels drechs de la majoritat. === Las democracias illiberalas e los regimes ibrids === {{veire|Democracia illiberala|Regime ibrid}} Despuei los [[ans 1990]], la [[sciéncia politica]] a desvolopat de conceptes per designar los regimes qu'empruntant de formas institucionalas de la democracia (eleccions, parlament, constitucion, etc) tot en violant sos principis fondamentaus en impausant de limits non justificats a las libertats fondamentalas o en suprimissent la separacion dels poders. Lo terme « democracia illiberala » es ansin sovent adoptat per descriure aquelos regimes ([[Russia]] de [[Vladimir Putin]], [[Ongria]] de [[Viktor Orban]], [[Turquia]] de [[Recep Tayyip Erdogan]], etc.). Lo terme « regime ibrid » designa pusleu de sistemas politics intermediaris entre la democracia vertadiera e l'autoritarisme. Lo [[Marròc]] o lo [[Bangladèsh]] dels [[ans 2020]] son d'exemples d'aqueu tipe de regime. == Las institucions democraticas == === Los sistemas electoraus === {{veire|Sistema electorau}} Los [[sistema electorau|sistemas electoraus]] forman lo mecanisme centrau de las [[democracia representativa|democracias representativas]]. Permèton de traduire las preferéncias dels ciutadans en poder politic. Son destriats : * los sistemas majoritaris que donan la victòria au candidat aient ganhat lo maximom de sufragis. * los sistemas proporcionaus que despartisson lo nombre d'elegits en foncion dau nombre de sufragis. * de sistemas mixtes pòion assajar de mesclar los dos sistemas Los diferents aprochis an d'efiechs prigonds sus la natura dau sistema partisan, l'estabilitat governamentala e la representativitat de las institucions. D'un biais generau, los sistemas proporcionaus son mai representatius, mas son mens estables car necessitan la mesa en plaça de coalicions mai importantas per dirigir lo païs<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Emeri e Jean-Marie Cotteret, ''Les systèmes électoraux'', Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1985.</ref>. === Los parlaments e las assemblaas === {{veire|Parlament}} Lo [[parlament]] es l'institucion centrala de la [[democracia representativa]]. Es un organe, elegit directament o indirectament per los ciutadans, qu'es encharjat de votar las leis, de contrarotlar l'executiu e de representar la diversitat de las opinions politicas de la [[societat]]. Los parlaments modernes son generalament compausats d'una o de doas chambras. Dins lo prumier cas, aquò permet d'assegurar una bòna representativitat de la populacion. Los parlaments bicameraus son pasmens sovent privilegiats dins los estats estenduts ont es necessari d'assegurar un equilibri entre la representacion de la populacion generala e aquela de las entitats territòrialas. === Los partits politics === {{veire|Partit politic}} Los [[partit politic|partits politics]] son los actors centraus de la democracia representativa moderna. Son d'organizacions destinaas a conquistar e gerir lo poder politic per metre en plaça una politica confòrma a un programa. Asseguran de foncions essencialas dins la vida politica actuala que permèton d'agregar las preferéncias politicas, de recrutar e de formar d'eleits politics, d'estructurar lo debat public e d'organizar la competicion electorala<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Offerlé, ''Les partis politiques'', coll. « Que sais-je ? » (n° 2376), 1987.</ref>. Pasmens, lor legitimat es mai e mai contestaa per los ciutadans. Aquò mena a l'aparicion de movements ibrids, intermediaris entre lo partit tradicionau e lo movement de massa ([[Podemos]] en [[Espanha]], [[En Marche]] o [[La France Insoumise]] en [[França]]). === La justícia constitucionala === {{veire|Drech constitucionau}} Lo [[drech constitucionau]] jòga un ròtle mai e mai important dins las democracias contemporaneas. D'efiech, permet a las corts e als conseus constitucionaus de contrarotlar la conformitat de las leis per rapòrt a la [[constitucion]] e de protegir los drechs fondamentaus. Es ansin una proteccion eficaça còntra los abús d'una majoritat donaa. Pasmens, son desvolopament entraïna de questions quant a la legitimitat democratica d'aqueu contrarotle qu'es generalament exercit per de [[Magistrat|magistrats]] non elegits. === Los mèdias e l'espaci public === {{veire|Premsa}} La [[libertat de la premsa]] e l'existéncia d'un espaci public pluralista constituïsson de condicions indispensablas au foncionament de la democracia. Los mèdias tènon un ròtle fondamentau dins l'informacion dels ciutadans, la mesa en debat de las questions politicas e lo contrarotle dau poder. Aquò justifica generalament l'existéncia de leis especificas protegissent la [[premsa]], subrenomaa « lo quatren poder », còntra las intervencions dels autres poders. Pasmens, aqueu pilar de la democracia moderna es mai e mai menaçat per la concentracion dels mèdias entre las mans d'interès economics privats, per la logica de l'audimat e, mai recentament, per la revolucion numerica e lo desvolopament de las rets socialas. La qualitat de l'informacion disponibla es ansin vengüa una question centrala dins mai d'un païs. == Los defís contemporaneus == === La montaa dau populisme === {{veire|Populisme}} Dins son sens mai moderne, lo [[populisme]] designa un estile politic fondat sus l'oposicion entre un pòple vist coma pur e vertuós e un eleit considerat coma corromput e illegitime e sus la revendicacion d'una democracia mai directa e mai autentica còntra de mediacions institucionalas jutjaas defalhentas. Pòt prendre de formas de drecha ([[nacionalisme|nacionalista]], [[xenofobia|xenofoba]], autoritària, etc.) o de senestra (anti-oligarchica, redistributritz, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Guy Hermet, ''Les populismes dans le monde : Une histoire sociologique XIXe – XXe siècle'', París, Fayard, coll. « L’espace du politique », 2001, 479 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alexandre Dorna, ''Le Populisme'', Presses universitaires de France, 1999, 128 p.</ref>. Los teorians son partejats quant a son interpretacion. Per exemple, [[Ernesto Laclau]] ([[1935]]-[[2014]]) ne'n prepausèc una vision positiva inerenta a tota construccion democratica mentre que de pensaires coma [[Jan-Werner Müller]] (naissut en [[1970]]) lo definisson coma una menaça fondamentala per la [[democracia liberala]] en rason de son refús dau pluralisme. Ansin, lo populisme es una escomessa fòrça discutia dins las democracias contemporaneas. === La crisi de la representacion === La question de la representativitat politica dels elegits es una autra question greva per las democracias representativas actualas. Es la consequéncia de factors multiples coma l'alunhament entre los elegits e los ciutadans ordinaris, la tecnocratizacion de las discussions politicas, l'escart entre las preferéncias e los interès dels ciutadans e las decisions efectivament presas per lors representants o l'influéncia de grops de pression e dels mercats financiers. Entraïna una abstencion electorala mai e mai importanta, una abséncia d'interès per los actors tradicionaus de la vida politica ([[partit politic|partits]], [[sindicat]]s, etc.) e una desfisança envèrs las institucions o los eleits politics. Aquela crisi de la representacion a d'efiechs importants sus la vida politica que redutz generalament lo sosten portat als partits tradicionaus e favoriza la montaa de movements radicaus (e pas totjorn democratics). === Las rets socialas e la desinformacion === La [[revolucion numerica]] e lo desvolopament de las rets socialas an fòrça transformat l'espaci public democratic despuei los [[ans 2010]]. D'un caire, an permés una democratizacion de l'accès a l'informacion e a l'expression publica, çò que permetèc a de grops marginalizats d'accedir a una certana visibilitat politica. Pasmens, d'autre caire, las rets socialas an favorizat la fragmentacion de l'espaci public, la difusion massisa de desinformacion, la manipulacion de l'opinion per d'actors interiors o exteriors. Las discussions i son egalament sovent polarizaas. La regulacion d'aquelos mèdias es ansin vengüa una question centrala per l'organizacion dau debat public au sen de las democracias modernas. === Las inegalitats economicas === Las inegalitats economicas son una menaça anciana per lo foncionament correcte d'institucions democraticas. D'efiech, la concentracion de las richessas engendra una concentracion dau poder politic que los actors economics mai poderós dispausan de mejans considerables per influenciar las decisions politicas au detriment de la màger part dau còrs civic (finançament de movements politics, contrarotle de mèdias, ''lobbying'', etc.). Dins mai d'un païs, existisson de reglas minimalas per reduire l'influéncia de las classas mai aisaas. Pasmens, aquelas legislacions son sovent limitaas e la question financiera es ansin vengüa un element centrau de las campanhas politicas dins fòrça païs. Los [[USA|Estats Units]] son un exemple caracteristic. === La question dels enjòcs globaus === La democracia moderna es apareissua dins lo quadre de l'Estat-Nacion sobeiran. Pasmens, un nombre mai e mai important d'enjòcs politics fondamentaus (chambiament climatic, regulacion financiera, migracions, pandemias, etc.) passan las frontieras nacionalas e necessitan la mesa en plaça de politicas internacionalas per èsser tractats d'un biais eficaç. Aquò es a l'origina de questions e de debats entre la logica democratica nacionala e la necessitat d'una governança mondiala o d'una democratizacion de las institucions internacionalas existentas. Pasmens, en mai dels problemas relatius a una tala transformacion de la democracia actuala, se pausa egalament la question dau risc de tecnocratizacion e d'alunhament de tota institucion supranacionala. == Las criticas de la democracia == === Las criticas conservatritz === Las criticas [[conservatisme|conservatritz]] de la democracia son relativament ancianas. Tre lo segle XVIII, [[Edmund Burke]] ([[1729]]-[[1797]]), considerat coma un dels paires dau conservatisme moderne, reprochava a la [[Revolucion Francesa]] d'aver destruch las tradicions e las institucions eiretaas de l'Ancian Regime qu'avián assegurat l'estabilitat sociala dau reiaume durant de segles. Dins ''De la Democracia en America'', [[Alexis de Tocqueville]] ([[1805]]-[[1859]]) formulèc una critica mai nuançaa, mas mai prigonda. Segon eu, la democracia èra inevitabla, mas conteniá lo risc intrinsec de la « tirania de la majoritat » e dau « despotisme doç »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alexis de Tocqueville, ''De la démocratie en Amérique'', París, C. Gosselin, 1835-1840.</ref>. Chau donc empachar la formacion d'un [[Estat]] tutelari capable de prendre en charja la vida dels individús au detriment de lor libertat e de lor autonòmia. Los corrents conservators modernes son donc sovent favorables a la democracia liberala, mas s'opausan frequentament a la democracia sociala. === Las criticas marxistas e socialistas === La critica [[marxisme|marxista]] e [[comunisme|socialista]] de la democracia liberala forma un important pan de la pensaa politica dels segles XIX e XX. Segon ela, la democracia liberala es unicament una democracia formala destinaa a escondre la dominacion politica e economica de la [[borgesiá]] sus la societat. Ansin, lo [[sufragi universau]] e l'egalitat [[drech|juridica]] permetrián pas a las classas popularas, afeblias per las inegalitats economicas, de participar d'un biais vertadier a las institucions o d'aver un poder reau sus lors condicions de vida. Los marxistas considèran donc l'Estat democratic borgés coma un arbitre favorable als interès de la borgesiá e la democracia vertadiera exigiriá una transformacion radicala dels rapòrts economics. === Las criticas elitistas === Las criticas elitistas de la democracia foguèron principalament formulaa per de teoricians coma [[Vilfredo Pareto]] ([[1848]]-[[1923]]), [[Gaetano Mosca]] ([[1858]]-[[1941]]) e [[Robert Michels]] ([[1876]]-[[1936]]). Segon elas, totas las societats son en realitat dirigias per una minoritat organizaa (un eleit o una classa politica). Dins aqueu quadre, la democracia ven alora un [[mitologia|mite]] [[ideologia|ideologic]] destinat a legitimar aquela dominacion inevitabla. Per descriure aqueu fenomene, Michels formulèc una « lei de l'oligarchia » : totas las organizacions, comprés los movements democratics, son pauc a cha pauc dominaas per una [[oligarchia]] dirigenta. Aquelas criticas son sovent associaas a de discors conservators o autoritaris. Pasmens, pausan de questions sus los limits estructuraus de las democracias actualas. === Las criticas postmodernas e postcolonialas === Per los pensaires postmodernes e postcoloniaus, la democrocia liberala es un sistema politic estachat a l'Occident. Sa formacion seriá lo resultat d'una exclusion de las [[femna]]s, de las classas popularas, dels [[colonialisme|colonizats]] e, mai generalament, dels non-Europeus. Son universalisme seriá alora la consequéncia d'un particularisme occidentau presentat coma universau. D'autors coma [[Achille Mbembe]] (naissut en [[1957]]) o [[Dipesh Chakrabarty]] (naissut en [[1948]]) prepausan donc de pensar de sistemas democratics a partir d'experiéncias e de tradicions non europeas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Achille Mbembe, ''De la postcolonie. Essai sur l’imagination politique dans l’Afrique contemporaine'', París, Karthala, 2000.</ref>. A l'ora d'aüra, los resultats son encara limitats e fòrça regimes supausadament fondats sus de tradicions democraticas non occidentalas son de regimes [[dictatura|dictatoriaus]]. De lor caire, las teoricianas [[feminisme|femenistas]] insistisson sus l'exclusion de las femnas de la vida publica democratica e sus la desvaloracion de l'esfera privaa e dau trabalh domestic. == Eiretatge e actualitat == Après un long periòde d'expansion durant la segonda mitat dau segle XX, la democracia coneisse una fasa de reculament despuei los [[ans 2010]]. Lo fenomene tocha tant las democracias emergentas en [[Africa]], en [[Asia]] e en [[America Latina]] que las democracias ben establias en [[Euròpa]] e en [[America dau Nòrd]]. Se manifèsta per un afebliment de l'[[Estat de drech]], una reduccion de las libertats civilas, una concentracion dau poder executiu, una aumentacion de las inegalitats economicas e una degradacion de la qualitat dau debat public e de las eleccions. Aquò pren sovent la forma d'una montaa de movements [[populisme|populistas]] susceptibles d'accedir au poder ([[Donald Trump]], [[Javier Milei]], etc.), mas pòt pereu entraïnar una presa dau poder per una junta militara ([[Mali]], [[Nigèr]], etc.), un còp d'Estat institucionau ([[Bolívia]], etc.) o una transformacion dau quadre constitucionau ([[Veneçuèla]], etc.). De mai, una transicion democratica es un procediment que permet de transformar un regime autoritari en democracia. Es sovent un procediment long, fragile e reversible que sa capitaa necessita la combinason de plusors factors (acòrdi dels eleits politics sus las reglas dau jòc democratic, existéncia d'una societat civila activa e organizaa, volontat populara favorabla a las valors democraticas, contexte economic favorable, etc.). L'abséncia d'un factor pòt menar a una transicion incompleta susceptible de menar a la formacion d'un regime ibrid o a una regression autoritària. L'exemple [[Tunisia|tunisian]] illustra aquelas dificultats. Après una revolucion populara en [[2011]], un regime democratic se formèc dins lo païs. Pasmens, foguèc pauc a cha pauc minat per de divisions au sen de l'eleit e per una situacion economica complicaa. Ansin, en [[2021]], lo president [[Kaïs Saïed]] posquèc suspendre las activitats dau govern e dau parlament e tornar establir un regime [[autocracia|autocratic]]. Pasmens, maugrat sas crisis e sos limits, la democracia demòra l'orizont normatiu dominant de la pensaa politica moderna que sa legitimitat es fondaa sus l'idea simpla, mas poderosa, que ges d'autoritat [[Homo sapiens|umana]] pòt pretendre governar d'autres òmes sensa lor consentiment. == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Hannah Arendt|Arendt (Hannah)]]. * [[Aristòtel]]. * [[Atenas]]. * [[Ciceron]]. * [[Ciutadanatge]]. * [[Clistenes]]. * [[Constitucion]]. * [[Dictatura]]. * [[Drech]]. * [[Estat]]. * [[Estat de drech]]. * [[Filosofia]]. * [[Jürgen Habermas|Habermas (Jürgen)]]. * [[Thomas Hobbes|Hobbes (Thomas)]]. * [[Thomas Jefferson|Jefferson (Thomas)]]. * [[Ernesto Laclau|Laclau (Ernesto)]]. * [[Liberalisme]]. * [[John Locke|Locke (John)]]. * [[James Madison|Madison (James)]]. * [[John Stuart Mill|Mill (James Stuart)]]. * [[Parlament]]. * [[Partit politic]]. * [[Pericles]]. * [[Politica]]. * [[John Rawls|Rawls (John)]]. * [[Republica]]. * [[Revolucion Francesa]]. * [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau (Jean-Jacques)]]. * [[Separacion dels poders]]. * [[Emmanuel-Joseph Sieyès|Sieyès (Emmanuel-Joseph)]]. * [[Sistema electorau]]. * [[Tirania]]. * [[Alexis de Tocqueville|Tocqueville (Alexis de)]]. </div> === Bibliografia === * Aristòtel, ''Politica'', segle IV avC. * '''[[francés|(fr)]]''' Serge Berstein (dir.), ''La démocratie libérale'', Presses Universitaires de France, 1999. * '''[[italian|(it)]]''' Norberto Bobbio, ''Il futuro della democrazia. Una difesa delle regole del gioco'', Torino, Einaudi, 1984. * '''[[anglés|(en)]]''' Robert Dahl, ''Democracy and its critics'', New Haven e Londres, 1989. * '''[[anglés|(en)]]''' David Held, ''Models of Democracy'', Cambridge, Polity Press, 1987. * John Locke, ''Tractat dau Govern Civiu'', 1689. * John Stuart Mill, ''Consideracions sus lo Govern Representatiu'', 1861. * Montesquieu, ''De l'Esperit de las leis'', 1748. * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Nemo, ''Histoire des idées politiques'', Presses Universitaires de France, 1998. * '''[[francés|(fr)]]''' Pierre Rosanvallon, ''Le Peuple introuvable : Histoire de la représentation démocratique en France,'', París, Gallimard, 1998. * Jean-Jacques Rousseau, ''Dau Contracte Sociau'', 1762. * '''[[francés|(fr)]]''' Giovanni Sartori (trad. Christiane Hurtig), ''Théorie de la démocratie'', París, Armand Colin, 1973. * Alexis de Tocqueville, ''De la Democracia en America'', 1835-1840. