Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 431 2497516 1930360 2026-04-05T00:54:02Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ [[Roman Herzog]]: † 2017 2497516 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{abril}} == Eveniments == * [[2000]] - [[Yoshiro Mori]] deven primièr ministre de [[Japon]]. == Naissenças == * [[1588]] - [[Thomas Hobbes]], filosòf anglés (m. [[1679]]) * [[1815]] - [[Marcellin Giraud]], escrivan occitan (m. [[1884]]) * [[1827]] - [[Joseph Lister]], mètge britanic (m. [[1912]]) * [[1832]] - [[Jules Ferry]], primièr ministre francés (m. [[1893]]) * [[1862]] - [[Leo Stern]], violoncelista anglés (m. [[1904]]) * [[1900]] - [[Spencer Tracy]], actor [[Estats Units d'America|american]] (m. [[1967]]) * [[1905]] - [[Bill Raisch]], dançaire e actor american (m. [[1984]]) * [[1908]] - [[Bette Davis]], actritz americana (m. [[1989]]) * 1908 - [[Herbert von Karajan]], director d'orquèstra austriac (m. [[1989]]) * [[1916]] - [[Gregory Peck]], actor american (m. [[2003]]) * [[1923]] - [[Nguyen Van Thieu]], president del [[Vietnam del Sud]] (m. [[2001]]) * [[1929]] - [[Ivar Giaever]], fisician norvegian, Prèmi Nobel de Fisica * [[1934]] - [[Roman Herzog]], president d'Alemanha (m. [[2017]]) * [[1937]] - [[Colin Powell]], militar american * [[1942]] - [[Peter Greenaway]], director britanic de cinèma * 1942 - [[Pascal Couchepin]], president de Soïssa * [[1947]] - [[Gloria Macapagal-Arroyo]], president de las [[Filipinas]] * [[1950]] – [[Agnetha Fältskog]], cantaira del grop suedés [[ABBA]] * [[1969]] - [[Ravindra Prabhat]], poèta indian == Decèsses == * [[1419]] - [[Vincenç Ferrièr]], dominican valencian, considerat sant del catolicisme (n. [[1350]]) * [[1794]] - [[Georges Danton]], òme politic francés (n. [[1754]]) * [[1964]] - [[Douglas MacArthur]], militar american de la [[Segonda Guèrra Mondiala]] (n. [[1880]]) * [[1967]] - [[Hermann Joseph Muller]], genetician american, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n.[[1890]]) * [[1975]] - [[Chiang Kai-shek]], dirigent nacionalista de la [[Republica Populara de China]] e [[Taiwan]] (n. [[1887]]) * [[1994]] - [[Kurt Cobain]], musician e cantaire american ([[Nirvana]]) (n. [[1967]]) * [[1997]] - [[Allen Ginsberg]] poèta american (n.[[1926]]) * [[2005]] - [[Saul Bellow]], escrivan american, [[Prèmi Nobel de Literatura]] (n.[[1915]]) * [[2006]] - [[Gene Pitney]], cantaire american (n.[[1941]]) * [[2008]] - [[Charlton Heston]], actor american (n.[[1924]]) * [[2011]] - [[Baruch Samuel Blumberg]], mètge american, Prèmi Nobel (n. [[1925]]) * [[2012]] - [[Bingu wa Mutharika]], president de Malawi (n. [[1934]]) ---- Vejatz tanben: * [[4 d'abril]] | [[6 d'abril]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] r7kuobihps47g62run4jfjj8lzcbg8x 2497517 2497516 2026-04-05T01:12:40Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ + [[Élodie Bouchez]] 2497517 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{abril}} == Eveniments == * [[2000]] - [[Yoshiro Mori]] deven primièr ministre de [[Japon]]. == Naissenças == * [[1588]] - [[Thomas Hobbes]], filosòf anglés (m. [[1679]]) * [[1815]] - [[Marcellin Giraud]], escrivan occitan (m. [[1884]]) * [[1827]] - [[Joseph Lister]], mètge britanic (m. [[1912]]) * [[1832]] - [[Jules Ferry]], primièr ministre francés (m. [[1893]]) * [[1862]] - [[Leo Stern]], violoncelista anglés (m. [[1904]]) * [[1900]] - [[Spencer Tracy]], actor [[Estats Units d'America|american]] (m. [[1967]]) * [[1905]] - [[Bill Raisch]], dançaire e actor american (m. [[1984]]) * [[1908]] - [[Bette Davis]], actritz americana (m. [[1989]]) * 1908 - [[Herbert von Karajan]], director d'orquèstra austriac (m. [[1989]]) * [[1916]] - [[Gregory Peck]], actor american (m. [[2003]]) * [[1923]] - [[Nguyen Van Thieu]], president del [[Vietnam del Sud]] (m. [[2001]]) * [[1929]] - [[Ivar Giaever]], fisician norvegian, Prèmi Nobel de Fisica * [[1934]] - [[Roman Herzog]], president d'Alemanha (m. [[2017]]) * [[1937]] - [[Colin Powell]], militar american (m. [[2021]]) * [[1942]] - [[Peter Greenaway]], director britanic de cinèma * 1942 - [[Pascal Couchepin]], president de Soïssa * [[1947]] - [[Gloria Macapagal-Arroyo]], president de las [[Filipinas]] * [[1950]] – [[Agnetha Fältskog]], cantaira del grop suedés [[ABBA]] * [[1969]] - [[Ravindra Prabhat]], poèta indian * [[1973]] - [[Élodie Bouchez]], actritz francesa == Decèsses == * [[1419]] - [[Vincenç Ferrièr]], dominican valencian, considerat sant del catolicisme (n. [[1350]]) * [[1794]] - [[Georges Danton]], òme politic francés (n. [[1754]]) * [[1964]] - [[Douglas MacArthur]], militar american de la [[Segonda Guèrra Mondiala]] (n. [[1880]]) * [[1967]] - [[Hermann Joseph Muller]], genetician american, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n.[[1890]]) * [[1975]] - [[Chiang Kai-shek]], dirigent nacionalista de la [[Republica Populara de China]] e [[Taiwan]] (n. [[1887]]) * [[1994]] - [[Kurt Cobain]], musician e cantaire american ([[Nirvana]]) (n. [[1967]]) * [[1997]] - [[Allen Ginsberg]] poèta american (n.[[1926]]) * [[2005]] - [[Saul Bellow]], escrivan american, [[Prèmi Nobel de Literatura]] (n.[[1915]]) * [[2006]] - [[Gene Pitney]], cantaire american (n.[[1941]]) * [[2008]] - [[Charlton Heston]], actor american (n.[[1924]]) * [[2011]] - [[Baruch Samuel Blumberg]], mètge american, Prèmi Nobel (n. [[1925]]) * [[2012]] - [[Bingu wa Mutharika]], president de Malawi (n. [[1934]]) ---- Vejatz tanben: * [[4 d'abril]] | [[6 d'abril]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] fkpw87hi4z25xtprxl7zw5ucspy3lmp 10 3043 2497533 2447891 2026-04-05T08:33:27Z Kontributor 2K 52367 redir. 2497533 wikitext text/x-wiki {{Metapaleta de navigacion | modèl = Paleta RegOc | tematica = Geografia | carta = oc | estilgrop = {{Geografia|coloroc}} | estildejós = {{Geografia|coloroc}} | estiltítol = {{Geografia|coloroc}} | títol = [[Imatge:Flag of Occitania (with star).svg|45px]] {{títolcolor|oc|Païses occitans|Regions culturalas e istoricas}} d'{{títolcolor|oc|Occitània}}<br><small>(regions d'Occitània actuala en nauta, regions d'Occitània anciana en bassa)</small> | sostítol = | estillista = text-align:center; line-height:2.5em; | lista1 ='''[[imatge:Blason de l'Auvergne.svg|20px]] [[Auvèrnhe (Occitània)|Auvèrnhe]]''' • '''[[imatge:Blason du Béarn.svg|20px]] [[Bearn]]''' • '''[[Imatge:Blason maison fr de Bourbon 1.svg|20px]] [[Borbonés]]''' • '''[[Imatge:Dauphin of Viennois Arms.svg|20px]] [[Daufinat]]''' • '''[[imatge:Blason province fr Gascogne.svg|20px]] [[Gasconha]]''' <small>''inclusent la [[Val d'Aran]]''</small> • {{Nowrap|'''[[imatge:Blason de l'Aquitaine et de la Guyenne.svg|20px]] [[Guiana]]''' <small>''inclusent [[Agenés]], [[Carcin]], [[Peiregòrd]] e [[Roergue]]''</small> •}} '''[[imatge:Blason région fr Limousin.svg|20px]] [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]]''' <small>''inclusent la [[Marcha (Lemosin)|Marcha]]''</small> • {{Nowrap|'''[[Imatge:Blason Languedoc.svg|20px]] [[Lengadòc]]''' <small>''inclusent lo [[País de Fois]] e [[Fenolhedés]]''</small> •}} '''[[imatge:Coat_of_Arms_of_Monaco.svg|20px]] [[Mónegue]]''' • '''[[imatge:Arms of Nice.svg|20px]] [[País Niçard]]''' • {{Nowrap|'''[[Imatge:Blason d'Aragon.svg|20px]] [[Provença]]''' <small>''inclusent lo [[Comtat Venaicin]]''</small> •}} '''[[Imatge:Blason Languedoc.svg|20px]] [[Valadas Occitanas]]''' • '''[[imatge:Blason département fr Haute-Loire.svg|20px]] [[Velai]]''' <small>''(istoricament en Lengadòc)''</small> • {{Nowrap|'''[[imatge:Blason département fr Ardèche.svg|20px]] [[Vivarés]]''' <small>''(istoricament en Lengadòc)''</small>}} '''[[File:Escut de la Gàrdia.PNG|20px]] Enclava de [[La Gàrdia]]''' ---- | lista2='''[[imatge:Blason de l'Aquitaine et de la Guyenne.svg|20px]] [[Aguiaina]]''' <small>''inclusent [[Aunís]], [[Engolmés]], [[Peitau]] e [[Sentonge]]''</small> • '''[[imatge:Blason Maurienne.svg|20px]] [[Mauriana]]''' • '''[[Imatge:Blason duche fr Berry (moderne).svg|20px]] [[Berric]]''' • '''[[imatge:Blason fr ville Blaye (Gironde).svg|20px]] [[País Gavai]]''' <small>''(partejat entre [[Aguiaina]], [[Gasconha]] e [[Guiana]])''</small><br> '''Enclavas dins''' '''[[imatge:Blason d'Aragon.svg|20px]] [[Aragon]]''' • '''[[imatge:Blason Royaume Navarre.svg|20px]] [[Navarra]]''' | dejós = Per las autras regions pobladas istoricament per d'occitans, veire '''{{títolcolor|oc|Diaspòra occitana}}'''. }}<noinclude> [[Categoria:Paleta de navigacion]] [[Categoria:Modèl Occitània]] </noinclude> rsrdaw5vo593ep5uzqatf4hxhivi6sb 0 3150 2497551 2478476 2026-04-05T09:52:57Z Kontributor 2K 52367 update 1x img redirect 2497551 wikitext text/x-wiki <!--Article redigit en Auvernhat--> {{omon|Alèir (omonimia)}} {{Infobox Departament de França | carta = oc | insee = 03 | departament = d'Alèir | lògo = [[Imatge:Blason département fr Allier.svg|60px|center]] | loc = [[Imatge:Allier-Position.svg|250px|Localizacion d'Alièr en França]] | ist = [[Borbonés]] | region = {{AuvèrnheRòseAups}} | Prefectura = [[Molins (Alèir)|Molins]] | Sosprefecturas = [[Montluçon]]<br />[[Vichèi]] | sup = 7340 | circonscripcions = 3 | intercomun = 11 | president = Claude Riboulet (UDI)<ref>[http://france3-regions.francetvinfo.fr/auvergne-rhone-alpes/allier/moulins/claude-riboulet-succede-gerard-deriot-tete-du-conseil-departemental-allier-1334537.html#xtor=EPR-521-[france3regions]-20170925-[info-bouton1] "Claude Riboulet succède à Gérard Dériot à la tête du Conseil départemental de l’Allier"], ''France 3'', 25.09.2017.</ref> | prefècte = Pascal Sanjuan | sit=[http://www.allier.fr/ www.allier.fr] }} Lo departament d’'''Alèir''' ('''03''') (var. '''Alièr, Alier, z-Alavièr'''; totas aquestas formas son ben atestadas en [[occitan]] [[Auvèrnhe-Ròse-Aups|auvernhat]]) (en [[francés]] ''l'Allier'') es una division administrativa, una circonscripcion electorala e una collectivitat territoriala de l’[[França|estat francés]], escambarlat sobre lo nòrd dau domeni lingüistic occitan e lo sud dau domeni lingüistic francés, amb d’influéncias arpitanas a l’Èst. Foguèt creat en 1790 a partir de la mai granda part de la província istorica de [[Borbonés]], de qualques comunautats d’Auvèrnhe, Berric e Nivernés. La prefectura z-es a [[Molins]]. La populacion de la part occitana dau departament z-es de {{formatnum:{{popfrdoc03}}}} abitants de {{formatnum:{{popfrdtot|03}}}} ({{popfr03tot|0}}). == Còdes == En 1792, Alèir reçaup lo numèro postau '''3''' que gardarà fins au bot dau sègle XIX. En 1928, reçaup las letras '''AN''' coma còde per las immatriculacions de veïculs. En 1943, l’SNS (vengut [[INSEE]] en 1946) impausa lo còde geografic qu’atribuís lo '''03''' au departament. Aquela valor es represa en 1950 subre los veïculs (au començament sens lo ''0'') e en 1964 per la Pòsta. Au nivèu internacionau, lo departament a lo còde ISO 3166-2 '''FR-03''' e lo còde NUTS-3:2016 '''FRK11'''. == Istòria == [[File:Províncias ancianas d'Alèir.svg|left|thumb|450px|Formacion dau departament en 1790]] Lo [[departament de Borbonés]] z-es creat lo [[3 de febrièr]] de [[1790]], ambe 7 districtes ([[Cérilly]], [[Cucet]], [[Le Donjon]], [[Gatnat]], [[Molins]], [[Montluçon]] e [[Montmaraut]]), e lo chapluòc a Molins. Ven lo departament d’Alèir abans lo [[4 de març]] de [[1790]]. En 1800, z-es divisit en 4 arrondiments: Molins, Montluçon, Gatnat e [[La Paliça]]. En 1926 l’arrondiment de Gatnat z-es suprimit. En 1942, lo chapluòc de l’arrondiment de La Paliça z-es transferit a [[Vichèi]]. ===Eraudica=== Coma la mai granda part daus departaments, Alèir a pas d’escut oficial. Pasmens dins l’Armorial de Traversier (1842)<ref>{{traversier}}</ref> e l’Atlas de Levasseur (1854)<ref>{{levasseur}}</ref> s’utilizava l’escut de Molins, sens lo chap de las flors de liri. <gallery> File:COA of Allier département (Traversier Armorial).svg|Escut del departament segond l’''Armorial'' de Traversier (1842) COA of Allier département (Levasseur Atlas).svg|Escut del departament segond l’''Atlas'' de Levasseur (1854) Blason département fr Allier.svg|Escut de Borbonés modèrne pas simplificat propausat per Robert Louis (annadas 1950) pel departament Blason maison fr de Bourbon 1.svg|Escut de Borbonés ancian Blason comte fr Clermont (Bourbon).svg|Escut de Borbonés modèrne Blason duche fr Bourbon (moderne).svg|Escut de Borbonés modèrne simplificat Blason ville fr Moulins (Allier).svg|Escut de la ciutat de Molins 545px-ville_fr_Gannat.svg|Escut de la ciutat de Gatnat Blason_ville_fr_Montluçon(03).svg|Escut de la ciutat de Montluçon Blason fr Vichy.svg|Escut de la ciutat de Vichèi Logo_Département_Allier_2013.svg|Ancian logo delh conselh departamentau LogoAllierDepartement.jpg|Logo delh conselh departamentau </gallery> == Administracion == Veire: * [[Prefèctes d'Alèir]] * [[Conselh Generau d'Alèir]] * [[Conselh Departamentau d'Alèir]] == Referéncias == <references/> == Veire tanben == * [[Districtes d'Alèir]] * [[Arrondiments d'Alèir]] * [[Cantons d'Alèir]] * [[Gropaments de comunas d'Alèir]] * [[Comunas d'Alèir]] {{FranceDep}} {{OcDivDep}} {{O|Alèir}} [[Categoria:Alèir|*]] c0upg1uyjvsz3b1wceph3dswy1uougt 0 3249 2497528 2432507 2026-04-05T07:11:19Z Jiròni 239 2497528 wikitext text/x-wiki {{omon|mende (omonimia)}} {{infobox vila occitana | carta = oc | nom = Mende | nom2 = ''Mende'' | imatge = Mende-place-republique-1.JPG|290px | descripcion = La plaça principala de Mende. | lògo = Logo_mende.jpg|150px | escut = Blason Mende.svg | escais = | ist = {{Lengadòc}} | parçan = [[Marjarida]] ({{Gavaudan}}) | region = {{Ocreg}} | departament = {{Losera}} ([[prefectura]]) | arrondiment = [[Arrondiment de Mende|Mende]] ([[capluòc]]) | canton = [[Canton de Mende-Nòrd|Mende-Nòrd]] e [[Canton de Mende-Sud|Mende-Sud]] | insee = 48095 | cp = 48000 | cònsol = Patrice Saint-Léger | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Comunautat de comunas de la Nauta Valada d'Òlt|CC de la Nauta Valada d'Òlt]] | gentilici = | longitud = 3.4985238 | latitud = 44.5180049 | alt mej = 732 | alt mini = 691 | alt maxi = 1236 | ectaras = 3656 | km² = 36.56 |}} '''Mende''' (''Mende'' en [[francés]]) es una vila [[Occitània|occitana]] de [[Gavaudan]] en [[Lengadòc]]. Es situada dins lo departament de [[Losera (departament)|Losera]] e la region administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Mende-panoramique-4.JPG|thumb|left|300px|Plen èst, amb la N 88, en direccion de [[Badarosc]] e [[Lengònha]].]] Mende es situat dins la nauta val d'[[Òlt (riu)|Òlt]], en zona de mejana montanha, dins lo país de [[Gavaudan]], lo Riucròs s'i geta en riba drecha. La vila es dominada pel [[mont Mimat]] e son bòsc de pins negres. Per i anar, cal prene la [[còsta de la Crotz Nòva]]. Riba drecha, los quartièrs residencials s'estendon suls [[causse]]s. Situat sus l'ais [[Lion]]-[[Tolosa]], la vila foguèt longtemps un caireforç comercial entre [[Auvèrnhe]], [[Ròse]] e [[Lengadòc]]. La comuna confronta [[Rieutòrt de Randon]] e [[Lo Chastèl]] al nòrd, [[Badarosc]] a l'èst, [[Lanuèjols (Losera)|Lanuèjols]] al sud-èst, [[Brenosc]] e [[Sent Bausèli (Losera)|Sent Bausèli]] al sud, [[Balsièja]] al sud-oèst, [[Barjac (Losera)|Barjac]] e [[Cervièiras]] a l'oèst. ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=48095 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= 10 de mai [[2016]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Laurent Suau |Partit=[[PS]] |Qualitat= conselhièr departamental, president de la Comunautat de comunas }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= abrial [[2016]] (demission) |Identitat= Alain Bertrand |Partit= [[PS]] |Qualitat= Inspector dels Domenis, conselhièr regional (1998-2011), senator (2011-)}} {{Elegit |Debuta= 14 de març [[1983]] |Fin= [[2008]] |Identitat= Jean-Jacques Delmas |Partit= divèrs drecha |Qualitat= Mètge, deputat (1993-1997), conselhièr general (1970-2010) }} {{Elegit |Debuta= |Fin= [[1983]] |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{...}} ==Luòcs e monuments== [[Imatge:Mende-cathedrale-1.JPG|thumb|300px|left|Vista de la catedrala de Mende.]] ==Personalitats ligadas amb la comuna== * [[Claude Érignac]] ==Veire tanben== * [http://www.lozere.fr/ Siti del conselh general de Losera] {{fr}} ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de Losera}} [[Categoria:Comuna de Gavaudan]] [[Categoria:Comuna de Losera]] 88zjk8n5bk96skd0jkd2jte54sx43ex 0 3476 2497515 2445211 2026-04-04T20:06:32Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2497515 wikitext text/x-wiki {{Infobox Escrivan | nom = Bernat Manciet | imatge = Portrait_Manciet.jpg | legenda = Los bòscs de las Lanas que Manciet expleitè ua partida de la soa vita. | nom de naissença = | nom aliàs = | data de naissença = [[27 de seteme]] de [[1923]] | luòc de naissença = [[Sabres]], [[Lanas]] | data de decès = [[2 de junh]], de [[2005]] | luòc de decès = [[Lo Mont]] | activitat = | lenga = [[gascon]] | genre = | movement = | distincions = <!-- Listar las donadas de las seccions çaiaprèp entre las balisas <div></div> E levetz pas las balisas <!- -> que quand las seccions son completadas --> <!-- | òbra = <div> * </div> --> <!-- | complement = <div> * </div> --> }} '''Bernat Manciet''' ([[Sabres]], [[Lanas]], lo [[27 de seteme]] de [[1923]] - [[Lo Mont]], lo [[2 de junh]] de [[2005]]) qu'estó, dab [[Joan Bodon]], [[Max Roqueta]] e [[Robèrt Lafont]], un deus escrivans occitans màgers deu [[sègle XX]] e de segur lo màger escrivan [[gasconha|gascon]] de la segonda meitat d'aqueth medish sègle. Estó autor dab [[Fèlix Castanh]] de la ''[[Declaracion de Nerac]]'' en 1956. == Biografia == Vadut en 1923 a [[Sabres]] dehens la borgesia paisana de las Lanas, Manciet qu'estó expausat despuish l'enfança au [[gascon]], dens lo [[parlar negue]] de la Lanas, e aquò despuish lo parlar deus bordèrs dinc au parlar deus mei erudits. Qu'arrecebó de segur ua educacion de las bonas a l'escòla publica de [[Sabres]], puish au licèu de [[Talença|Talança]] e, fin finau au Licèu Montanha de [[Bordèu]] on passè lo son bac en 1940. Arron qu'estudiè a París abans de començar ua carrièra diplomatica dens l'[[Alemanha]] d'après guèrra. En 1953, que persegueish la soa carrièra diplomatica qui'u miè quauques mes a [[Brasil]] puish a Montevideo en [[Uruguai]]. Que torna tà [[Sabres]] entà marida's en 1955 dab Na Marie-Geneviève Dayon ; que van aver cinq mainats (Marie-Joseph, Jean-Romain, Marc, Anne e Claire) e víver a [[Trensac]]. Bernat Manciet qu'i gavida l'enterprèsa deus sons sògres (los establiments Dayon e Manciet) dans lo maine de la husta. En 1965, que dèisha de miar la segueria familhau tà consacra's sancerament a l'escritura. Estó autor dab [[Fèlix Castanh]] de la ''[[Declaracion de Nerac]]'' en 1956. Que ho cap redactor de la revista [[Òc (revista)|Òc]]. Ja que la Gran Lana e sia demorada la soa tèrra d’inspiracion, Bernat Manciet qu’ei reconeishut com un deus poètas qui balhè a la poesia epica la soa expression mèi complida, mèi universau. Que s'ei mort lo 2 de junh de 2005. == Òbras == En 1945, qu’estó [[Miquèu de Camelat]] qui ho publicar peu permèr còp lo poèma titolat ''A le nèu.'' Despuish Bernat Manciet que bastí dab capborrèr, en [[occitan]] de [[Gasconha]], ua òbra de la mèi grana exigéncia e de las mèi importantas de la [[literatura]] contemporanèa. Deu [[sonet]] au [[cant reiau]], de la [[poesia]] epica au teatre, deu [[roman]] a la [[novèla]] e dinc'à l'[[essai]], pas nat genre non l’escapè. * [https://www.escampette-editions.fr/book/accidents/ ''Accidents''], I.E.O. (Institut d'études occitanes), 1955 qui provoquè un tèrratrem dens las Letras occitanas. Puish reedicions per las edicions L’Escampette, Bordèu, 1999. * ''[[Lo gojat de noveme]]'', edicions Reclams, Pau, 1964. A despart de la semblança enter lo narrator (aperat Bernat) e l'autor, Bernat Manciet que declarè : ''"Aqueth libi estó pas, e' pensi, escriut dab l'esperit, mès dab la pèth. E la pèth non mentís pas."'' * ''La Pluja'' e ''Lo camin de tèrra'', dus romans publicats amassa, edicions Per Noste, Ortès, 1976.<br />''- Lo gojat de noveme, La Pluja e Lo camin de tèrra'' que compausan un trilogia dens laquau Bernat Manciet defeneish en medish temps lo son este e la soa tèrra, lo pinhadar lanusquet. * ''Le Triangle des Landes'', edicions Arthaud, 1981, e navèra edicion corregida, ed. In 8, Sèrra-Morlaàs, 2005. * ''L'Enterrament a Sabres'' / ''L'Enterrement à Sabres'', edicions Ultreïa, Garenh (Lanas), 1989 ; edicions Mollat, 1996 ; edicion Poésie/Gallimard, París, 2010. * ''Cantas deu rei'' / ''Chants royaux'', edicions de la Barbacane, 1975. * ''Strophes pour Feurer'', edicions L’Escampette, 1995. * ''Lo Gojat de noveme / Jeune Homme de novembre'', redicions per ''Reclams,'' Pau, 1995 e 2003. * ''Per el Yiyo'', edicions L’Escampette, 1996. * ''Véniels'', edicions L’Escampette, 1996. * ''Impromptus'', edicions L’Escampette, 1998. * ''Los Hòra-trèits o Ifigenia davant la gar''a / ''Les Émigrants o Iphigénie devant la gare'', edicions L’Escampette, Bordèu, 1999. * ''Les Vigilantes'', edicions L’Escampette, 1999. * ''Le dire de Guernica'', edicions L'Escampette, 2001. * ''Compresseur, suivi de Poussière'', edicions L’Escampette, 2000. * ''Pastel, alchimie du bleu'', libe de man hèit, edicions la part des anges, 2001. * ''[https://www.libraria-occitana.org/produit/poiesiques-libreton-2-cd/ Poïésiques]'', 2 CD e un liberòt de poesias lejudas per Bernat Manciet, pintruras e dessenhs de Bernat Manciet e musica de [[Bernat Lubat]] (piano, clavèrs e percussions), edicions Labeluz, 2001. * ''Cobalt'', edicions Cadratins, Bahèras de Bigòrra, 2002. * ''Éloge de la Rose'', edicions L’Escampette, 2003. * ''Orphée'', Pèça de teatre, hicada en scèna peu G. Tiberghien, mèsa en musica peu J.-C. Audouin, Bordèu, 2004. * ''Cordoa enqüèra / De nouveau Cordoue'', edicions Cadratins, Bahèras de Bigòrra, 2004. * [https://web.archive.org/web/20220926145711/https://reclams.org/fr/catalogue/las-colleccions/produit/33-casaus-perduts ''Casaus perduts''], novelas, edicions ''Reclams'', 2005. * ''[https://web.archive.org/web/20220926163131/https://www.librairie-de-paris.fr/livre/9782914387668-jardins-perdus-t-1-bernard-manciet/ Jardins perdus]'' seguits de ''Les murmures du mal'', edicions L'Escampette, 2005 e 2006. * ''Ecorchés'', fotografias de l'Eric Chabrely, edicions la part des anges, 2006. * [https://www.reclams.org/oc/catalogue/produit/37-lo-brec ''Lo Brec / La Blanche Nef''], poèma, edicions ''Reclams'', 2006. * ''L'Eau mate'', edicions L’Escampette, 2007. Bernat Manciet que s'ei exprimit longament sus son caminament dens : * ''[https://web.archive.org/web/20220519152635/https://www.espaci-occitan.com/botiga/fr/histoire-etudes/2418-entre-gascogne-et-provence-jean-luc-pouliquen-9782857447009.html Entre Gascogne et Provence - Itinéraire en lettres d'Oc]'', Entervista de Serge Bec e Bernard Manciet, realisada peu [[:fr:Jean-Luc_Pouliquen|Jean-Luc Pouliquen]], Edisud, 1994. * Ua [https://bernardmanciet.fr/medias ''entervista filmada''] a Trensac, realisada peus Franc Bardou e Pèir Venzac en 2003. ==Ligams extèrnes== * Siti de la '''revista ÒC''' que Bernat Manciet bailegèt e qu'i publiquèt la màger part deus sons escriuts : [https://web.archive.org/web/20101224043255/http://www.ocrevista.com/] * Siti ''[https://web.archive.org/web/20220521151532/https://bernardmanciet.fr/ Bernard Manciet]'' dab biografia, bibliografia, fòtos, dessehns e correspondéncias. {{Portal|Gasconha|literatura}} {{DEFAULTSORT:Manciet, Bernat}} [[Categoria:Literatura occitana]] [[Categoria:Escrivan occitan del sègle XX]] [[Categoria:Escrivan de las Lanas]] [[Categoria:Poèta occitan]] [[Categoria:Revista Òc]] [[Categoria:Literatura gascona]] [[Categoria:Escrivan gascon]] [[Categoria:Naissença en 1923]] [[Categoria:Decès en 2005]] [[Categoria:Bernat Manciet]] eiw23zn4162815olcz2tvt24wtka0n5 0 6813 2497549 2454668 2026-04-05T09:12:01Z Kontributor 2K 52367 update 1x img redirect 2497549 wikitext text/x-wiki {{omon|Borbonés (omonimia)}} [[Imatge:Blason maison fr de Bourbon 1.svg|thumb|Escut d'origina de Borbonés]] [[Imatge:Bourbonnais_(Carte_de_Cassini).png|thumb|Borbonés segon la mapa de Cassini]] [[Imatge:Carte du Bourbonnais.svg|thumb|Borbonés e departaments francés actuals]] '''Borbonés''' ({{AFI-oc|burbuˈnes}}) o {{Refnec|'''Barbonés'''}} es una anciana província au nòrd d'[[Occitània]] e au centre de [[França]]. Correspond au departament d'[[Alèir (departament)|Alèir]] e a una partida de [[Char]]. Lai se parla [[occitan]] [[auvernhat]] dins la mitat sud e qu'apelon ''arverno-barbonés'', vèrs [[Montluçon]] e [[Vichèi]], e [[berrichon-borbonés]], una « [[lenga d'oïl]] » dins la mitat nòrd, vèrs [[Molins]]. Lo gentilici es '''borbonés -esa''' o '''barbonés -esa'''. {{clr}} == Galariá == <gallery mode=packed heights=180px> Image:Montluçon1.JPG|[[Montluçon]] Image:Montluçon castle.JPG|Montluçon: lo chastèl Please consider adding the {{information}} template to your previous uploads. Thank you! Image:Rue de paris(Vichy).jpg|[[Vichèi]]: la charrèira de París Image:Vichy-sourceCellestine.jpg|Vichèi: la font Celestina, dins l'enchastre de las tèrmas Image:Sichon cusset.jpg|[[Cucet]]: lo riu de Sichon, un [[afluent]] d'Alèir Image:Château_de_Culan.jpg|[[Culant]] Image:SaintAmandMontrondPlace.JPG|[[Sant Amand Montrond]] </gallery> {{messatge galariá}} == Vejatz tanben == * [[Creissent]] {{RegOc}} {{RegFr}} [[Categoria:Borbonés]] [[Categoria:Província istorica francesa|Borbonés]] [[Categoria:Auvèrnhe (Occitània)|Borbonés]] 62w9mnu4x2n27zrc7lw92wn0nsh1ztc 0 16850 2497519 2496077 2026-04-05T06:38:01Z Manbarcelona 62428 2497519 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lenga |en occitan=montpelhierenc |país=[[França]] |regions=[[Montpelhierenc]] |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Occitanoromanic|Lengas occitanoromanicas]] |fam4=[[Occitan]] |fam5=[[Lengadocian]] |fam6=Lengadocian oriental }} Lo '''montpelhierenc''', o mai rarament '''montpelhieirenc''', es lo sosdialècte de l'[[occitan]] [[lengadocian]] caracteristic de la vila de [[Montpelhièr]] e de sa region pròcha, çò es mai o mens l'èst del departament d'[[Erau (departament)|Erau]], fins a [[Seta]]. Amb lo [[cevenòl (sosdialècte)|cevenòl]] e lo [[bas-vivarés (parlar)|bas-vivarés]], es una varietat del lengadocian oriental. Aquesta varietat èra una de las mai emplegadas dempuèi la fin del sègle XIX fins a la debuta del sègle XX amb d'autors importants coma [[L'Escotaire]], [[Alexandre Langlada]] de [[Lansargues]], [[Renat Tulet]] de [[Poçan]] o [[Gustau Terond]] de [[Sant Martin de Londras]]. Aquela vitalitat se manifestèt per la creacion de la ''[[Revue des Langues Romanes]]'' e un jornal umoristic de granda difusion ''[[La Campana de Magalona]]''. Entre los autres autors importants d'aqueste airal cal citar [[Joan Baptista Fabre]], [[Max Roqueta]] o [[Joan Frederic Brun]]. Coneguèt tanben una granda profusion de lingüistas coma [[Alfons de Ròca-Ferrièr]] e [[Carles de Tortolon]]. ==Los estudis sul montpelhierenc == Aquesta varietat es estada pro estudiada e mai siá parcialament. Demest los trabalhs de dialectologia publicats cal citar d'en primièr l'òbra de [[Léon Lamouche]] que comparèt lo parlar de [[Lodeva]] amb lo montpelhierenc central e tanben amb lo parlar de [[Marsilhargues]]. Un autre estudi dialectal interessant es lo que faguèt l'alemand [[Otto Zaun]] suls parlars d'[[Aniana]] e de son environa (editat en 1914). Puèi, se publiquèron qualques gramaticas coma la d'[[Émile Mazuc|Emili Masuc]] en 1899 sul parlar de [[Pesenàs]] a la termenera del [[besierenc (sosdialècte)]] o mai tard, en 1913, la de [[Loís Pastre]] sul parlar de [[Clarmont d'Erau]]. En 1964 lo lingüista [[Loís Michel|Louis Michel]] forniguèt tanben una sintèsi dels traches mai caracteristics del montpelhierenc dins son libre ''La langue des pêcheurs du Golfe du Lion''. Finalament en 2002, [[Gaston Basalgas]] publiquèt la gramatica inedita del regent [[Gustau Terond]] sul parlar de [[Seta]], lo [[setòri (sosdialècte)]]. ==Elements de dialectologia== Lo montpelhierenc es un dels sosdialèctes mai particulars de l'ensems lengadocian. Preserva d'un costat de traches mai ancians e a l'encòp una continuitat o transicion amb lo dialècte provençal: === Division dialectala === Lo montpelhierenc se devesís a la gròssa en tres varietats: -Lo montpelhierenc oriental (País de Lunèl e de [[Vidorle]]) que marca la transicion cap al [[Nimesenc (sosdialècte)|nimesenc]] amb una part orientala que presenta d'elements provençalizants (pèrdia de la marca de plural e article plural unic ''lei''). -Lo montpelhierenc central (Montpelhièr e sas environas fins a Nòstra Dòna de Londras al nòrd, amb Seta coma ponch mai occidental) -Lo montpelhierenc occidental (a partir de [[Mesa]]/[[Vilamanda]] fins aperaquí [[Agde]] e [[Beçan]]) que presenta d'afinitats claras amb los parlars septentrionals coma lo roergàs. === Fonetica === ==== Vocalisme ==== - Conservacion del son [a] (amb de variacions) de la '''''-a''''' atòna finala (trach que s'espandís gaireben fins a [[Ròse]] a l'èst) amb un son pro semblant a [ə] dins qualques endreches, en particular vèrs la còsta, Montpelhièr inclús, coma la vocala dicha neutra del [[catalan]]. Aquesta [a] es ben clara dins lo ròdol de Lodeva. Ex: '''''vaca''''' ['baka] per ['bako̞] en occitan generalament e dins los parlars occidentals. - Conservacion de la '''O''' brèva latina en diftong '''''-uò-''''' (prononciat [jɔ]) (trach partejat tanben per una partida del [[roergàs (sosdialècte)|roergàs]] e de l'[[albigés (sosdialècte)|albigés]]) Ex: '''''nuòch''''' per '''''nuèch/nuèit''''' o '''luònh''' [jòn] per '''luènh''' dins las autras varietats lengadocianas. L'occitan d'Agde a repartit las doas formas foneticas<ref>segon lo [[THESOC]]</ref> ''pluèja'' ['plòt͡ʃò], ''uèlh'' [jòl] e ''fuèlha'' ['fèjo], ''cuèissas'' ['kèjsos]. - Conservacion de la o pretonica dins certans mots : ''tantossada, orjolet, rajolet, tronada, luonchon''. A Lançargues e dins qualques vilatges dels environs, aquela repugnància per l'alteracion de la vocala o es ben plus marcada encara: longàs, encordat, grossi, crocut... - '''ò''' es preservada al contacte d'una nasala. Ex: '''''bòn''''', '''''fònt''''', '''''lòng''''' etc... coma en provençal rodanenc, mentre que lo digraf: ''-oa-'' s'i pronóncia -ò-: '''''doas''''' [dɔs], '''''coa''''' [kɔ], '''''proa''''' [pRɔ], '''''broa''''' [bRɔ], mas aquel fenomèn es plan espandit en lengadocian. - La '''u''' i es articulada [ø] coma dins la màger part del litoral lengadocian. De notar una alternança dins la prononciacion de cèrts mots e son extension a de cases non-etimologics : ''premièr'' e ''prumièr'' (o ''permièr''<ref>https://archive.org/stream/revuedeslangues31montgoog/revuedeslangues31montgoog_djvu.txt</ref>), ''medicin'' e ''mudicin'', ''lendeman'' e ''lundeman'', etc. Als environs d'[[Aspiran]], lo mot ''tèrra'' deven 'turra'<ref>https://archive.org/stream/RevueDesLanguesRomanes22/Revue_des_langues_romanes_22_djvu.txt</ref>. - Lo sufix '''-cion''' es prononciat [siw] a l’oèst del domeni dit '''país dau tambornet''' (seguint la linha de partiment que passa(va) dins Montpelhièr per Figairòlas, los Arceus), e [siun] a l’èst del domeni, dit '''país dau buòu''' (que sa linha passa(va) dins Montpelhièr pel Pont Trencat, Las Aubas, Merdanson) amb ja de traches del provençal: ex. nacion [nasiw] e [nasiun], television [telebiziw] e [telebiziun]<ref>http://www.twirpx.com/file/2089408/ ''Lo balès dialectic'', [[Joan Francés Brun]]</ref>. - E tampada dins lo mot ''vielh(a)'' a Lodeva (?). - Un trach menor e esporadic a Lodeva, sens dobte pres dels parlars pus septentrionals : lo passatge a > o en posicion pretonica dins certanas fòrmas verbalas monosillabicas : ''fa caud'' [fo kaw], ''va plan'' [bo pla], ''m'a donada'' [mo du'nada]. Aquel fenomèn tòca tots los futurs formats sus lo vèrb Aver : [se'rò] (serà), [ten'drò] (tendrà), [òw](an, tresena persona del plural del vèrb Aver). ==== Consonantisme ==== - Una de las caracteristicas mai particularas del montpelhierenc es la transformacion de la '''''-r-''''' intervocalica e après semi-consòna en una mena de [d] feblament articulat (fricatiu)<ref>''Suivant les régions, l'r se prononce, comme en français d'ailleurs, de deux façons différentes: il est guttural à l'est de Béziers, et palato-lengual à l'ouest. Toutefois, dans le domaine montpelliérain, qui forme une enclave limitée par l'Hérault et le Vidourle et s'étend jusqu’à Agde et la mer, l'r entre deux voyelles sonne comme un d: c'est une sorte d'r palato-lengual adouci; à Sète, il est guttural.'' Francino aprén la lengo d'oc, gramatico simplo e incoumplèto del parla lengadoucian, Bouchard d'Esquieu</ref> <ref>Un autre trait caractéristique du lodévois est le passage à un /d/ faiblement articulé (fricatif) du -r- intervocalique et après semi-consonne : ''èda'' (èra : « il était »), ''oda'' (ora), ''rade'' (rare « rare »), ''encada'' (encara), 'ada'' (ara), ''gaide'' (gaire), ''pecaide'' (pecaire), ''primièida'' (primièira), ''carrièida'' (carrièira), ''paude'' (paure), ''audelha'' (aurelha). Dans les autres positions, le r est prononcé dorsal à la française. Ce /d/ fricatif « doux » est acoustiquement très proche du /r/ apical des parlers voisins, dont il doit vraisemblablement provenir, peut-ètre à une date récente. II n'apparait pas dans la version de la Parabole de l'enfant prodigue de 1807, ni curieusement dans les atlas linguistiques au point Lodève (A.L.F.758) et au point Le Puech (A.L.L.O.C. 34.14)4, alors qu'il est toujours scrupuleusement noté dans les textes patoisants de Lodéve (Prosper Gély en particulier). Il s'agit en fait d'une véritable confusion phonologique : l'opposition /r/ —/d/ est neutralisée à l'intervocalique : d'où des séquences comiques dont les locuteurs n'ont pas conscience: ''cada peda madudadà'' (cada pera madurarà « chaque poire murira»), ''l'adodadà pas totjorn'' (l'adorarà pas totjorn « il ne l'adorera pas toujours »). Eclairantes sont par ailleurs des graphies de rimes du type ''fringaïre'' (fringaire) - ''trabaÿaide'' (trabalhaire), ''gaïre'' (gaire) - ''terraïde'', ''prepada'' (prepara) - ''marmelada'', ''ada'' (ara) - ''aiada'' (alhada), ''frèda'' (« froide ») - ''coulèda'' (colèra) » etc., ou encore des contregraphies comme ''fachara'' (fachada « fachée »), ''battura'' (batuda, « battue »), ''tiulara'' (teulada), ''accouchara' (acochada, « accouchée »), ''cibara'' (civada, « avoine »). Ce trait spécifique est parfois brouillé par l'influence des parlers voisins et du français conduisant à un certain polymorphisme et, surtout chez les poètes, à des faits de « beau langage » d'ont le -d- est évacué. Lodève, cité occitane: Patrimoine occitan en Lodévois, Éliane Gauzit, p. 32</ref> (realizacion que se retròba parcialament dins qualques parlars roergasses): '''''cara''''' ['kada], '''''pèira''''' ['pɛjda]. Dins cèrtas localitats del litoral pòt arribar a disparéisser. - Conservacion de la destriança del '''''v''''' e del '''''b''''' etimologics, contràriament al lengadocian occidental (e al lodevés) : [avyò-avyè] (aviá), [vòst(r)e] (vòstre), [vi'lat͡ʃe] (vilatge), ['ventre] (ventre), ['vèspre] (vèspre), etc. - La '''''-l''''' finala se vocaliza après ''a'', ''e'', ''i'', ''o'': '''''fiu''''', '''''muòu''''', '''''sau''''', '''''mèu''''', '''''tau(s)''''' (o '''''tal(s)'''''), '''''quau(s)'''''. Pasmens s'i pronóncia [l] la resultanta de -LL- latina e lo digraf '''''-lh'''''. Ex: '''''martèl''''', '''''capèl''''', '''''miralh''''', exceptat dins los articles contractes qu'i es generalament "'''dau"''' (existís pr'aquò una realizacion [daj] dins una bèla part del montpelhierenc occidental. A Lodeva non i a pas de vocalizacion de la ''-l'' finala (com en lengadocian occidental) : ''cal'', ''qualques'', ''ostal'', ''antal'', ''voldràs'', etc. - Simplificacion de la prononciacion dels grops de consonantas en fin de mot<ref>''Prononciation des pluriels en cs, ps, ts - Cette double lettre finale se prononce différemment suivant les pays: c’est ainsi qu'à Pézenas, elle se prononce uniformément comme le ch, tandis qu'à Montpellier, seule subsiste dans la prononciation l's final, ce qui a fait écrire à l'abbé Favre un parel de cos (cops) de siblet: une paire de coups de sifflet; sens faire mai de cas de las autras filhas que s'eroun estudas de flos (flocs) de boi: sans faire plus de cas des autres filles que si elles avaient été des morceaux de bois; seguérou fachas d'estre vengus dins lous valas (fachats, venguts, valats).'' Francino aprén la lengo d'oc, gramatico simplo e incoumplèto del parla lengadoucian, Bouchard d'Esquieu</ref>: '''''-cs''''', '''''-gs''''', '''''-ps''''', '''''-ts''''' que s'i pronóncian [s] (e tanben [ʧ] per ''-ps'' e ''-ts'' final o per ''-tz-'' a l'interior d'un mot) '''''-chs''''' que se fa [ʧ] dins lo montpelhierenc central e una part de l'oriental. Dins lo parlar de Montpelhièr: '''''baugs''''', (que son singular es '''bòsc''' [bɔs]), '''''ròcs''''', '''''pòsts''''', '''''gaugs''''' (que son singular es '''gaug''' ['gaw]), '''nuòchs''', '''fachs''', '''''còps''''', '''''pòts''''', e '''''dotze''''', '''''tretze''''' se pronóncian coma ['baus], ['bɔses], ['Rɔʧ], ['pɔses], ['gaws], ['njɔs], ['fas], ['kɔʧ], ['pɔʧ] e [duʧe], [treʧe], mentre qu'en parlar de [[Lodeva]] se tròba: ['njɔtʃes], ['fatʃes]. En morfologia, coma dins lo [[besierenc (sosdialècte)]] lo present d'indicatiu '''''trobatz''''' se pronóncia [tru'βas]. - I pòt aver de plurals sensibles abusius qu'afècten las '''''-rs''''' finalas que venon ''-ses'' al plural: '''''flor''''' (plural: '''''*florses''''' ['fluzes]). Lo plural de ''pè'' es ''peses''. -La palatala '''-lh-''', en posicion intervocalica, s'i pronóncia generalament [j] (trobam tanben aquesta [[iodizacion]] del provençal fins al narbonés e mai en [[catalan oriental]]). La ''-j/-g'' se pronóncia [t͡ʃ] ('''''gelat''''' [t͡ʃalat]) a Montpelhièr e mai a l'oèst fins un pauc mai enlà del flum Erau (e en Bas Lengadòc), alara qu'en montpelhierenc oriental (dont lo lodevés, a l'excepcion del mot ''jutge'' ['jyt͡ʃe]) per contra n'es [d͡ʒ] la realizacion normala. S'es perduda donc l'oposicion sorda / sonòra dels sons africats /tch/ e /dj/ : ''charra'' (de 'charrar') se pronóncia com ''jarra'', un ''chai'' com ''jai'' (de 'jaire'), ''chucar'' com ''jucar'', ''facha'' (de faire) com ''faja'', etc. Ara, a Lodeva l'africada '''-ts-''' en la fin dels mots, notadament los plurals, se pronóncia [t͡ʃ] : ''prat'' [prat͡ʃ], ''cargat'' [kar'gat͡ʃ], ''varlets'' [var'let͡ʃ], ''còps'' [cot͡ʃ], ''patz'' [pat͡ʃ], etc. === Morfologia === === Morfologia verbala === -La primièra persona del present del vèrb '''''èsser''''' i es generalament '''''siái''''' (realizat [ˈsjɛj] en montpelhierenc central e [ˈsjɔj] en occidental). Trobam [ˈsɔj] en besierenc e '''siáu''' [ˈsjɔw] en [[narbonés (sosdialècte)]] (pasmens amb doas franjas de [ˈsɛj]). La quatrena persona es '''''siám''''' a [[Seta]] e Lançargues<ref>https://archive.org/stream/revuedeslanguesr04univuoft/revuedeslanguesr04univuoft_djvu.txt</ref>. En futur '''''sarem''''' per '''''serem''''' a Lançargues<ref>https://archive.org/stream/revuedeslanguesr04univuoft/revuedeslanguesr04univuoft_djvu.txt</ref>. -La desinéncia de primièra persona de l'indicatiu present se fa amb '''''-e''''' (com en lengadocian oriental) contràriament al besierenc e coma dins lo [[provençal rodanenc|rodanenc (sosdialècte)]] (mai a l'oèst es '''''-i'''''). Ex: mtp. '''''cante''''' vs. bes. '''''canti''''' e per la segonda persona '''''-es''''' en lòc de l'occidental '''''-as'''''. -Lo subjontiu del vèrb '''''èsser''''' es '''''siegue''''' (se pòt escriure: 'siágue'. '''''siaga''''' [ˈsjagɔ] a Pesenàs). Es refach sus 'sià' (< èsser), que s'utilizava en montpelhieirenc fins al sègle XIX. Lo participi passat es '''''seguèt''''', lo preterit '''''siaguèt''''' (allòc del classic ‘'foguèt'). . - La tresena persona del present de '''''faire''''' e '''''anar''''' son '''''fai''''' e '''''vai''''' coma dins lo [[provençal rodanenc|rodanenc (sosdialècte)]]. -Lo preterit del vèrb '''''èsser''''' es '''''seguère''''' en luòc de ''foguère''. -Existís una cèrta repugnància a la -'''''n''''' finala: '''''dison''''' ['dizu], '''''avián''''' (s'i pronóncia a l'oèst e al nòrd de Montpelhièr [a'bjɛw] e en montpelhierenc occidental [a'bjɔw]) ([[Erau]] fai termenera, almens dins sa val mejana). Segon [[Loís Alibèrt]] dins sa gramatica de 1935 lo mantenement de la -n, caracteristic el parlar provencal, existís en concurréncia amb l'amudiment d'aquesta consonanta dins l'airal de lengadocian de Cevenas, Montpelhièr, Besièrs oriental, etc., e nos dona los exemples: ''pan'', ''alen'', ''molin'', ''carbon'', ''comun'' a costat de ''pa'', ''alé'', ''molí'', ''carbó'', ''comú'' (pág. 27). Alibèrt ajota que la finala -an es la qu'a mostrat resisténcia maxima a l'amudiment. -La tresena persona del plural es '''''-on''''' (com dins totas las varietats del litoral mediterranèu) generalizat a totes los grops del present e del subjontiu imperfach ('''''cantan''''' ['kantu] e en [[narbonés (sosdialècte)]] '''''cantèsson''''' [kanˈtɛsu]. -L'imperatiu del vèrb "faire" es "faguetz" (e non "fasetz"), çò meteis per los participis presents "en faguent", "en diguent", "en legiguent"... -Los subjontius presentan de formas en -e: "avengue", "mantengue" (las formas classicas retengudas per los normalizators lengadocians son "avenga","mantenga"). "sortigue" per "sortisca" fai logicament al subjontiu imperfach "sortiguèsse". -Lo condicional del vèrb '''voler' '' pèrd la L: "vodrián". -La tresena persona del plural dels possessius se confond amb la persona del singular (coma en espanhòl e bona part del catalan): '''son/sa''' contra '''lor''' (o sas variacions) en [[Cevenas]] e dins lo [[Carcassés (sosdialècte)]]. ==== Morfologia nominala ==== === L'article e los pronoms === * Article contracte: ''dau'' [daw/dɔw] (central e oriental), ''dels'' [das], ''de las'' (que pòt venir [das] subretot a l'èst, emplegat per l'abat Fabre); ''als'' [as] e ''a las'' (que pòt venir [as] a l'èst). ''del'' s’emplega de còps dins los cantons de Ginhac, Clarmont e Lodeva<ref>http://www.twirpx.com/file/2089408/ ''Lo balès dialectic'', [[Joan Francés Brun]]</ref>. * Article definit plural: ''(d')unes'', ''(d')unas'' * Pronoms personals: 1a persona plural: ''nautres/nautras'' (e ''nos'') 2a persona plural: ''vautres/vautras'' (e ''vos'') 3a persona plural: ''eles'' (masc.), ''elas'' (fem.) * Pronoms relatius e interrogatius plurals: ''quantes/quantas'', ''quintes/quintas''; quau/quala, quaus, qualas (per las personas) * Adjectius possessius plurals: mos/mas; mieus - mieunes/mieunas, nòstres/nòstras (o nòstes/nòstas), vòstres/vòstras (o vòstes/vòstas) === Lexic === Per çò tocant al lexic presenta sovent una continuitat amb lo dialècte [[provençal]] : '''ben''' [ˈben] contra '''plan''' qu'apareis abans e a l'entorn de [[Mesa]]; '''''coma''''' (vai?) ('cossí (va?'), '''''amarina''''' ('vim'), '''''escoba''''' (mas i a 'balaja' tre lo montpelhierenc occidental e 'engraniè(i)ra' en [[narbonés (sosdialècte)]]), '''''escòndre''''' ('amagar' cap a l'oèst e 'cabir' cap al [[cevenòl (sosdialècte)]]), '''''sartan''''' ('padena' a l'oèst tre lo montpelhierenc occidental, o 'padèla' dins d'autras varietats coma lo [[cevenòl (sosdialècte)]]), '''''se taisar''''' ('''se calar''' a partir del montpelhierenc occidental), '''''nòn''''' [nò] (non), '''''ò''''' (o), '''''promier, promièira''''' (primièr, primièra). Tanben presenta de variantas particularas coma: '''''agudre''''' ('aguer' en provençal), '''''antau/antal''''' ('aital' en [[besierenc (sosdialècte)]], 'atal' en narbonés e a l'oèst o 'ansin' en provençal); '''''detràs''''' al costat de '''''darrièr(s)'''''; '''''manaira''''' ('destrau' a l'èst e 'pigassa' en besierenc), '''''masca''''' ('fada'); '''''pòta''''' (que s'opausa a 'frigola' present tre lo montpelhierenc occidental); '''''rabàs''''' ('tais'); '''''putnaisa''''' ('cinze', 'cime'), '''''fureta''''' ('mirga', 'murga')... e '''''dòrs''''' (grafia generalment emplegada pels autors)/'''''dòus'''''/'''''dèus''''' [dos] o '''''daus''''': vèrs (prepausicion). A Besièrs se ditz ''deus'', a Montpelhièr [dors], ''daus'' a Pesenàs e en [[clarmontés (sosdialècte)]], e dau (sens -s?) a Cecenon<ref>''Francino aprén la lengo d'oc, gramatico simplo e incoumplèto del parla lengadoucian'', Bouchard d'Esquieu</ref>. La '''''plena''''' es l'aiga d'un flum o ribièra al ponch ont la mar lo fa refluir, e '''''oire''''' son las ondetas dels estanhs<ref>https://archive.org/stream/revuedeslanguesr04univuoft/revuedeslanguesr04univuoft_djvu.txt</ref>. Existís tanben una fòrta influéncia provençala mai marcada sul montpelhierenc oriental (País de [[Lunèl]]) e sul litoral mas que ven mai febla a partir de [[Palavàs]] e que pòt aparéisser dins qualques traches del parlar [[setòri (sosdialècte)]] (coma amb ''siáu'' en luòga de ''siái'' per exemple). Lo [[pronom neutre]] es ''o'' mas se vei de còps que i a ''lo'', per influéncia conjoncha del provençal maritim e del provençal literari mistralian e tanben del francés: ''lo sabe''.<ref>''Hou'' [...] est la forme dominante dans la plus grande partie de notre territoire linguistique, haute Provence, Dauphiné, Languedoc sauf l'extrême sud, Guyenne, Auvergne, Velay, Limousin. Plusieurs parlers vaud. emploient concurremment ''hou'' et ''lou''. Montpellier ''hou'', Sète ''lou''. ''hou'' est parfois développé en ''hòu'' (dauph. lim.), souvent en ''vou'' (dauph., Velay, Vivarais, Auvergne) ou en ''zou'" (ag. gév. ség. lim. querc.) qui devant voyelle initiale de mot suivant se réduisent à ''v'', ''z'', ; ''hòu'' provient d'un élargissement en position tonique, ''vou'' d'une résolution d'hiatus après voyelle finale de mot précédent, ''zou'' de fausses coupures quand un mot précédent étroitement lié finissait par -s. Essai de syntaxe des parlers provençaux modernes, [[Juli Ronjat]]<nowiki><ref></nowiki>'' Se trapa la prononciacion '''''vòtz''''' per ''votz'' a l'est de L'[[Estanh de l'Òrt]], del band de [[Lançargues]] enlai. ===Tèxtes en montpelhierenc=== ==Fragment de l'[[Odissèa]] d'[[Omèr]] tradusida per [[Joan Baptista Fabre]]== Es la descripcion d'un repais. [[Telemac]] en çò de [[Calipso]] reçaup [[Minerva]] sota la forma de [[Mentor]], la saluda : :''E sans ie dire una paraula,'' :''La prend e la fai metre a taula'' :''Lo repais seguèt fin e bèu :'' :''Avián<nowiki><ref>([avièn])</nowiki>''</ref> == '''Tèxtes en montpelhierenc''' == == Fragment de l'[[Odissèa]] d'[[Omèr]] tradusida per [[Joan Baptista Fabre]] == Es la descripcion d'un repais. [[Telemac]] en çò de [[Calipso]] reçaup [[Minerva]] sota la forma de [[Mentor]], la saluda : : ''E sans ie dire una paraula,'' : ''La prend e la fai metre a taula'' : ''Lo repais seguèt fin e bèu :'' : ''Avián''<ref>([avièn])</ref> fach la sopa ambe<ref>([émbe])</ref> un lèu<ref>(fr. mou de veau)</ref> :''Assasonat<ref>([assesonat])</ref> d'una codena'' :''Qu'auriá<ref>([auriè])</ref> bercat una lesena ;'' :''Puòi presenteron tres missons<ref>(fr. saucisson ou andouille)</ref>'' :''Un sanquet e quatre garrons,'' :''Aquí lo gras. E per lo magre'' :''Fòrça merluça en de vinagre.'' :''Quauques<ref>(quaucs? [kaws])</ref> arengs d'un gost exquist,'' :''Un bèu plat de coralhs confits,'' :''Una gròssa escarpa salada.'' :''Una aumeleta un pauc brutlada.'' :''Per de fruit, s'agèsson<ref>([agèsso])</ref> pogut.'' :''Sans dobte n'aurián<ref>([aurièn])</ref> ben<ref>([be])</ref> agut,'' :''Mas coma èrem vèrs Pentacosta<ref>([pantacosta])</ref>'' :''lo dessèrt seguèt una crosta.'' == [[Paire nòstre]] en montpelhierenc<ref>https://documents.univ-toulouse.fr/150NDG/PPN00908276X.pdf ''Recueil de cantiques et de Noëls, traduits en languedocien ou patois de Montpellier''</ref> == :Nòstre paire que sès au Cèl, :que vòstre Nom siágue santificat, :que vòstre règne arribe, :que vòstra volonlat se fague sus la Tèrra coma au cèl; :Donatz-nos uòi nòstre pan de chaca jorn, :e perdonatz-nos nòstras ofensas, coma nautres perdonam los que nos an ofensat, e, nos quitetz pas anar a la temptacion, mès deliuratz-nos dau mau. :Atal siágue. == Parabòla/Semblança de l'enfant borgal en occitan de Montpelhièr (francismes levats) ([https://documents.univ-toulouse.fr/150NDG/PPN00908276X.pdf&#x20;''Recueil&#x20;de&#x20;cantiques&#x20;et&#x20;de&#x20;Noëls,&#x20;traduits&#x20;en&#x20;languedocien&#x20;ou&#x20;patois&#x20;de&#x20;Montpellier'']) == Un òme aviá dos enfants. Lo pus joine diguèt a son paire (*''pèra'') : mon paire, donatz-me (/balhatz-me) lo ben que me deu revenir per ma part (/ce que me deu revenir de vòstre ben), e el ie faguèt lo partatge de son ben (/e lo paire partagèt son ben a sos enfants). Quauques jorns après, lo pus joine emportèt amb el tot ce que aviá e se n'anèt viatjar dins un país estrangèr onte despensèt tot son ben en desbauchas (/d'aqueles dos enfants, agent amassat tot ce que ie reveniá se n'anèt dins un país ben luòh, onte mangèt son argent embe de michantas femanas). Après qu'o agèt tot dissipat, venguèt una granda famina dins país e el seguèt talament desprovesit de tot (/Quand ie restèt pas pus res, i agèt la famina dins aquel país, e comencèt a èstre dins la misèria.), que seguèt obligat de se metre au service en cò d'un abitant de l'endret que l'envièt a se fermar per gardar los pòrcs (Alara (*''alòrs'') se n'anèt et seguèt obligat de se logar a u mainatge, que lo mandèt a son mès per ie gardar los pòrcs). Aquí desirava de se podre remplir l'estomac de las pelofas que los pòrcs manjavon, mès degús i en donava pas ges (E aquí seriá estat content de manjar son sadol de las trialhas que se dònon als pòrcs; mès (*''mais'') deguns i en donava pas). En fin estent rintrat en el meteis, diguèt (/En fin revenguèt a el, e diguèt) : i a tants de varlets dins l'ostau de mon paire que an de pan en abondança e ieu ací morisse de fam (/Que i a de gents au servici de mon paire qu'an mai de pan que ce que fau, e ieu siái aicí que morisse de fam!). Fau que me n'ane e qu'ane trobar mon paire e que ie digue (/Sabe de que farai: Anarai trobar mon paire, e ie dirai) : Mon paire ai pecat còntra lo cèl e còntra vos soi pas pus digne d'èstre apelat vòstre filh mès tractatz-me coma un de vòstres varlets (/Mon paire, ai ofensat lo bon Dieu e vos ai mancat; merite pas pus d'èstre regardat coma vòstre enfant. Vos pregue de me reçaupre solament e de ma tractar coma un de vòstres domestiques). Se n'anèt donc e venguèt vèrs son paire, mès èra encara ben luònh son paire l’aperceguèt e seguèt tocat de compassion, corrís vèrs el e l'embracèt (/Après avedre dich acò, partiguèt e anèt trobar son paire. Era encara ben jorn, que son paire le vegèt, n'agèt compassion e l'anèt embraça tot corrent.). Son filh ie diguèt: Mon paire ai pecat còntra lo cèl e còntra vos soi pas pus digne d'èstre apelat vòstre filh mès tractatz-me coma un de vòstres varlets (/Son filh ie diguèt: Mon paire, ai ofensat lo bon Dieu e vos ai mancat; merite pas pus d'èstre regardat coma vòstre enfant.). Mès lo paire diguèt a sos varlets: portatz-ie lèu son premièr abit e metètz-ie-lo, metètz-i un anèl au det, de solièrs als pèses. Anatz cercar lo vedèl gras, tuatz-lo, mangem e faguem bona vida. Per ce que acò's mon filh que èra mòrt e que es ressuscitat qu’èra perdut e qu’es retrobat e faguèm granda fèsta. (/Alara lo paire diguèt a sos domestiques: portatz-ie lèu (*''vite'') la pus bèla rauba, e cargatz-ie-la. Metetz-ie un anèl au det e de solièrs als pèses. Menatz atanben (*''aussi'') lo vudèl gras e tuatz-lo; mangem e faguem bona vida (*''chèra)'', per ce que mon filh que vesètz aquí, èra mòrt e es ressuscitat; l'aviái perdut e l'ai retrobat: per aquela rason (*''reson'') comencem a faire fèsta.). Dins aquel temps, son ainat qu'èra anat als camps, revenguèt; dès que seguèt pròp de l'ostau entendèt la musica e la dança (/Dins aquel temps, l'ainat qu'èra a la campanha, revenguèt, e quan seguèt près de l'ostau, entendèt la musica e lo bruch de los que dançavon.). Sonèt un dals varlets per saupre d’el de qu'èra acò. Ie diguèt: Acò's vòstre fraire qu'es revengut e vòstre paire lo vegent plen de vida a fach tuar lo vedèl gras. (/Sonèt un de sos domestiques, e ie demandèt de qué èra acò qu'entendiá. Lo domestic ie respondèt: Acò es vòstre fraire (*''frèra'') qu'es revengut en bòna santat, e vòstre paire a vougut regalar amb aquela ocasion e faire fèsta.). Aqueste seguèt talament indignat que volhèt pas intrar dins l'ostau que obliguèt son paire de sortir e de lo faire intrar amb el. Mès el diguèt a son paire: i a tant de temps que vos servisse sans vos avedre jamai desobeït, pr'aquò vos m'avètz pas jamai solament donat un cabrit per me regaudir ambe mos amics. E dès qu'un filh coma aquel que a manjat tot son ben ambe de femmas perdudas es vengut vos avètz fach tuar lo vedèl gras (/L'ainat seguèt *fachat d'acò, se metèt en colèra, e vouguèt pas intrar dins l'ostau. E quand lo paire sortiguèt per lo pregar d'intrar, ie faguèt aquesta respònsa: I a fòrça temps que vos servisse; ai fach totjorn ce que m'avètz comandant, e malgrat acò, m'avètz pas jamai donat un cabrit per me regalar embe mos amics. Mès mon fraire, qu'a manjat tot son ben embe de michantas femnas, es pas pus lèu vengut, qu'avètz tuat lo vudèl gras per el). Son paire ie diguèt: Mon filh, per vos, vos sètz totjorn ambe ieu e n'ai pas res que nòn siágue a vos. Mès falhèt faire fèsta e nos regaudir, per ce que vòstre fraire qu'èra mòrt, es ressuscitat e qu'èra perdut, e qu'es retrobat (Son paire ie respondèt: Mon filh, vos sètz totjorn embe ieu, e tot ce que ai es vòstre; mès perqué volètz pas que fague fèsta e que me *rejoïgue? Vòstre fraire èra mòrt e es ressuscitat; èra perdut e l'avèm retrobat.). == Parabòla/Semblança de l'enfant borgal en occitan de Lodeva (francismes levats) <ref>https://books.google.fr/books?id=BtDTDwAAQBAJ&pg=PA368&lpg=PA368&dq=mots%20occitans%20a%20recuperar&source=bl&ots=Bor61sVxyA&sig=ACfU3U1uNIzL1JgLweOHk3ozoU5ZPRMJAw&hl=ca&sa=X&ved=2ahUKEwjd9d60ypH2AhVIzIUKHd_FCQ0Q6AF6BAgBEAE&fbclid=IwAR0-NvV0uK9ViHaUvFuAkymF4dm7LPwU64Z0U6PCgV5CcZkSDKizjLl3Jdw#v=onepage&q&f=false</ref> == Version 1: Un òme aviá dos enfants. Lo pus joine diguèt a son paire: Mon paire, donatz-me la part de vòstra vianda que me competa, e son paire ie partatgèt sa vianda. Quauques jorns après, lo pus joine d'aqueles enfants quand agèt tot raspalhat, se n'anèt viatjar dins l'estrange país plan luònh, e lai fricassèt tot son dequé en visquent coma un libertin. Quand agèt tot acabat, arribèt una granda famina dins aquel país e el comencèt a patir. Se n'anèt e se loguèt amb un borgés d'aquel país que l'envièt a sa bòrda per gardar los pòrcs. E auriá plan aimat de remplir son ventre de las petofas que los pòrcs manjavan, e degús n'i en donava pas ges. En fin rentra en el mème e se ditz: quanses i a de varlets dins l'ostau de mon paire que fáun son sadol de pan e ieu ací crèbe de fam! "Aneu noun ban" [anetz-vos-ne'n???] trobar mon paire e ie dire: mon paire ai ofensat lo cèl e vos ai ofensat. Siái pas pus digne que m'agalhon coma vòstre enfant, fasètz de ieu coma d'un de vòstres varlets. Se lèva e se'n vai trobar son paire: n'èra encara plan luònh; son paire lo vegèt e lo planguèt, li corrís, l'embraça, lo sarra, lo manja de potons. L'enfant ie ditz: mon paire ai ofensat lo cèl e vos ai ofensat, siái pas pus digne que m'agalhon vòstre enfant. Aladonc lo paire ditz a sos domestics: lèu, portatz sos premièrs vestiments e abilhatz-lo; metetz-ie un anèl ai sis dets e de solièrs als pès. Menatz atanben un vudèl plan gras e tuatz-lo; manjem e regalem-nos. Aquí i ai un enfant qu'èra mòrt e es revengut; s'èra perdut e s'es trobat: se meteran donc a se regalar. Son aïnat èra ai cans; reven e coma s'aprochava de l'ostau entend una granda simfonia e de danças. Sona donc un varlet e ie demanda de qu'es tot. Lo varlet ie respond: vòstre fraire es vengut e vòstre paire a fait tuar un vudèl gras per çò que l'a vist plan galhard. L'aïnat se met aladonc dins una passion voliá pas dintrar, calguèt que lo paire sortiguessa e que se metessa a lo pregar. Mès el ie respond: i a tant d'ans que vos servisse jamai n'ai pas mancat de faire çò que m'avètz comandat e jamai m'avètz pas donat solament un cabrit per me regalar ambe mos amics. Mès dès que vòstre capdèt qu'a acabat son dequé ambe de coquinàs es vengut avètz fait tuar per el lo vudèl lo pus gras. Aladonc son paire ie ditz: mon filh tu siás totjorn amb ieu e tot çò qu'es miu es tiu. Mès nos caliá ben regalar e faire fèsta: puòi qu'aquel capdèt ton fraire èra mòrt e es revengut; s'èra perdut e s'es trobat. Version 2: Un òme aviá pas que dos enfants. Lo pus joine diguèt/ditz a son paire: Es temps que siague mon mèstre e que age d'argent. Cal que pòsque me n'anar e que veja de país; partajatz vòstre ben e donatz-me çò que dive possedir/avure. « ò mon enfant » ditz-diguèt lo paire, « Coma voldràs (pron. vodràs-vorràs) : siás un michant e seràs punit. » E (puòi) durbiguèt un tirador, partatgèt son ben e ne faguèt dòs parts. Qualques jorns après, lo michant partiguèt (/se n'anèt) del vilatge en faguent lo fièr e sans dire adieu a diguns (pron. digús). Traversèt fòrça (de) landas, de bòsques, de ribièiras, e arribèt dins una granda vila ante despensèt ton son argent. Alh (pron. ai) bot de qualques meses calguèt que vendèssa sos abilhaments/abilhatges a una vielha femna, e se loguèt per èsser domestic (/ varlet). L'envièron dins los camps per i gardar los ases e los buòus. Alòr siguèt plan malurós : agèt pas pus de liech per dormir la nuòch ni de fuòc per se calfar quabd aviá freg; aviá qualques còps tant d'apetit/ tant fam qu'auriá plan manjat las fuòlhas de caulet... Caliá que mangèssa la frucha poirida que manjavan/manjan los porcèls (/pòrcs) ; mas diguns ie balhava pas res. Un vèspre, lo ventre voide/vueg, se laissèt tombar sus un tronc, e espiava per la fenèstra los aucelons que volavan doçament. E puòi vegèt (a) paréisser dins lo cèl la luna e las estelas e se diguèt en plorent : Ailà l'ostal de mon paire es plen(a) de domestics/varlet qu'an de pan e de vin, d'uòus e de fromatge tant que ne vòlon. Pendent aquel temps, ieu morisse de fam aicí. == ''Peire Azéma: à propos des ambitions maritimes de la France'' == Nòste avenir sus l'aiga Dins son Boulet Rouge, cremant de pura flamba patriotica, nòste amic [[Leon Teissier]] encadra de bòns comentaris aquesta paraula de M. Lémery, jot-secretari d'Estat a la marina merchanda: — La France doit redevenir une grande nation maritime. — Redevenir, es ben lo mòt. Una granda nacion maritima, la França o es estada, dins de temps dejà luònts: los bèus temps dau canau dau Miegjorn e de la navigacion rodanenca, l'epòca que la fièira de Bèucaire èra un dals grands mercats dau monde, lo temps onte èron viventas e animadas las citats qu'un autor a pogut dempuòi sonar: — Les villes mortes du golfe de Lyon. S'agís pas de plorar de lònga sus aquela descasença: s'agiriá puslèu de ne'n cercar las causas e de se metre au travalh per remontar lo corrent. Diguem-(z)o francament: es pas de qué que siègue, e l'esfòrç a complir es talament grand que i a de qué n'èstre esfraiat. La mecanica centralizaira, crestaira de cervèls e de volontats, nos a tròp desacostumats de pensar e de decidar (sic) librament, e sèm devarilhats entre que cau provar un peçuc d'iniciativa, agir en defòra de las direccions dau govèrn. Regardèm, per exemple, ce que se passa per lo pòrt de Seta, qu'interessa prencipalament nòste paratge, e onte se deuriá metre en practica lo programa de nòsta renovacion maritima. Tot lo monde sap, tot lo monde ditz quante grand ròtle lo pòrt de Seta auriá a jogar dins la renaissença economica dau Bas Lengadòc. Dins una seria d'articles documentats la Revue Méridionale des Idées a estudiat a fons aquela question de nauta importéncia. E ben! A part quauquas excepcions onorablas e preciosas, mès malurosament tròp pauc nombrosas, digús se n'es pas virat. E, a luòga de repotegar còntra l'un e l'autre, vòu mai reconóisser francament que lo prumièr tòrt vèn dals qu'agent lo temps e l'argent, las relacions e l'influença, sabon pas o vòlon pas los emplegar per lo ben de son terraire; los que, moienant (sic) que lo vin se vende e que sas rendas tòmbon, s'enchauton de tot lo rèsta. Pasmens, l'amor dau país es pas solament l'afaire dals poètas e dals artistas; es tanben (tamben) lo dever dals òmes de travalh e d'accion. Es pas lo tot que nòsta terra siègue bèla, la volèm richa e prospèra; nòste patriotisme miegjornau demanda per acò la collaboracion de totas las energias e de totas las capacitats. Demanda, puòi, que los òmes marcants qu'unirà un programa de respelida lo sachon faire respectar per los politicaires. Los òmes politics, coma n'i a, qu'an l'eime de prene conselh pròche dau monde competent e de servir emé devoament e activitat los grands interèsses generals, an drech a nòstes compliments. Los politicaires que parlon e desparlon a tusta-limbusta, o que passon son temps a empusar l'isanha e l'aïrança de las passions electoralas, fan un triste mestièr que deuriá, se la guerra nos a aprés quicòm, pas pus trobar de practicas. Mès es pas dich que la guerra nos ague aprés grand causa! En tot cas, juscas ara, sustot en ce que pertòca nòsta region, lo programa Lemery de resurreccion maritima a pas trobat dins las assembladas publicas los aparaires afeccionats e eloquents qu'auriá agut de besonh. E a pas trobat nimai, o cau dire, l'argent que i auriá caugut. A agut lo mau de totas las grandas entrepresas endustrialas, victimas d'una organisacion financièira malastrosa, que la França es sola a subir. N'avèm dich un mòt i a quauque temps, e nos ié caudrà tornar, solide. Nòste sistèma de bancas sembla fach exprès pèr arruïnar lo país: la centralizacion, aquí mai, a fach son òbra de destruccion. A engrunat los tres-quarts e passa de las pichòtas bancas qu'ajudavon lo comerce e l'endustria de ses regions. Puòi quand tota la fortuna nacionala, a quicòm pròche, es estada amolonada dins los novèls castèls fòrts de tres o quatre nauts barons de la finança, l'an prestada a drecha, a gaucha dins d'empronts de Pamparigosta o de Mascolhonat: o d'empronts russis, que uòi lo governament es oblijat de ne'n pagar los interèsses... de nòstes sòus. Dins aquel temps, a fauta d'argent, d'aquel argent que degalhaven a l'estrange, nòste comerce e nòsta endustria s'anequelissián, nòsta marina agonizava, aviam, d'un pauc mai, los pus trassas camins de fèrre d'Euròpa, de canaus a la mòda de i a tres cents ans, de milhons d'energia electrica estrassada, etc... Es pas permés qu'acò dure. Acò durarà, pasmens, tant que lo fetichisme de París??? esbarlugarà coma un miralh de lausetas, tant que lo poufre parisenc nos jucarà la mesola dals òsses. Nos cau sortir d'aquel aflaquiment, e organizar las fòrças vivas dau país sus totes los terrens d'activitats. O cau per nòste avenir sus l'aiga coma per nòste avenir??? Febrièr 1918. == La borrida de baudròi == * Aicí i’amai un plat de Seta * Famós, mès un pauc complicat; * Per qu’intre dins vòstre sicap; * Escotatz ben ma liçoneta: * Prenètz dau peis a proporcion * De tres quart de liura per tèsta, * Ros, coeta lònga, e, sans façon, * Pelats, voidats. * Lo fetge rèsta. * Pòrres, èrbas a volontat, * Grelhs d’api, cebas ben achadas, * Lo peis a morcilhs decopat, * Aquí vòstra caiçarolada. * D’òli, metètz un rag a fons, * Un jaç de peis, un jaç d’èrba, * Pauc de sau, de pebre a borron, * D’alhs escrachats, lo fetge en sèrva. * D’aiga que cobrigue lo tot, * Puòi fuòc, que per dessús s’enauça; * Mantenètz lo bolh jusc’au bot * Dau temps qu’alestissètz la saussa. * Ambe quauques vesenhas d’alhs * Dins lo mortièr montatz d’alhòli; * Cau que la saussa tengue als talhs, * Tanben ie planiguetz pas l’òli. * Quand lo fetge es cuòch, lo tiratz, * Dessarcissètz dins una sieta, * Amb un pauc d’òli, lo montatz: * Es çò milhor de la recèpta. * Tanlèu qu’es freg, doçament, * Dins lo mortièr que se desòla, * Mesclatz lo fetge ambe l’alhet * Puòi, retiratz la caiçaròla. * Prenètz de jus çò que vos cau * Per que la saussa s’espessigue, * Dins lo mortièr, pauc après pauc, * Montatz, jusc'a que se rampligue. * Un amic vos ten lo mortièr: * zo, remenatz la caiçaròla ! * Cau que chaca talhon entièr * Pòrta sa saussa tròn de muòla!… * Après, s’avètz bon apetís * Vos creiretz au Paradís. F. Combes (1903) dins l'Armanac Cetori, 1904. ==Nòtas e Referéncias== <references /> ==Ligams extèrnes== * [https://www.youtube.com/watch?v=qQ28_4oHWJQ Per escotar lo montpelhièrenc] L'enregistrament ven dau grope d'espectacle folklorizant lo "Mimosa". Lo tèxte es tirat de "Vèrs la tèrra" 1930 dau felibre Causson de l'Olivièr, famós cançonejaire de la Campana de Magalona. * [http://c.barret3.free.fr/gram/Gram.htm ''Grammaire Languedocienne - Dialectes de Montpellier et de Lodève'', Léon Lamouche] * [http://marsyas2.blogspot.com/2011/06/yves-gourgaud-le-montpellierain.html Article sus l'occitan montpelhieirenc] * [http://www.twirpx.com/file/2089408/ ''Lo balès dialectic'', [[Joan Frederic Brun]] ] * [http://marsyas2.blogspot.com/2011/05/ive-gourgaud-cevenol-et-montpellierain.html Article sus l'occitan cevenòl e montpelhieirenc] * [http://marsyas2.blogspot.com/2011/06/ive-gourgaud-montpellierain-et-cevenol.html Article sus l'occitan cevenòl e montpelhieirenc (seguida e fin)] * [https://web.archive.org/web/20120816012756/http://www.palavaslesflots.com/download/1991-la_lenga_dau_grau_ao_t_2012_vl-pdf Le parler vieux palavasien (La lenga dau país de Palavàs) pichòta gramatica e lexic occitan-francés] * [https://web.archive.org/web/20150630163903/http://issuu.com/pepsi21/docs/louis_pastre_clermontais Le sous-dialecte bas-languedocien de Clermont l'Hérault, ed. J. Comet, Perpinhan, 1913] * [http://www.scribd.com/doc/104060157/Glossaire-botanique-languedocien-francais-latin-de-l-arrondissement-de-Saint-Pons-Herault-precede-d-une-etude-du-dialecte-languedocien-Texte-impr#download Glossaire botanique languedocien, français, latin de l'arrondissement de Saint-Pons (Hérault) précédé d'une étude du dialecte languedocien, Melchior Barthés] * [http://books.google.fr/books?id=GhbnIKScEhwC&pg=PA190&lpg=PA190&dq=montpelhierenc&source=bl&ots=_PYpCGcENn&sig=0LOmvOM72-fpriZvR44yQljPdPg&hl=ca&sa=X&ei=surtT_PXMrOZ0QWW2YjYDQ&ved=0CGEQ6AEwBw#v=onepage&q&f=false L'occitan montpelhieirenc in ''Discours sur les langues dans l'aire méditerranéenne'', Teddy Arnavielle e Cristià Camps] * [http://books.google.fr/books?id=GhbnIKScEhwC&pg=PA181&lpg=PA188&ots=_P1rtzhKIm&focus=viewport&dq=%22parlar+de+seta%22&hl=ca&output=html_text Qualques caracteristicas del lengadocian mediterranèu, Claudi Balaguer (a partir de p.181)] * [http://archive.org/stream/revuedeslangues06romagoog#page/n132/mode/2up "Note sur le sous-dialecte de Montpellier"] * [http://archive.org/stream/revuedeslangues10romagoog#page/n430/mode/2up "Note sur une variété du sous-dialecte de Montpellier" (parlar de Lançargues)] * [http://books.google.fr/books?id=5T9NAQAAIAAJ&q=%C3%89l%C3%A9ments+de+grammaire+languedocienne+:+dialecte+languedocien+cettois,+Gustave+Th%C3%A9rond&dq=%C3%89l%C3%A9ments+de+grammaire+languedocienne+:+dialecte+languedocien+cettois,+Gustave+Th%C3%A9rond&hl=ca&sa=X&ei=cfr5Uq7LJcSQ0QXglIEI&ved=0CDcQ6AEwAA "Éléments de grammaire languedocienne - dialecte languedocien cettois, Gustave Thérond, Institut d'études occitanes, 2002"] * [http://www20.us.archive.org/stream/revuedeslanguesr1314univuoft#page/24/mode/2up Estudi del dialècte de Beçan] * [https://documents.univ-toulouse.fr/150NDG/PPN00908276X.pdf ''Recueil de cantiques et de Noëls, traduits en languedocien ou patois de Montpellier'', seguit de la parabòla de l'enfant prodig e d'un pichon recuèlh de provèrbis] * [https://web.archive.org/web/20201202214530/https://www.herault-tribune.com/articles/46951/bessan-traditions-la-chanson-de-bessan-en-francais-et-en-occitan/ Cançon de Beçan, en parlar beçanenc] * [http://www.montpelhierloccitana.eu Sit sus l'occitan montpelhierenc e sa literatura] * [http://archive.org/stream/revuedeslangues10romagoog#page/n158/mode/2up Tèxtes en montpelhieirenc de la ''Revue des Langues Romanes'] * [http://books.google.fr/books?id=I2RnfWoLLUIC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Fables, contes et autres pièces en vers, patois (sic) de Montpellier, Auguste Tandon] * [https://books.google.fr/books?id=DStJCBSCIEgC&pg=PA4&lpg=PA4&dq=critica+de+cert%C3%A8ns&source=bl&ots=BSYCfuyxgu&sig=D7zzkw6zY99FA0K0zUwm5lyZ6g4&hl=fr&sa=X&ved=0CDEQ6AEwBGoVChMIw_iWwN24yAIVQlcaCh2gJgz1#v=onepage&q=critica%20de%20cert%C3%A8ns&f=false Fables, contes et autres poésies patoises, François Raymond Martin] *[http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k56103727 ''Las fogaças de Mèstre Prunac, Poesias patoesas causidas dins sas uvras'', Jacques Liberat (parlar setòri)] * [http://occitanica.eu/omeka/items/show/2641 Poemas de Jacques Liberat Prunac dedicaçats a Rosalie Prunac per son oncle (tèxte manuscrit) (parlar setòri)] * [https://books.google.fr/books?id=-4zP1MsSAS4C&pg=PA171&lpg=PA171&dq=critica+de+cert%C3%A8ns&source=bl&ots=qFz8HlYe2Z&sig=xwfqwPj2aCDvaV8cbYpBT17oETw&hl=fr&sa=X&ved=0CC4Q6AEwA2oVChMIw_iWwN24yAIVQlcaCh2gJgz1#v=onepage&q=critica%20de%20cert%C3%A8ns&f=false Les loisirs d'un Languedocien, François-Raymond Martin] * [http://thalamus.huma-num.fr/annales-occitanes/annee-1204.html Pichòt Talamus (cronica en occitan montpelhierenc antic] * [https://books.google.fr/books?id=KAfKIKleYmcC&printsec=frontcover&hl=ca&output=html_text ''Lo rosari - Le Rosier alchimique de Montpellier'' editat per Antoine Calbet, occitan del S. XIV seguit de nòtas e comentaris] * [https://archive.org/texts/flipbook/flippy.php?id=revuedeslanguesr32univuoft "Lo Maset" conte reculhit en 1874, p.35] * [https://m.youtube.com/watch?feature=youtu.be&v=oeibL0eimLY ''La fònt de Sant Bertomieu'' cançon populara en montpelhierenc] [[Categoria:Dialectologia lengadociana]] [[Categoria:Lengadocian]] g6k3zootyr8hb9fyxbdc0cpwtmdy5vw 2497520 2497519 2026-04-05T06:39:09Z Manbarcelona 62428 /* Peire Azéma: à propos des ambitions maritimes de la France */ 2497520 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lenga |en occitan=montpelhierenc |país=[[França]] |regions=[[Montpelhierenc]] |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Occitanoromanic|Lengas occitanoromanicas]] |fam4=[[Occitan]] |fam5=[[Lengadocian]] |fam6=Lengadocian oriental }} Lo '''montpelhierenc''', o mai rarament '''montpelhieirenc''', es lo sosdialècte de l'[[occitan]] [[lengadocian]] caracteristic de la vila de [[Montpelhièr]] e de sa region pròcha, çò es mai o mens l'èst del departament d'[[Erau (departament)|Erau]], fins a [[Seta]]. Amb lo [[cevenòl (sosdialècte)|cevenòl]] e lo [[bas-vivarés (parlar)|bas-vivarés]], es una varietat del lengadocian oriental. Aquesta varietat èra una de las mai emplegadas dempuèi la fin del sègle XIX fins a la debuta del sègle XX amb d'autors importants coma [[L'Escotaire]], [[Alexandre Langlada]] de [[Lansargues]], [[Renat Tulet]] de [[Poçan]] o [[Gustau Terond]] de [[Sant Martin de Londras]]. Aquela vitalitat se manifestèt per la creacion de la ''[[Revue des Langues Romanes]]'' e un jornal umoristic de granda difusion ''[[La Campana de Magalona]]''. Entre los autres autors importants d'aqueste airal cal citar [[Joan Baptista Fabre]], [[Max Roqueta]] o [[Joan Frederic Brun]]. Coneguèt tanben una granda profusion de lingüistas coma [[Alfons de Ròca-Ferrièr]] e [[Carles de Tortolon]]. ==Los estudis sul montpelhierenc == Aquesta varietat es estada pro estudiada e mai siá parcialament. Demest los trabalhs de dialectologia publicats cal citar d'en primièr l'òbra de [[Léon Lamouche]] que comparèt lo parlar de [[Lodeva]] amb lo montpelhierenc central e tanben amb lo parlar de [[Marsilhargues]]. Un autre estudi dialectal interessant es lo que faguèt l'alemand [[Otto Zaun]] suls parlars d'[[Aniana]] e de son environa (editat en 1914). Puèi, se publiquèron qualques gramaticas coma la d'[[Émile Mazuc|Emili Masuc]] en 1899 sul parlar de [[Pesenàs]] a la termenera del [[besierenc (sosdialècte)]] o mai tard, en 1913, la de [[Loís Pastre]] sul parlar de [[Clarmont d'Erau]]. En 1964 lo lingüista [[Loís Michel|Louis Michel]] forniguèt tanben una sintèsi dels traches mai caracteristics del montpelhierenc dins son libre ''La langue des pêcheurs du Golfe du Lion''. Finalament en 2002, [[Gaston Basalgas]] publiquèt la gramatica inedita del regent [[Gustau Terond]] sul parlar de [[Seta]], lo [[setòri (sosdialècte)]]. ==Elements de dialectologia== Lo montpelhierenc es un dels sosdialèctes mai particulars de l'ensems lengadocian. Preserva d'un costat de traches mai ancians e a l'encòp una continuitat o transicion amb lo dialècte provençal: === Division dialectala === Lo montpelhierenc se devesís a la gròssa en tres varietats: -Lo montpelhierenc oriental (País de Lunèl e de [[Vidorle]]) que marca la transicion cap al [[Nimesenc (sosdialècte)|nimesenc]] amb una part orientala que presenta d'elements provençalizants (pèrdia de la marca de plural e article plural unic ''lei''). -Lo montpelhierenc central (Montpelhièr e sas environas fins a Nòstra Dòna de Londras al nòrd, amb Seta coma ponch mai occidental) -Lo montpelhierenc occidental (a partir de [[Mesa]]/[[Vilamanda]] fins aperaquí [[Agde]] e [[Beçan]]) que presenta d'afinitats claras amb los parlars septentrionals coma lo roergàs. === Fonetica === ==== Vocalisme ==== - Conservacion del son [a] (amb de variacions) de la '''''-a''''' atòna finala (trach que s'espandís gaireben fins a [[Ròse]] a l'èst) amb un son pro semblant a [ə] dins qualques endreches, en particular vèrs la còsta, Montpelhièr inclús, coma la vocala dicha neutra del [[catalan]]. Aquesta [a] es ben clara dins lo ròdol de Lodeva. Ex: '''''vaca''''' ['baka] per ['bako̞] en occitan generalament e dins los parlars occidentals. - Conservacion de la '''O''' brèva latina en diftong '''''-uò-''''' (prononciat [jɔ]) (trach partejat tanben per una partida del [[roergàs (sosdialècte)|roergàs]] e de l'[[albigés (sosdialècte)|albigés]]) Ex: '''''nuòch''''' per '''''nuèch/nuèit''''' o '''luònh''' [jòn] per '''luènh''' dins las autras varietats lengadocianas. L'occitan d'Agde a repartit las doas formas foneticas<ref>segon lo [[THESOC]]</ref> ''pluèja'' ['plòt͡ʃò], ''uèlh'' [jòl] e ''fuèlha'' ['fèjo], ''cuèissas'' ['kèjsos]. - Conservacion de la o pretonica dins certans mots : ''tantossada, orjolet, rajolet, tronada, luonchon''. A Lançargues e dins qualques vilatges dels environs, aquela repugnància per l'alteracion de la vocala o es ben plus marcada encara: longàs, encordat, grossi, crocut... - '''ò''' es preservada al contacte d'una nasala. Ex: '''''bòn''''', '''''fònt''''', '''''lòng''''' etc... coma en provençal rodanenc, mentre que lo digraf: ''-oa-'' s'i pronóncia -ò-: '''''doas''''' [dɔs], '''''coa''''' [kɔ], '''''proa''''' [pRɔ], '''''broa''''' [bRɔ], mas aquel fenomèn es plan espandit en lengadocian. - La '''u''' i es articulada [ø] coma dins la màger part del litoral lengadocian. De notar una alternança dins la prononciacion de cèrts mots e son extension a de cases non-etimologics : ''premièr'' e ''prumièr'' (o ''permièr''<ref>https://archive.org/stream/revuedeslangues31montgoog/revuedeslangues31montgoog_djvu.txt</ref>), ''medicin'' e ''mudicin'', ''lendeman'' e ''lundeman'', etc. Als environs d'[[Aspiran]], lo mot ''tèrra'' deven 'turra'<ref>https://archive.org/stream/RevueDesLanguesRomanes22/Revue_des_langues_romanes_22_djvu.txt</ref>. - Lo sufix '''-cion''' es prononciat [siw] a l’oèst del domeni dit '''país dau tambornet''' (seguint la linha de partiment que passa(va) dins Montpelhièr per Figairòlas, los Arceus), e [siun] a l’èst del domeni, dit '''país dau buòu''' (que sa linha passa(va) dins Montpelhièr pel Pont Trencat, Las Aubas, Merdanson) amb ja de traches del provençal: ex. nacion [nasiw] e [nasiun], television [telebiziw] e [telebiziun]<ref>http://www.twirpx.com/file/2089408/ ''Lo balès dialectic'', [[Joan Francés Brun]]</ref>. - E tampada dins lo mot ''vielh(a)'' a Lodeva (?). - Un trach menor e esporadic a Lodeva, sens dobte pres dels parlars pus septentrionals : lo passatge a > o en posicion pretonica dins certanas fòrmas verbalas monosillabicas : ''fa caud'' [fo kaw], ''va plan'' [bo pla], ''m'a donada'' [mo du'nada]. Aquel fenomèn tòca tots los futurs formats sus lo vèrb Aver : [se'rò] (serà), [ten'drò] (tendrà), [òw](an, tresena persona del plural del vèrb Aver). ==== Consonantisme ==== - Una de las caracteristicas mai particularas del montpelhierenc es la transformacion de la '''''-r-''''' intervocalica e après semi-consòna en una mena de [d] feblament articulat (fricatiu)<ref>''Suivant les régions, l'r se prononce, comme en français d'ailleurs, de deux façons différentes: il est guttural à l'est de Béziers, et palato-lengual à l'ouest. Toutefois, dans le domaine montpelliérain, qui forme une enclave limitée par l'Hérault et le Vidourle et s'étend jusqu’à Agde et la mer, l'r entre deux voyelles sonne comme un d: c'est une sorte d'r palato-lengual adouci; à Sète, il est guttural.'' Francino aprén la lengo d'oc, gramatico simplo e incoumplèto del parla lengadoucian, Bouchard d'Esquieu</ref> <ref>Un autre trait caractéristique du lodévois est le passage à un /d/ faiblement articulé (fricatif) du -r- intervocalique et après semi-consonne : ''èda'' (èra : « il était »), ''oda'' (ora), ''rade'' (rare « rare »), ''encada'' (encara), 'ada'' (ara), ''gaide'' (gaire), ''pecaide'' (pecaire), ''primièida'' (primièira), ''carrièida'' (carrièira), ''paude'' (paure), ''audelha'' (aurelha). Dans les autres positions, le r est prononcé dorsal à la française. Ce /d/ fricatif « doux » est acoustiquement très proche du /r/ apical des parlers voisins, dont il doit vraisemblablement provenir, peut-ètre à une date récente. II n'apparait pas dans la version de la Parabole de l'enfant prodigue de 1807, ni curieusement dans les atlas linguistiques au point Lodève (A.L.F.758) et au point Le Puech (A.L.L.O.C. 34.14)4, alors qu'il est toujours scrupuleusement noté dans les textes patoisants de Lodéve (Prosper Gély en particulier). Il s'agit en fait d'une véritable confusion phonologique : l'opposition /r/ —/d/ est neutralisée à l'intervocalique : d'où des séquences comiques dont les locuteurs n'ont pas conscience: ''cada peda madudadà'' (cada pera madurarà « chaque poire murira»), ''l'adodadà pas totjorn'' (l'adorarà pas totjorn « il ne l'adorera pas toujours »). Eclairantes sont par ailleurs des graphies de rimes du type ''fringaïre'' (fringaire) - ''trabaÿaide'' (trabalhaire), ''gaïre'' (gaire) - ''terraïde'', ''prepada'' (prepara) - ''marmelada'', ''ada'' (ara) - ''aiada'' (alhada), ''frèda'' (« froide ») - ''coulèda'' (colèra) » etc., ou encore des contregraphies comme ''fachara'' (fachada « fachée »), ''battura'' (batuda, « battue »), ''tiulara'' (teulada), ''accouchara' (acochada, « accouchée »), ''cibara'' (civada, « avoine »). Ce trait spécifique est parfois brouillé par l'influence des parlers voisins et du français conduisant à un certain polymorphisme et, surtout chez les poètes, à des faits de « beau langage » d'ont le -d- est évacué. Lodève, cité occitane: Patrimoine occitan en Lodévois, Éliane Gauzit, p. 32</ref> (realizacion que se retròba parcialament dins qualques parlars roergasses): '''''cara''''' ['kada], '''''pèira''''' ['pɛjda]. Dins cèrtas localitats del litoral pòt arribar a disparéisser. - Conservacion de la destriança del '''''v''''' e del '''''b''''' etimologics, contràriament al lengadocian occidental (e al lodevés) : [avyò-avyè] (aviá), [vòst(r)e] (vòstre), [vi'lat͡ʃe] (vilatge), ['ventre] (ventre), ['vèspre] (vèspre), etc. - La '''''-l''''' finala se vocaliza après ''a'', ''e'', ''i'', ''o'': '''''fiu''''', '''''muòu''''', '''''sau''''', '''''mèu''''', '''''tau(s)''''' (o '''''tal(s)'''''), '''''quau(s)'''''. Pasmens s'i pronóncia [l] la resultanta de -LL- latina e lo digraf '''''-lh'''''. Ex: '''''martèl''''', '''''capèl''''', '''''miralh''''', exceptat dins los articles contractes qu'i es generalament "'''dau"''' (existís pr'aquò una realizacion [daj] dins una bèla part del montpelhierenc occidental. A Lodeva non i a pas de vocalizacion de la ''-l'' finala (com en lengadocian occidental) : ''cal'', ''qualques'', ''ostal'', ''antal'', ''voldràs'', etc. - Simplificacion de la prononciacion dels grops de consonantas en fin de mot<ref>''Prononciation des pluriels en cs, ps, ts - Cette double lettre finale se prononce différemment suivant les pays: c’est ainsi qu'à Pézenas, elle se prononce uniformément comme le ch, tandis qu'à Montpellier, seule subsiste dans la prononciation l's final, ce qui a fait écrire à l'abbé Favre un parel de cos (cops) de siblet: une paire de coups de sifflet; sens faire mai de cas de las autras filhas que s'eroun estudas de flos (flocs) de boi: sans faire plus de cas des autres filles que si elles avaient été des morceaux de bois; seguérou fachas d'estre vengus dins lous valas (fachats, venguts, valats).'' Francino aprén la lengo d'oc, gramatico simplo e incoumplèto del parla lengadoucian, Bouchard d'Esquieu</ref>: '''''-cs''''', '''''-gs''''', '''''-ps''''', '''''-ts''''' que s'i pronóncian [s] (e tanben [ʧ] per ''-ps'' e ''-ts'' final o per ''-tz-'' a l'interior d'un mot) '''''-chs''''' que se fa [ʧ] dins lo montpelhierenc central e una part de l'oriental. Dins lo parlar de Montpelhièr: '''''baugs''''', (que son singular es '''bòsc''' [bɔs]), '''''ròcs''''', '''''pòsts''''', '''''gaugs''''' (que son singular es '''gaug''' ['gaw]), '''nuòchs''', '''fachs''', '''''còps''''', '''''pòts''''', e '''''dotze''''', '''''tretze''''' se pronóncian coma ['baus], ['bɔses], ['Rɔʧ], ['pɔses], ['gaws], ['njɔs], ['fas], ['kɔʧ], ['pɔʧ] e [duʧe], [treʧe], mentre qu'en parlar de [[Lodeva]] se tròba: ['njɔtʃes], ['fatʃes]. En morfologia, coma dins lo [[besierenc (sosdialècte)]] lo present d'indicatiu '''''trobatz''''' se pronóncia [tru'βas]. - I pòt aver de plurals sensibles abusius qu'afècten las '''''-rs''''' finalas que venon ''-ses'' al plural: '''''flor''''' (plural: '''''*florses''''' ['fluzes]). Lo plural de ''pè'' es ''peses''. -La palatala '''-lh-''', en posicion intervocalica, s'i pronóncia generalament [j] (trobam tanben aquesta [[iodizacion]] del provençal fins al narbonés e mai en [[catalan oriental]]). La ''-j/-g'' se pronóncia [t͡ʃ] ('''''gelat''''' [t͡ʃalat]) a Montpelhièr e mai a l'oèst fins un pauc mai enlà del flum Erau (e en Bas Lengadòc), alara qu'en montpelhierenc oriental (dont lo lodevés, a l'excepcion del mot ''jutge'' ['jyt͡ʃe]) per contra n'es [d͡ʒ] la realizacion normala. S'es perduda donc l'oposicion sorda / sonòra dels sons africats /tch/ e /dj/ : ''charra'' (de 'charrar') se pronóncia com ''jarra'', un ''chai'' com ''jai'' (de 'jaire'), ''chucar'' com ''jucar'', ''facha'' (de faire) com ''faja'', etc. Ara, a Lodeva l'africada '''-ts-''' en la fin dels mots, notadament los plurals, se pronóncia [t͡ʃ] : ''prat'' [prat͡ʃ], ''cargat'' [kar'gat͡ʃ], ''varlets'' [var'let͡ʃ], ''còps'' [cot͡ʃ], ''patz'' [pat͡ʃ], etc. === Morfologia === === Morfologia verbala === -La primièra persona del present del vèrb '''''èsser''''' i es generalament '''''siái''''' (realizat [ˈsjɛj] en montpelhierenc central e [ˈsjɔj] en occidental). Trobam [ˈsɔj] en besierenc e '''siáu''' [ˈsjɔw] en [[narbonés (sosdialècte)]] (pasmens amb doas franjas de [ˈsɛj]). La quatrena persona es '''''siám''''' a [[Seta]] e Lançargues<ref>https://archive.org/stream/revuedeslanguesr04univuoft/revuedeslanguesr04univuoft_djvu.txt</ref>. En futur '''''sarem''''' per '''''serem''''' a Lançargues<ref>https://archive.org/stream/revuedeslanguesr04univuoft/revuedeslanguesr04univuoft_djvu.txt</ref>. -La desinéncia de primièra persona de l'indicatiu present se fa amb '''''-e''''' (com en lengadocian oriental) contràriament al besierenc e coma dins lo [[provençal rodanenc|rodanenc (sosdialècte)]] (mai a l'oèst es '''''-i'''''). Ex: mtp. '''''cante''''' vs. bes. '''''canti''''' e per la segonda persona '''''-es''''' en lòc de l'occidental '''''-as'''''. -Lo subjontiu del vèrb '''''èsser''''' es '''''siegue''''' (se pòt escriure: 'siágue'. '''''siaga''''' [ˈsjagɔ] a Pesenàs). Es refach sus 'sià' (< èsser), que s'utilizava en montpelhieirenc fins al sègle XIX. Lo participi passat es '''''seguèt''''', lo preterit '''''siaguèt''''' (allòc del classic ‘'foguèt'). . - La tresena persona del present de '''''faire''''' e '''''anar''''' son '''''fai''''' e '''''vai''''' coma dins lo [[provençal rodanenc|rodanenc (sosdialècte)]]. -Lo preterit del vèrb '''''èsser''''' es '''''seguère''''' en luòc de ''foguère''. -Existís una cèrta repugnància a la -'''''n''''' finala: '''''dison''''' ['dizu], '''''avián''''' (s'i pronóncia a l'oèst e al nòrd de Montpelhièr [a'bjɛw] e en montpelhierenc occidental [a'bjɔw]) ([[Erau]] fai termenera, almens dins sa val mejana). Segon [[Loís Alibèrt]] dins sa gramatica de 1935 lo mantenement de la -n, caracteristic el parlar provencal, existís en concurréncia amb l'amudiment d'aquesta consonanta dins l'airal de lengadocian de Cevenas, Montpelhièr, Besièrs oriental, etc., e nos dona los exemples: ''pan'', ''alen'', ''molin'', ''carbon'', ''comun'' a costat de ''pa'', ''alé'', ''molí'', ''carbó'', ''comú'' (pág. 27). Alibèrt ajota que la finala -an es la qu'a mostrat resisténcia maxima a l'amudiment. -La tresena persona del plural es '''''-on''''' (com dins totas las varietats del litoral mediterranèu) generalizat a totes los grops del present e del subjontiu imperfach ('''''cantan''''' ['kantu] e en [[narbonés (sosdialècte)]] '''''cantèsson''''' [kanˈtɛsu]. -L'imperatiu del vèrb "faire" es "faguetz" (e non "fasetz"), çò meteis per los participis presents "en faguent", "en diguent", "en legiguent"... -Los subjontius presentan de formas en -e: "avengue", "mantengue" (las formas classicas retengudas per los normalizators lengadocians son "avenga","mantenga"). "sortigue" per "sortisca" fai logicament al subjontiu imperfach "sortiguèsse". -Lo condicional del vèrb '''voler' '' pèrd la L: "vodrián". -La tresena persona del plural dels possessius se confond amb la persona del singular (coma en espanhòl e bona part del catalan): '''son/sa''' contra '''lor''' (o sas variacions) en [[Cevenas]] e dins lo [[Carcassés (sosdialècte)]]. ==== Morfologia nominala ==== === L'article e los pronoms === * Article contracte: ''dau'' [daw/dɔw] (central e oriental), ''dels'' [das], ''de las'' (que pòt venir [das] subretot a l'èst, emplegat per l'abat Fabre); ''als'' [as] e ''a las'' (que pòt venir [as] a l'èst). ''del'' s’emplega de còps dins los cantons de Ginhac, Clarmont e Lodeva<ref>http://www.twirpx.com/file/2089408/ ''Lo balès dialectic'', [[Joan Francés Brun]]</ref>. * Article definit plural: ''(d')unes'', ''(d')unas'' * Pronoms personals: 1a persona plural: ''nautres/nautras'' (e ''nos'') 2a persona plural: ''vautres/vautras'' (e ''vos'') 3a persona plural: ''eles'' (masc.), ''elas'' (fem.) * Pronoms relatius e interrogatius plurals: ''quantes/quantas'', ''quintes/quintas''; quau/quala, quaus, qualas (per las personas) * Adjectius possessius plurals: mos/mas; mieus - mieunes/mieunas, nòstres/nòstras (o nòstes/nòstas), vòstres/vòstras (o vòstes/vòstas) === Lexic === Per çò tocant al lexic presenta sovent una continuitat amb lo dialècte [[provençal]] : '''ben''' [ˈben] contra '''plan''' qu'apareis abans e a l'entorn de [[Mesa]]; '''''coma''''' (vai?) ('cossí (va?'), '''''amarina''''' ('vim'), '''''escoba''''' (mas i a 'balaja' tre lo montpelhierenc occidental e 'engraniè(i)ra' en [[narbonés (sosdialècte)]]), '''''escòndre''''' ('amagar' cap a l'oèst e 'cabir' cap al [[cevenòl (sosdialècte)]]), '''''sartan''''' ('padena' a l'oèst tre lo montpelhierenc occidental, o 'padèla' dins d'autras varietats coma lo [[cevenòl (sosdialècte)]]), '''''se taisar''''' ('''se calar''' a partir del montpelhierenc occidental), '''''nòn''''' [nò] (non), '''''ò''''' (o), '''''promier, promièira''''' (primièr, primièra). Tanben presenta de variantas particularas coma: '''''agudre''''' ('aguer' en provençal), '''''antau/antal''''' ('aital' en [[besierenc (sosdialècte)]], 'atal' en narbonés e a l'oèst o 'ansin' en provençal); '''''detràs''''' al costat de '''''darrièr(s)'''''; '''''manaira''''' ('destrau' a l'èst e 'pigassa' en besierenc), '''''masca''''' ('fada'); '''''pòta''''' (que s'opausa a 'frigola' present tre lo montpelhierenc occidental); '''''rabàs''''' ('tais'); '''''putnaisa''''' ('cinze', 'cime'), '''''fureta''''' ('mirga', 'murga')... e '''''dòrs''''' (grafia generalment emplegada pels autors)/'''''dòus'''''/'''''dèus''''' [dos] o '''''daus''''': vèrs (prepausicion). A Besièrs se ditz ''deus'', a Montpelhièr [dors], ''daus'' a Pesenàs e en [[clarmontés (sosdialècte)]], e dau (sens -s?) a Cecenon<ref>''Francino aprén la lengo d'oc, gramatico simplo e incoumplèto del parla lengadoucian'', Bouchard d'Esquieu</ref>. La '''''plena''''' es l'aiga d'un flum o ribièra al ponch ont la mar lo fa refluir, e '''''oire''''' son las ondetas dels estanhs<ref>https://archive.org/stream/revuedeslanguesr04univuoft/revuedeslanguesr04univuoft_djvu.txt</ref>. Existís tanben una fòrta influéncia provençala mai marcada sul montpelhierenc oriental (País de [[Lunèl]]) e sul litoral mas que ven mai febla a partir de [[Palavàs]] e que pòt aparéisser dins qualques traches del parlar [[setòri (sosdialècte)]] (coma amb ''siáu'' en luòga de ''siái'' per exemple). Lo [[pronom neutre]] es ''o'' mas se vei de còps que i a ''lo'', per influéncia conjoncha del provençal maritim e del provençal literari mistralian e tanben del francés: ''lo sabe''.<ref>''Hou'' [...] est la forme dominante dans la plus grande partie de notre territoire linguistique, haute Provence, Dauphiné, Languedoc sauf l'extrême sud, Guyenne, Auvergne, Velay, Limousin. Plusieurs parlers vaud. emploient concurremment ''hou'' et ''lou''. Montpellier ''hou'', Sète ''lou''. ''hou'' est parfois développé en ''hòu'' (dauph. lim.), souvent en ''vou'' (dauph., Velay, Vivarais, Auvergne) ou en ''zou'" (ag. gév. ség. lim. querc.) qui devant voyelle initiale de mot suivant se réduisent à ''v'', ''z'', ; ''hòu'' provient d'un élargissement en position tonique, ''vou'' d'une résolution d'hiatus après voyelle finale de mot précédent, ''zou'' de fausses coupures quand un mot précédent étroitement lié finissait par -s. Essai de syntaxe des parlers provençaux modernes, [[Juli Ronjat]]<nowiki><ref></nowiki>'' Se trapa la prononciacion '''''vòtz''''' per ''votz'' a l'est de L'[[Estanh de l'Òrt]], del band de [[Lançargues]] enlai. ===Tèxtes en montpelhierenc=== ==Fragment de l'[[Odissèa]] d'[[Omèr]] tradusida per [[Joan Baptista Fabre]]== Es la descripcion d'un repais. [[Telemac]] en çò de [[Calipso]] reçaup [[Minerva]] sota la forma de [[Mentor]], la saluda : :''E sans ie dire una paraula,'' :''La prend e la fai metre a taula'' :''Lo repais seguèt fin e bèu :'' :''Avián<nowiki><ref>([avièn])</nowiki>''</ref> == '''Tèxtes en montpelhierenc''' == == Fragment de l'[[Odissèa]] d'[[Omèr]] tradusida per [[Joan Baptista Fabre]] == Es la descripcion d'un repais. [[Telemac]] en çò de [[Calipso]] reçaup [[Minerva]] sota la forma de [[Mentor]], la saluda : : ''E sans ie dire una paraula,'' : ''La prend e la fai metre a taula'' : ''Lo repais seguèt fin e bèu :'' : ''Avián''<ref>([avièn])</ref> fach la sopa ambe<ref>([émbe])</ref> un lèu<ref>(fr. mou de veau)</ref> :''Assasonat<ref>([assesonat])</ref> d'una codena'' :''Qu'auriá<ref>([auriè])</ref> bercat una lesena ;'' :''Puòi presenteron tres missons<ref>(fr. saucisson ou andouille)</ref>'' :''Un sanquet e quatre garrons,'' :''Aquí lo gras. E per lo magre'' :''Fòrça merluça en de vinagre.'' :''Quauques<ref>(quaucs? [kaws])</ref> arengs d'un gost exquist,'' :''Un bèu plat de coralhs confits,'' :''Una gròssa escarpa salada.'' :''Una aumeleta un pauc brutlada.'' :''Per de fruit, s'agèsson<ref>([agèsso])</ref> pogut.'' :''Sans dobte n'aurián<ref>([aurièn])</ref> ben<ref>([be])</ref> agut,'' :''Mas coma èrem vèrs Pentacosta<ref>([pantacosta])</ref>'' :''lo dessèrt seguèt una crosta.'' == [[Paire nòstre]] en montpelhierenc<ref>https://documents.univ-toulouse.fr/150NDG/PPN00908276X.pdf ''Recueil de cantiques et de Noëls, traduits en languedocien ou patois de Montpellier''</ref> == :Nòstre paire que sès au Cèl, :que vòstre Nom siágue santificat, :que vòstre règne arribe, :que vòstra volonlat se fague sus la Tèrra coma au cèl; :Donatz-nos uòi nòstre pan de chaca jorn, :e perdonatz-nos nòstras ofensas, coma nautres perdonam los que nos an ofensat, e, nos quitetz pas anar a la temptacion, mès deliuratz-nos dau mau. :Atal siágue. == Parabòla/Semblança de l'enfant borgal en occitan de Montpelhièr (francismes levats) ([https://documents.univ-toulouse.fr/150NDG/PPN00908276X.pdf&#x20;''Recueil&#x20;de&#x20;cantiques&#x20;et&#x20;de&#x20;Noëls,&#x20;traduits&#x20;en&#x20;languedocien&#x20;ou&#x20;patois&#x20;de&#x20;Montpellier'']) == Un òme aviá dos enfants. Lo pus joine diguèt a son paire (*''pèra'') : mon paire, donatz-me (/balhatz-me) lo ben que me deu revenir per ma part (/ce que me deu revenir de vòstre ben), e el ie faguèt lo partatge de son ben (/e lo paire partagèt son ben a sos enfants). Quauques jorns après, lo pus joine emportèt amb el tot ce que aviá e se n'anèt viatjar dins un país estrangèr onte despensèt tot son ben en desbauchas (/d'aqueles dos enfants, agent amassat tot ce que ie reveniá se n'anèt dins un país ben luòh, onte mangèt son argent embe de michantas femanas). Après qu'o agèt tot dissipat, venguèt una granda famina dins país e el seguèt talament desprovesit de tot (/Quand ie restèt pas pus res, i agèt la famina dins aquel país, e comencèt a èstre dins la misèria.), que seguèt obligat de se metre au service en cò d'un abitant de l'endret que l'envièt a se fermar per gardar los pòrcs (Alara (*''alòrs'') se n'anèt et seguèt obligat de se logar a u mainatge, que lo mandèt a son mès per ie gardar los pòrcs). Aquí desirava de se podre remplir l'estomac de las pelofas que los pòrcs manjavon, mès degús i en donava pas ges (E aquí seriá estat content de manjar son sadol de las trialhas que se dònon als pòrcs; mès (*''mais'') deguns i en donava pas). En fin estent rintrat en el meteis, diguèt (/En fin revenguèt a el, e diguèt) : i a tants de varlets dins l'ostau de mon paire que an de pan en abondança e ieu ací morisse de fam (/Que i a de gents au servici de mon paire qu'an mai de pan que ce que fau, e ieu siái aicí que morisse de fam!). Fau que me n'ane e qu'ane trobar mon paire e que ie digue (/Sabe de que farai: Anarai trobar mon paire, e ie dirai) : Mon paire ai pecat còntra lo cèl e còntra vos soi pas pus digne d'èstre apelat vòstre filh mès tractatz-me coma un de vòstres varlets (/Mon paire, ai ofensat lo bon Dieu e vos ai mancat; merite pas pus d'èstre regardat coma vòstre enfant. Vos pregue de me reçaupre solament e de ma tractar coma un de vòstres domestiques). Se n'anèt donc e venguèt vèrs son paire, mès èra encara ben luònh son paire l’aperceguèt e seguèt tocat de compassion, corrís vèrs el e l'embracèt (/Après avedre dich acò, partiguèt e anèt trobar son paire. Era encara ben jorn, que son paire le vegèt, n'agèt compassion e l'anèt embraça tot corrent.). Son filh ie diguèt: Mon paire ai pecat còntra lo cèl e còntra vos soi pas pus digne d'èstre apelat vòstre filh mès tractatz-me coma un de vòstres varlets (/Son filh ie diguèt: Mon paire, ai ofensat lo bon Dieu e vos ai mancat; merite pas pus d'èstre regardat coma vòstre enfant.). Mès lo paire diguèt a sos varlets: portatz-ie lèu son premièr abit e metètz-ie-lo, metètz-i un anèl au det, de solièrs als pèses. Anatz cercar lo vedèl gras, tuatz-lo, mangem e faguem bona vida. Per ce que acò's mon filh que èra mòrt e que es ressuscitat qu’èra perdut e qu’es retrobat e faguèm granda fèsta. (/Alara lo paire diguèt a sos domestiques: portatz-ie lèu (*''vite'') la pus bèla rauba, e cargatz-ie-la. Metetz-ie un anèl au det e de solièrs als pèses. Menatz atanben (*''aussi'') lo vudèl gras e tuatz-lo; mangem e faguem bona vida (*''chèra)'', per ce que mon filh que vesètz aquí, èra mòrt e es ressuscitat; l'aviái perdut e l'ai retrobat: per aquela rason (*''reson'') comencem a faire fèsta.). Dins aquel temps, son ainat qu'èra anat als camps, revenguèt; dès que seguèt pròp de l'ostau entendèt la musica e la dança (/Dins aquel temps, l'ainat qu'èra a la campanha, revenguèt, e quan seguèt près de l'ostau, entendèt la musica e lo bruch de los que dançavon.). Sonèt un dals varlets per saupre d’el de qu'èra acò. Ie diguèt: Acò's vòstre fraire qu'es revengut e vòstre paire lo vegent plen de vida a fach tuar lo vedèl gras. (/Sonèt un de sos domestiques, e ie demandèt de qué èra acò qu'entendiá. Lo domestic ie respondèt: Acò es vòstre fraire (*''frèra'') qu'es revengut en bòna santat, e vòstre paire a vougut regalar amb aquela ocasion e faire fèsta.). Aqueste seguèt talament indignat que volhèt pas intrar dins l'ostau que obliguèt son paire de sortir e de lo faire intrar amb el. Mès el diguèt a son paire: i a tant de temps que vos servisse sans vos avedre jamai desobeït, pr'aquò vos m'avètz pas jamai solament donat un cabrit per me regaudir ambe mos amics. E dès qu'un filh coma aquel que a manjat tot son ben ambe de femmas perdudas es vengut vos avètz fach tuar lo vedèl gras (/L'ainat seguèt *fachat d'acò, se metèt en colèra, e vouguèt pas intrar dins l'ostau. E quand lo paire sortiguèt per lo pregar d'intrar, ie faguèt aquesta respònsa: I a fòrça temps que vos servisse; ai fach totjorn ce que m'avètz comandant, e malgrat acò, m'avètz pas jamai donat un cabrit per me regalar embe mos amics. Mès mon fraire, qu'a manjat tot son ben embe de michantas femnas, es pas pus lèu vengut, qu'avètz tuat lo vudèl gras per el). Son paire ie diguèt: Mon filh, per vos, vos sètz totjorn ambe ieu e n'ai pas res que nòn siágue a vos. Mès falhèt faire fèsta e nos regaudir, per ce que vòstre fraire qu'èra mòrt, es ressuscitat e qu'èra perdut, e qu'es retrobat (Son paire ie respondèt: Mon filh, vos sètz totjorn embe ieu, e tot ce que ai es vòstre; mès perqué volètz pas que fague fèsta e que me *rejoïgue? Vòstre fraire èra mòrt e es ressuscitat; èra perdut e l'avèm retrobat.). == Parabòla/Semblança de l'enfant borgal en occitan de Lodeva (francismes levats) <ref>https://books.google.fr/books?id=BtDTDwAAQBAJ&pg=PA368&lpg=PA368&dq=mots%20occitans%20a%20recuperar&source=bl&ots=Bor61sVxyA&sig=ACfU3U1uNIzL1JgLweOHk3ozoU5ZPRMJAw&hl=ca&sa=X&ved=2ahUKEwjd9d60ypH2AhVIzIUKHd_FCQ0Q6AF6BAgBEAE&fbclid=IwAR0-NvV0uK9ViHaUvFuAkymF4dm7LPwU64Z0U6PCgV5CcZkSDKizjLl3Jdw#v=onepage&q&f=false</ref> == Version 1: Un òme aviá dos enfants. Lo pus joine diguèt a son paire: Mon paire, donatz-me la part de vòstra vianda que me competa, e son paire ie partatgèt sa vianda. Quauques jorns après, lo pus joine d'aqueles enfants quand agèt tot raspalhat, se n'anèt viatjar dins l'estrange país plan luònh, e lai fricassèt tot son dequé en visquent coma un libertin. Quand agèt tot acabat, arribèt una granda famina dins aquel país e el comencèt a patir. Se n'anèt e se loguèt amb un borgés d'aquel país que l'envièt a sa bòrda per gardar los pòrcs. E auriá plan aimat de remplir son ventre de las petofas que los pòrcs manjavan, e degús n'i en donava pas ges. En fin rentra en el mème e se ditz: quanses i a de varlets dins l'ostau de mon paire que fáun son sadol de pan e ieu ací crèbe de fam! "Aneu noun ban" [anetz-vos-ne'n???] trobar mon paire e ie dire: mon paire ai ofensat lo cèl e vos ai ofensat. Siái pas pus digne que m'agalhon coma vòstre enfant, fasètz de ieu coma d'un de vòstres varlets. Se lèva e se'n vai trobar son paire: n'èra encara plan luònh; son paire lo vegèt e lo planguèt, li corrís, l'embraça, lo sarra, lo manja de potons. L'enfant ie ditz: mon paire ai ofensat lo cèl e vos ai ofensat, siái pas pus digne que m'agalhon vòstre enfant. Aladonc lo paire ditz a sos domestics: lèu, portatz sos premièrs vestiments e abilhatz-lo; metetz-ie un anèl ai sis dets e de solièrs als pès. Menatz atanben un vudèl plan gras e tuatz-lo; manjem e regalem-nos. Aquí i ai un enfant qu'èra mòrt e es revengut; s'èra perdut e s'es trobat: se meteran donc a se regalar. Son aïnat èra ai cans; reven e coma s'aprochava de l'ostau entend una granda simfonia e de danças. Sona donc un varlet e ie demanda de qu'es tot. Lo varlet ie respond: vòstre fraire es vengut e vòstre paire a fait tuar un vudèl gras per çò que l'a vist plan galhard. L'aïnat se met aladonc dins una passion voliá pas dintrar, calguèt que lo paire sortiguessa e que se metessa a lo pregar. Mès el ie respond: i a tant d'ans que vos servisse jamai n'ai pas mancat de faire çò que m'avètz comandat e jamai m'avètz pas donat solament un cabrit per me regalar ambe mos amics. Mès dès que vòstre capdèt qu'a acabat son dequé ambe de coquinàs es vengut avètz fait tuar per el lo vudèl lo pus gras. Aladonc son paire ie ditz: mon filh tu siás totjorn amb ieu e tot çò qu'es miu es tiu. Mès nos caliá ben regalar e faire fèsta: puòi qu'aquel capdèt ton fraire èra mòrt e es revengut; s'èra perdut e s'es trobat. Version 2: Un òme aviá pas que dos enfants. Lo pus joine diguèt/ditz a son paire: Es temps que siague mon mèstre e que age d'argent. Cal que pòsque me n'anar e que veja de país; partajatz vòstre ben e donatz-me çò que dive possedir/avure. « ò mon enfant » ditz-diguèt lo paire, « Coma voldràs (pron. vodràs-vorràs) : siás un michant e seràs punit. » E (puòi) durbiguèt un tirador, partatgèt son ben e ne faguèt dòs parts. Qualques jorns après, lo michant partiguèt (/se n'anèt) del vilatge en faguent lo fièr e sans dire adieu a diguns (pron. digús). Traversèt fòrça (de) landas, de bòsques, de ribièiras, e arribèt dins una granda vila ante despensèt ton son argent. Alh (pron. ai) bot de qualques meses calguèt que vendèssa sos abilhaments/abilhatges a una vielha femna, e se loguèt per èsser domestic (/ varlet). L'envièron dins los camps per i gardar los ases e los buòus. Alòr siguèt plan malurós : agèt pas pus de liech per dormir la nuòch ni de fuòc per se calfar quabd aviá freg; aviá qualques còps tant d'apetit/ tant fam qu'auriá plan manjat las fuòlhas de caulet... Caliá que mangèssa la frucha poirida que manjavan/manjan los porcèls (/pòrcs) ; mas diguns ie balhava pas res. Un vèspre, lo ventre voide/vueg, se laissèt tombar sus un tronc, e espiava per la fenèstra los aucelons que volavan doçament. E puòi vegèt (a) paréisser dins lo cèl la luna e las estelas e se diguèt en plorent : Ailà l'ostal de mon paire es plen(a) de domestics/varlet qu'an de pan e de vin, d'uòus e de fromatge tant que ne vòlon. Pendent aquel temps, ieu morisse de fam aicí. == ''Peire Azéma: à propos des ambitions maritimes de la France'' == Nòste avenir sus l'aiga Dins son [[Lou Boulet Rouge]], cremant de pura flamba patriotica, nòste amic [[Leon Teissier]] encadra de bòns comentaris aquesta paraula de M. Lémery, jot-secretari d'Estat a la marina merchanda: — La France doit redevenir une grande nation maritime. — Redevenir, es ben lo mòt. Una granda nacion maritima, la França o es estada, dins de temps dejà luònts: los bèus temps dau canau dau Miegjorn e de la navigacion rodanenca, l'epòca que la fièira de Bèucaire èra un dals grands mercats dau monde, lo temps onte èron viventas e animadas las citats qu'un autor a pogut dempuòi sonar: — Les villes mortes du golfe de Lyon. S'agís pas de plorar de lònga sus aquela descasença: s'agiriá puslèu de ne'n cercar las causas e de se metre au travalh per remontar lo corrent. Diguem-(z)o francament: es pas de qué que siègue, e l'esfòrç a complir es talament grand que i a de qué n'èstre esfraiat. La mecanica centralizaira, crestaira de cervèls e de volontats, nos a tròp desacostumats de pensar e de decidar (sic) librament, e sèm devarilhats entre que cau provar un peçuc d'iniciativa, agir en defòra de las direccions dau govèrn. Regardèm, per exemple, ce que se passa per lo pòrt de Seta, qu'interessa prencipalament nòste paratge, e onte se deuriá metre en practica lo programa de nòsta renovacion maritima. Tot lo monde sap, tot lo monde ditz quante grand ròtle lo pòrt de Seta auriá a jogar dins la renaissença economica dau Bas Lengadòc. Dins una seria d'articles documentats la Revue Méridionale des Idées a estudiat a fons aquela question de nauta importéncia. E ben! A part quauquas excepcions onorablas e preciosas, mès malurosament tròp pauc nombrosas, digús se n'es pas virat. E, a luòga de repotegar còntra l'un e l'autre, vòu mai reconóisser francament que lo prumièr tòrt vèn dals qu'agent lo temps e l'argent, las relacions e l'influença, sabon pas o vòlon pas los emplegar per lo ben de son terraire; los que, moienant (sic) que lo vin se vende e que sas rendas tòmbon, s'enchauton de tot lo rèsta. Pasmens, l'amor dau país es pas solament l'afaire dals poètas e dals artistas; es tanben (tamben) lo dever dals òmes de travalh e d'accion. Es pas lo tot que nòsta terra siègue bèla, la volèm richa e prospèra; nòste patriotisme miegjornau demanda per acò la collaboracion de totas las energias e de totas las capacitats. Demanda, puòi, que los òmes marcants qu'unirà un programa de respelida lo sachon faire respectar per los politicaires. Los òmes politics, coma n'i a, qu'an l'eime de prene conselh pròche dau monde competent e de servir emé devoament e activitat los grands interèsses generals, an drech a nòstes compliments. Los politicaires que parlon e desparlon a tusta-limbusta, o que passon son temps a empusar l'isanha e l'aïrança de las passions electoralas, fan un triste mestièr que deuriá, se la guerra nos a aprés quicòm, pas pus trobar de practicas. Mès es pas dich que la guerra nos ague aprés grand causa! En tot cas, juscas ara, sustot en ce que pertòca nòsta region, lo programa Lemery de resurreccion maritima a pas trobat dins las assembladas publicas los aparaires afeccionats e eloquents qu'auriá agut de besonh. E a pas trobat nimai, o cau dire, l'argent que i auriá caugut. A agut lo mau de totas las grandas entrepresas endustrialas, victimas d'una organisacion financièira malastrosa, que la França es sola a subir. N'avèm dich un mòt i a quauque temps, e nos ié caudrà tornar, solide. Nòste sistèma de bancas sembla fach exprès pèr arruïnar lo país: la centralizacion, aquí mai, a fach son òbra de destruccion. A engrunat los tres-quarts e passa de las pichòtas bancas qu'ajudavon lo comerce e l'endustria de ses regions. Puòi quand tota la fortuna nacionala, a quicòm pròche, es estada amolonada dins los novèls castèls fòrts de tres o quatre nauts barons de la finança, l'an prestada a drecha, a gaucha dins d'empronts de Pamparigosta o de Mascolhonat: o d'empronts russis, que uòi lo governament es oblijat de ne'n pagar los interèsses... de nòstes sòus. Dins aquel temps, a fauta d'argent, d'aquel argent que degalhaven a l'estrange, nòste comerce e nòsta endustria s'anequelissián, nòsta marina agonizava, aviam, d'un pauc mai, los pus trassas camins de fèrre d'Euròpa, de canaus a la mòda de i a tres cents ans, de milhons d'energia electrica estrassada, etc... Es pas permés qu'acò dure. Acò durarà, pasmens, tant que lo fetichisme de París??? esbarlugarà coma un miralh de lausetas, tant que lo poufre parisenc nos jucarà la mesola dals òsses. Nos cau sortir d'aquel aflaquiment, e organizar las fòrças vivas dau país sus totes los terrens d'activitats. O cau per nòste avenir sus l'aiga coma per nòste avenir??? Febrièr 1918. == La borrida de baudròi == * Aicí i’amai un plat de Seta * Famós, mès un pauc complicat; * Per qu’intre dins vòstre sicap; * Escotatz ben ma liçoneta: * Prenètz dau peis a proporcion * De tres quart de liura per tèsta, * Ros, coeta lònga, e, sans façon, * Pelats, voidats. * Lo fetge rèsta. * Pòrres, èrbas a volontat, * Grelhs d’api, cebas ben achadas, * Lo peis a morcilhs decopat, * Aquí vòstra caiçarolada. * D’òli, metètz un rag a fons, * Un jaç de peis, un jaç d’èrba, * Pauc de sau, de pebre a borron, * D’alhs escrachats, lo fetge en sèrva. * D’aiga que cobrigue lo tot, * Puòi fuòc, que per dessús s’enauça; * Mantenètz lo bolh jusc’au bot * Dau temps qu’alestissètz la saussa. * Ambe quauques vesenhas d’alhs * Dins lo mortièr montatz d’alhòli; * Cau que la saussa tengue als talhs, * Tanben ie planiguetz pas l’òli. * Quand lo fetge es cuòch, lo tiratz, * Dessarcissètz dins una sieta, * Amb un pauc d’òli, lo montatz: * Es çò milhor de la recèpta. * Tanlèu qu’es freg, doçament, * Dins lo mortièr que se desòla, * Mesclatz lo fetge ambe l’alhet * Puòi, retiratz la caiçaròla. * Prenètz de jus çò que vos cau * Per que la saussa s’espessigue, * Dins lo mortièr, pauc après pauc, * Montatz, jusc'a que se rampligue. * Un amic vos ten lo mortièr: * zo, remenatz la caiçaròla ! * Cau que chaca talhon entièr * Pòrta sa saussa tròn de muòla!