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Politica]] [[Categoria:Filosofia]] 0i158mzcni02fbimfw86eckfykcma96 0 71778 2497353 2483209 2026-04-02T04:32:40Z Nicolas Eynaud 6858 2497353 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} La '''separacion dels poders''' (o '''division dels poders''') es l'atribucion distributiva de las foncions de l'[[Estat]], ont caduna d'aquelas es fisada a un organ public distint. Aquel foncionament deriva del sistèma politic roman adoptat sota la [[Republica Romana]] (en latin ''Trias politica''), ja que foguèt definida per Aristòtel. Amb l'adopcion d'una [[constitucion]] dels [[dreches fondamentals]], es un dels principis que caracterizan l'[[Estat de Drech]] modèrne. Actualament la [[doctrina juridica]] interprèta aquela teoria, dins un sens estricte, de la '''separacion de las foncions''' o '''separacion de las facultats''', fins a considerar lo [[poder]] coma unic e indivisible que l'apertenéncia a l'origina e per esséncia es aquela de la [[sobeiranetat]] ([[nacion]] o [[pòble]]), aquò redent impossible de concebre que l'exercici d'aquela pòsca èsser divisada. == Istòria == La teoria de la separacion dels poders foguèt comuna a fòrça pensadors del sègle XVIII que la descriguèron pendent lo [[Sègle de las Luses]], coma [[Alexander Hamilton]], [[John Locke]], [[Jean-Jacques Rousseau]] e [[Montesquieu]]. Segon la vision de las Luses, l'Estat existís amb la finalitat d'aparar l'òme contra los autres òmes. L'òme, alara, sacrifica una plena libertat per sa securitat d'èsser pas dometjat dins lo drech a la vida, la integritat, la libertat e la proprietat. Pasmens, l'existéncia d'un tal Estat es pas una garantida per aparar de los drechas de la persona. En efècte, sovent l'òme se vei aparat contra los autre òmes, mas pas contra l'Estat el meteis, aquel podiá l'oprimir impunidament per mejan de las foncions coercitivas que d'esperela la collectivitat li balhèt. Dins la formulacion classica, las foncions de l'Estat consideradas coma necessàrias per la proteccion del ciutadan foguèron fondamentalament aquela de donar las Leis, de metre aquelas leis en practica en forma generala e pus particularament, amb la finalitat de resòlver los conflictes e l'administracion de l'aparelh del govèrn, foncions que pendent el [[Regim Ancian]] èran lo monopòli d'una sola entitat: monarquia absoluda que lo practiquèt amb [[despotisme]]. === ''Checks and balances'' (Contraròtles e Equilibres) === Per empachar qu'una branca del poder suplante una autra, e per las incitar a cooperar, los sistèmas de govèrn que practican la separacion dels poders crèan sovent un sistèma de "''checks and balances''" (Contraròtles e Equilibris). Alara que lo concèpte de separacion dels poders es atribuit [[Montesquieu]], lo tèrme ''Checks and balances'' se referís a las règlas de foncionament constitucional anglosaxon que permeton qu'una de las brancas limitar l'autra, per exemple, per mejan del vèto que lo president dels Estats Units d'America a sus la legislacion aprovada pel Congrès, o lo poder del Congrès d'intervenir sus la composicion e lo poder jurisdiccional dels tribunals federals. Cada país que practica la separacion dels poders deu trobar son pròpri mecanisme de ''checks and balances''; d'ont mai un país s'apròcha d'un sistèma presidencial, d'ont mai contraròtles deurián existir entre los distintas brancas del poder, e mai egals deurián èsser dins sos poders relatius. Los constitucionalistas anglosaxons ne tròban l'origina dins la [[Magna Carta]], l'utilizant en practica dins las luchas entre la monarquia e lo parlament pendent las guèrras civilas anglesas del sègle XVII. Montesquieu, al sègle XVIII, melhorèt la formulacion teorica d'aquò que los [[Anglatèrra|angleses]] practicavan lo sègle precedent. === ''De l'Esperit de las Leis'' === {{Article detalhat|De l'Esperit de las Leis}} La formulacion definitiva es deguda al baron Carles Loís de Secondat, baron de La Breda e de [[Montesquieu]] dins son òbra "[[De l'Esperit de las Leis]]" ont definís lo ''poder'' al meteis temps coma foncion e coma organ. Dins son òbra se descriu la division de los ''Poders de l'Estat'' en [[poder legislatiu]], [[poder executiu|executiu]] e [[poder judiciari|judiciari]] e prepausa d'atribuir las cargas respectivament al Parlament o Congrès, al Govèrn e los Tribunals de Justicia. === Adopcion === Los principis meses en evidéncia foguèron adoptats pels corrents del '''[[liberalisme|liberalisme politic]]'''. Lo respècte dels dreches fondamentals de las personas, la division o separacion de poders venon ambedós l'element fondamental de çò se que nomena l'[[Estat Liberal]] e que, encara, es l'element de basa del Constitucionalisme Modèrne. Pasmens, lo principi de separacion de poders foguèt aplicat de forma diferenta dins los divèrses sistèmas de Govèrn, aquel principi doctrinal que ''de facto'' faguèt del parlament lo poder central se modifiquèt segon la doctrina de la separacion en [[poder constituissent]] e los poders constituits d'[[Emmanuel Joseph Sieyès]] faguèron de la separacion de poders una interrelacion (la separacion de poders desapareis pas per evitar atal lo contraròtle per un sol grope o òme, mas l'interrelacion entre los depositaris dels deferents poders ven mai entravacós), l'Estat arrèsta d'èsser abstencionista e daissa intervenir la societat, autreja lo [[sufragi universal]] (no solament pe la [[borgesiá]]) e fa emergir los [[partits politics]] de massas, davancièr de l'estat actual, l'[[Estat Social]], ont s'acaba l'idèa de confusion entre parlament e nacion, alara la [[lei]] es l'expression de la volontat de la majoritat, e quand càmbia la formacion del parlament, càmbian las leis, atal la lei es pas mai l'expression de la rason, de la [[sobeiranetat]], per venir aquela de la majoritat. Desapareis la legitimacion del sistèma juridic coma consequéncia d'aqueles cambis e par aquò s'adòpta la distincion de [[Sieyès]] entre "[[poder constituent]]" e "[[poder constituit]]", dins lo primièr es el pòble qu'exercís lo seu poder sobeiran, mejans aquel apròva la constitucion e crèa los poders constituits: l'executiu, lo legislatiu i lo judiciari; e ont lo legislatiu apròva las leis, leis dempuèi alara demòran subjèctes de la [[Constitucion]] aquela exprimís las valors patejadas per totes e se crèa un tribunal <ref>[[Tribunal Constitucional]] o [[Cort Constitucionala]] o [[Cort Suprèma]] o [[Tribunal Suprèm]]</ref> per garantir aquelas valors. == Nòtas == <references/> == Referéncias == * {{es}} Vázquez, E., Aguilera, C., y Olmeda, C., «Checks and balances» en el “Diccionario Histórico y Artístico” en ''La expansión de Gran Bretaña'', Sarpe, 1985. ISBN 84-7291-890-4 == Vejatz tanben == * [[Poder legislatiu]] * [[Poder executiu]] * [[Poder judiciari]] * [[Democracia]] * [[Despotisme]] * [[Dictatura]] * [[Liberalisme]] * [[Monarquia]] * [[Parlamentarisme]] * [[Partitocracia]] * [[Plutocracia]] [[Categoria:Sciéncia politica]] [[Categoria:Drech constitucional]] ela8xx6ggev5znw555e1glxtksnwlz1 0 77583 2497362 1997212 2026-04-02T07:06:12Z Ziv 56933 → File has been renamed on Commons ([[:c:GR]]) 2497362 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} Los [[Jòcs Olimpics|Jòcs Olimpics d'estiu]] de [[1992]] (Jòcs de la 25ena Olimpiada) se debanèron a [[Barcelona]], [[Catalonha]], {{Espanha}} ([[25 de julhet - 9 d'agost de 1992]]). == Genèsi == == Delegacions == [[Imatge:1992 Summer Olympic games countries.png|thumb|300 px|left]] [[169 equipas]], ''[[9356 atlètas]]''... == Debanar == == Espets e endevenenças == == Programa == === Espòrts e espròvas === ==== Alterofilia ==== ==== Atletisme ==== *** veire article detalhat [[Barcelona 1992 - Atletisme]] ==== Badminton ==== ==== Basquet ==== ==== Beisbòl ==== ==== Bòxa anglesa ==== ==== Cabus ==== ==== Canoe-caiac ==== ==== Ciclisme ==== ==== Equitacion ==== ==== Escrima ==== ==== Fotbòl ==== ==== Gimnastica ==== ==== Handbòl ==== ==== Judo ==== ==== Lucha ==== ==== Natacion ==== ==== Natacion sincronizada ==== ==== Oquei pelena ==== ==== Pentatlon modèrne ==== ==== Rem ==== r.e.m is awesome espescially that song orange crush and losing my religoin ==== Tennis ==== ==== Tennis de taula ==== ==== Tir ==== penis ==== Tir amb arc ==== ==== Vela ==== ==== Voleibòl ==== ==== Waterpolo ==== == Medalhièr general == [[Imatge:IOC Logo.svg|thumb|100 px|left|... ]] {|class="wikitable" |+ |- |width=50 | '''[[...]]''' !width=250 | Comitat Nacional Olimpic |width=80 bgcolor="gold"|[[Fichièr:Med 1.png]] |width=80 bgcolor="silver"|[[Fichièr:Med 2.png]] |width=80 bgcolor=cc9966|[[Fichièr:Med 3.png]] |width=80 | Total |- |rowspan="1"| ||align=left| [[Imatge:Flag of the CIS.svg|22 px]] [[Comunitat dels Estats Independents]] [[Imatge:Olympic flag.svg|22 px]] ||[[45]]||38||''29''||'''112''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Estats Units}} ||[[37]]||34||''37''||'''108''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Alemanha}} ||[[33]]||21||''28''||'''82''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{China}} ||[[16]]||22||''16''||'''54''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Cuba}} ||[[14]]||16||''11''||'''31''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Espanha}} ||[[13]]||7||''2''||'''22''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Corèa del Sud}} ||[[12]]||5||''12''||'''29''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Ongria}} ||[[11]]||12||''7''||'''30''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{França}} ||[[8]]||5||''16''||'''29''' |- |rowspan="1"| '''[[...10]]''' ||align=left| {{Austràlia}} ||[[7]]||9||''11''||'''27''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Canadà}} ||[[7]]||4||''7''||'''18''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Itàlia}} ||[[6]]||5||''8''||'''19''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Reialme Unit}} ||[[5]]||3||''12''||'''20''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Romania}} ||[[4]]||6||''8''||'''18''' |- |rowspan="1"| ||align=left| [[Imatge:Flag of the Czech Republic.svg|22px]] [[Checoslovaquia]] ||[[4]]||2||''1''||'''7''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Corèa del Nòrd}} ||[[4]]||0||''5''||'''9''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Japon}} ||[[3]]||8||''11''||'''22''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Bulgaria}} ||[[3]]||7||''6''||'''16''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Polonha}} ||[[3]]||6||''10''||'''19''' |- |rowspan="1"| '''[[...20]]''' ||align=left| {{Païses Basses}} ||[[2]]||6||''7''||'''15''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Kenya}} ||[[2]]||4||''2''||'''8''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Norvègia}} ||[[2]]||4||''1''||'''7''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Turquia}} ||[[2]]||2||''2''||'''6''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Indonesia}} ||[[2]]||2||''1''||'''5''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Brasil}} ||[[2]]||1||''0''||'''3''' |- |rowspan="1| ||align=left| {{Grècia}} ||[[2]]||0||''0''||'''2''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Suècia}} ||[[1]]||7||''4''||'''12''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Nòva Zelanda}} ||[[1]]||4||''5''||'''10''' |- |rowspan="1"| ||align=;left| {{Finlàndia}} ||[[1]]||2||''2''||'''5''' |- |rowspan="1"| '''[[...30]]''' ||align=left| {{Danemarc}} ||[[1]]||1||''4''||'''6''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Marròc}} ||[[1]]||1||''1''||'''3''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Irlanda}} ||[[1]]||1||''0''||'''2''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Etiopia}} ||[[1]]||0||''2''||'''3''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Argeria}} ||[[1]]||0||''1''||'''2''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Estònia}} ||[[1]]||0||''1''||'''2''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Lituània}} ||[[1]]||0||''1''||'''2''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Soïssa}} ||[[1]]||0||''0''||'''1''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Jamaica}} ||[[0]]||3||''1''||'''4''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Nigèria}} ||[[0]]||3||''1''||'''4''' |- |rowspan="1"| '''[[...40]]''' ||align=left| {{Letònia}} ||[[0]]||2||''1''||'''3''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Àustria}} ||[[0]]||2||''0''||'''2''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Namibia}} ||[[0]]||2||''0''||'''2''' |- |rowspa,n="1"| ||align=left| [[Imatge:Flag of South Africa (1992 Summer Olympics).svg|22 px]] [[Sud-Africa]] ||[[0]]||2||''0''||'''2''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Belgica}} ||[[0]]||1||''2''||'''3''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Croàcia}} ||[[0]]||1||''2''||'''3''' |- |rowspan="1"| ||align=left| [[Imatge:Olympic flag.svg|22 px]] [[Equipa de Participants Independents]] <ref> ... [[Independent Olympic Participants]] - [[IOP]] en anglés... equipa compausada d'atlètas de l'ex {{Iogoslavia}}, sèrbes de fach e autorizats sonque d'aquel biais a participar a aquels Jòcs malgrat la guèrra dins los Balcans e l'exclusion de [[Serbia]] de totas las manifestacions internacionalas ...</ref> ||[[0]]||1||''2''||'''3''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Iran}} ||[[0]]||1||''2''||'''3''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Israèl}} ||[[0]]||1||''1''||'''2''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Mexic}} ||[[0]]||1||''0''||'''1''' |- |rowspan="1"| '''[[...50]]''' ||align=left| {{Peró}} ||[[0]]||1||''0''||'''1''' |- |rowspan="1"| ||align=left| [[Imatge:Flag of Chinese Taipei for Olympic games.svg|22 px]] [[Taiwan]] ||[[0]]||1||''0''||'''1''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Eslovènia}} ||[[0]]||0||''2''||'''2''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Mongolia}} ||[[0]]||0||''2''||'''2''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Argentina}} ||[[0]]||0||''1''||'''1''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Bahamas}} ||[[0]]||0||''1''||'''1''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Colómbia}} ||[[0]]||0||''1''||'''1''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Filipinas}} ||[[0]]||0||''1''||'''1''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Ghana}} ||[[0]]||0||''1''||'''1''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Malàisia}} ||[[0]]||0||''1''||'''1''' |- |rowspan="1| '''[[...60]]''' ||align=left| {{Paquistan}} ||[[0]]||0||''1''||'''1''' |- |rowspan="1"| ||align=left| [[Imatge:Flag of Puerto Rico.svg|22 px]] [[Puerto Rico]] ||[[0]]||0||''1''||'''1''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Qatar}} ||[[0]]||0||''1''||'''1''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Surinam}} ||[[0]]||0||''1''||'''1''' |- |rowspan="1"| ||align=left| {{Tailàndia}} ||[[0]]||0||''1''||'''1''' |-class="sortbottom" !colspan=2 |Total ||260||257||298||815 |} == Bibliografia == == Document audiovisual == * [[Collectiu]]... '''''[[Barcelone 92 / Barcelona 1992]]'''''... causida ''antologica'' [[TF1]] Caisseta VHS (c/180') [[TF1 Vidéo]] [[1992]] == Vejatz tanben == * [[Imatge:Loupe.svg|35 px]] * [[Jòcs Olimpics]] * [[Comitat Internacional Olimpic]] == Ligams extèrnes == == Ligams videografics == * [[Imatge:Video.jpg|75 px]] * [http://www.youtube.com] ** sus '''[[YouTube]]'''... mai de ''[[3380]]'' documents subre '''[[Barcelona 1992]]''' en picar coma clau ''[[Olympic Games 1992]]'' == Nòtas & referéncias == <references> [[Categoria:Jòcs Olimpics|*]] 27avp9ad655c116not5rcpk88wvh5z4 0 78335 2497334 2294333 2026-04-01T20:55:46Z Jfblanc 104 Jfblanc a desplaçat la pagina [[Breitenbach (Bas Ren)]] cap a [[Braitebàch]] : Alemanic 2294333 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=aus | nomcomuna=Breitenbach (Unterelsass) | nomcomuna2=Breitenbach | imatge= Breitenbach 097.JPG | descripcion= Comuna de Breitenbach. | lògo= | escut= Blason ville fr Breitenbach (Bas-Rhin).svg | escais= | region ist ={{Alsàcia}} | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Sélestat-Erstein|Sélestat-Erstein]] | canton= [[Canton de Villé|Villé]] | insee = 67063 | sitweb= http://www.breitenbach.fr | cp = 67220 | cònsol = Jean-Pierre Piela ([[Europe Écologie - Les Verts|EELV]]) | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Breitenbachois, Breitenbachoises (en [[francés]]) | longitud= 7.291667 | latitud= 48.365556 | alt mini = 304 | alt mej = | alt maxi = 1073 | km² = 11.73 }} {{omon|Breitenbach}} '''Breitenbach ''' en [[alemanic]] (''Breitenbach'' en [[francés]]) es una comuna [[França|francesa]] del departament del [[Bas Ren]] e de la region del [[Grand Èst]]. ==Geografia== {{Apertium|fr}} [[Imatge:Breitenbach 106.JPG|thumb|left|Vist sul vilatge de Breitenbach]] Lo vilatge de Breitenbach se situa en una [[vallée]] perpendiculaire al [[Giessen (riu)|Giessen]] de [[Steige]]. Environat a lo sieu [[confluisson]] pels tucs del Erdbeerberg ({{unitat|452|m}}) e de las {{lang|de|Hirsten}} ({{unitat|371|m}}), s'agrandís en un vast amphithéâtre montagneux format del en vessant sud del massís del [[Camp del Fuòc|Camp-de detlo-Fuòc]]. D'oèst n'es, se percep las reünions del Roffling ({{unitat|773|m}}) e del [[Camp del Fuòc]] ({{unitat|1100|m}}, mas {{unitat|1072|m}} solament sul territòri de la comuna), del Baylarge ({{unitat|982|m}}), de la Ibrand ({{unitat|857|m}}), del [[Heidenkopf]] ({{unitat|862|m}}) e de la Gietzig ({{unitat|769|m}}), aquel darrièr constituent lo començament de la crête en portant a la [[Ungersberg]]. Lo pòble es accessible per d'escasses passatges : lo [[caulet de la Carbonera]] ({{unitat|961|m}}) en portant al [[ban de la Ròca]], [[caulet del Kreuzweg]] ({{unitat|768|m}}) donadora sul [[Hohwald]] e [[Barr (Bas-Rhin)|Barr]], [[caulet de Bellevue]] ({{unitat|748|m}}) cap al Hohwald amb un camin forestal unic. Breitenbach Possedís una superficie d'unitat|1173|a e es çò [[finage]] çò de mès d'estendut del [[costat de Villé]]. {{clr|left}} {{Original|fr}} [[Imatge:Breitenbach 106.JPG|thumb|left|Vue sur le village de Breitenbach]] Le village de Breitenbach se situe dans une [[vallée]] perpendiculaire au [[Giessen (rivière)|Giessen]] de [[Steige]]. Entouré à son [[confluent]] par les collines de l’Erdbeerberg ({{unité|452|m}}) et des {{lang|de|Hirsten}} ({{unité|371|m}}), elle s’élargit en un vaste amphithéâtre montagneux formé par le versant sud du massif du [[Champ du Feu|Champ-du-Feu]]. D’ouest en est, on aperçoit les sommets du Roffling ({{unité|773|m}}) et du [[Champ du Feu]] ({{unité|1100|m}}, mais {{unité|1072|m}} seulement sur le territoire de la commune), du Baylarge ({{unité|982|m}}), de l’Ibrand ({{unité|857|m}}), du [[Heidenkopf]] ({{unité|862|m}}) et de la Gietzig ({{unité|769|m}}), ce dernier constituant le début de la crête menant à l’[[Ungersberg]]. Le village est accessible par de rares passages : le [[col de la Charbonnière]] ({{unité|961|m}}) menant au [[ban de la Roche]], [[col du Kreuzweg]] ({{unité|768|m}}) donnant sur le [[Hohwald]] et [[Barr (Bas-Rhin)|Barr]], [[col de Bellevue]] ({{unité|748|m}}) vers le Hohwald avec un chemin forestier unique. Breitenbach possède une superficie de {{unité|1173|ha}} et est le [[finage]] le plus étendu du [[canton de Villé]]. {{clr|left}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 67063 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean-Pierre Piela ([[Europe Écologie - Les Verts|EELV]])|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 67063 |1793=1317 |1800=1260 |1806=1262 |1821=1334 |1831=1324 |1836=1387 |1841=1264 |1846=1338 |1851=1269 |1856=1169 |1861=1238 |1866=1270 |1872=1254 |1876=1172 |1881=1185 |1886=1103 |1891=1048 |1896=1026 |1901=1021 |1906=1004 |1911=954 |1921=906 |1926=811 |1931=785 |1936=761 |1946=748 |1954=737 |1962=714 |1968=726 |1975=747 |1982=642 |1990=671 |1999=652 |2004= |2005= |2006=695 |2007=700 |2008=692 |2009=701 |cassini=5708 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Alsàcia}} {{Comunas del Bas Ren}} {{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} [[Categoria:Comuna d'Alsàcia]] [[Categoria:Comuna del Bas Ren]] phvqw3wxwkbl4t8c9quk0g8zojicwim 2497336 2497334 2026-04-01T20:57:31Z Jfblanc 104 2497336 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=aus | nomcomuna=Braitebàch | nomcomuna2=Breitenbach | imatge= Breitenbach 097.JPG | descripcion= Comuna de Breitenbach. | lògo= | escut= Blason ville fr Breitenbach (Bas-Rhin).svg | escais= | region ist ={{Alsàcia}} | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Sélestat-Erstein|Sélestat-Erstein]] | canton= [[Canton de Villé|Villé]] | insee = 67063 | sitweb= http://www.breitenbach.fr | cp = 67220 | cònsol = Jean-Pierre Piela ([[Europe Écologie - Les Verts|EELV]]) | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Breitenbachois, Breitenbachoises (en [[francés]]) | longitud= 7.291667 | latitud= 48.365556 | alt mini = 304 | alt mej = | alt maxi = 1073 | km² = 11.73 }} {{omon|Breitenbach}} ''' Braitebàch ''' (en [[alemanic]]; ''Breitenbach'' en [[alemand]] estandard e en “[[francés]]”) es una comuna [[Alsàcia|alsaciana]]. Administrativament, es del departament del [[Bas Ren]] e de la region del [[Grand Èst]] de l’estat francés. ==Geografia== {{Apertium|fr}} [[Imatge:Breitenbach 106.JPG|thumb|left|Vist sul vilatge de Breitenbach]] Lo vilatge de Braitebàch se situa en una [[vallée]] perpendiculaire al [[Giessen (riu)|Giessen]] de [[Steige]]. Environat a lo sieu [[confluisson]] pels tucs del Erdbeerberg ({{unitat|452|m}}) e de las {{lang|de|Hirsten}} ({{unitat|371|m}}), s'agrandís en un vast amphithéâtre montagneux format del en vessant sud del massís del [[Camp del Fuòc|Camp-de detlo-Fuòc]]. D'oèst n'es, se percep las reünions del Roffling ({{unitat|773|m}}) e del [[Camp del Fuòc]] ({{unitat|1100|m}}, mas {{unitat|1072|m}} solament sul territòri de la comuna), del Baylarge ({{unitat|982|m}}), de la Ibrand ({{unitat|857|m}}), del [[Heidenkopf]] ({{unitat|862|m}}) e de la Gietzig ({{unitat|769|m}}), aquel darrièr constituent lo començament de la crête en portant a la [[Ungersberg]]. Lo pòble es accessible per d'escasses passatges : lo [[caulet de la Carbonera]] ({{unitat|961|m}}) en portant al [[ban de la Ròca]], [[caulet del Kreuzweg]] ({{unitat|768|m}}) donadora sul [[Hohwald]] e [[Barr (Bas-Rhin)|Barr]], [[caulet de Bellevue]] ({{unitat|748|m}}) cap al Hohwald amb un camin forestal unic. Breitenbach Possedís una superficie d'unitat|1173|a e es çò [[finage]] çò de mès d'estendut del [[costat de Villé]]. {{clr|left}} {{Original|fr}} [[Imatge:Breitenbach 106.JPG|thumb|left|Vue sur le village de Breitenbach]] Le village de Breitenbach se situe dans une [[vallée]] perpendiculaire au [[Giessen (rivière)|Giessen]] de [[Steige]]. Entouré à son [[confluent]] par les collines de l’Erdbeerberg ({{unité|452|m}}) et des {{lang|de|Hirsten}} ({{unité|371|m}}), elle s’élargit en un vaste amphithéâtre montagneux formé par le versant sud du massif du [[Champ du Feu|Champ-du-Feu]]. D’ouest en est, on aperçoit les sommets du Roffling ({{unité|773|m}}) et du [[Champ du Feu]] ({{unité|1100|m}}, mais {{unité|1072|m}} seulement sur le territoire de la commune), du Baylarge ({{unité|982|m}}), de l’Ibrand ({{unité|857|m}}), du [[Heidenkopf]] ({{unité|862|m}}) et de la Gietzig ({{unité|769|m}}), ce dernier constituant le début de la crête menant à l’[[Ungersberg]]. Le village est accessible par de rares passages : le [[col de la Charbonnière]] ({{unité|961|m}}) menant au [[ban de la Roche]], [[col du Kreuzweg]] ({{unité|768|m}}) donnant sur le [[Hohwald]] et [[Barr (Bas-Rhin)|Barr]], [[col de Bellevue]] ({{unité|748|m}}) vers le Hohwald avec un chemin forestier unique. Breitenbach possède une superficie de {{unité|1173|ha}} et est le [[finage]] le plus étendu du [[canton de Villé]]. {{clr|left}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 67063 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean-Pierre Piela ([[Europe Écologie - Les Verts|EELV]])|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 67063 |1793=1317 |1800=1260 |1806=1262 |1821=1334 |1831=1324 |1836=1387 |1841=1264 |1846=1338 |1851=1269 |1856=1169 |1861=1238 |1866=1270 |1872=1254 |1876=1172 |1881=1185 |1886=1103 |1891=1048 |1896=1026 |1901=1021 |1906=1004 |1911=954 |1921=906 |1926=811 |1931=785 |1936=761 |1946=748 |1954=737 |1962=714 |1968=726 |1975=747 |1982=642 |1990=671 |1999=652 |2004= |2005= |2006=695 |2007=700 |2008=692 |2009=701 |cassini=5708 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Alsàcia}} {{Comunas del Bas Ren}} {{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} [[Categoria:Comuna d'Alsàcia]] [[Categoria:Comuna del Bas Ren]] 2exna6j14mdwvz3aapj3unpc9yy1590 0 167582 2497302 2455657 2026-04-01T15:29:10Z Guilhemjoan 10024 començament de correccions (que n'i a enqüèra a har…) 2497302 wikitext text/x-wiki Lo '''milhàs '''o''' milhasson''', o tanben '''escauton, bròja, cruishada'''<ref>Francine Claustres, ''Secrets et recettes de toute la cuisine gasconne'', Luçon, Sud Ouest, 1997, page 61.</ref>, es una especialitat culinària [[Occitània|occitana]] ([[Gasconha]], [[Pirenèus]], [[Lengadòc]], [[Corbièras (region)|Corbièras]], [[Perigòrd]])<span> fins al [[País Gavai]]</span>: es un parent pròche de la [[polenta]], facha amb de semola de [[milh]]. Es, a l’origina, a basa de [[farina]] de [[milhet]], puèi de farina de milh. == Un fum de noms == Lo milhàs amb un fum de noms locals e de recèptas a basa de farina de milh, se prepara dempuèi lo País Gavai<ref>[https://web.archive.org/web/20171019211942/http://keldelice.com/guide/specialites/le-millas-charentais Le millas charentais, Keldélice.com]</ref>. Sovent es una version sucrada<ref>[http://www.gaudes-de-chaussin.com/ Recette bressane]</ref>. Segon [[Frederic Mistral|Mistral]] es una « bolhida de farina de malh, palt fòrt utilizat pels paisans del [[País d'Albi]]<ref>Frédéric Mistral, ''Trésor dou Félibrige''</ref> ». En Gasconha centrala se prepara las ''armòtas, aramòtas''<ref>Simin Palay, ''Dictionnaire du gascon et du béarnais modernes'', CNRS, {{3e}} édit., 1980</ref>; la ''cruishada'' dins las Landas<ref name="a">{{Dic-Palay-Gascon}}</ref> o en Medòc lo ''cruishon'' que se de còca de malh motlada que se passa a la padena o fregida o grasilhada. == Origina == Aquesta farinada èra a l'[[Edat Mejana]] preparada amb mil o de milhet. Destinat a aquesta epòca a una populacion paura, se la donava als cans de caça. Dempuèi l'introduccion del [[milh]] en Euròpa, lo milhàs es ara preparat amb de farina de milh. Lo milhàs es fach pas que de farina de milh cuècha dins de l’aiga: la farineta espessa atal obtenguda es espandida, refrejada e copada en carrats. Lo milhàs atal preparat se pòt fregir a la padena, salat o sucrat. Se pòt tanben preparar coma una mena de còca o de pescajon espés. Sa fabricacion es correnta dins totas las zonas de produccion tradicionala de milh (las varietats de milh doç detinat a l’alimentacion umana, e non pas las varietats mai sovent cultivadas ara, reservadas a l’alimentacion del bestial e d'usatges industrials). Èra tradicionalament servit quand se tuava los [[Sus scrofa domesticus|pòrcs]], las [[Auca|aucas]] o los [[Guit|guits]]<ref>{{Cite book}}, p. 108.</ref>. Lo poèta gascon [[Joan Giraud d'Astròs]] avòca las ''armòrtas'' dins son ''Beray e naturau Gascon'' (1636) : ''Lou pagès tabé qu’a sous ops/…/Que se sap perbesioun tabenc/De pan é bin ou mitadenc/E force milh per las armotes/''<ref>[https://books.google.fr/books?id=fC29ekeWTl0C&pg=PA149&lpg=PA149&dq=%22armotes%22&source=bl&ots=Mu1IiaRhrm&sig=va3F3ZonmOTRpLx7loDgR7D_1Hk&hl=fr&ei=GRqHTs2wHKW20QW76cHrDw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CB0Q6AEwATgK#v=onepage&q=%22armotes%22&f=false Lou beray e naturau gascoun - Jean-Géraud Dastros, Joëlle Ginestet - Google Livres]</ref> Lo milhàs pòt evoluar en de prepacions mai elaboradas, apondent d’autres ingredients (lach, uòus, parfums variats). == Varietats == Sus la basa de la preparacion e segon los terredors, las recèptas de milhàs son d’una granda varietat: natura o salat e cuèch a la grassa, evoluèt en version sucrada e pòt constituir una còca refinada. La consisténcia pòt èsser omogenèa e compacta, mas dins unes cas lo melhor es d’aver un fons plan cruissent e la superfícia gaireben coma un flan. Tanben al biais d'un [[clafotís]] se pòt apondre de garnitura (cerièras o autres fruchs). == Nòtas e referéncias == {{Reflist}} [[Categoria:Cosina occitana]] 65xz6cip4jgvo8lv16v5li1wup86bf2 0 169193 2497307 2497233 2026-04-01T17:41:25Z CommonsDelinker 245 Lo fichièr Enloc_foto_grop.jpg es estat escafat coma o es estat sus Commons per Yann (Copyright violation, see [[:c:Commons:Licensing|]]) 2497307 wikitext text/x-wiki {{Infobox grop musica|nom grop=Enlòc|origina=Sant Africa|país=França|genre=Punk-rock|membres actuals=Aurélien Buisson (Auré) : Guitarra e cant Guillaume Buisson (Boc) : bassa e còr Benoît Nicouleau (Ben) : bateria e còr|debutas=2008 - ara|sit=https://web.archive.org/web/20180917151214/http://www.enloc.net/|imatge= }} '''Enlòc''' es un grop de [[Sant Africa]] ([[Departament d'Avairon|Avairon]]) de [[Skateboard|skate]]-[[Punk rock|punk]] creat en 2008. Cantan en [[occitan]], [[anglés]] e [[francés]]. == Biografia == Lo grop de musica se crèa pendent l’ivèrn de 2008 a [[Sant Africa]] ([[Departament d'Avairon|Avairon]]) dins lo garatge d’Auré e Boc. Lor primièr album ''Avec un accent'' sortiguèt lo 2 de març de 2011. Foguèt realizat en solament 3 o 4 dimenjadas d’un biais amator, sens granda produccion darrièr. Son ajudats per [[Tripoux asso|Bad Tripoux asso]], lor pròpri associacon e tres labels que son [[NFFP Records]] situat en [[Provença-Aups-Còsta d'Azur|region PACA]], [[Episceria asso|Espiceria asso]] situat a [[Pau]] ([[Pirenèus Atlantics|Pirenèus Atlantic]]) e [[Fingers Out Records]], situat as [[Albi]] ([[Departament de Tarn|Tarn]]). Un cèrcle d’entrajudas e d’amics dins l’escèna locala se faguèt : partejan fòrça concèrts amb los grops [[Foolish]] ([[Clarmont-Ferrand|Clarmont d’Avernha]]), [[Loggerhead|Loggerheads]] ([[Colombièrs (Roergue)|Colombièrs]]), [[Gojats of Hédas]] ([[Pau]]) o encara [[Ben & Fist]] ([[Tolosa]]) amb qual enregistraràn un tròç que s’apèla “Sous les ponts” dins lor album ''Tempora'' sortit en 2023. Cantan en tres lengas : [[francés]], [[anglés]] e [[occitan]]. La causida de cantar en occitan es simplament per gost e per interès per aquesta cultura. Una pagina [[Facebook]] foguèt crèada lo 18 de genièr de 2010. == Estetic == [[Fichièr:Repeticion enlòc.jpg|vinheta|343x343px|Repeticion del grop en 2010]] Posan lors influéncias del costat del [[:fr:Hardcore_mélodique|hardcore melodic]] amb lo grop [[NOFX]] coma del costat del punk francés faiçon [[Les Sheriff|les $heriff]] o encara [[Charly Fiasco]]. Podèm tanben trobar d’influéncias [[ska]] dins las debutas del grop. [[:fr:P.O.box|PO Box]] es un grop que influencèt la musicalitat del grop. Totes tres fans de [[NOFX]], lo grop a représ un de lor tròç qu’an revirat en occitan e que s’intitola “Linoleoc” (Original: Linoleum) Dins l’album ''Tempora'', las pauralas son centradas sus las sazons, lo temps que passa e la natura. Aquò permet de parlar de subjèctes politics coma lo desrèglament climatic. == Participacions a de festenals e concèrts importants == [[Fichièr:Aficha per lo concèrt de los 10 ans d'Enlòc.jpg|esquèrra|vinheta|321x321px|Aficha pel concèrt dels 10 ans d'Enlòc]] * 24 de febrièr de 2018 : 10 ans d’Enlòc a Le Caveau - Sant Africa * 1 de febrièr 2025 : fan la primièra partida de Didier super et son groupe Discount. [[Fichièr:10 ans enlòc.jpg|centrat|vinheta|376x376px|Concèrt de los 10 ans d'Enlòc]] == Membres == === Membres