… * Après, s’avètz bon apetís * Vos creiretz au Paradís. F. Combes (1903) dins l'Armanac Cetori, 1904. ==Nòtas e Referéncias== <references /> ==Ligams extèrnes== * [https://www.youtube.com/watch?v=qQ28_4oHWJQ Per escotar lo montpelhièrenc] L'enregistrament ven dau grope d'espectacle folklorizant lo "Mimosa". Lo tèxte es tirat de "Vèrs la tèrra" 1930 dau felibre Causson de l'Olivièr, famós cançonejaire de la Campana de Magalona. * [http://c.barret3.free.fr/gram/Gram.htm ''Grammaire Languedocienne - Dialectes de Montpellier et de Lodève'', Léon Lamouche] * [http://marsyas2.blogspot.com/2011/06/yves-gourgaud-le-montpellierain.html Article sus l'occitan montpelhieirenc] * [http://www.twirpx.com/file/2089408/ ''Lo balès dialectic'', [[Joan Frederic Brun]] ] * [http://marsyas2.blogspot.com/2011/05/ive-gourgaud-cevenol-et-montpellierain.html Article sus l'occitan cevenòl e montpelhieirenc] * [http://marsyas2.blogspot.com/2011/06/ive-gourgaud-montpellierain-et-cevenol.html Article sus l'occitan cevenòl e montpelhieirenc (seguida e fin)] * [https://web.archive.org/web/20120816012756/http://www.palavaslesflots.com/download/1991-la_lenga_dau_grau_ao_t_2012_vl-pdf Le parler vieux palavasien (La lenga dau país de Palavàs) pichòta gramatica e lexic occitan-francés] * [https://web.archive.org/web/20150630163903/http://issuu.com/pepsi21/docs/louis_pastre_clermontais Le sous-dialecte bas-languedocien de Clermont l'Hérault, ed. J. Comet, Perpinhan, 1913] * [http://www.scribd.com/doc/104060157/Glossaire-botanique-languedocien-francais-latin-de-l-arrondissement-de-Saint-Pons-Herault-precede-d-une-etude-du-dialecte-languedocien-Texte-impr#download Glossaire botanique languedocien, français, latin de l'arrondissement de Saint-Pons (Hérault) précédé d'une étude du dialecte languedocien, Melchior Barthés] * [http://books.google.fr/books?id=GhbnIKScEhwC&pg=PA190&lpg=PA190&dq=montpelhierenc&source=bl&ots=_PYpCGcENn&sig=0LOmvOM72-fpriZvR44yQljPdPg&hl=ca&sa=X&ei=surtT_PXMrOZ0QWW2YjYDQ&ved=0CGEQ6AEwBw#v=onepage&q&f=false L'occitan montpelhieirenc in ''Discours sur les langues dans l'aire méditerranéenne'', Teddy Arnavielle e Cristià Camps] * [http://books.google.fr/books?id=GhbnIKScEhwC&pg=PA181&lpg=PA188&ots=_P1rtzhKIm&focus=viewport&dq=%22parlar+de+seta%22&hl=ca&output=html_text Qualques caracteristicas del lengadocian mediterranèu, Claudi Balaguer (a partir de p.181)] * [http://archive.org/stream/revuedeslangues06romagoog#page/n132/mode/2up "Note sur le sous-dialecte de Montpellier"] * [http://archive.org/stream/revuedeslangues10romagoog#page/n430/mode/2up "Note sur une variété du sous-dialecte de Montpellier" (parlar de Lançargues)] * [http://books.google.fr/books?id=5T9NAQAAIAAJ&q=%C3%89l%C3%A9ments+de+grammaire+languedocienne+:+dialecte+languedocien+cettois,+Gustave+Th%C3%A9rond&dq=%C3%89l%C3%A9ments+de+grammaire+languedocienne+:+dialecte+languedocien+cettois,+Gustave+Th%C3%A9rond&hl=ca&sa=X&ei=cfr5Uq7LJcSQ0QXglIEI&ved=0CDcQ6AEwAA "Éléments de grammaire languedocienne - dialecte languedocien cettois, Gustave Thérond, Institut d'études occitanes, 2002"] * [http://www20.us.archive.org/stream/revuedeslanguesr1314univuoft#page/24/mode/2up Estudi del dialècte de Beçan] * [https://documents.univ-toulouse.fr/150NDG/PPN00908276X.pdf ''Recueil de cantiques et de Noëls, traduits en languedocien ou patois de Montpellier'', seguit de la parabòla de l'enfant prodig e d'un pichon recuèlh de provèrbis] * [https://web.archive.org/web/20201202214530/https://www.herault-tribune.com/articles/46951/bessan-traditions-la-chanson-de-bessan-en-francais-et-en-occitan/ Cançon de Beçan, en parlar beçanenc] * [http://www.montpelhierloccitana.eu Sit sus l'occitan montpelhierenc e sa literatura] * [http://archive.org/stream/revuedeslangues10romagoog#page/n158/mode/2up Tèxtes en montpelhieirenc de la ''Revue des Langues Romanes'] * [http://books.google.fr/books?id=I2RnfWoLLUIC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Fables, contes et autres pièces en vers, patois (sic) de Montpellier, Auguste Tandon] * [https://books.google.fr/books?id=DStJCBSCIEgC&pg=PA4&lpg=PA4&dq=critica+de+cert%C3%A8ns&source=bl&ots=BSYCfuyxgu&sig=D7zzkw6zY99FA0K0zUwm5lyZ6g4&hl=fr&sa=X&ved=0CDEQ6AEwBGoVChMIw_iWwN24yAIVQlcaCh2gJgz1#v=onepage&q=critica%20de%20cert%C3%A8ns&f=false Fables, contes et autres poésies patoises, François Raymond Martin] *[http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k56103727 ''Las fogaças de Mèstre Prunac, Poesias patoesas causidas dins sas uvras'', Jacques Liberat (parlar setòri)] * [http://occitanica.eu/omeka/items/show/2641 Poemas de Jacques Liberat Prunac dedicaçats a Rosalie Prunac per son oncle (tèxte manuscrit) (parlar setòri)] * [https://books.google.fr/books?id=-4zP1MsSAS4C&pg=PA171&lpg=PA171&dq=critica+de+cert%C3%A8ns&source=bl&ots=qFz8HlYe2Z&sig=xwfqwPj2aCDvaV8cbYpBT17oETw&hl=fr&sa=X&ved=0CC4Q6AEwA2oVChMIw_iWwN24yAIVQlcaCh2gJgz1#v=onepage&q=critica%20de%20cert%C3%A8ns&f=false Les loisirs d'un Languedocien, François-Raymond Martin] * [http://thalamus.huma-num.fr/annales-occitanes/annee-1204.html Pichòt Talamus (cronica en occitan montpelhierenc antic] * [https://books.google.fr/books?id=KAfKIKleYmcC&printsec=frontcover&hl=ca&output=html_text ''Lo rosari - Le Rosier alchimique de Montpellier'' editat per Antoine Calbet, occitan del S. XIV seguit de nòtas e comentaris] * [https://archive.org/texts/flipbook/flippy.php?id=revuedeslanguesr32univuoft "Lo Maset" conte reculhit en 1874, p.35] * [https://m.youtube.com/watch?feature=youtu.be&v=oeibL0eimLY ''La fònt de Sant Bertomieu'' cançon populara en montpelhierenc] [[Categoria:Dialectologia lengadociana]] [[Categoria:Lengadocian]] jfdto0qkzwddx21m0xp4oa4so1r6iv9 2497522 2497520 2026-04-05T06:48:00Z ~2026-20913-34 62990 /* L'article e los pronoms */ 2497522 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lenga |en occitan=montpelhierenc |país=[[França]] |regions=[[Montpelhierenc]] |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Occitanoromanic|Lengas occitanoromanicas]] |fam4=[[Occitan]] |fam5=[[Lengadocian]] |fam6=Lengadocian oriental }} Lo '''montpelhierenc''', o mai rarament '''montpelhieirenc''', es lo sosdialècte de l'[[occitan]] [[lengadocian]] caracteristic de la vila de [[Montpelhièr]] e de sa region pròcha, çò es mai o mens l'èst del departament d'[[Erau (departament)|Erau]], fins a [[Seta]]. Amb lo [[cevenòl (sosdialècte)|cevenòl]] e lo [[bas-vivarés (parlar)|bas-vivarés]], es una varietat del lengadocian oriental. Aquesta varietat èra una de las mai emplegadas dempuèi la fin del sègle XIX fins a la debuta del sègle XX amb d'autors importants coma [[L'Escotaire]], [[Alexandre Langlada]] de [[Lansargues]], [[Renat Tulet]] de [[Poçan]] o [[Gustau Terond]] de [[Sant Martin de Londras]]. Aquela vitalitat se manifestèt per la creacion de la ''[[Revue des Langues Romanes]]'' e un jornal umoristic de granda difusion ''[[La Campana de Magalona]]''. Entre los autres autors importants d'aqueste airal cal citar [[Joan Baptista Fabre]], [[Max Roqueta]] o [[Joan Frederic Brun]]. Coneguèt tanben una granda profusion de lingüistas coma [[Alfons de Ròca-Ferrièr]] e [[Carles de Tortolon]]. ==Los estudis sul montpelhierenc == Aquesta varietat es estada pro estudiada e mai siá parcialament. Demest los trabalhs de dialectologia publicats cal citar d'en primièr l'òbra de [[Léon Lamouche]] que comparèt lo parlar de [[Lodeva]] amb lo montpelhierenc central e tanben amb lo parlar de [[Marsilhargues]]. Un autre estudi dialectal interessant es lo que faguèt l'alemand [[Otto Zaun]] suls parlars d'[[Aniana]] e de son environa (editat en 1914). Puèi, se publiquèron qualques gramaticas coma la d'[[Émile Mazuc|Emili Masuc]] en 1899 sul parlar de [[Pesenàs]] a la termenera del [[besierenc (sosdialècte)]] o mai tard, en 1913, la de [[Loís Pastre]] sul parlar de [[Clarmont d'Erau]]. En 1964 lo lingüista [[Loís Michel|Louis Michel]] forniguèt tanben una sintèsi dels traches mai caracteristics del montpelhierenc dins son libre ''La langue des pêcheurs du Golfe du Lion''. Finalament en 2002, [[Gaston Basalgas]] publiquèt la gramatica inedita del regent [[Gustau Terond]] sul parlar de [[Seta]], lo [[setòri (sosdialècte)]]. ==Elements de dialectologia== Lo montpelhierenc es un dels sosdialèctes mai particulars de l'ensems lengadocian. Preserva d'un costat de traches mai ancians e a l'encòp una continuitat o transicion amb lo dialècte provençal: === Division dialectala === Lo montpelhierenc se devesís a la gròssa en tres varietats: -Lo montpelhierenc oriental (País de Lunèl e de [[Vidorle]]) que marca la transicion cap al [[Nimesenc (sosdialècte)|nimesenc]] amb una part orientala que presenta d'elements provençalizants (pèrdia de la marca de plural e article plural unic ''lei''). -Lo montpelhierenc central (Montpelhièr e sas environas fins a Nòstra Dòna de Londras al nòrd, amb Seta coma ponch mai occidental) -Lo montpelhierenc occidental (a partir de [[Mesa]]/[[Vilamanda]] fins aperaquí [[Agde]] e [[Beçan]]) que presenta d'afinitats claras amb los parlars septentrionals coma lo roergàs. === Fonetica === ==== Vocalisme ==== - Conservacion del son [a] (amb de variacions) de la '''''-a''''' atòna finala (trach que s'espandís gaireben fins a [[Ròse]] a l'èst) amb un son pro semblant a [ə] dins qualques endreches, en particular vèrs la còsta, Montpelhièr inclús, coma la vocala dicha neutra del [[catalan]]. Aquesta [a] es ben clara dins lo ròdol de Lodeva. Ex: '''''vaca''''' ['baka] per ['bako̞] en occitan generalament e dins los parlars occidentals. - Conservacion de la '''O''' brèva latina en diftong '''''-uò-''''' (prononciat [jɔ]) (trach partejat tanben per una partida del [[roergàs (sosdialècte)|roergàs]] e de l'[[albigés (sosdialècte)|albigés]]) Ex: '''''nuòch''''' per '''''nuèch/nuèit''''' o '''luònh''' [jòn] per '''luènh''' dins las autras varietats lengadocianas. L'occitan d'Agde a repartit las doas formas foneticas<ref>segon lo [[THESOC]]</ref> ''pluèja'' ['plòt͡ʃò], ''uèlh'' [jòl] e ''fuèlha'' ['fèjo], ''cuèissas'' ['kèjsos]. - Conservacion de la o pretonica dins certans mots : ''tantossada, orjolet, rajolet, tronada, luonchon''. A Lançargues e dins qualques vilatges dels environs, aquela repugnància per l'alteracion de la vocala o es ben plus marcada encara: longàs, encordat, grossi, crocut... - '''ò''' es preservada al contacte d'una nasala. Ex: '''''bòn''''', '''''fònt''''', '''''lòng''''' etc... coma en provençal rodanenc, mentre que lo digraf: ''-oa-'' s'i pronóncia -ò-: '''''doas''''' [dɔs], '''''coa''''' [kɔ], '''''proa''''' [pRɔ], '''''broa''''' [bRɔ], mas aquel fenomèn es plan espandit en lengadocian. - La '''u''' i es articulada [ø] coma dins la màger part del litoral lengadocian. De notar una alternança dins la prononciacion de cèrts mots e son extension a de cases non-etimologics : ''premièr'' e ''prumièr'' (o ''permièr''<ref>https://archive.org/stream/revuedeslangues31montgoog/revuedeslangues31montgoog_djvu.txt</ref>), ''medicin'' e ''mudicin'', ''lendeman'' e ''lundeman'', etc. Als environs d'[[Aspiran]], lo mot ''tèrra'' deven 'turra'<ref>https://archive.org/stream/RevueDesLanguesRomanes22/Revue_des_langues_romanes_22_djvu.txt</ref>. - Lo sufix '''-cion''' es prononciat [siw] a l’oèst del domeni dit '''país dau tambornet''' (seguint la linha de partiment que passa(va) dins Montpelhièr per Figairòlas, los Arceus), e [siun] a l’èst del domeni, dit '''país dau buòu''' (que sa linha passa(va) dins Montpelhièr pel Pont Trencat, Las Aubas, Merdanson) amb ja de traches del provençal: ex. nacion [nasiw] e [nasiun], television [telebiziw] e [telebiziun]<ref>http://www.twirpx.com/file/2089408/ ''Lo balès dialectic'', [[Joan Francés Brun]]</ref>. - E tampada dins lo mot ''vielh(a)'' a Lodeva (?). - Un trach menor e esporadic a Lodeva, sens dobte pres dels parlars pus septentrionals : lo passatge a > o en posicion pretonica dins certanas fòrmas verbalas monosillabicas : ''fa caud'' [fo kaw], ''va plan'' [bo pla], ''m'a donada'' [mo du'nada]. Aquel fenomèn tòca tots los futurs formats sus lo vèrb Aver : [se'rò] (serà), [ten'drò] (tendrà), [òw](an, tresena persona del plural del vèrb Aver). ==== Consonantisme ==== - Una de las caracteristicas mai particularas del montpelhierenc es la transformacion de la '''''-r-''''' intervocalica e après semi-consòna en una mena de [d] feblament articulat (fricatiu)<ref>''Suivant les régions, l'r se prononce, comme en français d'ailleurs, de deux façons différentes: il est guttural à l'est de Béziers, et palato-lengual à l'ouest. Toutefois, dans le domaine montpelliérain, qui forme une enclave limitée par l'Hérault et le Vidourle et s'étend jusqu’à Agde et la mer, l'r entre deux voyelles sonne comme un d: c'est une sorte d'r palato-lengual adouci; à Sète, il est guttural.'' Francino aprén la lengo d'oc, gramatico simplo e incoumplèto del parla lengadoucian, Bouchard d'Esquieu</ref> <ref>Un autre trait caractéristique du lodévois est le passage à un /d/ faiblement articulé (fricatif) du -r- intervocalique et après semi-consonne : ''èda'' (èra : « il était »), ''oda'' (ora), ''rade'' (rare « rare »), ''encada'' (encara), 'ada'' (ara), ''gaide'' (gaire), ''pecaide'' (pecaire), ''primièida'' (primièira), ''carrièida'' (carrièira), ''paude'' (paure), ''audelha'' (aurelha). Dans les autres positions, le r est prononcé dorsal à la française. Ce /d/ fricatif « doux » est acoustiquement très proche du /r/ apical des parlers voisins, dont il doit vraisemblablement provenir, peut-ètre à une date récente. II n'apparait pas dans la version de la Parabole de l'enfant prodigue de 1807, ni curieusement dans les atlas linguistiques au point Lodève (A.L.F.758) et au point Le Puech (A.L.L.O.C. 34.14)4, alors qu'il est toujours scrupuleusement noté dans les textes patoisants de Lodéve (Prosper Gély en particulier). Il s'agit en fait d'une véritable confusion phonologique : l'opposition /r/ —/d/ est neutralisée à l'intervocalique : d'où des séquences comiques dont les locuteurs n'ont pas conscience: ''cada peda madudadà'' (cada pera madurarà « chaque poire murira»), ''l'adodadà pas totjorn'' (l'adorarà pas totjorn « il ne l'adorera pas toujours »). Eclairantes sont par ailleurs des graphies de rimes du type ''fringaïre'' (fringaire) - ''trabaÿaide'' (trabalhaire), ''gaïre'' (gaire) - ''terraïde'', ''prepada'' (prepara) - ''marmelada'', ''ada'' (ara) - ''aiada'' (alhada), ''frèda'' (« froide ») - ''coulèda'' (colèra) » etc., ou encore des contregraphies comme ''fachara'' (fachada « fachée »), ''battura'' (batuda, « battue »), ''tiulara'' (teulada), ''accouchara' (acochada, « accouchée »), ''cibara'' (civada, « avoine »). Ce trait spécifique est parfois brouillé par l'influence des parlers voisins et du français conduisant à un certain polymorphisme et, surtout chez les poètes, à des faits de « beau langage » d'ont le -d- est évacué. Lodève, cité occitane: Patrimoine occitan en Lodévois, Éliane Gauzit, p. 32</ref> (realizacion que se retròba parcialament dins qualques parlars roergasses): '''''cara''''' ['kada], '''''pèira''''' ['pɛjda]. Dins cèrtas localitats del litoral pòt arribar a disparéisser. - Conservacion de la destriança del '''''v''''' e del '''''b''''' etimologics, contràriament al lengadocian occidental (e al lodevés) : [avyò-avyè] (aviá), [vòst(r)e] (vòstre), [vi'lat͡ʃe] (vilatge), ['ventre] (ventre), ['vèspre] (vèspre), etc. - La '''''-l''''' finala se vocaliza après ''a'', ''e'', ''i'', ''o'': '''''fiu''''', '''''muòu''''', '''''sau''''', '''''mèu''''', '''''tau(s)''''' (o '''''tal(s)'''''), '''''quau(s)'''''. Pasmens s'i pronóncia [l] la resultanta de -LL- latina e lo digraf '''''-lh'''''. Ex: '''''martèl''''', '''''capèl''''', '''''miralh''''', exceptat dins los articles contractes qu'i es generalament "'''dau"''' (existís pr'aquò una realizacion [daj] dins una bèla part del montpelhierenc occidental. A Lodeva non i a pas de vocalizacion de la ''-l'' finala (com en lengadocian occidental) : ''cal'', ''qualques'', ''ostal'', ''antal'', ''voldràs'', etc. - Simplificacion de la prononciacion dels grops de consonantas en fin de mot<ref>''Prononciation des pluriels en cs, ps, ts - Cette double lettre finale se prononce différemment suivant les pays: c’est ainsi qu'à Pézenas, elle se prononce uniformément comme le ch, tandis qu'à Montpellier, seule subsiste dans la prononciation l's final, ce qui a fait écrire à l'abbé Favre un parel de cos (cops) de siblet: une paire de coups de sifflet; sens faire mai de cas de las autras filhas que s'eroun estudas de flos (flocs) de boi: sans faire plus de cas des autres filles que si elles avaient été des morceaux de bois; seguérou fachas d'estre vengus dins lous valas (fachats, venguts, valats).'' Francino aprén la lengo d'oc, gramatico simplo e incoumplèto del parla lengadoucian, Bouchard d'Esquieu</ref>: '''''-cs''''', '''''-gs''''', '''''-ps''''', '''''-ts''''' que s'i pronóncian [s] (e tanben [ʧ] per ''-ps'' e ''-ts'' final o per ''-tz-'' a l'interior d'un mot) '''''-chs''''' que se fa [ʧ] dins lo montpelhierenc central e una part de l'oriental. Dins lo parlar de Montpelhièr: '''''baugs''''', (que son singular es '''bòsc''' [bɔs]), '''''ròcs''''', '''''pòsts''''', '''''gaugs''''' (que son singular es '''gaug''' ['gaw]), '''nuòchs''', '''fachs''', '''''còps''''', '''''pòts''''', e '''''dotze''''', '''''tretze''''' se pronóncian coma ['baus], ['bɔses], ['Rɔʧ], ['pɔses], ['gaws], ['njɔs], ['fas], ['kɔʧ], ['pɔʧ] e [duʧe], [treʧe], mentre qu'en parlar de [[Lodeva]] se tròba: ['njɔtʃes], ['fatʃes]. En morfologia, coma dins lo [[besierenc (sosdialècte)]] lo present d'indicatiu '''''trobatz''''' se pronóncia [tru'βas]. - I pòt aver de plurals sensibles abusius qu'afècten las '''''-rs''''' finalas que venon ''-ses'' al plural: '''''flor''''' (plural: '''''*florses''''' ['fluzes]). Lo plural de ''pè'' es ''peses''. -La palatala '''-lh-''', en posicion intervocalica, s'i pronóncia generalament [j] (trobam tanben aquesta [[iodizacion]] del provençal fins al narbonés e mai en [[catalan oriental]]). La ''-j/-g'' se pronóncia [t͡ʃ] ('''''gelat''''' [t͡ʃalat]) a Montpelhièr e mai a l'oèst fins un pauc mai enlà del flum Erau (e en Bas Lengadòc), alara qu'en montpelhierenc oriental (dont lo lodevés, a l'excepcion del mot ''jutge'' ['jyt͡ʃe]) per contra n'es [d͡ʒ] la realizacion normala. S'es perduda donc l'oposicion sorda / sonòra dels sons africats /tch/ e /dj/ : ''charra'' (de 'charrar') se pronóncia com ''jarra'', un ''chai'' com ''jai'' (de 'jaire'), ''chucar'' com ''jucar'', ''facha'' (de faire) com ''faja'', etc. Ara, a Lodeva l'africada '''-ts-''' en la fin dels mots, notadament los plurals, se pronóncia [t͡ʃ] : ''prat'' [prat͡ʃ], ''cargat'' [kar'gat͡ʃ], ''varlets'' [var'let͡ʃ], ''còps'' [cot͡ʃ], ''patz'' [pat͡ʃ], etc. === Morfologia === === Morfologia verbala === -La primièra persona del present del vèrb '''''èsser''''' i es generalament '''''siái''''' (realizat [ˈsjɛj] en montpelhierenc central e [ˈsjɔj] en occidental). Trobam [ˈsɔj] en besierenc e '''siáu''' [ˈsjɔw] en [[narbonés (sosdialècte)]] (pasmens amb doas franjas de [ˈsɛj]). La quatrena persona es '''''siám''''' a [[Seta]] e Lançargues<ref>https://archive.org/stream/revuedeslanguesr04univuoft/revuedeslanguesr04univuoft_djvu.txt</ref>. En futur '''''sarem''''' per '''''serem''''' a Lançargues<ref>https://archive.org/stream/revuedeslanguesr04univuoft/revuedeslanguesr04univuoft_djvu.txt</ref>. -La desinéncia de primièra persona de l'indicatiu present se fa amb '''''-e''''' (com en lengadocian oriental) contràriament al besierenc e coma dins lo [[provençal rodanenc|rodanenc (sosdialècte)]] (mai a l'oèst es '''''-i'''''). Ex: mtp. '''''cante''''' vs. bes. '''''canti''''' e per la segonda persona '''''-es''''' en lòc de l'occidental '''''-as'''''. -Lo subjontiu del vèrb '''''èsser''''' es '''''siegue''''' (se pòt escriure: 'siágue'. '''''siaga''''' [ˈsjagɔ] a Pesenàs). Es refach sus 'sià' (< èsser), que s'utilizava en montpelhieirenc fins al sègle XIX. Lo participi passat es '''''seguèt''''', lo preterit '''''siaguèt''''' (allòc del classic ‘'foguèt'). . - La tresena persona del present de '''''faire''''' e '''''anar''''' son '''''fai''''' e '''''vai''''' coma dins lo [[provençal rodanenc|rodanenc (sosdialècte)]]. -Lo preterit del vèrb '''''èsser''''' es '''''seguère''''' en luòc de ''foguère''. -Existís una cèrta repugnància a la -'''''n''''' finala: '''''dison''''' ['dizu], '''''avián''''' (s'i pronóncia a l'oèst e al nòrd de Montpelhièr [a'bjɛw] e en montpelhierenc occidental [a'bjɔw]) ([[Erau]] fai termenera, almens dins sa val mejana). Segon [[Loís Alibèrt]] dins sa gramatica de 1935 lo mantenement de la -n, caracteristic el parlar provencal, existís en concurréncia amb l'amudiment d'aquesta consonanta dins l'airal de lengadocian de Cevenas, Montpelhièr, Besièrs oriental, etc., e nos dona los exemples: ''pan'', ''alen'', ''molin'', ''carbon'', ''comun'' a costat de ''pa'', ''alé'', ''molí'', ''carbó'', ''comú'' (pág. 27). Alibèrt ajota que la finala -an es la qu'a mostrat resisténcia maxima a l'amudiment. -La tresena persona del plural es '''''-on''''' (com dins totas las varietats del litoral mediterranèu) generalizat a totes los grops del present e del subjontiu imperfach ('''''cantan''''' ['kantu] e en [[narbonés (sosdialècte)]] '''''cantèsson''''' [kanˈtɛsu]. -L'imperatiu del vèrb "faire" es "faguetz" (e non "fasetz"), çò meteis per los participis presents "en faguent", "en diguent", "en legiguent"... -Los subjontius presentan de formas en -e: "avengue", "mantengue" (las formas classicas retengudas per los normalizators lengadocians son "avenga","mantenga"). "sortigue" per "sortisca" fai logicament al subjontiu imperfach "sortiguèsse". -Lo condicional del vèrb '''voler' '' pèrd la L: "vodrián". -La tresena persona del plural dels possessius se confond amb la persona del singular (coma en espanhòl e bona part del catalan): '''son/sa''' contra '''lor''' (o sas variacions) en [[Cevenas]] e dins lo [[Carcassés (sosdialècte)]]. ==== Morfologia nominala ==== === L'article e los pronoms === * Article contracte: ''dau'' [daw/dɔw] (central e oriental), ''dels'' [das], ''de las'' (que pòt venir [das] subretot a l'èst, emplegat per l'abat Fabre); ''als'' [as] e ''a las'' (que pòt venir [as] a l'èst). ''del'' s’emplega de còps dins los cantons de Ginhac, Clarmont e Lodeva<ref>http://www.twirpx.com/file/2089408/ ''Lo balès dialectic'', [[Joan Frederic Brun]]</ref>. * Article definit plural: ''(d')unes'', ''(d')unas'' * Pronoms personals: 1a persona plural: ''nautres/nautras'' (e ''nos'') 2a persona plural: ''vautres/vautras'' (e ''vos'') 3a persona plural: ''eles'' (masc.), ''elas'' (fem.) * Pronoms relatius e interrogatius plurals: ''quantes/quantas'', ''quintes/quintas''; quau/quala, quaus, qualas (per las personas) * Adjectius possessius plurals: mos/mas; mieus - mieunes/mieunas, nòstres/nòstras (o nòstes/nòstas), vòstres/vòstras (o vòstes/vòstas) === Lexic === Per çò tocant al lexic presenta sovent una continuitat amb lo dialècte [[provençal]] : '''ben''' [ˈben] contra '''plan''' qu'apareis abans e a l'entorn de [[Mesa]]; '''''coma''''' (vai?) ('cossí (va?'), '''''amarina''''' ('vim'), '''''escoba''''' (mas i a 'balaja' tre lo montpelhierenc occidental e 'engraniè(i)ra' en [[narbonés (sosdialècte)]]), '''''escòndre''''' ('amagar' cap a l'oèst e 'cabir' cap al [[cevenòl (sosdialècte)]]), '''''sartan''''' ('padena' a l'oèst tre lo montpelhierenc occidental, o 'padèla' dins d'autras varietats coma lo [[cevenòl (sosdialècte)]]), '''''se taisar''''' ('''se calar''' a partir del montpelhierenc occidental), '''''nòn''''' [nò] (non), '''''ò''''' (o), '''''promier, promièira''''' (primièr, primièra). Tanben presenta de variantas particularas coma: '''''agudre''''' ('aguer' en provençal), '''''antau/antal''''' ('aital' en [[besierenc (sosdialècte)]], 'atal' en narbonés e a l'oèst o 'ansin' en provençal); '''''detràs''''' al costat de '''''darrièr(s)'''''; '''''manaira''''' ('destrau' a l'èst e 'pigassa' en besierenc), '''''masca''''' ('fada'); '''''pòta''''' (que s'opausa a 'frigola' present tre lo montpelhierenc occidental); '''''rabàs''''' ('tais'); '''''putnaisa''''' ('cinze', 'cime'), '''''fureta''''' ('mirga', 'murga')... e '''''dòrs''''' (grafia generalment emplegada pels autors)/'''''dòus'''''/'''''dèus''''' [dos] o '''''daus''''': vèrs (prepausicion). A Besièrs se ditz ''deus'', a Montpelhièr [dors], ''daus'' a Pesenàs e en [[clarmontés (sosdialècte)]], e dau (sens -s?) a Cecenon<ref>''Francino aprén la lengo d'oc, gramatico simplo e incoumplèto del parla lengadoucian'', Bouchard d'Esquieu</ref>. La '''''plena''''' es l'aiga d'un flum o ribièra al ponch ont la mar lo fa refluir, e '''''oire''''' son las ondetas dels estanhs<ref>https://archive.org/stream/revuedeslanguesr04univuoft/revuedeslanguesr04univuoft_djvu.txt</ref>. Existís tanben una fòrta influéncia provençala mai marcada sul montpelhierenc oriental (País de [[Lunèl]]) e sul litoral mas que ven mai febla a partir de [[Palavàs]] e que pòt aparéisser dins qualques traches del parlar [[setòri (sosdialècte)]] (coma amb ''siáu'' en luòga de ''siái'' per exemple). Lo [[pronom neutre]] es ''o'' mas se vei de còps que i a ''lo'', per influéncia conjoncha del provençal maritim e del provençal literari mistralian e tanben del francés: ''lo sabe''.<ref>''Hou'' [...] est la forme dominante dans la plus grande partie de notre territoire linguistique, haute Provence, Dauphiné, Languedoc sauf l'extrême sud, Guyenne, Auvergne, Velay, Limousin. Plusieurs parlers vaud. emploient concurremment ''hou'' et ''lou''. Montpellier ''hou'', Sète ''lou''. ''hou'' est parfois développé en ''hòu'' (dauph. lim.), souvent en ''vou'' (dauph., Velay, Vivarais, Auvergne) ou en ''zou'" (ag. gév. ség. lim. querc.) qui devant voyelle initiale de mot suivant se réduisent à ''v'', ''z'', ; ''hòu'' provient d'un élargissement en position tonique, ''vou'' d'une résolution d'hiatus après voyelle finale de mot précédent, ''zou'' de fausses coupures quand un mot précédent étroitement lié finissait par -s. Essai de syntaxe des parlers provençaux modernes, [[Juli Ronjat]]<nowiki><ref></nowiki>'' Se trapa la prononciacion '''''vòtz''''' per ''votz'' a l'est de L'[[Estanh de l'Òrt]], del band de [[Lançargues]] enlai. ===Tèxtes en montpelhierenc=== ==Fragment de l'[[Odissèa]] d'[[Omèr]] tradusida per [[Joan Baptista Fabre]]== Es la descripcion d'un repais. [[Telemac]] en çò de [[Calipso]] reçaup [[Minerva]] sota la forma de [[Mentor]], la saluda : :''E sans ie dire una paraula,'' :''La prend e la fai metre a taula'' :''Lo repais seguèt fin e bèu :'' :''Avián<nowiki><ref>([avièn])</nowiki>''</ref> == '''Tèxtes en montpelhierenc''' == == Fragment de l'[[Odissèa]] d'[[Omèr]] tradusida per [[Joan Baptista Fabre]] == Es la descripcion d'un repais. [[Telemac]] en çò de [[Calipso]] reçaup [[Minerva]] sota la forma de [[Mentor]], la saluda : : ''E sans ie dire una paraula,'' : ''La prend e la fai metre a taula'' : ''Lo repais seguèt fin e bèu :'' : ''Avián''<ref>([avièn])</ref> fach la sopa ambe<ref>([émbe])</ref> un lèu<ref>(fr. mou de veau)</ref> :''Assasonat<ref>([assesonat])</ref> d'una codena'' :''Qu'auriá<ref>([auriè])</ref> bercat una lesena ;'' :''Puòi presenteron tres missons<ref>(fr. saucisson ou andouille)</ref>'' :''Un sanquet e quatre garrons,'' :''Aquí lo gras. E per lo magre'' :''Fòrça merluça en de vinagre.'' :''Quauques<ref>(quaucs? [kaws])</ref> arengs d'un gost exquist,'' :''Un bèu plat de coralhs confits,'' :''Una gròssa escarpa salada.'' :''Una aumeleta un pauc brutlada.'' :''Per de fruit, s'agèsson<ref>([agèsso])</ref> pogut.'' :''Sans dobte n'aurián<ref>([aurièn])</ref> ben<ref>([be])</ref> agut,'' :''Mas coma èrem vèrs Pentacosta<ref>([pantacosta])</ref>'' :''lo dessèrt seguèt una crosta.'' == [[Paire nòstre]] en montpelhierenc<ref>https://documents.univ-toulouse.fr/150NDG/PPN00908276X.pdf ''Recueil de cantiques et de Noëls, traduits en languedocien ou patois de Montpellier''</ref> == :Nòstre paire que sès au Cèl, :que vòstre Nom siágue santificat, :que vòstre règne arribe, :que vòstra volonlat se fague sus la Tèrra coma au cèl; :Donatz-nos uòi nòstre pan de chaca jorn, :e perdonatz-nos nòstras ofensas, coma nautres perdonam los que nos an ofensat, e, nos quitetz pas anar a la temptacion, mès deliuratz-nos dau mau. :Atal siágue. == Parabòla/Semblança de l'enfant borgal en occitan de Montpelhièr (francismes levats) ([https://documents.univ-toulouse.fr/150NDG/PPN00908276X.pdf&#x20;''Recueil&#x20;de&#x20;cantiques&#x20;et&#x20;de&#x20;Noëls,&#x20;traduits&#x20;en&#x20;languedocien&#x20;ou&#x20;patois&#x20;de&#x20;Montpellier'']) == Un òme aviá dos enfants. Lo pus joine diguèt a son paire (*''pèra'') : mon paire, donatz-me (/balhatz-me) lo ben que me deu revenir per ma part (/ce que me deu revenir de vòstre ben), e el ie faguèt lo partatge de son ben (/e lo paire partagèt son ben a sos enfants). Quauques jorns après, lo pus joine emportèt amb el tot ce que aviá e se n'anèt viatjar dins un país estrangèr onte despensèt tot son ben en desbauchas (/d'aqueles dos enfants, agent amassat tot ce que ie reveniá se n'anèt dins un país ben luòh, onte mangèt son argent embe de michantas femanas). Après qu'o agèt tot dissipat, venguèt una granda famina dins país e el seguèt talament desprovesit de tot (/Quand ie restèt pas pus res, i agèt la famina dins aquel país, e comencèt a èstre dins la misèria.), que seguèt obligat de se metre au service en cò d'un abitant de l'endret que l'envièt a se fermar per gardar los pòrcs (Alara (*''alòrs'') se n'anèt et seguèt obligat de se logar a u mainatge, que lo mandèt a son mès per ie gardar los pòrcs). Aquí desirava de se podre remplir l'estomac de las pelofas que los pòrcs manjavon, mès degús i en donava pas ges (E aquí seriá estat content de manjar son sadol de las trialhas que se dònon als pòrcs; mès (*''mais'') deguns i en donava pas). En fin estent rintrat en el meteis, diguèt (/En fin revenguèt a el, e diguèt) : i a tants de varlets dins l'ostau de mon paire que an de pan en abondança e ieu ací morisse de fam (/Que i a de gents au servici de mon paire qu'an mai de pan que ce que fau, e ieu siái aicí que morisse de fam!). Fau que me n'ane e qu'ane trobar mon paire e que ie digue (/Sabe de que farai: Anarai trobar mon paire, e ie dirai) : Mon paire ai pecat còntra lo cèl e còntra vos soi pas pus digne d'èstre apelat vòstre filh mès tractatz-me coma un de vòstres varlets (/Mon paire, ai ofensat lo bon Dieu e vos ai mancat; merite pas pus d'èstre regardat coma vòstre enfant. Vos pregue de me reçaupre solament e de ma tractar coma un de vòstres domestiques). Se n'anèt donc e venguèt vèrs son paire, mès èra encara ben luònh son paire l’aperceguèt e seguèt tocat de compassion, corrís vèrs el e l'embracèt (/Après avedre dich acò, partiguèt e anèt trobar son paire. Era encara ben jorn, que son paire le vegèt, n'agèt compassion e l'anèt embraça tot corrent.). Son filh ie diguèt: Mon paire ai pecat còntra lo cèl e còntra vos soi pas pus digne d'èstre apelat vòstre filh mès tractatz-me coma un de vòstres varlets (/Son filh ie diguèt: Mon paire, ai ofensat lo bon Dieu e vos ai mancat; merite pas pus d'èstre regardat coma vòstre enfant.). Mès lo paire diguèt a sos varlets: portatz-ie lèu son premièr abit e metètz-ie-lo, metètz-i un anèl au det, de solièrs als pèses. Anatz cercar lo vedèl gras, tuatz-lo, mangem e faguem bona vida. Per ce que acò's mon filh que èra mòrt e que es ressuscitat qu’èra perdut e qu’es retrobat e faguèm granda fèsta. (/Alara lo paire diguèt a sos domestiques: portatz-ie lèu (*''vite'') la pus bèla rauba, e cargatz-ie-la. Metetz-ie un anèl au det e de solièrs als pèses. Menatz atanben (*''aussi'') lo vudèl gras e tuatz-lo; mangem e faguem bona vida (*''chèra)'', per ce que mon filh que vesètz aquí, èra mòrt e es ressuscitat; l'aviái perdut e l'ai retrobat: per aquela rason (*''reson'') comencem a faire fèsta.). Dins aquel temps, son ainat qu'èra anat als camps, revenguèt; dès que seguèt pròp de l'ostau entendèt la musica e la dança (/Dins aquel temps, l'ainat qu'èra a la campanha, revenguèt, e quan seguèt près de l'ostau, entendèt la musica e lo bruch de los que dançavon.). Sonèt un dals varlets per saupre d’el de qu'èra acò. Ie diguèt: Acò's vòstre fraire qu'es revengut e vòstre paire lo vegent plen de vida a fach tuar lo vedèl gras. (/Sonèt un de sos domestiques, e ie demandèt de qué èra acò qu'entendiá. Lo domestic ie respondèt: Acò es vòstre fraire (*''frèra'') qu'es revengut en bòna santat, e vòstre paire a vougut regalar amb aquela ocasion e faire fèsta.). Aqueste seguèt talament indignat que volhèt pas intrar dins l'ostau que obliguèt son paire de sortir e de lo faire intrar amb el. Mès el diguèt a son paire: i a tant de temps que vos servisse sans vos avedre jamai desobeït, pr'aquò vos m'avètz pas jamai solament donat un cabrit per me regaudir ambe mos amics. E dès qu'un filh coma aquel que a manjat tot son ben ambe de femmas perdudas es vengut vos avètz fach tuar lo vedèl gras (/L'ainat seguèt *fachat d'acò, se metèt en colèra, e vouguèt pas intrar dins l'ostau. E quand lo paire sortiguèt per lo pregar d'intrar, ie faguèt aquesta respònsa: I a fòrça temps que vos servisse; ai fach totjorn ce que m'avètz comandant, e malgrat acò, m'avètz pas jamai donat un cabrit per me regalar embe mos amics. Mès mon fraire, qu'a manjat tot son ben embe de michantas femnas, es pas pus lèu vengut, qu'avètz tuat lo vudèl gras per el). Son paire ie diguèt: Mon filh, per vos, vos sètz totjorn ambe ieu e n'ai pas res que nòn siágue a vos. Mès falhèt faire fèsta e nos regaudir, per ce que vòstre fraire qu'èra mòrt, es ressuscitat e qu'èra perdut, e qu'es retrobat (Son paire ie respondèt: Mon filh, vos sètz totjorn embe ieu, e tot ce que ai es vòstre; mès perqué volètz pas que fague fèsta e que me *rejoïgue? Vòstre fraire èra mòrt e es ressuscitat; èra perdut e l'avèm retrobat.). == Parabòla/Semblança de l'enfant borgal en occitan de Lodeva (francismes levats) <ref>https://books.google.fr/books?id=BtDTDwAAQBAJ&pg=PA368&lpg=PA368&dq=mots%20occitans%20a%20recuperar&source=bl&ots=Bor61sVxyA&sig=ACfU3U1uNIzL1JgLweOHk3ozoU5ZPRMJAw&hl=ca&sa=X&ved=2ahUKEwjd9d60ypH2AhVIzIUKHd_FCQ0Q6AF6BAgBEAE&fbclid=IwAR0-NvV0uK9ViHaUvFuAkymF4dm7LPwU64Z0U6PCgV5CcZkSDKizjLl3Jdw#v=onepage&q&f=false</ref> == Version 1: Un òme aviá dos enfants. Lo pus joine diguèt a son paire: Mon paire, donatz-me la part de vòstra vianda que me competa, e son paire ie partatgèt sa vianda. Quauques jorns après, lo pus joine d'aqueles enfants quand agèt tot raspalhat, se n'anèt viatjar dins l'estrange país plan luònh, e lai fricassèt tot son dequé en visquent coma un libertin. Quand agèt tot acabat, arribèt una granda famina dins aquel país e el comencèt a patir. Se n'anèt e se loguèt amb un borgés d'aquel país que l'envièt a sa bòrda per gardar los pòrcs. E auriá plan aimat de remplir son ventre de las petofas que los pòrcs manjavan, e degús n'i en donava pas ges. En fin rentra en el mème e se ditz: quanses i a de varlets dins l'ostau de mon paire que fáun son sadol de pan e ieu ací crèbe de fam! "Aneu noun ban" [anetz-vos-ne'n???] trobar mon paire e ie dire: mon paire ai ofensat lo cèl e vos ai ofensat. Siái pas pus digne que m'agalhon coma vòstre enfant, fasètz de ieu coma d'un de vòstres varlets. Se lèva e se'n vai trobar son paire: n'èra encara plan luònh; son paire lo vegèt e lo planguèt, li corrís, l'embraça, lo sarra, lo manja de potons. L'enfant ie ditz: mon paire ai ofensat lo cèl e vos ai ofensat, siái pas pus digne que m'agalhon vòstre enfant. Aladonc lo paire ditz a sos domestics: lèu, portatz sos premièrs vestiments e abilhatz-lo; metetz-ie un anèl ai sis dets e de solièrs als pès. Menatz atanben un vudèl plan gras e tuatz-lo; manjem e regalem-nos. Aquí i ai un enfant qu'èra mòrt e es revengut; s'èra perdut e s'es trobat: se meteran donc a se regalar. Son aïnat èra ai cans; reven e coma s'aprochava de l'ostau entend una granda simfonia e de danças. Sona donc un varlet e ie demanda de qu'es tot. Lo varlet ie respond: vòstre fraire es vengut e vòstre paire a fait tuar un vudèl gras per çò que l'a vist plan galhard. L'aïnat se met aladonc dins una passion voliá pas dintrar, calguèt que lo paire sortiguessa e que se metessa a lo pregar. Mès el ie respond: i a tant d'ans que vos servisse jamai n'ai pas mancat de faire çò que m'avètz comandat e jamai m'avètz pas donat solament un cabrit per me regalar ambe mos amics. Mès dès que vòstre capdèt qu'a acabat son dequé ambe de coquinàs es vengut avètz fait tuar per el lo vudèl lo pus gras. Aladonc son paire ie ditz: mon filh tu siás totjorn amb ieu e tot çò qu'es miu es tiu. Mès nos caliá ben regalar e faire fèsta: puòi qu'aquel capdèt ton fraire èra mòrt e es revengut; s'èra perdut e s'es trobat. Version 2: Un òme aviá pas que dos enfants. Lo pus joine diguèt/ditz a son paire: Es temps que siague mon mèstre e que age d'argent. Cal que pòsque me n'anar e que veja de país; partajatz vòstre ben e donatz-me çò que dive possedir/avure. « ò mon enfant » ditz-diguèt lo paire, « Coma voldràs (pron. vodràs-vorràs) : siás un michant e seràs punit. » E (puòi) durbiguèt un tirador, partatgèt son ben e ne faguèt dòs parts. Qualques jorns après, lo michant partiguèt (/se n'anèt) del vilatge en faguent lo fièr e sans dire adieu a diguns (pron. digús). Traversèt fòrça (de) landas, de bòsques, de ribièiras, e arribèt dins una granda vila ante despensèt ton son argent. Alh (pron. ai) bot de qualques meses calguèt que vendèssa sos abilhaments/abilhatges a una vielha femna, e se loguèt per èsser domestic (/ varlet). L'envièron dins los camps per i gardar los ases e los buòus. Alòr siguèt plan malurós : agèt pas pus de liech per dormir la nuòch ni de fuòc per se calfar quabd aviá freg; aviá qualques còps tant d'apetit/ tant fam qu'auriá plan manjat las fuòlhas de caulet... Caliá que mangèssa la frucha poirida que manjavan/manjan los porcèls (/pòrcs) ; mas diguns ie balhava pas res. Un vèspre, lo ventre voide/vueg, se laissèt tombar sus un tronc, e espiava per la fenèstra los aucelons que volavan doçament. E puòi vegèt (a) paréisser dins lo cèl la luna e las estelas e se diguèt en plorent : Ailà l'ostal de mon paire es plen(a) de domestics/varlet qu'an de pan e de vin, d'uòus e de fromatge tant que ne vòlon. Pendent aquel temps, ieu morisse de fam aicí. == ''Peire Azéma: à propos des ambitions maritimes de la France'' == Nòste avenir sus l'aiga Dins son [[Lou Boulet Rouge]], cremant de pura flamba patriotica, nòste amic [[Leon Teissier]] encadra de bòns comentaris aquesta paraula de M. Lémery, jot-secretari d'Estat a la marina merchanda: — La France doit redevenir une grande nation maritime. — Redevenir, es ben lo mòt. Una granda nacion maritima, la França o es estada, dins de temps dejà luònts: los bèus temps dau canau dau Miegjorn e de la navigacion rodanenca, l'epòca que la fièira de Bèucaire èra un dals grands mercats dau monde, lo temps onte èron viventas e animadas las citats qu'un autor a pogut dempuòi sonar: — Les villes mortes du golfe de Lyon. S'agís pas de plorar de lònga sus aquela descasença: s'agiriá puslèu de ne'n cercar las causas e de se metre au travalh per remontar lo corrent. Diguem-(z)o francament: es pas de qué que siègue, e l'esfòrç a complir es talament grand que i a de qué n'èstre esfraiat. La mecanica centralizaira, crestaira de cervèls e de volontats, nos a tròp desacostumats de pensar e de decidar (sic) librament, e sèm devarilhats entre que cau provar un peçuc d'iniciativa, agir en defòra de las direccions dau govèrn. Regardèm, per exemple, ce que se passa per lo pòrt de Seta, qu'interessa prencipalament nòste paratge, e onte se deuriá metre en practica lo programa de nòsta renovacion maritima. Tot lo monde sap, tot lo monde ditz quante grand ròtle lo pòrt de Seta auriá a jogar dins la renaissença economica dau Bas Lengadòc. Dins una seria d'articles documentats la Revue Méridionale des Idées a estudiat a fons aquela question de nauta importéncia. E ben! A part quauquas excepcions onorablas e preciosas, mès malurosament tròp pauc nombrosas, digús se n'es pas virat. E, a luòga de repotegar còntra l'un e l'autre, vòu mai reconóisser francament que lo prumièr tòrt vèn dals qu'agent lo temps e l'argent, las relacions e l'influença, sabon pas o vòlon pas los emplegar per lo ben de son terraire; los que, moienant (sic) que lo vin se vende e que sas rendas tòmbon, s'enchauton de tot lo rèsta. Pasmens, l'amor dau país es pas solament l'afaire dals poètas e dals artistas; es tanben (tamben) lo dever dals òmes de travalh e d'accion. Es pas lo tot que nòsta terra siègue bèla, la volèm richa e prospèra; nòste patriotisme miegjornau demanda per acò la collaboracion de totas las energias e de totas las capacitats. Demanda, puòi, que los òmes marcants qu'unirà un programa de respelida lo sachon faire respectar per los politicaires. Los òmes politics, coma n'i a, qu'an l'eime de prene conselh pròche dau monde competent e de servir emé devoament e activitat los grands interèsses generals, an drech a nòstes compliments. Los politicaires que parlon e desparlon a tusta-limbusta, o que passon son temps a empusar l'isanha e l'aïrança de las passions electoralas, fan un triste mestièr que deuriá, se la guerra nos a aprés quicòm, pas pus trobar de practicas. Mès es pas dich que la guerra nos ague aprés grand causa! En tot cas, juscas ara, sustot en ce que pertòca nòsta region, lo programa Lemery de resurreccion maritima a pas trobat dins las assembladas publicas los aparaires afeccionats e eloquents qu'auriá agut de besonh. E a pas trobat nimai, o cau dire, l'argent que i auriá caugut. A agut lo mau de totas las grandas entrepresas endustrialas, victimas d'una organisacion financièira malastrosa, que la França es sola a subir. N'avèm dich un mòt i a quauque temps, e nos ié caudrà tornar, solide. Nòste sistèma de bancas sembla fach exprès pèr arruïnar lo país: la centralizacion, aquí mai, a fach son òbra de destruccion. A engrunat los tres-quarts e passa de las pichòtas bancas qu'ajudavon lo comerce e l'endustria de ses regions. Puòi quand tota la fortuna nacionala, a quicòm pròche, es estada amolonada dins los novèls castèls fòrts de tres o quatre nauts barons de la finança, l'an prestada a drecha, a gaucha dins d'empronts de Pamparigosta o de Mascolhonat: o d'empronts russis, que uòi lo governament es oblijat de ne'n pagar los interèsses... de nòstes sòus. Dins aquel temps, a fauta d'argent, d'aquel argent que degalhaven a l'estrange, nòste comerce e nòsta endustria s'anequelissián, nòsta marina agonizava, aviam, d'un pauc mai, los pus trassas camins de fèrre d'Euròpa, de canaus a la mòda de i a tres cents ans, de milhons d'energia electrica estrassada, etc... Es pas permés qu'acò dure. Acò durarà, pasmens, tant que lo fetichisme de París??? esbarlugarà coma un miralh de lausetas, tant que lo poufre parisenc nos jucarà la mesola dals òsses. Nos cau sortir d'aquel aflaquiment, e organizar las fòrças vivas dau país sus totes los terrens d'activitats. O cau per nòste avenir sus l'aiga coma per nòste avenir??? Febrièr 1918. == La borrida de baudròi == * Aicí i’amai un plat de Seta * Famós, mès un pauc complicat; * Per qu’intre dins vòstre sicap; * Escotatz ben ma liçoneta: * Prenètz dau peis a proporcion * De tres quart de liura per tèsta, * Ros, coeta lònga, e, sans façon, * Pelats, voidats. * Lo fetge rèsta. * Pòrres, èrbas a volontat, * Grelhs d’api, cebas ben achadas, * Lo peis a morcilhs decopat, * Aquí vòstra caiçarolada. * D’òli, metètz un rag a fons, * Un jaç de peis, un jaç d’èrba, * Pauc de sau, de pebre a borron, * D’alhs escrachats, lo fetge en sèrva. * D’aiga que cobrigue lo tot, * Puòi fuòc, que per dessús s’enauça; * Mantenètz lo bolh jusc’au bot * Dau temps qu’alestissètz la saussa. * Ambe quauques vesenhas d’alhs * Dins lo mortièr montatz d’alhòli; * Cau que la saussa tengue als talhs, * Tanben ie planiguetz pas l’òli. * Quand lo fetge es cuòch, lo tiratz, * Dessarcissètz dins una sieta, * Amb un pauc d’òli, lo montatz: * Es çò milhor de la recèpta. * Tanlèu qu’es freg, doçament, * Dins lo mortièr que se desòla, * Mesclatz lo fetge ambe l’alhet * Puòi, retiratz la caiçaròla. * Prenètz de jus çò que vos cau * Per que la saussa s’espessigue, * Dins lo mortièr, pauc après pauc, * Montatz, jusc'a que se rampligue. * Un amic vos ten lo mortièr: * zo, remenatz la caiçaròla ! * Cau que chaca talhon entièr * Pòrta sa saussa tròn de muòla!… * Après, s’avètz bon apetís * Vos creiretz au Paradís. F. Combes (1903) dins l'Armanac Cetori, 1904. ==Nòtas e Referéncias== <references /> ==Ligams extèrnes== * [https://www.youtube.com/watch?v=qQ28_4oHWJQ Per escotar lo montpelhièrenc] L'enregistrament ven dau grope d'espectacle folklorizant lo "Mimosa". Lo tèxte es tirat de "Vèrs la tèrra" 1930 dau felibre Causson de l'Olivièr, famós cançonejaire de la Campana de Magalona. * [http://c.barret3.free.fr/gram/Gram.htm ''Grammaire Languedocienne - Dialectes de Montpellier et de Lodève'', Léon Lamouche] * [http://marsyas2.blogspot.com/2011/06/yves-gourgaud-le-montpellierain.html Article sus l'occitan montpelhieirenc] * [http://www.twirpx.com/file/2089408/ ''Lo balès dialectic'', [[Joan Frederic Brun]] ] * [http://marsyas2.blogspot.com/2011/05/ive-gourgaud-cevenol-et-montpellierain.html Article sus l'occitan cevenòl e montpelhieirenc] * [http://marsyas2.blogspot.com/2011/06/ive-gourgaud-montpellierain-et-cevenol.html Article sus l'occitan cevenòl e montpelhieirenc (seguida e fin)] * [https://web.archive.org/web/20120816012756/http://www.palavaslesflots.com/download/1991-la_lenga_dau_grau_ao_t_2012_vl-pdf Le parler vieux palavasien (La lenga dau país de Palavàs) pichòta gramatica e lexic occitan-francés] * [https://web.archive.org/web/20150630163903/http://issuu.com/pepsi21/docs/louis_pastre_clermontais Le sous-dialecte bas-languedocien de Clermont l'Hérault, ed. J. Comet, Perpinhan, 1913] * [http://www.scribd.com/doc/104060157/Glossaire-botanique-languedocien-francais-latin-de-l-arrondissement-de-Saint-Pons-Herault-precede-d-une-etude-du-dialecte-languedocien-Texte-impr#download Glossaire botanique languedocien, français, latin de l'arrondissement de Saint-Pons (Hérault) précédé d'une étude du dialecte languedocien, Melchior Barthés] * [http://books.google.fr/books?id=GhbnIKScEhwC&pg=PA190&lpg=PA190&dq=montpelhierenc&source=bl&ots=_PYpCGcENn&sig=0LOmvOM72-fpriZvR44yQljPdPg&hl=ca&sa=X&ei=surtT_PXMrOZ0QWW2YjYDQ&ved=0CGEQ6AEwBw#v=onepage&q&f=false L'occitan montpelhieirenc in ''Discours sur les langues dans l'aire méditerranéenne'', Teddy Arnavielle e Cristià Camps] * [http://books.google.fr/books?id=GhbnIKScEhwC&pg=PA181&lpg=PA188&ots=_P1rtzhKIm&focus=viewport&dq=%22parlar+de+seta%22&hl=ca&output=html_text Qualques caracteristicas del lengadocian mediterranèu, Claudi Balaguer (a partir de p.181)] * [http://archive.org/stream/revuedeslangues06romagoog#page/n132/mode/2up "Note sur le sous-dialecte de Montpellier"] * [http://archive.org/stream/revuedeslangues10romagoog#page/n430/mode/2up "Note sur une variété du sous-dialecte de Montpellier" (parlar de Lançargues)] * [http://books.google.fr/books?id=5T9NAQAAIAAJ&q=%C3%89l%C3%A9ments+de+grammaire+languedocienne+:+dialecte+languedocien+cettois,+Gustave+Th%C3%A9rond&dq=%C3%89l%C3%A9ments+de+grammaire+languedocienne+:+dialecte+languedocien+cettois,+Gustave+Th%C3%A9rond&hl=ca&sa=X&ei=cfr5Uq7LJcSQ0QXglIEI&ved=0CDcQ6AEwAA "Éléments de grammaire languedocienne - dialecte languedocien cettois, Gustave Thérond, Institut d'études occitanes, 2002"] * [http://www20.us.archive.org/stream/revuedeslanguesr1314univuoft#page/24/mode/2up Estudi del dialècte de Beçan] * [https://documents.univ-toulouse.fr/150NDG/PPN00908276X.pdf ''Recueil de cantiques et de Noëls, traduits en languedocien ou patois de Montpellier'', seguit de la parabòla de l'enfant prodig e d'un pichon recuèlh de provèrbis] * [https://web.archive.org/web/20201202214530/https://www.herault-tribune.com/articles/46951/bessan-traditions-la-chanson-de-bessan-en-francais-et-en-occitan/ Cançon de Beçan, en parlar beçanenc] * [http://www.montpelhierloccitana.eu Sit sus l'occitan montpelhierenc e sa literatura] * [http://archive.org/stream/revuedeslangues10romagoog#page/n158/mode/2up Tèxtes en montpelhieirenc de la ''Revue des Langues Romanes'] * [http://books.google.fr/books?id=I2RnfWoLLUIC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Fables, contes et autres pièces en vers, patois (sic) de Montpellier, Auguste Tandon] * [https://books.google.fr/books?id=DStJCBSCIEgC&pg=PA4&lpg=PA4&dq=critica+de+cert%C3%A8ns&source=bl&ots=BSYCfuyxgu&sig=D7zzkw6zY99FA0K0zUwm5lyZ6g4&hl=fr&sa=X&ved=0CDEQ6AEwBGoVChMIw_iWwN24yAIVQlcaCh2gJgz1#v=onepage&q=critica%20de%20cert%C3%A8ns&f=false Fables, contes et autres poésies patoises, François Raymond Martin] *[http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k56103727 ''Las fogaças de Mèstre Prunac, Poesias patoesas causidas dins sas uvras'', Jacques Liberat (parlar setòri)] * [http://occitanica.eu/omeka/items/show/2641 Poemas de Jacques Liberat Prunac dedicaçats a Rosalie Prunac per son oncle (tèxte manuscrit) (parlar setòri)] * [https://books.google.fr/books?id=-4zP1MsSAS4C&pg=PA171&lpg=PA171&dq=critica+de+cert%C3%A8ns&source=bl&ots=qFz8HlYe2Z&sig=xwfqwPj2aCDvaV8cbYpBT17oETw&hl=fr&sa=X&ved=0CC4Q6AEwA2oVChMIw_iWwN24yAIVQlcaCh2gJgz1#v=onepage&q=critica%20de%20cert%C3%A8ns&f=false Les loisirs d'un Languedocien, François-Raymond Martin] * [http://thalamus.huma-num.fr/annales-occitanes/annee-1204.html Pichòt Talamus (cronica en occitan montpelhierenc antic] * [https://books.google.fr/books?id=KAfKIKleYmcC&printsec=frontcover&hl=ca&output=html_text ''Lo rosari - Le Rosier alchimique de Montpellier'' editat per Antoine Calbet, occitan del S. XIV seguit de nòtas e comentaris] * [https://archive.org/texts/flipbook/flippy.php?id=revuedeslanguesr32univuoft "Lo Maset" conte reculhit en 1874, p.35] * [https://m.youtube.com/watch?feature=youtu.be&v=oeibL0eimLY ''La fònt de Sant Bertomieu'' cançon populara en montpelhierenc] [[Categoria:Dialectologia lengadociana]] [[Categoria:Lengadocian]] boyo38nqizptudi4nluh9a6v3f0sgxp 2497523 2497522 2026-04-05T06:53:10Z Jiròni 239 /* Vocalisme */ 2497523 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lenga |en occitan=montpelhierenc |país=[[França]] |regions=[[Montpelhierenc]] |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Occitanoromanic|Lengas occitanoromanicas]] |fam4=[[Occitan]] |fam5=[[Lengadocian]] |fam6=Lengadocian oriental }} Lo '''montpelhierenc''', o mai rarament '''montpelhieirenc''', es lo sosdialècte de l'[[occitan]] [[lengadocian]] caracteristic de la vila de [[Montpelhièr]] e de sa region pròcha, çò es mai o mens l'èst del departament d'[[Erau (departament)|Erau]], fins a [[Seta]]. Amb lo [[cevenòl (sosdialècte)|cevenòl]] e lo [[bas-vivarés (parlar)|bas-vivarés]], es una varietat del lengadocian oriental. Aquesta varietat èra una de las mai emplegadas dempuèi la fin del sègle XIX fins a la debuta del sègle XX amb d'autors importants coma [[L'Escotaire]], [[Alexandre Langlada]] de [[Lansargues]], [[Renat Tulet]] de [[Poçan]] o [[Gustau Terond]] de [[Sant Martin de Londras]]. Aquela vitalitat se manifestèt per la creacion de la ''[[Revue des Langues Romanes]]'' e un jornal umoristic de granda difusion ''[[La Campana de Magalona]]''. Entre los autres autors importants d'aqueste airal cal citar [[Joan Baptista Fabre]], [[Max Roqueta]] o [[Joan Frederic Brun]]. Coneguèt tanben una granda profusion de lingüistas coma [[Alfons de Ròca-Ferrièr]] e [[Carles de Tortolon]]. ==Los estudis sul montpelhierenc == Aquesta varietat es estada pro estudiada e mai siá parcialament. Demest los trabalhs de dialectologia publicats cal citar d'en primièr l'òbra de [[Léon Lamouche]] que comparèt lo parlar de [[Lodeva]] amb lo montpelhierenc central e tanben amb lo parlar de [[Marsilhargues]]. Un autre estudi dialectal interessant es lo que faguèt l'alemand [[Otto Zaun]] suls parlars d'[[Aniana]] e de son environa (editat en 1914). Puèi, se publiquèron qualques gramaticas coma la d'[[Émile Mazuc|Emili Masuc]] en 1899 sul parlar de [[Pesenàs]] a la termenera del [[besierenc (sosdialècte)]] o mai tard, en 1913, la de [[Loís Pastre]] sul parlar de [[Clarmont d'Erau]]. En 1964 lo lingüista [[Loís Michel|Louis Michel]] forniguèt tanben una sintèsi dels traches mai caracteristics del montpelhierenc dins son libre ''La langue des pêcheurs du Golfe du Lion''. Finalament en 2002, [[Gaston Basalgas]] publiquèt la gramatica inedita del regent [[Gustau Terond]] sul parlar de [[Seta]], lo [[setòri (sosdialècte)]]. ==Elements de dialectologia== Lo montpelhierenc es un dels sosdialèctes mai particulars de l'ensems lengadocian. Preserva d'un costat de traches mai ancians e a l'encòp una continuitat o transicion amb lo dialècte provençal: === Division dialectala === Lo montpelhierenc se devesís a la gròssa en tres varietats: -Lo montpelhierenc oriental (País de Lunèl e de [[Vidorle]]) que marca la transicion cap al [[Nimesenc (sosdialècte)|nimesenc]] amb una part orientala que presenta d'elements provençalizants (pèrdia de la marca de plural e article plural unic ''lei''). -Lo montpelhierenc central (Montpelhièr e sas environas fins a Nòstra Dòna de Londras al nòrd, amb Seta coma ponch mai occidental) -Lo montpelhierenc occidental (a partir de [[Mesa]]/[[Vilamanda]] fins aperaquí [[Agde]] e [[Beçan]]) que presenta d'afinitats claras amb los parlars septentrionals coma lo roergàs. === Fonetica === ==== Vocalisme ==== - Conservacion del son [a] (amb de variacions) de la '''''-a''''' atòna finala (trach que s'espandís gaireben fins a [[Ròse]] a l'èst) amb un son pro semblant a [ə] dins qualques endreches, en particular vèrs la còsta, Montpelhièr inclús, coma la vocala dicha neutra del [[catalan]]. Aquesta [a] es ben clara dins lo ròdol de Lodeva. Ex: '''''vaca''''' ['baka] per ['bako̞] en occitan generalament e dins los parlars occidentals. - Conservacion de la '''O''' brèva latina en diftong '''''-uò-''''' (prononciat [jɔ]) (trach partejat tanben per una partida del [[roergàs (sosdialècte)|roergàs]] e de l'[[albigés (sosdialècte)|albigés]]) Ex: '''''nuòch''''' per '''''nuèch/nuèit''''' o '''luònh''' [jòn] per '''luènh''' dins las autras varietats lengadocianas. L'occitan d'Agde a repartit las doas formas foneticas<ref>segon lo [[THESOC]]</ref> ''pluèja'' ['plòt͡ʃò], ''uèlh'' [jòl] e ''fuèlha'' ['fèjo], ''cuèissas'' ['kèjsos]. - Conservacion de la o pretonica dins certans mots : ''tantossada, orjolet, rajolet, tronada, luonchon''. A Lançargues e dins qualques vilatges dels environs, aquela repugnància per l'alteracion de la vocala o es ben plus marcada encara: longàs, encordat, grossi, crocut... - '''ò''' es preservada al contacte d'una nasala. Ex: '''''bòn''''', '''''fònt''''', '''''lòng''''' etc... coma en provençal rodanenc, mentre que lo digraf: ''-oa-'' s'i pronóncia -ò-: '''''doas''''' [dɔs], '''''coa''''' [kɔ], '''''proa''''' [pRɔ], '''''broa''''' [bRɔ], mas aquel fenomèn es plan espandit en lengadocian. - La '''u''' i es articulada [ø] coma dins la màger part del litoral lengadocian. De notar una alternança dins la prononciacion de cèrts mots e son extension a de cases non-etimologics : ''premièr'' e ''prumièr'' (o ''permièr''<ref>https://archive.org/stream/revuedeslangues31montgoog/revuedeslangues31montgoog_djvu.txt</ref>), ''medicin'' e ''mudicin'', ''lendeman'' e ''lundeman'', etc. Als environs d'[[Aspiran]], lo mot ''tèrra'' deven 'turra'<ref>https://archive.org/stream/RevueDesLanguesRomanes22/Revue_des_langues_romanes_22_djvu.txt</ref>. - Lo sufix '''-cion''' es prononciat [siw] a l’oèst del domeni dit '''país dau tambornet''' (seguint la linha de partiment que passa(va) dins Montpelhièr per Figairòlas, los Arceus), e [siun] a l’èst del domeni, dit '''país dau buòu''' (que sa linha passa(va) dins Montpelhièr pel Pont Trencat, Las Aubas, Merdanson) amb ja de traches del provençal: ex. nacion [nasiw] e [nasiun], television [telebiziw] e [telebiziun]<ref>http://www.twirpx.com/file/2089408/ ''Lo balès dialectic'', [[Joan Frederic Brun]]</ref>. - E tampada dins lo mot ''vielh(a)'' a Lodeva (?). - Un trach menor e esporadic a Lodeva, sens dobte pres dels parlars pus septentrionals : lo passatge a > o en posicion pretonica dins certanas fòrmas verbalas monosillabicas : ''fa caud'' [fo kaw], ''va plan'' [bo pla], ''m'a donada'' [mo du'nada]. Aquel fenomèn tòca tots los futurs formats sus lo vèrb Aver : [se'rò] (serà), [ten'drò] (tendrà), [òw](an, tresena persona del plural del vèrb Aver). ==== Consonantisme ==== - Una de las caracteristicas mai particularas del montpelhierenc es la transformacion de la '''''-r-''''' intervocalica e après semi-consòna en una mena de [d] feblament articulat (fricatiu)<ref>''Suivant les régions, l'r se prononce, comme en français d'ailleurs, de deux façons différentes: il est guttural à l'est de Béziers, et palato-lengual à l'ouest. Toutefois, dans le domaine montpelliérain, qui forme une enclave limitée par l'Hérault et le Vidourle et s'étend jusqu’à Agde et la mer, l'r entre deux voyelles sonne comme un d: c'est une sorte d'r palato-lengual adouci; à Sète, il est guttural.'' Francino aprén la lengo d'oc, gramatico simplo e incoumplèto del parla lengadoucian, Bouchard d'Esquieu</ref> <ref>Un autre trait caractéristique du lodévois est le passage à un /d/ faiblement articulé (fricatif) du -r- intervocalique et après semi-consonne : ''èda'' (èra : « il était »), ''oda'' (ora), ''rade'' (rare « rare »), ''encada'' (encara), 'ada'' (ara), ''gaide'' (gaire), ''pecaide'' (pecaire), ''primièida'' (primièira), ''carrièida'' (carrièira), ''paude'' (paure), ''audelha'' (aurelha). Dans les autres positions, le r est prononcé dorsal à la française. Ce /d/ fricatif « doux » est acoustiquement très proche du /r/ apical des parlers voisins, dont il doit vraisemblablement provenir, peut-ètre à une date récente. II n'apparait pas dans la version de la Parabole de l'enfant prodigue de 1807, ni curieusement dans les atlas linguistiques au point Lodève (A.L.F.758) et au point Le Puech (A.L.L.O.C. 34.14)4, alors qu'il est toujours scrupuleusement noté dans les textes patoisants de Lodéve (Prosper Gély en particulier). Il s'agit en fait d'une véritable confusion phonologique : l'opposition /r/ —/d/ est neutralisée à l'intervocalique : d'où des séquences comiques dont les locuteurs n'ont pas conscience: ''cada peda madudadà'' (cada pera madurarà « chaque poire murira»), ''l'adodadà pas totjorn'' (l'adorarà pas totjorn « il ne l'adorera pas toujours »). Eclairantes sont par ailleurs des graphies de rimes du type ''fringaïre'' (fringaire) - ''trabaÿaide'' (trabalhaire), ''gaïre'' (gaire) - ''terraïde'', ''prepada'' (prepara) - ''marmelada'', ''ada'' (ara) - ''aiada'' (alhada), ''frèda'' (« froide ») - ''coulèda'' (colèra) » etc., ou encore des contregraphies comme ''fachara'' (fachada « fachée »), ''battura'' (batuda, « battue »), ''tiulara'' (teulada), ''accouchara' (acochada, « accouchée »), ''cibara'' (civada, « avoine »). Ce trait spécifique est parfois brouillé par l'influence des parlers voisins et du français conduisant à un certain polymorphisme et, surtout chez les poètes, à des faits de « beau langage » d'ont le -d- est évacué. Lodève, cité occitane: Patrimoine occitan en Lodévois, Éliane Gauzit, p. 32</ref> (realizacion que se retròba parcialament dins qualques parlars roergasses): '''''cara''''' ['kada], '''''pèira''''' ['pɛjda]. Dins cèrtas localitats del litoral pòt arribar a disparéisser. - Conservacion de la destriança del '''''v''''' e del '''''b''''' etimologics, contràriament al lengadocian occidental (e al lodevés) : [avyò-avyè] (aviá), [vòst(r)e] (vòstre), [vi'lat͡ʃe] (vilatge), ['ventre] (ventre), ['vèspre] (vèspre), etc. - La '''''-l''''' finala se vocaliza après ''a'', ''e'', ''i'', ''o'': '''''fiu''''', '''''muòu''''', '''''sau''''', '''''mèu''''', '''''tau(s)''''' (o '''''tal(s)'''''), '''''quau(s)'''''. Pasmens s'i pronóncia [l] la resultanta de -LL- latina e lo digraf '''''-lh'''''. Ex: '''''martèl''''', '''''capèl''''', '''''miralh''''', exceptat dins los articles contractes qu'i es generalament "'''dau"''' (existís