actuals === * Aurélien Buisson (Auré) : Guitarra e cant * Guillaume Buisson (Boc) : bassa e còr * Benoît Nicouleau (Ben) : batariá e còr == Discografia == === Albums === * ''Avec un accent'' (2011) * ''Temps libre'' (2016) * ''Tempora'' (2023) === EP === * ''Lèu fach'' - (2009) === Compilacion === * ''Noise Pollution #2'' * ''Still kicking asses !'' - L’Episceria (15 de octubre de 2011) === Collaboracion amb d’autre grops === * ''One, two, Tripoux!'' - amb Loggerheads (2013) * En feat. dins  ''Du sens pour exister'' - Ben&Fist (2022) == Sorgas == * https://rateyourmusic.com/artist/enloc * https://leschiardsdurock.over-blog.com/pages/Enloc-avec-un-accent-4742610.html * https://www.francepunkscene.net/d/bands/enloc/ * https://surprisewebzine.weebly.com/itwenloc.html * https://www.saint-bruno.org/detail-actus/concert-27-fevrier * https://www.concertspunk.fr/band/enloc-0053972 * https://www.facebook.com/photo/?fbid=372620124425&set=a.452319923565184 * https://espiceria-asso.bandcamp.com/album/still-kicking-asses?fbclid=IwY2xjawP4H3JleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEeoIPQT09yLvusp5Q9nNt0mGpNmqPLI2Y3ixPfjl3p_3Cz8srUOFUWysT9HKs_aem_71n0KH1QZ9MHNxzb1aNVNw * https://www.calameo.com/read/006591194a31531820522?fbclid=IwY2xjawQKkUNleHRuA2FlbQIxMABicmlkETBaZml4SFE2b25IMmZKOTJDc3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHsaEKtAfBBNL0ZJAgnM8ZlAtuIuADmh6TL09nPBpcGU0hbz-v5IP0TmXCBfQ_aem_e_ZA2WINaSIrA4Pnifn9sw === Per ne saupre mai === * https://www.midilibre.fr/2018/03/16/aveyron-avec-enloc-le-punk-rock-occitan-est-en-haut-de-l-affiche,1641278.php * https://www.leprogresstaffricain.fr/actualite-9628-sud-aveyron-le-groupe-de-punk-rock-enloc-presente-son-nouveau-clip == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20180917151214/http://www.enloc.net/ Site oficial] * [https://enloc.bandcamp.com/ Bandcamp] [[Categoria:Grop de musica occitan]] [[Categoria:Grop de musica punk]] [[Categoria:grops e cantaires d'Occitània]] [[categoria:Grop de rock]] [[Categoria:grop rock d'Occitània]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2000]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2010]] 5y7csopgsdqkjdl2o9n2h4mv0frebp7 0 191576 2497338 2376117 2026-04-02T00:22:34Z Sovenhic 36254 en provençau 2497338 wikitext text/x-wiki {{dialècte Provençau}}'''Marius Jouveau''' ([[Avinhon]] 1878 -[[Ais]] 1949) es un [[poèta]] [[Provença|provençal]]. Foguèt [[Capolier dau Felibritge|capolièr del Felibritge]] entre 1922 e 1941. == Biografia == Lo paire de Marius èra [[Elzéar Jouveau]] (1847-1917), portaire de profession, musician e cançonièr, collaborador de l'''[[Armana prouvençau]]'' e del ''[[Lou Brusc|Brusc]]'', que venguèt Majoral del Felibritge en 1897. Marius Jouveau es licenciat en lenga e literatura italianas. En 1910 foguèt escolan de l'Institut francés de [[Florença]], ont gardèt de contactes tota la vida. Foguèt mobilizat lo 2 d'agost de 1914. Anèt al front del 8 de julh de 1915 al 30 de genièr de 1919. Recebèt la Crotz de guèrra. Publicarà sas ''nòtas de guèrra''. Comencèt sa carrière d'ensenhaire en essent repetitor successivament al collègi de [[Manòsca|Manòca]] de 1808 a 1900, al collègi d'[[Arle]] de 1900 a 1913, al licèu de [[Dinha]] en 1913, al licèu d'[[Ais]] en 1913. En 1920, foguèt nomenat professor adjonch al licèu d'Ais. Dintrèt dins lo [[Felibritge]] en 1907 e publiquèt ''Éléments de grammaire provençale et petit manuel de l’instituteur provençal pour la correction des provençalisme''. Venguèt [[Majoral del Felibritge]] en 1913. Foguèt lo fondator de la revista ''Fe'', del mesadièr ''En terro d'Arle'' (1907-1912), director de la revista ''[[Lou Felibrige]]'' (1919-1945), fondator de l'Escolo mistralenco d'Arle e director de l'''[[Armana prouvençau|Armana Prouvençau]].'' Lo 11 d'agost de 1940, Jouveau escriguèt una letra al marescal [[Philippe Pétain]] ont ditz que la Revolucion nacionala e lo Felibritge partejan las meteissas valors. Prepausa al marescal de consultar los felibres a prepaus de l'organizacion de las províncias. Escriu al ministre de l'Educacion nacionala per qu'entreprenga la revision dels programas escolars per tal d'i introdusir l'istòria e las lengas localas. Afirmèt dins ''Fe'' : « En restaurar la disciplina patriotica dels païses, de la region, unit per sas tradicions, per sa fe istorica, òm deu restaurar França ». {{citation bloc|En restaurant la discipline patriotique des ''pays'', de la région, uni par ses traditions, par sa foi historique, on doit restaurer la France.|Revue ''Fe''}} Lo filh de Marius es lo tanben felibre [[René Jouveau]] (1906-1997). La bibliotèca de René, acampada per mantunas generacions, foguèt balhada al [[Centre Internacional de Recerca e de Documentacion Occitanas - Institut occitan de Cultura|CIRDOC]] de Besièrs en 2006. == Distincions == Foguèt nomenat [[Òrdre dei Paumas academicas|Oficièr d'acadèmia]] lo 14 de julh de 1910 e Oficièr de l'Instruccion publica lo 14 de julh de 1920. Foguèt fach cavalièr de la [[Legion d'Onor|Legion d'onor]] lo 10 d'octòbre de 1927. == Òbras == * ''Éléments de grammaire provençale et petit manuel de l'instituteur provençal pour la correction des provençalismes'', Marselha, 1907 ([https://biblio.cieldoc.com/libre/libr0832.htm telecargable à çò de Ciel d'Oc]) * ''Sèt cansoun d'Arle. Pouèmo prouvençau. Traducioun francesco de l'autour'', Ais, 1930 * (ambe Frédéric Mistral nebòt, Pierre Fontan, Bruno Durand, René Jouveau e Pierre Azéma) ''Aspects de Mistral. L'Homme. Le poète. Le philologue. Le sage. Le politique'', Marselha, 1930 * ''L'Etymologie par le provençal à l'école primaire'', Ais, 1939 * ''Discours de Mistral'', Ais, 1941 * ''A la gràci dóu tèms. Pouèmo e souveni de Marius Jouveau'', publicats per René Jouveau, Ais, 1960 * {{Ouvrage|langue=oc + fr|auteur1=Marius Jouveau|titre=Pignard lou Mounedié|sous-titre=Conte arlaten|collection=|lieu=Marselha|éditeur=Ed. Prouvenço d'Aro|mois=|année=1989|pages totales=164|passage=|bnf=FRBNF35026902|url=https://biblio.cieldoc.com/libre/libr0026.htm}} * Ambe [[René Jouveau]], ''Discours de Capoulié'', publicat per Marie-Thérèse Jouveau, Marselha, 1995 ([https://biblio.cieldoc.com/libre/libr0045.htm telecargable à çò de Ciel d'Oc]) * ''Pontgibous. Conte coumtadin'', Marselha, 1996 == Bibliografia == * ''Stèle pour deux poètes. Marius Jouveau 1878–1949. Joseph d'Arbaud 1872–1950'', Aix-en-Provence 1960 * ''Correspondance de [[:fr:Frédéric_Mistral|Frédéric Mistral]] et E., F. et Marius Jouveau 1877–1913'', publiée par Marie-Thérèse Jouveau, Aix-en-Provence 1993 * Jean Fourié, ''Dictionnaire des auteurs de langue d’oc de 1800 à nos jours'', Aix-en-Provence 2009 s.v. == Referéncias == {{Traduccion/Referéncia|en|Marius Jouveau|896976679}}{{Referéncias}} == Ligams extèrnes == {{Autoritats}} {{Portal|Provença|LitOc}} {{DEFAULTSORT:Jouveau, Marius}} [[Categoria:Naissença a Avinhon]] [[Categoria:Cavalièr de la Legion d'Onor]] [[Categoria:Poèta occitan]] [[Categoria:Poèta francés del sègle XX]] [[Categoria:Capolier dau Felibritge]] [[Categoria:Majorau dau Felibritge]] nz7cks36d93zfv4sti5r1h9fmbu52b7 2497339 2497338 2026-04-02T00:42:18Z Sovenhic 36254 en provençau 2497339 wikitext text/x-wiki {{dialècte Provençau}}'''Màrius Jouveau''' (en nòrma mistralenca e en francés: ''Marius Jouveau'') ([[Avinhon]] 1878, [[Ais]] 1949) es un [[poèta]] [[Provença|provençau]] de lenga [[Occitan|occitana]]. Foguèt [[capolier dau Felibritge]] de 1922 a 1941. == Biografia == Lo paire de Marius èra [[Ausiàs Jovau]] (1847-1917), portaire de profession, musician e cançonier, collaborador de l'''[[Armana prouvençau|Armanac provençau]]'' e dau ''[[Lou Brusc|Brusc]]'', que venguèt Majorau dau Felibritge en 1897. Màrius Jouveau foguèt licenciat en lenga e literatura italianas. En 1910 foguèt escolan de l'Institut Francés de [[Florença]], que i gardèt de contactes tota la vida. Foguèt mobilizat lo 2 d'aost de 1914 per la [[Primièra Guèrra Mondiala|Primiera Guèrra Mondiala]]. Anèt au frònt dau 8 de julh de 1915 au 30 de genier de 1919. Recebèt la Crotz de Guèrra. Ne publiquèt puei sei ''Nòtas de guèrra''. Comencèt sa carriera d'ensenhaire en essent repetitor successivament au collègi de [[Manòsca]] de 1808 a 1900, au collègi d'[[Arle]] de 1900 a 1913, au licèu de [[Dinha]] en 1913 e au licèu d'[[Ais]] en 1913. En 1920 foguèt nomenat professor adjonch au licèu d'Ais. Intrèt dins lo [[Felibritge]] en 1907 e publiquèt ''Éléments de grammaire provençale et petit manuel de l’instituteur provençal pour la correction des provençalismes''. Venguèt [[Majoral del Felibritge|Majorau dau Felibritge]] en 1913. Foguèt lo fondador de la revista ''Fe'', dau mesadier ''En tèrro d'Arle'' (1907-1912), director de la revista ''[[Lou Felibrige|Lo Felibritge]]'' (1919-1945), fondador de l'Escòla Mistralenca d'Arle e director de l'''[[Armana prouvençau|Armanac Provençau]].'' Lo 11 d'aost de 1940, Jouveau escriguèt una letra au Marescau [[Philippe Pétain]] que, dedins, diguèt que la «Revolucion Nacionala» e lo Felibritge partejavan lei meteissei valors. Prepausèt au marescau de consultar lei felibres a prepaus de l'organizacion dei províncias. Escriguèt au ministre de l'Educacion Nacionala per qu'entreprenguèsse la revision dei programas escolars per fin d'i introduire l'istòria e lei lengas «localas». Afirmèt dins ''Fe'' : «En restaurant la disciplina patriotica dei país, de la region, unit per sei tradicions, per sa fe istorica, òm deu restaurar França». {{citation bloc|En restaurant la discipline patriotique des ''pays'', de la région, uni par ses traditions, par sa foi historique, on doit restaurer la France.|Revue ''Fe''}} Lo fiu de Màrius foguèt lo felibre [[René Jouveau|Rainier Jouveau]] (1906-1997). La bibliotèca de Rainier, acampada per mai d'una generacion, foguèt balhada au [[Centre Internacional de Recerca e de Documentacion Occitanas - Institut occitan de Cultura|CIRDÒC]] de Besièrs en 2006. == Distincions == Foguèt nomenat [[Òrdre dei Paumas academicas|oficier d'acadèmia]] lo 14 de julh de 1910 e oficier de l'Instruccion Publica lo 14 de julh de 1920. Foguèt fach cavalier de la [[Legion d'Onor]] lo 10 d'octòbre de 1927. == Òbras == * ''Éléments de grammaire provençale et petit manuel de l'instituteur provençal pour la correction des provençalismes'', Marselha, 1907 ([https://biblio.cieldoc.com/libre/libr0832.htm descargable en cò de Cièl d'Òc]). * ''Sèt cançons d'Arle, poèma provençau, traduccion francesa de l'autor (Sèt cansoun d'Arle, pouèmo prouvençau, traducioun francesco de l'autour)'', Ais, 1930 * (amb Fredéric Mistral nebot, Pèire Fontan, Brunon Durand, Rainier Jouveau e Pèire Asemar) ''Aspects de Mistral: l'Homme, le poète, le philologue, le sage, le politique'', Marselha, 1930 * ''L'Étymologie par le provençal à l'école primaire'', Ais, 1939 * ''Discours de Mistral'', Ais, 1941 * ''A la gràcia dau temps, poèmas e sovenirs de Màrius Jouveau (À la gràci dóu tèms, pouèmo e souveni de Marius Jouveau)'', publicats per Rainier Jouveau, Ais, 1960 * {{Ouvrage|langue=oc + fr|auteur1=Marius Jouveau|titre=Pignard lou Mounedié|sous-titre=Conte arlaten|collection=|lieu=Marselha|éditeur=Ed. Prouvenço d'Aro|mois=|année=1989|pages totales=164|passage=|bnf=FRBNF35026902|url=https://biblio.cieldoc.com/libre/libr0026.htm}} * Amb [[René Jouveau|Rainier Jouveau]], ''Discors de capolier (Discours de Capoulié)'', publicat per Maria Terèsa Jouveau, Marselha, 1995 ([https://biblio.cieldoc.com/libre/libr0045.htm descargable en cò de Cièl d'Òc]). * ''Pòntgibós, cònte comtadin (Pontgibous, conte coumtadin)'', Marselha, 1996 == Bibliografia == * ''Stèle pour deux poètes. Marius Jouveau 1878–1949. Joseph d'Arbaud 1872-1950'', Aix-en-Provence, 1960 * ''Correspondance de [[:fr:Frédéric_Mistral|Frédéric Mistral]] et E., F. et Marius Jouveau 1877–1913'', publiée par Marie-Thérèse Jouveau, Aix-en-Provence 1993 * Jean Fourié, ''Dictionnaire des auteurs de langue d’oc de 1800 à nos jours'', Aix-en-Provence 2009 s.v. == Referéncias == {{Traduccion/Referéncia|en|Marius Jouveau|896976679}}{{Referéncias}} == Ligams extèrnes == {{Autoritats}} {{Portal|Provença|LitOc}} {{DEFAULTSORT:Jouveau, Marius}} [[Categoria:Naissença a Avinhon]] [[Categoria:Cavalièr de la Legion d'Onor]] [[Categoria:Poèta occitan]] [[Categoria:Poèta francés del sègle XX]] [[Categoria:Capolier dau Felibritge]] [[Categoria:Majorau dau Felibritge]] 2u250fzllz6qe20nwxylc1l7h14d2ma 2497340 2497339 2026-04-02T00:42:47Z Sovenhic 36254 Sovenhic a desplaçat la pagina [[Marius Jouveau]] cap a [[Màrius Jouveau]] 2497339 wikitext text/x-wiki {{dialècte Provençau}}'''Màrius Jouveau''' (en nòrma mistralenca e en francés: ''Marius Jouveau'') ([[Avinhon]] 1878, [[Ais]] 1949) es un [[poèta]] [[Provença|provençau]] de lenga [[Occitan|occitana]]. Foguèt [[capolier dau Felibritge]] de 1922 a 1941. == Biografia == Lo paire de Marius èra [[Ausiàs Jovau]] (1847-1917), portaire de profession, musician e cançonier, collaborador de l'''[[Armana prouvençau|Armanac provençau]]'' e dau ''[[Lou Brusc|Brusc]]'', que venguèt Majorau dau Felibritge en 1897. Màrius Jouveau foguèt licenciat en lenga e literatura italianas. En 1910 foguèt escolan de l'Institut Francés de [[Florença]], que i gardèt de contactes tota la vida. Foguèt mobilizat lo 2 d'aost de 1914 per la [[Primièra Guèrra Mondiala|Primiera Guèrra Mondiala]]. Anèt au frònt dau 8 de julh de 1915 au 30 de genier de 1919. Recebèt la Crotz de Guèrra. Ne publiquèt puei sei ''Nòtas de guèrra''. Comencèt sa carriera d'ensenhaire en essent repetitor successivament au collègi de [[Manòsca]] de 1808 a 1900, au collègi d'[[Arle]] de 1900 a 1913, au licèu de [[Dinha]] en 1913 e au licèu d'[[Ais]] en 1913. En 1920 foguèt nomenat professor adjonch au licèu d'Ais. Intrèt dins lo [[Felibritge]] en 1907 e publiquèt ''Éléments de grammaire provençale et petit manuel de l’instituteur provençal pour la correction des provençalismes''. Venguèt [[Majoral del Felibritge|Majorau dau Felibritge]] en 1913. Foguèt lo fondador de la revista ''Fe'', dau mesadier ''En tèrro d'Arle'' (1907-1912), director de la revista ''[[Lou Felibrige|Lo Felibritge]]'' (1919-1945), fondador de l'Escòla Mistralenca d'Arle e director de l'''[[Armana prouvençau|Armanac Provençau]].'' Lo 11 d'aost de 1940, Jouveau escriguèt una letra au Marescau [[Philippe Pétain]] que, dedins, diguèt que la «Revolucion Nacionala» e lo Felibritge partejavan lei meteissei valors. Prepausèt au marescau de consultar lei felibres a prepaus de l'organizacion dei províncias. Escriguèt au ministre de l'Educacion Nacionala per qu'entreprenguèsse la revision dei programas escolars per fin d'i introduire l'istòria e lei lengas «localas». Afirmèt dins ''Fe'' : «En restaurant la disciplina patriotica dei país, de la region, unit per sei tradicions, per sa fe istorica, òm deu restaurar França». {{citation bloc|En restaurant la discipline patriotique des ''pays'', de la région, uni par ses traditions, par sa foi historique, on doit restaurer la France.|Revue ''Fe''}} Lo fiu de Màrius foguèt lo felibre [[René Jouveau|Rainier Jouveau]] (1906-1997). La bibliotèca de Rainier, acampada per mai d'una generacion, foguèt balhada au [[Centre Internacional de Recerca e de Documentacion Occitanas - Institut occitan de Cultura|CIRDÒC]] de Besièrs en 2006. == Distincions == Foguèt nomenat [[Òrdre dei Paumas academicas|oficier d'acadèmia]] lo 14 de julh de 1910 e oficier de l'Instruccion Publica lo 14 de julh de 1920. Foguèt fach cavalier de la [[Legion d'Onor]] lo 10 d'octòbre de 1927. == Òbras == * ''Éléments de grammaire provençale et petit manuel de l'instituteur provençal pour la correction des provençalismes'', Marselha, 1907 ([https://biblio.cieldoc.com/libre/libr0832.htm descargable en cò de Cièl d'Òc]). * ''Sèt cançons d'Arle, poèma provençau, traduccion francesa de l'autor (Sèt cansoun d'Arle, pouèmo prouvençau, traducioun francesco de l'autour)'', Ais, 1930 * (amb Fredéric Mistral nebot, Pèire Fontan, Brunon Durand, Rainier Jouveau e Pèire Asemar) ''Aspects de Mistral: l'Homme, le poète, le philologue, le sage, le politique'', Marselha, 1930 * ''L'Étymologie par le provençal à l'école primaire'', Ais, 1939 * ''Discours de Mistral'', Ais, 1941 * ''A la gràcia dau temps, poèmas e sovenirs de Màrius Jouveau (À la gràci dóu tèms, pouèmo e souveni de Marius Jouveau)'', publicats per Rainier Jouveau, Ais, 1960 * {{Ouvrage|langue=oc + fr|auteur1=Marius Jouveau|titre=Pignard lou Mounedié|sous-titre=Conte arlaten|collection=|lieu=Marselha|éditeur=Ed. Prouvenço d'Aro|mois=|année=1989|pages totales=164|passage=|bnf=FRBNF35026902|url=https://biblio.cieldoc.com/libre/libr0026.htm}} * Amb [[René Jouveau|Rainier Jouveau]], ''Discors de capolier (Discours de Capoulié)'', publicat per Maria Terèsa Jouveau, Marselha, 1995 ([https://biblio.cieldoc.com/libre/libr0045.htm descargable en cò de Cièl d'Òc]). * ''Pòntgibós, cònte comtadin (Pontgibous, conte coumtadin)'', Marselha, 1996 == Bibliografia == * ''Stèle pour deux poètes. Marius Jouveau 1878–1949. Joseph d'Arbaud 1872-1950'', Aix-en-Provence, 1960 * ''Correspondance de [[:fr:Frédéric_Mistral|Frédéric Mistral]] et E., F. et Marius Jouveau 1877–1913'', publiée par Marie-Thérèse Jouveau, Aix-en-Provence 1993 * Jean Fourié, ''Dictionnaire des auteurs de langue d’oc de 1800 à nos jours'', Aix-en-Provence 2009 s.v. == Referéncias == {{Traduccion/Referéncia|en|Marius Jouveau|896976679}}{{Referéncias}} == Ligams extèrnes == {{Autoritats}} {{Portal|Provença|LitOc}} {{DEFAULTSORT:Jouveau, Marius}} [[Categoria:Naissença a Avinhon]] [[Categoria:Cavalièr de la Legion d'Onor]] [[Categoria:Poèta occitan]] [[Categoria:Poèta francés del sègle XX]] [[Categoria:Capolier dau Felibritge]] [[Categoria:Majorau dau Felibritge]] 2u250fzllz6qe20nwxylc1l7h14d2ma 2497342 2497340 2026-04-02T00:43:20Z Sovenhic 36254 /* Biografia */ 2497342 wikitext text/x-wiki {{dialècte Provençau}}'''Màrius Jouveau''' (en nòrma mistralenca e en francés: ''Marius Jouveau'') ([[Avinhon]] 1878, [[Ais]] 1949) es un [[poèta]] [[Provença|provençau]] de lenga [[Occitan|occitana]]. Foguèt [[capolier dau Felibritge]] de 1922 a 1941. == Biografia == Lo paire de Màrius èra [[Ausiàs Jovau]] (1847-1917), portaire de profession, musician e cançonier, collaborador de l'''[[Armana prouvençau|Armanac provençau]]'' e dau ''[[Lou Brusc|Brusc]]'', que venguèt Majorau dau Felibritge en 1897. Màrius Jouveau foguèt licenciat en lenga e literatura italianas. En 1910 foguèt escolan de l'Institut Francés de [[Florença]], que i gardèt de contactes tota la vida. Foguèt mobilizat lo 2 d'aost de 1914 per la [[Primièra Guèrra Mondiala|Primiera Guèrra Mondiala]]. Anèt au frònt dau 8 de julh de 1915 au 30 de genier de 1919. Recebèt la Crotz de Guèrra. Ne publiquèt puei sei ''Nòtas de guèrra''. Comencèt sa carriera d'ensenhaire en essent repetitor successivament au collègi de [[Manòsca]] de 1808 a 1900, au collègi d'[[Arle]] de 1900 a 1913, au licèu de [[Dinha]] en 1913 e au licèu d'[[Ais]] en 1913. En 1920 foguèt nomenat professor adjonch au licèu d'Ais. Intrèt dins lo [[Felibritge]] en 1907 e publiquèt ''Éléments de grammaire provençale et petit manuel de l’instituteur provençal pour la correction des provençalismes''. Venguèt [[Majoral del Felibritge|Majorau dau Felibritge]] en 1913. Foguèt lo fondador de la revista ''Fe'', dau mesadier ''En tèrro d'Arle'' (1907-1912), director de la revista ''[[Lou Felibrige|Lo Felibritge]]'' (1919-1945), fondador de l'Escòla Mistralenca d'Arle e director de l'''[[Armana prouvençau|Armanac Provençau]].'' Lo 11 d'aost de 1940, Jouveau escriguèt una letra au Marescau [[Philippe Pétain]] que, dedins, diguèt que la «Revolucion Nacionala» e lo Felibritge partejavan lei meteissei valors. Prepausèt au marescau de consultar lei felibres a prepaus de l'organizacion dei províncias. Escriguèt au ministre de l'Educacion Nacionala per qu'entreprenguèsse la revision dei programas escolars per fin d'i introduire l'istòria e lei lengas «localas». Afirmèt dins ''Fe'' : «En restaurant la disciplina patriotica dei país, de la region, unit per sei tradicions, per sa fe istorica, òm deu restaurar França». {{citation bloc|En restaurant la discipline patriotique des ''pays'', de la région, uni par ses traditions, par sa foi historique, on doit restaurer la France.|Revue ''Fe''}} Lo fiu de Màrius foguèt lo felibre [[René Jouveau|Rainier Jouveau]] (1906-1997). La bibliotèca de Rainier, acampada per mai d'una generacion, foguèt balhada au [[Centre Internacional de Recerca e de Documentacion Occitanas - Institut occitan de Cultura|CIRDÒC]] de Besièrs en 2006. == Distincions == Foguèt nomenat [[Òrdre dei Paumas academicas|oficier d'acadèmia]] lo 14 de julh de 1910 e oficier de l'Instruccion Publica lo 14 de julh de 1920. Foguèt fach cavalier de la [[Legion d'Onor]] lo 10 d'octòbre de 1927. == Òbras == * ''Éléments de grammaire provençale et petit manuel de l'instituteur provençal pour la correction des provençalismes'', Marselha, 1907 ([https://biblio.cieldoc.com/libre/libr0832.htm descargable en cò de Cièl d'Òc]). * ''Sèt cançons d'Arle, poèma provençau, traduccion francesa de l'autor (Sèt cansoun d'Arle, pouèmo prouvençau, traducioun francesco de l'autour)'', Ais, 1930 * (amb Fredéric Mistral nebot, Pèire Fontan, Brunon Durand, Rainier Jouveau e Pèire Asemar) ''Aspects de Mistral: l'Homme, le poète, le philologue, le sage, le politique'', Marselha, 1930 * ''L'Étymologie par le provençal à l'école primaire'', Ais, 1939 * ''Discours de Mistral'', Ais, 1941 * ''A la gràcia dau temps, poèmas e sovenirs de Màrius Jouveau (À la gràci dóu tèms, pouèmo e souveni de Marius Jouveau)'', publicats per Rainier Jouveau, Ais, 1960 * {{Ouvrage|langue=oc + fr|auteur1=Marius Jouveau|titre=Pignard lou Mounedié|sous-titre=Conte arlaten|collection=|lieu=Marselha|éditeur=Ed. Prouvenço d'Aro|mois=|année=1989|pages totales=164|passage=|bnf=FRBNF35026902|url=https://biblio.cieldoc.com/libre/libr0026.htm}} * Amb [[René Jouveau|Rainier Jouveau]], ''Discors de capolier (Discours de Capoulié)'', publicat per Maria Terèsa Jouveau, Marselha, 1995 ([https://biblio.cieldoc.com/libre/libr0045.htm descargable en cò de Cièl d'Òc]). * ''Pòntgibós, cònte comtadin (Pontgibous, conte coumtadin)'', Marselha, 1996 == Bibliografia == * ''Stèle pour deux poètes. Marius Jouveau 1878–1949. Joseph d'Arbaud 1872-1950'', Aix-en-Provence, 1960 * ''Correspondance de [[:fr:Frédéric_Mistral|Frédéric Mistral]] et E., F. et Marius Jouveau 1877–1913'', publiée par Marie-Thérèse Jouveau, Aix-en-Provence 1993 * Jean Fourié, ''Dictionnaire des auteurs de langue d’oc de 1800 à nos jours'', Aix-en-Provence 2009 s.v. == Referéncias == {{Traduccion/Referéncia|en|Marius Jouveau|896976679}}{{Referéncias}} == Ligams extèrnes == {{Autoritats}} {{Portal|Provença|LitOc}} {{DEFAULTSORT:Jouveau, Marius}} [[Categoria:Naissença a Avinhon]] [[Categoria:Cavalièr de la Legion d'Onor]] [[Categoria:Poèta occitan]] [[Categoria:Poèta francés del sègle XX]] [[Categoria:Capolier dau Felibritge]] [[Categoria:Majorau dau Felibritge]] 2r3kojnulqgr8ki4n16bflerhtv541y 2497343 2497342 2026-04-02T00:53:30Z Sovenhic 36254 Sovenhic a desplaçat la pagina [[Màrius Jouveau]] cap a [[Màrius Jovau]] : forma que Mistral utilizava 2497342 wikitext text/x-wiki {{dialècte Provençau}}'''Màrius Jouveau''' (en nòrma mistralenca e en francés: ''Marius Jouveau'') ([[Avinhon]] 1878, [[Ais]] 1949) es un [[poèta]] [[Provença|provençau]] de lenga [[Occitan|occitana]]. Foguèt [[capolier dau Felibritge]] de 1922 a 1941. == Biografia == Lo paire de Màrius èra [[Ausiàs Jovau]] (1847-1917), portaire de profession, musician e cançonier, collaborador de l'''[[Armana prouvençau|Armanac provençau]]'' e dau ''[[Lou Brusc|Brusc]]'', que venguèt Majorau dau Felibritge en 1897. Màrius Jouveau foguèt licenciat en lenga e literatura italianas. En 1910 foguèt escolan de l'Institut Francés de [[Florença]], que i gardèt de contactes tota la vida. Foguèt mobilizat lo 2 d'aost de 1914 per la [[Primièra Guèrra Mondiala|Primiera Guèrra Mondiala]]. Anèt au frònt dau 8 de julh de 1915 au 30 de genier de 1919. Recebèt la Crotz de Guèrra. Ne publiquèt puei sei ''Nòtas de guèrra''. Comencèt sa carriera d'ensenhaire en essent repetitor successivament au collègi de [[Manòsca]] de 1808 a 1900, au collègi d'[[Arle]] de 1900 a 1913, au licèu de [[Dinha]] en 1913 e au licèu d'[[Ais]] en 1913. En 1920 foguèt nomenat professor adjonch au licèu d'Ais. Intrèt dins lo [[Felibritge]] en 1907 e publiquèt ''Éléments de grammaire provençale et petit manuel de l’instituteur provençal pour la correction des provençalismes''. Venguèt [[Majoral del Felibritge|Majorau dau Felibritge]] en 1913. Foguèt lo fondador de la revista ''Fe'', dau mesadier ''En tèrro d'Arle'' (1907-1912), director de la revista ''[[Lou Felibrige|Lo Felibritge]]'' (1919-1945), fondador de l'Escòla Mistralenca d'Arle e director de l'''[[Armana prouvençau|Armanac Provençau]].'' Lo 11 d'aost de 1940, Jouveau escriguèt una letra au Marescau [[Philippe Pétain]] que, dedins, diguèt que la «Revolucion Nacionala» e lo Felibritge partejavan lei meteissei valors. Prepausèt au marescau de consultar lei felibres a prepaus de l'organizacion dei províncias. Escriguèt au ministre de l'Educacion Nacionala per qu'entreprenguèsse la revision dei programas escolars per fin d'i introduire l'istòria e lei lengas «localas». Afirmèt dins ''Fe'' : «En restaurant la disciplina patriotica dei país, de la region, unit per sei tradicions, per sa fe istorica, òm deu restaurar França». {{citation bloc|En restaurant la discipline patriotique des ''pays'', de la région, uni par ses traditions, par sa foi historique, on doit restaurer la France.|Revue ''Fe''}} Lo fiu de Màrius foguèt lo felibre [[René Jouveau|Rainier Jouveau]] (1906-1997). La bibliotèca de Rainier, acampada per mai d'una generacion, foguèt balhada au [[Centre Internacional de Recerca e de Documentacion Occitanas - Institut occitan de Cultura|CIRDÒC]] de Besièrs en 2006. == Distincions == Foguèt nomenat [[Òrdre dei Paumas academicas|oficier d'acadèmia]] lo 14 de julh de 1910 e oficier de l'Instruccion Publica lo 14 de julh de 1920. Foguèt fach cavalier de la [[Legion d'Onor]] lo 10 d'octòbre de 1927. == Òbras == * ''Éléments de grammaire provençale et petit manuel de l'instituteur provençal pour la correction des provençalismes'', Marselha, 1907 ([https://biblio.cieldoc.com/libre/libr0832.htm descargable en cò de Cièl d'Òc]). * ''Sèt cançons d'Arle, poèma provençau, traduccion francesa de l'autor (Sèt cansoun d'Arle, pouèmo prouvençau, traducioun francesco de l'autour)'', Ais, 1930 * (amb Fredéric Mistral nebot, Pèire Fontan, Brunon Durand, Rainier Jouveau e Pèire Asemar) ''Aspects de Mistral: l'Homme, le poète, le philologue, le sage, le politique'', Marselha, 1930 * ''L'Étymologie par le provençal à l'école primaire'', Ais, 1939 * ''Discours de Mistral'', Ais, 1941 * ''A la gràcia dau temps, poèmas e sovenirs de Màrius Jouveau (À la gràci dóu tèms, pouèmo e souveni de Marius Jouveau)'', publicats per Rainier Jouveau, Ais, 1960 * {{Ouvrage|langue=oc + fr|auteur1=Marius Jouveau|titre=Pignard lou Mounedié|sous-titre=Conte arlaten|collection=|lieu=Marselha|éditeur=Ed. Prouvenço d'Aro|mois=|année=1989|pages totales=164|passage=|bnf=FRBNF35026902|url=https://biblio.cieldoc.com/libre/libr0026.htm}} * Amb [[René Jouveau|Rainier Jouveau]], ''Discors de capolier (Discours de Capoulié)'', publicat per Maria Terèsa Jouveau, Marselha, 1995 ([https://biblio.cieldoc.com/libre/libr0045.htm descargable en cò de Cièl d'Òc]). * ''Pòntgibós, cònte comtadin (Pontgibous, conte coumtadin)'', Marselha, 1996 == Bibliografia == * ''Stèle pour deux poètes. Marius Jouveau 1878–1949. Joseph d'Arbaud 1872-1950'', Aix-en-Provence, 1960 * ''Correspondance de [[:fr:Frédéric_Mistral|Frédéric Mistral]] et E., F. et Marius Jouveau 1877–1913'', publiée par Marie-Thérèse Jouveau, Aix-en-Provence 1993 * Jean Fourié, ''Dictionnaire des auteurs de langue d’oc de 1800 à nos jours'', Aix-en-Provence 2009 s.v. == Referéncias == {{Traduccion/Referéncia|en|Marius Jouveau|896976679}}{{Referéncias}} == Ligams extèrnes == {{Autoritats}} {{Portal|Provença|LitOc}} {{DEFAULTSORT:Jouveau, Marius}} [[Categoria:Naissença a Avinhon]] [[Categoria:Cavalièr de la Legion d'Onor]] [[Categoria:Poèta occitan]] [[Categoria:Poèta francés del sègle XX]] [[Categoria:Capolier dau Felibritge]] [[Categoria:Majorau dau Felibritge]] 2r3kojnulqgr8ki4n16bflerhtv541y 2497345 2497343 2026-04-02T01:01:57Z Sovenhic 36254 2497345 wikitext text/x-wiki {{dialècte Provençau}}'''Màrius Jovau''' o '''Màrius Jouveau''' (en nòrma mistralenca: ''Marius Jouvau'' o ''Marius Jouveau'';<ref>Frederic Mistral utilizava lo nom occitan '''Màrius Jovau''' (en grafia mistralenca: ''Marius Jouvau''), çò que se pronóncia [ʹmarjys dʒuʹvaw]. Per còntra l'interessat utilizava sovent lo nom francés '''Marius Jouveau''' [maʁjys ʒuvo] e mai quand escriviá en occitan.</ref> en francés: ''Marius Jouveau'') ([[Avinhon]] 1878, [[Ais]] 1949) es un [[poèta]] [[Provença|provençau]] de lenga [[Occitan|occitana]]. Foguèt [[capolier dau Felibritge]] de 1922 a 1941. == Biografia == Lo paire de Màrius èra [[Ausiàs Jovau]] (1847-1917), portaire de profession, musician e cançonier, collaborador de l'''[[Armana prouvençau|Armanac provençau]]'' e dau ''[[Lou Brusc|Brusc]]'', que venguèt Majorau dau Felibritge en 1897. Màrius Jouveau foguèt licenciat en lenga e literatura italianas. En 1910 foguèt escolan de l'Institut Francés de [[Florença]], que i gardèt de contactes tota la vida. Foguèt mobilizat lo 2 d'aost de 1914 per la [[Primièra Guèrra Mondiala|Primiera Guèrra Mondiala]]. Anèt au frònt dau 8 de julh de 1915 au 30 de genier de 1919. Recebèt la Crotz de Guèrra. Ne publiquèt puei sei ''Nòtas de guèrra''. Comencèt sa carriera d'ensenhaire en essent repetitor successivament au collègi de [[Manòsca]] de 1808 a 1900, au collègi d'[[Arle]] de 1900 a 1913, au licèu de [[Dinha]] en 1913 e au licèu d'[[Ais]] en 1913. En 1920 foguèt nomenat professor adjonch au licèu d'Ais. Intrèt dins lo [[Felibritge]] en 1907 e publiquèt ''Éléments de grammaire provençale et petit manuel de l’instituteur provençal pour la correction des provençalismes''. Venguèt [[Majoral del Felibritge|Majorau dau Felibritge]] en 1913. Foguèt lo fondador de la revista ''Fe'', dau mesadier ''En tèrro d'Arle'' (1907-1912), director de la revista ''[[Lou Felibrige|Lo Felibritge]]'' (1919-1945), fondador de l'Escòla Mistralenca d'Arle e director de l'''[[Armana prouvençau|Armanac Provençau]].'' Lo 11 d'aost de 1940, Jovau escriguèt una letra au Marescau [[Philippe Pétain]] que, dedins, diguèt que la «Revolucion Nacionala» e lo Felibritge partejavan lei meteissei valors. Prepausèt au marescau de consultar lei felibres a prepaus de l'organizacion dei províncias. Escriguèt au ministre de l'Educacion Nacionala per qu'entreprenguèsse la revision dei programas escolars per fin d'i introduire l'istòria e lei lengas «localas». Afirmèt dins ''Fe'' : «En restaurant la disciplina patriotica dei país, de la region, unit per sei tradicions, per sa fe istorica, òm deu restaurar França». {{citation bloc|En restaurant la discipline patriotique des ''pays'', de la région, uni par ses traditions, par sa foi historique, on doit restaurer la France.|Revue ''Fe''}} Lo fiu de Màrius foguèt lo felibre [[René Jouveau|Rainier Jovau]] (1906-1997). La bibliotèca de Rainier, acampada per mai d'una generacion, foguèt balhada au [[Centre Internacional de Recerca e de Documentacion Occitanas - Institut occitan de Cultura|CIRDÒC]] de Besièrs en 2006. == Distincions == Foguèt nomenat [[Òrdre dei Paumas academicas|oficier d'acadèmia]] lo 14 de julh de 1910 e oficier de l'Instruccion Publica lo 14 de julh de 1920. Foguèt fach cavalier de la [[Legion d'Onor]] lo 10 d'octòbre de 1927. == Òbras == * ''Éléments de grammaire provençale et petit manuel de l'instituteur provençal pour la correction des provençalismes'', Marselha, 1907 ([https://biblio.cieldoc.com/libre/libr0832.htm descargable en cò de Cièl d'Òc]). * ''Sèt cançons d'Arle, poèma provençau, traduccion francesa de l'autor (Sèt cansoun d'Arle, pouèmo prouvençau, traducioun francesco de l'autour)'', Ais, 1930 * (amb Fredéric Mistral nebot, Pèire Fontan, Brunon Durand, Rainier Jovau e Pèire Asemar) ''Aspects de Mistral: l'Homme, le poète, le philologue, le sage, le politique'', Marselha, 1930 * ''L'Étymologie par le provençal à l'école primaire'', Ais, 1939 * ''Discours de Mistral'', Ais, 1941 * ''A la gràcia dau temps, poèmas e sovenirs de Màrius Jovau (À la gràci dóu tèms, pouèmo e souveni de Marius Jouveau)'', publicats per Rainier Jovau, Ais, 1960 * {{Ouvrage|langue=oc + fr|auteur1=Marius Jouveau|titre=Pignard lou Mounedié|sous-titre=Conte arlaten|collection=|lieu=Marselha|éditeur=Ed. Prouvenço d'Aro|mois=|année=1989|pages totales=164|passage=|bnf=FRBNF35026902|url=https://biblio.cieldoc.com/libre/libr0026.htm}} * Amb [[René Jouveau|Rainier Jovau]], ''Discors de capolier (Discours de Capoulié)'', publicat per Maria Terèsa Jovau, Marselha, 1995 ([https://biblio.cieldoc.com/libre/libr0045.htm descargable en cò de Cièl d'Òc]). * ''Pòntgibós, cònte comtadin (Pontgibous, conte coumtadin)'', Marselha, 1996 == Bibliografia == * ''Stèle pour deux poètes. Marius Jouveau 1878–1949. Joseph d'Arbaud 1872-1950'', Aix-en-Provence, 1960 * ''Correspondance de [[:fr:Frédéric_Mistral|Frédéric Mistral]] et E., F. et Marius Jouveau 1877–1913'', publiée par Marie-Thérèse Jouveau, Aix-en-Provence 1993 * Jean Fourié, ''Dictionnaire des auteurs de langue d’oc de 1800 à nos jours'', Aix-en-Provence 2009 s.v. == Referéncias == {{Traduccion/Referéncia|en|Marius Jouveau|896976679}}{{Referéncias}} == Ligams extèrnes == {{Autoritats}} {{Portal|Provença|LitOc}} {{DEFAULTSORT:Jouveau, Marius}} [[Categoria:Naissença a Avinhon]] [[Categoria:Cavalièr de la Legion d'Onor]] [[Categoria:Poèta occitan]] [[Categoria:Poèta francés del sègle XX]] [[Categoria:Capolier dau Felibritge]] [[Categoria:Majorau dau Felibritge]] d567xptuw6hqiyfnl1m5zed54sv46hr 2497346 2497345 2026-04-02T01:02:40Z Sovenhic 36254 2497346 wikitext text/x-wiki {{dialècte Provençau}}'''Màrius Jovau''' (en nòrma mistralenca: ''Marius Jouvau'' o ''Marius Jouveau'';<ref>Frederic Mistral utilizava lo nom occitan '''Màrius Jovau''' (en grafia mistralenca: ''Marius Jouvau''), çò que se pronóncia [ʹmarjys dʒuʹvaw]. Per còntra l'interessat utilizava sovent lo nom francés '''Marius Jouveau''' [maʁjys ʒuvo] e mai quand escriviá en occitan.