pr'aquò una realizacion [daj] dins una bèla part del montpelhierenc occidental. A Lodeva non i a pas de vocalizacion de la ''-l'' finala (com en lengadocian occidental) : ''cal'', ''qualques'', ''ostal'', ''antal'', ''voldràs'', etc. - Simplificacion de la prononciacion dels grops de consonantas en fin de mot<ref>''Prononciation des pluriels en cs, ps, ts - Cette double lettre finale se prononce différemment suivant les pays: c’est ainsi qu'à Pézenas, elle se prononce uniformément comme le ch, tandis qu'à Montpellier, seule subsiste dans la prononciation l's final, ce qui a fait écrire à l'abbé Favre un parel de cos (cops) de siblet: une paire de coups de sifflet; sens faire mai de cas de las autras filhas que s'eroun estudas de flos (flocs) de boi: sans faire plus de cas des autres filles que si elles avaient été des morceaux de bois; seguérou fachas d'estre vengus dins lous valas (fachats, venguts, valats).'' Francino aprén la lengo d'oc, gramatico simplo e incoumplèto del parla lengadoucian, Bouchard d'Esquieu</ref>: '''''-cs''''', '''''-gs''''', '''''-ps''''', '''''-ts''''' que s'i pronóncian [s] (e tanben [ʧ] per ''-ps'' e ''-ts'' final o per ''-tz-'' a l'interior d'un mot) '''''-chs''''' que se fa [ʧ] dins lo montpelhierenc central e una part de l'oriental. Dins lo parlar de Montpelhièr: '''''baugs''''', (que son singular es '''bòsc''' [bɔs]), '''''ròcs''''', '''''pòsts''''', '''''gaugs''''' (que son singular es '''gaug''' ['gaw]), '''nuòchs''', '''fachs''', '''''còps''''', '''''pòts''''', e '''''dotze''''', '''''tretze''''' se pronóncian coma ['baus], ['bɔses], ['Rɔʧ], ['pɔses], ['gaws], ['njɔs], ['fas], ['kɔʧ], ['pɔʧ] e [duʧe], [treʧe], mentre qu'en parlar de [[Lodeva]] se tròba: ['njɔtʃes], ['fatʃes]. En morfologia, coma dins lo [[besierenc (sosdialècte)]] lo present d'indicatiu '''''trobatz''''' se pronóncia [tru'βas]. - I pòt aver de plurals sensibles abusius qu'afècten las '''''-rs''''' finalas que venon ''-ses'' al plural: '''''flor''''' (plural: '''''*florses''''' ['fluzes]). Lo plural de ''pè'' es ''peses''. -La palatala '''-lh-''', en posicion intervocalica, s'i pronóncia generalament [j] (trobam tanben aquesta [[iodizacion]] del provençal fins al narbonés e mai en [[catalan oriental]]). La ''-j/-g'' se pronóncia [t͡ʃ] ('''''gelat''''' [t͡ʃalat]) a Montpelhièr e mai a l'oèst fins un pauc mai enlà del flum Erau (e en Bas Lengadòc), alara qu'en montpelhierenc oriental (dont lo lodevés, a l'excepcion del mot ''jutge'' ['jyt͡ʃe]) per contra n'es [d͡ʒ] la realizacion normala. S'es perduda donc l'oposicion sorda / sonòra dels sons africats /tch/ e /dj/ : ''charra'' (de 'charrar') se pronóncia com ''jarra'', un ''chai'' com ''jai'' (de 'jaire'), ''chucar'' com ''jucar'', ''facha'' (de faire) com ''faja'', etc. Ara, a Lodeva l'africada '''-ts-''' en la fin dels mots, notadament los plurals, se pronóncia [t͡ʃ] : ''prat'' [prat͡ʃ], ''cargat'' [kar'gat͡ʃ], ''varlets'' [var'let͡ʃ], ''còps'' [cot͡ʃ], ''patz'' [pat͡ʃ], etc. === Morfologia === === Morfologia verbala === -La primièra persona del present del vèrb '''''èsser''''' i es generalament '''''siái''''' (realizat [ˈsjɛj] en montpelhierenc central e [ˈsjɔj] en occidental). Trobam [ˈsɔj] en besierenc e '''siáu''' [ˈsjɔw] en [[narbonés (sosdialècte)]] (pasmens amb doas franjas de [ˈsɛj]). La quatrena persona es '''''siám''''' a [[Seta]] e Lançargues<ref>https://archive.org/stream/revuedeslanguesr04univuoft/revuedeslanguesr04univuoft_djvu.txt</ref>. En futur '''''sarem''''' per '''''serem''''' a Lançargues<ref>https://archive.org/stream/revuedeslanguesr04univuoft/revuedeslanguesr04univuoft_djvu.txt</ref>. -La desinéncia de primièra persona de l'indicatiu present se fa amb '''''-e''''' (com en lengadocian oriental) contràriament al besierenc e coma dins lo [[provençal rodanenc|rodanenc (sosdialècte)]] (mai a l'oèst es '''''-i'''''). Ex: mtp. '''''cante''''' vs. bes. '''''canti''''' e per la segonda persona '''''-es''''' en lòc de l'occidental '''''-as'''''. -Lo subjontiu del vèrb '''''èsser''''' es '''''siegue''''' (se pòt escriure: 'siágue'. '''''siaga''''' [ˈsjagɔ] a Pesenàs). Es refach sus 'sià' (< èsser), que s'utilizava en montpelhieirenc fins al sègle XIX. Lo participi passat es '''''seguèt''''', lo preterit '''''siaguèt''''' (allòc del classic ‘'foguèt'). . - La tresena persona del present de '''''faire''''' e '''''anar''''' son '''''fai''''' e '''''vai''''' coma dins lo [[provençal rodanenc|rodanenc (sosdialècte)]]. -Lo preterit del vèrb '''''èsser''''' es '''''seguère''''' en luòc de ''foguère''. -Existís una cèrta repugnància a la -'''''n''''' finala: '''''dison''''' ['dizu], '''''avián''''' (s'i pronóncia a l'oèst e al nòrd de Montpelhièr [a'bjɛw] e en montpelhierenc occidental [a'bjɔw]) ([[Erau]] fai termenera, almens dins sa val mejana). Segon [[Loís Alibèrt]] dins sa gramatica de 1935 lo mantenement de la -n, caracteristic el parlar provencal, existís en concurréncia amb l'amudiment d'aquesta consonanta dins l'airal de lengadocian de Cevenas, Montpelhièr, Besièrs oriental, etc., e nos dona los exemples: ''pan'', ''alen'', ''molin'', ''carbon'', ''comun'' a costat de ''pa'', ''alé'', ''molí'', ''carbó'', ''comú'' (pág. 27). Alibèrt ajota que la finala -an es la qu'a mostrat resisténcia maxima a l'amudiment. -La tresena persona del plural es '''''-on''''' (com dins totas las varietats del litoral mediterranèu) generalizat a totes los grops del present e del subjontiu imperfach ('''''cantan''''' ['kantu] e en [[narbonés (sosdialècte)]] '''''cantèsson''''' [kanˈtɛsu]. -L'imperatiu del vèrb "faire" es "faguetz" (e non "fasetz"), çò meteis per los participis presents "en faguent", "en diguent", "en legiguent"... -Los subjontius presentan de formas en -e: "avengue", "mantengue" (las formas classicas retengudas per los normalizators lengadocians son "avenga","mantenga"). "sortigue" per "sortisca" fai logicament al subjontiu imperfach "sortiguèsse". -Lo condicional del vèrb '''voler' '' pèrd la L: "vodrián". -La tresena persona del plural dels possessius se confond amb la persona del singular (coma en espanhòl e bona part del catalan): '''son/sa''' contra '''lor''' (o sas variacions) en [[Cevenas]] e dins lo [[Carcassés (sosdialècte)]]. ==== Morfologia nominala ==== === L'article e los pronoms === * Article contracte: ''dau'' [daw/dɔw] (central e oriental), ''dels'' [das], ''de las'' (que pòt venir [das] subretot a l'èst, emplegat per l'abat Fabre); ''als'' [as] e ''a las'' (que pòt venir [as] a l'èst). ''del'' s’emplega de còps dins los cantons de Ginhac, Clarmont e Lodeva<ref>http://www.twirpx.com/file/2089408/ ''Lo balès dialectic'', [[Joan Frederic Brun]]</ref>. * Article definit plural: ''(d')unes'', ''(d')unas'' * Pronoms personals: 1a persona plural: ''nautres/nautras'' (e ''nos'') 2a persona plural: ''vautres/vautras'' (e ''vos'') 3a persona plural: ''eles'' (masc.), ''elas'' (fem.) * Pronoms relatius e interrogatius plurals: ''quantes/quantas'', ''quintes/quintas''; quau/quala, quaus, qualas (per las personas) * Adjectius possessius plurals: mos/mas; mieus - mieunes/mieunas, nòstres/nòstras (o nòstes/nòstas), vòstres/vòstras (o vòstes/vòstas) === Lexic === Per çò tocant al lexic presenta sovent una continuitat amb lo dialècte [[provençal]] : '''ben''' [ˈben] contra '''plan''' qu'apareis abans e a l'entorn de [[Mesa]]; '''''coma''''' (vai?) ('cossí (va?'), '''''amarina''''' ('vim'), '''''escoba''''' (mas i a 'balaja' tre lo montpelhierenc occidental e 'engraniè(i)ra' en [[narbonés (sosdialècte)]]), '''''escòndre''''' ('amagar' cap a l'oèst e 'cabir' cap al [[cevenòl (sosdialècte)]]), '''''sartan''''' ('padena' a l'oèst tre lo montpelhierenc occidental, o 'padèla' dins d'autras varietats coma lo [[cevenòl (sosdialècte)]]), '''''se taisar''''' ('''se calar''' a partir del montpelhierenc occidental), '''''nòn''''' [nò] (non), '''''ò''''' (o), '''''promier, promièira''''' (primièr, primièra). Tanben presenta de variantas particularas coma: '''''agudre''''' ('aguer' en provençal), '''''antau/antal''''' ('aital' en [[besierenc (sosdialècte)]], 'atal' en narbonés e a l'oèst o 'ansin' en provençal); '''''detràs''''' al costat de '''''darrièr(s)'''''; '''''manaira''''' ('destrau' a l'èst e 'pigassa' en besierenc), '''''masca''''' ('fada'); '''''pòta''''' (que s'opausa a 'frigola' present tre lo montpelhierenc occidental); '''''rabàs''''' ('tais'); '''''putnaisa''''' ('cinze', 'cime'), '''''fureta''''' ('mirga', 'murga')... e '''''dòrs''''' (grafia generalment emplegada pels autors)/'''''dòus'''''/'''''dèus''''' [dos] o '''''daus''''': vèrs (prepausicion). A Besièrs se ditz ''deus'', a Montpelhièr [dors], ''daus'' a Pesenàs e en [[clarmontés (sosdialècte)]], e dau (sens -s?) a Cecenon<ref>''Francino aprén la lengo d'oc, gramatico simplo e incoumplèto del parla lengadoucian'', Bouchard d'Esquieu</ref>. La '''''plena''''' es l'aiga d'un flum o ribièra al ponch ont la mar lo fa refluir, e '''''oire''''' son las ondetas dels estanhs<ref>https://archive.org/stream/revuedeslanguesr04univuoft/revuedeslanguesr04univuoft_djvu.txt</ref>. Existís tanben una fòrta influéncia provençala mai marcada sul montpelhierenc oriental (País de [[Lunèl]]) e sul litoral mas que ven mai febla a partir de [[Palavàs]] e que pòt aparéisser dins qualques traches del parlar [[setòri (sosdialècte)]] (coma amb ''siáu'' en luòga de ''siái'' per exemple). Lo [[pronom neutre]] es ''o'' mas se vei de còps que i a ''lo'', per influéncia conjoncha del provençal maritim e del provençal literari mistralian e tanben del francés: ''lo sabe''.<ref>''Hou'' [...] est la forme dominante dans la plus grande partie de notre territoire linguistique, haute Provence, Dauphiné, Languedoc sauf l'extrême sud, Guyenne, Auvergne, Velay, Limousin. Plusieurs parlers vaud. emploient concurremment ''hou'' et ''lou''. Montpellier ''hou'', Sète ''lou''. ''hou'' est parfois développé en ''hòu'' (dauph. lim.), souvent en ''vou'' (dauph., Velay, Vivarais, Auvergne) ou en ''zou'" (ag. gév. ség. lim. querc.) qui devant voyelle initiale de mot suivant se réduisent à ''v'', ''z'', ; ''hòu'' provient d'un élargissement en position tonique, ''vou'' d'une résolution d'hiatus après voyelle finale de mot précédent, ''zou'' de fausses coupures quand un mot précédent étroitement lié finissait par -s. Essai de syntaxe des parlers provençaux modernes, [[Juli Ronjat]]<nowiki><ref></nowiki>'' Se trapa la prononciacion '''''vòtz''''' per ''votz'' a l'est de L'[[Estanh de l'Òrt]], del band de [[Lançargues]] enlai. ===Tèxtes en montpelhierenc=== ==Fragment de l'[[Odissèa]] d'[[Omèr]] tradusida per [[Joan Baptista Fabre]]== Es la descripcion d'un repais. [[Telemac]] en çò de [[Calipso]] reçaup [[Minerva]] sota la forma de [[Mentor]], la saluda : :''E sans ie dire una paraula,'' :''La prend e la fai metre a taula'' :''Lo repais seguèt fin e bèu :'' :''Avián<nowiki><ref>([avièn])</nowiki>''</ref> == '''Tèxtes en montpelhierenc''' == == Fragment de l'[[Odissèa]] d'[[Omèr]] tradusida per [[Joan Baptista Fabre]] == Es la descripcion d'un repais. [[Telemac]] en çò de [[Calipso]] reçaup [[Minerva]] sota la forma de [[Mentor]], la saluda : : ''E sans ie dire una paraula,'' : ''La prend e la fai metre a taula'' : ''Lo repais seguèt fin e bèu :'' : ''Avián''<ref>([avièn])</ref> fach la sopa ambe<ref>([émbe])</ref> un lèu<ref>(fr. mou de veau)</ref> :''Assasonat<ref>([assesonat])</ref> d'una codena'' :''Qu'auriá<ref>([auriè])</ref> bercat una lesena ;'' :''Puòi presenteron tres missons<ref>(fr. saucisson ou andouille)</ref>'' :''Un sanquet e quatre garrons,'' :''Aquí lo gras. E per lo magre'' :''Fòrça merluça en de vinagre.'' :''Quauques<ref>(quaucs? [kaws])</ref> arengs d'un gost exquist,'' :''Un bèu plat de coralhs confits,'' :''Una gròssa escarpa salada.'' :''Una aumeleta un pauc brutlada.'' :''Per de fruit, s'agèsson<ref>([agèsso])</ref> pogut.'' :''Sans dobte n'aurián<ref>([aurièn])</ref> ben<ref>([be])</ref> agut,'' :''Mas coma èrem vèrs Pentacosta<ref>([pantacosta])</ref>'' :''lo dessèrt seguèt una crosta.'' == [[Paire nòstre]] en montpelhierenc<ref>https://documents.univ-toulouse.fr/150NDG/PPN00908276X.pdf ''Recueil de cantiques et de Noëls, traduits en languedocien ou patois de Montpellier''</ref> == :Nòstre paire que sès au Cèl, :que vòstre Nom siágue santificat, :que vòstre règne arribe, :que vòstra volonlat se fague sus la Tèrra coma au cèl; :Donatz-nos uòi nòstre pan de chaca jorn, :e perdonatz-nos nòstras ofensas, coma nautres perdonam los que nos an ofensat, e, nos quitetz pas anar a la temptacion, mès deliuratz-nos dau mau. :Atal siágue. == Parabòla/Semblança de l'enfant borgal en occitan de Montpelhièr (francismes levats) ([https://documents.univ-toulouse.fr/150NDG/PPN00908276X.pdf&#x20;''Recueil&#x20;de&#x20;cantiques&#x20;et&#x20;de&#x20;Noëls,&#x20;traduits&#x20;en&#x20;languedocien&#x20;ou&#x20;patois&#x20;de&#x20;Montpellier'']) == Un òme aviá dos enfants. Lo pus joine diguèt a son paire (*''pèra'') : mon paire, donatz-me (/balhatz-me) lo ben que me deu revenir per ma part (/ce que me deu revenir de vòstre ben), e el ie faguèt lo partatge de son ben (/e lo paire partagèt son ben a sos enfants). Quauques jorns après, lo pus joine emportèt amb el tot ce que aviá e se n'anèt viatjar dins un país estrangèr onte despensèt tot son ben en desbauchas (/d'aqueles dos enfants, agent amassat tot ce que ie reveniá se n'anèt dins un país ben luòh, onte mangèt son argent embe de michantas femanas). Après qu'o agèt tot dissipat, venguèt una granda famina dins país e el seguèt talament desprovesit de tot (/Quand ie restèt pas pus res, i agèt la famina dins aquel país, e comencèt a èstre dins la misèria.), que seguèt obligat de se metre au service en cò d'un abitant de l'endret que l'envièt a se fermar per gardar los pòrcs (Alara (*''alòrs'') se n'anèt et seguèt obligat de se logar a u mainatge, que lo mandèt a son mès per ie gardar los pòrcs). Aquí desirava de se podre remplir l'estomac de las pelofas que los pòrcs manjavon, mès degús i en donava pas ges (E aquí seriá estat content de manjar son sadol de las trialhas que se dònon als pòrcs; mès (*''mais'') deguns i en donava pas). En fin estent rintrat en el meteis, diguèt (/En fin revenguèt a el, e diguèt) : i a tants de varlets dins l'ostau de mon paire que an de pan en abondança e ieu ací morisse de fam (/Que i a de gents au servici de mon paire qu'an mai de pan que ce que fau, e ieu siái aicí que morisse de fam!). Fau que me n'ane e qu'ane trobar mon paire e que ie digue (/Sabe de que farai: Anarai trobar mon paire, e ie dirai) : Mon paire ai pecat còntra lo cèl e còntra vos soi pas pus digne d'èstre apelat vòstre filh mès tractatz-me coma un de vòstres varlets (/Mon paire, ai ofensat lo bon Dieu e vos ai mancat; merite pas pus d'èstre regardat coma vòstre enfant. Vos pregue de me reçaupre solament e de ma tractar coma un de vòstres domestiques). Se n'anèt donc e venguèt vèrs son paire, mès èra encara ben luònh son paire l’aperceguèt e seguèt tocat de compassion, corrís vèrs el e l'embracèt (/Après avedre dich acò, partiguèt e anèt trobar son paire. Era encara ben jorn, que son paire le vegèt, n'agèt compassion e l'anèt embraça tot corrent.). Son filh ie diguèt: Mon paire ai pecat còntra lo cèl e còntra vos soi pas pus digne d'èstre apelat vòstre filh mès tractatz-me coma un de vòstres varlets (/Son filh ie diguèt: Mon paire, ai ofensat lo bon Dieu e vos ai mancat; merite pas pus d'èstre regardat coma vòstre enfant.). Mès lo paire diguèt a sos varlets: portatz-ie lèu son premièr abit e metètz-ie-lo, metètz-i un anèl au det, de solièrs als pèses. Anatz cercar lo vedèl gras, tuatz-lo, mangem e faguem bona vida. Per ce que acò's mon filh que èra mòrt e que es ressuscitat qu’èra perdut e qu’es retrobat e faguèm granda fèsta. (/Alara lo paire diguèt a sos domestiques: portatz-ie lèu (*''vite'') la pus bèla rauba, e cargatz-ie-la. Metetz-ie un anèl au det e de solièrs als pèses. Menatz atanben (*''aussi'') lo vudèl gras e tuatz-lo; mangem e faguem bona vida (*''chèra)'', per ce que mon filh que vesètz aquí, èra mòrt e es ressuscitat; l'aviái perdut e l'ai retrobat: per aquela rason (*''reson'') comencem a faire fèsta.). Dins aquel temps, son ainat qu'èra anat als camps, revenguèt; dès que seguèt pròp de l'ostau entendèt la musica e la dança (/Dins aquel temps, l'ainat qu'èra a la campanha, revenguèt, e quan seguèt près de l'ostau, entendèt la musica e lo bruch de los que dançavon.). Sonèt un dals varlets per saupre d’el de qu'èra acò. Ie diguèt: Acò's vòstre fraire qu'es revengut e vòstre paire lo vegent plen de vida a fach tuar lo vedèl gras. (/Sonèt un de sos domestiques, e ie demandèt de qué èra acò qu'entendiá. Lo domestic ie respondèt: Acò es vòstre fraire (*''frèra'') qu'es revengut en bòna santat, e vòstre paire a vougut regalar amb aquela ocasion e faire fèsta.). Aqueste seguèt talament indignat que volhèt pas intrar dins l'ostau que obliguèt son paire de sortir e de lo faire intrar amb el. Mès el diguèt a son paire: i a tant de temps que vos servisse sans vos avedre jamai desobeït, pr'aquò vos m'avètz pas jamai solament donat un cabrit per me regaudir ambe mos amics. E dès qu'un filh coma aquel que a manjat tot son ben ambe de femmas perdudas es vengut vos avètz fach tuar lo vedèl gras (/L'ainat seguèt *fachat d'acò, se metèt en colèra, e vouguèt pas intrar dins l'ostau. E quand lo paire sortiguèt per lo pregar d'intrar, ie faguèt aquesta respònsa: I a fòrça temps que vos servisse; ai fach totjorn ce que m'avètz comandant, e malgrat acò, m'avètz pas jamai donat un cabrit per me regalar embe mos amics. Mès mon fraire, qu'a manjat tot son ben embe de michantas femnas, es pas pus lèu vengut, qu'avètz tuat lo vudèl gras per el). Son paire ie diguèt: Mon filh, per vos, vos sètz totjorn ambe ieu e n'ai pas res que nòn siágue a vos. Mès falhèt faire fèsta e nos regaudir, per ce que vòstre fraire qu'èra mòrt, es ressuscitat e qu'èra perdut, e qu'es retrobat (Son paire ie respondèt: Mon filh, vos sètz totjorn embe ieu, e tot ce que ai es vòstre; mès perqué volètz pas que fague fèsta e que me *rejoïgue? Vòstre fraire èra mòrt e es ressuscitat; èra perdut e l'avèm retrobat.). == Parabòla/Semblança de l'enfant borgal en occitan de Lodeva (francismes levats) <ref>https://books.google.fr/books?id=BtDTDwAAQBAJ&pg=PA368&lpg=PA368&dq=mots%20occitans%20a%20recuperar&source=bl&ots=Bor61sVxyA&sig=ACfU3U1uNIzL1JgLweOHk3ozoU5ZPRMJAw&hl=ca&sa=X&ved=2ahUKEwjd9d60ypH2AhVIzIUKHd_FCQ0Q6AF6BAgBEAE&fbclid=IwAR0-NvV0uK9ViHaUvFuAkymF4dm7LPwU64Z0U6PCgV5CcZkSDKizjLl3Jdw#v=onepage&q&f=false</ref> == Version 1: Un òme aviá dos enfants. Lo pus joine diguèt a son paire: Mon paire, donatz-me la part de vòstra vianda que me competa, e son paire ie partatgèt sa vianda. Quauques jorns après, lo pus joine d'aqueles enfants quand agèt tot raspalhat, se n'anèt viatjar dins l'estrange país plan luònh, e lai fricassèt tot son dequé en visquent coma un libertin. Quand agèt tot acabat, arribèt una granda famina dins aquel país e el comencèt a patir. Se n'anèt e se loguèt amb un borgés d'aquel país que l'envièt a sa bòrda per gardar los pòrcs. E auriá plan aimat de remplir son ventre de las petofas que los pòrcs manjavan, e degús n'i en donava pas ges. En fin rentra en el mème e se ditz: quanses i a de varlets dins l'ostau de mon paire que fáun son sadol de pan e ieu ací crèbe de fam! "Aneu noun ban" [anetz-vos-ne'n???] trobar mon paire e ie dire: mon paire ai ofensat lo cèl e vos ai ofensat. Siái pas pus digne que m'agalhon coma vòstre enfant, fasètz de ieu coma d'un de vòstres varlets. Se lèva e se'n vai trobar son paire: n'èra encara plan luònh; son paire lo vegèt e lo planguèt, li corrís, l'embraça, lo sarra, lo manja de potons. L'enfant ie ditz: mon paire ai ofensat lo cèl e vos ai ofensat, siái pas pus digne que m'agalhon vòstre enfant. Aladonc lo paire ditz a sos domestics: lèu, portatz sos premièrs vestiments e abilhatz-lo; metetz-ie un anèl ai sis dets e de solièrs als pès. Menatz atanben un vudèl plan gras e tuatz-lo; manjem e regalem-nos. Aquí i ai un enfant qu'èra mòrt e es revengut; s'èra perdut e s'es trobat: se meteran donc a se regalar. Son aïnat èra ai cans; reven e coma s'aprochava de l'ostau entend una granda simfonia e de danças. Sona donc un varlet e ie demanda de qu'es tot. Lo varlet ie respond: vòstre fraire es vengut e vòstre paire a fait tuar un vudèl gras per çò que l'a vist plan galhard. L'aïnat se met aladonc dins una passion voliá pas dintrar, calguèt que lo paire sortiguessa e que se metessa a lo pregar. Mès el ie respond: i a tant d'ans que vos servisse jamai n'ai pas mancat de faire çò que m'avètz comandat e jamai m'avètz pas donat solament un cabrit per me regalar ambe mos amics. Mès dès que vòstre capdèt qu'a acabat son dequé ambe de coquinàs es vengut avètz fait tuar per el lo vudèl lo pus gras. Aladonc son paire ie ditz: mon filh tu siás totjorn amb ieu e tot çò qu'es miu es tiu. Mès nos caliá ben regalar e faire fèsta: puòi qu'aquel capdèt ton fraire èra mòrt e es revengut; s'èra perdut e s'es trobat. Version 2: Un òme aviá pas que dos enfants. Lo pus joine diguèt/ditz a son paire: Es temps que siague mon mèstre e que age d'argent. Cal que pòsque me n'anar e que veja de país; partajatz vòstre ben e donatz-me çò que dive possedir/avure. « ò mon enfant » ditz-diguèt lo paire, « Coma voldràs (pron. vodràs-vorràs) : siás un michant e seràs punit. » E (puòi) durbiguèt un tirador, partatgèt son ben e ne faguèt dòs parts. Qualques jorns après, lo michant partiguèt (/se n'anèt) del vilatge en faguent lo fièr e sans dire adieu a diguns (pron. digús). Traversèt fòrça (de) landas, de bòsques, de ribièiras, e arribèt dins una granda vila ante despensèt ton son argent. Alh (pron. ai) bot de qualques meses calguèt que vendèssa sos abilhaments/abilhatges a una vielha femna, e se loguèt per èsser domestic (/ varlet). L'envièron dins los camps per i gardar los ases e los buòus. Alòr siguèt plan malurós : agèt pas pus de liech per dormir la nuòch ni de fuòc per se calfar quabd aviá freg; aviá qualques còps tant d'apetit/ tant fam qu'auriá plan manjat las fuòlhas de caulet... Caliá que mangèssa la frucha poirida que manjavan/manjan los porcèls (/pòrcs) ; mas diguns ie balhava pas res. Un vèspre, lo ventre voide/vueg, se laissèt tombar sus un tronc, e espiava per la fenèstra los aucelons que volavan doçament. E puòi vegèt (a) paréisser dins lo cèl la luna e las estelas e se diguèt en plorent : Ailà l'ostal de mon paire es plen(a) de domestics/varlet qu'an de pan e de vin, d'uòus e de fromatge tant que ne vòlon. Pendent aquel temps, ieu morisse de fam aicí. == ''Peire Azéma: à propos des ambitions maritimes de la France'' == Nòste avenir sus l'aiga Dins son [[Lou Boulet Rouge]], cremant de pura flamba patriotica, nòste amic [[Leon Teissier]] encadra de bòns comentaris aquesta paraula de M. Lémery, jot-secretari d'Estat a la marina merchanda: — La France doit redevenir une grande nation maritime. — Redevenir, es ben lo mòt. Una granda nacion maritima, la França o es estada, dins de temps dejà luònts: los bèus temps dau canau dau Miegjorn e de la navigacion rodanenca, l'epòca que la fièira de Bèucaire èra un dals grands mercats dau monde, lo temps onte èron viventas e animadas las citats qu'un autor a pogut dempuòi sonar: — Les villes mortes du golfe de Lyon. S'agís pas de plorar de lònga sus aquela descasença: s'agiriá puslèu de ne'n cercar las causas e de se metre au travalh per remontar lo corrent. Diguem-(z)o francament: es pas de qué que siègue, e l'esfòrç a complir es talament grand que i a de qué n'èstre esfraiat. La mecanica centralizaira, crestaira de cervèls e de volontats, nos a tròp desacostumats de pensar e de decidar (sic) librament, e sèm devarilhats entre que cau provar un peçuc d'iniciativa, agir en defòra de las direccions dau govèrn. Regardèm, per exemple, ce que se passa per lo pòrt de Seta, qu'interessa prencipalament nòste paratge, e onte se deuriá metre en practica lo programa de nòsta renovacion maritima. Tot lo monde sap, tot lo monde ditz quante grand ròtle lo pòrt de Seta auriá a jogar dins la renaissença economica dau Bas Lengadòc. Dins una seria d'articles documentats la Revue Méridionale des Idées a estudiat a fons aquela question de nauta importéncia. E ben! A part quauquas excepcions onorablas e preciosas, mès malurosament tròp pauc nombrosas, digús se n'es pas virat. E, a luòga de repotegar còntra l'un e l'autre, vòu mai reconóisser francament que lo prumièr tòrt vèn dals qu'agent lo temps e l'argent, las relacions e l'influença, sabon pas o vòlon pas los emplegar per lo ben de son terraire; los que, moienant (sic) que lo vin se vende e que sas rendas tòmbon, s'enchauton de tot lo rèsta. Pasmens, l'amor dau país es pas solament l'afaire dals poètas e dals artistas; es tanben (tamben) lo dever dals òmes de travalh e d'accion. Es pas lo tot que nòsta terra siègue bèla, la volèm richa e prospèra; nòste patriotisme miegjornau demanda per acò la collaboracion de totas las energias e de totas las capacitats. Demanda, puòi, que los òmes marcants qu'unirà un programa de respelida lo sachon faire respectar per los politicaires. Los òmes politics, coma n'i a, qu'an l'eime de prene conselh pròche dau monde competent e de servir emé devoament e activitat los grands interèsses generals, an drech a nòstes compliments. Los politicaires que parlon e desparlon a tusta-limbusta, o que passon son temps a empusar l'isanha e l'aïrança de las passions electoralas, fan un triste mestièr que deuriá, se la guerra nos a aprés quicòm, pas pus trobar de practicas. Mès es pas dich que la guerra nos ague aprés grand causa! En tot cas, juscas ara, sustot en ce que pertòca nòsta region, lo programa Lemery de resurreccion maritima a pas trobat dins las assembladas publicas los aparaires afeccionats e eloquents qu'auriá agut de besonh. E a pas trobat nimai, o cau dire, l'argent que i auriá caugut. A agut lo mau de totas las grandas entrepresas endustrialas, victimas d'una organisacion financièira malastrosa, que la França es sola a subir. N'avèm dich un mòt i a quauque temps, e nos ié caudrà tornar, solide. Nòste sistèma de bancas sembla fach exprès pèr arruïnar lo país: la centralizacion, aquí mai, a fach son òbra de destruccion. A engrunat los tres-quarts e passa de las pichòtas bancas qu'ajudavon lo comerce e l'endustria de ses regions. Puòi quand tota la fortuna nacionala, a quicòm pròche, es estada amolonada dins los novèls castèls fòrts de tres o quatre nauts barons de la finança, l'an prestada a drecha, a gaucha dins d'empronts de Pamparigosta o de Mascolhonat: o d'empronts russis, que uòi lo governament es oblijat de ne'n pagar los interèsses... de nòstes sòus. Dins aquel temps, a fauta d'argent, d'aquel argent que degalhaven a l'estrange, nòste comerce e nòsta endustria s'anequelissián, nòsta marina agonizava, aviam, d'un pauc mai, los pus trassas camins de fèrre d'Euròpa, de canaus a la mòda de i a tres cents ans, de milhons d'energia electrica estrassada, etc... Es pas permés qu'acò dure. Acò durarà, pasmens, tant que lo fetichisme de París??? esbarlugarà coma un miralh de lausetas, tant que lo poufre parisenc nos jucarà la mesola dals òsses. Nos cau sortir d'aquel aflaquiment, e organizar las fòrças vivas dau país sus totes los terrens d'activitats. O cau per nòste avenir sus l'aiga coma per nòste avenir??? Febrièr 1918. == La borrida de baudròi == * Aicí i’amai un plat de Seta * Famós, mès un pauc complicat; * Per qu’intre dins vòstre sicap; * Escotatz ben ma liçoneta: * Prenètz dau peis a proporcion * De tres quart de liura per tèsta, * Ros, coeta lònga, e, sans façon, * Pelats, voidats. * Lo fetge rèsta. * Pòrres, èrbas a volontat, * Grelhs d’api, cebas ben achadas, * Lo peis a morcilhs decopat, * Aquí vòstra caiçarolada. * D’òli, metètz un rag a fons, * Un jaç de peis, un jaç d’èrba, * Pauc de sau, de pebre a borron, * D’alhs escrachats, lo fetge en sèrva. * D’aiga que cobrigue lo tot, * Puòi fuòc, que per dessús s’enauça; * Mantenètz lo bolh jusc’au bot * Dau temps qu’alestissètz la saussa. * Ambe quauques vesenhas d’alhs * Dins lo mortièr montatz d’alhòli; * Cau que la saussa tengue als talhs, * Tanben ie planiguetz pas l’òli. * Quand lo fetge es cuòch, lo tiratz, * Dessarcissètz dins una sieta, * Amb un pauc d’òli, lo montatz: * Es çò milhor de la recèpta. * Tanlèu qu’es freg, doçament, * Dins lo mortièr que se desòla, * Mesclatz lo fetge ambe l’alhet * Puòi, retiratz la caiçaròla. * Prenètz de jus çò que vos cau * Per que la saussa s’espessigue, * Dins lo mortièr, pauc après pauc, * Montatz, jusc'a que se rampligue. * Un amic vos ten lo mortièr: * zo, remenatz la caiçaròla ! * Cau que chaca talhon entièr * Pòrta sa saussa tròn de muòla!… * Après, s’avètz bon apetís * Vos creiretz au Paradís. F. Combes (1903) dins l'Armanac Cetori, 1904. ==Nòtas e Referéncias== <references /> ==Ligams extèrnes== * [https://www.youtube.com/watch?v=qQ28_4oHWJQ Per escotar lo montpelhièrenc] L'enregistrament ven dau grope d'espectacle folklorizant lo "Mimosa". Lo tèxte es tirat de "Vèrs la tèrra" 1930 dau felibre Causson de l'Olivièr, famós cançonejaire de la Campana de Magalona. * [http://c.barret3.free.fr/gram/Gram.htm ''Grammaire Languedocienne - Dialectes de Montpellier et de Lodève'', Léon Lamouche] * [http://marsyas2.blogspot.com/2011/06/yves-gourgaud-le-montpellierain.html Article sus l'occitan montpelhieirenc] * [http://www.twirpx.com/file/2089408/ ''Lo balès dialectic'', [[Joan Frederic Brun]] ] * [http://marsyas2.blogspot.com/2011/05/ive-gourgaud-cevenol-et-montpellierain.html Article sus l'occitan cevenòl e montpelhieirenc] * [http://marsyas2.blogspot.com/2011/06/ive-gourgaud-montpellierain-et-cevenol.html Article sus l'occitan cevenòl e montpelhieirenc (seguida e fin)] * [https://web.archive.org/web/20120816012756/http://www.palavaslesflots.com/download/1991-la_lenga_dau_grau_ao_t_2012_vl-pdf Le parler vieux palavasien (La lenga dau país de Palavàs) pichòta gramatica e lexic occitan-francés] * [https://web.archive.org/web/20150630163903/http://issuu.com/pepsi21/docs/louis_pastre_clermontais Le sous-dialecte bas-languedocien de Clermont l'Hérault, ed. J. Comet, Perpinhan, 1913] * [http://www.scribd.com/doc/104060157/Glossaire-botanique-languedocien-francais-latin-de-l-arrondissement-de-Saint-Pons-Herault-precede-d-une-etude-du-dialecte-languedocien-Texte-impr#download Glossaire botanique languedocien, français, latin de l'arrondissement de Saint-Pons (Hérault) précédé d'une étude du dialecte languedocien, Melchior Barthés] * [http://books.google.fr/books?id=GhbnIKScEhwC&pg=PA190&lpg=PA190&dq=montpelhierenc&source=bl&ots=_PYpCGcENn&sig=0LOmvOM72-fpriZvR44yQljPdPg&hl=ca&sa=X&ei=surtT_PXMrOZ0QWW2YjYDQ&ved=0CGEQ6AEwBw#v=onepage&q&f=false L'occitan montpelhieirenc in ''Discours sur les langues dans l'aire méditerranéenne'', Teddy Arnavielle e Cristià Camps] * [http://books.google.fr/books?id=GhbnIKScEhwC&pg=PA181&lpg=PA188&ots=_P1rtzhKIm&focus=viewport&dq=%22parlar+de+seta%22&hl=ca&output=html_text Qualques caracteristicas del lengadocian mediterranèu, Claudi Balaguer (a partir de p.181)] * [http://archive.org/stream/revuedeslangues06romagoog#page/n132/mode/2up "Note sur le sous-dialecte de Montpellier"] * [http://archive.org/stream/revuedeslangues10romagoog#page/n430/mode/2up "Note sur une variété du sous-dialecte de Montpellier" (parlar de Lançargues)] * [http://books.google.fr/books?id=5T9NAQAAIAAJ&q=%C3%89l%C3%A9ments+de+grammaire+languedocienne+:+dialecte+languedocien+cettois,+Gustave+Th%C3%A9rond&dq=%C3%89l%C3%A9ments+de+grammaire+languedocienne+:+dialecte+languedocien+cettois,+Gustave+Th%C3%A9rond&hl=ca&sa=X&ei=cfr5Uq7LJcSQ0QXglIEI&ved=0CDcQ6AEwAA "Éléments de grammaire languedocienne - dialecte languedocien cettois, Gustave Thérond, Institut d'études occitanes, 2002"] * [http://www20.us.archive.org/stream/revuedeslanguesr1314univuoft#page/24/mode/2up Estudi del dialècte de Beçan] * [https://documents.univ-toulouse.fr/150NDG/PPN00908276X.pdf ''Recueil de cantiques et de Noëls, traduits en languedocien ou patois de Montpellier'', seguit de la parabòla de l'enfant prodig e d'un pichon recuèlh de provèrbis] * [https://web.archive.org/web/20201202214530/https://www.herault-tribune.com/articles/46951/bessan-traditions-la-chanson-de-bessan-en-francais-et-en-occitan/ Cançon de Beçan, en parlar beçanenc] * [http://www.montpelhierloccitana.eu Sit sus l'occitan montpelhierenc e sa literatura] * [http://archive.org/stream/revuedeslangues10romagoog#page/n158/mode/2up Tèxtes en montpelhieirenc de la ''Revue des Langues Romanes'] * [http://books.google.fr/books?id=I2RnfWoLLUIC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Fables, contes et autres pièces en vers, patois (sic) de Montpellier, Auguste Tandon] * [https://books.google.fr/books?id=DStJCBSCIEgC&pg=PA4&lpg=PA4&dq=critica+de+cert%C3%A8ns&source=bl&ots=BSYCfuyxgu&sig=D7zzkw6zY99FA0K0zUwm5lyZ6g4&hl=fr&sa=X&ved=0CDEQ6AEwBGoVChMIw_iWwN24yAIVQlcaCh2gJgz1#v=onepage&q=critica%20de%20cert%C3%A8ns&f=false Fables, contes et autres poésies patoises, François Raymond Martin] *[http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k56103727 ''Las fogaças de Mèstre Prunac, Poesias patoesas causidas dins sas uvras'', Jacques Liberat (parlar setòri)] * [http://occitanica.eu/omeka/items/show/2641 Poemas de Jacques Liberat Prunac dedicaçats a Rosalie Prunac per son oncle (tèxte manuscrit) (parlar setòri)] * [https://books.google.fr/books?id=-4zP1MsSAS4C&pg=PA171&lpg=PA171&dq=critica+de+cert%C3%A8ns&source=bl&ots=qFz8HlYe2Z&sig=xwfqwPj2aCDvaV8cbYpBT17oETw&hl=fr&sa=X&ved=0CC4Q6AEwA2oVChMIw_iWwN24yAIVQlcaCh2gJgz1#v=onepage&q=critica%20de%20cert%C3%A8ns&f=false Les loisirs d'un Languedocien, François-Raymond Martin] * [http://thalamus.huma-num.fr/annales-occitanes/annee-1204.html Pichòt Talamus (cronica en occitan montpelhierenc antic] * [https://books.google.fr/books?id=KAfKIKleYmcC&printsec=frontcover&hl=ca&output=html_text ''Lo rosari - Le Rosier alchimique de Montpellier'' editat per Antoine Calbet, occitan del S. XIV seguit de nòtas e comentaris] * [https://archive.org/texts/flipbook/flippy.php?id=revuedeslanguesr32univuoft "Lo Maset" conte reculhit en 1874, p.35] * [https://m.youtube.com/watch?feature=youtu.be&v=oeibL0eimLY ''La fònt de Sant Bertomieu'' cançon populara en montpelhierenc] [[Categoria:Dialectologia lengadociana]] [[Categoria:Lengadocian]] hggjgpwfsh6j4uf2j0391nxwadazexu 0 21220 2497541 2205915 2026-04-05T09:01:46Z Nicolas Eynaud 6858 2497541 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} [[Image:Quetzalcoatl 1.jpg|thumb|200px|right|Quetzalcoatl jos forma umana, provenent del [[Codex Borbonicus]]]] '''Quetzalcoatl''' (''Ketsalkoatl'' que en [[nauatl]] modèrne significa "sèrp emplumada") es lo nom nauatl de la divinitat de la [[Mesoamerica]] anciana, un dels dieus de la [[civilizacion astèca]] principalament. [[Image:YaxchilanDivineSerpent.jpg|thumb|150px|Representacion maia de Kukulkan o Quetzalcoatl]] Lo nom, "Quetzalcoatl", significa literalament sèrp-aucèl quetzal o sèrp amb plumas de quetzal (çò que vòl dire qu'es divin o apreciat) en lenga [[nahuatl]]. La [[civilizacion maia]] lo coneissián jol nom ''Kukulkan'', e los [[quiché]]s coma ''Gukumatz''. Aquesta divinitat foguèt plan importanta per l'art e la religion de gaireben tota l'[[America Centrala]] pendent 2000 ans, dempuèi lo periòde preclassic fins a la conquista espanhòla. Las civilizacions [[olmèca]], [[mixtèca]], [[toltèca]], [[civilizacion astèca|astèca]] e la civilizacion [[maia]] adoravan la sèrp emplumada. L'adoracion de Quetzalcoatl compreniá de sacrificis animals, e dins d'autras tradicions se disiá que Quetzalcoatl s'opausava als sacrificis umans, contràriament a d'autres dieus dels astècas. Los toltècas tenián un sistèma dual de cresenças. L'opausat de Quetzalcoatl èra Tezcatlipoca, que fugiguèt en exilh a causa de Quetzalcoatl. Los astècas adoptèron la cultura dels toltècas, pr'aquò ne faguèron de bessons, opausats, mas parius; Quetzalcoatl ne venguèt a èsser conegut coma lo Tezcatlipoca Blanc, en oposicion amb lo Tezcatlipoca Negre. Totes dos amassa, se pensava que creèron lo mond. L'emperaire astèca Moctezuma II creguèt inicialament que l'arribada d'[[Hernan Cortés]] en [[1519]] èra lo retorn de Quetzalcoatl. Cortés aprofechèt aquela escasença per eliminar las oposicions a sa dominacion pendent la conquista. == Ligams intèrnes == * [[Civilizacion astèca]]. * [[Mesoamerica]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> [[Categoria:Mitologia astèca]] [[Categoria:Enigma istoric]] nrb4fzybm9j0ty8j1pvzd2gawmpecei 2497542 2497541 2026-04-05T09:02:06Z Nicolas Eynaud 6858 /* Ligams intèrnes */ 2497542 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} [[Image:Quetzalcoatl 1.jpg|thumb|200px|right|Quetzalcoatl jos forma umana, provenent del [[Codex Borbonicus]]]] '''Quetzalcoatl''' (''Ketsalkoatl'' que en [[nauatl]] modèrne significa "sèrp emplumada") es lo nom nauatl de la divinitat de la [[Mesoamerica]] anciana, un dels dieus de la [[civilizacion astèca]] principalament. [[Image:YaxchilanDivineSerpent.jpg|thumb|150px|Representacion maia de Kukulkan o Quetzalcoatl]] Lo nom, "Quetzalcoatl", significa literalament sèrp-aucèl quetzal o sèrp amb plumas de quetzal (çò que vòl dire qu'es divin o apreciat) en lenga [[nahuatl]]. La [[civilizacion maia]] lo coneissián jol nom ''Kukulkan'', e los [[quiché]]s coma ''Gukumatz''. Aquesta divinitat foguèt plan importanta per l'art e la religion de gaireben tota l'[[America Centrala]] pendent 2000 ans, dempuèi lo periòde preclassic fins a la conquista espanhòla. Las civilizacions [[olmèca]], [[mixtèca]], [[toltèca]], [[civilizacion astèca|astèca]] e la civilizacion [[maia]] adoravan la sèrp emplumada. L'adoracion de Quetzalcoatl compreniá de sacrificis animals, e dins d'autras tradicions se disiá que Quetzalcoatl s'opausava als sacrificis umans, contràriament a d'autres dieus dels astècas. Los toltècas tenián un sistèma dual de cresenças. L'opausat de Quetzalcoatl èra Tezcatlipoca, que fugiguèt en exilh a causa de Quetzalcoatl. Los astècas adoptèron la cultura dels toltècas, pr'aquò ne faguèron de bessons, opausats, mas parius; Quetzalcoatl ne venguèt a èsser conegut coma lo Tezcatlipoca Blanc, en oposicion amb lo Tezcatlipoca Negre. Totes dos amassa, se pensava que creèron lo mond. L'emperaire astèca Moctezuma II creguèt inicialament que l'arribada d'[[Hernan Cortés]] en [[1519]] èra lo retorn de Quetzalcoatl. Cortés aprofechèt aquela escasença per eliminar las oposicions a sa dominacion pendent la conquista. == Ligams intèrnes == * [[Civilizacion astèca]]. * [[Civilizacion maia]]. * [[Mesoamerica]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> [[Categoria:Mitologia astèca]] [[Categoria:Enigma istoric]] reuk1djjcler45daxn76gfjrfcign3y 2497543 2497542 2026-04-05T09:03:26Z Nicolas Eynaud 6858 /* Bibliografia */ 2497543 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} [[Image:Quetzalcoatl 1.jpg|thumb|200px|right|Quetzalcoatl jos forma umana, provenent del [[Codex Borbonicus]]]] '''Quetzalcoatl''' (''Ketsalkoatl'' que en [[nauatl]] modèrne significa "sèrp emplumada") es lo nom nauatl de la divinitat de la [[Mesoamerica]] anciana, un dels dieus de la [[civilizacion astèca]] principalament. [[Image:YaxchilanDivineSerpent.jpg|thumb|150px|Representacion maia de Kukulkan o Quetzalcoatl]] Lo nom, "Quetzalcoatl", significa literalament sèrp-aucèl quetzal o sèrp amb plumas de quetzal (çò que vòl dire qu'es divin o apreciat) en lenga [[nahuatl]]. La [[civilizacion maia]] lo coneissián jol nom ''Kukulkan'', e los [[quiché]]s coma ''Gukumatz''. Aquesta divinitat foguèt plan importanta per l'art e la religion de gaireben tota l'[[America Centrala]] pendent 2000 ans, dempuèi lo periòde preclassic fins a la conquista espanhòla. Las civilizacions [[olmèca]], [[mixtèca]], [[toltèca]], [[civilizacion astèca|astèca]] e la civilizacion [[maia]] adoravan la sèrp emplumada. L'adoracion de Quetzalcoatl compreniá de sacrificis animals, e dins d'autras tradicions se disiá que Quetzalcoatl s'opausava als sacrificis umans, contràriament a d'autres dieus dels astècas. Los toltècas tenián un sistèma dual de cresenças. L'opausat de Quetzalcoatl èra Tezcatlipoca, que fugiguèt en exilh a causa de Quetzalcoatl. Los astècas adoptèron la cultura dels toltècas, pr'aquò ne faguèron de bessons, opausats, mas parius; Quetzalcoatl ne venguèt a èsser conegut coma lo Tezcatlipoca Blanc, en oposicion amb lo Tezcatlipoca Negre. Totes dos amassa, se pensava que creèron lo mond. L'emperaire astèca Moctezuma II creguèt inicialament que l'arribada d'[[Hernan Cortés]] en [[1519]] èra lo retorn de Quetzalcoatl. Cortés aprofechèt aquela escasença per eliminar las oposicions a sa dominacion pendent la conquista. == Ligams intèrnes == * [[Civilizacion astèca]]. * [[Civilizacion maia]]. * [[Mesoamerica]]. == Bibliografia == * '''[[anglés|(en)]]''' Enrique Florescano, ''The myth of Quetzalcoatl'', JHU Press, 2002, 287 p. * '''[[francés|(fr)]]''' Michel Graulich, ''Mythes et rituels du Mexique ancien préhispanique'', Brussèlas, Académie Royale de Belgique, 1987, 463 p. == Nòtas e referéncias == <references/> [[Categoria:Mitologia astèca]] [[Categoria:Enigma istoric]] 8kbdxwnp128epxt0l30qfuetal8agm5 2497544 2497543 2026-04-05T09:04:38Z Nicolas Eynaud 6858 2497544 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} [[Image:Quetzalcoatl 1.jpg|thumb|200px|right|Quetzalcoatl jos forma umana, provenent del [[Codex Borbonicus]]]] [[Image:YaxchilanDivineSerpent.jpg|thumb|150px|Representacion maia de Kukulkan o Quetzalcoatl]] '''Quetzalcoatl''' (''Ketsalkoatl'' que en [[nauatl]] modèrne significa "sèrp emplumada") es lo nom nauatl de la divinitat de la [[Mesoamerica]] anciana, un dels dieus de la [[civilizacion astèca]] principalament. Lo nom, "Quetzalcoatl", significa literalament sèrp-aucèl quetzal o sèrp amb plumas de quetzal (çò que vòl dire qu'es divin o apreciat) en lenga [[nahuatl]]. La [[civilizacion maia]] lo coneissián jol nom ''Kukulkan'', e los [[quiché]]s coma ''Gukumatz''. Aquesta divinitat foguèt plan importanta per l'art e la religion de gaireben tota l'[[America Centrala]] pendent 2000 ans, dempuèi lo periòde preclassic fins a la conquista espanhòla. Las civilizacions [[olmèca]], [[mixtèca]], [[toltèca]], [[civilizacion astèca|astèca]] e la civilizacion [[maia]] adoravan la sèrp emplumada. L'adoracion de Quetzalcoatl compreniá de sacrificis animals, e dins d'autras tradicions se disiá que Quetzalcoatl s'opausava als sacrificis umans, contràriament a d'autres dieus dels astècas. Los toltècas tenián un sistèma dual de cresenças. L'opausat de Quetzalcoatl èra Tezcatlipoca, que fugiguèt en exilh a causa de Quetzalcoatl. Los astècas adoptèron la cultura dels toltècas, pr'aquò ne faguèron de bessons, opausats, mas parius; Quetzalcoatl ne venguèt a èsser conegut coma lo Tezcatlipoca Blanc, en oposicion amb lo Tezcatlipoca Negre. Totes dos amassa, se pensava que creèron lo mond. == Ligams intèrnes == * [[Civilizacion astèca]]. * [[Civilizacion maia]]. * [[Mesoamerica]]. == Bibliografia == * '''[[anglés|(en)]]''' Enrique Florescano, ''The myth of Quetzalcoatl'', JHU Press, 2002, 287 p. * '''[[francés|(fr)]]''' Michel Graulich, ''Mythes et rituels du Mexique ancien préhispanique'', Brussèlas, Académie Royale de Belgique, 1987, 463 p. == Nòtas e referéncias == <references/> [[Categoria:Mitologia astèca]] [[Categoria:Enigma istoric]] q8j7jm6be6hrvbv60rcc9qtei82p045 0 25584 2497552 2489006 2026-04-05T09:53:10Z Kontributor 2K 52367 update 1x img redirect 2497552 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <!--redigit en gascon--> {{ArmOc}} == Escuts deus país occitans == <gallery> Image:Blason gueules-bande or.svg|[[Auvèrnhe]] ancian (purmèrs comtes) Image:Blason de l'Auvergne.svg|[[Auvèrnhe]] Image:Blason du Béarn.svg|[[Bearn]] Image:Blason de Foix-Béarn.svg|[[Fois]]-[[Bearn]] Image:Blason maison fr de Bourbon 1.svg|[[Borbonés]] ancian, escut deus Borbon-Dampierre e deu [[renaishentisme occitan]] Imatge:Blason duche fr Bourbon (ancien).svg|[[Borbonés]] ancian (de Robèrt de França, comte de Clarmont) Image:Blason duche fr Bourbon (moderne).svg|[[Borbonés]] modèrne (rotura de l'escut de França modèrne) Image:Nice Arms.svg|[[Comtat de Niça]] Image:Dauphin of Viennois Arms.svg|[[Daufinat]] ancian, escut deu [[renaishentisme occitan]] Image:Blason province fr Dauphine.svg|[[Daufinat]] (tèrra deu [[Daufin de França]]) Image:Blason province fr Gascogne.svg|[[Gasconha]] Image:Blason de l'Aquitaine et de la Guyenne.svg|[[Guiana]] e [[Aquitània (Occitània)|Aquitània]] Image:Armes Vicomtes Limoges.svg|[[Lemosin (Occitània)|Lemosin]] ancian ([[Ostau de Combòrn]]) Image:Blason région fr Limousin.svg|[[Lemosin (Occitània)|Lemosin]] modèrne ([[Ostau de Dreux-Bretanha]]) Image:Blason Languedoc.svg‎|[[Lengadòc]] (inicialament: [[Comtat de Tolosa]]) Image:Blason d'Aragon.svg|[[Provença]] ([[Comtat de Provença]]), escut de la dinastia catalana ([[1113]]-[[1246]]) e deu [[renaishentisme occitan]] Imatge:Blason Languedoc.svg|[[Marquesat de Provença]] ([[1125]]-[[1274]]) Image:Blason province fr Provence.svg|[[Provença]] ([[Comtat de Provença]]), escut de la dinastia anjavina ([[1246]]-[[1481]]) puish de l'annexion a França ([[1481]]) Imatge:Blason Languedoc.svg|[[Valadas Occitanas]] (aquesta part d'Occitània n'a pas nat escut oficiau mes dens los hèits que s'i utiliza sistematicament la crotz occitana) </gallery> == Escuts de las regions administrativas d'Occitània == === Regions administrativas de la Republica Francesa === <gallery> Image:Blason de l'Aquitaine et de la Guyenne.svg|Region d'[[Aquitània (region)|Aquitània]] Image:Blason de l'Auvergne.svg|Region d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]] Image:Blason Centre.svg|[[Region deu Centre]] Image:Blason région fr Languedoc-Roussillon.svg|Region de [[Lengadòc-Rosselhon]] Image:Blason région fr Limousin.svg|Region de [[Lemosin (region)|Lemosin]] Image:Blason Poitou-Charentes 3D.svg|Region de [[Peitau-Charantas]] Imatge:Blason Languedoc.svg|Region de [[Miègjorn-Pirenèus]] Image:Blason région fr Provence-Alpes-Côte d'Azur.svg|Region de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]] Image:Blason Rhône-Alpes Gendarmerie.svg|Region de [[Ròse-Aups]] </gallery> == Escuts deus departaments administratius occitans de l'estat francés == <gallery> Imatge:Blason comte fr Clermont (Bourbon).svg|[[Alèir]] Image:Blason département fr Alpes-de-Haute-Provence.svg|[[Aups d'Auta Provença]] Image:Blason département fr Hautes-Alpes.svg|[[Auts Aups]] Image:Nice Arms.svg|[[Aups Maritims]] Image:Blason département fr Ardèche.svg|[[Ardecha (departament)|Ardecha]] Image:Blason département fr Ariège.svg|[[Arièja (departament)|Arièja]] Image:Blason département fr Aude.svg|[[Aude (departament)|Aude]] Image:Blason département fr Aveyron.svg|[[Avairon (departament)|Avairon]] Image:Blason département fr Bouches-du-Rhône.svg|[[Bocas de Ròse]] Image:Blason département fr Cantal.svg|[[Cantal (departament)|Cantal]] Image:Blason dpt fr Cher.svg|[[Char]] Image:Blason département fr Charente.svg|[[Charanta (departament)|Charanta]] Image:Blason département fr Corrèze.svg|[[Corresa (departament)|Corresa]] Image:Blason Boubon-La Marche.svg|[[Cruesa (departament)|Cruesa]] Image:Blason département fr Dordogne.svg|[[Dordonha (departament)|Dordonha]] Image:Blason département fr Drôme.svg|[[Droma (departament)|Droma]] Image:Blason département fr Hérault.svg|[[Erau (departament)|Erau]] Image:Blason département fr Gard.svg|[[Gard (departament)|Gard]] Image:Blason département fr Haute-Garonne.svg|[[Nauta Garona]] Image:Blason département fr Gers.svg|[[Gers (departament)|Gers]] Image:Blason département fr Gironde.svg|[[Gironda (departament)|Gironda]] Image:Blason département fr Hautes-Pyrénées.svg|[[Hauts Pirenèus]] Image:Blason_département_fr_Indre.svg|[[Indre]] Image:Blason departement Isere.svg|[[Isèra (departament)|Isèra]] Image:Blason département fr Landes.svg|[[Lanas (departament)|Lanas]] Image:Blason département fr Lozère.svg|[[Losera (departament)|Losera]] Image:Blason département fr Haute-Loire.svg|[[Naut Léger]] Image:Blason département fr Lot.svg|[[Òlt (departament)|Òlt]] Image:Blason département fr Lot-et-Garonne.svg|[[Òlt e Garona]] Image:Blason département fr Pyrénées-Atlantiques.svg|[[Pirenèus Atlantics]] (ancians Baishs Pirenèus) Image:Blason département fr Pyrénées-Orientales.svg|[[Pirenèus Orientaus]] Image:Blason département fr Puy-de-Dôme.svg|[[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]] Image:Blason département fr Tarn.svg|[[Tarn (departament)|Tarn]] Image:Blason département fr Tarn-et-Garonne.svg|[[Tarn e Garona]] Image:Blason département fr Var.svg|[[Var (departament)|Var]] Image:Blason département fr Vaucluse.svg|[[Vauclusa (departament)|Vauclusa]] Image:Blason département fr Haute-Vienne.svg|[[Nauta Vinhana]] </gallery> === Comunautat autonòma deu Reiaume d'Espanha === <gallery> Image:Coat of Arms of Catalonia.svg|[[Catalonha (region)|Catalonha]] </gallery> === Regions de la Republica Italiana === <gallery> Image:Coat of arms of Liguria.svg|Region de [[Ligúria]] (La region administrativa qu'ostenta pas sonque aqueth logotipa en lòc d'escut) Imatge:Regione-Piemonte-Stemma.svg|Region de [[Piemont]] (La region administrativa qu'ostenta pas sonque aqueth logotipe en lòc d'escut) </gallery> == Estats istorics d'Occitània (o politicament ligats dab Occitània) == <gallery> Image:Blason Royaume de Jérusalem.svg|[[Reiaume de Jerusalèm]] (on lo [[comtat de Trípol]] b'èra vassau deu [[comtes de Tolosa|comte de Tolosa]]) Image:Armoiries Tripoli.svg|[[Comtat de Trípol]] (dens l'actuau [[Liban]], possession deu comte de [[Tolosa]] e sol estat crestian d'Orient de lenga [[occitan]]a) Imatge:CoA_Pontifical_States_02.svg|[[Santa Set]] (qu'ocupava [[Avinhon]] e lo [[Comtat Venaicin]]) Imatge:Royal arms of Aragon (Crowned).svg|[[Reiaume d'Aragon]] Imatge:Armoiries Espagne Catholique.svg|Reiaume d'[[Espanha]] (Reis catolics) Imatge:Armoiries Philippe II d'Espagne.svg|Reiaume d'[[Espanha]] (Habsborgs) Imatge:Armoiries Actuelles Espagne.svg|Reiaume d'Espanha (Borbons) Imatge:Coat_of_Arms_of_Spain_(corrections_of_heraldist_requests).svg|Reiaume d'[[Espanha]], uei Imatge:Blason Royaume Navarre.svg|[[Reiaume de Navarra]] Imatge:Blason pays fr FranceAncien.svg|Reiaume de França (ancian) Imatge:Blason France moderne.svg|Reiaume de [[França]] Imatge:Armoiries république française.svg|[[França|Republica Francesa]] Imatge:England COA.svg|Reiaume d'[[Anglatèrra]] Imatge:Royal Arms of England (1399-1603).svg|Reiaume d'[[Anglatèrra]] 2 Imatge:Arms of Sardinia.svg|Reiaume de [[Sardenha]] (englobant lo ducat de Savòia, lo [[Comtat de Niça]] e las [[Valadas Occitanas]]) File:Blason73-Savoie.svg|Ducat de [[Savòia]] (englobant lo [[Comtat de Niça]] e las [[Valadas Occitanas]]) Imatge:Lesser coat of arms of the Kingdom of Italy (1890).svg|Reiaume d'[[Itàlia]] Imatge:Italy-Emblem.svg|[[Itàlia]]: Republica Italiana Imatge:Coat_of_arms_of_Andorra.svg|[[Andòrra]]: estat catalanofòn qui los vescomtes de Bearn (vaduts reis de França) be n'an la cosobeiranetat (presa per la Republica Francesa) </gallery> == Grans escuts personaus d'Occitània == <gallery> Image:Blason seigneurs de Montpellier.svg|Los [[Guilhèm]]s, [[sénhers de Montpelhièr]] Imatge:Blason Languedoc.svg|Los [[Ramon]]s, [[comtes de Tolosa]] Image:Blason fr Dauphiné Auvergne.svg|[[Daufins d'Auvèrnhe]] Image:Armoiries de la Tour d'Auvergne.svg|[[Ostau de la Tor d'Auvèrnhe]] Image:Blason comté de Fezensac.svg|[[Ostau de Fesensac]] Image:Armoiries Montlezun-Pardiac.svg|[[Ostau de Montlesun]] Image:Armes Vicomtes Limoges.svg|[[Vescomtes de Lemòtges]] Image:Blason comte fr Armagnac.svg|[[Comtes d'Armanhac]] Image:Armoiries Armagnac-Rodez.svg|[[Comtes d'Armanhac e Rodés]] Image:Armoiries Armagnac-Pardiac.svg|[[Comtes de Pardiac]] Image:Armoiries seigneurs Montfort.svg|[[Comtes de Montfòrt]] Image:Armoiries Jean de Montfort.svg|[[Joan de Montfòrt]] (comte de [[Montfòrt]], comte de [[Richmond]] e duc de [[Bretanha]]) Image:Count of Poitiers Arms.svg|[[Comtes de Peitieus]] Image:Blason maison fr de Poitiers-Valentinois.svg|[[Comtes de Valentinés]] Imatge:Blason Etienne de Vignolles (La Hire).svg|[[Estève de Vinhòlas]] Imatge:Arms_of_Henrik,_Prince_Consort_of_Denmark.svg|[[Enric de Montpesat|Enric de Labòrda de Montpesat]] Imatge:Arms of Jean-Baptiste Bernadotte as King of Sweden and Norway.svg|[[Joan Baptista Juli Bernadòta]] </gallery> ===Ligams intèrnes=== * [[Heraudica]] * [[Crotz occitana]] {{RegOc}} [[Categoria:Armoriau]] [[Categoria:Occitània]] [[Categoria:Heraudica]] tfq2thoql01jblc7am7jti3tq5egben 0 29174 2497558 2487447 2026-04-05T11:11:28Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2497558 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{confusion|Devoluí (comuna)}} [[Fichièr:Le Dévoluy.JPG|thumb|right|250px|Vista dau massís de Devolui]] '''Devoluí'''<ref>https://web.archive.org/web/20220226095505/https://doczz.fr/doc/101165/montanhas-n%C3%B2stras---josiane-ubaud---pagesperso</ref><ref name="CREO">https://web.archive.org/web/20220227210043/https://ieo-creo-provence.org/francais-provencal-integral-2/</ref><ref>J. Ubaud e lo CREO son de sorsas mai cresiblas/seguras e academicas que l'Espaci Occitan.</ref> o '''Devoruí'''<ref name="CREO"/>, benlèu '''Devolui'''<ref>https://www.espaci-occitan.com/asso/file/zou_per_l_occitan_10-2015.pdf</ref><ref>https://occitanica.eu/items/show/22564?output=omeka-xml</ref> (''Devoului<ref>https://biblio.cieldoc.com/presso/integral/pres0299.pdf</ref>, Devouri'' en [[grafia mistralenca]] [[vivaroalpenc|alpenca]] e ''Devoulun'' en [[grafia mistralenca]] [[rodanenc|rodanenca]]; ''Devoloi'' en [[occitan ancian]]<ref>https://tdf.locongres.org/files/assets/common/page-substrates/page0803.jpg</ref>; ''Dévoluy'' en [[francés]]), es un [[parçans d'Occitània|parçan d'Occitània]]<ref>Segon la classificacion de [[Frederic Zégierman]].</ref> situat dins lo [[Daufinat]] (e tanben en [[Provença]]), dins los [[Aups]]. Dempuèi 2013 quatre comunas daus Auts Aups an fusionat dins una comuna tanben apelaa [[Devolui (comuna)|Devolui]]. Lo gentilici es '''devoluard -a'''. Devolui es delimitat a l'oèst per lo [[Grand Ferrand]], al nòrd per l'[[Granda Teste de l'Obio|Obio]] e lo Gicon, a l'èst per la montanha de Faraut e al sud per lo [[pic de Bure]]. Òm pòt i accedir per lo [[pas dau Festre]] (al sud), lo [[pas dau Noguièr]] (a l'èst, barrat en ivèrn) e per l'estrech de la Soloise (al nòrd) per loqual s'escola la ribièira eponima vèrs lo lac artificial de Sautet e lo [[Drac (riu)|Drac]], al limit amb lo [[Departament francés|departament]] d'[[Isèra (departament)|Isèra]]. Le ponch culminant de la vau es la Granda Testa d'Obio ({{unitat|2789|m}}). ==Nòtas== <references /> [[Categoria:Devoluí]] [[Categoria:Parçan dau Daufinat]] [[Categoria:Parçan de Provença]] [[Categoria:Parçan occitan]] np3pawgtpdpqq4hvtosh7jqym73sve2 10 37746 2497532 2447887 2026-04-05T08:33:09Z Kontributor 2K 52367 redir. 