</ref> en francés: ''Marius Jouveau'') ([[Avinhon]] 1878, [[Ais]] 1949) es un [[poèta]] [[Provença|provençau]] de lenga [[Occitan|occitana]]. Foguèt [[capolier dau Felibritge]] de 1922 a 1941. == Biografia == Lo paire de Màrius èra [[Ausiàs Jovau]] (1847-1917), portaire de profession, musician e cançonier, collaborador de l'''[[Armana prouvençau|Armanac provençau]]'' e dau ''[[Lou Brusc|Brusc]]'', que venguèt Majorau dau Felibritge en 1897. Màrius Jouveau foguèt licenciat en lenga e literatura italianas. En 1910 foguèt escolan de l'Institut Francés de [[Florença]], que i gardèt de contactes tota la vida. Foguèt mobilizat lo 2 d'aost de 1914 per la [[Primièra Guèrra Mondiala|Primiera Guèrra Mondiala]]. Anèt au frònt dau 8 de julh de 1915 au 30 de genier de 1919. Recebèt la Crotz de Guèrra. Ne publiquèt puei sei ''Nòtas de guèrra''. Comencèt sa carriera d'ensenhaire en essent repetitor successivament au collègi de [[Manòsca]] de 1808 a 1900, au collègi d'[[Arle]] de 1900 a 1913, au licèu de [[Dinha]] en 1913 e au licèu d'[[Ais]] en 1913. En 1920 foguèt nomenat professor adjonch au licèu d'Ais. Intrèt dins lo [[Felibritge]] en 1907 e publiquèt ''Éléments de grammaire provençale et petit manuel de l’instituteur provençal pour la correction des provençalismes''. Venguèt [[Majoral del Felibritge|Majorau dau Felibritge]] en 1913. Foguèt lo fondador de la revista ''Fe'', dau mesadier ''En tèrro d'Arle'' (1907-1912), director de la revista ''[[Lou Felibrige|Lo Felibritge]]'' (1919-1945), fondador de l'Escòla Mistralenca d'Arle e director de l'''[[Armana prouvençau|Armanac Provençau]].'' Lo 11 d'aost de 1940, Jovau escriguèt una letra au Marescau [[Philippe Pétain]] que, dedins, diguèt que la «Revolucion Nacionala» e lo Felibritge partejavan lei meteissei valors. Prepausèt au marescau de consultar lei felibres a prepaus de l'organizacion dei províncias. Escriguèt au ministre de l'Educacion Nacionala per qu'entreprenguèsse la revision dei programas escolars per fin d'i introduire l'istòria e lei lengas «localas». Afirmèt dins ''Fe'' : «En restaurant la disciplina patriotica dei país, de la region, unit per sei tradicions, per sa fe istorica, òm deu restaurar França». {{citation bloc|En restaurant la discipline patriotique des ''pays'', de la région, uni par ses traditions, par sa foi historique, on doit restaurer la France.|Revue ''Fe''}} Lo fiu de Màrius foguèt lo felibre [[René Jouveau|Rainier Jovau]] (1906-1997). La bibliotèca de Rainier, acampada per mai d'una generacion, foguèt balhada au [[Centre Internacional de Recerca e de Documentacion Occitanas - Institut occitan de Cultura|CIRDÒC]] de Besièrs en 2006. == Distincions == Foguèt nomenat [[Òrdre dei Paumas academicas|oficier d'acadèmia]] lo 14 de julh de 1910 e oficier de l'Instruccion Publica lo 14 de julh de 1920. Foguèt fach cavalier de la [[Legion d'Onor]] lo 10 d'octòbre de 1927. == Òbras == * ''Éléments de grammaire provençale et petit manuel de l'instituteur provençal pour la correction des provençalismes'', Marselha, 1907 ([https://biblio.cieldoc.com/libre/libr0832.htm descargable en cò de Cièl d'Òc]). * ''Sèt cançons d'Arle, poèma provençau, traduccion francesa de l'autor (Sèt cansoun d'Arle, pouèmo prouvençau, traducioun francesco de l'autour)'', Ais, 1930 * (amb Fredéric Mistral nebot, Pèire Fontan, Brunon Durand, Rainier Jovau e Pèire Asemar) ''Aspects de Mistral: l'Homme, le poète, le philologue, le sage, le politique'', Marselha, 1930 * ''L'Étymologie par le provençal à l'école primaire'', Ais, 1939 * ''Discours de Mistral'', Ais, 1941 * ''A la gràcia dau temps, poèmas e sovenirs de Màrius Jovau (À la gràci dóu tèms, pouèmo e souveni de Marius Jouveau)'', publicats per Rainier Jovau, Ais, 1960 * {{Ouvrage|langue=oc + fr|auteur1=Marius Jouveau|titre=Pignard lou Mounedié|sous-titre=Conte arlaten|collection=|lieu=Marselha|éditeur=Ed. Prouvenço d'Aro|mois=|année=1989|pages totales=164|passage=|bnf=FRBNF35026902|url=https://biblio.cieldoc.com/libre/libr0026.htm}} * Amb [[René Jouveau|Rainier Jovau]], ''Discors de capolier (Discours de Capoulié)'', publicat per Maria Terèsa Jovau, Marselha, 1995 ([https://biblio.cieldoc.com/libre/libr0045.htm descargable en cò de Cièl d'Òc]). * ''Pòntgibós, cònte comtadin (Pontgibous, conte coumtadin)'', Marselha, 1996 == Bibliografia == * ''Stèle pour deux poètes. Marius Jouveau 1878–1949. Joseph d'Arbaud 1872-1950'', Aix-en-Provence, 1960 * ''Correspondance de [[:fr:Frédéric_Mistral|Frédéric Mistral]] et E., F. et Marius Jouveau 1877–1913'', publiée par Marie-Thérèse Jouveau, Aix-en-Provence 1993 * Jean Fourié, ''Dictionnaire des auteurs de langue d’oc de 1800 à nos jours'', Aix-en-Provence 2009 s.v. == Referéncias == {{Traduccion/Referéncia|en|Marius Jouveau|896976679}}{{Referéncias}} == Ligams extèrnes == {{Autoritats}} {{Portal|Provença|LitOc}} {{DEFAULTSORT:Jouveau, Marius}} [[Categoria:Naissença a Avinhon]] [[Categoria:Cavalièr de la Legion d'Onor]] [[Categoria:Poèta occitan]] [[Categoria:Poèta francés del sègle XX]] [[Categoria:Capolier dau Felibritge]] [[Categoria:Majorau dau Felibritge]] 9mawp7iiv55kbyo57fwnhx6j8pc6jwi 2497347 2497346 2026-04-02T01:03:53Z Sovenhic 36254 /* Referéncias */ 2497347 wikitext text/x-wiki {{dialècte Provençau}}'''Màrius Jovau''' (en nòrma mistralenca: ''Marius Jouvau'' o ''Marius Jouveau'';<ref>Frederic Mistral utilizava lo nom occitan '''Màrius Jovau''' (en grafia mistralenca: ''Marius Jouvau''), çò que se pronóncia [ʹmarjys dʒuʹvaw]. Per còntra l'interessat utilizava sovent lo nom francés '''Marius Jouveau''' [maʁjys ʒuvo] e mai quand escriviá en occitan.</ref> en francés: ''Marius Jouveau'') ([[Avinhon]] 1878, [[Ais]] 1949) es un [[poèta]] [[Provença|provençau]] de lenga [[Occitan|occitana]]. Foguèt [[capolier dau Felibritge]] de 1922 a 1941. == Biografia == Lo paire de Màrius èra [[Ausiàs Jovau]] (1847-1917), portaire de profession, musician e cançonier, collaborador de l'''[[Armana prouvençau|Armanac provençau]]'' e dau ''[[Lou Brusc|Brusc]]'', que venguèt Majorau dau Felibritge en 1897. Màrius Jouveau foguèt licenciat en lenga e literatura italianas. En 1910 foguèt escolan de l'Institut Francés de [[Florença]], que i gardèt de contactes tota la vida. Foguèt mobilizat lo 2 d'aost de 1914 per la [[Primièra Guèrra Mondiala|Primiera Guèrra Mondiala]]. Anèt au frònt dau 8 de julh de 1915 au 30 de genier de 1919. Recebèt la Crotz de Guèrra. Ne publiquèt puei sei ''Nòtas de guèrra''. Comencèt sa carriera d'ensenhaire en essent repetitor successivament au collègi de [[Manòsca]] de 1808 a 1900, au collègi d'[[Arle]] de 1900 a 1913, au licèu de [[Dinha]] en 1913 e au licèu d'[[Ais]] en 1913. En 1920 foguèt nomenat professor adjonch au licèu d'Ais. Intrèt dins lo [[Felibritge]] en 1907 e publiquèt ''Éléments de grammaire provençale et petit manuel de l’instituteur provençal pour la correction des provençalismes''. Venguèt [[Majoral del Felibritge|Majorau dau Felibritge]] en 1913. Foguèt lo fondador de la revista ''Fe'', dau mesadier ''En tèrro d'Arle'' (1907-1912), director de la revista ''[[Lou Felibrige|Lo Felibritge]]'' (1919-1945), fondador de l'Escòla Mistralenca d'Arle e director de l'''[[Armana prouvençau|Armanac Provençau]].'' Lo 11 d'aost de 1940, Jovau escriguèt una letra au Marescau [[Philippe Pétain]] que, dedins, diguèt que la «Revolucion Nacionala» e lo Felibritge partejavan lei meteissei valors. Prepausèt au marescau de consultar lei felibres a prepaus de l'organizacion dei províncias. Escriguèt au ministre de l'Educacion Nacionala per qu'entreprenguèsse la revision dei programas escolars per fin d'i introduire l'istòria e lei lengas «localas». Afirmèt dins ''Fe'' : «En restaurant la disciplina patriotica dei país, de la region, unit per sei tradicions, per sa fe istorica, òm deu restaurar França». {{citation bloc|En restaurant la discipline patriotique des ''pays'', de la région, uni par ses traditions, par sa foi historique, on doit restaurer la France.|Revue ''Fe''}} Lo fiu de Màrius foguèt lo felibre [[René Jouveau|Rainier Jovau]] (1906-1997). La bibliotèca de Rainier, acampada per mai d'una generacion, foguèt balhada au [[Centre Internacional de Recerca e de Documentacion Occitanas - Institut occitan de Cultura|CIRDÒC]] de Besièrs en 2006. == Distincions == Foguèt nomenat [[Òrdre dei Paumas academicas|oficier d'acadèmia]] lo 14 de julh de 1910 e oficier de l'Instruccion Publica lo 14 de julh de 1920. Foguèt fach cavalier de la [[Legion d'Onor]] lo 10 d'octòbre de 1927. == Òbras == * ''Éléments de grammaire provençale et petit manuel de l'instituteur provençal pour la correction des provençalismes'', Marselha, 1907 ([https://biblio.cieldoc.com/libre/libr0832.htm descargable en cò de Cièl d'Òc]). * ''Sèt cançons d'Arle, poèma provençau, traduccion francesa de l'autor (Sèt cansoun d'Arle, pouèmo prouvençau, traducioun francesco de l'autour)'', Ais, 1930 * (amb Fredéric Mistral nebot, Pèire Fontan, Brunon Durand, Rainier Jovau e Pèire Asemar) ''Aspects de Mistral: l'Homme, le poète, le philologue, le sage, le politique'', Marselha, 1930 * ''L'Étymologie par le provençal à l'école primaire'', Ais, 1939 * ''Discours de Mistral'', Ais, 1941 * ''A la gràcia dau temps, poèmas e sovenirs de Màrius Jovau (À la gràci dóu tèms, pouèmo e souveni de Marius Jouveau)'', publicats per Rainier Jovau, Ais, 1960 * {{Ouvrage|langue=oc + fr|auteur1=Marius Jouveau|titre=Pignard lou Mounedié|sous-titre=Conte arlaten|collection=|lieu=Marselha|éditeur=Ed. Prouvenço d'Aro|mois=|année=1989|pages totales=164|passage=|bnf=FRBNF35026902|url=https://biblio.cieldoc.com/libre/libr0026.htm}} * Amb [[René Jouveau|Rainier Jovau]], ''Discors de capolier (Discours de Capoulié)'', publicat per Maria Terèsa Jovau, Marselha, 1995 ([https://biblio.cieldoc.com/libre/libr0045.htm descargable en cò de Cièl d'Òc]). * ''Pòntgibós, cònte comtadin (Pontgibous, conte coumtadin)'', Marselha, 1996 == Bibliografia == * ''Stèle pour deux poètes. Marius Jouveau 1878–1949. Joseph d'Arbaud 1872-1950'', Aix-en-Provence, 1960 * ''Correspondance de [[:fr:Frédéric_Mistral|Frédéric Mistral]] et E., F. et Marius Jouveau 1877–1913'', publiée par Marie-Thérèse Jouveau, Aix-en-Provence 1993 * Jean Fourié, ''Dictionnaire des auteurs de langue d’oc de 1800 à nos jours'', Aix-en-Provence 2009 s.v. == Referéncias == {{Traduccion/Referéncia|en|Marius Jouveau|896976679}}{{Referéncias}} == Nòtas == == Ligams extèrnes == {{Autoritats}} {{Portal|Provença|LitOc}} {{DEFAULTSORT:Jouveau, Marius}} [[Categoria:Naissença a Avinhon]] [[Categoria:Cavalièr de la Legion d'Onor]] [[Categoria:Poèta occitan]] [[Categoria:Poèta francés del sègle XX]] [[Categoria:Capolier dau Felibritge]] [[Categoria:Majorau dau Felibritge]] 4i0xm1636gxs7cojaa3k2f6ken53gu3 2497348 2497347 2026-04-02T01:04:50Z Sovenhic 36254 Anullacion de las modificacions [[Special:Diff/2497347|2497347]] de [[Special:Contributions/Sovenhic|Sovenhic]] ([[User talk:Sovenhic|discussion]]) 2497348 wikitext text/x-wiki {{dialècte Provençau}}'''Màrius Jovau''' (en nòrma mistralenca: ''Marius Jouvau'' o ''Marius Jouveau'';<ref>Frederic Mistral utilizava lo nom occitan '''Màrius Jovau''' (en grafia mistralenca: ''Marius Jouvau''), çò que se pronóncia [ʹmarjys dʒuʹvaw]. Per còntra l'interessat utilizava sovent lo nom francés '''Marius Jouveau''' [maʁjys ʒuvo] e mai quand escriviá en occitan.</ref> en francés: ''Marius Jouveau'') ([[Avinhon]] 1878, [[Ais]] 1949) es un [[poèta]] [[Provença|provençau]] de lenga [[Occitan|occitana]]. Foguèt [[capolier dau Felibritge]] de 1922 a 1941. == Biografia == Lo paire de Màrius èra [[Ausiàs Jovau]] (1847-1917), portaire de profession, musician e cançonier, collaborador de l'''[[Armana prouvençau|Armanac provençau]]'' e dau ''[[Lou Brusc|Brusc]]'', que venguèt Majorau dau Felibritge en 1897. Màrius Jouveau foguèt licenciat en lenga e literatura italianas. En 1910 foguèt escolan de l'Institut Francés de [[Florença]], que i gardèt de contactes tota la vida. Foguèt mobilizat lo 2 d'aost de 1914 per la [[Primièra Guèrra Mondiala|Primiera Guèrra Mondiala]]. Anèt au frònt dau 8 de julh de 1915 au 30 de genier de 1919. Recebèt la Crotz de Guèrra. Ne publiquèt puei sei ''Nòtas de guèrra''. Comencèt sa carriera d'ensenhaire en essent repetitor successivament au collègi de [[Manòsca]] de 1808 a 1900, au collègi d'[[Arle]] de 1900 a 1913, au licèu de [[Dinha]] en 1913 e au licèu d'[[Ais]] en 1913. En 1920 foguèt nomenat professor adjonch au licèu d'Ais. Intrèt dins lo [[Felibritge]] en 1907 e publiquèt ''Éléments de grammaire provençale et petit manuel de l’instituteur provençal pour la correction des provençalismes''. Venguèt [[Majoral del Felibritge|Majorau dau Felibritge]] en 1913. Foguèt lo fondador de la revista ''Fe'', dau mesadier ''En tèrro d'Arle'' (1907-1912), director de la revista ''[[Lou Felibrige|Lo Felibritge]]'' (1919-1945), fondador de l'Escòla Mistralenca d'Arle e director de l'''[[Armana prouvençau|Armanac Provençau]].'' Lo 11 d'aost de 1940, Jovau escriguèt una letra au Marescau [[Philippe Pétain]] que, dedins, diguèt que la «Revolucion Nacionala» e lo Felibritge partejavan lei meteissei valors. Prepausèt au marescau de consultar lei felibres a prepaus de l'organizacion dei províncias. Escriguèt au ministre de l'Educacion Nacionala per qu'entreprenguèsse la revision dei programas escolars per fin d'i introduire l'istòria e lei lengas «localas». Afirmèt dins ''Fe'' : «En restaurant la disciplina patriotica dei país, de la region, unit per sei tradicions, per sa fe istorica, òm deu restaurar França». {{citation bloc|En restaurant la discipline patriotique des ''pays'', de la région, uni par ses traditions, par sa foi historique, on doit restaurer la France.