2497532 wikitext text/x-wiki {{Metapaleta de navigacion | modèl = ArmOc | tematica = Geografia | carta = oc | estildejós = {{Geografia|coloroc}} | estilgrop = {{Geografia|coloroc}}vertical-align:middle | estiltítol = {{Geografia|coloroc}} | títol = [[Imatge:Flag of Occitania (with star).svg|45px]] {{títolcolor|oc|Armoriau d'Occitània}} | sostítol = | estilcòs = line-height:1.2 | estillista = text-align:center | estilpar = background:#FFECEC | lista1 ='''[[imatge:Blason de l'Auvergne.svg|20px]] [[Armorial d'Auvèrnhe|Auvèrnhe]]''' • '''[[imatge:Blason du Béarn.svg|20px]] [[Armoriau de Bearn|Bearn]]''' • '''[[Imatge:Blason maison fr de Bourbon 1.svg|20px]] [[Armorial de Borbonés|Borbonés]]''' • '''[[Imatge:Dauphin of Viennois Arms.svg|20px]] [[Armoriau dau Daufinat|Daufinat]]''' • '''[[imatge:Blason province fr Gascogne.svg|20px]] [[Armoriau de Gasconha|Gasconha]]'''• '''[[imatge:Blason de l'Aquitaine et de la Guyenne.svg|20px]] [[Armorial de Guiana|Guiana]]''' • <br> '''[[imatge:Blason région fr Limousin.svg|20px]] [[Armoriau de Lemosin|Lemosin]]''' • '''[[Imatge:Blason Languedoc.svg|20px]] [[Armorial de Lengadòc|Lengadòc]]''' • '''[[imatge:Coat_of_Arms_of_Monaco.svg|20px]] [[Armoriau dau Mónegue|Mónegue]]''' • '''[[imatge:Nice Arms.svg|20px]] [[Armoriau dau País Niçard|País Niçard]]''' • '''[[Imatge:Blason d'Aragon.svg|20px]] [[Armoriau de Provença|Provença]]''' • <br> '''[[Imatge:Blason Languedoc.svg|20px]] [[Armoriau de las Valadas Occitanas|Valadas Occitanas]]''' • '''[[Imatge:Blason département fr Haute-Loire.svg|20px|Escut de Velai]] [[Armorial de Velai|Velai]]''' • '''[[imatge:Blason département fr Ardèche.svg|20px]] [[Armorial de Vivarés|Vivarés]]'''}} <noinclude> [[Categoria:Paleta de navigacion]] [[Categoria:Modèl Occitània]] </noinclude> h5zz1t14hu7zyuurrifxg4dc85pdwwa 0 38278 2497553 2457207 2026-04-05T09:54:22Z Kontributor 2K 52367 update 2x img redirect 2497553 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} == [[Borbonés]] == <gallery> Image:Blason maison fr de Bourbon.svg|[[Borbonés]] ancian, escut deus Borbon-Dampierre e deu [[renaishentisme occitan]] Imatge:Blason comte fr Clermont (Bourbon).svg|[[Borbonés]] ancian (de Robèrt de França, comte de Clarmont) Image:Blason duche fr Bourbon (moderne).svg|[[Borbonés]] modèrne (rotura de l'escut de França modèrne) </gallery> == Vilas de Borbonés == <gallery> Image:Blason_ville_fr_Culan_(Cher).svg|[[Culant]] Image:Blason ville fr Moulins (Allier).svg|[[Molins]] Image:Blason_ville_fr_Montluçon(03).svg|[[Montluçon]] Image:545px-ville_fr_Gannat.svg|[[Gatnat]] Image:Blason ville fr Lapalisse (03).svg|[[La Paliça]] Image:Blason_ville_fr_Saint-Amand-Montrond_(18).svg|[[Sant_Amand_e_Montrond|Sant Amand]] </gallery> == Regions e departaments francés administrant Borbonés == <gallery> Imatge:Blason de l'Auvergne.svg|Anciana region d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]] Imatge:Logo_Département_Allier_2013.svg|[[Departament d'Alèir]] Imatge:Blason fr Centre-Val de Loire.svg|Region dau [[Centre e Vau de Léger]] Imatge:Char_(18)_logo_2016.png|[[Departament de Char]] </gallery> {{ArmOc}} [[Categoria:Istòria de Borbonés]] [[Categoria:Armoriau d'Occitània]] cga0kbdxok14x18xx9b0q9hpl5ycpml 2497555 2497553 2026-04-05T09:55:51Z Kontributor 2K 52367 redir 2497555 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} == [[Borbonés]] == <gallery> Image:Blason maison fr de Bourbon 1.svg|[[Borbonés]] ancian, escut deus Borbon-Dampierre e deu [[renaishentisme occitan]] Imatge:Blason comte fr Clermont (Bourbon).svg|[[Borbonés]] ancian (de Robèrt de França, comte de Clarmont) Image:Blason duche fr Bourbon (moderne).svg|[[Borbonés]] modèrne (rotura de l'escut de França modèrne) </gallery> == Vilas de Borbonés == <gallery> Image:Blason_ville_fr_Culan_(Cher).svg|[[Culant]] Image:Blason ville fr Moulins (Allier).svg|[[Molins]] Image:Blason_ville_fr_Montluçon(03).svg|[[Montluçon]] Image:545px-ville_fr_Gannat.svg|[[Gatnat]] Image:Blason ville fr Lapalisse (03).svg|[[La Paliça]] Image:Blason_ville_fr_Saint-Amand-Montrond_(18).svg|[[Sant_Amand_e_Montrond|Sant Amand]] </gallery> == Regions e departaments francés administrant Borbonés == <gallery> Imatge:Blason de l'Auvergne.svg|Anciana region d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]] Imatge:Logo_Département_Allier_2013.svg|[[Departament d'Alèir]] Imatge:Blason fr Centre-Val de Loire.svg|Region dau [[Centre e Vau de Léger]] Imatge:Char_(18)_logo_2016.png|[[Departament de Char]] </gallery> {{ArmOc}} [[Categoria:Istòria de Borbonés]] [[Categoria:Armoriau d'Occitània]] q088uyj5ksodwmxk3jmpvro9tlca8rr 0 49929 2497529 2497401 2026-04-05T07:48:19Z Raymond Trencavel 26125 Lo Savès foguèt a l'origina un parçan de Gasconha dins l'airal del comtat de Tolosa, ne testimònia encara l'arquitectura (lo campanèr murals, caracteristics del país tolosan). Pasmens, pauc abans son restacament al reialme de França, los comtes de Comenge avián mudat de caps lo nòrd, lo quite Murèth (còsta Tolosa) estant devengut la novèla capitala del Comenge tardiu : aquò explica perqué uèi lo Savès e de còps lo quite país muretan son abusivament considerats "comengés". O son pas. 2497529 wikitext text/x-wiki {{Omon|Agassac (omonimia)}} {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Agassac | nom2 = ''Agassac'' | imatge = Vue Agassac.JPG | descripcion = Vista generala d'Agassac. | lògo = cap | escut = | escais = | ist = {{Gasconha}} | parçan = {{Savés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton de L'Isla de Haut|L'Isla de Haut]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31001 | cp = 31230 | cònsol = Serge Ané | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = agaçaqueses | latitud = 43.3722222222 | longitud = 0.888333333333 | alt mini = 197 | alt mej = 250 | alt maxi = 336 | ectaras = 928 | km² = 9.58 |}} '''Agaçac'''<ref>https://web.archive.org/web/20120303120919/http://toponimiaoc.webs.com/31garonanauta.htm</ref> (''Agassac'' en [[francés]]) ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascona]] situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Nauta Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. Los [[gentilici|abitants]] son aperats los agaçaqueses. == Geografia == Comuna situada dens lo [[Savés]] (entre [[Comenge]] e País tolosan) a 45 km au nòrd-èst de [[Sent Gaudenç]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 31001.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Agaçac | nòrd = [[Martissèrra]] | nòrd-èst = | èst = [[Mauvesin (Nauta Garona)|Mauvesin]] | sud-èst = | sud = [[Castèthgalhard]] | sud-oèst = [[Coèlhas]] | oèst = [[L'Isla de Haut]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== L'origina deu nom d'Agaçac es ''Acatiacum'', deu nom latin d'òmi ''Acatius'', per [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Astor, o ''Acaciacum'', de la soa varianta ''Acacius'', per [[Ernèst Negre|Negre]] damb lo sufixe ''-acum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, a ''Agassac'', p. 3, e a ''Aguessac'', p. 4</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 916</ref> {{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 6916</ref> , latinizacion deu sufixe celtic ''-ācon-''. Agaçac qu'èra una grana proprietat romana qui avè per mèste ''Acatius'' o ''Acacius''. </br> La bona grafia ei donc '''Agaçac''' e non ''Agassac''<ref>[https://web.archive.org/web/20170919200819/http://www.locongres.org/oc/aplicacions/top-oc/topoc-recerca/ Top'Òc] Diccionari toponimic occitan del [[Congrès permanent de la lenga occitana]].</ref>. == Istòria == Pendent l'Ancian Regime, Agaçac èra de l'eleccion de [[Comenge]], doncas de la província de [[Gasconha]], de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Lombèrs]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa ei Nòsta Dauna. Tanlèu 1790, Agaçac èra deu [[canton de L'Isla de Haut]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 31001 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= |Identitat=Serge Ané |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[2005]] |Fin= 2020 |Identitat= Victoria Lacoste |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= retirada foncion publica}} {{Elegit |Debuta= març de 2001 |Fin= 2005 |Identitat= Christian Larrieu |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= mars de 1989 |Fin= 2001 |Identitat= Christian Piques |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= març de 1977 |Fin= 1989 |Identitat= Denis Latapie |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= març de 1965 |Fin= 1977 |Identitat= Robert Ducos |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1965 |Identitat= |Partit= |Qualitat=}} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} Comuna que hè partida de la ueitau circonscripcion de la Hauta Garona. == Demografia == {{Demografia |insee= 31001 |1793=354 |1800=350 |1806=300 |1821=386 |1831=441 |1836=471 |1841=501 |1846=528 |1851=528 |1856=531 |1861=518 |1866=498 |1872=470 |1876=443 |1881=440 |1886=432 |1891=439 |1896=402 |1901=403 |1906=349 |1911=350 |1921=285 |1926=272 |1931=254 |1936=244 |1946=212 |1954=202 |1962=199 |1968=181 |1975=142 |1982=119 |1990=130 |1999=121 |cassini=144 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|001}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|001}}/9.58) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== * La pèira blanca : qu'ei un baish-relhèu gallo-roman en marme de [[Sent Biat]] que representa la divessa cèlta Epòna. * Lo tarròc feudau : l'assisa que demòra deu casterar au punt mei haut deu vilatge qui balha ua polida vista tant en direccion deu [[Savés|Baish-Savés]] qu'en direccion deus [[Pirenèus]]. * Lo horn a teulas : l'ancian horn tuilier medievau se pòt véder a l'entrada sud deu vilatge. * Lo potz de Sent Adora : potz cavat en 1811 dens un bordalat de bracèrs situat còsta lo castèth de Bolhac ont viviá en aqueth temps lo baron Joan Loís Dencausse de Gantiás, oficièr de cavaleria, ancian guarda deu còs deu rei d'Espanha. * L'estela maçonica : L'origina d'aqueth monument erigit sus la plaça deu vilatge qu'ei pas exactament coneguda. L'ensemble deu son simbolisme qu'ei crestian, pr'aquò lo triangle radiant deu centre de la crotz a pas la fòrma eqüilaterau abituau deu simbolisme catolic, alavetz que poiré donc èster d'origina [[Francmaçoneria|maçonica]]. Sus l'un de las soas fàcias, l'uelh enquadrat dens un triangle, tipic de la [[Francmaçoneria]], qu'espia cap a la glèisa . [[Imatge:Porte romane de l'église d'Agassac (Occitanie).jpg|left|100px|thumb|Pòrta romanica de la glèisa d'Agassac.]] [[Imatge:Crotz de Malta (Agassac).jpg|left|100px|thumb|Crotz de Malta sus la paret de la glèisa d'Agassac.]] * La glèisa de la Nativitat de la Senta Verge : La glèisa d'Agassac qu'ei d'origina [[Art romanic|romanica]], mes qu'ei estada fòrça adobada, auèi demora pas de [[Art romanic|romanic]] qu'ua pòrta dambe un enquadrament en plen peneder del costat de la rota. Au sègle XIII, los ''Espitalèrs de Sent Joan'', futurs ''Cavalèrs de Malta'', que fondèron ua [[Salvetat|sauvetat]] a Agassac : sus la paret sud-èst de la glèisa, del costat de la rota, que's pòt véder ua pèira sus la quau ei escultada ua crotz de [[Malta]]. [[Imatge:Pierre blanche Agassac.JPG|right|200px|thumb|La "pèira blanca", un baish-relhèu gallo-roman dambe ua representacion de la divessa cèlta Epòna.]] ==Personalitats ligadas damb la comuna== * [[Joan Loís Dencausse de Gantias]], oficièr de cavaleria, ancian guarda deu còs deu rei d'Espanha [[Carles IV d'Espanha|Carles IV]]. * [[Maurice Pialat]], realizator de cinèma [[francés]] de soca occitana (nescut en [[Auvèrnhe (Occitània)|Auvèrnhe]]) ; dins las annadas 1990, èra proprietari d'ua maison a Agassac. * [[Miquèu Sent Raimond|Michel Saint-Raymond]], umorista e comedian [[occitan]]. ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] == Ligams extèrnes == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de Savés]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona|Agassac]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] 15ggz585cfn8mkxb2b83zmec40v5evp 0 66723 2497545 2470423 2026-04-05T09:06:21Z Nicolas Eynaud 6858 2497545 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} [[Fichièr:Andromeda constellation map-fr.png|thumb|300px|Constellacion d'Andromèda]] '''Andromèda''' es una [[constellacion]] de l’[[emisfèri nòrd]]. Longa, en forma de « A », Andromèda es una de las 48 constellacions identificadas per [[Claudi Ptolemèu|Ptolemèu]]. == Istòria == [[Fichièr:And bode.jpg|thumb|left|Andromèda, dessenhada per [[Johann Elert Bode]].]] Tota la region descriu la legenda de la princessa [[Andromèda (mitologia)|Andromèda]], filha de la reina [[Cassiopèa (constellacion)|Cassiopèa]] (al nòrd) e de [[Cefèa (constellacion)|Cefèa]] (un pauc pus a l’oèst), rei d’Etiopia. Cassiopèa se vantèt totjorn de la belesa de sa filha ; quand gausèt dire que despassava tanben las ninfas de las mars, aquelas demandèron a lor paire, [[Poseidon]], dieu de la Mar, de las vengar. [[Poseidon]] s’irrita e manda un mostre ([[Balena (constellacion)|Cetus]]) qu'a per mission de ravajar las còstas del reialme. Lo sol biais de salvar lo reialme èra d'ofrir Andromèda en sacrifici per apasimar la colèra del mostre. Cefèa acceptèt de sacrificar sa filha en l’encadenant a un ròc (las cadenas d’Andromèda son en direccion de Cefèa) per daissar Cetus la devorar. Per bon astre, l'eròi [[Persèu (constellacion)|Persèu]] (al nòrd-èst), passant per aquí, tua lo mostre Cetus en lo petrificant (amb la tèsta de la [[Medusa]]) e desliura la bèla. Se ditz tanben que per son orguèlh, la reina Cassiopèa foguèt encadenada a son tròne, condemnada a virar a l'entorn del [[Pòl Nòrd]] e de còps a pendre a l'envèrs, d'un biais fòrça pauc digne. == Observacion de las estelas == === Localizacion === La constellacion se localiza a partir de [[Beta Persei|Algol]] e del grand carrat de [[Pegas (constellacion)|Pegas]]. Dempuèi aquel carrat, se pòt veire un immens « carri », tres còps pus grand qu'aquel de la [[Granda Orsa]], format per {{nobr|α And}}, α, β, et {{nobr|λ Peg}} (lo [[Grand carrat de Pegàs]]), puèi dins lo prolongament de sa diagonala, a partir de {{nobr|α And}}, {{nobr|β And}}, {{nobr|γ And}}, e fin finala [[Beta Persei|Algol]] ({{nobr|β [[Persèu (constellacion)|Persèu]]}}). === Alinhaments === Aquela diagonala d’Andromèda de 60° d’amplitud aparten a un alinhament immens que fa lo torn del glòbe, e que n'es un axe de localizacion major de la capa celèsta. Dempuèi lo [[Grand carrat de Pegàs]] passa per [[Beta Persei|Algol]], [[Alpha Aurigae|Capella]], [[Alpha Geminorum|Castor]] e [[Beta Geminorum|Pollux]], [[Alpha Hydrae|Alphard]] ([[Idra (constellacion)|Idra]]), l’extremitat de las [[Velas]] puèi [[Alpha Crucis|Acrux]] e [[Alpha Centauri]], [[Lambda Scorpii|Shaula]] ({{nobr|λ Scorpii}}), l’arc e la tèsta ({{nobr|σ Sgr}}) del [[Sagitari (constellacion)|Sagitari]], puèi torna montar per la tèsta del [[Capricòrne (constellacion)|Capricòrne]] ({{nobr|β Cap}}), lo long de l’axe de l'[[Aqüari (constellacion)|Aqüari]], per acabar sus la diagonala del [[Grand carrat de Pegàs]]. [[Fichièr:Andromeda.gif|thumb|Localizacion d’Andromèda]] === Forma === Las tres estelas principalas d’Andromèda, qu'apareisson dempuèi lo jorn falhit, se situan sus la granda diagonala, e correspondon a la tèsta (Alphératz, α, dins lo carrat de Pegas), l'anca (Mirach, {{nobr|β And}}), e lo pè (Almach, {{nobr|γ And}}), totas tres pro brilhantas ({{nobr|mag 2}}). Se vei pro rapidament aparéisser doas estelas intermediàrias ({{nobr|mag 3}}) sus aquel axe, l’espatla e lo genolh. Los autres membres son pro flacs ({{nobr|mag 4}}) : se vei un primièr alinhament perpendicular a la diagonala d’Andromèda, al nivèl de l’espatla, que dessenha los dos braces. Del costat Sud, lo braç s’acaba sus un alinhament de tres estelas, la tresena (exteriora) aparten a la constellacion dels [[Peisses (constellacion)|Peisses]]. Del costat Nòrd, lo braç punta sus la cadena d’Andromèda, que se dessenha flacament ({{nobr|mag 5}}) entre lo carrat de Pegas e Cefèa. Las estelas un pauc pus brilhantas que semblan de limitar la cadena d’Andromèda forman la pichona constellacion del [[Lausèrt (constellacion)|Lausèrt]]. La camba nòrd d’Andromèda va de l'anca cap a Cassiopèa, e dessenha un pichon arc de cercle fins al pè drech ({{nobr|51 And}}), que tòca gaireben la man de Persèa. La celèbra '''galaxia d’Andromèda''' se situa al nivèl del genolh, a 2° cap a l’exterior, e s'i pòt veire, se las condicions de visibilitat son excellentas, jos forma d’una nèbla vagament luminosa. A l'opausat del despart de la camba d’Andromèda, e dins lo meteis axe, se vei una pichona estela intermediària (qu'es la punta de la constellacion del [[Triangle (constellacion)|Triangle]]), puèi arribam sus la tèsta del [[Aret (constellacion)|Aret]]. Los dos pès d’Andromèda (51 e {{nobr|γ And}}) son dins l’alinhament del bòrd Oèst de Cassiopèa, pus al Nòrd. Inversament, la basa del W de Cassiopèa punta cap a la basa de la cadena d’Andromèda abans de tocar lo som del carrat de Pegas. == Estelas principalas == {{Article detalhat|Lista de las estelas d'Andromèda}} [[Fichièr:Andromeda - Prodromus astronomiae 1690 (5590389).jpg|thumb|Andromèda, dessenhada per [[Johannes Hevelius]].]] === α And (Alphératz / Sirrah) === La pus brilhanta [[estela]] d’Andromèda, [[alpha Andromedae|{{nobr|α And}}]], nomenada Alphératz, Alpharatz o Sirrah, constituís amb [[Alpha Pegasi|α]], [[Beta Pegasi|β]], e {{nobr|[[Lambda Pegasi|λ]] Peg}} un [[estelum]] nomenat lo Grand Carrat de [[Pegàs (constellacion)|Pegàs]]. Aquela estela foguèt alara inclusa dins Pegàs : Alphératz significa « espatla del caval » e Sirrah « monilh » en [[arabi]]. Es una estela fòrça cauda, de color blau blanc, brilhant 110 còps mai que lo [[Solelh]]. Es tanben una estela dobla, son companhon despassant pas la {{nobr|[[magnitud aparenta]] 11,3}}. === β And (Mirach) === [[Beta Andromedae|{{nobr|β And}}]], o Mirach, que son nom significa « la Centura » en arabi, es una giganta roja 30 còps pus granda que lo Solelh. === γ And (Almach) === {{nobr|γ And}}, o [[Almach]] o Alamak (de l’arabi {{lang|ar-Ltn|''Al Anak al Ard''}}, « lo linx del desèrt »), se tròba a l'extremitat de la camba sud del « A » de la constellacion. Es una bèla estela dobla de las colors contrastadas, irange e blau. La principala estela del sistèma, {{nobr|γ¹ And}}, es una giganta irange 80 còps pus granda que lo Solelh e 2000 còps pus luminosa qu'aquel. {{nobr|γ² And}} es ela meteissa una estela dobla. {{nobr|γ²-A And}}, de {{nobr|magnitud 5,0}}, e {{nobr|γ²-B And}}, de {{nobr|magnitud 5,5}}, s'entornejan en 61 ans segon una [[orbita]] plan fòrtament [[Ellipsa|elliptica]]. Las doas estelas son totas doas blavas. {{nobr|γ²-A And}} es ela meteissa dobla, son companhon torneja a l'entorn d’aquela en solament 2,7 jorns. === Autras estelas === [[Upsilon Andromedae|{{nobr|υ And}}]] possedís un sistèma planetari amb per lo mens tres [[exoplanèta]]s, 0,71 còp, 2,11 còps e 4,61 còps pus massissas que [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]]. {{nobr|R Andromedae}} es una estela [[variabla de tipe Mira]] que sa [[Magnitud aparenta|magnitud]] passa de 5,8 a 14,9 segon un periòde de 409 jorns. == Objèctes celèstes == L'objècte pus famós d’Andromèda es M31, la [[galaxia d'Andromèda|galaxia d’Andromèda]], un dels objèctes pus alunhats vesibles sens instruments (M33 es un pauc pus alunhat). Es d’una enòrma [[galaxia]] espirala semblabla a [[Via Lactèa|la nòstra]]. Per trobar la galaxia, se pòt traçar una linha entre [[Beta Andromedae]] e {{nobr|[[Mu Andromedae]]}}, e perseguir aquela linha a prèp de la meteissa distància dempuèi μ. L'objècte {{nobr|[[NGC 7640]]}} es una autra [[galaxia espirala]] de tipe raiada SBb, pro facila de localizar. La [[nebulosa planetària]] {{nobr|[[NGC 7662]]}} es un dels objèctes pus facils a veire amb un telescòpi amator e revèla un disc elliptic blau verd. L’[[amàs dubèrt]] {{nobr|[[NGC 752]]}} cobrís una superficia pro larga. Semblant una centena d’estelas de {{nobr|magnitud 9}} a 10, se situa prèp de {{nobr|[[56 Andromedae]]}}. == Vejatz tanben == === Articles connèxes === * [[Lista de las estelas d'Andromèda]] === Ligams extèrnes === * {{en}} [http://www.allthesky.com/constellations/andromeda/ {{lang|en|''Andromeda''}}] ({{lang|en|''The Deep Photographic Guide to the Constellations''}}) {{Lista de las constellacions}} {{Portal astronomia}} [[Categoria:Constellacions]] [[Categoria:Constellacion d'Andromèda|*]] esl4yg0qbx103x806x1a94n6nrupkyg 10 70029 2497537 2429348 2026-04-05T08:52:09Z Kontributor 2K 52367 update 1x img redirect 2497537 wikitext text/x-wiki [[Borbonés]] [[Fichièr:Blason maison fr de Bourbon 1.svg|20px|Escut de Borbonés]]<noinclude>[[Categoria:Modèl província e bandièra]]</noinclude> 212fwnr2ymix6vap2t4rt1n1kx5n1ex 0 76484 2497514 2487367 2026-04-04T14:07:33Z Kontributor 2K 52367 renommé 2497514 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = L'Archa | nom2 = ''Larche'' | imatge = Vézère_Larche_pont_D19_aval_(1).JPG | descripcion = Vesera, L'Archa a esquèrra e Sent Pantaleon de L'Archa a drecha. | lògo = cap | escut = Blason ville FR Larche (Corrèze).svg | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | departament = {{Corresa}} | arrondiment = [[Arrondiment de Briva|Briva]] | canton = [[Canton de Larche|Larche]] ([[capluòc]]) | insee = 19107 | cp = 19600 | cònsol = Jean-Claude Fimbel | mandat = [[2008]]-[[2014]] | intercom = [[Comunautat de comunas de]] | gentilici = archièr, archièra | latitud = 45.1214 | longitud = 1.4164 | alt mej = 96 | alt mini = 83 | alt maxi = 340 | km² = 5.74 |}} '''L'Archa''' (oficialament en [[francés]] ''Larche'') es una [[comuna]] [[Lemosin (Occitània)|lemosina]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Corresa (departament)|Corresa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. == Geografia == {{...}} == Toponimia == {{...}} == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 19107 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean-Claude Fimbel|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 19107 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=734 |1968=812 |1975=918 |1982=1155 |1990=1322 |1999=1419 |2004= |2005= |2006=1649 |2007=1643 |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr19|0}} la populacion èra de {{popfr19|107}} abitants. ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Corresa]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} {{Comunas de Corresa}} [[Categoria:Comuna de Corresa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] g7u07xh5m9a7kpczd915lib5y7zm0rn 10 81648 2497538 2131321 2026-04-05T08:52:46Z Kontributor 2K 52367 Blason fr Bourgogne.svg 2497538 wikitext text/x-wiki [[Borgonha]] [[Imatge:Blason fr Bourgogne.svg|20px]] <noinclude>[[Categoria:Modèl region de França e bandièra]]</noinclude> 3zufp6o5fi7srtq33szf0ao6tvqj2x5 0 95064 2497518 2435334 2026-04-05T04:55:41Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2497518 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna= Blaison-Gohier | nomcomuna2= Blaison-Gohier | imatge=Château de Blaison - Blaison-Gohier - 20100605.jpg | descripcion= Lo castèl de Blaison | lògo= | escut=Blason Blaison-Gohier.svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment d’Angers|Angers]] | canton= [[Canton de Ponts-de-Cé|Ponts-de-Cé]] | insee = 49029 | sitweb= [http://www.blaison-gohier.fr Site officiel de la ville de Blaison-Gohier] | cp = 49320 | cònsol = Dominique Léon | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Blaisonnais (en [[francés]]) | longitud= -0.37 | latitud= 47.4005555556 | alt mini = 18 | alt mej = | alt maxi = 91 | km² = 21.45 }} '''Blaison-Gohier''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Maine e Léger]] e la [[regions francesas|region]] dels [[Païses de Léger]]. ==Geografia== {{Apertium|fr}} Aquel vilatge lig&eacute;rien se situa en lo [[Saumurois]], sus la rota D132, a l'&egrave;st de [[Sant-Sulpice]] e a l'o&egrave;st de [[Sant-R&eacute;my-la-Varenne]]<ref name="geoportail">IGN e BRGM, [[G&eacute;oportail]] Blaison-Gohier (49), consultat lo 24 de junh de 2012</ref>. {{Original|fr}} Ce village ligérien se situe dans le [[Saumurois]], sur la route D132, à l'est de [[Saint-Sulpice]] et à l'ouest de [[Saint-Rémy-la-Varenne]]<ref name="geoportail">IGN et BRGM, [[Géoportail]] Blaison-Gohier (49), consulté le 24 juin 2012</ref>. ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Blaison-Gohier|]]'''Blaison-Gohier'''}} {{Image label|x=0.404378276234|y=0.297052383335|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1225 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[La Bohalle]] (3,0km)}}}} {{Image label|x=0.283947672533|y=0.495747645611|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 186 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Sulpice (Maine e Léger)|Saint-Sulpice]] (3,0km)}}}} {{Image label|x=0.173287270123|y=0.532546731618|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1291 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Saturnin-sur-Loire]] (4,4km)}}}} {{Image label|x=0.650113870477|y=0.822629281502|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 527 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Coutures (Maine e Léger)|Coutures]] (4,4km)}}}} {{Image label|x=0.848891117399|y=0.411982137967|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|12px|Comuna amb 2349 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Mathurin-sur-Loire]] (4,5km)}}}} {{Image label|x=0.880167986495|y=0.515040124618|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1008 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Rémy-la-Varenne]] (4,7km)}}}} {{Image label|x=0.169753714829|y=0.324740693609|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1289 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[La Daguenière]] (5,0km)}}}} {{Image label|x=0.313384771727|y=0.864409974923|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 711 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Charcé-Saint-Ellier-sur-Aubance]] (5,3km)}}}} {{Image label|x=0.313801806484|y=0.0893773639355|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|14px|Comuna amb 3401 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Brain-sur-l'Authion]] (5,8km)}}}} </div><br clear=left> ==Istòria== {{Apertium|fr}} Lo peuplement de Blaison-Gohier tr&ograve;ba las si&aacute;s originas a la [[Pr&eacute;histoire]], continuament a qualques traces amassadas d'un abitat f&ograve;r&ccedil;a ancian. Los dos noms de la municipalitat tiran las si&aacute;s originas del [[Antiquitat]]. Blaison Vendri&aacute; del gallo-romain ''Blasius'', e Gohier del lengatge germanique. Blaison Ven un lu&ograve;c conegut a l'ep&ograve;ca gallo-romaine. Una villa i es presenta, sus la rota en connectant [[Angieus]] a [[Coseduras (Maine-e-Loire)|de Coseduras]]. Es un lu&ograve;c comercial actiu. Una gl&egrave;isa paroissiale d&eacute;di&eacute;e a [[sant Salvador]] es &eacute;difi&eacute;e l'an 540 pel [[abbaye de Sant-Maur]]. Se tr&ograve;ba la tra&ccedil;a de #&ccedil;&ograve; qu'es vengut un bourg, trucat ''villa Blazonis'', pel don de lo sieu proprietari lo rei [[Charles lo Chauve]] al cap&iacute;tol Sant-Jean-Baptiste e Sant-L&eacute;zin d'Angieus, en 874. Una motte anciana testifica d'una primi&egrave;ra fortalesa en b&ograve;sc &eacute;difi&eacute;e a l'ep&ograve;ca f&eacute;odale. Una n&ograve;va gl&egrave;isa a bastit l'an 1020 per [[Foulques Nerra]] #qu'establ&iacute;s lo cap&iacute;tol de [[Sant Aubin]], originellement compausat de 4 chanoines e 10 chapelains.<br /> Lo senhor de Blaison, primi&egrave;r dels chanoines, col&middot;lecta l'imp&ograve;st. [[Image:ChateauBlaison.jpg|thumb|Lo cast&egrave;l de Blaison.]] Un cast&egrave;l es de contunh bastit en p&egrave;ira, amb enceinte e douves als environs de l'an 1020, es-a dire contemporan&egrave;u de la gl&egrave;isa. Es de contunh l'obj&egrave;cte de destruccions, de reconstructions, d'incendis. Los Angleses lo &laquo; d&eacute;sarment &raquo; pendent la [[gu&egrave;rra de #Cent Ans]]. Aperten a aquela ep&ograve;ca a la familha de Rais. [[Gilles De Rais]] la viu pas pas mas participa a ca&ccedil;as sus las si&aacute;s t&egrave;rras. #Vendre la distincion l'an 1430 a [[Guillaume de la Jumeli&egrave;re]] #que reconstruit lo cast&egrave;l a {{la s-|XV|e}}, #que se'n p&ograve;t encara veire lo torn Es e la fa&ccedil;ada N&ograve;rd. Cap a 1570, una part dels bens del cap&iacute;tol es ali&eacute;n&eacute;e en benefici del [[Tresaur reial]]. Los registres paroissiaux remontan a 1591 e fan estat d'una populacion vieillissante. Al {{XVIe s&egrave;gle}}, lo c&ograve;rs d'abitatge principal del cast&egrave;l a condicionat. La [[Revolucion francesa|Revolucion]] constituissi l'escasen&ccedil;a de grands incendis, mas la part destruida a mes n'estat. ; Blaison-Gohier A {{la s-|XX|e}} l'an 1961, lo vicomte de Chemellier #far reb&acirc;tir lo torn es del pont-levis #qu'&egrave;ra en ru&iuml;nes. Es lo cast&egrave;l tal #que se p&ograve;t o veire u&egrave;i. Lo 1{{er}} en mar&ccedil; 1974, [[Blaison]] ven Blaison-Gohier continuament a la si&aacute; fusion amb [[Gohier]]<ref>[[Institut nacional de l'estatistica e dels estudis economic|INSEE]], C&ograve;di Oficial G&eacute;ographique, [http://insee.fr/fr/methodes/Nomenclaturas/cog/recherche_historique.asp?Debut=1930&fin=2012&dep=49&mod=M0 Modificacions de las municipalitats de Maine-e-Loire], consultadas lo 24 de junh de 2012</ref>. {{Original|fr}} Le peuplement de Blaison-Gohier trouve ses origines à la [[Préhistoire]], suite à quelques traces trouvées d'un habitat très ancien. Les deux noms de la commune tirent leurs origines de l'[[Antiquité]]. Blaison viendrait du gallo-romain ''Blasius'', et Gohier du langage germanique. Blaison devient une place connue à l'époque gallo-romaine. Une villa y est présente, sur la route reliant [[Angers]] à [[Coutures (Maine e Léger)|Coutures]]. C'est une place commerciale active. Une église paroissiale dédiée à [[saint Sauveur]] est édifiée en 540 par l'[[abbaye de Saint-Maur]]. On retrouve la trace de ce qui est devenu un bourg, appelé ''villa Blazonis'', par le don de son propriétaire le roi [[Charles le Chauve]] au chapitre Saint-Jean-Baptiste et Saint-Lézin d'Angers, en 874. Une motte ancienne atteste d'une première forteresse en bois édifiée à l’époque féodale. Une nouvelle église est bâtie en 1020 par [[Foulques Nerra]] qui établit le chapitre de [[Saint Aubin]], originellement composé de 4 chanoines et 10 chapelains.<br /> Le seigneur de Blaison, premier des chanoines, collecte l’impôt. [[Image:ChateauBlaison.jpg|thumb|Le château de Blaison.]] Un château est ensuite construit en pierre, avec enceinte et douves aux environs de l’an 1020, c’est-à-dire contemporain de l’église. Il est ensuite l'objet de destructions, de reconstructions, d'incendies. Les Anglais le « désarment » pendant la [[guerre de Cent Ans]]. Il appartient à cette époque à la famille de Rais. [[Gilles de Rais]] ne l’habite pas mais participe à des chasses sur ses terres. Il vendit la seigneurie en 1430 à [[Guillaume de la Jumelière]] qui reconstruit le château au {{s-|XV|e}}, dont on peut encore voir la tour Est et la façade Nòrd. Vers 1570, une partie des biens du chapitre est aliénée au profit du [[Trésor royal]]. Les registres paroissiaux remontent à 1591 et font état d'une population vieillissante. Au {{XVIe siècle}}, le corps de logis principal du château est aménagé. La [[Révolution française|Révolution]] constitue l'occasion de grands incendies, mais la partie détruite est remise en état. ; Blaison-Gohier au {{s-|XX|e}} En 1961, le vicomte de Chemellier fit rebâtir la tour est du pont-levis qui était en ruines. C’est le château tel qu’on peut le voir aujourd’hui. Le 1{{er}} mars 1974, [[Blaison]] devient Blaison-Gohier suite à sa fusion avec [[Gohier]]<ref>[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]], Code Officiel Géographique, [https://web.archive.org/web/20150725235827/http://insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/recherche_historique.asp?debut=1930&fin=2012&dep=49&mod=M0 Modifications des communes de Maine-et-Loire], consultées le 24 juin 2012</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 49029 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Dominique Léon|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 49029 |1793=1303 |1800=833 |1806=994 |1821=1007 |1831=1142 |1836=1092 |1841=1086 |1846=1066 |1851=1035 |1856=1016 |1861=988 |1866=979 |1872=998 |1876=976 |1881=981 |1886=944 |1891=928 |1896=950 |1901=928 |1906=901 |1911=862 |1921=725 |1926=683 |1931=654 |1936=661 |1946=662 |1954=650 |1962=627 |1968=555 |1975=658 |1982=800 |1990=863 |1999=951 |2004= |2005= |2006=1038 |2007= 1050 |2008=1062 |2009=1 097 |cassini=4407 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 49029 }} [[Categoria:Comuna de Maine e Léger]] p4c9qgwkv0dlr7mme9s82uismetlp82 10 108364 2497534 2429346 2026-04-05T08:39:03Z Kontributor 2K 52367 update 1x img redirect 2497534 wikitext text/x-wiki {{Metaligam cap a portal | icòna = Blason maison fr de Bourbon 1.svg | portal = Borbonés | títol = Portau de Borbonés | parent = {{{parent|cap}}} }}<noinclude> {{Documentacion ligam cap a portal}} [[Categoria:Ligam portal|Borbonés ]] </noinclude> m4vff3c4qjp1t21zkz9qm6y7skxk78x 0 108376 2497554 2430536 2026-04-05T09:55:31Z Kontributor 2K 52367 update 1x img redirect 2497554 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nom2=Bourbon-l'Archambault |nom=Borbon d'Archambaud | imatge=Panorama Bourbon.jpg | descripcion= |escut=Blason maison fr de Bourbon 1.svg |escais= |ist={{Borbonés}} |parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Molins|Molins]] | canton= [[Canton de Borbon d'Archambaud|Borbon d'Archambaud]] | sitweb= | cp= 03160 |insee= 03036 |cònsol= Yves Girardot |mandat= 2014-2020 |gentilici= |alt mej= | longitud= 3.05722222222 | latitud= 46.5841666667 |alt mini= 215 |alt maxi= 321 |km²= 54.84 |}} '''Borbon d'Archambaud''' o tradicionalament '''Borbon''' (en francés ''Bourbon-l'Archambault'') es una [[Comuna francesa|comuna]] [[França|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Alèir (departament)|Alèir]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups]]. == Geografia == Situat al còr del [[Boscatge Borbonés]], Borbon d'Archambaud dispausa d'un [[estanh]] barrat dempuèi l'epòca [[carolingiana]] e asaigat per la Burge e l'Ors, pichons [[riu]]s locals. == Istòria == {{...}} Pendent la [[Revolucion francesa]], la vila prene lo nom de ''Burges-les-Bains'' en remembrant a las fes lo pichon riu que travèrsa la municipalitat e l'activitat thermale que ne fasiá la reputacion. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 03036 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= 2008 |Fin= 2014 |Identitat= Jacky Belien|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= 2014 |Fin= |Identitat= Yves Girardot|Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 03036 |1793=2603 |1800=2358 |1806=2557 |1821=2850 |1831=2902 |1836=3017 |1841=2975 |1846=3077 |1851=3094 |1856=3118 |1861=3292 |1866=3466 |1872=3724 |1876=3784 |1881=4215 |1886=4456 |1891=4008 |1896=3577 |1901=3600 |1906=3574 |1911=3423 |1921=2931 |1926=2856 |1931=2787 |1936=2784 |1946=2768 |1954=2663 |1962=2607 |1968=2607 |1975=2598 |1982=2550 |1990=2630 |1999=2564 |2004= |2005= |2006=2 617 |2007=2 604 |2008=2 593 |2009=2 582 |cassini=5222 |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == * [[Chastèl de Borbon]] ==Nòtas== {{reflist}} {{Comunas d'Alèir}} [[Categoria:Comuna d'Alèir]] 6lpnq9x3gs5ui23vy6a36dyndml0jvi 0 132113 2497556 2491683 2026-04-05T10:12:12Z Ziv 56933 ([[c:GR|GR]]) [[File:Maria Magdalene by Caravaggio.jpg]] → [[File:Penitent Magdalene-Caravaggio (1594-6).jpg]] → File replacement: update from a low quality version to a other one with better quality ([[c:c:GR]]) 2497556 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[imatge:Angelo Bronzino 035.jpg|thumb|Marià Magdalena al pè de la crortz, plorant la mòrt de Crist. Detalh de la ''Pietà'' d'[[Agnolo Bronzino]], 1529, Galeriá dels Oficis (Florença).]] '''Maria de Magdala''' o '''Maria Magdalena''' o mai simplament '''Magdalena''', es, dins lo [[Nòu Testament]], una [[disciple|discipla]] de [[Jèsus]] que lo seguiguèt fins als jorns darrièrs. Los quatre evangèlis la designan coma la primièra testimònia de la [[Resurreccion]], que foguèt missionada per n'avertir los apòstols. Una error correnta es de confondre Maria Magdalena amb [[Maria de Betania]] , es pas tanpauc la pecairitz qu'onchèt lo Crist de perfum (en ''Luc'' 7,36-50 per ex). Aquela confusion es legendària. Aquela [[sant]]a [[catolic]]a se fèsta lo [[22 de julhet]]. == Maria de Magdala dins las Escrituras == [[Imatge:Magdala um 1900.jpg|thumb|Vilatge de Magdala vèrs 1900]] === Segon lo Nòu Testament === Originària de la vila de [[Magdala (Israèl)|Magdala]]<ref>n>de l'ebieu ''migdal'', « torre »</ref>, sus la riba occidentala del [[Lac de Tiberiàs]]<ref>{{fr}}Macmillan Bible; Yohanan Aharoni, Michael Avi-Yonah; 1968 p. 145-146</ref>, Maria de Magdalena es la femna mai presenta del Nòu Testament. L'evangèli de Luc la presenta coma la femna que [[Jèsus]] desliurèt dels sèt demons; venguèt una dels disciples — benlèu la discipla femna mai importanta del Crist aprèp la seuna maire —, e lo seguiguèt fins a la mòrt d'aquel. Pels quatre evangelistas, foguèt la primièra a testimoniar de la [[Passion del Crist]] e de la [[Resurreccion]]. La mencionan coma assistent a la mesa en Crotz amb las autras femnas<ref>Es citada en Matièu, 27, 56-61; Marc, 15, 40-41; Joan 19, 25; Luc,23, 49 mentionant sonque {{cita|las femnas que l'aviá accompanhat dempuièi Galilèa}} cf {{fr}}Ève Duperray, Georges Duby, Charles Pietri; Marie-Madeleine dans la mystique, les arts et les lettres; ed: Beauchesn; p.15-17</ref>; dins los tres evangèlis sinoptics assistèt tanben a la [[mesa al tombèl]]<ref>Matièu, 27, 56-61; Marc, 15, 47; Luc, 23, 49, 56-57]], cf {{fr}}Ève Duperray, Georges Duby, Charles Pietri; Marie-Madeleine dans la mystique, les arts et les lettres; ed: Beauchesne; p15-17</ref> Seriá estat la primièra a testimoniar de la [[Resurreccion]] de Jèsus (Marc, XVI, 1s ; Matièu, XXVIII, 9), mas o reconeguèt pas sul còp, e ensajèt de lo tocar çò que donèt la frasa ''[[Noli me tangere]]'' (« Me tòques pas »). {{clr}} === Los escrichs apocrifs === Un tèxte del [[codèx de Berlin]], escrich en [[còpte]] a la fin del sègle II. (segon Michel Tardieu), pòrta lo seu nom: l’''[[Evangèli de Maria]]''. Se tracta d'un tèxte [[gnosticisme|gnostic]] comprenent un dialòg Crist e Maria de Magdala, aquela lo tornant als apòstols, seguit de dialògs entre Maria e eles. Segon las ''Questions de Maria'', que data de la fin del sègle III, Maria Magdalena es la partenària sexuala de Jèsus. Aquel tèxte foguèt conservat per Epifana de Salamina, dins lo ''Panarion. Contra las eretgias'', XXVI, 8. Dins la ''[[Pistis Sophia]]'', tèxte gnostic en còpte datant de gaireben 350, Jèsus dialòga amb Maria Magdalena e mai disciples. La [[Letra dels apòstols]]<ref>Cf. {{fr}}Ecrits apocryphes chrétiens, tome I, sous la direction de F. BOVON et P. GEOLTRAIN, Bibliothèque de La Pléiade, Paris, 1997, pp.369-370.</ref>, l'[[Evangèli de Pèire]], l'[[Evangèli de Tomas]] e l’[[Evangèli de Filip]] evòcan tanben Maria Magdalena. == Maria Magdalena dins la legenda == === La confusion amb la pecairitz === [[Imatge:Madeleine MDM.JPG|thumb|right|280px|Fresca representant diferentas scenas de la vida de Maria Magdalena, dins la [[glèisa de Magdalena (Lo Mont)|glèisa de Magdalena]] del [[Lo Mont|Mont]].]] [[Gregòri lo Grand]] (''Homiliae in Evangelium'' 25) la confond amb la pecairitz citada dins l’''Evangèli de Luc'' (VII, 36-50) <ref>{{fr}}Ortenberg Veronica, Iogna-Prat Dominique; Genèse du culte de la Madeleine (VIIIe-XIe siècle); Mélanges de l'Ecole française de Rome. Moyen Âge, Temps modernes; nº T. 104, N°1. 1992, p.9-11; 1992 [http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/mefr_1123-9883_1992_num_104_1_3217]</ref> e l'identifiça tanben a [[Maria de Betania]], sòrre de [[Lazar]] e de [[Marta de Betania|Marta]]. [[Gregòri de Tors]], situa en 590 lo tombèl de Maria Magdalena a [[Efès]], en [[Asia menora|Asia Menora]] : {{cita|Dins aquela vila repausa Maria Magdalena, avent al dessùs d'ela cap de teulat}} (''In Gloria Martyrium'', ch. 29, P.L., t. 71, c. 731). Los rèstes de Maria Magdalena repausarián benlèu dins l'[[atri]] en davant d'un [[sanctuari]], tradicion tipicament efesiana. Pasmens, la tradicion es falsa pels exegètas que pensan que Maria Magdalena jamai sortiguèt pas de [[Palestina]] <ref>{{fr}}[[André-Marie Gérard]]. ''Dictionnaire de la Bible'' (avec la collaboration de Andrée Nordon-Gerard et de François Tollu, P.S.S.), éditions Robert Laffont, coll. « Bouquins », 1989, p. 884.</ref>. En 1969, lo Papa [[Pau VI]] decretèt que seriá pas mai festejada coma « penitenta », mas coma « discipla », la Glèisa catolica considerant pas pus Maria Magdalena coma una prostituïda repentida. Pasmens demòra lo punt de vista dominant de fòrça catolics<ref>{{fr}}Jean-Philippe Watbled, [https://web.archive.org/web/20140522122533/http://tice3.univ-reunion.fr/amis/index.php?option=com_content&view=article&id=86:les-figures-bibliques-de-marie-madeleine-une-histoire-damour&catid=264:religion&Itemid=105 ''Les figures bibliques de Marie-Madeleine, une histoire d’Amour''], conferéncia de l'[[universitat de la Reünion]].</ref>. Mas las recercas actualas presisan e confirman l'interpretacion del concili [[Vatican II]]<ref>{{fr}}Jean Pirot, ''Trois amies de Jésus de Nazareth'', éd. Cerf, 1986, p.134.</ref>. === Las Santas Marias de la mar === {{article detalhat|Lei Santei Marias de la Mar}} La tradicion provençala, que torna cap a aquela identificacion, conta qu'aprèp qu'auriá acostat a las [[Lei Santei Marias de la Mar|Santas Marias de la mar]] e qu'auriá evangelizat la region, Maria de Magdala auriá viscut tota la fin de la seuna vida en preguièra dins una balma ara lo sanctuari de la [[Massís de la Santa Bauma|Santa Balma]]. Lo tombèl es a [[Sant Maissemin de la Santa Bauma]], gardat pels [[Òrdre dels Predicaires|Dominican]]s<ref>{{fr}}[http://webarchive.loc.gov/all/20130404062716/http://saintebaume.dominicains.com/ Santa Balma, sanctuari dels Dominicans]</ref>, es considerat coma lo 3{{n}} tombèl de la [[crestiantat]]. A l'ora d'ara, lo fach que Maria de Magdala se siá desplaçada fins en Provença es discutit. Las tradicions que mencionan lo viatge datan sonque del sègle X ApC e identifican per error Maria de Magdala amb la pecairitz de ''[[Luc (evangelista)|Luc]]'' 7, 36-50 a [[Maria de Betania]]. Uns exegètas ne concluson qu`aquela legenda es falsa e que Maria de Magdala jamai sortiguèt de [[Palestina]]<ref>Vejatz per ex. {{en}} Richard Atwood, ''Mary Magdalene in the New Testament Gospels and Early Tradition''. Dissertation for the attainment of the Doctor of Theology Degree from the University of Basel: 1993, pp.147-148. {{fr}}[[André-Marie Gérard]]. ''Dictionnaire de la Bible'' (avec la collaboration de Andrée Nordon-Gerard et de François Tollu, P.S.S.), éditions Robert Laffont, coll. « Bouquins », 1989, p. 884. Suzanne Tunc, ''Des femmes aussi suivaient Jésus. Essai d'interprétation de quelques versets des évangiles'', éd. Desclée de Brouwer, 1998, pp. 41-42.</ref>. === Representacions plasticas === [[File:Maino Magdalena penitente 1615 col par Ginebra.jpg|thumb| Juan Bautista Maíno: Mária Magdolna]] [[Imatge:Titian - Penitent Magdalene (Hermitage).jpg|thumb|Maria Magdalena, [[Tiziano Vecellio]]:]] [[Imatge:TINTORETTO - Magdalena penitente (Musei Capitolini, Roma, 1598-1602) - copia.jpg|thumb|[[Tintoretto]]]] [[File:Giovanni Girolamo Savoldo - Mary Magdalene - Google Art Project.jpg|thumb|Maria Magdalena, [[Giovanni Girolamo Savoldo]] ]] Dins l'[[art sacrat]], Maria Magdalena es sovent representada desnuda, amb de cabels longs e desligat, per significar la repentida e la peniténcia, coma las [[prostitucion|prostituida]]s de [[Palestina]] ([[Donatello]]). Aquela representacion permet un resson a [[Maria l'Egipsiana]] amb que es ligada a partir de l'[[Epòca modèrna]]<ref>{{fr}}Gaston Duchet-Suchaux & Michel Pastoureau; La Bible et les saints; ed: Flammarion; 2006; p 238; ISBN 2080115987, ISBN 9782080115980 [http://books.google.fr/books?id=OFlRPwAACAAJ&dq=la+bible+et+les+saints&hl=fr&ei=c42WTtb1PJDtsgbF34j1Aw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDkQ6AEwAA en longs]</ref>. *''La Tradicion provençala de Maria Magdalena'' ([[sègle XIII]]), capèla de Sant Erige à [[Auron]] (06) * Icòna (180 × 90 cm) de [[1225]], representant las scènas de la vida de la santa a l'entorn del seu retrach de pè, Acadèmia de [[Florença]] * Pintura de la mòrt de Maria Magdalena, assistida de Marta e Sant Maximin, capèla de Sant Erige à [[Auron]] (06) * pintura d'un ''Noli me tangere'', [[sègle XV]], [[Basilica de Santa Maria Magdalena de Sant Maissemin de la Santa Bauma|basilica]] de [[Sant Maissemin de la Santa Bauma]] * Escultura en pèira de Santa Magdalena, vèrs [[1310]], glèisa d'[[Écouis]] (Eure) * Escultura de [[Francesco Laurana]], cenotaf del [[sègle XV ]]: ''Maria Magdalena portada pels àngels'', que cabiá los rèstes de Marta. Glèisa de [[Tarascon]] * Veiral anonim: ''Maria Magdalena mirrifòra", glèisa Notre-Dame-des-Marais, [[La Ferté-Bernard]] (Sarthe) * Viral (dessenh de Joseph Cabasson) : ''La Barca'', glèisa del [[Lo Plan de Cucas|Plan de Cucas]] (13). * Ensems de veirals de Pierre Petit, (1910-…) sus la vida de Maria Magdalena, capèla de la Santa Balma de [[1977]] a [[1983]]. * ''Maria Magdalena, la Verge e l'Enfant entre santa Catarina e Maria Magdalena'', [[1490]], pintura de [[Giovanni Bellini]] ; Galleria d'ell'Academia, [[Venècia]]. * Bas relèu de marbre, ''La barca'', [[1500]], [[Catedrala de Santa Maria Majora de Marselha|''La Vielha Majora]] , [[Marselha]]. * ''Batisme del rei e de la reina de Marselha jols uèlhs de Maria Magdalena'' episòdi del Miracle Marselhés [[1525]] glèisa de [[Contes (Alpes-Maritimes)|Contes]], (06) * Bas relèu de [[Jean Béguin]] : ''Despartida dins la barca'', [[1536]], [[Basilica de Santa Maria Magdalena de Sant Maissemin de la Santa Bauma|basilica de Sant Maissemin de la Santa Bauma]] * Retaule de [[Lukas Moser]] : l'altar de la Magdalena [[1432]], [[Tiefenbronn]] * ''La barca de Maria Jacobèa e de Maria Salomèa'' esculptura de la glèisa de las [[Lei Santei Marias de la Mar|Santas Marias de la mar]] * ''Lo vòl sacrat del monge [[Badilon]]'' a Ais de Provença - ''Arribada del còrs a [[Vézelay]]'', manuscrich de la Gèsta de [[Girard de Rosselhon]], enluminat per [[Jean Wauquelin]] en [[1453]]. * ''Maria Magdalena mesa al tombèl'' Escultura del [[sègle XVI]], glèisa de Sant Volucian de [[Fois]] (Arièja). * ''Maria Magdalena raubada pels àngels'' escultura de L.J. Alexandre [[1878]], al fons de la balma de la capèla de la Sant Maissemin de la Santa Bauma. * Reliquiari d'[[Armand Caillat]], donat en [[1886]] a la balma grotte pel monsenher de Terris, evesqua de Frejus-Tolon. * 5 frescas del pintre [[Frédéric Montenard]] a l'ostelariá de la capèla de la Santa Maria Magdalena a [[Lo Plan d'Aups de la Santa Bauma]], pausada en [[1913]]. S'es representada abats la repentida, es mostrada de cortesana ornada e fardada (l'imatge pareis a aquela de [[Vènus (mitologia)|Vènus]] de la [[Renaissença]]). L'atribut mai frequent e mai ancian, que permet d'identificar lo personatge dins una òbra, es lo vas de [[nard]] qu'oncha los pès de Jèsus a çò de Simon (e qu'aviá portat amb ela al [[Sant Sepulcre|Sepulcre]]). Mai tardièrament, s'apondèron lo miralh de la cortesana, lo crani (davant que medita quand se retirèt dins la Santa Balma) e la corona d'espina. Levat d'excepcions raras, los cabels son mai sovent longs e desligats<ref>{{fr}}Gaston Duchet-Suchaux & Michel Pastoureau; La Bible et les saints; ed: Flammarion; 2006; p239; ISBN 2080115987, ISBN 9782080115980 [http://books.google.fr/books?id=OFlRPwAACAAJ&dq=la+bible+et+les+saints&hl=fr&ei=c42WTtb1PJDtsgbF34j1Aw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDkQ6AEwAA en linha]</ref>. == Teorias divèrsas == === L'esposa del Crist === [[Fichièr:Georges de La Tour 006.jpg|thumb|[[Georges de La Tour]]]] La figura de Maria de Magdala ten una plaça centrala dins las òbras feministas [[Gnosticisme|neognosticas]]. Los autors tentan de tornar escriure l’istòria dels començaments de la glèisa se basant sus d'escrichs gnostics que datant, al pus lèu, del sègle III ApC. De tèxtes [[apocrif]], coma ''l’Evangèli de Maria'', ''l’[[Evangèli de Tomas]]'' e ''l’[[Evangèli de Felip]]'', son utilizat per piejar la tèsi del maridatge de Maria Magdalena e de Jèsus de Nazarèt, e tanben l’importança que se deu acordar a la femnas. D'interpretas contemporanèus parlan de « maridatge esperital » : sostenent, dins ''Dieu homme et femme'', que Maria de Magdala e Jèsus èran esposes « en esperit », los teologians [[Jürgen Moltmann]] e Elisabeth Moltmann pausan la question d'una egalitat fondamentala entre l'òme e la femna. Cal remarcar que las recercas exegiticas sul local entre Maria de Magdala e Jèsus van cap a aquela interpretacionv, coma lo mòstra l'exegeta [[Xavier Léon-Dufour]]<ref> {{fr}}[[Xavier Léon-Dufour]], ''Lecture de l'Évangile selon Jean'', t. 4, coll. Parole de Dieu, Seuil, Paris 1996, p.221.</ref>: en Joan 20, 16, Maria dich a Jèsus « Rabboni ». Aquela pòt se traduch per « mèstre » dins l'evangèli, mas « Rabboni » es en realitat un diminutiu de "Rabbi" e poiriá donar un matís d'afeccion o de familharitat. La quèsta amanta de Jèsus per Maria de Magdala en Jean 20, 11-16 renvei al [[Cantic dels cantics]] 3,1-4. [[Fichièr:Georges de La Tour 007.jpg|thumb|left|[[Georges de La Tour]]]] Aquel tèma trobèt vam dins lo [[teoria del complòt|conspirationisme contemporanèu]]. Maria Magdalena auriá agut d'enfants amb Jèsus, mas la Glèisa catolica auriá amagat los fachs amb fòrça e terror, e fach de Maria Magdalena una [[prostitucion|prostituida]] per condamnar lo desir carnal. Tota aquela dimension inspirèt lo romancièr [[Dan Brown]] pel seu ''[[Da Vinci Code]]''<ref>filmat per [[Ron Howard]] en 2006.</ref>. Fa de Maria Magdalena lo simbòl de la ''feminitat sacrada'', pretendent que la quita dòna seriá lo Sant [[Graal]] : ::{{cita|Lo Graal es literalament l’ancian simbòl de la feminitat e lo Sant Graal representa lo femenin e la divessa, que, solide, desapareguèt per l'ora, perque foguèt foragetat per la Glèisa. Autrescòps lo poder de las femnas e lor capacitat a donar la vida èra quicòm de sacrat, mas aquò constituissiá una menaça dins la pojada de la Glèisa de majoritat masculina. En consequéncia, lo femenin sacrat foguèt diabolizat e considerat coma ertgia. Foguèt pas Dieu mas l’òme que creèt lo consèpte de « pecat original », qu'Èva tastèt la poma e foguèt a l'origina de la casuda de la raça umana. La femna que foguèt sacrada, aquela que donava la vida, foguèt transformada en enemic.}}''<ref>Dan Brown, ''Da Vinci Code''.''</ref> En mai de la perspectiva mistica femista evocada en dessús, l'idèa de descriure Maria de Magdala coma esposa foguèt utilizada dins la literature de la mitat del [[sègle XX]]. Dins lo seu roman de 1951, la Darrièra Tentacion del Crist''<ref>filmat per [[Martin Scorsese]] en 1988.</ref>, que mòstra un Jèsus sucombant a la tentacion d'una vida simpla, l'escrivan grèc [[Níkos Kazantzákis]] tracta del tèma de l'union amourosa entr'ambedos. [[Imatge:Penitent Magdalene-Caravaggio (1594-6).jpg|thumb|200px|right|''[[Magdalena repententa (Caravagio)|Madeleine repentante]]'' pel [[Caravagio]].]] === Los sèt « esperits marrits » === Dins son óbra {{fr}} ''Trois amies de Jésus de Nazareth''<ref>{{fr}}''Trois amies de Jésus de Nazareth'', éditions du Cerf, 1986, ISBN 220402583-6.</ref>, l'exegeta Jean Pirot remet en cause l'identification opérée dans le catholicisme, torna sus la publicacion del presic de [[Gregòri I]], entre Maria de Magdala, Maria de Betania e la pecairitz anonima citada en Luc 7:36-50. L'assimilacion de Maria de Magdala amb una pescairitz ven segon el d'una error d'interpretacion del passatge de Luc 8:2, que presisa que Maria èra possedida pels sèt demons. Explica que la « possession » èra pas ligada à l'idèa del pecat mas puslèu a una [[nevròsi]], e considèra d'un biais general que, al contrari de la quita interpretacion de la tradicion catolica, las escasenças de possession pels « esprits marrits » dins los Evangèlis son de metafòras per designar la malautiá (fisica o nerviosa) puslèu que lo pecat. === Sus la virginitat de Maria de Magdala === Sant [[Ambròsi de Milan]] (''De virginitate'', 3,14; 4,15) e sant [[Jean Crisostòm]] (''Matèu, Presec 88'') afirmèron que Maria de Magdala èra verge a la Resurreccion de Jèsus. == Bibliografia == [[Imatge:Piero della Francesca - Maria Maddalena (Duomo di Arezzo).jpg|200px|thumb|[[Maria Magdalena (Piero della Francesca)|Maria Magdalena]], fresca de [[Piero della Francesca]] a [[Arezzo]]]] === Istòria e analisi {{fr}}=== * Richard Atwood, ''Mary Magdalene in the New Testament Gospels and Early Tradition''. Dissertation for the attainment of the Doctor of Theology Degree from the University of Basel: 1993. * De Boer Esther A., ''Mary Magdalene, beyond the Myth ''(SCM Press London, 1997). * Joseph Escudier, ''L'évangélisation primitive de la Provence - St-Lazare, Maximin, Marthe, Marie-Madeleine, les saintes Maries Jacobé et Salomé en ce pays'', éd. Maison sainte Jeanne-d'Arc, Toulon, 1929 * Karen King, Canonisation et marginalisation: Marie de Magdala. In ''Concilium'', N° 276 de Juin 1998 pp. 41-49. * Elisabeth et [[Jürgen Moltmann]], ''Dieu homme et femme'', éd. Cerf, 1984 * Jean Pirot, ''Trois amies de Jésus de Nazareth'', éd. Cerf, 1986 * [[Jean-Yves Leloup]], ''L'évangile de Marie : Myriam de Magdala'', éd. Albin Michel, 1997 * Élisabeth Pinto-Mathieu, ''Marie-Madeleine dans la littérature du Moyen Âge'', éd. Beauchesne, 1997 * Suzanne Tunc, ''Des femmes aussi suivaient Jésus. Essai d'interprétation de quelques versets des évangiles'', éd. Desclée de Brouwer, 1998 * Marianne Alphant, [[Guy Lafon]], [[Daniel Arasse]], ''L'apparition à Marie-Madeleine'', éd. Desclée De Brouwer, 2001 * [[Régis Burnet]], ''Marie-Madeleine (sègle I- XXI) : De la pécheresse repentie à l'épouse de Jésus : histoire de la réception d'une figure biblique'', éd. du Cerf, 2004 * [[Christian Doumergue]], ''Marie-Madeleine'', coll. Qui suis-je?, éd. Pardès, Grez-sur-Loing, 2010 ([https://web.archive.org/web/20120609001933/http://www.christiandoumergue.com/quisuisjeMM.htm en savoir plus]). * Ève Duperray, Georges Duby, Charles Pietri, ''Marie-Madeleine dans la mystique, les arts et les lettres'', Colloque Avignon, éd Beauchesne, 1989. * Maurice Colinon, ''Les Saintes-Maries-de-la-Mer'', éd SOS, 1975. === Literatura {{fr}} === * [[Jacques de Voragine]], '' [[La Légende dorée]]'', éd de La Pléiade, 2004. * [[Jacqueline Kelen]], ''Un amour infini. Marie-Madeleine prostituée sacrée'', éd. Albin Michel, coll. « Espaces Libres » n° 28, 1992 * Jean Desmarets de Saint-Sorlin, ''Marie-Madeleine ou le triomphe de la Grâce'', éd. Jérome Millon, coll. « Atopia » n° 27, 2001 * [[Jean-Yves Leloup]], ''Une femme innombrable - Le roman de Marie Madeleine'', éd. [[Albin Michel]], 2009 * [[Jean-Yves Leloup]], ''Tout est pur pour celui qui est pur. Jésus, Madeleine et l'Incarnation.'', éd. [[Albin Michel]], 2005 * Yves Bridonneau, ''Le tombeau de Marie-Madeleine à St-Maximin'', éd. Édisud, 2002 * Yves Bridonneau, ''Naissance de la Provence chrétienne. La chanson de Geste de la Madeleine, Photographies de Pascal Robin, éd Édisud, Compagnie des éditions de la Lesse, Aix-en-Provence,2008, 95.p.ISBN 9782744407654 * Margaret Starbird, ''Marie-Madeleine et le Saint Graal : la controverse qui entoure Marie-Madeleine et sa relation avec Jésus'', éd. Exclusif, 2006 * Dan Burstein et Arne J. de Keijzer, ''Les secrets de Marie-Madeleine : La femme la plus fascinante de l'histoire'', éd. ViaMedias, 2006 * [[Christian Doumergue]], ''Le Mystère Marie-Madeleine'', éd. Thélès, 2006 * Kathleen McGowan,'' Marie Madeleine, le livre de l'élue'', éd. XO, 2007 * Jacqueline Kelen, ''Marie-Madeleine ou la beauté de Dieu'', éd La Renaissance du livre, 2003. * R.L. Bruckberger, ''Marie-Madeleine'', éd Albin Michel, 1975. * Jean-Christophe Duchon-Doris, ''La fille au pied de la croix'', éd Julliard, 2008 === Obratge de fe {{fr}} === * Michèle Koné : Myriam de Madgala, Sainte Marie Madeleine, Éd. Anne Sigier, (livre illustré) * [[Henri Lacordaire]] [[Ordre des Prêcheurs|o.p.]], ''Sainte Marie-Madeleine'', 1860 ; rééd. préfacée par Bernard Montagnes o.p. et postfacée par Jean-Pierre Olivier o.p., éd. Cerf, 2005 * Mgr Victor Saxer, ''La « Vie de Ste Marie-Madeleine » attribuée au pseudo-[[Raban Maur]], œuvre claravallienne du XIIe siècle'', Mélanges St-Bernard, Dijon, 1954. p. 408-421 * Mgr Victor Saxer, ''Le culte de Marie-Madeleine en Occident. Des origines à la fin du Moyen Âge'', éd. Cahiers d'archéologie et d'histoire, Auxerre, Paris, 1959, vol. 1-2. * Mgr Victor Saxer, ''Les origines du culte de sainte Marie-Madeleine à Aix-en-Provence'', 1954-1955 in ''Bulletin de la Société nationale des antiquaires de France''. p. 148-151. * Mgr Victor Saxer, ''Un manuscrit démembré du sermon d'Eudes de Cluny sur Sainte Marie-Madeleine'', in ''Scriptorium'' vol. 8 (1954), p.119-123. * Mgr Victor Saxer, ''L'origine des reliques de Sainte Marie-Madeleine à Vézelay dans la tradition historiographique du Moyen Âge'', in ''Revue des sciences religieuses'', 1955. vol. 29. p. 1-18. * Mgr Victor Saxer, ''Sermo in sollemnitate Sancte Marie-Magdalene'', 1956. in ''Mélanges Michel Andrieux''. p. 385-401. * Mgr Victor Saxer, ''Les saintes Marie-Madeleine et Marie de Béthanie dans la tradition liturgique et homilétique orientale'', 1958. In ''Revue des sciences religieuse'', vol.32. p. 1-37. * Mgr Victor Saxer, ''Note sur l'origine d'un manuscrit de l' Abbreviato' de [[Jean de Mailly (dominicain)]] ; Paris, Mazarine 1731'', in ''Analecta Bollandiana'', 1976, vol.94. p. 155-159. * Mgr Victor Saxer, ''Les ossements dits de sainte Marie-Madeleine conservés à Saint-Maximin-la-Sainte-Baume'', in ''Provence historique''. vol. 27. p. 57-311. * Mgr Victor Saxer, ''Marie-Madeleine dans le Commentaire d'Hippolyte sur le Cantique des Cantiques'', in Revue bénédictine, vol.101., 1991, p. 219-239. * Mgr Victor Saxer, ''La Madeleine, figure évangélique dans sa légende jusqu'au XIIe - XIIIe siècle'', 1999, in Évangile et évangélisme. p. 198-220. * Mgr Victor Saxer, ''Le dossier vézelien de Marie-Madeleine. Invention et translation des reliques en 1265-1267. Contribution à l'histoire du culte de la sainte à Vézelay à l'apogée du Myen-Âge'', Bruxelles, 1975. * Jacqueline Dauxois, ''Marie-Madeleine'', éd. Pygmalion/Gérard Watelet, coll. « Chemins d'Eternité », 1998 * Père Philippe Devoucoux du Buysson, ''Dialogues avec Marie-Madeleine sur la montagne de la Sainte Baume'', éd. Théosis : ** Tome 1 : Ma rencontre avec Jésus, 2005 ** Tome 2 : Marie-Madeleine prophète, 2007 * Père Philippe Devaucoux du Buysson : ''Histoire du pèlerinage de Saint-Maximin-la-Sainte-Baume'', 1994. * Père Philippe Devaucoux du Buysson : ''La Sainte Baume, haut lieu de la Provence'', 2008, éd PEC, 33. p. ISBN 9782842932121 == Galariá== <gallery> Imatge:Mary Magdalen Donatello OPA Florence.jpg|<center>Maria Magdalena per [[Donatello]] (1386-1466) ([[Florença]]). Imatge:Rogier van der Weyden 006.jpg|<center>Maria Magdalena per [[Rogier van der Weyden]] (1400-1464). Imatge:Erhart-madalena.jpg|<center>Maria Magdalena [[Gregor Erhart]] (1470-1540) ([[Lovre]]). Imatge:Maria Magdalene crucifixion detail.jpeg|<center>Maria Magdalena, crucifixion del sègle XVI Imatge:Magdalena penitente, por Tiziano.jpg|<center>Maria Magdalena per [[Tician]], [[1533]]. Imatge:Marie-Madeleine en extase au pied de la croix.jpg|Maria Magdalena en extasi al pè de la crotz, Guido Reni (1573-1642) Imatge:Sainte Madeleine par Rigaud.jpg|<center>Santa Magdalena penitenta per [[Hyacinthe Rigaud]] (1659-1743). Imatge:Francesco Hayez - La Maddalena penitente.jpg|<center>Magdalena de [[Francesco Hayez]], [[1825]]. Imatge:Mariya Magdalena.jpg|<center>Maria Magdalena sus una tèla sur d'Anthony Frederick Augustus Sandys (1829-1904). </gallery> == Annèxes == === Articles connèxes === * ''[[Noli me tangere]]'' * [[Maria de Betania]] | [[Saintas Marias]] * ''[[Evangèli de Maria]]'' === Ligams extèrnes === * [http://www.enluminures.culture.fr/documentation/enlumine/fr/rechexperte_00.htm Enluminuras de Santa Maria Magdalena de la BnF] {{commons|Maria Magdalene|Maria Magdalena}} == Nòtas == <references/> t6iy57nlufuwyjwrsh5znzm6f0931r6 0 144568 2497547 2022979 2026-04-05T09:10:48Z Nicolas Eynaud 6858 2497547 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} [[Fichièr:Pierre de Coubertin Anefo2.jpg|250px|thumb|Pierre de Coubertin en 1925]] '''Pierre de Frédy''', baron de Coubertin, mai conegut coma '''Pierre de Coubertin''' ([[París]], [[1 de genièr]] de [[1863]] – [[Genèva]], [[2 de setembre]] de [[1937]]) foguèt un pedagòg e istorian [[França|francés]]. Sortit d'una familha aristocratica, es subretot conegut coma fondador del [[Comitat Internacional Olimpic|Comitat Olimpic Internacional]] e es considerat coma lo paire dels [[Jòcs Olimpics]] modèrns. == Ligams intèrnes == * [[Jòcs Olimpics]]. == Bibliografia == * '''[[francés|(fr)]]''' Patrick Clastres, ''Pierre de Coubertin ou la paix par le sport'', Presses universitaires de Rennes, coll. « Epures », 2024. == Nòtas e referéncias == <references/> [[Categoria:Pedagòg francés]] [[Categoria:Jòcs olimpics]] 21la2am04f3155f77iw3ccrposh5zbq 2497548 2497547 2026-04-05T09:11:06Z Nicolas Eynaud 6858 2497548 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} [[Fichièr:Pierre de Coubertin Anefo2.jpg|250px|thumb|Pierre de Coubertin en 1925]] '''Pierre de Frédy''', baron de Coubertin, mai conegut coma '''Pierre de Coubertin''' ([[París]], [[1 de genièr]] de [[1863]] – [[Genèva]], [[2 de setembre]] de [[1937]]) foguèt un pedagòg e istorian [[França|francés]]. Sortit d'una familha aristocratica, es subretot conegut coma fondador del [[Comitat Internacional Olimpic|Comitat Olimpic Internacional]] e es considerat coma lo paire dels [[Jòcs Olimpics]] modèrns. == Ligams intèrnes == * [[Jòcs Olimpics]]. == Bibliografia == * '''[[francés|(fr)]]''' Patrick Clastres, ''Pierre de Coubertin ou la paix par le sport'', Presses universitaires de Rennes, coll. « Epures », 2024. == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Coubertin, Pierre de}} [[Categoria:Pedagòg francés]] [[Categoria:Jòcs olimpics]] bjr4fafxl3s9a0scwpok2w7z3h4bfpq 0 151381 2497562 2346377 2026-04-05T11:47:12Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2497562 wikitext text/x-wiki '''Dètz, collectiu creatiu''' es una associacion segon la lei de 1901<ref>Associacion tolosana pareguda al jornal oficiel lo 24/07/2010 jol numèro W313014469. SIRET : 530 554 385 00027.</ref> creada en julhet de 2010 per dètz amators e professionals de l'audiovisual, dins la tòca de crear e d'experimentar de novèlas formas mediaticas en tot valorizant la lenga e la cultura occitanas. <br />Lo collectiu nasquèt a l'ocasion de l'edicion de 2010 del festenal [[Estivada]], e collabòra regularament amb la societat de produccion [https://web.archive.org/web/20140303085129/http://www.piget-prod.com/ Piget]. [[Fichièr:Logo Dètz.png|thumb|Logo Dètz]] == Cogordas Awards == Las [[Cogordas awards]] ([[Award]] significa recompensa en anglés) es una ceremònia de remesa de prèmis que recompensa amb umor los actes e presas de paraula los mai mespresants de cap a de [[lenga minoritària|culturas e lengas minorizadas]]. La primièra ceremònia de las Cogordas Awards se debanèt a Tolosa en març de 2012 per recompensar las accions comesas en 2011. Aquela primièra edicion foguèt filmada en public, e permetèt la creacion d'una emission producha en occitan <ref> L'emission de la primièra edicion de las cogordas awards se pòt consultar sus http://vimeo.com/39481586.</ref>. <br /> Cada an, l'acadèmia de las cogordas recompensa las colhonadas comesas pendent l'annada civila precedenta. Los laurejats de cada categoria recebon una Cogorda d'aur, un trofèu perissable. === L'acadèmia === L'[[acadèmia]] de las Cogordas awards òbra tota l'annada per recensar los nomenats de cada categoria, e s'acampa puèi qualques jorns abans la ceremònia oficiala per causir sos laurejats. <br /> Duscas a ara, l'acadèmia de las Cogordas awards a pas jamai volgut revelar l'identitat de sos membres. Dètz e l'Acadèmia de las Cogordas awards presican per la non-ierarquizacion de las culturas. Lor apròchi umoristic es, segon eles, un mejan de sensibilizar un public larg a aquel messatge tot en fasent ausir la lenga occitana. L'acadèmia de las Cogordas awards a coma [[devisa]] ''luita, amor e verduras''. === Categorias de recompensas === World Cogorda / prèmi planetari.<br /> Frenchy Cogorda / prèmi exagonal. <br /> Counties Cogorda / prèmi provincial. <br /> Honorery Cogorda / prèmi d'onor, per l'ensemble de son òbra.<br /> Public Cogordeta / Cogordeta del public pels occitans. Lo laurejat de la categoria Cogordeta del public es definit en foncion dels [[vòtes]] dels internautas sul site de las Cogordas<ref>Los vòtes son possibles per cadun sus www.cogordasawards.com pendent los 15 jorns que precedisson la ceremònia.</ref> === Cogordas awards 2012 === Mèstre de ceremònia : Laurenç L'Abadiá (Dempuèi 2012)<br />Acompanhat de l'orquèstre dels cucurbitacèas. Laurejats de la ceremònia de las Cogordas Awards 2012 : <br />'''World Cogorda : [[Rai (television)|RAI TV]] Itàlia''', Per sa seria de spots publicitaris « Fratelli d'Italia », difusada a l'ocasion de la fèsta nacionala que celebrava los 150 ans de l'unitat del país, pas gaire valorizante pels dialèctes italians e lors locutors<ref>https://www.youtube.com/watch?v=cJKj2EKGc4Q</ref>.<br />'''Frenchy Cogorda : [[Henri Guaino]]''' la pluma de [[Nicolas Sarkozy]], Per èsser responsable de la posicion del president francés contra las lengas regionalas, per aver estigmatizat los immigrats e los locutors en lengas regionalas al discors de Marselha<ref>« Quand on aime la France, on ne propose pas de ratifier la charte des langues régionales […]. C’est le communautarisme qui est au bout du chemin. [Cette] dérive communautariste […] ruinerait des siècles d’efforts pour nous construire un État, une Nation, une République. ». Discours de N. Sarkozy à Marseille, 19.02.12 : lafranceforte.fr/medias/presse/discours-de-nicolas-sarkozy-a-marseille</ref>. <br />'''Counties Cogorda : [[Robert Hadjadj]]''' de Vilanova de Magalòna, Per sos problèmas de vista qui l'on conduit à déposer un recours au tribunal administratif de l'Hérault, pour la suppression du bilinguisme de l'affichage routier : « On a vu des panneaux énormes, plus gros que ceux en français. » <ref>« Robert Hadjadj : cet inconnu qui s’oppose aux panneaux occitans », haut courant, daté du 21.01.11, disponible sur : hautcourant.com/Robert-Hadjadj-cet-inconnu-qui-s,1396</ref><br />'''Honorery Cogorda : ex-aequo [[Marine Le Pen]] & [[Claude Guéant]]'''. Marine Le Pen, pour sa position globale sur les langues et cultures autres que franco-françaises. <br />Claude Guéant, pour sa célèbre maxime : « Toutes les civilisations ne se valent pas »<ref>http://www.leparisien.fr/election-presidentielle-2012/pour-gueant-toutes-les-civilisations-ne-se-valent-pas-05-02-2012-1846442.php</ref>.<br />'''Cogordeta del public : {{Lien|Macarel.org|lang=oc}}''', pour la commercialisation de strings occitans made in Taiwan<ref>www.macarel.org</ref>.<br /> === Cogordas awards 2013 === Mèstre de ceremònia : Laurenç L'Abadiá (Dempuèi 2012)<br />Acompanhat de l'orquèstre dels cucurbitacèas. Laurejats de la ceremònia de las cogordas awards 2012 : <br />'''World Cogorda : [[José Ignacio Wert]], Ministre espanhòl de l'educacion e de l'espòrt''', Per ierarquizar las lengas d'Espanha, en desvalorizant la lenga catalana fàcia al castelhan, al moment de sa declaracion a la sesilha parlamentària del 10 d'octobre : « Nuestro interés es españolizar a los alumnos catalanes »<ref>https://www.youtube.com/watch?v=z6FHRBoqKwk</ref>.<br />'''Frenchy Cogorda :[[Technikart]], les branchés parisiens''' Per son famós « La bouse ou la vie : manuel de survie pour branchés de la campagne » - n°162 - ont es clarament afichada una posicion mespresanta de cap a Crosa e de sos abitants, signat Alexandre Majirus<ref>http://www.technikart.com</ref>. <br />'''Counties Cogorda : Jean-Pierre Richard, President du «[[Collectif Prouvènço|Couleitièu Prouvençò]]».''' Per sa manca de fair-play, quand Joël Giraud, deputat e vicepresident del Conselh Regional PACA, qu'aviá demandat al President francés d'intervenir per « éviter l'écrasement des langues ancestrales des pays d'Oc par l'une d'entre elles, le languedocien-occitan », cambièt de vejaire, e decidiguèt finalament de « soutenir l'occitan »<ref>https://web.archive.org/web/20131213200538/http://www.collectifprovence.com/spip.php?article723</ref>.<br />'''Honorery Cogorda : [[Michel Onfray]], lo pensaire francòfrancés''' Recompensat abans tot per sa tribuna liura pareguda dins lo jornal Le Monde, intitulada « Les deux bouts de la langue » en 2011. « La langue régionale exclut l’étranger, qui est pourtant sa parentèle républicaine. Elle fonctionne en cheval de Troie de la xénophobie, autrement dit, puisqu’il faut préciser les choses, de la haine de l’étranger, de celui qui n’est pas «né natif»comme on dit. » <ref>http://www.lemonde.fr/idees/article/2010/08/13/michel-onfray-et-les-langues-du-monde_1397497_3232.html</ref>.<br /> '''Cogordeta del public : lo PÒC, [[partit occitan]]''' Per la campanha de comunicacion « Lo Pòc lèva lo bas »<ref>http://lepocenlevelebas.wordpress.com</ref>.<br /> == Glapam == '''Glapam Tolosa''' es una cronica mesadièra aviada en [[2011]] ; a per tòca de far descobrir los artistas e los luòcs culturals [[Tolosa|tolosans]]. [[Fichièr:Dètz TV - Estivada 2015.jpg|alt= Dètz TV a l'Estivada 2015|thumb|Dètz TV a l'Estivada 2015]] == Estivada e festenals == Lo collectiu Dètz nasquèt a l'ocasion de l'edicion de 2010 del festenal [[Estivada]] e i va encara cada annada per i produsir de creacions in-vivo difusadas cada ser sus l'interplatèu. <br />Dètz participa tanben e amb aqueste meteis principi a mantun festenals cada annada. == Los talhièrs joves creators == Dètz, amb lo concors del [[Conselh regional de Miègjorn-Pirenèus]] e de l'[[Acadèmia de Tolosa]], Dètz animèt pendent l'annada 2011-2012 dos talhièrs d'escritura e de tornatges vidèo en occitan amb los liceans que seguisson l'opcion occitan dels licèus de [[La Vaur]](81) e de [[Galhac]](81). Los dos corts metratges realizats entièrament en [[occitan]] an remportat lo prèmi del melhor projècte dins la categoria projeccion al [https://web.archive.org/web/20150924065817/http://www.midipyrenees.fr/Festiv2012 Festiv' 2012]. == Gora l'occitanista == Gora l’occitanista (interpretat per [[Laurenç L'Abadiá]]<ref>Comedian cofondator de la companhiá [http://www.lilo-theatre.fr Lilô théâtre]</ref>), que lo nom e lo fisic rapèlan Dora l'exploratrice, prepausa regularament de sketches corts en [[occitan]] per Dètz. == Mameta representa == En 2012, Dètz realiza lo primièr [[Filme d'animacion|cort-metratge d'animacion]] en [[occitan]]<ref>http://www.youtube.com/watch?v=gfSKloezc1I</ref>. == Nòtas e referéncias == <references/> == Annèxes == http://www.cultures.toulouse.fr/documents/10180/99114/Guideoccitanie_BD.pdf (p26) http://blogs.mediapart.fr/blog/friture-mag/120114/les-nouveaux-troubadours-de-la-musique-occitane http://www.franceculture.fr/emission-tout-un-monde-presences-d-oc-2-lieux-et-realites-de-l-occitanie-en-2013-2013-02-12 https://web.archive.org/web/20150612105813/http://occitan.blogs.sudouest.fr/archive/2013/02/23/casting-per-detz-tv-e-piget-produccion-a-tolosa-e-montpelhie.html https://web.archive.org/web/20150924034100/http://www.in-oc.org/index.php/fr/actualites-81/agenda/832-soiree-detz http://occitanica.eu/omeka/items/show/3228 http://occitan.blogs.sudouest.fr/tag/detz+tv http://www.ladepeche.fr/article/2012/07/28/1408972-rodez-detz-pour-l-amour-de-l-occitan-et-de-la-video.html http://www.jornalet.com/nova/1853/piget-prod-e-detz-organizan-de-castings-a-pau-e-a-bordeu http://www.jornalet.com/nova/278/festiv-2012-lo-melhor-projecte-categoria-projeccion-es-en-occitan http://www.jornalet.com/nova/52/las-cogordas-awards-2012 === Articles connèxes === * [[Mèdias en occitan]] * [[Estivada]] === Ligam extèrne === * {{oc}}{{fr}} [http://www.detz.tv www.detz.tv] * {{oc}}{{fr}} [https://web.archive.org/web/20160323230235/http://www.cogordasawards.com/ www.cogordasawards.com] * {{oc}}{{fr}} [https://web.archive.org/web/20140303085129/http://www.piget-prod.com/ www.piget-prod.com] {{DEFAULTSORT:Detz}} [[Categoria:Associacion occitana]] [[Categoria:Occitània]] [[Categoria:Cultura occitana]] [[Categoria:Mèdias en Occitània]] tu37q3syaztvgkhfeei6f8l5k9j7dh3 0 155056 2497546 2487140 2026-04-05T09:08:21Z Nicolas Eynaud 6858 2497546 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Mites grècs}} Dins la [[mitologia grèga]], '''Jason''' (en [[grèc]] ancian Ἰάσων, ''Iásōn'', «lo medecinaire») es filh d'[[Eson]], rei d'[[Iolcos]] en [[Tessalia]], e un descendant d'[[Eòl filh d'Ellen|Eòl]]. Es subretot conegut per sa quista de l'[[Aus d'aur]] amb los [[Argonautas]]. Es un dels eròis grècs màger e subretot onorat a [[Atenas]]. Vei lo seu paire despossedat del tròn per son oncle [[Pelias]]. Salvat de l'omicidi previst per Pelias per sa maire que a sa naissança o faguèt passar per mòrt nascut, Foguèt expausat sul [[mont Pelion]] e reculhit pel [[centaure]] [[Quiron]] que l'elevèt. Un còp adult, reclamèt lo tròn d'Iolcos. Pelias prometèt de li tornat, a condicion que torna de [[Colquida]] la Toison d'aur. Après aver capitanejat l'espedicion dels Argonautas, Jason arribèt près del rei [[Eètes]], gardian de la Toison, que lo somet a de pròvas que lo jove eròis trionfa mercé a l'ajuda de la filha del rei, [[Medèa]], que s'enamorava d'el. A son retorn, Jason descòbra que Pelias aviá sacat Eson. Medèa, ara esposa de Jason, organizèt una maquinacion que las filhas de Pelias tuen lo lor paire. Exiliat a [[Corint]], lo parelh visquèt astruc pendent dètz ans. Pasmens, Jason acabèt per preferar a sa femna [[Glaucèa filha de Creon|Glaucèa]], la filha del rei [[Creont]]. Medèa tua aquela, e lor seu enfants, [[Mermeros e Ferés]], puèi fugiguèt dins un carri alat, dòna del Solelh. Jason torna alara a Iolcos e, amb l'ajuda de [[Pelèa]] e dels [[Dioscurs]], pren lo tròn. == Mite == [[Imatge:Jason Medea Altemps Inv8647-8648.jpg|thumb|right|Jason e Medèa se donant la mans en signe de maridatge, sarcofag roman de la fin del sègle I ApC, palais Altemps]] Jason es filh d'Eson, rei d'Iolcos. Lo nom de sa maire varia seguent las tradicions: per d'unas s'agís de Polimedèa, filha de [[Filacos (filh de Deion)|Filacos]], segon d'autras, de Polimelèa<ref>[[Catalòg de las femnas]]; Esiòde</ref>, filha d'[[Autolicos (mitologia)|Autolicos]], çò que fariá de Jason un cosin d'[[Ulisses]]<ref name="Gr242">Grimal, p.242.</ref>. Jason vei lo seu paire despossedat del tròn pel frairastre d'aquel darrièr, [[Pelias]]. Salvat dels vejaires omicidis de Pelias per d'amics, es elevat pel [[centaure]] [[Quiron]] sul [[mont Pelion]]. === La quista de l'Aus d'aur === [[Imatge:Jason Pelias Louvre K127.jpg|thumb|right|Jason pòrta a [[Pelias]] l'[[Aus d'aur]], [[cratèr (vas)|cratèr]] [[apulia]]n de figuras rojas del [[Pintre dels Infèrns]], [[-340|340]]-[[-330|330 AbC]], [[Lovre]]]] Un oracle aviá predich a Pelias, usurpator del tròn d'Iolcos, que seriá destronat per un òme que se presenterá a el amb una sola espardelha. Un còp adult, Jason reclamèt lo tròn d'Iolcos. Sul camin, ajuda una vielha per passar un flum. Aquela femna èra de verai la divessa Èra, travestida; perd una espardelha dins l'aiga. Pelias li promet lo tròn mai que li torna l'Aus d'aur, que se situava alara en [[Colquida]]. Amb l'ajuda d'[[Atena]] e d'[[Èra]], Jason fa bastit una nau fabulosa, l<nowiki>'</nowiki>''[[Argo]]'' (« lo rapid »). Un còp acabada embarca amb 50 jòves companhs eroícs, los [[Argonautas]] (s'agís de la generacion precedenta als eròis de la [[Guèrra de Tròia]]), que partegèron amb el los ensenhaments del centaure [[Quiron]]. Entre eles, èran [[Eracles]], [[Tesèu]] e los bessons [[Castor e Pollux]]. [[Benoît de Sainte-Maure]] conta qu'es Pelias que demanda a un constructor grèc de talent nomenat ''Argus'', de bastir una nau per l'occasion, la primièra nau de vela nomenada l’''Argo''. Partit d'Iolcos, Jason desembarca sus las tèrras de [[Laomedon]], lo rei de Tròia. Aquel, per paur que Jason e los seus l'atacan, envia un messatgièr los percaçar sul còp. Jason, rasonable mas ofensat, maldirá lo rei e la vila afirmant que serán un jorn castigat per l'inespitalitat, puèi se tornèt (segon ''Lo Roman de Tròia'', de Benoît de Sainte-Maure). Al tèrme d'un viatge dangieirós (ont deu entre autres passar las [[Simplegadas]]), los Argonautas acostan en Colquida. Lo rei [[Eètes]] accèpta de li daissar la Toison d'aur, se capita a véncer d'espròvas subreumanas. En efièch, la preséncia de la Toison d'aur dins son reialme garantís sa prosperitat. Las espròvas son: laurar una tèrra arid avent jónher un taure amb de batas d'aram e bufant de fuòc, i semenar los dents del dragon de [[Cadmos]], que grelhan de guerrièrs, los [[Espartas]] (los « semenats »), que l'atacan. Aurosament, es ajudat per la filha del rei, la masca [[Medèa]], que s'èra enamorada d'el. Aquela li balha un baume protector contra las cremaduras e lo fèrre dels taures, e tanben una pèira fasent que los guerrièrs s'entretuan. Lo rei, de malafe, vòl pas lor donar la Toison d'aur. Decidisson donc de l'anar cercar la nuèch. Medèa endormís lo dragon que garda la Toison d'aur e fugís amb el: pas res pus l'arrèsta, quitament tua lo seu fraire, [[Apsirtos]], per retardar las gents del rei dins lo percaç. De retorn a [[Iolcos]], Jason constata que Pelias profeitèt de son abséncia per tuar lo seu paire e sacar la familha. Medèa realiza una engana per lo venjar: fa tornar jòve un marran lo fasent bolhir dins un pairòl amb d'erbas magicas. Atal convenç las filhas de Pelias de far lo mèsme amb lo paire. Mas dona d'erbas sens cap de poder, e las filhas de Pelias causan malgrat çò voler la mòrt del paire. Pasmens [[Acast]], son filh, exprimís la pèna qu'epròva a Jason e Medèa, e aqueles s'exilian cap a Corint per rebut d'aver tuat lo paire de l'enfant. === L'exili a Corint === Pendent dètz ans, faguèron una vida astruca e elevèron lors enfants, fins a que Jason abandone Medèa e acaba per maridar una princessa locala, [[Creusa filha de Creont|Creusa]], filha del rei [[Creont]]. Medèa se venja en tuant Creusa e sa familha, e tanben los seus enfants, [[Mermeros e Ferés]]. == Font literàrias == [[Imatge:Douris cup Jason Vatican 16545.jpg|thumb|right|[[Atena]] fàcia al dragon gardian de l'Aus d'aur, que regurgita Jason. Copa de Douris (480-470 AbC.)]] Lo mite de Jason e lo cicle dels Argonautas constituís lo subjècte de fòrça òbras literàrias. * Doas òbras grègas: [[Pindar]], 4e ''Pitica'' e [[Apollonios de Ròdes]], ''[[Argonauticas (Apollonios de Ròdes)|Argonauticas]]''. * Una òbra latina: [[Cai Valeri Flac]], ''[[Argonautiques (Valerius Flaccus)|Argonauticas]]''. * Una òbra medievala: Benoît de Sainte-Maure, ''Lo Roman de Tròia'', 1165. Vèrs [[1460]], [[Raoul Lefèvre]] redigís una ''Istòria de Jason'', que fa una reabilitacion del personatge de Jason, dictada per l'eròis d'esperel. En realité, redigida sus comanda de [[Filip III de Borgònha]], après atacas conta l'[[Òrdre de l'Aus d'aur]]: se fa repròche a l'eròi d'èsser un seductor e lo cancelièr del duc, Jehan Germain, quitament prepausèt de remplaçar Jason per l'eròi biblic [[Gedeon]]<ref>Morse, p.35.</ref>. Vèrs 1614, lo mètge filosòf [[Michael Maier]], comte palatin de l'emperaire Rodòlf II, publica a Londres un obratge que vòl confirmar las teorias de Bracesco: ''Arcana arcanissima'', ont pretend mostrar que tota l'allegoria de l'Aus d'aur significa pas res mai que l'obtencion de la medecina d'aur dels alquimistas<ref>{{fr}} [[Michael Maier]], ''Les Arcanes très secrets'', livre II, pp.89-38. Beya Éd., Grez-Doiceau, 2005.</ref>. Coincidéncia, en Georgia (ancianament la Colquida) de pòbles nontanhòls del nòrd sortisson l'aur dels rius caucasians utilizan dempuèi d'aus de fedas per reculhir las pampalhetas d'aur que s'i tròban. Al sègle XVIII, Jason e los Argonautas provòcan encara l'interés. Dins ''The Chronology of Ancient Kingdoms Amended'' (1728), [[Isaac Newton]] defend l'idèa qu'una granda partida de las [[constellacion]]s venon de la gèsta argonautica<ref>Morse, p.36, note 1.</ref> : * l'[[Aret (constellacion)|Aret]] es aquel de l'Aus d'aur; * lo [[Taure (constellacion)|Taure]] es aquel que Jason jonh en Colquida; * les [[Geminis (constellacion)|Geminis]] son los Dioscurs, qu'ajudan Jason, e lo [[Cigne (constellacion)|Cigne]] lor maire [[Leda (mitologia)|Leda]] ; * lo [[Drac (constellacion)|Drac]] es aquel de Cadmos – lo [[Còrb (constellacion)|Còrb]] se ten sul seu cadavre; * la [[Nau Argo (constellacion)|Nau Argo]] es una constellacion granda, divisada per [[Nicolas-Louis de Lacaille]] en tres constellacions pichonas : la [[Carena (constellacion)|Carena]], la [[Popa (constellacion)|Popa]] e las [[Velas (constellacion)|Velas]] ; * la [[Copa (constellacion)|Copa]] es aquela de Medèa; * lo [[Centaure (constellacion)|Centaure]] es Quiron, qu'es associat a l'[[Altar (constellacion)|Altar]] ; * [[Ercules (constellacion)|Ercules]], l'un dels Argonautas, es figurat amb sas victimas, l'[[Idra (constellacion)|Idra]] (de Lèrna), lo [[Càncer (constellacion)|Càncer]] (un cranc enviat per Èra per contrariar l'eròi pendent son combat amb l'Idra), lo [[Leon (constellacion)|Leon]] (de Nemèa) e lo Voltor (ara la [[Lira (constellacion)|Lira]]) tuada per la [[Flècha (constellacion)|Flècha]]. == Notas == <references /> == Referéncias == * {{en}}Timothy Gantz, Early Greek Myth, Johns Hopkins University Press,‎ 1993, t. I, p. 340-373 * article « Jason », {{Grimal DMGR}}, p. 242-243. * {{en}} Ruth Morse, « Problems of Early Fiction: Raoul Lefèvre's ''Histoire de Jason'' », ''The Modern Language Review'', {{vol.}}78, n°1 (janvier 1983), {{p.}}34-45 * Dimitris Michalopoulos, ''Les Argonautes,'' Paris: Dualpha, 2013 (<nowiki>ISBN 9782353742516</nowiki>) == Vejatz tanben == {{commons|Jason}} === Articles connèxes === * [[Argonautas]] * [[Medèa]] [[Categoria:Eròi grèc]] ak2o61l1bcp6ivv1qj8vbke8mja0qzo 0 155452 2497559 2487448 2026-04-05T11:11:30Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2497559 wikitext text/x-wiki {{confusion|Devoluí}} {{Infobox Comuna de França |nom=Devolui |carta=oc |nom2=''Le Dévoluy'' |imatge= St Etienne en Devoluy Vue generale.jpg | descripcion= Vista generala | lògo= |escut= |escais= |ist={{Daufinat}}<br/>{{Occitània}} |parçan=[[Devolui]] | arrondiment= [[Arrondiment de Gap|Gap]] | canton= [[Canton de Vèina|Vèina]] | sitweb= http://www.mairiedevoluy.fr/ | cp= 05250 |insee= 05139 |cònsol= Jacqueline Puget |mandat=[[2015]]-[[2020]] |gentilici= devolard, devolarda<ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9609578r/f8.item.texteImage</ref> |alt mej= |longitud= 5.9419 |latitud= 44.6933 |alt mini= 1134 |alt maxi= 2652 |km²= 67.87 |}} '''Devoluí'''<ref>https://web.archive.org/web/20220226095505/https://doczz.fr/doc/101165/montanhas-n%C3%B2stras---josiane-ubaud---pagesperso</ref><ref name="CREO">https://web.archive.org/web/20220227210043/https://ieo-creo-provence.org/francais-provencal-integral-2/</ref><ref group="N">J. Ubaud e lo CREO son de sorsas mai cresiblas/seguras e academicas que l'Espaci Occitan.</ref> o '''Devoruí'''<ref name="CREO"/>, benlèu '''Devolui'''<ref>https://www.espaci-occitan.com/asso/file/zou_per_l_occitan_10-2015.pdf</ref><ref>https://occitanica.eu/items/show/22564?output=omeka-xml</ref> (''Devoului<ref>https://biblio.cieldoc.com/presso/integral/pres0299.pdf</ref>, Devouri'' en [[grafia mistralenca]] [[vivaroalpenc|alpenca]] e ''Devoulun'' en [[grafia mistralenca]] [[rodanenc|rodanenca]]; ''Devoloi'' en [[occitan ancian]]<ref>https://tdf.locongres.org/files/assets/common/page-substrates/page0803.jpg</ref>; ''Le Dévoluy'' en [[francés]]), es una comuna d'[[Occitània]], en [[Daufinat]] dins lo departament dels [[Auts Aups]] e la region de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Se creèt lo 1èr de genoièr de [[2013]], per fusion de las comunas d’[[Anhera de Devoluí]], [[La Clusa]], [[Sant Disdier]] e [[Sant Estève de Devoluí]]. ==Geografia== ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 05139 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2015]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Jacqueline Puget|Partit= |Qualitat=anciana cònsol d’[[Anhera de Devolui]]}} {{Elegit |Debuta= [[2013]] |Fin= 2015 |Identitat= [[Jean-Marie Bernard]] |Partit=UMP |Qualitat=ancian cònsol de [[Sant Estève de Devolui]]}} {{ElegitFin}} ==Demografia== ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== * [[Jean-Marie Bernard]], president dau Conselh departamentau ==Veire tanben== * [[Comunas dels Auts Aups]] == Liames extèrnes == ==Nòtas== {{reflist}} {{Multibendèl|Portal Daufinat|Portal Occitània}} {{Comunas dels Auts Aups}} [[Categoria:Comuna dels Auts Aups]] ltrdbdjww21z3k6i0uqrfhm8gz1pa59 0 157750 2497535 2432990 2026-04-05T08:43:29Z ~2026-21053-45 62992 2497535 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Lenga | fam1 = [[Lengas indoeuropèas]] | fam2 = [[Lengas italicas]] | fam3 = [[Lengas romanicas]] | fam4 = [[Lengas romanicas occidentalas]] | fam5 = [[Lengas occitanoromanicas]] | fam6 = [[Catalan]] | fam7 = [[Catalan oriental]] | status = [[Itàlia]] ([[l'Alguer]]) | imatge = Mapa_dialectal_del_català.png | legenda = Dialèctes del catalan }} L''''alguerés''' ([[catalan oriental]]: ''alguerès''; autonim: ''alguerés'', {{AFI|[alɣaˈɾes]|3=pron}}) es la varietat del [[catalan]] que se parla a la ciutat de[[l'Alguer]], al nòrd-oèst de l'isla de [[Sardenha|Sardenha.]] Es estat reconegut coma lenga minoritària per la Republica italiana e per la Region Autonòma de Sardenha. Los invasors catalans, provenent del camp de [[Tarragona]], repoblèron l'Alguer aprèp n'expulsar la populacion sarda en [[1354|1354.]] Lo catalan foguèt remplaçat pel [[Espanhòu|castelhan]] coma lenga oficiala aprèp la Guèrra de Succession a la debuta del [[sègle XVIII]], e aprèp per l'italian. Dins las annadas 1990 près de 65% de la populacion de l'Alguer compreniá lo catalan alguerés, e 30% lo parlava. Gaireben 50% dels abitants de l'Alguer comprenon tanben lo dialècte sard logudorès e lo dialècte sasserés (de transicion entre lo sard e los còrs). L'alguerés se classifica generalament dins lo grop de dialèctes catalans orientals, mas compòrta en fach una barreja d’elements orientals e occidentals, que fan malaisida l'inclusion del catalan de Sardenha dins quin que siá dels dos blòcs convencionals. Aquel fenomèn de coexisténcia dels dos tipes d’elements son estats observats per divèrses autors, e a menat, en los darrièrs ans, a divèrsas posturas sus l’assignacion del catalan de Sardenha a un grop o l'autre. Per Jordi Carbonell pesan mai las aportacions de procedéncia orientala: “La predominança d’immigrants procedents de las comarcas de l’èst del Principat determinarà que lo catalan parlat e escrit a Sardenha aja sustot las caracteristicas dialectalas del catalan oriental, sens exclure,ça que la, tracha d’autres dialèctes catalans e, naturalament, de fòrtas interferéncias del sard”. Per contra, Rafael Caria, en estudiar los documents algueresos dels sègles xvi e xvii, soslinha que lo lexic, las formas verbalas e la morfosintaxi son fondamentalament “de procedéncia occidentala-valenciana, e se volèm puslèu valenciana”, sens exclure lo pes del catalan centre-oriental e balearic. Lo meteis autor afirma que “l’alguerés modèrn al principi nasquèt coma híbrid de las quatre grandas varietats dialectalas (catalan central, valencian, rossellonés e balearic) entre la fin del sègle xv e lo principi del xvi; una sòrta d’estandard resultanta de la naturala e mutuala influéncia entre las susdites varietats geolingüisticas catalanas”. Destaca las relacions comercialas amb Valéncia, particularament dins los sègles xv e xvi. Se pronóncia per una collocacion eclectica o intermediaria de l’alguerés dins lo diasistema catalan, amb caracteristicas que lo configuran coma un dialècte pro singular de la lenga catalana. Eduard Blanca Ferrer destaca la “prevaléncia de balearismes e de valencianismes”, produch de la divèrsa procedéncia dels colonitzadors de Sardenha: “la fusion d’elements lingüistics divèrses deguèt crear un anivelament de las particularitats mai notablas dels parlars d’origina, en donant forma a un sistèma lingüistic particularíssim.” En observar l’especiala posicion del catalan de Sardenha respècte dels dos diasistemes catalans (oriental e occidental), tròba un grand parallelisme entre la situacion de l’alguerés actual e la del baleàric: “tanben aicí naufragan los assajos de comprene aquel airal dins lo domeni oriental”, e met coma exemple del barrament d’o àtona en u, qu'afècta pas totas las localitats del diasistema. Prepausa tanben un nòu classament dels dialèctes catalans, doncas que “la distincion entre orientala e occidentala apieja sus critèris pauc homologables e generalitzables”, e que cal se basar en una causida de critèris, sustot de caractèr morfosintàctic, mai que fonetic: “a opinion miá es dins la morfosintaxi ont mai s’identifica la tipologia lingüistica d’un sistèma”. Prepausa l'inclusion, tant del balear coma del catalan de Sardenha, dins una “airal laterala o isolada” e daissar de banda per aqueles dos diasistemes la distincion orientala-occidentala. Aquel dialècte a recebut fòrtas e totjorn de creissentas influéncias de l'italian, lo [[Sarde|sard]] e lo [[Espanhòu|castelhan.]] A tanben bona causa de arcaismes, consequéncia de lo sieu isolament en lo contínuum lingüistic catalan. == Fonetica e fonologia == * Coma la màger part del catalan oriental, neutraliza las "o" e "u" atònas en [u]: "portal">[pultal], "lo">[[lu], "los">[lus]: "dolor">[duró]; * Coma tot lo catalan oriental, neutraliza las "e" e "a" atònas, mas o fa en [a] enlòc de [ə]: "persona">[paltsona], "estar">[astà], "alguerès">[algarés]; la E manten lo sieu son encara en un cèrt nombre de paraulas cultas e semicultas coma: delació, delit (mas tanben [dalit], denou, elegant, elecció, emfàtic, enorme, extensió, genial, legal, mesilla, negatiu, percussor, registro (sic), servil, terminal, veritat, èca. * La [e] tonica derivada de la E longa e la l brèu latinas, sona barrada coma en catalan occidental: plenu > plen [pré], frigidu > fred [fréd], e pas dobèrta coma en oriental. Justament [[Antoni Maria Badia i Margarit|Badia e Margarit]] considèra aquel critèri mai important que lo del vocalisme atòn per destriar los parlars occidentales dels orientales. * Presèrva {{Modèl:IPA|/v/}}a /v/ coma fonèma diferenciat de /{{Modèl:IPA|/b/}}/, coma las [[Illas Balearas|Ilhas Balearas]], en tarragonin e una part [[País Valencian]]. * Prononciacion africada de "g" ("gent", "girar") e "j" ("ajudar") coma /dʒ/, coma en [[italian]] lo [[valencian]] pas apitxat. Lo fonèma fricatiu /ʒ/ existís tanben en alguerés en poquíssimes de paraulas procedentas del [[Sarde|sard]] logudorès o del sasserés : "braja" (‘brasa’), "brager" (‘braser’), "brujar" (‘cremar’), e qualques autras. Dintra pas jamai en oposicion fonologica amb l’africat /dʒ/. * Manten la consonanta etimologica de ''ont'' (latin 'de ŭnde') e ''quand'' ('ont' e 'quand'). * La '''r''' finala s'amudís coma en la màger part de catalan oriental: "anar">[anà], "saber">[sabé], "fugir">[fugí], "L'Alguer">[L'Algué], "volar">[vurà] ; afècta los infinitius (cantar, far, sentir... Mas pas los acabats en -er atón), mots acabats en -dor (pescador), en -er tonic (carrer) e qualques autres (color). Per contra, sona en mots coma ésser, militar, doctor, millor, flor (en los plurals de mots coma dolor [duló], servidor [salviró], se restituís la vibranta en forma de l [duróls], [salviróls]). * Rotacisme (influéncia sarda). Mutacion {{Modèl:IPA|/d/}}e /d/ e /{{Modèl:IPA|/l/}}/ intervocalica a {{Modèl:IPA|[r]}}: "escòla">"ascòra", 'Barceloneta' (pichona Barcelona): estandard {{Modèl:IPA|[bərsəluˈnɛtə]}}, alguerés {{Modèl:IPA|[baltsaruˈnɛta]}}, 'vila' e 'vida' son omifòns en alguerès ['vira][cal citació], "cada">[cara" ("cada" e "cara" son omofòns), "bleda">[brera], "roda">[rora], "codony">[corom]. Tanben de /{{Modèl:IPA|/l/}}/ a {{Modèl:IPA|[r]}} en grops oclusiva+liquida: "blanc">[branc], "plana">[prana], "clau">[crau], "flor">[fròr], "plaça">[praça], "ongla">[ungra], "plena">[prena]... * Conservacion de la r finala dels vèrbs en infinitiu e de la vibranta [r] en posicion finala absoluta de mot: por, ver, flor, cor, pur, or, clar, ahir, acer, dur, lleuger, millor… * Mutacion de /{{Modèl:IPA|/r/}}/ finala de sillaba a laterala {{Modèl:IPA|[l]}} (influéncia sarda): "port">[polt], "sard">[saldu], "persona">[paltsona], "corda">[colda], "portal">[pultal], "Sardenya">[Saldenya], "parlar">[pal·là] (aquel darrièr coma en balear). Lo possible grop consonantic en resultant {{Modèl:IPA|[l]}}+consonanta se simplifica encara mai fins a [l]; e.g. 'forn' : estandard {{Modèl:IPA|[ˈforn]}}, alguerés [ˈfol]. * Despalatalizacion modèrna e pas totala de consonantas lateralas e nasalas a fin de sillaba (influéncia sarda): lateral /{{Modèl:IPA|/ʎ/}}/ a {{Modèl:IPA|[l]}}, nasal /r/ a {{Modèl:IPA|[n]}}; e.g 'any': estandard [ˈaɲ], alguerès {{Modèl:IPA|[ˈaɲ]}}, "any">[an], "fill">[fil], "vell">[vel], "cavall">[caval] (per qualques paraulas es arcaisme, per la màger part es un fenomèn encara en evolucion aumentada per l'influéncia de l'italian. Los vièlhs encara conserv(av)an palatals en disent de paraulas coma 'cavall', 'any'). * Elision de '''e''' e '''a''' atónes inicialas après la preposicion ''de'': "d'anar">[da nà]; "d'escòla">[da scòra]; * Mutacion en [i] de qualques '''e''' àtones en contacte amb palatals o seguidas de /i/ tonica, coma en autres dialèctes: "estiu">[istiu], "vestir">[vistí], "llegir">[lligí] (causa que passa almens en tot lo catalan oriental). * Grop consonantic "tl" coma en balear e valencian: "ametla", "motlo". * Nombrosas metatèsis: "trende" per "tendre", "caria" per "ca(d)ira" èca. == Morfologia e sintaxi == = Articles = * Forma classica de l'article determinat masculin: lo/''los'' (pron. lu/lus) e femenin '''la/les''' (pron. la/las), ça que la al mitan d'una frasa e en contacte amb vocala o cèrtas consonantas passa a'' el''(s) ([-l-], [-ls]) (amb elision de la e en la pronóncia: "enviarà’ls hòmens"). Totun, aquel usatge se tròba uèi fòrça restringit, en favor de ''lo'' e ''los'', vejatz [[:it:Dialetto algherese|Dialetto algherese.]] S'emplega "lo" coma article neutre: "lo que me dius" coma la rèsta del catalan, aital coma per "ho": "Lo veig". * Formacion del plural: los ancians proparoxitòns recupèran la nasal subjacenta: ''un home'', ''dos hòmens,'' ma ''un jove, dos joves'' * Plural femenin de 'dos' diferenciat: "dues". = Demostratius = Reduccion dels tres gras de demostratiu del catalan medieval a solament dos: proximitat (aquestl/aqueix intercanviables) e luenhença (aquel, plur. aquellos). "esta" s'utiliza solament en precedint lo mot 'nit'. Pel neutre, las formas ''aixó'' e ''allò'', respectivament. * Usatge de ''hi'' per ''li'' (cf. Occitan). * Lo plural del pronòm datiu de 3a persona "li" es "lis" (es pas un castelhanisme en alguerés, ans un plural analogic, pas usat en lo lengatge literari modèrn, qu'a un usatge dialectal dins qualques comarcas valencianas e a Menorca). La forma "lis" s'a aglutinat amb "hi", en donant luòc a la forma "lishi". = Possessius = Manten las formas ancianas" (la) tua" e "(la) mia" e l'innovacion "(lo) tou", "(lo) sou"; en mai de "(lo) nostro" e "(lo) vostro" serva "nòstron" e "vòstron" (formats a partir 'nostro' e 'vostro' amb la -n presa per analogia dels possessius 'mon, ton, son'), coma en [[balear]] de las gents grandas del començ del sègle XX e tanben atestat en rossellonès del sègle XX. Coma en sard, la plaça normala dels adjectius possessius es après lo substantiu: "aquell és lo germà meu", "lo país nostro és un bell país", mas es tanben possible de trobar l'òrdre general en catalan: "lo meu germà", "lo nostro país". * Desaparicion dels possessius "llur" e "llurs", substituits per "d’ellos", "d'elles". = Autres elements = * Diminutiu "utxo, utxa" (Coma en valencian): "ampollutxa" (ampolleta). * Quantificadors "Tanta" e "quanta" invariablas: "tanta coses", "quanta anys". Pòt venir d'una analogia amb 'assai' ('fòrça', vengut de l'italian) e "massa" ('fòrça'), o plan de l'influéncia de las formas sardas 'tantu', 'tanti', egalament invariablas. * Emplec del quantitatiu" tant" sens intencion comparativa, en lo sens de ‘fòrça, en granda quantitat’, aital coma arriba amb l’italian 'tanto'. * Mantenença de "qual" e "quala" per "quin" e "quina" coma en balear e occitan. * Emplec de la preposicion '''a''' pel complement dirècte de persona: "jo coneix (sic) a ton pare"; "veig a mon germà". * Usatge de la preposicion 'contra' amb lo sens “de”: "jo vaig contra de tu". * Formas plenas dels pronoms a l'imperatiu (coma en rossellonés, septentrional de transicion e balear) : ''ferma-te'' (cat. estandard para't), ''acosta-te'' (cat. estandard ''acosta't''), ''ambara-te'' (cat. estandard ''atura't''), ''segui-se'' o ''se segui'' (cf. Balear) (cat 'estandard ''segui's''). En las combinacions binàrias que dintra lo reflexiu '''se''', aquel se plaça en segond luòc: '''me se''', '''te se''', '''mos se''', '''vos se'''; per contra: '''se li'''. = Formas verbalas e conjugacions = * Desinéncia zèro a la primièra persona del present de l'indicatiu. "Jo parl" (jo parlo-parle-parli); qualques vèrbs de la 1èra conjugacion càmbian lo morfèma de la primièra persona per un sufix velar: "envic" (envio), "confic" (confio). Un nombre important de vèrbes de la conjugacion en -ar apondon l'infix -eig/etj a la raiç de las personas 1, 2, 3 e 6 del present de l'indicatiu e del subjontiu: (tu) "esvarieges" [asvarietjas], (ell) obreja [ubretja], (elles) ocupegen [ukupetjan], (jo) "triureig" (bato), (jo) "llaureig" (llauro), (jo) "odieig" (odio). * Los vèrbes ''anar'', ''èsser'' e ''far'' apondon la fleccion atòna -en- redondanta a la tresena persona del plural de l'indicatiu. "vanen" (Van), 'estanen" (estan), "fanen" (fan). [[Categoria:Lenga d'Itàlia]] 7cb5er7eaf9ykotj8w13dmcrst757p3 2497536 2497535 2026-04-05T08:43:50Z ~2026-21053-45 62992 2497536 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Lenga | fam1 = [[Lengas indoeuropèas]] | fam2 = [[Lengas italicas]] | fam3 = [[Lengas romanicas]] | fam4 = [[Lengas romanicas occidentalas]] | fam5 = [[Lengas occitanoromanicas]] | fam6 = [[Catalan]] | fam7 = [[Catalan oriental]] | status = [[Itàlia]] ([[l'Alguer]]) | imatge = Mapa_dialectal_del_català.png | legenda = Dialèctes del catalan }} L''''alguerés''' ([[catalan oriental]]: ''alguerès''; autonim: ''alguerés'', {{AFI|[alɣaˈɾes]|3=pron}}) es la varietat del [[catalan]] que se parla a la ciutat de [[l'Alguer]], al nòrd-oèst de l'isla de [[Sardenha|Sardenha.]] Es estat reconegut coma lenga minoritària per la Republica italiana e per la Region Autonòma de Sardenha. Los invasors catalans, provenent del camp de [[Tarragona]], repoblèron l'Alguer aprèp n'expulsar la populacion sarda en [[1354|1354.]] Lo catalan foguèt remplaçat pel [[Espanhòu|castelhan]] coma lenga oficiala aprèp la Guèrra de Succession a la debuta del [[sègle XVIII]], e aprèp per l'italian. Dins las annadas 1990 près de 65% de la populacion de l'Alguer compreniá lo catalan alguerés, e 30% lo parlava. Gaireben 50% dels abitants de l'Alguer comprenon tanben lo dialècte sard logudorès e lo dialècte sasserés (de transicion entre lo sard e los còrs). L'alguerés se classifica generalament dins lo grop de dialèctes catalans orientals, mas compòrta en fach una barreja d’elements orientals e occidentals, que fan malaisida l'inclusion del catalan de Sardenha dins quin que siá dels dos blòcs convencionals. Aquel fenomèn de coexisténcia dels dos tipes d’elements son estats observats per divèrses autors, e a menat, en los darrièrs ans, a divèrsas posturas sus l’assignacion del catalan de Sardenha a un grop o l'autre. Per Jordi Carbonell pesan mai las aportacions de procedéncia orientala: “La predominança d’immigrants procedents de las comarcas de l’èst del Principat determinarà que lo catalan parlat e escrit a Sardenha aja sustot las caracteristicas dialectalas del catalan oriental, sens exclure,ça que la, tracha d’autres dialèctes catalans e, naturalament, de fòrtas interferéncias del sard”. Per contra, Rafael Caria, en estudiar los documents algueresos dels sègles xvi e xvii, soslinha que lo lexic, las formas verbalas e la morfosintaxi son fondamentalament “de procedéncia occidentala-valenciana, e se volèm puslèu valenciana”, sens exclure lo pes del catalan centre-oriental e balearic. Lo meteis autor afirma que “l’alguerés modèrn al principi nasquèt coma híbrid de las quatre grandas varietats dialectalas (catalan central, valencian, rossellonés e balearic) entre la fin del sègle xv e lo principi del xvi; una sòrta d’estandard resultanta de la naturala e mutuala influéncia entre las susdites varietats geolingüisticas catalanas”. Destaca las relacions comercialas amb Valéncia, particularament dins los sègles xv e xvi. Se pronóncia per una collocacion eclectica o intermediaria de l’alguerés dins lo diasistema catalan, amb caracteristicas que lo configuran coma un dialècte pro singular de la lenga catalana. Eduard Blanca Ferrer destaca la “prevaléncia de balearismes e de valencianismes”, produch de la divèrsa procedéncia dels colonitzadors de Sardenha: “la fusion d’elements lingüistics divèrses deguèt crear un anivelament de las particularitats mai notablas dels parlars d’origina, en donant forma a un sistèma lingüistic particularíssim.” En observar l’especiala posicion del catalan de Sardenha respècte dels dos diasistemes catalans (oriental e occidental), tròba un grand parallelisme entre la situacion de l’alguerés actual e la del baleàric: “tanben aicí naufragan los assajos de comprene aquel airal dins lo domeni oriental”, e met coma exemple del barrament d’o àtona en u, qu'afècta pas totas las localitats del diasistema. Prepausa tanben un nòu classament dels dialèctes catalans, doncas que “la distincion entre orientala e occidentala apieja sus critèris pauc homologables e generalitzables”, e que cal se basar en una causida de critèris, sustot de caractèr morfosintàctic, mai que fonetic: “a opinion miá es dins la morfosintaxi ont mai s’identifica la tipologia lingüistica d’un sistèma”. Prepausa l'inclusion, tant del balear coma del catalan de Sardenha, dins una “airal laterala o isolada” e daissar de banda per aqueles dos diasistemes la distincion orientala-occidentala. Aquel dialècte a recebut fòrtas e totjorn de creissentas influéncias de l'italian, lo [[Sarde|sard]] e lo [[Espanhòu|castelhan.]] A tanben bona causa de arcaismes, consequéncia de lo sieu isolament en lo contínuum lingüistic catalan. == Fonetica e fonologia == * Coma la màger part del catalan oriental, neutraliza las "o" e "u" atònas en [u]: "portal">[pultal], "lo">[[lu], "los">[lus]: "dolor">[duró]; * Coma tot lo catalan oriental, neutraliza las "e" e "a" atònas, mas o fa en [a] enlòc de [ə]: "persona">[paltsona], "estar">[astà], "alguerès">[algarés]; la E manten lo sieu son encara en un cèrt nombre de paraulas cultas e semicultas coma: delació, delit (mas tanben [dalit], denou, elegant, elecció, emfàtic, enorme, extensió, genial, legal, mesilla, negatiu, percussor, registro (sic), servil, terminal, veritat, èca. * La [e] tonica derivada de la E longa e la l brèu latinas, sona barrada coma en catalan occidental: plenu > plen [pré], frigidu > fred [fréd], e pas dobèrta coma en oriental. Justament [[Antoni Maria Badia i Margarit|Badia e Margarit]] considèra aquel critèri mai important que lo del vocalisme atòn per destriar los parlars occidentales dels orientales. * Presèrva {{Modèl:IPA|/v/}}a /v/ coma fonèma diferenciat de /{{Modèl:IPA|/b/}}/, coma las [[Illas Balearas|Ilhas Balearas]], en tarragonin e una part [[País Valencian]]. * Prononciacion africada de "g" ("gent", "girar") e "j" ("ajudar") coma /dʒ/, coma en [[italian]] lo [[valencian]] pas apitxat. Lo fonèma fricatiu /ʒ/ existís tanben en alguerés en poquíssimes de paraulas procedentas del [[Sarde|sard]] logudorès o del sasserés : "braja" (‘brasa’), "brager" (‘braser’), "brujar" (‘cremar’), e qualques autras. Dintra pas jamai en oposicion fonologica amb l’africat /dʒ/. * Manten la consonanta etimologica de ''ont'' (latin 'de ŭnde') e ''quand'' ('ont' e 'quand'). * La '''r''' finala s'amudís coma en la màger part de catalan oriental: "anar">[anà], "saber">[sabé], "fugir">[fugí], "L'Alguer">[L'Algué], "volar">[vurà] ; afècta los infinitius (cantar, far, sentir... Mas pas los acabats en -er atón), mots acabats en -dor (pescador), en -er tonic (carrer) e qualques autres (color). Per contra, sona en mots coma ésser, militar, doctor, millor, flor (en los plurals de mots coma dolor [duló], servidor [salviró], se restituís la vibranta en forma de l [duróls], [salviróls]). * Rotacisme (influéncia sarda). Mutacion {{Modèl:IPA|/d/}}e /d/ e /{{Modèl:IPA|/l/}}/ intervocalica a {{Modèl:IPA|[r]}}: "escòla">"ascòra", 'Barceloneta' (pichona Barcelona): estandard {{Modèl:IPA|[bərsəluˈnɛtə]}}, alguerés {{Modèl:IPA|[baltsaruˈnɛta]}}, 'vila' e 'vida' son omifòns en alguerès ['vira][cal citació], "cada">[cara" ("cada" e "cara" son omofòns), "bleda">[brera], "roda">[rora], "codony">[corom]. Tanben de /{{Modèl:IPA|/l/}}/ a {{Modèl:IPA|[r]}} en grops oclusiva+liquida: "blanc">[branc], "plana">[prana], "clau">[crau], "flor">[fròr], "plaça">[praça], "ongla">[ungra], "plena">[prena]... * Conservacion de la r finala dels vèrbs en infinitiu e de la vibranta [r] en posicion finala absoluta de mot: por, ver, flor, cor, pur, or, clar, ahir, acer, dur, lleuger, millor… * Mutacion de /{{Modèl:IPA|/r/}}/ finala de sillaba a laterala {{Modèl:IPA|[l]}} (influéncia sarda): "port">[polt], "sard">[saldu], "persona">[paltsona], "corda">[colda], "portal">[pultal], "Sardenya">[Saldenya], "parlar">[pal·là] (aquel darrièr coma en balear). Lo possible grop consonantic en resultant {{Modèl:IPA|[l]}}+consonanta se simplifica encara mai fins a [l]; e.g. 'forn' : estandard {{Modèl:IPA|[ˈforn]}}, alguerés [ˈfol]. * Despalatalizacion modèrna e pas totala de consonantas lateralas e nasalas a fin de sillaba (influéncia sarda): lateral /{{Modèl:IPA|/ʎ/}}/ a {{Modèl:IPA|[l]}}, nasal /r/ a {{Modèl:IPA|[n]}}; e.g 'any': estandard [ˈaɲ], alguerès {{Modèl:IPA|[ˈaɲ]}}, "any">[an], "fill">[fil], "vell">[vel], "cavall">[caval] (per qualques paraulas es arcaisme, per la màger part es un fenomèn encara en evolucion aumentada per l'influéncia de l'italian. Los vièlhs encara conserv(av)an palatals en disent de paraulas coma 'cavall', 'any'). * Elision de '''e''' e '''a''' atónes inicialas après la preposicion ''de'': "d'anar">[da nà]; "d'escòla">[da scòra]; * Mutacion en [i] de qualques '''e''' àtones en contacte amb palatals o seguidas de /i/ tonica, coma en autres dialèctes: "estiu">[istiu], "vestir">[vistí], "llegir">[lligí] (causa que passa almens en tot lo catalan oriental). * Grop consonantic "tl" coma en balear e valencian: "ametla", "motlo". * Nombrosas metatèsis: "trende" per "tendre", "caria" per "ca(d)ira" èca. == Morfologia e sintaxi == = Articles = * Forma classica de l'article determinat masculin: lo/''los'' (pron. lu/lus) e femenin '''la/les''' (pron. la/las), ça que la al mitan d'una frasa e en contacte amb vocala o cèrtas consonantas passa a'' el''(s) ([-l-], [-ls]) (amb elision de la e en la pronóncia: "enviarà’ls hòmens"). Totun, aquel usatge se tròba uèi fòrça restringit, en favor de ''lo'' e ''los'', vejatz [[:it:Dialetto algherese|Dialetto algherese.]] S'emplega "lo" coma article neutre: "lo que me dius" coma la rèsta del catalan, aital coma per "ho": "Lo veig". * Formacion del plural: los ancians proparoxitòns recupèran la nasal subjacenta: ''un home'', ''dos hòmens,'' ma ''un jove, dos joves'' * Plural femenin de 'dos' diferenciat: "dues". = Demostratius = Reduccion dels tres gras de demostratiu del catalan medieval a solament dos: proximitat (aquestl/aqueix intercanviables) e luenhença (aquel, plur. aquellos). "esta" s'utiliza solament en precedint lo mot 'nit'. Pel neutre, las formas ''aixó'' e ''allò'', respectivament. * Usatge de ''hi'' per ''li'' (cf. Occitan). * Lo plural del pronòm datiu de 3a persona "li" es "lis" (es pas un castelhanisme en alguerés, ans un plural analogic, pas usat en lo lengatge literari modèrn, qu'a un usatge dialectal dins qualques comarcas valencianas e a Menorca). La forma "lis" s'a aglutinat amb "hi", en donant luòc a la forma "lishi". = Possessius = Manten las formas ancianas" (la) tua" e "(la) mia" e l'innovacion "(lo) tou", "(lo) sou"; en mai de "(lo) nostro" e "(lo) vostro" serva "nòstron" e "vòstron" (formats a partir 'nostro' e 'vostro' amb la -n presa per analogia dels possessius 'mon, ton, son'), coma en [[balear]] de las gents grandas del començ del sègle XX e tanben atestat en rossellonès del sègle XX. Coma en sard, la plaça normala dels adjectius possessius es après lo substantiu: "aquell és lo germà meu", "lo país nostro és un bell país", mas es tanben possible de trobar l'òrdre general en catalan: "lo meu germà", "lo nostro país". * Desaparicion dels possessius "llur" e "llurs", substituits per "d’ellos", "d'elles". = Autres elements = * Diminutiu "utxo, utxa" (Coma en valencian): "ampollutxa" (ampolleta). * Quantificadors "Tanta" e "quanta" invariablas: "tanta coses", "quanta anys". Pòt venir d'una analogia amb 'assai' ('fòrça', vengut de l'italian) e "massa" ('fòrça'), o plan de l'influéncia de las formas sardas 'tantu', 'tanti', egalament invariablas. * Emplec del quantitatiu" tant" sens intencion comparativa, en lo sens de ‘fòrça, en granda quantitat’, aital coma arriba amb l’italian 'tanto'. * Mantenença de "qual" e "quala" per "quin" e "quina" coma en balear e occitan. * Emplec de la preposicion '''a''' pel complement dirècte de persona: "jo coneix (sic) a ton pare"; "veig a mon germà". * Usatge de la preposicion 'contra' amb lo sens “de”: "jo vaig contra de tu". * Formas plenas dels pronoms a l'imperatiu (coma en rossellonés, septentrional de transicion e balear) : ''ferma-te'' (cat. estandard para't), ''acosta-te'' (cat. estandard ''acosta't''), ''ambara-te'' (cat. estandard ''atura't''), ''segui-se'' o ''se segui'' (cf. Balear) (cat 'estandard ''segui's''). En las combinacions binàrias que dintra lo reflexiu '''se''', aquel se plaça en segond luòc: '''me se''', '''te se''', '''mos se''', '''vos se'''; per contra: '''se li'''. = Formas verbalas e conjugacions = * Desinéncia zèro a la primièra persona del present de l'indicatiu. "Jo parl" (jo parlo-parle-parli); qualques vèrbs de la 1èra conjugacion càmbian lo morfèma de la primièra persona per un sufix velar: "envic" (envio), "confic" (confio). Un nombre important de vèrbes de la conjugacion en -ar apondon l'infix -eig/etj a la raiç de las personas 1, 2, 3 e 6 del present de l'indicatiu e del subjontiu: (tu) "esvarieges" [asvarietjas], (ell) obreja [ubretja], (elles) ocupegen [ukupetjan], (jo) "triureig" (bato), (jo) "llaureig" (llauro), (jo) "odieig" (odio). * Los vèrbes ''anar'', ''èsser'' e ''far'' apondon la fleccion atòna -en- redondanta a la tresena persona del plural de l'indicatiu. "vanen" (Van), 'estanen" (estan), "fanen" (fan). [[Categoria:Lenga d'Itàlia]] gkpzxgug6p8fc7h6sayibz79a71jdbz 0 165034 2497560 2476327 2026-04-05T11:25:07Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2497560 wikitext text/x-wiki La '''dolor''' es una  experiéncia sensoriala e [[Emocion|emocionala]] desagradiva, una [[sensacion]] [[Subjectivitat|subjectiva]] normalament ligada a un messatge de dolor, un [[estimulús]] [[Nociceptor|nociceptiu]] transmés per lo [[sistèma nerviós]]. Al vejaire biologic e evolutiu, la dolor es una informacion permetent a la consciéncia de far l'experiéncia de l'estat de son còrs per poder i respondre<ref>{{Lien web|nom1=Larousse|prénom1=Éditions|titre=Archive Larousse : Grande Encyclopédie Larousse - douleur - Dovjenko (Aleksandr Petrovitch)|url=http://www.larousse.fr/archives/grande-encyclopedie/page/4390#t231800|site=www.larousse.fr|consulté le=2016-12-12}}</ref>. Se destria subretot dos [[Douleur#Type de douleur|tipes de dolor]], aguda e cronica<span></span>: * la dolor aguda correspond a un « senhal d'alarma » de l'[[Organisme vivent|organisme]] per inciar una reaccion apropriada en cas damatge a l'iintegritat fisica, o per un traumatisme ([[cremadura]], [[plaga]], tust), o per una [[malautiá]]; * la [[Douleur#Douleur chronique et maladies en cause|dolor cronica]], l'installacion durabla de la dolor, es considerada coma una [[malautiá]] que pòt per exemple èsser lo signe d'un disfoncionament dels mecanismes de sa genèsi, se dich alara dolor neurogèna o psicogèna. Aquel sensacion, de desagradiva fins a insuportabla, es pas necessariament exprimida. Per l'identificar per altrú se pòt far lo diagnostic de la dolor en fasent referéncia a d'efièchs observables, per exemple los movements reflèxes de retirada al nivèl dels membres e de las extremitats per las dolors agudas, o de cambiaments de comportament, d'actituds e de posicions antalgicas del còrs per las dolors cronicas. Los [[tractaments de la dolor]] son multiples, los estudis sul subjècte per una melhora compreneson se contunhan, subretot per la reconeissença quand es pas exprimida. Atal la [[dolor de l'enfant]] l'es pas totjorn, la dolor pel recent nascut quitament existissent pas oficalament fins a la demonstracion del contrari en 1987, e son identificacion dins lo reialme animal demora un subjècte de recerca. == Definicion == Una definicion de referéncia de la dolor foguèt donada en [[1979]]<ref>{{En}} International Association for the Study of Pain (IASP) « Pain terms: a list with definitions and notes on usage » ''Pain'' 1979;6:249-252</ref> par L'IASP (''{{Lang|en|International Association for the Study of Pain}}'') : « La dolor es una experiéncia sensoriala e emocionala desagradiva, ligada a una lesion istologica reala o potenciala, o descricha en tèrmes d'una tala lesion. » La dolor apareis atal coma una experiéncia subjectiva. Es un eveniment neuropsicologic pluridimensional<ref>{{Cite book}}</ref>. Conven alara de destriar<span></span>: * la compausanta sensoridiscriminativa que correspond als mecanismes neurofisiologics de la nocicepcion. Asseguran la deteccion de l'estimulús, sa natura (quemadura, descargas electricas, torsion, etc.), sa durada, son evolucion, son intensitat, e l’analisi de sos caractèrs espacials; * la compausanta afectiva qu'exprimís lo reson desagradiu, penós, ligat a la percepcion dolorosa. La representacion mentala de la dolor cronica (los estats mentals aversius provocats per las emocions causadas per la dolor) seriá encargada d'una valor negativa capabla de transformar los estats neuronals<ref>{{Revista}}</ref>; * la compausanta cognitiva referissent a l’ensemble de procediments mentals qu'acompanhan e donan de sens a una percepcion en adaptant las reaccions comportementalas coma los procediments d’atencion, d’anticipacion e de diversion, las interpretacions e valors atribuidas a la dolor, lo lengatge e lo saber sus la dolor (semantica) amb los fenomèns de memòria d’experiéncias dolosas anterioras personalas (memòria episodica) decisius sul comportament a adoptar. Beecher en 1956<ref>{{Revista}}</ref> mostrèt l’influéncia de la significacion acordada a la malautiá sul nivèl d’una dolor. Extudiant comparativament dos grops de nafrats, militars e civils, que presentavan de lesions identicas en aparéncia, observèt que los militars reclamavan mens d’analgesics. En efièch, lo traumatisme e son contèxte compren de significacions plan diferentas<span></span>: comparativament positivas pels militars (vida salvada, fin dels riscs du combat, bona consideracion del mitan social, etc), son negativas pels civils (pèrda d’emplec, pèrda financièras, desinsercion sociala, etc) ; * la compausanta comportementala que correspond a l’ensemble de las manifestacions observablas: ** fisiologicas (paramètres somatovegetatius, etc), ** verbalas (planhs, gemècs…), ** motriças (immobilitat, agitatcion, actituds antalgicas). En [[1994]] L'IASP prepausa cinc critèris diferents de classificacion<ref name="kt7">{{Cite book}}</ref><span></span>: # la region del còrs implicada<span></span>: l'abdomèn, membre inferior… # lo sistèma que la disfoncion causa la dolor<span></span>: digestiu, nerviós… # la durada e la frequéncia; # l'intensitat e la durada dempuèi lo començament; # l'[[etiologia]]. === Mecanismes fisiologic e regulacion === [[Fichièr:Théorie_du_Gate_Control.png|vinheta|Figura explicant la Teoria del Gate Control]] Dins las vias nervosas de la nocicepcion se destria lo circuit de la percepcion e aquel de la regulacion<span></span>: * las vias nociceptivas ascendentas, coma totas las vias nerviosas sensitivas, menant l'informacion de la periferia del còrs cap al cortèx cerebral passant per la [[Mesoth espinau|mosolha epinosa]]; * las vias descendantas, a contrari, pòrtan un messatge dempuèi lo cortèx cap a la periferia, a l'encontre del messatge nociceptiu que pòdon alara limitar l'intensitat agissent sus las vias ascendantas. Lo ròtle d'aqueles circuits descendent es lo retrocontraròtle, aicí la regulacion de l’intensitat del messatge sensitiu per modular la sensacion dolorosa<ref>[http://acces.ens-lyon.fr/biotic/neuro/douleur/html/ctrldesc.htm Les contrôles descendants de la douleur]</ref>. Aquel mecanisme enebitor es tanben nomenati teoria de la pòrta o ''[[gate control]]'' e es per exemple utilizat dins lo contraròtle enebitor difús. Aquelas vias nociceptivas transmeton l'informacion de l'estimulús nociceptiu mercé a de mecanismes electrobioquimicas fasent intervenir fòrça [[Molecula|moleculas]], coma d'[[Aminoacid|acids aminats]]. La dolor es menada d'en primièr pers fibras A-delta que conduson lo messatge nociceptor a una velocitat de 15 à 30&nbsp;m/s. La vulnerabilitat a la dolor o la sensibilitat a l'« efièch placebo » dependent en partida de factors genetics que contraròtlan lo sistèma dopaminergic del cervèl, qu'es en causa dins l'anticipacion de la dolor e de la confiença en la garison. Quitament per la produccion pel quita d'unes [[Opiacèu|opiacèus]] naturals (las endorfinas) jògant un ròtle de [[neurotransmetor]]<ref>{{Revista|nom1=Zubieta|nom2=Bueller|nom3=Jackson|nom4=Scott}}</ref>. === Nivèl de genèsi === La dolor compta tres grands mecanismes de genèsi<span></span>: la dolor de nocicepcion, la dolor neurogèna e la dolor psicogèna. La dolor nociceptiva es generada per un receptor especific, un nociceptor, que lo ròtle es de signalar los damtges a l'integritat de l'organisme. Es un senhal d'alarma normal, e quitament util qu'induch una actitud apropriada que l'abséncia<ref group="Note">Constatée dans certaines maladies génétiques, une mutation du gène ''SC9A'' codant pour un certain type de canal membranaire. ({{en}} [Raouf R, Quick K, Wood JN, [https://web.archive.org/web/20161005215009/http://www.jci.org/articles/view/43158/version/1 « Pain as a channelopathy »] ''J Clin Invest''. 