|Revue ''Fe''}} Lo fiu de Màrius foguèt lo felibre [[René Jouveau|Rainier Jovau]] (1906-1997). La bibliotèca de Rainier, acampada per mai d'una generacion, foguèt balhada au [[Centre Internacional de Recerca e de Documentacion Occitanas - Institut occitan de Cultura|CIRDÒC]] de Besièrs en 2006. == Distincions == Foguèt nomenat [[Òrdre dei Paumas academicas|oficier d'acadèmia]] lo 14 de julh de 1910 e oficier de l'Instruccion Publica lo 14 de julh de 1920. Foguèt fach cavalier de la [[Legion d'Onor]] lo 10 d'octòbre de 1927. == Òbras == * ''Éléments de grammaire provençale et petit manuel de l'instituteur provençal pour la correction des provençalismes'', Marselha, 1907 ([https://biblio.cieldoc.com/libre/libr0832.htm descargable en cò de Cièl d'Òc]). * ''Sèt cançons d'Arle, poèma provençau, traduccion francesa de l'autor (Sèt cansoun d'Arle, pouèmo prouvençau, traducioun francesco de l'autour)'', Ais, 1930 * (amb Fredéric Mistral nebot, Pèire Fontan, Brunon Durand, Rainier Jovau e Pèire Asemar) ''Aspects de Mistral: l'Homme, le poète, le philologue, le sage, le politique'', Marselha, 1930 * ''L'Étymologie par le provençal à l'école primaire'', Ais, 1939 * ''Discours de Mistral'', Ais, 1941 * ''A la gràcia dau temps, poèmas e sovenirs de Màrius Jovau (À la gràci dóu tèms, pouèmo e souveni de Marius Jouveau)'', publicats per Rainier Jovau, Ais, 1960 * {{Ouvrage|langue=oc + fr|auteur1=Marius Jouveau|titre=Pignard lou Mounedié|sous-titre=Conte arlaten|collection=|lieu=Marselha|éditeur=Ed. Prouvenço d'Aro|mois=|année=1989|pages totales=164|passage=|bnf=FRBNF35026902|url=https://biblio.cieldoc.com/libre/libr0026.htm}} * Amb [[René Jouveau|Rainier Jovau]], ''Discors de capolier (Discours de Capoulié)'', publicat per Maria Terèsa Jovau, Marselha, 1995 ([https://biblio.cieldoc.com/libre/libr0045.htm descargable en cò de Cièl d'Òc]). * ''Pòntgibós, cònte comtadin (Pontgibous, conte coumtadin)'', Marselha, 1996 == Bibliografia == * ''Stèle pour deux poètes. Marius Jouveau 1878–1949. Joseph d'Arbaud 1872-1950'', Aix-en-Provence, 1960 * ''Correspondance de [[:fr:Frédéric_Mistral|Frédéric Mistral]] et E., F. et Marius Jouveau 1877–1913'', publiée par Marie-Thérèse Jouveau, Aix-en-Provence 1993 * Jean Fourié, ''Dictionnaire des auteurs de langue d’oc de 1800 à nos jours'', Aix-en-Provence 2009 s.v. == Referéncias == {{Traduccion/Referéncia|en|Marius Jouveau|896976679}}{{Referéncias}} == Ligams extèrnes == {{Autoritats}} {{Portal|Provença|LitOc}} {{DEFAULTSORT:Jouveau, Marius}} [[Categoria:Naissença a Avinhon]] [[Categoria:Cavalièr de la Legion d'Onor]] [[Categoria:Poèta occitan]] [[Categoria:Poèta francés del sègle XX]] [[Categoria:Capolier dau Felibritge]] [[Categoria:Majorau dau Felibritge]] 9mawp7iiv55kbyo57fwnhx6j8pc6jwi 0 200305 2497301 2497300 2026-04-01T14:04:15Z Bertault34 59124 2497301 wikitext text/x-wiki Las [[Eleccions municipalas francesas de 2026|eleccions municipalas de 2026]] a [[Montpelhièr]] auràn luòc los 15 e 22 de març de 2026. Miran al renovelament del conselh municipal e del conselh metropolitan de [[Montpelhièr Mediterranèa Metropòli]]. == Modalitats de l'escrutinh == === Datas === Las datas de l'escrutinh son fixadas per un decret del 27 d'agost de 2025 als 15 e 22 de març de 2026<ref>{{Ref-web|url=https://www.service-public.fr/particuliers/vosdroits/F1939|site=[[service-public.fr]]|consulté le=28 août 2025}}</ref>{{,}}<ref>{{Ref-web|lenga=fr|url=https://www.legifrance.gouv.fr/jorf/id/JORFTEXT000052142190|site=[[Légifrance]]|consulté le=28 août 2025}}</ref>. == Contèxt istòric == === Eleccions europèas de 2024 === Per la darrièira [[Parlament Europèu|eleccion europèa]] dins la ciutat de [[Montpelhièr]], lo [[partit politic]] [[L'Esquèrra dins lo Parlament Europèu|L'Esquèrra]] arribèt primièir. === Eleccions legilativas de 2024 === Per la darrièira [[Eleccions legislativas francesas de 2024 en Occitània Granda|eleccion legislativa]] dins la ciutat de [[Montpelhièr]], Natalie Oziol, candidata del [[partit politic]] francès [[França Insomesa|La França Insomesa]] (amb lo [[Novèl Front Popular]]), arribèt primièir. == Candidaturas == Tre 2023, [[Isabelle Perrin|Isabelle Perrein]] indica que conduirà la lista "''Aimer Montpellier''" ("Aimar Montpelhièr")<ref>{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://www.midilibre.fr/2024/10/13/je-ne-suis-pas-virulente-je-suis-factuelle-seule-candidate-declaree-pour-2026-a-montpellier-isabelle-perrein-attaque-la-politique-du-maire-12252343.php}}</ref>{{,}}<ref>{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://www.herault-tribune.com/articles/montpellier-municipales-isabelle-perrein-souhaite-mettre-fin-a-un-clan-qui-emmerde-les-montpellierains/}}</ref>. Arriba a obtenir lo sosten dels [[Los Republicans (partit francés)|Republicans]] e de l'[[Union dels Democratas e Independents|UDI]]<ref>{{Ref-web|lenga=fr|autor=Yannick Povillon|url=https://www.midilibre.fr/2025/06/28/je-suis-un-roc-isabelle-perrein-assure-quelle-sera-tete-de-liste-et-avance-deja-un-programme-pour-les-municipales-a-montpellier-12790372.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=28 juin 2025}}.</ref>, que son de partits [[Conservatisme|conservators]], puèi lo del [[Movement Democrata|Modèm]]<ref>{{Ref-web|lenga=fr|autor=Cathy Soun|url=https://www.midilibre.fr/2025/10/05/elle-peut-faire-un-tres-bon-maire-de-montpellier-isabelle-perrein-obtient-le-soutien-du-modem-pour-les-municipales-12972817.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=5 octobre 2025}}.</ref>, un partit [[Liberalisme|liberal]]. En novembre de 2024, l'[[França Insomesa|insomesa]] Nathalie Oziol, deputada de la [[Circonscripcions legislativas|2da circonscripcion]], indica voler menar una lista<ref>{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://actu.fr/occitanie/montpellier_34172/montpellier-municipales-l-insoumise-nathalie-oziol-prete-a-mener-une-liste_61919224.html}}</ref>. De cap a l'impossibilitat de far ressortir un binòmi unic pendent doas amassadas generalas, lo movement local anóncia la nominacion d'un equipa de quatre caps de fila amb, en mai de Nathalie Oziol, Rhany Slimane, Livia Jampy e Antoine Bertrand<ref>{{Ref-web|lenga=fr|url=https://actu.fr/occitanie/montpellier_34172/montpellier-avec-quatre-chefs-de-file-la-france-insoumise-ne-se-prend-pas-encore-la-tete_62857092.html|site=actu.fr|consulté le=2025-08-12}}</ref>. Es fin finala la [[Assemblada Nacionala (França)|deputada]] Nathalie Oziol qu'es investida per [[França Insomesa|LFI]], partit politic eco-socialista, coma cap de lista<ref>{{Ref-web|lenga=fr|autor=Guy Trubuil|url=https://www.midilibre.fr/2025/10/01/la-deputee-nathalie-oziol-officiellement-designee-tete-de-liste-lfi-pour-les-municipales-a-montpellier-12964414.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=1 octobre 2025}}.</ref>. En abril de 2025, l'[[Los Verds (França)|ecologista]] Jean-Louis Roumégas, deputat de la [[Assemblada Nacionala (França)|1ra circonscripcion]], indica egalament que desira èsser al cap d'un lista amassant las fòrças d'esquèrra<ref>{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://www.midilibre.fr/2025/04/20/jean-louis-roumegas-pour-les-municipales-de-2026-je-suis-candidat-a-la-candidature-12647055.php}}</ref>. En intèrne en çò dels [[Los Verds (França)|Ecologistas]] montpelhierencs, doas linhas s'afrontan : s'aliar amb la lista del [[Michaël Delafosse|cònsol sortent]] o aver una candidatura independenta. Lo 23 de junh de 2025, los 302 militants decidisson a près de 69 % de s'aliar pas amb la lista [[Partit Socialista (França)|socialista]] tre lo primièr torn e de presentar una lista ecologista independenta al primièr torn<ref>{{Ref-web|autor=Yannick Povillon|url=https://www.midilibre.fr/2025/06/24/roumegas-et-mignacca-declarent-la-guerre-a-lunion-de-la-gauche-les-ecologistes-de-montpellier-ont-choisi-leur-strategie-pour-les-municipales-12782461.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=25/06/2025}}</ref>. Lo 7 de julhet, "L'Après" anóncia s'unir amb los Ecologistas<ref>{{Ref-web|lenga=fr|autor=Yannick Povillon|url=https://www.midilibre.fr/2025/07/07/nous-serons-en-tete-au-premier-tour-eelv-et-apres-34-unissent-leurs-forces-pour-battre-michael-delafosse-aux-municipales-a-montpellier-12811129.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=7 juillet 2025}}.</ref>, son rejonches fin agost per Generacion.s, partit creat per [[Benoît Hamon]]<ref>{{Ref-web|lenga=fr|url=https://actu.fr/occitanie/montpellier_34172/montpellier-municipales-jean-louis-roumegas-architecte-de-l-alternative-ecologiste-sociale-et-citoyenne_63097541.html|site=actu.fr|consulté le=2025-09-15}}</ref>. Lo 4 de setembre, desvèlan lor local novèl aital coma lo nom de lor lista : "Le Printemps montpelliérain" (La Prima montpelhierenca)<ref>{{Ref-web|lenga=fr|autor=Cathy Soun|url=https://www.midilibre.fr/2025/09/04/municipales-2026-a-montpellier-en-attendant-la-liste-les-ecologistes-devoilent-leur-nom-et-leurs-intentions-12910551.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=4 septembre 2025}}.</ref>. L'8 d'agost de 2025, Plaça publica, partit politic social-liberal, nomma Christophe Bourdin e Virgínia Borroladís coma caps de fila dins la prefectura erauresa<ref>{{Ref-web|lenga=fr|autor=Cathy Soun|url=https://www.midilibre.fr/2025/08/08/place-publique-designe-un-binome-pour-les-elections-municipales-a-montpellier-12867441.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=8 août 2025}}.</ref>. Lo 21 de setembre de 2025, l'elegit d'oposicion Serge Martin, qu'èra sus la lista de Mohed Altrad en 2020, se declara candidat<ref>{{Ref-web|lenga=fr|autor=Cathy Soun|url=https://www.midilibre.fr/2025/09/21/je-suis-candidat-aux-municipales-car-le-modele-actuel-est-a-bout-de-souffle-serge-martin-se-declare-candidat-aux-municipales-a-montpellier-12932035.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=21 septembre 2025}}.</ref>. Lo 13 de novembre de 2025, lo partit politic d'esquèrra revolucionària ([[Marxisme|marxista]]) [[Revolucion permanenta (partit politic)|Revolucion permanenta]] anóncia presentar una lista menada per Max Muller<ref>{{Ref-web|lenga=fr|autor=Lucas Darin|url=https://www.revolutionpermanente.fr/Avec-Max-Muller-Revolution-Permanente-se-presente-pour-la-premiere-fois-aux-municipales-a|site=Révolution permanente|consulté le=13 novembre 2025}}.</ref> En decembre, [[Lucha Obrièra|Lucha obrièra]] investiguèt Morgane Lachiver, una ensenhaira, per portar lor lista. Lo 15 de genièr de 2026, es al torn de Mohed Altrad, òme d'afars e president del [[Montpellier Herault Rugby Club|Montpellier Hérault Rugbi]], d'anonciar tornar partir coma cap de lista. Lo partit Orizonts pòrta son sosten a sa candidatura. Un temps evocada coma candidata per menar la lista del partit presidencial [[Renaissença (partit politic)|Renaissença]], Patricia Mirallès rejonh fin finala l'òme d'afars. Aprèp çò adesion, lo partit anóncia fin finala que « ela o fa en son nom pròpri, aquò engatja pas Renaissença ». Lo 4 de febrièr, [[Rémi Gaillard]], [[Umor|umorista]], militant per la causa animala e ancian candidat en 2020, a desvelat sa candidatura sus la ret sociala X, abans d'o confirmar a Midi Libre. Lo 7 de febrièr, [[Philippe Saurel]], cònsol màger de 2014 a 2020, anóncia oficialament sa candidatura sus las rets socialas amb lo sosten del movement centrista Utils dont es lo cap de fila dins [[Departament d'Erau|Erau]]. Lo 27 de febrièr, l'endeman del limit de depaus de las listas e jorn de tiratge al sòrt de las listas per l'òrdre d'afichatge, doas novèlas listas fan lor aparicion : la lista ciutadana « la Municipalista » menada per Kadija Zbairi e la lista del Partit dels Trabalhaires amb Sylvie Trousselier en cap de la lista nommada « l'argent pels trabalhaires e pels servicis publics de la comuna, pas per la guèrra ! ». == Sondatges == === Primièr torn === [[Fichièr:Resultats dels sondatges per MTP (13-03-26).png|centrat|vinheta|Grafica pels resultats dels sondatges ]] ''<small>ED = Extrèma drecha.</small>'' ''<small>SA = Sens Afiliacion.</small>'' {| class="wikitable"style="text-align:center;font-size:90%;line-height:10px" |- ! rowspan="2" |Fònt ! rowspan="2" |Data de realizacion ! rowspan="2" |Escapolon !<small>Trousselier</small> !<small>Lachivier</small> !<small>Muller</small> !<small>Doulain</small> !<small>Oziol</small> !<small>Roumégas</small> !<small>Delafosse</small> !<small>Martin</small> !<small>Saurel</small> !<small>Guaillard</small> !<small>Altrad</small> !<small>Mirallès</small> !<small>Perrein</small> !<small>Jamet</small> !<small>Tsagalos</small> |- !style="background:#8B0000;line-height:02px;"|<small>PT</small><ref>"Partit dels Trabalhadors" es un partit francés d'esquèrra revolucionària. </ref> ! style="background:#8B0000;line-height:02px;"|[[Lucha Obrièra|<small>LO</small>]] ! style="background:#CC0000;line-height:02px;"|<small>[[Revolucion permanenta (partit politic)|RP]]</small> ! style="background:#FF6535;line-height:02px;"|<small>CC</small> ! style="background:#6A0DAD;line-height:02px;"|[[França Insomesa|<small>LFI</small>]] ! style="background:#7CFC00;line-height:02px;"|<small>[[Leis Ecologistas (LE)|LÉ]]</small> ! style="background:#FF8080;line-height:02px;"|<small>[[PS]] - [[Partit Comunista Francés|PCF]]</small> ! style="background:#FFC0CB;line-height:02px;"|<small>SDE</small> ! style="background:#FF8535;line-height:02px;"|<small>Utils</small> ! style="background:#D3D3D3;line-height:02px;"|<small>SA</small> ! style="background:#CCCCFF;line-height:02px;"|<small>[[Orizonts (Partit politic)|ORI]]</small> ! style="background:#FFD300;line-height:02px;"|[[Renaissença (partit politic)|<small>RE</small>]] ! style="background:#4B9CD3;line-height:02px;width=75"|<small>[[Los Republicans (partit francés)|LR]]</small> ! style="background:#002E63;line-height:02px;"|<small>[[RN]]</small> ! style="background:#4C516D;line-height:02px;"|<small>ED</small> |- | style="{{Sondeur|Opinionway}}" |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/mars/10143-mun-montpellier-opinionway-x-10-mars.pdf OpinionWay] |2-7 de març de 2026 |{{formatnum:824}} |1 % |1 % |3 % |— |'''15 %''' |4 % | style="background:#FFBFBF;" |'''32 %''' |— |8 % |7 % |'''17 %''' |— |6 % |5 % |1 % |- | style="{{Sondeur|Opinionway}}" |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10090-mun-montpellier-opinionway-metropolitain-21-fevrier.pdf OpinionWay] |13-19 de febrièr de 2026 |808 |— |1 % |2 % |— |'''15 %''' |5 % | style="background:#FFBFBF;" |'''32 %''' |— |9 % |7 % |'''15 %''' |— |6 % |6 % |2 % |- |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10082-mun-montpellier-ifop-midi-libre-fevrier.pdf Ifop] |9-16 de febrièr de 2026 |702 |— |<1 % |1 % |— |'''16 %''' |4 % | style="background:#FFBFBF;" |'''35 %''' |— |9 % |'''10 %''' |9''' %''' |— |6 % |8 % |2 % |- | style="{{Sondeur|Harris}}" |[http://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2025/decembre/10036-mun-montpellier-toluna-harris-interactive-midi-libre-18-decembre.pdf Harris] |5-15 de decembre de 2025 |{{formatnum:809}} |— |— |1 % |2 % |'''16 %''' |7 % | style="background:#FFBFBF;" |'''38 %''' |2 % |'''11 %''' |— |6 % |— |6 % | colspan="2" | '''11 %''' |- | style="{{Sondeur|Ifop}}" |[https://web.archive.org/web/20251203182813/https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2025/novembre/10025-mun-montpellier-ifop-metropolitain-29-novembre.pdf Ifop] |14-24 de novembre de 2025 |{{formatnum:706}} |— |— |— |1 % |'''16 %''' |4 % | style="background:#FFBFBF;" |'''36 %''' |2% |13% |— |9% |2% |8% | colspan="2" |9% |} === Segond torn === {| class="wikitable centre" style="text-align:center;font-size:95%;line-height:10px" ! rowspan="3" scope="col" |Fònt ! rowspan="3" scope="col" |Data de realizacion ! rowspan="3" scope="col" |Escapolon |- !<small>Oziol</small> !<small>Delafosse</small> !<small>Saurel</small> !<small>Altrad</small> |- ! scope="col" width="75" style="background:#6A0DAD;"|[[França Insomesa|LFI]] ! scope="col" width="75" style="background:#FF8080;"|[[Partit Socialista (França)|PS]] ! scope="col" width="75" style="background:#FF8535;"|Utiles ! scope="col" width="75" style="background:#CCCCFF;"|[[Orizonts (Partit politic)|ORI]] |- |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10090-mun-montpellier-opinionway-metropolitain-21-fevrier.pdf OpinionWay] |13-19 de febrièr de 2026 |808 |22 |style="background:#FFBFBF;"|'''45''' |— |33 |- | rowspan="2" |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10082-mun-montpellier-ifop-midi-libre-fevrier.pdf Ifop] | rowspan="2" |9-16 de febrièr de 2026 | rowspan="2" |702 |21 |style="background:#FFBFBF;"|'''50''' |29 |— |- |22 |style="background:#FFBFBF;"|'''43''' |17 |18 |} == Resultats == {| class="wikitable centre" |- ! rowspan="2" |Candidat-a ! rowspan="2" scope="col" |Lista ! colspan="3" scope="col" |Primièr torn ! colspan="2" scope="col" |Segond torn ! colspan="2" scope="col" |Sètis |- ! scope="col" |Vòtes ! scope="col" |% !+/- ! scope="col" |Vòtes ! scope="col" |% ! scope="col" |CM ! scope="col" |CC |- |[[Michaël Delafosse]] |''Demain Montpellier'' | rowspan="2" |{{formatnum:29069}} | rowspan="2" style="text-align: right;" |33,41 | rowspan="2" |<small>+16.75</small> | rowspan="2" |{{formatnum:38668}} | rowspan="2" style="text-align: right;" |50,13 | rowspan="2" style="text-align: center;" |53 | rowspan="2" style="text-align: center;" |39 |- | colspan="2" style="background:#FF8080;line-height:07px;"|<small>[[Partit Socialista (França)|PS]] - [[Partit Comunista Francés|PCF]] - [[Partit Radical d’Esquèrra|PRE]]</small> |- |Nathalie Oziol |''Faire mieux pour Montpellier'' | rowspan="2" style="text-align: right;" |{{formatnum:13 366}} | rowspan="2" style="text-align: right;" |15,36 | rowspan="2" |<small>+6.13</small> | rowspan="2" style="text-align: right;" |{{formatnum:19 332}} | rowspan="2" style="text-align: right;" |25,06 | rowspan="2" style="text-align: center;" |8 | rowspan="2" style="text-align: center;" |6 |- | colspan="2" style="background:#6A0DAD;line-height:07px;"|<small>[[França Insomesa|LFI]] - {{abr|CC|Cause commune}} - [[Leis Ecologistas (LE)|LÉ]]</small> |- |Mohed Altrad |''Montpellier notre fierté'' | rowspan="2" style="text-align: right;" |{{formatnum:9 837}} | rowspan="2" style="text-align: right;" |11,31 | rowspan="2" |<small>-1.99</small> | rowspan="2" style="text-align: right;" |{{formatnum:19 137}} | rowspan="2" style="text-align: right;" |24,81 | rowspan="2" style="text-align: center;" |8 | rowspan="2" style="text-align: center;" |6 |- | colspan="2" style="background:#CCCCFF;line-height:07px;"|<small>[[Orizonts (Partit politic)|ORI]]</small> |- |[[Philippe Saurel]] |''Montpellier Citoyenne'' | rowspan="2" style="text-align: right" |{{formatnum:7 712}} | rowspan="2" style="text-align: right" |8,86 | rowspan="2" |<small>-10.25</small> | colspan="4" rowspan="20" | |- | colspan="2" style="background:#FF8535;line-height:07px;"|<small>Utils</small> |- |[[Rémi Gaillard]] |''Yes we clown'' | rowspan="2" style="text-align: right" |{{formatnum:7 145}} | rowspan="2" style="text-align: right" |8,21 | rowspan="2" |<small>-1.37</small> |- | colspan="2" style="background:#D3D3D3;line-height:07px;"|<small>SA</small> |- |Isabelle Perrein |''Aimer Montpellier'' | rowspan="2" style="text-align: right" |{{formatnum:6 524}} | rowspan="2" style="text-align: right" |7,50 | rowspan="2" |<small>+3.67</small> |- | colspan="2" style="background:#4B9CD3;line-height:07px;"|<small>SA - [[Los Republicans (partit francés)|LR]] - [[Movement Democrata|MoDem]] - [[Union dels Democratas e Independents|UDI]]</small> |- |France Jamet |''Libérer Montpellier !'' | rowspan="2" style="text-align: right" |{{formatnum:6 320}} | rowspan="2" style="text-align: right;" |7,26 | rowspan="2" |<small>+2.48</small> |- | colspan="2" style="background:#002E63;line-height:07px;"|<small>[[Rassemblament Nacional|RN]]</small> |- |Jean-Louis Roumégas |''Le Printemps montpelliérain'' | rowspan="2" style="text-align: right" |{{formatnum:4 105}} | rowspan="2" style="text-align: right" |4,72 | rowspan="2" |<small>-2.7</small> |- | colspan="2" style="background:#7CFC00;line-height:07px;"|[[Leis Ecologistas (LE)|<small>LÉ</small>]] |- |Max Muller |''Révolution permanente - Max Muller, la voix des travailleurs, de la jeunesse et des quartiers populaires'' | rowspan="2" style="text-align: right" |{{formatnum:1 220}} | rowspan="2" style="text-align: right" |1,40 | rowspan="2" |''<small>Nòu</small>'' |- | colspan="2" style="background:#CC0000;line-height:07px;"|[[Revolucion permanenta (partit politic)|<small>RP</small>]] |- |Thierry Tsagalos |''Union montpelliéraine'' | rowspan="2" style="text-align: right" |{{formatnum:969}} | rowspan="2" style="text-align: right;" |1,11 | rowspan="2" |''<small>Nòu</small>'' |- | colspan="2" style="background:#4C516D;line-height:07px;"|[[Rassemblament Nacional|<small>ED</small>]] |- |Morgane Lachiver |''Lutte ouvrière - Le camp des travailleurs'' | rowspan="2" style="text-align: right" |{{formatnum:426}} | rowspan="2" style="text-align: right;" |0,49 | rowspan="2" |<small>-0.08</small> |- | colspan="2" style="background:#8B0000;line-height:07px;"|[[Lucha Obrièra|<small>LO</small>]] |- | align="left" |Kadija Zbairi | align="left" |''La municipaliste'' | rowspan="2" style="text-align: right" |{{formatnum:177}} | rowspan="2" style="text-align: right;" |0,20 | rowspan="2" |<small>Nòu</small> |- | colspan="2" align="left" style="background:#D3D3D3;line-height:07px;"|<small>SA</small> |- | align="left" |Sylvie Trousselier | align="left" |''L'argent pour les travailleurs et les services publics de la commune, pas pour la guerre !'' | rowspan="2" style="text-align: right" |{{formatnum:133}} | rowspan="2" style="text-align: right;" |0,15 | rowspan="2" |<small>+0.03</small> |- | colspan="2" align="left" style="background:#8B0000;line-height:07px;"|<small>PT</small> |- | colspan="9" bgcolor="#696969" | |- | colspan="2" |Vòtes valids | align="right" |{{formatnum:87003}} | align="right" |98.61 | | align="right" |{{formatnum:77137}} | align="right" |96,16 | colspan="2" rowspan="3" bgcolor=" #F4F4F4" | |- | colspan="2" |Vòtes blancs | align="right" |{{formatnum:696}} | align="right" |0,79 | | align="right" |{{formatnum:2 000}} | align="right" |2,49 |- | colspan="2" |Vòtes nuls | align="right" |{{formatnum:533}} | align="right" |0,60 | | align="right" |{{formatnum:1 082}} | align="right" |1,35 |- style="font-weight:bold;" | colspan="2" |Total | align="right" |{{formatnum:88 232 }} | align="right" |100 | | align="right" |{{formatnum:80 219}} | align="right" |100 | align="center" |69 | align="center" |51 |- | colspan="2" |Abstencion | align="right" |{{formatnum:86 736}} | align="right" |49,57 | | align="right" |{{formatnum:94 797}} | align="right" |54,16 | colspan="2" rowspan="2" bgcolor="#F4F4F4" | |- | colspan="2" |Inscriches / participacion | align="right" |{{formatnum:174 968}} | align="right" |50,43 | | align="right" |{{formatnum:175 016}} | align="right" |45,84 |} ''<small>- SA : Sens Affiliacion</small>'' ''<small>- EDV : Esquèrra (divèrs)</small>'' == Nòtas e referéncias == <references /> 6k9wbsnva5kehq7bume7e0xfm37lor1 0 200930 2497304 2026-04-01T17:06:41Z Nicolas Eynaud 6858 Creacion de la pagina amb « {{Dialècte Auvernhat}} L''''Estat de dreit''' es un concepte [[dreit|juridic]], [[filosofia|filosofic]] e [[politica|politic]] que supausa la somission daus governats e daus governants al [[dreit]]. Sos elements claus son la preeminéncia del dreit sobre lo poder politic, l'[[egalitat]] juridica de chasque [[ciutadanatge|ciutadan]], la [[separacion daus poders]], l'endependença de la [[justícia]] e lo respeit daus dreits fondamentaus de l'individú. Aquel... » 2497304 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} L''''Estat de dreit''' es un concepte [[dreit|juridic]], [[filosofia|filosofic]] e [[politica|politic]] que supausa la somission daus governats e daus governants al [[dreit]]. Sos elements claus son la preeminéncia del dreit sobre lo poder politic, l'[[egalitat]] juridica de chasque [[ciutadanatge|ciutadan]], la [[separacion daus poders]], l'endependença de la [[justícia]] e lo respeit daus dreits fondamentaus de l'individú. Aquela nocion es afortida dins la [[constitucion]] de mai d'un estat moderne. == Liams internes == * [[Dreit]]. * [[Estat]]. == Bibliografia == * '''[[francés|(fr)]]''' Luc Heuschling, ''État de droit, Rechtsstaat, Rule of law'', Dalloz, coll. « Nouvelle bibliothèque de thèses », 2002. * '''[[francés|(fr)]]''' Blandine Kriegel, ''État de droit ou empire ?'', Bayard, coll. « Le temps d'une question », 2002. == Nòtas e referéncias == <references/> cik9z1h4bdoo2vtp8byryg9xkzbn774 0 200931 2497305 2026-04-01T17:07:04Z Nicolas Eynaud 6858 Redireccion cap a [[Separacion dels poders]] 2497305 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Separacion dels poders]] 1cjlbii4vut3dyzmfxzhln1zvjtw68i 0 200932 2497306 2026-04-01T17:07:35Z Nicolas Eynaud 6858 Redireccion cap a [[Estat de dreit]] 2497306 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Estat de dreit]] hm7a28ameqwfvcmbp52o07xjvvhp373 0 200933 2497330 2026-04-01T20:46:49Z Nicolas Eynaud 6858 Creacion de la pagina amb « {{Dialècte Vivaroaupenc}} '''Hannah Arendt''' (14 d'octòbre de [[1906]], [[Hannover]] - 4 de decembre de [[1975]], [[Nòva York]]) es una [[filosofia|filosòfa]] e teoriciana [[politica]] majora dau segle XX. Naissua dins una [[familha (parentela)|familha]] [[judaïsme|judieva]], estudièc la [[filosofia]] amb de professors coma [[Martin Heidegger]] ([[1889]]-[[1976]]) e [[Karl Jaspers]] ([[1883]]-[[1969]]). Deguèc quitar [[Alemanha]] en [[1933]] après l... » 2497330 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} '''Hannah Arendt''' (14 d'octòbre de [[1906]], [[Hannover]] - 4 de decembre de [[1975]], [[Nòva York]]) es una [[filosofia|filosòfa]] e teoriciana [[politica]] majora dau segle XX. Naissua dins una [[familha (parentela)|familha]] [[judaïsme|judieva]], estudièc la [[filosofia]] amb de professors coma [[Martin Heidegger]] ([[1889]]-[[1976]]) e [[Karl Jaspers]] ([[1883]]-[[1969]]). Deguèc quitar [[Alemanha]] en [[1933]] après l'arribaa dels [[nazisme|nazis]] au poder e sejornèc en [[França]]. Puei, emigrèc als [[USA|Estats Units]] onte publiquèc la màger part de son òbra intellectuala. Sos trabalhs s'interessèron principalament a la comprenença dels regimes [[totalitarisme|totalitaris]], a la modernitat politica e a la condicion umana. Un de sos libres mai famós es las ''Originas dau Totalitarisme'' publicat en [[1951]]. I analizèc lo [[nazisme]] e l'[[estalinisme]] coma de sistemas noveus fondats sus la terror, l'[[ideologia]] e la destruccion de las estructuras [[tradicion]]alas. Segon ela, l'isolament dels individús e la disparicion de las basas socialas èran una causa prumiera de la formacion d'aquelos regimes. Puei, Arendt desvolopèc una reflexion originala sus l'accion politica e la [[libertat]]. Dins ''La Condicion de l'Òme Moderne'', pareissut en [[1958]], s'interessèc au trabalh, a l'òbra e a l'accion coma elements permetent als individús d'agir e bastir un monde comun. Valoriza pereu l'espaci public coma luec de debat e de pluralitat. Pasmens, son concepte mai famós es aqueu de la « banalitat dau mau » formulat durant lo procès d'[[Adolf Eichmann]] en [[1963]]. Segon aquela teoria, lo mau es comés per d'òmes ordinaris que realizan de crimes orribles d'un biais jornadier. Dins sos textes, presenta ansin Eichmann coma un foncionari ordinari dau [[Tresen Reich|Reich]]. La pensaa d'Arendt demòra essenciala per estudiar e comprendre las derivas politicas modernas, la responsabilitat individuala e la fragilitat de las [[democracia]]s, mas es egalament discutia. En particular, sa definicion dau [[totalitarisme]] èra fòrça larja e aviá tendéncia a englobar tots los regimes fondats sus lo contentament de las aspiracions de las massas popularas. Aquò es vist coma una oposicion als regimes socialistas en generau. Son estudi d'[[Adolf Eichmann|Eichmann]] coma simple foncionari es pereu contestaa que son passat e son engatjament nazi fanatic son desenant ben documentats per los [[istòria|istorians]]. == Ligams internes == * [[Democracia]]. * [[Liberalisme]]. * [[Totalitarisme]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Arendt, Hannah}} iu1045by2fjarrr7fjgleu27e3qz6p5 2497331 2497330 2026-04-01T20:47:24Z Nicolas Eynaud 6858 2497331 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} [[Fichièr:Hannah Arendt auf dem 1. Kulturkritikerkongress, Barbara Niggl Radloff, FM-2019-1-5-9-16 (cropped).jpg|thumb|right|Hannah Arendt en [[1958]].]] '''Hannah Arendt''' (14 d'octòbre de [[1906]], [[Hannover]] - 4 de decembre de [[1975]], [[Nòva York]]) es una [[filosofia|filosòfa]] e teoriciana [[politica]] majora dau segle XX. Naissua dins una [[familha (parentela)|familha]] [[judaïsme|judieva]], estudièc la [[filosofia]] amb de professors coma [[Martin Heidegger]] ([[1889]]-[[1976]]) e [[Karl Jaspers]] ([[1883]]-[[1969]]). Deguèc quitar [[Alemanha]] en [[1933]] après l'arribaa dels [[nazisme|nazis]] au poder e sejornèc en [[França]]. Puei, emigrèc als [[USA|Estats Units]] onte publiquèc la màger part de son òbra intellectuala. Sos trabalhs s'interessèron principalament a la comprenença dels regimes [[totalitarisme|totalitaris]], a la modernitat politica e a la condicion umana. Un de sos libres mai famós es las ''Originas dau Totalitarisme'' publicat en [[1951]]. I analizèc lo [[nazisme]] e l'[[estalinisme]] coma de sistemas noveus fondats sus la terror, l'[[ideologia]] e la destruccion de las estructuras [[tradicion]]alas. Segon ela, l'isolament dels individús e la disparicion de las basas socialas èran una causa prumiera de la formacion d'aquelos regimes. Puei, Arendt desvolopèc una reflexion originala sus l'accion politica e la [[libertat]]. Dins ''La Condicion de l'Òme Moderne'', pareissut en [[1958]], s'interessèc au trabalh, a l'òbra e a l'accion coma elements permetent als individús d'agir e bastir un monde comun. Valoriza pereu l'espaci public coma luec de debat e de pluralitat. Pasmens, son concepte mai famós es aqueu de la « banalitat dau mau » formulat durant lo procès d'[[Adolf Eichmann]] en [[1963]]. Segon aquela teoria, lo mau es comés per d'òmes ordinaris que realizan de crimes orribles d'un biais jornadier. Dins sos textes, presenta ansin Eichmann coma un foncionari ordinari dau [[Tresen Reich|Reich]]. La pensaa d'Arendt demòra essenciala per estudiar e comprendre las derivas politicas modernas, la responsabilitat individuala e la fragilitat de las [[democracia]]s, mas es egalament discutia. En particular, sa definicion dau [[totalitarisme]] èra fòrça larja e aviá tendéncia a englobar tots los regimes fondats sus lo contentament de las aspiracions de las massas popularas. Aquò es vist coma una oposicion als regimes socialistas en generau. Son estudi d'[[Adolf Eichmann|Eichmann]] coma simple foncionari es pereu contestaa que son passat e son engatjament nazi fanatic son desenant ben documentats per los [[istòria|istorians]]. == Ligams internes == * [[Democracia]]. * [[Liberalisme]]. * [[Totalitarisme]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Arendt, Hannah}} h2h1r6hxofpw3c3g7gvhf8qsbnwhbtu 2497333 2497331 2026-04-01T20:52:00Z Nicolas Eynaud 6858 /* Bibliografia */ 2497333 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} [[Fichièr:Hannah Arendt auf dem 1. Kulturkritikerkongress, Barbara Niggl Radloff, FM-2019-1-5-9-16 (cropped).jpg|thumb|right|Hannah Arendt en [[1958]].]] '''Hannah Arendt''' (14 d'octòbre de [[1906]], [[Hannover]] - 4 de decembre de [[1975]], [[Nòva York]]) es una [[filosofia|filosòfa]] e teoriciana [[politica]] majora dau segle XX. Naissua dins una [[familha (parentela)|familha]] [[judaïsme|judieva]], estudièc la [[filosofia]] amb de professors coma [[Martin Heidegger]] ([[1889]]-[[1976]]) e [[Karl Jaspers]] ([[1883]]-[[1969]]). Deguèc quitar [[Alemanha]] en [[1933]] après l'arribaa dels [[nazisme|nazis]] au poder e sejornèc en [[França]]. Puei, emigrèc als [[USA|Estats Units]] onte publiquèc la màger part de son òbra intellectuala. Sos trabalhs s'interessèron principalament a la comprenença dels regimes [[totalitarisme|totalitaris]], a la modernitat politica e a la condicion umana. Un de sos libres mai famós es las ''Originas dau Totalitarisme'' publicat en [[1951]]. I analizèc lo [[nazisme]] e l'[[estalinisme]] coma de sistemas noveus fondats sus la terror, l'[[ideologia]] e la destruccion de las estructuras [[tradicion]]alas. Segon ela, l'isolament dels individús e la disparicion de las basas socialas èran una causa prumiera de la formacion d'aquelos regimes. Puei, Arendt desvolopèc una reflexion originala sus l'accion politica e la [[libertat]]. Dins ''La Condicion de l'Òme Moderne'', pareissut en [[1958]], s'interessèc au trabalh, a l'òbra e a l'accion coma elements permetent als individús d'agir e bastir un monde comun. Valoriza pereu l'espaci public coma luec de debat e de pluralitat. Pasmens, son concepte mai famós es aqueu de la « banalitat dau mau » formulat durant lo procès d'[[Adolf Eichmann]] en [[1963]]. Segon aquela teoria, lo mau es comés per d'òmes ordinaris que realizan de crimes orribles d'un biais jornadier. Dins sos textes, presenta ansin Eichmann coma un foncionari ordinari dau [[Tresen Reich|Reich]]. La pensaa d'Arendt demòra essenciala per estudiar e comprendre las derivas politicas modernas, la responsabilitat individuala e la fragilitat de las [[democracia]]s, mas es egalament discutia. En particular, sa definicion dau [[totalitarisme]] èra fòrça larja e aviá tendéncia a englobar tots los regimes fondats sus lo contentament de las aspiracions de las massas popularas. Aquò es vist coma una oposicion als regimes socialistas en generau. Son estudi d'[[Adolf Eichmann|Eichmann]] coma simple foncionari es pereu contestaa que son passat e son engatjament nazi fanatic son desenant ben documentats per los [[istòria|istorians]]. == Ligams internes == * [[Democracia]]. * [[Liberalisme]]. * [[Totalitarisme]]. == Bibliografia == * '''[[francés|(fr)]]''' Aurore Mrejen, ''Introduction à Hannah Arendt'', Ellipses, 2025. * '''[[alemand|(de)]]''' Thomas Meyer, ''Hannah Arendt. Die Biografie'', Munic, Piper, 2023. == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Arendt, Hannah}} kg88w2qbygnzfq25aur8lyunn7n6fs0 0 200934 2497335 2026-04-01T20:55:47Z Jfblanc 104 Jfblanc a desplaçat la pagina [[Breitenbach (Bas Ren)]] cap a [[Braitebàch]] : Alemanic 2497335 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Braitebàch]] 7n2vfeeqs7qfdzyif8ekf4h27nhjpkp 0 200935 2497341 2026-04-02T00:42:47Z Sovenhic 36254 Sovenhic a desplaçat la pagina [[Marius Jouveau]] cap a [[Màrius Jouveau]] 2497341 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Màrius Jouveau]] bhwouksru8q0xe8ana8uj2x5pk4ksou 0 200936 2497344 2026-04-02T00:53:30Z Sovenhic 36254 Sovenhic a desplaçat la pagina [[Màrius Jouveau]] cap a [[Màrius Jovau]] : forma que Mistral utilizava 2497344 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Màrius Jovau]] sgktnqvy293tf5ob69lhdvzmtxnx171