2010;120:3745–3752</ref> es potencialament dangierosa per l'organisme. La dolor neurogèna es generada pel quita [[nèrvi]] [[Nèrvi|e]] non pas un receptor especific, es donc una patologia nerviosa encara nomenada neuropatia<ref>[http://www.anfe.fr/index.php?option=com_content&view=article&id=335&Itemid=237 ''Douleurs neuropathiques'', e-journal libre d'accès]</ref>. Se sentís coma de descargas electricas, de lancejadas, de sensacions de cremaduras, de sensacions de freg dolorós e de picassons dins lo territòri dels [[Nèrvi|nèrvis]] tocats<ref group="Note">Ce sont des qualificatifs proposés par le questionnaire de la douleur [//fr.wikipedia.org/wiki/Hôpital_Saint-Antoine St-Antoine] (QDSA), mais aussi le DN4 (Douleur neuropathique - 4 questions)</ref>. Es tanben la dolor que sentissons los malauts amputats e subretot la sensacion percebuda dins un membre deaparegut (membre fantasme). La dolor psicogèna es generada pel psiquisme, mas es pas imaginari, es sentida de biais vertadièr per l'individú mas existís en l'abséncia de lesion. Los mecanismes fisiologics d'aquelas dolors son pas clarament definits mas l'utilizacion d'antalgic sembla ineficaç. Aquelas manifestacions dolorosas son ligadas a la somatizacion dels problèmas psicologics, psiquics o socials de l'individú e es en tractant aqueles problèmas que las dolors son tanben tractadas. === Consequéncias === En mai del sentiment de sofrença, la dolor pòt provocar un malaise vagal per estimulacion dels nèrvis vagues (nèrvis pneumogastrics). Los simptòmas d'aquela excitacion vagala son tota o partida dels signes inclusissent per exemple una bassa du debit sanguin per [[bradicardia]] e [[Ipotension arteriala|ipotension]]; una [[sincòpa]]; un miòsis (diminucion del diamètre de las [[Pupilha|pupilhas]] per contraccion de l'iris); una transpiracion als tèrmes dels membres; una secrecion excessiva de saliva; una ipercloridria (excès de secrecion d'[[acid cloridric]] per la mucosa de l'estomac); una constipacion o de [[Diarrèa|diarrèas]]; d'espasmes e de trèbles de la [[Respiracion (fisiologia)|respiracion]]. La dolor perlongada es enebida pel còrs per secrecion d'endorfinas (o endomorfinas). La produccion d'endorfina se fa d'en primièr als nivèls dels [[Nèrvi|nèrvis]] pròches del sèti de la dolor; quand aquelas produccion sufisís pas mai (dolor perlongada), es un site mai pròche del cervèl que pren lo relais dins la secrecion. La dolor torna alara per èrsas. === Avantatge evolutiu === Los estats de dolor son lo resultat de la [[seleccion naturala]]. La sofrença pòt èsser un trach adaptatifu e melhorar la capacitat de subrevida d’un individú. == Diagnostic e evaluacions == L'evaluacion e lo diagnostic de la dolor essent complèxe, l'IASP precisa que « L'incapacitat de comunicar verbalament n'infirma pas la possibilitat que l'individú esprova de la dolor e necessita un tractament apropriat per solaçar la dolor. {{Citation|L'incapacitat comunica verbalament infirma pas la possibilitat que l'individú sentí la dolor e demanda un tractament apropiat per solaçar la dolor. La dolor es totjorn subjectiva<ref group="Note">Traduction libre de : {{Citation étrangère|langue=en|The inability to communicate verbally does not negate the possibility that an individual is experiencing pain and is in need of appropriate pain-relieving treatment. Pain is always subjective…}}</ref>…}} L'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] o precisa plan dins sas recomandacions al subjècte de la dolor per l'enfant<ref>{{En}} {{Pdf}} [https://web.archive.org/web/20131203063837/http://www.sfpediatrie.com/fileadmin/mes_documents/pdf/Informations__recommandations/D/Guidelines_OMS_Douleur.pdf Guide des recommandations de l'OMS] <abbr class="abbr" title="pagina(s)">p.</abbr>&nbsp;20</ref> qu'es comunament sosestimada. Diferents organismes definisson l'encastre semantic, recampan las coneissenças [[Fisiologia|fisiologicas]], e liuran de recomandacions de tractament sovent ligats a las diferentas classas d'edats. Per exemple dins la [[francofonia]] se pòt citar l'INSERM sus l'aspect scientific<ref name="INSERM">[https://web.archive.org/web/20140202095050/http://www.inserm.fr/thematiques/neurosciences-sciences-cognitives-neurologie-psychiatrie/dossiers-d-information/la-douleur Dossier douleur a l'INSERM]</ref>, lo CNRD per l'archivatge de las informacions<ref>[http://www.cnrd.fr Centre National de Ressources de lutte contre la Douleur] (CNRD)</ref>, la SFETD per l’exploracion medicala de las via de tractament<ref>[http://www.sfetd-douleur.org Société Française d'Étude et de Traitement de la Douleur] (SFETD)</ref>, o encara l'AQDC al subjècte de la dolor cronica<ref>[https://web.archive.org/web/20170209201738/http://www.douleurchronique.org/ Association québécoise de la douleur chronique] (AQDC)</ref> Pasmens, malgrat l'emergéncia de mejans tecnics, lo diagnostic demora malaisat qu'existís una tendéncia naturala de s'aparar de la percepcion de la dolor d'altrú, es entre autres la rason de la realizacion d'escalas d'evaluacion de la dolor. === Mejans tecnic === [[Fichièr:Eye_dilate.gif|vinheta|La dilatacion de la [[pupilha]] sembla correlada amb l'arribada de la dolor, dels mejans de mesura son en recerca]] En 2014, un mejan tecnic per « mesurar » la dolor relativament a la dilatacion reflèxe de la [[pupilha]] es en cors d'evaluacion. La pupilhometria permetriá d'adaptar pel melhor los tractaments antidolor, subretot per las personas endormidas ont la dilatacion de la pupilha es pas sensibla a d'autres factors, coma l'estrès, mas son evaluacion suls enfants sembla donar de bons resultats<ref>[https://web.archive.org/web/20140307033131/http://www.franceinfo.fr/sciences-sante/une-nouvelle-camera-pour-mesurer-la-douleur-1327105-2014-02-21 Une nouvelle caméra pour mesurer la douleur] (France Info), extrait : « “Les études qu'on est en train de mener chez l'enfant montrent que c'est efficace” explique l'un des anesthésistes-réanimateurs de cet hôpital, le <abbr class="abbr" title="Docteur">D^r</abbr> Nicolas Louvet.</ref>. === La dolor de l'autre === Sego Nicolas Danziger<ref group="Note">Neurologue et chercheur sur la fonction de l'[//fr.wikipedia.org/wiki/Empathie empathie] dans la perception de la douleur de l'autre à la Pitié-Salpétrière (source : libération, [http://www.liberation.fr/sciences/2009/06/02/j-ai-mal-pour-toi_561427 J'ai mal pour toi] )</ref> la vision de la dolor per l'autre crea une « emocion aversiva » per un mecanisme dich de « resonança emocionala ». Mas precisa qu'aquel mecanisme coneis de manca, per exemple en cas de diferéncia etnica o religiosa, que d'un autre costat pòt realizar « una volontat fugida o d’alunhament d'aquel que patís », e que « de fòrça òbras scientificas mostrèron, aqueles darrièrs ans, que lo còrs medical aviá encara tendéncia a malestimar la dolor dels pacients »<ref>Nicolas Danziger interrogé par tenou'a dans [http://tenoua.org/la-douleur-de-lautre/La douleur de l'autre]</ref>. Es aisit de trobat la pròvas d'una denegacion collectiva de la dolor per altrú subretot al subjècte de l'enfant qu'es largament sosestimada en mitan espitalièr<ref name="2006DREES">[http://www.drees.sante.gouv.fr/IMG/pdf/serieetud61.pdf La prise en charge de la douleur chez l'enfant lors de son passage dans des lieux de soins ambulatoires], <abbr class="abbr" title="pagina(s)">p.</abbr>&nbsp;9 ({{6|e}} feuillet du {{Pdf}})</ref>. [[Daniel Annequin]] quitament afirma: « Per l'enfant tornan de luènh, pendent d'annadas aviam volgut ignorar que l'enfant sentissiá la dolor […] Se disiá que las fibras C èran pas mielinizadas, mas son pas jamai mielinizadas, aviam coma aquò tota una seria d'argumentaris pseudoscientifics<ref name="DA-FI">Danniel Annequin, dans l'[http://www.franceinter.fr/emission-la-tete-au-carre-douleur-et-anti-douleur émission ''la tête au carré'' du 9 octobre 2013], intervention à partir de la <abbr class="abbr" title="Vingt-troisième">23^e</abbr> minute</ref> ». E es mòstra scientifica de la capacitat del noirigat de sentir la dolor foguèt fach en 1987<ref group="Note" name="1987A">Par [//fr.wikipedia.org/wiki/Kanwaljeet_Anand Kanwaljeet Anand], dans ''la douleur et ces effets chez le nouveau-né et le fœtus humain'' {{Article|langue=en|titre=Pain and its effects in the human neonate and fetus.|périodique=The new Engl journal of medecine|auteur=[[Kanwaljeet Anand|KJS Anand]]|auteur2=PR Hickey|numéro=317(21)|année=1987|pages=1321-1329|url=http://www.cirp.org/library/pain/anand/}}</ref>, e donc sa presa en carga de per abans existissiá qu’excepcionalament, quitament per las intervencions mai pesugas<ref name="2000LR">[https://web.archive.org/web/20140219142350/http://www.larecherche.fr/savoirs/medecine/douleur-enfant-reconnaissance-tardive-01-11-2000-83066 « Douleur de l'enfant : une reconnaissance tardive »] Article La Recherche {{numéro|336}}, année 2000.</ref>. Aquel relatiu refús de veire la dolor de l'autre es pas pròpri al mitan medical tampauc universal coma o mòstra un estudi eissida del plan dolour 2006 que destria dos tipes d'actitud destriada tanben pels sonhants que pels parents<span></span>: los « reservats » e los « sensibilizats », cadun reprochant respectivament a l'autre grop lo tròp o lo tròp pauc de presa en carga, per « sensiblariá » o per « denegacion ». Aquela distinccion fa reson amb aquela d'un autre estudi sociologic que divisa los metges tanben en dos grops<span></span>: los « compatissents » e los « negators »<ref>[//fr.wikipedia.org/wiki/1993 1993], ''La douleur de l'enfant'', [//fr.wikipedia.org/wiki/Annie_Gauvain-Piquard Annie Gauvain-Piquard] et Michel Meignier, ed. </ref>{{,}}<ref group="Note">Précision et rapprochement de ces termes aux ''{{14e}} Journée Unesco La douleur de l’enfant. ''</ref>. === Escalas d'evaluacion de la dolor === La percepcion de la dolor, de son intensitat, es subjectiva. Lo meteis fenomèn (traumatisme, [[malautiá]]) serà sentit de biais diferent segon la persona e segon la situacion. La dolor pòt anar d'una simpla incomodacion fins a un malaise, veire la mesa en dangièr del pronostic vital o psiquiatric de la persona. L'evaluacion per l'autre es donc complèxa, es que s'apiejam de preferéncia sul testinòni mercé a un supòrt d'autoevaluacion e de las escalas d'évaluacion de la dolor especificas quand es impossible o insufisent. ==== Autoevaluacion ==== L'autoevaluacion consistís demandar directament a la persona patissent lo nivèl de sa dolor. Demanda una cooperacion e una bona compreneson, e s'apièja sus d'escalas medicalas estandardizadas (numericas, visualas analogicas, verbalas simplas e verbalas relativas…)<ref name="auto-ev">{{Pdf}} [https://web.archive.org/web/20170329150440/http://www.chu-toulouse.fr/IMG/pdf/clud_echelles_autoevaluations_douleur.pdf Echelles d’auto-évaluations de la douleur]</ref>. L'autoevaluacion es pas sonque una evaluacion de la dolor, es tanben un biais de comunicar amb l'equipa medicala. Dins lo cas de dolors cronicas per exemple, la cotacion de la dolor indica pas sonque la dolor sentida, mas globalament l'alteracion de la qualitat de vida e l'angoissa emocionala<ref><span class="ouvrage" id="A._F._Allaz2016"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> A. F. <span class="nom_auteur">Allaz</span> ''<abbr class="abbr" title="et alii (et d’autres)">et al.</abbr>'', <cite style="font-style:normal" lang="en">« Pain Intensity Relentlessly At Its Worst : Pain As A Message? »</cite>, dans <cite class="italique" lang="en">16th World Congres on Pain</cite>, Yokohama, International Association for the Study of Pain (IASP), <time class="nowrap">26–30 septembre 2016</time> <small style="line-height:1em;">([https://web.archive.org/web/20201126154954/https://event.crowdcompass.com/wcp2016/activity/J77lE0cJE7 présentation en ligne])</small>, <abbr class="abbr" title="chapitre(s)">chap.</abbr>&nbsp;</span></ref>. ==== Eteroevaluacion ==== Tanben existís d'escalas d'evalucion especificas fondadas sus l'observacion del comportament del pacient. Al contrari de las escalas d'autoevaluacion demandan pas la participacion del pacient e son d'aquel recomandadas dins l'evaluacion de la dolor per las personas que l'autoevaluacion pausa problèmas per diferentas rasons. En mai del testimòni de l'entorn que pòt evaluar las diferéncias al quotidian, los cambiaments venguts, existís d'escalas d'evaluacions especifica coma l'escala San Salvadour<ref>{{Pdf}} [https://web.archive.org/web/20160309200439/http://www.chu-toulouse.fr/IMG/pdf/salvadour.pdf SAN SALVADOUR : échelle d’évaluation de la douleur du patient polyhandicapé]</ref>. ===== Enfants e noirigats ===== Lo signe abitual de l'expression de la dolor per l'enfant petit est lo crit que lo o los parents arriban sovent a destriar d'autres crits (paur, fam…), mas a un estadi superior de dolor, lo noirigat es sovent prostrat. Existisson mai d'una escala, mas pauc utilizadas en practica, s'agís de la grasilha DESS (Dolor enfant San Salvadour), de l'escala NCCPC ''(Non communicating children’s pain checklist)'' o GED-DI (Grasilha d’evaluacion de la douleur deficiéncia intellectuala) e de l'escala EDINN (Escala de dolor e d'inconfòrt del nascut novelament e del noirigat). Lo problèma principal d'aquelas escalas e que comptan d'itèms longs de recampar e son pas utilisables en urgéncia. ===== Personas d'edat ===== Per las personas d'edat, e subretot quand patisson de trèbles cognitius coma [[malautiá d'Alzheimer]], se pòt utilizar l'escala Doloplus<ref>[http://www.doloplus.com/ Échelle Doloplus]</ref>, e frequentament utilizada, l'escala ECPA<ref>[https://web.archive.org/web/20160609002226/http://papidoc.chic-cm.fr/12echelecpa.html L'échelle comportementale de la douleur chez la personne âgée (ECPA)]</ref>. == Tipes de dolor == Se dich dolor discrèta o aguda, o alara cronica o recidivanta === Dolor aguda === [[Fichièr:Injured_Bystrov.JPG|vinheta|Una dolor plan viva inducha mai sovent una posicion reflèxa (recauquilhada), lo crit o los gemècs, una respiracion accelerada e irregulara, de sanglòts, la compression o proteccion per la man de la zona dolorosa... illustrada aicí per l'actitud d'un esportiu pauc après lo traumatisme.]] La dolor aguda es una dolor viva imediata, e mai sovent brèva. Es causada per una estimulacion nociceptiva de l'organisme, tala una lesion istologica, podent se produire jos la forma d'un estimulús termica (contacte de la pèl amb de fuòc) o mecanic (un pinçament, un tust). « La dolor aguda jògz donc un ròtle d’alarma que permetrà a l’organisme de reagir e de se protegrr fàcia a un estimulús mecanic, quimic o termic. » Sa foncion d'alèrta es alara justificada, çò qu'es pas mai necessari dins lo cas amb una dolor cronica. === Dolor cronica e malautiá en causa === « La dolor se dich cronica o patologica, quand la sensacion dolorosa passa tres meses e dven recurrenta. » La dolor cronica es una malautiá greva e invalidanta. Las consequéncias de las dolors cronicas son tan organicas (ipertension arteriala segondària, atrofia musculara) coma psicologicas, amb una modificacion comportementala podent anar de l'anxiodepression fins a de trèbles de la depersonalizacion amb risc suicidari crescut<ref>{{En}} Michael T. Smith, Robert R. Edwardsa, Richard C. Robinsonb, Robert H. Dworkinc. </ref>. Fòrça societats sabentas, que la Societat francesa d'estudi e de tractament de la dolor<ref>[http://www.sfetd-douleur.org site internet de la Société Française d'Étude et de Traitement de la Douleur]</ref> (SFETD), l'Associacion internacionala d'estudi de la dolor<ref>{{En}} [http://www.iasp-pain.org Site internet] de l’''{{Lang|en|International Association for Study of Pain}}''.</ref> o la Societat internacionala de neuromodulacion<ref>[http://www.neuromodulation.com/ Site internet] de la Société Internationale de Neuromodulation.</ref>, insistisson sus l'importança de la dolor cronica dins la populacion generala; de 15 a 25 % de la populacion serián victimas de dolors cronicas. Las dolors cronicas son subretot de dolors neuropaticas dins l'encastre de malautiás generalas que tòcan lo sistèma nerviós. Per exemple la diabèti insulinica provòca subretot une destruccion dels nèrvis periferics amb una ipoestesiá, mas dins unes cases, l'atencha dels nèrvis periferics tendrà cap a un estat d'iperestesiá. Los damatges pòstoperatòris dels nèrvis periferics son tanben al causas màger de dolors neuropaticas. De fach, tot damatge a un nèrvi periferic o d'una estructura del sistèma nerviós central pòt s'exprimir per de dolors neuropaticas cronicas. Lo mecanisme d'aquelas dolors se basa uèi sus la pèrda del ''gate control'' (Lo [[gate control]] esquematicament l'enebicion de las vias nociceptivas Aδ e C per las grossas fibras sensitivas-motriças). ==== Patologias en causa ==== Es malaisit de fa una lista complèta dels sindròmas doloroses cronics<ref>{{En}} Dworkin RH, Backonja N, Rowbotham MC, Allen RR, Argoff CR, Bennett J. {{et al.}} </ref> am per exemple<span></span>: * las migranas e los sindròmas migranós refractèris; * las cefalèas cervicogenicas; * Lo ''Failed Back Surgery Syndrome ''o Sindròma de Fracàs de la Cirurgida de l'Espatla<br> * las dolors neuropaticas pòstopertòrias cronicas; * las dolors neuropaticas; * las dolors de l'arterita; * Los sindròmas dolorosas complèxes de tipe I e {{II}}<ref>{{En}} Kemler MA, de Vet HC, Barendse GA, van den Wildenberg FA, van Kleef M. « Spinal cord stimulation for chronic reflex sympathetic dystrophy – five-year follow-up » ''N Engl J Med.'' 2006;354:2394–6. </ref>; * las dolors del membre fantasme; * las dolors de las patologias osteoarticularas cronicas; * las lombalgias cronicas * Etc Los autres mecanismes de dolor cronica son: * de dolors inflamatòrias per iperstimulacion de las vias nociceptivas sens damatge dirècta d'aquelas; * las dolors mecanicas per destruccion de las articulacions; * l'isquemia d'origina vasculara amb una compausanata neuropatica per isquemia dels nèrvis dels membres. ==== Efièchs ==== Progressivament lo comportament se pòt modificar de signes de [[depression]] amb ànsia, agressivitat cap a l'entorn, podent anar fins a de vertadièr trèbles depressius màger e una despersonificacion. En parallèl la persona patissent de dolor cronica se pòt desocializar tot avent benlèu l'imatge de qualqu'un avent aqurit de « beneficis secondaris » pendent lo periòde de cronicizacion de la dolor. Sul plan terapeutic e a causa del damatge organic e psicologic o psiquiatric de la persona, una presa en carga multidisciplinària es donc teoricament necessària. Cal trencar un cercle viciós que la dolor es la partença e que deu èsser tractada abant o pendent la presa en carga psicoterapeutica. ==== Dolor cancerosa ==== Una autra forma de dolor cronica es la « dolor cancerosa » qu'es ligada al quite càncer o a las consequéncias dels tractaments, que pòt induire de dolors neuropaticas o impressivas en foncion del mecanisme. La forma mai rara de la dolor cronica es la dolor ''{{Lang|la|sine materia}}'' qu'es un diagnostic d'eliminacion. Es una dolor qu'a pas d'origina organica aparenta. Aquel diagnostic deuriá èsser evocada sonque al subjècte d'una dolors que las exploracions complementàrias morfologicas (IRM, TDM) e neurofisologicas (electromiogramas, electroneurogramas, potencials evocats somestesics) son e domora normalas. === Dolor a l'esfòç e medecina de l'espòrt === Pendent l'examèn medical dels [[Muscle|muscles]], subretot en medecina de l'espòrt, aqueles diferents temps de l'examèn permeton de detriar entre las diferentas patologias possiblas. Lo mètge examinant cercarà par l'interrogatòri e tanben per l'examèn clinic a individualizar de tipes particulars de dolors muscularas que pòdon orientar cap a las causas que pòdon èsser d'accidents esportius, o alara de malautiás plan individualizadas que se manifestan per diferents tipes de dolors muscularas<ref>A. Farhi, [http://www.commentguerir.com/article/douleurs-musculaire « différentes types de douleurs musculaires »], 2009.</ref>. Se la dolor musculara es presenta a l'esfòrç. L'arrèst de l'esfòrç fisics o la bassa de son intensitat fa diminuir o deapareisser la dolor. Es presenta al repaus, quand los muscles son "fregs". La palpacion del muscle concernits provòca o aumenta la dolor: rictus dolorós sus la cara del subjècte, reaccion de retirada. La contraccion volontària provòca o aumenta la dolor. L'inflamacipn: la dolor inflamatòria es mai importanta de vèspre e en començament de nuèch (quand lo taus sanguin de [[cortisòl]] natural es al mai bas). Diminuís o desapareis après caufament e a l'esfòrç. La dolor mecanica se fa de contunh, diminuís pas veire aumenta a l'esfòrç. Aumenta pas de vèspre, nimai al començament de la nuèch, e diminuís la mobilizacion s'arrèsta. De toxinas bacterianas, vegetalas, fongicas o animalas ([[Verin|verins]]) pòdon èsser de fonts vivas de dolors<ref>{{En}} Loris A. Chahl et E.J. Kirk « Toxins which produce pain » ''Pain'' 1975;1(1):3-49. </ref> == Tractaments == Lo tractament inadeqüat de la dolor es plan espandit dins lo domèni quirurgical e dins lo dènis espitalièr e d'urgéncia en general<ref>{{Revista}}</ref>{{,}}<ref>{{Revista|nom1=Cullen L}}</ref>{{,}}<ref>{{Revista}}</ref>{{,}}<ref>{{Revista}}</ref>{{,}}<ref>{{Revista}}</ref>{{,}}<ref>{{Revista}}</ref>{{,}}<ref>{{Revista}}</ref>. Aquela negligéncia s'espandís dempuèi tota epòca<ref>{{Cite book}}</ref>. Los africans e latinoamericans serián mai nombroses a patir entre las mans d'un mètge<ref>{{Revista}}</ref>{{,}}<ref>{{Revista}}</ref>; e la dolor per las femnas es mens tractada que pels òmes<ref name="pmid11521267">{{Revista}}</ref>. E la dolor per l'enfants, e subretot pels mai pichons, èra negada oficialament e scientificament fins a la mitat  dels 1980, aqueles essent regularament operada sens anestesia<ref>[//fr.wikipedia.org/wiki/Claude_Guillon_(écrivain) Claude Guillon], [https://web.archive.org/web/20130420103924/http://claudeguillon.internetdown.org/article.php3?id_article=141 Douleur chez l’enfant : Histoire d’un déni] (tiré du livre ''À la vie, à la mort - Maîtrise de la douleur et droit à la mort'' {{ISBN|9782911606144}})</ref>. L'''{{Lang|en|[[International Association for the Study of Pain]]}}'' explica per exemple que la dolor deuriá èsser presentada dins los [[dreches de l'Òme]] e que la dolor cronica deuriá èsser considerada coma malautiá<ref>{{En}} Delegates to the International Pain Summit of the International Association for the Study of Pain (2010) [https://web.archive.org/web/20110513203221/http://www.iasp-pain.org/AM/Template.cfm?Section=Declaration_of_MontrandNum233_al "Declaration of Montreal"] consulté le 4 janvier 2010.</ref>. Aquelas modificacion, per l'ora, es sonque presetada en China e en Austràlia<ref name="isbn0-7817-7388-1">{{Cite book}}</ref>. En 2013, solas 2 personas sus 10 epl mond an accès als analgesics. Quitament dins los païses desvolopats, lo tractament de las dolors intensas demora insufisent, entre autre 70 a 90 % de las malauts tocats d'un càncer en fasa terminala<ref>[https://web.archive.org/web/20141101171838/http://www.cles.com/droits-humains/article/80-des-humains-prives-d-antidouleur « 80 % des humains privés d'antidouleur »] dans CLES {{n°|81}}, février-mars 2013</ref>. Cada annada, de desena de milions de personas pel mond acaban lors jorns dins de sofrenças insuportablas que poirián pasmens èsser aisidament aleujadas<ref>{{En}} Rapport de ''{{Lang|en|Human Rights Watch}}'' : [http://www.hrw.org/node/98936 « Global State of Pain Treatment »] 2011</ref>. Obstacles a la presa en carga de la dolor<span></span>: * se considerava fins als [[Annadas 1980|ans 1980]] que los noiregats patissián pas en rason de la [[Mielina|mielinizacion]] incomplèta de lors [[Neuròna|neurònas]]. Mas l’existéncia de la dolor a l'edat mai jove, e subretot la pròva scientifica dels efièchs deletèris de sa non presa en carga, son una donada centrala dels tèxtes oficials actuals; * la dificultat de l’identificacion e de l'evaluacion de la dolor per l’enfant<ref>[https://web.archive.org/web/20160615123341/http://www.has-sante.fr/portail/upload/docs/application/pdf/doulenf4.pdf Évaluation et stratégie de prise en charge de la douleur aiguë en ambulatoire chez l'enfant de 1 mois a 15 ans] <abbr class="abbr" title="pagina(s)">p.</abbr>&nbsp;7</ref>, et la potenciala negacion d'aquela<ref group="Note">Dans le contexte d'une prise en charge hospitalière {{Citation|le parent a tendance à nier la douleur [...] que le praticien nie la douleur.}}</ref> ; * la dolor se pòt utilizar coma un element diagnostic per revelar una malautiá o un mal. Unes quite actes diagnostics son generators de dolor, que son los actes invasius coma una ponccion ossosas ; * lo tractament de la dolor aguda utiliza de [[Medicament|medicaments]] classificats coma estupefiants que pòdon crear d'[[Addiccion|addiccions]] ; * unes avançan lo pes de la cultura judeocrestiana ont l'òme e la femna foguèron destinats a sofrir essent caçat del [[paradís]]. Ara, la dolor es considerada coma una malautiá especifica. === Medicamentoses === La dolor aguda abitualament se sonha amb de medicaments coma los [[Analgesic|analgesics]] e anestesiants. La dolor cronica, pasmens, es mai complèxa e demanda los esfòrces coordonats d'una equipa de professionals de la santat, çò qu'implica tipicament de [[Mètge|mètges]], psicoclinicians, fisioterapeutas, ergoterapeutas e infirmièrs<ref>{{En}} Thienhaus, O; Cole, BE (2002). </ref>{{,}}<ref>{{En}} Main, Chris J.; Spanswick, Chris C. (2000). </ref>. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] definís tres lindals de dolor que s'associa associe de principis terapeutics. Al nivèl 1, se de dolors fèbles o moderadas son diagnosticadas, d'antalgics non morfinics ([[paracetamòl]], antiinflammatòris non esteroïdian (AINS) per exemple, [[aspirina]] o [[ibuprofèn]]) se pòdon presciure. Al nivèl 2, se de dolors moderadas son diagnosticadas, un antalgic derivat de la morfina (codeïna (associada e de paracetamòl), tramadòl e nefopam) se pòt presciure. Al nivèl 3, de dolors intensas, de [[morfina]] e d'oxicodòna se pòdon utilizar<ref>{{Ligam web}}</ref>. De naotar la classificacion delicata del nefopam (Acupan) dins los lindals de l'OMS. S'agís d'un antalgic non morfinic (= lindal 1 de l'OMS) mas de poténcia equivalenta a un medicament de lindal 2. Lo tractament de la dolor depend de l'intensitat e de son origina, lo tractament definitiu essent lo tractament de la causa, quand es possible. Pòt utilizar un reconfòrt, per desviar l'atencion, per explicar çò que se passa (diminuir l'ànsia); aquò es plan flagrant amb: los enfants, a una posicion d'espèra (installacion del pacient dins una posicion que minimiza la dolor; lo pacient pren mai sovent instinctivament aquela posicion), al freg o al caud (seguent lo tipe de dolor mecanica o inflamatòria, e aplicada localament e amb moderacion, calma lo dolor), a l'[[odontologia]] (dolors de postura (muscles, mialgias) inducha per la nautor inadaptada de las dents naturalas<ref>[http://www.lecourrierdudentiste.com/dossiers-du-mois/prescription-medicamenteuse-en-pathologie-et-chirurgie-buccale-lles-antalgiquesr.html La prescription des antalgiques en odontologie]</ref>, a la quinesiterapia (massatge, fisoterapia), a l'[[ipnòsi]], a d'antiinflamatòris, a d'[[Analgesic|antalgics]], e de sedatius (fins a l'anestesia) e, a vegada, l'antalgia intervencionala es utilizada. Dins las dolors intensas, un pacient possedís la possibilitat de gerir l'antalgia quand es administrada per perfusion de [[morfina]]<span></span>. Aquela modalitat d'analgesia se nomena analgesia contrarotlada pel pacient (ACP) o PCA en anglés. Lo tractament de la dolor pòt tanben s'apiejar sus de metòdes de tractaments fisics inclusissent per exemple quinesiterapia, osteopatia, ergoterapia e reeducacion sensitiva de la dolor === Psicologics === Los individús que recebon un sosten social redusent los riscs de patir de càncers<ref>{{En}} Eisenberger, NI; Lieberman (2005). </ref>. Es possible que de pacients patissent de dolors cronicas sián tan absorbidas dins una activitat o un divertiment que sentisson pas mai la dolor, o qu'aquela siá fòrça diminuida<ref name="Melzack_Wall_1996_22-23">{{En}} Melzack, R; Wall, PD (1996). </ref>. Las [[Psicoterapia cognitiva e comportamentala|terapias cognitiva e comportamentalas]] (TCC) son eficaças per reduire las sofrenças associadas a las dolors per unes pacients, mas aquela diminucion de la dolor demora insufisentas e amb un nivèl de pròva encara tròp fèble<ref>{{Revista|nom1=Vlaeyen JW, Morley S}}</ref>. Las psicoterapias d'inspiracion psicanalitica (P.I.P) pòdon tanben reduire las sofrenças provocadas per las dolors cronicas, aqueles resultats positius demandan pasmens pel pacient un interés per sa vida psiquica e lo procediment d'introspeccion<ref>C. Demange, C. Husson, D. Poivet, JP Escande. </ref>. Una revista de 2007 sus 13 estudis afirma que l'[[ipnòsi]] redusís la dolors dins unas condicions, pasmens se lo nombre de pacient avent participat a aquel estudis es un pauc bas<ref name="Elkins2007">{{Revista}}</ref>. === Per de medecinas alternativas === La dolor es la rason màger per que los individús utilizan la medecina non convencionala<ref name="Astin1998">{{En}} Astin, JA. </ref>. Un analisi sus 13 estudis dins lo tractament de nauta qualitat de la dolors per acupunctura conclutz qu'existís una pichona diferéncia dins los tractaments qu'inclusisson pas l'acupunctura<ref>{{En}} Madsen MV, Gøtzsche PC, Hróbjartsson A. « Acupuncture treatment for pain: systematic review of randomised clinical trials with acupuncture, placebo acupuncture, and no acupuncture groups » ''BMJ'' 2009;338:a3115. </ref>. L'[[omeopatia]] es un autre metòde terapeutic utilizat per unes pacients per solaçar la dolor. Lo principi de similitud qu'es una de las basa del prescriptors a de caracteristicas semblablas a aquela de las dolors dels pacients. Lo mètge omeopatic vòl d'en primièr diagnosticar de biais purament medical puèi cerca a individualizar los simptòmes especifics del quita malaut, los mai personals, caracteristicas, dins son biais de manifestar sa malautiá, que mena a seleccionnar los medicaments mai semblables al cas<ref>[https://web.archive.org/web/20150317021930/http://homeophyto.com/dossier/D157.html Homéopathie et douleur sur Homeophyto.com]</ref> == Estudis == === Reaccion === La reaccion a la dolor es utilizada per evaluir l'estat neurologic d'un patient, e entre autre son estat de consciéncia. Fa partit del bilanç dels secoristas e tanben de l'[[escala de Glasgow]]. Se la victima a pas de reaccions espontanèa, ni al bruch o al tocat, sa reaccion a la dolor es testada. Cal realizar una estimulacion que cause pas de nafras mimai agreujament de l'estat. I a mai d'un metòde. Un pinçament de la pèl foguèt lontemps practicat; se lo cal evitat. Sus una persona conscienta, un leugièr pinçament a las extremitats se pòt realizat (dessús de la man o del pé, fàcia intèrna del braç) per verificar se la persona sentís çò que li es fach, mas pas coma metòde d'estimulacion d'una persona sens reaccion. Una pression amb los dets sul rèire de la maissa inferiora, jos las aurelhas e una pression piejada al nivèl sosorbitari. === Epidemiologia === La dolor es la causa màger de visita en mitan espitalièr dins 50 % des cases<ref>{{Revista}}</ref>, es una practica de visita presenta dins 30 % de las familhas<ref name="pmid12160512">{{Revista}}</ref>. Fòrça estudis epidemiologics de diferents païses mòstran una prevaléncia nauta de dolor cronica presenta per 12-80 % de la populacion<ref name="pmid20358856">{{Revista}}</ref>. Ven mai evidenta a l'apròche del decés pels individús<ref name="Death2010">{{Revista}}</ref>. Una enquèsta de 6 636 enfants (edats entre 0–18 ans) afirma que, sus 5 424 enfants interrogats, 54 % faguèron l'experiéncias de dolors dins los darrièrs meses. Un quart d'entre eles contan que fan l'experiéncia de dolors presentas o perlongadas dempuèi tres meses veire mai, e un tèrç d'entre eles contan que fan l'esperiéncia de dolor frequentas e inteusas. L'intensitat de las dolors cronicas èra mai nauta per las filhas, e la dolor cronica aumenta per las filhas de 12 e 14 ans d'edats<ref name="pmid10863045">{{Revista}}</ref>. === Tolerança === La percepcion de la dolor se pòt aumentar o diminuir per de medicaments. Sens medecina, depend fòrça del tipe de dolor, del contèxte e de la cultura del pacient. Dins un contèxte rassegurant, o al contrari fòrça très dificil (situacion de guèrra) l'intensitat de la dolor pòt diminuir. Per exemple, experimentalament, la simpla preséncia de plantas vèrdas dins una cambra diminuís l’intensitat persebuda d'una dolor<ref>S.-H. Park, R.H. Mattson, E. Kim, 2004, ''Pain tolerance effects of ornamentalplants in simulated hospital patient room '' ; ISHS Acta Horticulturae 639: XXVI International Horticultural Congress: Expanding Roles for Horticulture in Improving Human Well-Being and Life Quality ([https://web.archive.org/web/20160303182758/http://www.actahort.org/books/639/639_31.htm Résumé], en anglais)</ref> e de l'estat psicologic del pacient. === Antropologia, sociologia === La dolor es pas considerada nimai presa en compte dels meteis biais segon las [[Cultura|culturas]] o las religions. Cada pòble a la sieuna concepcion de la dolor, e mai generalament de la sofrença. Aquela nocion s’aplica tan al beneficiaris dels sonh qu'a las valors dels sonhants. En efièch, « son pas sonque los malauts qu'intègran lor dolor dins lor vision del mond, mas tanbe los mètges e las infirmièras que projetan lors valors, e sovent lors prejutjats, sus çò que vivon los pacients que n'an la carga. »<ref>LE BRETON D., 1995, {{P.}}136</ref>. Vaquí un exemple qu'illustra fòrça plan las diferéncias qu'existisson entre las culturas al subjècte lo quita sens que se dona a la dolor<span></span>: « Un [[Etnologia|etnològ]] conta que dins la societat qu'estudia, una femna sabent qu'el possedís una troça de secors li mena son enfant, ele li ditz que l'enfent ten un leugièr « malon » al pé, la maire coma l'enfant sembla pas considerar la nafra amb gravetat. Quand l'etnològ deliga lo bendatge de fuèlha de bananièr, descobrís estabosit que l’òs de l’enfant de son pé aparéis, segon los tèrmes de l’etnològ « una massa gelatinosa » se pòt veire. Dins aquela meteissa societat, es cridat un autre còp al lièch d'una dolla patissent de constipacion. Aquel darrièr cas, d’una gravetat mendre al vejaire de l'etnològ es considerat coma fòrça greu membres d'aquela societat del sud oèst de [[Tanzania]], qu'aquela constipacion pòt aver per causa una accion malvolenta, per exemple aquela d'un masc. ». Per evaluar la dolor cal don considerar l’origina etnica, la religion o la filosofia de vida de las personas sonhadas, e, dins lo cas dels enfants espitalizats, de l’origina de lor parents. Globalament los pacients eissits d'una religion del libre (josieu, crestian, musulman) considèran que la dolor es una volontat de Dieu, una espròva e l'actitud coratjosa fàcia e aquela permet lo rescat de las decas de l'umanitat. ''A contrario'', se pòt estonar que de pacients qualificats de "mediterranèus" practicant las religions del libre exteriorizan a grand bruch dolor e exagerisson lor sofrença, çò se venguèt al sègle XX lo mite del "sidròma mediterranèu". Mai lo fach que s'agís pas d'un sindròma amb de simptòmas precises, foguèt constat qu'otra Atlantic, de personas de meteissas culturas religiosas ne son d'excellents exemples. Al subjècte de las dolors de la jasilha, una granda retenguda de las femnas [[Asia|asiaticas]] (subretot del Sud-Èst) que, per lor actitud crentan de getar la vergonha sus lors familhas, alara que las latinoamericanas son dins lo registre opausat, que mai cridan, mai l'enfant serà bèl. === Psicologia === La presa en carga de la dolor pòt s'explicar pel fach que « (…) la practica quotidiana d’actes doloroses obliga lo sonhant a realizar un nombre de mecanismes de defensa per tòca de lo protegir, de l'aparar contra l’engravament e la contaminacion per la sofrença de l’autre… » Un aspècte de reson que pòt produire la dolor de l’enfant es notada pel sonhant: la denagacion. La denegacion de la realitat es un mecanisme de defensa dels sonhants que negan totalament una partida mai o mens importanta de la [[realitat]] extèrna. « La denegacion es un mecanisme psicologic ont la persona reagis comma se sa pensada èra tota poderosa e sufiriá de refusar la pensada d’una causa per qu'aquela causa exista pas. Mecanisme patologic quand es prevelent e regde mas que se trapa de biais atenuat per totòm jos la forma<span></span>: « cal pas pensar al malastre, a la mòrt, etc »; eritage de la [[pensada magica]] pels joves enfants. Dins la relacion de sonh, aquela denegacion se manifèsta rarament de biais dubèrt mas puslèu de biais inconscient que pòt se traduire per la persistença d’actituds nocivas (la denegacion favoriza las conducha a risc)… ». Existís una autra nocion que pòt comptar dins aquela de negacion dels sonhants fàcia a la dolor de l'enfant: lo concèpte d'amnesia infantila que fa partit del desvolopament psicologic de l'enfant. Aquò explica la facilitat dels sonhants a prene pas en compte la dolor de l'enfant, se remembrant pas eles meteisses çò que sentiguèron e visquèron quand èran enfant. Un autre concèpte interessant al subjècte del viscut de la dolor pels sonhants es lo transferiment. Los sonhants adults resistisson melhor a la dolor en general, e donc transferisson lor sentit e lors emocions sus la persona que sonhan. Penson que l'enfant supòrta la dolor del meteis biais qu'eles o fan. === Recerca === Existís una associacion internacionla per l'estudi de la dolor (''International Association for the Study of Pain ''ou'' IASP'')<ref>Mayer EA, Bushnell MC, International Association for the Study of Pain (2009) “Functional pain syndromes : presentation and pathophysiology”. </ref>, basada a Seattle puèi a Washington. Sosten la recerca dins aquel domèni, publica una lètra mensuala<ref>IASP e-Newsletter</ref> e publiquèt una novèla ''classificacion de las dolors cronicas''<ref>''[https://web.archive.org/web/20121103230917/http://www.iasp-pain.org/Content/NavigationMenu/Publications/FreeBooks/Classification_of_Chronic_Pain/default.htm Classification of Chronic Pain]'' ; librement téléchargeable sur le [https://web.archive.org/web/20140127111250/http://www.iasp-pain.org/AM/Template.cfm?Section=About_IASP3&Template=%2FCM%2FHTMLDisplay.cfm&ContentID=1608 site web de l'IASP]</ref> per permetre als cercaires e clinicians tractan la dolor d'utilzar un vocabulari comun, codificat e a aprovat<ref>[https://web.archive.org/web/20131022115443/http://www.iasp-pain.org/AM/Template.cfm?Section=Classification_of_Chronic_Pain&Template=%2FCM%2FContentDisplay.cfm&ContentID=16261 Abbreviations], ''classification des douleurs chroniques'' de l'IASP</ref>. == Dins lo regne animal == Las coneissenças al subjècte de la nocicepcion e la dolor pels animals invetebrats son encara fòrça fragmentars<ref>[//fr.wikipedia.org/wiki/Georges_Chapouthier Georges Chapouthier], La douleur : des animaux à l’homme, dans (sous la direction de T. Auffret Van Der Kemp et J. C. Nouët) "Homme et animal : de la douleur à la cruauté", Collection « Le mouvement des savoirs », Éditions de l’Harmattan, Paris, 2008, <abbr class="abbr" title="pagina(s)">p.</abbr>&nbsp;25-38</ref>. [[Fichièr:Jan_Baptist_Weenix_-_Portrait_of_René_Descartes.jpg|drecha|vinheta|Retrach de René Descartes per Jan Baptist Weenix (1647-1649).]] L'un dels metòde per conéisser la dolor pels umans es de pausar una question<span></span>: una persona pòt exprimir una dolor qui pòt èsser detectadaper de mesuras fisiologicas conegudas. Pasmens, coma pels noirigats, los animals non umans pòdon pas pausar de question sus çò que sentisson; atal los critèris destinats als umans se pòdon pas adaptar als animals. Los filosòfs e scientifics s'ocupèron d'aquelas dificultats d'expression. [[René Descartes]], per exemple, explica que los animals mancan de consciéncia e fan l'experiéncia d'una dolor diferenta d'aquela sentida pels umans<ref name="nuffield45">{{En}} Working party of the Nuffield Council on Bioethics (2005). </ref>. Bernard Rollin de l'Universitat d'estat del Colorado, principal autor de doas leis federalas al subjècte de la dolor animala<ref>{{Revista}}</ref>, redigís que los cercaires, pendnet  las [[annadas 1980]], demoravan incertans al subjècte de l'experiéncia de la dolor sentida pels animals, e qe los veterinaris, formats al EUA abant de 1989, aprengavan a ignorar la dolor pels animals<ref name="Rollin117">{{En}} Rollin, B. (1989) ''The Unheeded Cry: Animal Consciousness, Animal Pain, and Science''. </ref>. Dins sas discussions amb de scientifics e veterinaris, li èra demandat de « provar » que los animals son conscients e de donar de pròvas « scientificament acceptablas » que permetrián de mostrar la dolor animala. Carbone redigís que la percepcion ont los animals sofrisson de biais diferent dels umans demora pauc espandida. La capacitat de las espècias invertebradas pels animals, coma los insèctes, de sentir la dolor e la sofrença demora tanben incertana<ref>{{Revista}}</ref>{{,}}<ref>{{Revista}}</ref>. La preséncia de la dolor pels animals demora incertana per unes, mas foguèt reconeguda mejans las reaccions comportementalas o fisicas<ref name="pmid7715946">{{Revista}}</ref>. Los especialistas creson ara que tot animal vetebrat pòt sentir la dolor, e qu'unes invertebrats, coma lo pofre, tanben o pòdon<ref>{{En}} [https://web.archive.org/web/20100106084119/http://www.parl.gc.ca/37/2/parlbus/commbus/senate/Com-e/lega-e/witn-e/shelly-e.htm "Do Invertebrates Feel Pain?"], site du [//fr.wikipedia.org/wiki/Parlement_du_Canada Parlement du Canada].</ref>{{,}}<ref>{{Revista}}</ref>. Pels autres animals, plantas e autras entitats, la capacitat fisica a sentir la dolor demora un enigma dins la comunautat scientifica, que pas cap de mecanismes per que la dolor pòt èsser sentida foguèt detectada. Subretot, existís pas cap de nociceptor coneguts dins  de grops coma las plantas, fongis e gaireben totes los insèctes<ref>{{Revista}}</ref>. === Evaluacion === L'evaluacion ten a vegada de l'escomesa. Seguent l'espècia animala e lo tipe de dolor, l'evaluacion pòt èsser puslèu aisida o impossibla. Mai sovent, las dolors cronicas son silenciosas e se manifèstan per de trèbles foncionals mai o mens marcats (posicion antalgica, comportaments d'evitament, irritabilitat, anorexia e a vegada apatiá). Las dolors agudas son mai visiblas e aisidas de revelar pear una palpacion-manipulacion apropriada. Existís de grasilhas de notacions per malautiás e espècias mas son subretot emplegadas en recerca. === Tractament === La dolor animala foguè longtemps negligit per diferentas rasons: jos medicalizacion de mai d'una espècias, un sondatge [[Institut Nacional de l'Estatistica e dels Estudis Economics|Insee]] donèt fa unas annadas un taus de medicalizacion dels cans de 50 % e de 30 % pelss [[Felis silvestris catus|cats]]; ignorança mai o mens volontari, los animals exprimisson pas totjorn lor dolor per de mejans comprensibles pels umans inatentius; lo tractament de la dolor exigís un cert investiment pas totjorn compatible amb las exigéncias de l'elevatge o del bubjet del fogal. Los medicaments an d'efièch segondaris e las posologias son pas totjorn conegudas per totas las espècias. Totas las terapias umans son aplicablas als animals mas devon èsser adaptada. L'osteopatia mostrèt sas vertuts pels [[Equus caballus|caval]], lo can e lo gat. L'omeopatia e l'acupunctura fan lor pròva. == Nòtas e referéncias == === Nòtas === <references group="Note"/> === Referéncias === {{Colomnas|nombre=2|<references/>}} === Bibliografia === * ''De la douleur'', F.J.J. Buytendijk, Éd PUF, Paris, 1951 * ''De la douleur'', Jean-Pierre Peter, Éd Quai Voltaire, Paris, 1993 * ''Douleur et médecine, la fin d'un oubli'', Isabelle Baszanger du CERMES, Ed. Seuil, 1995 * ''Anthropologie de la douleur'', David Le Breton, Éditions Métailié, Paris, 1995, 237 pages * {{Revista|issn=0003-4509}} * {{Cite book}} * {{Cite book}} * {{Cite book}} * {{Cite book}} * {{Cite book}} * {{Cite book}} * {{Cite book}} * {{Cite book}} * {{Cite book}}. * {{Cite book}} === Ligams extèrnes === * [http://www.cnrd.fr Centre National de Ressources de lutte contre la Douleur] (CNRD) * [http://www.sfetd-douleur.org Société Française d'Étude et de Traitement de la Douleur] (SFETD) * [https://web.archive.org/web/20170209201738/http://www.douleurchronique.org/ Association québécoise de la douleur chronique] (AQDC) * {{En}} [http://www.iasp-pain.org International Association for the Study of Pain], (IASP). fdcpz1z6xxmaxsbq5ya8qdhzs572irl 0 166171 2497550 2287368 2026-04-05T09:36:36Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2497550 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Karel_Dujardin_-_Les_Charlatans_italiens.jpg|vinheta|''Los Charlatans italians'' de [[Karel Dujardin]], mostrant una representacion sus un empont improvisat en [[Campània]] ([[Lovre]], [[1657]]).]] La '''''commedia dell'arte''''' es un genre de [[teatre]] popular [[Itàlia|italian]], nascut al sègle XVI, ont d'actors masquetats improvisan de comèdias marcadas par la naïvetat, l'engana e la candor. Aqueste genre apareguèt amb las primièras tropas de comèdia amb [[Masqueta|masquetas]], en [[1528]]. Significant literalament « [[teatre]] interpretat per de gents de l’art », es a dire d'[[Actor|actors]] professionals, lo tèrme es, ara, utilizat atal dins fòrça lengas. == Istòria == La ''commedia dell'arte'' apareguèt al sègle XV: sas raïces son las fèstas dels rire que son a la basa dels grands carnavals. Puèi dins la primièra [[comèdia]] en [[pròsa]] d’Angelo Beolco, dich lo [[Ruzzante]], ont cada personatge parlava dins un dialècte diferent<ref>Maurice Sand, ''Masques et bouffons (comédie italienne)'', Paris, Michel Lévy frères, 1860, p. 35-6.</ref>{{,}}<ref>Pierre-Louis Duchartre, ''La Comédie italienne'', Paris, Librarie de France, 1924, p. 3.</ref>. A partir d'alara, cada localitat volgava aver lo sieu caractèr. Las representacions se debanèron sus d'emponts. Lo comic èra subretot realizat amb de gèstes (pitreriás). Dins la comèdia improvizada, lo discors es de contunh novèl, los actors s’inspirant de la situacion dramatica, de las escasenças de temps et de luòc, fasent de la pèça que representan una òbra cambiadissa, renovelada de contunh. Los tipes comics, son los meteisses qu'aqueles de la comèdia italiana<span></span>: sas masquetas e sos bofons i son presents. I a d’en primièr los quatre tipes màger<span></span>: [[Pantalone]], [[Il Dottore]], [[Il Capitan]], e los [[Zanni|zannis]] o vailets, amb lors varietats d'enganaires o de nècis, d’intrigaires o de coards; puèi los amoroses; puèi las servicialas qu'apareisson coma de joventas de bona familha, mas sovent coma coquina a prostituida. == Representacion == [[Fichièr:Bemberg Fondation Toulouse - Le Charlatan - Pietro Longhi - Inv 1029.jpg|vinheta|313x313px|''Los Charlatans'' (òli sus tela de Longhi, 1757)]] Cada actor adòptant e gardant un personatge al respècte de sas aptituds, s’incarnavan dins son ròtle e, per enriquir son discors, se fasent un fons de trachs conformes a son caractèr. « Los comedians, dich [[Niccolò Barbieri]], estudian fòrça e se munisson la memòria d’una granda provision de causa<span></span>s: senténcias, [[concetti]], declaracions d’amor, repròchs, desespers e deliris, per los aver tot prèsts per l'empont, e lors estudis se fan al respècte de las mors e los abituds dels personatges que representan. » Atal, [[Francesco Andreini|Andreini]] faguèt estampar las fanfaronadas que donavan los ròtles de [[Il Capitan]]. Mai, la paraula va amb l’accion, e aquela es tenguda per l'abondança dels jòcs de scèna. Fòrça actors èran de gimnastes de tria capables de donar una bofa amb lo pé, o realizar dins una sala d'espectacle de pujadas perilhosas. Fòrça initiativa lor èra daissat e la verva de paraula de l’actor, sos [[lazzi]], son talent mimic fasián mai granda partida del succès de la ''commedia dell'arte''. A vegadas los actors improvizaires utilizan, coma d’un canevàs, de tala pèça escricha, per exemple los [[Meneachmi]] de [[Plaute]]. O faguèron sovent amb ''Emilia'' de [[Luigi Groto]], brodant sul plan del poèta comic, un dialòg d'eles. D’un autre costat, una tala ''commedia dell'arte'', après que demorèt longtemps al repertòri coma simple canevàs, foguèt escricha o per aquel qu'aviá fach lo scenari, o per un autre autor dramatic. == Originas == [[Fichièr:Antoine Watteau - The Italian Comedians - Google Art Project.jpg|vinheta|''Los Comedians italians'' (òli sus tela) de Watteau, v. 1720.]] Se dona a la comèdia ''all’improvisa'' una origina anteriora a aquesta de la comèdia regulara, que comencèt, en Itàlia, sonque al sègle XV per de ''reppresentazioni''. La comèdia [[atellana]], en fach, apareguèt als primièrs sègles de nòtra èra, es sovent donada coma davancièra de la ''commedia dell'arte''. Amb l'improvizacion e la masqueta, e subretot la masqueta de Maccus, que sembla fòça a [[Polichinelle (commedia dell'arte)|Policinella]]. Al [[sègle XV]], ven un art sabent e, dempuèi alara, populariza, los fasent mai fòrts, de tipes comics que la diffusion que la [[Renaissença]] servirà poderosament. Los ''« Ingannati »'' son una comèdia italiana escricha de biais anonim benlèu per un grop de teatre universitari e ven la font de fòrça canevàs, que circulèron dins l'Euròpa tota. Dins lo discors per la recepcion del [[Prèmi Nobel de Literatura|Prèmi Nobel de literatura]] que prononcièt a [[Estocòlme]] en 1997, [[Dario Fo]], fa un omenatge a un [[dramaturg]] [[Republica de Venècia|venecian]] del sègle XVI, [[Angelo Beolco]], dich ''Ruzzante'', « un extraordinari [[Dramaturg|òme de teatre]] de ma tèrra, pauc congut… quitament en [[Itàlia]]. Mas qu'es de segur l'autor de teatre mai grand qu'Euròpa aja conegut pendent la [[Renaissença]] abans l’arribada de [[William Shakespeare|Shakespeare]]<ref name="nobelprize">[https://web.archive.org/web/20071017030738/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1997/fo-lecture-e.html Texte complet (en anglais) du discours de Dario Fo sur le site de la Fondation Nobel]</ref>. » Insistís sur la qualitat del teatre de Ruzzante, que considèra coma « lo paire vertadièr de la ''commedia dell’arte'', qu'inventèt un lengatge original, un lengatge de e per lo teatre, basat sus una varietat de lengas<span></span>: los dialèctes de la [[Plana del Pò|Val de Pò]], d'[[Latin|expressions en latin]], en [[Espanhòu|espanhòl]], quitament en [[alemand]], lo tot mesclat amb d'[[Onomatopèia|onomatopèias]] de la sieuna invencion. » Amb lo vam del genre, la reputacion d'unas tropas passèt los monts. [[Enric III de França|Enric III]] faguèt venir en França, en [[1576]], per se far favorables als Estats de Blois, aqueles dels ''Gelosi'' (geloses de plaire), dirigits per [[Flaminio Scala]] dich ''Flavio'', autor de fòrça scenaris, tropa que comptava dins sos societaris [[Francesco Andreini]] e sa femna, la celèbra [[Isabella Andreini|Isabella]], autora tanben. Creèt la situacion de "despièch amorós". Aquesta situacion tornèt mai tard per Molière dins "[[Lo Despièit Amorós]]" e dins "[[Tartuf o l'Impostor]]". [[Enric de Borbon|Enric III de Navarra]] abans de venir rei de França, aviá concentit a d'actors italians dirigits per Zan Ganassa de son nom verai Alberto Naseli lo primièr contrate de subvencions conegut en França e en Navarra. Aqueste Zan Ganassa interpretèt un dels primièrs Arlequins, mas un Arlequin puslèu palòt, fesent rire de sas bestiessas. Pasmens Arlequin ven de ''Hellequin'' (''Hell'', l'enfèrn, e ''quin'', diminutiu en Nòrd de França). Es donc un diablet de carnaval, que l'existéncia es atestada dins de tèxtes del sègle XV. Per una estranha magia, venguèt un dels mai celèbres Zanni. La commedia dell'arte de contunh se situa dins una caminda teatrala interculturala<ref name="ARLEK">Source : Fausto Nicolini, ''Vita di Arlecchino'', Riccardo Riccardi, editeur Milan. Naples .</ref>. [[Fichièr:Commedia_dell'arte_-_troupe_Gelosi.JPG|vinheta|Representacion de ''commedia dell’arte'', fin del sègle XVI.]] Als Gelosi succediguèron, vèrs [[1614]], los Comici Fedeli, que s'anèron a París sus l’invitacion de [[Maria de Medici]]. I tornèron en [[1621]] e en [[1624]]. Puèi un dels lors, [[Niccolò Barbieri]] dich ''Beltrame'', forma una novèla tropa que demorèt a París, e que [[Molière]] enfant seguèt las representacions. L'Arlequin Domenico Biancolelli foguèt recebut per Loís XIV. == Las tropas == Las companhiás teatralas, subretot dins las províncias, avián pas d'empont fixe e viatjavan de país en país se lo transportant, devián saber atirar lo public e lo convéner d’assistir a las representacions. Los canevàs, en consequéncia, permetavan a una companhiá teatrala expèrta de metre en scèna de situacions de l’actualitat locala en unas oras. De tèxtes escrichs èran a vegada en vèrs e d'autres mesclavan improvizacion, vèrs e pròsa. En Itàlia, s'utilizava subretot de canevàs, Gozzi comencèt a escriure una partida de sas òbras, mas una autra partida èra facha de ''lazzi'' de gèstes, coma lo celèbre ''lazzo'' de la mosca<ref>''Mémoires de Gozzi''.</ref>. [[Carlo Goldoni]] prepausèt una reforma del teatre italian, qu'implicava mai de realisme, e una escritura en pròsa sovent en dialèctes. Son[[Servitore di due padroni| ''servitore di due padroni'']] l'inscrich dins l'istòria de la ''Commedia dell'arte'', genre teatral que rebuta endacòm mai<ref>Mémoires de Goldooni</ref>. Las comèdias se basavan sus de personatges plan reconeissables e de caractèrs estereotipats, amb una gestuela rica, a vegadas emfatica, de dialògs èra mai sovent improvizats, mas que podavan contenir de tiradas apresas per còr, fasent la satira de diferentas condicions socialas e culturalas. Totes los [[Actor|actors]], levat lo parelh d'amoroses e las servicialas, portavan la masqueta. Amb las meteis masquetas fòrça tipadas, cada companhiá bastissiá de centenas de situacions diferentas. [[Evaristo Gherardi]], successor de [[Domenico Giuseppe Biancolelli|Domenico Biancolelli]] dins lo ròtle d'Arlequin dich<span></span>: « Que dich bon actor italian dich un òme qu'a du fons, que jòga mai d'imaginacion que de memòria, que compausa jogant tot çò que dich, que sap segondar aquel amb que se trapa sul teatre, es a dire que marida tan plan sas accions e sas paraulas a aquelas de son companh, que sap dintrar sul pic e plen dins lo jòc e dins totes los movements que l'autre li demanda. »<ref>Evaristo Gherardi, « Avertissement », ''Le Théâtre italien ou le recueil de toutes les scènes françoises qui ont esté jouées sur le théâtre italien de l'Hostel de Bourgogne'', G. de Luyne, 1694 {{Gallica}}</ref>. Al contrari de las companhiás de teare barròc, aquelas de la ''commedia dell’arte'' emplegavan d'actrices professionalas, puslèu que de far jogar los ròtle femnes per d'òmes, coma es lo cas de Shakespeare, per exemple, que pasmens s'inspirèt de la ''Commedia'' dins [[Twelfth Night]] e dins ''[[The Comedy of Errors]].'' Las tropas de ''commedia dell’arte'' èran mai sovent compausadas de tres femnas e set òmes, las mai ricas avent lo lor poèta. == Evolucion == [[Fichièr:Jean-Antoine_Watteau,_Love_in_the_Italian_Theatre.JPG|vinheta|250x250px|''L’Amor al teatre italian'' (òli sus tela de Watteau) v. 1721.]] La popularitat de la commedia dell’arte, en Itàlia coma fòra, foguèt extraordinària. Al [[sègle XVII]] ont la ''commedia dell’arte'' èra mai al la lutz que jamai en Itàlia, los govèrns d’Espanha e de França cercavan a censurar e a reglamentar aqueste tipe de teatre. En Anglatèrra, l’influéncia de la commedia dell’arte fabreguèt los caractèrs de las mariòtas de ''Punch'', mescla d’Arlequin autoritari e de ''[[Pulcinella]]'', e sa femna ''Judy''. La commedia dell’arte inspirèt los mai grands [[Dramaturg|dramaturgs]] franceses, coma [[Pierre Corneille]], ''l'Illusion comique'', lo personatge de Matamore, [[Molière]], que partagèt una sala pendent un temps amb los « Comedians Italians del Rei » Al [[sègle XVIII]], en Itàlia, [[Carlo Goldoni]] dona un vam novèl a la commedia dell’arte. Goldoni obliga sos actors a se referir al tèxte escrich, a abandonar las pitrariás aisidas, daissant pauc a pauc las masquetas, donant als personatges una individualitat sempre mai personala, dins lo gost de la borgesia de son temps. Transformèt la ''commedia dell’arte'' en comèdia de caractèr, alara que [[Carlo Gozzi]], el demora dins la tradicion del conte, utilizant d'arguments de reson patetics e satirics, se referissent a de personalitats e costumas contemporanèas. Al [[sègle XX]], quand [[Dario Fo]] encontra Franca Rame, filha d’una familha de comedians itinerants qu'encara tenián los canevàs ancestrals, adaptèt al mond modèrne aquestes testimoniatges d’una cultura anciana ara atudada, per exemple dins la pèça ''[[Mistero buffo]]'' (1969). [[Markus Kupferblum]], un meteire en scèna austriac, introduch las règles de jòc e la ierarquia dels caractèrs de la ''commedia'' a las istòrias contemporanèas, que siá al teatre o a l’opèra. == Personatges == * los ''[[Zanni|zannis]]'' (vailets del bas pòble) : [[Arlequin]] (persona gaujosa, un bon vivent), [[Scaramuccia]] (lo penjal en mal d’Arlequin, e a vegadas un pichon capitan batalhaire, [[Mezzetin]] (arpalhand, intrigaire, mèstre en enganas), [[Brighella]] (l’aubergista), [[Pagliaccio]] (lo patiràs)… * los ''vièlhs'' (ciutadans mai extrèmas)<span></span>: [[Pantalone]] (vielhàs enamorat d’una joventa), [[Cassandro (Commedia dell'arte)|Cassandro]], [[Balanzone|Il Dottore Balanzone]]… * los ''soldats'' (vantòrlas e a vegadas coards)<span></span>: [[Il Capitano]] o Matamore (Spaviento), [[Coviello]]... * los ''amoroses ''(ingenús, mas tanben engenhoses a enganar los ''vièlhs'') : [[Isabella Andreini|Isabella]], [[Lelio]], [[Colombina]] (qu'a vegada fa partit dels ''zannis'')… Los personatges de la ''Commedia dell'arte'' son fòrça al vam e tornan dins totas la pèças. De personatges de la ''commedia dell’arte'' demorèron fòrça celèbres e passèron dins d'autras culturas teatralas. Policinella es a l’origina del ''Punch'' anglés, del ''Chinelle de Binche'' (Wallonia), lo Capitan se trapa dins lo ''Tengu'' japonés, Pedrolino es lo besson del ''Pierrot'' francés.<gallery> File:SAND Maurice Masques et bouffons 01.jpg|Arlecchino (1671) File:SAND Maurice Masques et bouffons 02.jpg|Brighella (1570) File:SAND Maurice Masques et bouffons 03.jpg|Colombine (1683) File:SAND Maurice Masques et bouffons 04.jpg|il Dottore (1653) File:SAND Maurice Masques et bouffons 05.jpg|Pagliaccio (1600) File:SAND Maurice Masques et bouffons 06.jpg|Pantalone (1550) File:SAND Maurice Masques et bouffons 07.jpg|Scaramuccia File:SAND Maurice Masques et bouffons 08.jpg|Scappino File:SAND Maurice Masques et bouffons 09.jpg|il Capitan Spavento File:SAND Maurice Masques et bouffons 10.jpg|Isabella File:SAND Maurice Masques et bouffons 11.jpg|Coviello File:SAND Maurice Masques et bouffons 12.jpg|Pulcinella File:SAND Maurice Masques et bouffons 13.jpg|Lelio </gallery> == Notas e referéncias == {{reflist}} == Vejatz tanben == === Articles connèxes === === Bibliografia === * Jean-Augustin-Julien Desboulmiers, ''Histoire du théâtre italien, 1769, 7 vol. in-12'' * Jean-François Cailhava de L'Estandoux, ''Traité de la comédie'', Paris, 1786, réimp. Genève, Slatkine Reprints, 1970 * Louis Moland, ''Molière et la comédie italienne'', Paris, Paris, Didier, 1867 * Gustave Attinger, ''L’Esprit de la commedia dell'arte dans le théâtre français'', Paris, Librairie théâtrale, 1950 * Claude Bourqui, Gabriel Conesa, ''La Commedia dell'arte : introduction au théâtre professionnel italien entre le {{sp-|XVI|e|et le|XVIII|e|}}'', Paris, SEDES, 1999 {{ISBN|978-2-7181-9295-6}} * Michèle Clavilier, Danielle Duchefdelaville, ''Commedia dell’arte : le jeu masqué'', Grenoble, Presses universitaires de Grenoble, 1994 {{ISBN|978-2-7061-0552-4}} * Pierre-Louis Duchartre, ''La Comédie italienne ; l'improvisation, les canevas, vies, caractères, portraits, masques des illustres personnages de la commedia dell’arte'' Paris, Librairie de France, 1924 * Bernard Jolibert, ''La Commedia dell’arte et son influence en France du {{sp-|XVI|e|au|XVIII|e|}}'', Paris, L’Harmattan, 1999 {{ISBN|978-2-7384-8707-0}} * Norbert Jonard, ''La Commedia dell’arte'', Lyon, L’Hermès, 1982 {{ISBN|978-2-85934-101-5}} * Charles Mazouer, Pierre-François Biancolelli, ''Le Théâtre d’Arlequin : comédies et comédiens italiens en France au {{s-|XVII|e|}}'', Paris : Presses de l’Université de Paris-Sorbonne, 2002 {{ISBN|978-2-84050-246-3}} * Louis Riccoboni, ''Histoire de l’ancien théâtre italien, publiée par les frères Parfaict'', 1753, réimp. New York, AMS Press, 1978 * Maurice Sand, ''Masques et bouffons (comédie italienne)'', Paris, Michel Lévy frères, 1860, [https://books.google.fr/books?id=0hxzTjhpXosC&printsec=titlepage Texte en ligne] * Donato Sartori, Martine Guglielmi, Bruno Lanata, ''L’Art du masque dans la commedia dell'arte'', Malakoff, Solin, 1987 {{ISBN|978-2-85376-056-0}} * Siro Ferrone, ''Arlequin,'' [https://web.archive.org/web/20150702072935/http://www.web183018.clarahost.fr/les-voies-de-l-acteur/85-arlequin.html éditions L' Entretemps], 2008. {{ISBN|978-2-912877-00-0}} * Serge Martin, Patrick Pezin, ''Le Fou roi des théâtres'' suivi de ''Voyage en Commedia dell'arte,'' [https://web.archive.org/web/20150701215706/http://www.web183018.clarahost.fr/les-voies-de-l-acteur/34-le-fou-roi-des-theatres.html éditions L' Entretemps]'','' 2003''.'' {{ISBN|978-2-912877-11-6}} === Ligams extèrnes === * {{Pdf}} [https://web.archive.org/web/20160303165302/http://www.gadagne.musees.lyon.fr/index.php/marionnettes_fr/content/download/703/4366/file/thema_commedia.pdf/ La commedia dell'arte - fiche thématique] issue du [https://web.archive.org/web/20110228091614/http://www.gadagne.musees.lyon.fr/ musée des marionnettes du monde]. 3qoz825mkwxvwjjxkdy34zfqj8v2hiy 0 169845 2497557 2488032 2026-04-05T11:02:37Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2497557 wikitext text/x-wiki La '''democracia dirècta''' es un [[Fòrma de govèrn|regim politic]] ont los ciutadans exercisson de biais dirècte lo poder, sens l'intermediari de representants. Inicialament equivalent al concèpte de [[democracia]] dempuèi l'antiquitar grèga, la qualificacion progressiva dels [[Democracia representativa|regims representatius]] coma democracia menèt a vegada a l’usatge del qualificatiu « dirècta » per destriar tecnicament las practicas que s’apròchan de l’experiéncia del sègle de [[Pericles|Périclès]]. Aplicada al sol sector economic, la democracia dirècta es sovent nomenada autogestion. La [[democracia ateniana]] al sègle VI AbC, es l’exemple topic de la democracia dirècta antica. Inspirèt fòrça pensaires pendent los sègles, de [[Jean-Jacques Rousseau]] a [[Hannah Arendt]] e Cornelius Castoriadis. Unas democracias actualas contenon d’elements dirèctes mas sempre dins l’encastre d'un regim representatiu. Las modalitats d'exercici del poder al sen de las teorias, de las organizacions, de las ciutats e dels païses avent estat raportat a la democracia dirècta son pro variablas, partejan pasmens de principis e practicas, d’entre que l'egalitat politica dels ciutadasn (o membres) al subjècte de la deliberacion e las deliberacions (orizontalitat del poder), la revocabilitat dels manadatats o dels elegits eventuals, lo [[mandat imperatiu]], la reünion en assemblada<ref>Brutus Mandal, cité dans [[Octave Mirbeau]] « ''la grève des électeurs et florilège incivique'' » {{ISBN|978-2-915694-24-6}}, considère ainsi la démocratie directe est la pratique du débat et de la décision collective au sein d'un groupe humain réuni en assemblée.</ref>, e la presa de decision a la majoritat, au consensus<ref>http://1libertaire.free.fr/ManuelDemocratieDirecte.html</ref>, o encora a l'[[unanimitat]]<ref>Ainsi, [[Robert Paul Wolff]], s'appuyant sur une certaine tradition libérale (de [[John Rawls]] notamment mais aussi de [[John Stuart Mill]]) défend le principe d'unanimité pour la démocratie directe (''Unanimous Direct Democracy''). Cf. ''In Defense of Anarchism, ''consultable [http://www.ditext.com/wolff/anarchy.html en ligne])</ref>. La designacion per [[Demarquia|tiratge al sòrt]], la rotacion dels mandats o encara l’impossiblitat de los renovelar constitussion tanben de practicas sovent associadas a la democracia derècta. Los teoricains e los activistas [[Anarquisme|anarquistas]], qu’apartenon al corrent del socialisme libertari, son tanben de defensaires notables de la democracia dirècta (coma alternativa al [[Sistèma parlamentari|parlementarisme]] que fòrça critican), l'espandissent al domèni de la produccion (autogestion, democracia, economic...). Fòrça païses possedisson de mecanismes ([[referendum]], assembladas localas, iniciativa populara) que venon de la democracia dirècta o semidirècta. == Istòria de la democracia dirècta == === Democracia ateniana === [[Fichièr:Parthenon_GR-Athen_Akropolis_1.jpg|vinheta|300x300px| [[Atenas]] : dins l'[[Antiquitat]], Es al pé de l'[[Acropòli]] e del [[Partenon]], sus la plaça de l'[[agora]], que se tenián las assembladas de ciutadans.]] La [[democracia]] desfgna etimologicament lo poder (''kratos'') dels ciutadans (''demos'') e fa referéncia al regim en vigor a Atenas après las refòrmas realizadas per Solon (-594) e Clisten (-508). Los ciutadans (la totalitat de la populacion mascla de paire atenian de mai de detz e uèit ans, avent los mejans de s'armar) deliberavan e votavan las leis al sens de l'[[Ecclesia]]. De las indemnitats jornalièras de preséncia èran autrejadas per permetre als mai paures d’assegurar lors foncions civicas. Lo tiratge al sòrt èra utilizat per designar de magistrats, e tanben los membres de la [[Bolèa]], un conselh de ciutadans representant las diferentas tribús, e avent entre autre carga de recampar las proposicions de lei presentadas pels ciutadans e de preparar los projèctes de lei. Una partida pro restrencha dels jutges e magistrats èran elegits, per de foncions consideradas coma exigent de competéncias particularas, e per de mandats mai sovent limitats a una annada. Las cargas elegidas èran pagadas melhor. Las cargas electivas èran reconductiblas tant de còps que pòble lo decidís al contrari de la cargas designadas pel sòrt. === Formas de democracia dirècta dins las societats tribalas === Se fa l’ipotèsi que fòrça tribús d’autrescòps aurián adoptat un sistèma de gestion collectiu de las tèrras e dels conflictes socials resultat de la vida en comunautat. Dins los païses de cultura germana escandinava, lo conselh dich « thing », èra l'assemblada de las gents liuras d’un païs, d'una provínciao d’una subdivision administrativa. I aviá donc una ierarquia d’aquestas reünions costumièras. Lo luòc del ''thing'' èra sovent aqueste dels rites religioses a aquestes del comèrci. Las disputas èran regladas per aquesta escasença, e las desisions politicas i èran presas. === Edat Mejana === L’[[Edat Mejana|Edat mejana]] europèa vei l'aparicion e lo renonciament de la [[feudalitat]] fins a l’apogèu de l'absolutisme al sègle XVII. De formas de democracia locala se desvolopan pasmens a la mèsma epòca, coma dins los cantons dels camps de [[Soïssa]]<ref>{{DHS|10239|Landsgemeinde}}</ref>. Foguèt lo mèsme, al mens al començament, dins las republicas mercandas de la [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa]] e a[[Republica de Novgorod|Novgorod]]. ==== Democracia dirècta dels Cosacs ==== L'organizacon dels [[Cosacs]] èra fondada sus de principes egalitaris e democratics: sens senhors e gardan de près de dos sègles lor independéncia al vejaire de las estructuras estatalas, practican d’eleccions liuras e prenián lors decisions per plebicits, al sen d'assembladas generalas (Crog en Russia, baia en Ucraïna e pels zaporògs), que constituissián l’ibstància decisionària ultima, e davant que los elegits devián donc rendre compte de lors accions e decisions<ref>[[Mikhaïl W. Ramseier|M. W. Ramseir]], Cosaques, Ed. Nemo, 2009 ([http://cosaques.com/Index.html site internet])</ref>. ==== Assembladas popularas de las comunas medievalas ==== A partir del sègle XI, lo movement comunal se desvolopa en Euròpa, per exemple en Soïssa, en Alemanha, en França e en Itàlia. Aquò consistís dins l'obtencion de cartas comunalas pels abitants d'una vila, fondadas sus jurament comun, e amb per objectiu de garantir de libertats als borgeses (los abitants de la vila), e tanben una relativa autonomia politica e juridica al respècte de las autoritats reialas e senhorialas<ref>Ainsi, le serment prêté au Roi par les habitants d'Aragon stipulait : « Nous qui sommes autant que vous et qui réunis valons plus que vous, nous vous choisissons pour seigneur, à condition que vous respecterez nos lois ; sinon non ». Cité par Edmond Demolins, dans ''Le mouvement communal et municipal au Moyen Âge : essai sur l’origine, le développement et la chute des libertés publiques en France'', 1875. [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k74358h/f19.image Consultable en ligne] sur Gallica.fr</ref>. Foguèron balhadas pels senhors e pel rei contra pagament, e a vegada l’eissida d’insurreccions popularas. Aquestas cartas preveson de modalitats democraticas de gestion de las comunas, coma l'eleccion annadièra de magistrats per d’assembladas comunalas reünidas al sen de las glèisas o dels espacis au publics. En França, se dins fòrça comunas los afars municipals son gerits per d’[[Escabin|escabins]] (dins lo Nòrd) o de [[Cònsol|cònsols]] (dins lo Sud), son las quitas assembladas popularas que règlan dirèctament aquestas dins fòrça vilas, subretot pels afars jutjats importants, e mai sovent, las decisions presas pels elegits devián teoria obténer théoriquement obtenir l'assentiment de las assembladas. Atal, Francis Dupuis-Déri dich, dins son libre ''Democracia. Istòria'' ''politica d’un mot als Estats-Units e en França, ''que « Las "comunautats d’abitants", que dispausavan quitament d’un estatut juridic, foncionèron sul biais de l’autogestion pendent de sègles. Los reis e los nòbles se contentavan de gerir los afars ligats a la guèrra o a lors domènis privats, d’administrar la justícia e modelizar lors subjèctes per de corvadas e de mobilizar lors subjèctes per de corvadas. Las autoritats monarquicas o aristocraticas se mesclavan pas dels afars de la comunautat, que se reunissián en assemblada per deliberar al subjècte dels enjòcs politics, comunals, financièrs, judiciaris e parroquials ». De cartas (per exemple aquestas de Sens, 1189, o de Soissons, 1116) preveson un amenda pels abitants se presentant pas a l'assemblada (mai sovent anonciada al son de las campanas). === La democracia dirècta al sen dels movements revolucionaris === ==== Pendant la revolucion americana ==== En 1841, Guillaume Tell Poussin escriviá que « [l]a comuna foguèt pels Estats-Units lo verai berç de las institucions democraticas; es tan aciana que los primièrs establiments de la Novèla Anglatèrra »<ref>Guillaume Tell Poussin, ''Considérations sur le principe démocratique qui régit l'Union Américain'', Paris, Imprimerie de Bourgogne et Martinet, 1841. {{P.|38}}</ref>. Fins a uèi las vilas de Novèla Aglatèrrales son dirigidas per lors reünion comunalas (''town meetings''), ont los abitants vòtan directament las leis e consacran los budgets<ref name="gobin">Cynthia Ghorra-Gobin, ''Villes et société urbaine aux États-Unis'', Paris, Armand Colin, 2003, {{ISBN|2-200-26406-2}}, {{P.|20}}</ref>. ==== Pendent la revolucion francesa ==== La [[Revolucion Francesa|Revolucion francesa]] foguèt l’escasença d'una practica de la democracia dirècta amb lo sistèma de las seccions, d’en primièr a París, puèi dins fòrça grandas vilas del païs. Las secccions o districtes parisiencs venguèron permanents a partir del 14 de julhet de 1789, e èran d’assembladas popularas e deliberativas que podavan participar tot ciutadan mascle, e que concentravan lo poder legislatiu e executiu sus un escalon local e municipal<ref>Maurice Genty, Pratique et théorie de la démocratie directe : l'exemple des districts parisiens (1789-1790), Annales historiques de la Révolution française, 1985, Volume 259, {{P.|8-24}} ([[consultable en ligne]])</ref>. L'idèa d'un exercici dirècte del poder pel pòble foguèt defenduda mai pels ''sens culòtas'' enper aquestes qu’incarnavan aqueste movement. Foguèt le cas de [[Maximilien de Robespierre|Robespierre]], que dins fòrces discors fustigava « l’independéncia absoluda ont los representants se metèron d’espereles a vejaire de la nacion ». Foguèt tanben lo cas dels Rabioses, coma Jean-François Varlet e Jacques Roux, que denonciavan lo « despotisme senatorial » qu’aviá succedit al despotisme de la monarquia. Mai, la Constitucion de l'an I (1793), jamai aplicada, d'inspiracion [[Jean-Jacques Rousseau|rousseauista]] e robespierrista, consacrava l'existéncia de las assembladas primárias, lor balhavan lo drech de regetar las leis prepausadas pendent 40 jorns, lo contraròtle de las leis pel pòble essent un dispositiu essencial de la democracia dirècta. ==== La Comuna de París (1871) ==== {{Article detalhat|Comuna de París (1871)}} Pendent la Comuna de París foguèron instaurats diferents dispositius de democracia dirècta, coma lo mandat imperatiu e la revocabilitat permanenta del elegits. Aqueste periòde revolucionari influencièt fòrça pensaires e movements libertaris, e foguèt l'objècte del laus de la part de [[Karl Marx|Marx]]. ==== Los soviets de Russia ==== ==== Los conselhs obrièrs en Alemanha e en Itàlia (1918-1920) ==== {{Article detalhat|Revolucion alemanda de 1918-1919|Conselh obrièr}} ==== Las comunautas libertàrias pendent la revolucion espanhòla (1936) ==== {{Article detalhat|Revolucion sociala espanhòla de 1936}} ==== Los conselhs obrièrs pendent la revolucion ongresa (1956) ==== {{Article detalhat|Insurreccion de Budapèst}} ==== Lo movement zapatista a Chiapas (Mexic, dempuèi 1994) ==== {{Article detalhat|Armada Zapatista de Liberacion Nacionala|Insurreccion zapatista}} === Las democracias dirèctas dins lo mond === ==== {{Soïssa}} ==== Las primièras formas de democracia dirècta en Soïssa son mecinadas a partir del sègle XV dins las vilas de [[Bèrna]], [[Lucèrna]], Soleure e [[Zuric]], ont son organizats des ''{{Lang|de|Volksanfragen}}'', reünions de ciutadans devent aprobar unas decisions politicas importantas<ref>{{De}} {{Cite book}} cité par Sébastien Micotti et Michael Bützer, ''[http://www.c2d.ch/files/Report_Micotti_Butzer_2003.pdf La démocratie communale en Suisse : vue générale, institutions et expériences dans les villes 1990-2000]'', {{P.|21}}.</ref>. La democracia dirècta apareguèt los12 e 13 genièr de 1831 dans la constitucion del [[canton de Sant Galh]]. Atal foguèt fondada una volontat e una idèa de « referendum veto » que permet donc al pòble, se vòl, de regetar una lei votada pel parlament. Aquesta idèa foguèt fondada per Anton Henne. Al começament de las annadas 1830, d’autres cantons se dotèron de constitucions liberalas prevesent d’instruments de democracia dirècta. Al nivèl federal, la primièra Constitucion de 1848 prevesiá pas que lo referendum obligatòri per quina que siá modificacion d’aquesta, e tanben l'initiaciativa populara federala tendent a la revision totala de la Constitucion. Lo referendum facultatiu portant sus las leis e los arrestats de l'Assemblada federala foguèt instaurat pendent la revision totala de la Constitucion de 1874. L'iniciativa populara tendent a la revision parciala de la Constitucion foguèt, ela, introducha en 1891. E de modificacions minoras tocant aquestas institucions de democracia dirècta se debanèron pendent lo sègle XX (espandiment del referendum als tractats internacionals e a las leis urgentas, aument del nombre de signaturas requeridas, etc.). ==== {{Liechtenstein}} ==== Lo Liechtenstein es, coma la Soïssa, lo país europèu ont los esplechs de democracia dirècta son mai desvolopats<ref name="elec">https://web.archive.org/web/20140311235657/http://elections-en-europe.net/institutions/democratie-directe-au-liechtenstein/</ref>. Las iniciativas popularas permeton als ciutadans de recampar un nombre requerit de signaturas en favor d'una proposicion sus un subjècte, contra tota modificacion legislativa o constitucionala, e tanben de questions budgetàrias<ref name="elec" />. Un còp lo nombre de signaturas necessària reculhits dins un delai definit, l'initiaciativa es somesa al Parlament. Se la refusa, es somesa al referendum<ref name="elec"/>. ==== {{Estats Units d'America}} ==== En [[Nòva Anglatèrra|Novèla Anglatèrra]] (es a dire dins lo[[Connecticut]], lo [[Maine (Estats Units)|Maine]], lo [[Massachusetts]], lo [[Nòu Hampshire]], [[Rhode Island]], e lo [[Vermont]]), totas las vilas (''towns'' o ''townships'') son autonòmas e practican un mena de govèrn nomenat ''New England town meeting''. Cada annada, los abitants de la vila s’acampan per votar sus totas las questions del govèrn. Fan totas las leis de la vila e decidisson del budget de l’an seguent. Aquesta forma de govèrn es mai democratica qu’existís als EUA, e es dirèctament eissit dels jorns fondators de las colònias de la Novèla Anglatèrra. Lo pensaire politic [[Alexis de Tocqueville]] escriguèt sus aqueste aspècte unic del govèrn dels EUA dins ''De la Democracia en America'' (1835): « Dins la Novèla Anglatèrra, ont l'educacion e la libertat son filhas de la morala e de la religion; ont la societat, ja anciana e dempuèi de temps assetada, podèt formar de maximas e d’abituds, lo pòble, mentretant qu'escapa a totas las superioritats que la riquesa e la naissença jamai creèron d’entre los òmes, s'abituèt a respectar las superioritats intellectualas e moralas, e s’i somet sens desplaser: atal se vei que la democracia dins la Novèla Anglatèrra fa de causidas melhoras que pertot endacom mai. » Al delà de la Novèla Angletèrra, de fòrça Estats federats articulan a la democracia representativa una compausanta importanta de democracia dirècta. Atal, vint e un Estats permeton al pòble, pel biais de referendum d'initiativa populara, d'edictat de leis; e detz e uèit de cambiar la constitucion del quite Estat federat. Las tematicas d’aquestes referendums son plan variadas. Al començament del sègle XX, diferentas leis « socialas » foguèron atal adoptadas pels biais de la democracia dirècta (per exemple: assegurança contra los accidents al trabalh en 1910 dins l'[[Oregon]] ; l'interdiccion del trabalh dels enfants dins l'[[Arkansas]] en 1914, la retirada dins l'[[Arizòna|Arizona]] en 1914, la limitacion de la jornada de trabalh a uèit oras dins lo [[Colorado (estat)|Colorado]] e l'Oregon en 1912). Pendent lo sègle XX, los referendums tòcan tanben los subjèctes de las depensas publicas e los impòsts, las eleccions de representants (per exemple la limitacion dels mandats dels deputats), la proïbicion de l'alcòl, las discriminacions positivas, o encora, en [[Califòrnia]], la proteccion de l'environament… ==== {{Libia}} ==== {{Article detalhat|Jamahiriya arabia libiana}}En [[1975]], [[Moammar al-Gaddafi|Mouammar Kadhafi]] torna organizar l'aparelh politic de la [[Libia]] segon una politica dicha de « revolucion populara ». A partir de [[1977]], e seguent las idèas de la « tresena teoria universala », doctrina expausada per Kadhafi dins son ''Libre verd'', l'Estat libian es oficialament governat segon un sistèma de democracia dirècta, nomenat tanben « democracia populara dirècta », lo poder essent teoricament exercit pel « pòble sol »<ref>[http://mjp.univ-perp.fr/constit/ly1977.htm Déclaration sur l'avènement du Pouvoir du Peuple], site de l'[[université de Perpignan]]</ref>. Lo mòde de govèrn definit per Kadhafi prevei que las « massas » s'exprimescan via de comitats populars locals o regionals, qu’envián enseguida de delegats al parlament, lo Congrès general del pòble<ref>Amal Obeidi, ''Political culture in Libya'', RoutledgeCurzon, 2001, pages 48-50, 140-141</ref>; lo quita Kadhafi, avent renonciat a tot pòste oficial de l’Estat a partir de [[1979]], sonque pren lo títol de « Guida de la revolucion ». La forma de govèrn de la Libia es definida coma une « Jamahiriya », neologisme inventat par Kadhafi e que se pòt traduire per « Estat de las massas ». Lo sistèma libian de democracia dirècta libian en plaça de 1977 a 2011 es en realitat fictiu, e amaga un regim politic [[Autocracia|autocratic]] e[[Dictatura|dictatorial]] dirigit per Mouammar Kadhafi e son entorn<ref>Pierre Pinta, ''Libye'', Olizane, 2007, pages 78-79</ref>,<ref>Alan Warwick Palmer, ''Who's who in world politics: from 1860 to the present day'', Routledge, 1996, page 130</ref>. Lo regim de Kadhafi es confrontat en [[2011]] a une [[Guèrra civila de Libia|insurreccion armada]], sostenguda enseguida per una intervencion internacionala, e pèrd pauc a pauc lo contraròtle del territòri libian. Lo 23 d’octobre de 2011, après la casuda dels darrièrs bastions proKadhafi e la mòrt d’aqueste, la « liberacion » de la Libia es proclamada. === Autras experiéncias de democracia dirècta === * L'Assemblada dels païsans en [[Mir (comunautat)|Mir]], dins l'[[Empèri Rus|Empèro rus]]. === Assags contemporanèus o mondials === D’entre los exemples importants e recents de democracia dirècta als sègles XX e XXI, dins los vams socials, umanistas o pacifistas, se pòt citar: ==== Sègle XX ==== * Los conselhs obrièrs qu’apareguèron un pauc pertot en euròpa (Itàlia, Alemanha, Russia) just après guèrra. * Diferentas experiéncias al nivèl local e Espanha pendent la [[Guèrra Civiu Espanhòla|guèrra civila]]. * [[Mai de 68|Mai de 1968]] en [[França]] ; * los plens en [[Bòsnia e Ercegovina|Bosnia]] vèrs 1968 * las assembladas obrièras de [[1969]] e lo movement autonòm de la annadas 1970 en [[Itàlia]]. ==== Sègle XXI ==== * lo movement dels indignats de la Puerta del Sol lo 15 de mai de 2011 (en [[Espanha]] en [[Euròpa]] e dins los païses ispanics), s'inscrivent al contunh de la [[Prima Aràbia|prima arabia]] e sa volontat de democracia generala * l'esper de far l’experiéncia de la democracia dirècta s’espandiguèt en septembre de 2011 sul continent nòrdamerican pel movement Occupy Wall Street que se propaguèt dans fòrça Estats americans e dins fòrça capitalas mondialas, jol nom d'Occupy e près de 1 500 vilas de 82 païses. Lo movement foguèt qualificat de terrorisme per l’FBI<ref>https://web.archive.org/web/20161208052332/http://www.justiceonline.org/fbi_files_ows</ref>,<ref>http://www.huffingtonpost.com/2012/12/23/fbi-occupy-wall-street_n_2355883.html</ref>. * Las connexions entre anonims, prima arabia, indignats (« 15M ») e ''occupy'' son fòrtas, e tanben amb fòrça combats mondials. En 2015, la transformacion d’unes grops en unitats politicas, coma [[Podemos]], menèt a la presa politica d’unas municipalitats espanhòlas, coma a Barcelona e Madrid<ref>https://www.lemonde.fr/europe/article/2015/06/11/la-juge-et-l-activiste_4651518_3214.html?xtmc=indignes&xtcr=6</ref>,<ref>https://www.lemonde.fr/europe/article/2015/06/12/ada-colau-l-indignee-sera-investie-maire-de-barcelone-avec-une-majorite-absolue_4653347_3214.html?xtmc=indignes&xtcr=6</ref>. * Creat en març de 2016, lo movement [[Nuèch Dreches]] volgava promòure la democracia dirècta, mejans d’assembladas generalas e comissions<ref>{{Ligam web}}.</ref>. == Filosòfs e corrents de pensada ligats a la democracia dirècta == [[Fichièr:Jean-Jacques_Rousseau_(painted_portrait).jpg|vinheta|278x278px|Retrach de [[Jean-Jacques Rousseau]] ([[1712]]-[[1778]]) per Quentin de La Tour.]] === Lo sègle de las luses === Al sègle XVIII, l'Euròpa torna descobrir l’ideal democratic amb [[Jean-Jacques Rousseau]], teorician de la [[sobeiranetat]] populara, e los enciclopedistas que son las [[Sègle de las Luses|Luses]]. L'autor ''Del contracte social'' ([[1762]]) preconiza un regim representatiu ont lo pòble sobeiran delega son poder als elegits amb de limitas importantas. Critica contra un sistèma represetatiu sens condicions, menciona amb ironia loes angleses se cresent liures alara que los son pas que lo jorn de las eleccions, tornant enseguida esclaus<ref>J.J. Rousseau, Contrat social, livre III, chapitre XV : « Le peuple anglais pense être libre, il se trompe fort ; il ne l'est que durant l'élection des membres du parlement : sitôt qu'ils sont élus, il est esclave, il n'est rien. »</ref>. Realiza un ''Projècte de constitucion per Corsega'' en 1765. D’economistas o moralistas<ref>Henri Lepage & James Meade : http://archive.wikiwix.com/cache/20110223235331/http://www.institut-entreprise.fr/fileadmin/Docs_PDF/travaux_reflexions/Archives/TheoriesEco/L_autogestion1.pdf</ref> considèran coma impossible la mesa en plaça d'un tal sistèma a l’escala nacionala. D’unes semblan pensar que las organizacions pichonas coma las escòlas, las associacions liuras, las cooperativas, los grops d’accion politica, las microsocietats, pòdon mai aisidament realizar la democracia dirècta que los grops organizacionals e institucionals grosses tal que son los Estats. « S'i aviá un pòble de dieus, se governariá democrativament. Un regim tan perfièch conven pas a d’òmes » Rousseau, Del Contracte social [[Catégorie:Article à référence nécessaire]] Los regims modèrnes, que se realizan pauc a pauc dins la dralha de la [[Revolucion Francesa|Revolucion francesa]] e de la Constitucion dels EUA de [[1787]] son subreto fondats sus la representacion e l’eleccion. Es la critica màger que lor es facha, avançada pel « pòble », mas en realitat govèrn d’una novèla oligarquia que se farà « elegir ». En [[1792]], [[Maximilien de Robespierre]], [[Jean-François Varlet]] et lo [[Marqués de Sade]]. Aqueste darrièr escrich ''Idèa sul mòde de la sanccion de las Leis'' e defend dins una assemblada primària la democracia dirècta. Mai tard d'autres folosòfs, coma [[Pierre-Joseph Proudhon|Proudhon]] o [[Piotr Kropotkin|Kropotkin]], fondèron o afirmèront lo corrent politic [[Anarquisme|anarquista]] qu’una de las basas es la democracia dirècta. [[Cornelius Castoriadis]] es un dels darrièrs filosòfs a aver consacrat un larga partida de sa reflexion a l’idèa de democracia dirècta, que defendiguèt coma compausanta centrala del « projècte d'autonomia » que desvolopèt, Aqueste se donant per ambicion d'establir una autonomia (libertat) tan collectiva coma individuala. Atal es fòrça critica contra los sistèmas represetatius, que considerava non pas coma democracia mas coma « oligarquias liberalas », que, luènh de permetre a totes los ciutadans d'exercir lo poder politic, implican la constitucion d’una classa de politicians, qu’un còp elegits, pòdon pas èsser remandats fòra de las eleccions periodicas. === Anarquistas e conselhistas === Los [[conselhistas]], unes sindicalistas revolucionaris e unes [[Anarquisme|anarquista]] son partisans de la democracia dirècta per totas las decisions. * Pels conselhistas (o ''comunistas de conselhs''), la democracia dirècta deu prene la forma de conselhs obrièrs. * Pels sindicalistas anarquistas, l'organizacion d'una societat [[Comunisme libertari|comunita libertària]] se fonda sus un partatge de las decisions entre doas intàncias federadas: organizacion de la produccion ''via'' los sindicats; organizacion de la vida videnta ''via'' las collectivitats o comunas. * Per gaireben totes los sindicalistas revolucionaris, son los [[Sindicalisme|sindicats]] que devon èsser las estructuras de la democracia dirècta. * Unes comunistas libertaris se reconeisson pas dins lo sindicalisme anarquista e preferisson de formas de democracia dirècta de tipe comunal (voir [[Municipalisme libertaire|Municipalisme libertari]] & [[Murray Bookchin]]). La causida del vòte (eleccion) e/o del consensus, es tanben problematic per las presas de decisions, d’entre totas aquestas tendéncias. ''A contrario'', se pòt qualificar d'autras formas de democracia coma parcialas o incomplètas. == Instruments de democracia dirècta == Per aquestes espechs s’utilizan tanbrn los tèrmes de [[democracia participativa]] o de democracia semidirècta que soslinhan qu’aquestes mecanismes son a nòstra epòca mai sovent combinats a d’elements de [[democracia representativa]]. === Initiaciativa populara e peticion === {{Article detalhat|Iniciativa populara}}Fòrça pròche de l'ideal d'implicacion dirècta del pòble dins las decisions politicas, l'iniciativa populara es plan desvolopada en [[Soïssa]], en [[Califòrnia]] e dins d'autres Estats americans. Aqueste mecanisme permet als ciutadans de prepausar de leis que son enseguida votadas per l’ensemble dels electors. Diferents mecanismes permeton tanben de s’opausar a una lei per peticion o prepausar un amendament. En Soïssa, las autoritats federalas pòdon mai prepausar un contraprojècte e los electors pòdon causir de votar per o contra los dos projèctes. Un autre mecanisme de democracia dirècta es lo rampèl dirècte que se practica dins unes Estats american. Aqueste rampèl ({{Lang|en|''recall''}}) permet a un nombre sufisent de ciutadans de reclamar un referedum per interrompre lo mandat d’un elegit o d’un foncionari. Un exemple fòrça mediatizar es lo rampèl del governaire de Califòrnia Gray Davis en 2003. Aquesta practica remembra la revocabilitat. Que que siá los partits politics, los grops de pression ({{Lang|en|''lobbies''}}) o los grops de ciutadans jògan un grand ròtle dins la formulacion de las proposicions e lo recamp de las signaturas necessàrias per desencadenar la procedura de referendum, las classas socialas qu’an los mejans de s’organizar alara utilizan melhor aqueste mecanisme. === Referendum e plebiscit === {{Article detalhat|Referendum}}Mai sovent ligat a l’idèa de democracia dirècta, lo referedum existís dins fòrça païses, e permet als ciutadans de se pronociar directament sus la legislacions. Son pasmens un govèrn o una assemblada elegida que ten lo poder d’inciativa del referendum e la mestresa de las questions pausadas als electors. Dins unes païses, la constitucion impausa d’utiliza lo referendum per prene unas decisions. Aquesta mena de procedura s’espandiguèt en Euròpa de l’Oèst pendent la segonda mitat del sègle XX<ref>[[Yannis Papadopoulos]], ''La Démocratie directe'', Economica, Paris, [[1998]].</ref>. === Assembladas localas e assembladas generalas === {{Article detalhat|Democracia participativa}}Tanben ligadas a la democracia dirècta, las assembladas son indispensablas per debatre e prene de decisions, subretot al nivèl local o pendent de movements socials. Fòrça regions del mond possedisson d’assembladas localas ont quin que siá ciutadan pòt prene una larga partida als debats e a las decisions. Un dels exemples mai topic es la ''Landsgemeinde'' qu’existís dempuèi l’Edat Mejana dins unes [[cantons soïsses]] e demora uèi a [[Canton de Glarona|Glaris]] e en [[Canton d'Appenzell Innerrhoden|Appenzell Innerrhodes]]. L'ensemble dels ciutadans son nomenats a se reünir en plen aire un còp per an per elegir los magistrats encargats d'administrar lo canton e de votar las lois. A Glaris cadun pòt prene la paraula, pausar una question o prepausar un amendament. En [[Nòva Anglatèrra|Novèla Anglatèrra]], als [[EUA]], un tal sistèma, lo ''New England town meeting'', existís dempuèi lo sègle XVII: cada annada, los abitants de cada vilatge s’amassan per votar sus totas las questions de lors govèrns. Fan totas las leis dels vilatges e decidisson,lo budgets de l’an que ven. === Lo tiratge al sòrt dels representants === Quand es necessari de designar de delegats potaires d'un [[mandat imperatiu]] o de nomenar de magistrats, lo tiratge al sòrt constituís lo principi primièr que permet l’egalitat dels ciutadans. [[Montesquieu]] afirmava atal dins ''De l'esperit de la leis'', « Lo sufratge pel sòrt es de la natura de la democracia. Lo sufratge per causida es aqueste de l’aristocarcia. Lo sòrt es un biais d’elegir qu’adolentís pas degun; daissa a cada ciutadan una esperança rasonabla de servir sa patria ». Aqueste sistèma designat jol tèrme d’estocacracia. L'Atenas antica practicava lo tiratge al sòrt per de magistrats e pels representants legeslatius, ''via'' lo conselh dels 500 membres de la « Bolèa ». Sols los « estratègis » essent elegits dins l'« Ecclesia ». La formula anglosaxona dels jurats tirats al sòrt per jutjar en matèria criminala s’espandiguèt dins fòrça païses, coma en frança al nivèl de las Cors d’assisas. En [[Islàndia]], a la seguida de la crisi financièra de 2008 endetent diferentas bancas d’Islàndia e menant lo païs a la bancarrota, un govèrn d'union de diferents partits progressistas foguèt elegit en Islàndia en 2009. Aqueste govèrn plaçat per l’eleccion d’una novèla assemblada constituenta que se debanèt de 27 de novembre de 2010. Per aquò, 1 000 citutadans islandeses avent entre 18 e 89 ans e avent pas jamai agut de mandat d’elegit nacional foguèron causits a l’asard dins la populacion. D’entre aquestas 1 000 personas, 522 causiguèron de se presentar e aguèron un temps de television per presentar lor programa. 25 d’aquestes ciutadans foguèron enseguida elegits per l’ensems de la populacion per crear una novèla constituenta entre febrièr de 2011 e l’estiu ongan<ref>[https://web.archive.org/web/20160303234324/http://www.droitpublic.net/spip.php?article3202 Islande. Assemblée constituante (très particulière). Élection.] sur Droitpublic.net</ref>. === Critica durkheimiana === La democracia dirècta foguèt criticada per [[Émile Durkheim]] que nega subretot lo ròtle destriat de l’Estat al respècte de la societat. Tota societat deu segon el se deu d’èsser dirigida per una minoritat conscienta e reflectiva de la pensada deseimada de la massa. Dins aqueste sens, la democracia es relativa al nivèl de consciéncia que ten l’Estat de la societat (per la comunicacion qu'entreten amb ela) e a l’espandiment d’aqueta consciéncia dins lo cors social (los domènis de la societat non reconeguda o ignorats per l'Estat essent per definicion « inconscients »). Atal, la pensada gouvernementala deuriá pas se confondre amb la volontat dels governats: l'Estat es pas un resumit de la pensada populara, mas plan un organ distincte que subreapond a aquesta pensada instinctiva una pensada mai meritada. Tot coma lo sistèma nerviós central per l’organisme vivent, ten de la nauta concentracion reflectiva del còrs social e a lo dever de lo dirigir de biais mai racional possible (comprene dins aqueste sens la mai benefica per l’ensems). Se l'Estat es tròp près de la multitud, serà alara absorbit per ela e serà impossible que faga la lei. Al contrari, se l'Estat se destaca tròp de la populacion, la comunicacion serà trencada e l’aparelh governamental agirà subretot coma un opressor. Durkheim presica donc que se placen de « grops secondaris » (territorials o corporatius) qu’agirián coma intermediaris entre populacion e l’Estat de biais a empachar la multitud d’impausar sa volontat a l’Estat mentretant los protegissent contra l’actitud opressiva d’aqueste darrièr. S'agiriá fin finala d’establir mai de comunicacions possible entre l’Estat e la societat per s’assegurar que cadun dels grops que la compausan sián reconegut e representats. La democracia poiriá alara s’exercir de biais dirècte entre la populacion e aquestes grops e l’Estat, e tanben entre aquestes grops e l'Estat, mas la relacion entre la multitud dels individús que compausan la societat e l'Estat seriá subretot indirècta. == Nòtas e referéncias == <references responsive="" group=""></references> == Annèxes == === Bibliografia === * Fabrice Wolff, [http://www.editionsantisociales.com/democratie_directe.php Qu’est-ce que la démocratie directe ?] [http://www.editionsantisociales.com/democratie_directe.php (Manifeste pour une comédie historique)], Éditions antisociales, 2010. * Antoine Bevort, ''Pour une démocratie participative'', Presses de Sciences Po, 2002. * Yvan Blot, ''La démocratie directe, une chance pour la France'', Economica, 2012. * Shaun Bowler, {{Lang|en|''Demanding Choices: Opinion, Voting, and Direct Democracy''}}, Ann Arbor (Mich.) : {{Lang|en|the University of Michigan press}}, 1998. * Martin Breaugh, ''L'Expérience plébéienne. Une histoire discontinue de la liberté politique'', Paris, Éditions Payot-Rivages, 2007. * Steve Davis, {{Lang|en|''Click On Democracy: the Internet's Power to Change Political Apathy Into Civic Action''}}, Boulder (Colo.) : {{Lang|en|Westview press}}, 2002. * Leopold Kohr, ''The breakdown of nations'', 1957 {{ISBN|1870098986}} * Alexandre Ledru-Rollin, ''Du gouvernement direct du peuple'', [[París|Paris]] impr. de Prève, 1851. * Charles Maccio, ''Penser le devenir de l'humanité : construire une démocratie participative…'', [[Lion|Lyon]] Chronique sociale, 2004. * Dick Morris, ''Vote.com ou Comment Internet va révolutionner la politique'', [[París|Paris]] Plon, 2001. * Yannis Papadopoulos, ''Démocratie directe'', [[París|Paris]] Économica, 1998. * Johannes Reich, [http://ssrn.com/abstract=1154019 {{Lang|en|''An Interactional Model of Direct Democracy - Lessons from the Swiss Experience''}}], {{Lang|en|SSRN Working Paper}} (2008). * Jos Verhulst & Arjen Nijeboer [https://web.archive.org/web/20110524115807/http://www.democracy-international.org/book-direct-democracy.html Démocratie Directe, faits et arguments sur l’introduction de l’initiative et du référendum] e-book (8 langues) * Kaufmann Bruno, Rolf Büchi, Nadja Braun [https://web.archive.org/web/20120208174145/http://www.iri-europe.org/en/publications/guidebooks/2010-edition/ "GUIDEBOOK TO DIRECT DEMOCRACY in Switzerland and beyond "] e-book (E) * Pascal Rode, ''Le Retour de la vraie démocratie'', [[Dunquèrca|Dunkerque]] (49 Av. About, 59240), P. Rode, 1998. * [[Jean-Jacques Rousseau]], ''Du contrat social ou Principes du droit politique'', 1762. * Roland Simon, ''Le Démocratisme radical'', [[París|Paris]] Éditions. Senonevero, 2001. * Roger de Sizif, ''La [[Demarquia|Stochocratie]] : modeste proposition pour que le peuple de France soit heureusement gouverné grâce à l'instauration d'une sélection politique aléatoire'', [[París|Paris]] : les Belles lettres, 1998. * Albert de Surgy, ''Le Grand Choix : société républicaine ou société de marché'', [[París|Paris]] ; [[Budapèst|Budapest]] ; [[Turin]] L'Harmattan, 2002. * Takis Fotopoulos, ''[http://www.inclusivedemocracy.org/fotopoulos/other_languages/fren/frentid.htm Vers une démocratie générale.Une démocratie directe, économique, écologique et sociale]'', Paris, 1997. ([https://web.archive.org/web/20120405125534/http://www.inclusivedemocracy.org/frenchaims.htm Nos Buts]) === Articles connèxes === === Ligams extèrnes === * [http://www.la-democratie.fr/ ''La Démocratie''] * [http://www.participation-et-democratie.fr/ ''Démocratie et participation''] * [https://web.archive.org/web/20160313062543/https://www.parlement-et-citoyens.fr/pages/comment-ca-marche ''Parlement & Citoyens''] Le site internet Parlement & Citoyens permet une participation réelle à la proposition et à l'élaboration des lois en France, depuis février 2013. * ''[https://framavox.org/g/aSo9pQyJ/parlement-direct Parlement Direct]'' Ce groupe ''Loomio'' via ''[https://framavox.org/ Framavox]'' est un prototype d'<nowiki/>''[[Assemblada Nacionala (França)|assemblée nationale]]'' directe simplifiée. Il a pour but de tester l'idée d'une assemblée nationale populaire, dans laquelle tout Français muni d'une pièce d'identité (non exigée), pourra voter les projets et les propositions de loi qui ont été adoptés par le parlement français ; tel un député ''direct'' dans cette virtuelle et ''troisième'' ''chambre référendaire''. Lorsqu’un projet de loi (gouvernement) ou une proposition de loi (assemblée) est adopté dans ce parlement (assemblée nationale et sénat), il est relayé sous la forme d'une ''discussion'' dans ce ''parlement direct''. Pour faire simple, seul le ''[https://framavox.org/d/vMi2wGqB/le-vote-dynamique vote dynamique]'' d'<nowiki/>''adoption'' ou d'''annulation'' de la loi sera réalisé (les commentaires sont possibles) ; ainsi, le député ''direct'' vote comme il veut et quand il veut. * [https://web.archive.org/web/20190109183043/https://democratiedirecte.net/ ''Théorie prospective de la démocratie directe''] Se basant sur une définition concrète de la démocratie directe cette publication web propose notamment une méthode pour concevoir collectivement et implémenter efficacement un système gouvernemental de démocratie directe, applicable à tous les types de pouvoir (législatif/exécutif/judiciaire) et à toutes les échelles (locale/nationale/internationale). * {{En}} [http://www.iri-europe.org/?category_id=39 {{Lang|en|''IRI Initiative and Referendum Institute''}}] club de réflexion sur la démocratie directe en Europe. * {{En}} [https://web.archive.org/web/20160313140422/http://participedia.net/methods/direct-democracy Direct Democracy on Participedia] [[Categoria:Politica]] [[Categoria:Eleccion]] [[Categoria:Pàgines amb traduccions sense revisar]] inlk6up7v2vmeio9gcwje4iq7olef1p 4 182811 2497540 2497494 2026-04-05T08:57:30Z Nicolas Eynaud 6858 /* Personatges legendàrias */ 2497540 wikitext text/x-wiki == Biografias == === Comedians === ==== Cinèma mut ==== ===== America ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Lilian Gish]] # [[Buster Keaton]] # [[Harold Lloyd]] # [[Mary Pickford]] # [[Gloria Swanson]] </div> ===== Euròpa ===== # [[Asta Nielsen]] ==== Periòde contemporanèu ==== ===== America ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Fred Astaire]] # [[Humphrey Bogart]] # [[Marlon Brando]] # [[James Cagney]] # [[Charlie Chaplin]] # [[Claudette Colbert]] # [[Gary Cooper]] # [[Joan Crawford]] # [[Bette Davis]] # [[Robert De Niro]] # [[James Dean]] # [[Henry Fonda]] # [[Jane Fonda]] # [[Clark Gable]] # [[Judy Garland]] # [[Whoopi Goldberg]] # [[Cary Grant]] # [[Tom Hanks]] # [[Katharine Hepburn]] # [[Gene Kelly]] # [[Grace Kelly]] # [[Marilyn Monroe]] # [[Marx Brothers]] # [[Jack Nicholson]] # [[Gregory Peck]] # [[Barbara Stanwyck]] # [[James Stewart]] # [[Meryl Streep]] # [[Elizabeth Taylor]] # [[Shirley Temple]] # [[Spencer Tracy]] # [[John Wayne]] # [[Mae West]] # [[Robin Williams]] </div> ===== Asia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Bruce Lee]] # [[Amitabh Bachchan]] # [[Pran]] # [[Toshiro Mifune]] </div> ===== Euròpa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Brigitte Bardot]] # [[Jean-Paul Belmondo]] # [[Sarah Bernhardt]] # [[Alain Delon]] # [[Fernandel]] # [[Louis de Funès]] # [[Jean Gabin]] # [[Jean Marais]] # [[Gérard Philipe]] # [[Richard Burton]] # [[Michael Caine]] # [[Sean Connery]] # [[Daniel Day-Lewis]] # [[Audrey Hepburn]] # [[Anthony Hopkins]] # [[Edmund Kean]] # [[Vivien Leigh]] # [[Laurence Olivier]] # [[Peter O'Toole]] # [[Peter Sellers]] # [[Adriano Celentano]] # [[Gina Lollobrigida]] # [[Sophia Loren]] # [[Marcello Mastroianni]] # [[Ingrid Bergman]] # [[Greta Garbo]] # [[Armen Dzhigarkhanyan]] # [[Yevgeny Leonov]] # [[Innokenty Smoktunovsky]] # [[Mikhail Ulyanov]] # [[Marlene Dietrich]] # [[Maximilian Schell]] </div> ==== Teatre e cant ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Alvin Ailey]] # [[Marian Anderson]] # [[Frederick Ashton]] # [[Mikhail Baryshnikov]]* # [[Maurice Béjart]] # [[Carlo Blasis]] # [[Andrea Bocelli]] # [[Erik Bruhn]] # [[George Carlin]] # [[Enrico Caruso]] # [[Cyd Charisse]] # [[Boris Christoff]] # [[David Copperfield]] # [[Plácido Domingo]] # [[Isadora Duncan]] # [[Fanny Elssler]] # [[Michel Fokine]] # [[Margot Fonteyn]] # [[Gregory Hines]] # [[Harry Houdini]] # [[Tamara Karsavina]] # [[Rudolf von Laban]] # [[Jenny Lind]] # [[Vaslav Nijinsky]] # [[Birgit Nilsson]] # [[Rudolf Noreiev]] # [[Luciano Pavarotti]] # [[Anna Pavlova]] # [[Marius Petipa]]* # [[Leontyne Price]]* # [[Jerome Robbins]] # [[Renata Scotto]] # [[Beverly Sills]] # [[Marie Taglioni]] # [[Maria Tallchief]] </div> === Artistas === ==== Pintres ==== ===== Antiquitat ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Fidias]] # [[Vitruvi]] </div> ===== Edat Mejana ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Hieronymus Bosch]] # [[Jan van Eyck]] # [[Giotto]] # [[Andrei Rublev]] </div> ===== Renaissença e periòde modèrne ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[El Greco]] # [[Jacques-Louis David]] # [[Eugène Delacroix]] # [[François Mansart]] # [[Nicolas Poussin]] # [[Albrecht Dürer]] # [[Caspar David Friedrich]] # [[Hans Holbein the Younger]] # [[Karl Friedrich Schinkel]] # [[Borromini]] # [[Caravaggio]] # [[Bernini]] # [[Giovanni Bellini]] # [[Sandro Botticelli]] # [[Bramante]] # [[Canaletto]] # [[Piero della Francesca]] # [[Andrea Mantegna]] # [[Masaccio]] # [[Michelangelo]] # [[Palladio]] # [[Raphael]] # [[Andrea del Sarto]] # [[Tintoretto]] # [[Titian]] # [[Paolo Veronese]] # [[Leonardo da Vinci]] # [[Anthony van Dyck]] # [[Peter Paul Rubens]] # [[Rembrandt]] # [[Johannes Vermeer]] # [[Jusepe de Ribera]] # [[Diego Velázquez]] </div> ===== Periòde contemporanèu ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Marc Chagall]] # [[Marcel Duchamp]] # [[René Magritte]] # [[Frida Kahlo]] # [[Mary Cassatt]] # [[Georgia O'Keeffe]] # [[Jackson Pollock]] # [[Mark Rothko]] # [[Andy Warhol]] # [[Grant Wood]] # [[Paul Klee]] # [[Gustav Klimt]] # [[Edvard Munch]] # [[Victor Vasarely]] # [[Jean Auguste Dominique Ingres]] # [[Marie-Antoine Carême]] # [[Pau Cesana]] # [[Edgar Degas]] # [[Paul Gauguin]] # [[Édouard Manet]] # [[Henri Matisse]] # [[Claude Monet]] # [[Pierre-Auguste Renoir]] # [[Henri Rousseau]] # [[Enric de Tolosa-Lautrèc]] # [[Georges Seurat]] # [[Francis Bacon (artista)]] # [[William Hogarth]] # [[J. M. W. Turner]] # [[M. C. Escher]] # [[Vincent van Gogh]] # [[Piet Mondrian]] # [[Wassily Kandinsky]] # [[Kazimir Malevich]] # [[Ilya Repin]] # [[Nicholas Roerich]] # [[Salvador Dalí]] # [[Francisco Goya]] # [[Joan Miró]] # [[Pablo Picasso]] </div> === Escultors === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Auguste Rodin]] # [[Donatello]] </div> ==== Arquitèctes ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Imhotep]] # [[Oscar Niemeyer]] # [[Walter Burley Griffin]] # [[William Le Baron Jenney]] # [[Frank Gehry]] # [[Frank Lloyd Wright]] # [[Richard Meier]] # [[Louis Sullivan]] # [[I. M. Pei]] # [[Mimar Sinan]] # [[Kenzo Tange]] # [[Alvar Aalto]] # [[Le Corbusier]] # [[Gaudí]] # [[Victor Horta]] # [[Inigo Jones]] # [[Richard Neutra]] # [[Renzo Piano]] # [[Christopher Wren]] # [[Günter Behnisch]] # [[Peter Behrens]] # [[Walter Gropius]] # [[Erich Mendelsohn]] # [[Frei Otto]] # [[Ludwig Mies van der Rohe]] # [[Hans Scharoun]] # [[Shitao]] # [[Raja Ravi Varma]] # [[Hiroshige]] # [[Hokusai]] # [[Sesshu Toyo]] </div> ==== Escrivans ==== ===== Articles de basa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Abu Nuwas]] # [[Adam Mickiewicz]] # [[Alexander Pushkin]] # [[Alejo Carpentier]] # [[Alexandre Dumas]] # [[Alice Walker]] # [[Allen Ginsberg]] # [[Amir Khusrow]] # [[Anton Chekhov]] # [[Arthur Rimbaud]] # [[Fraires Grimm]] # [[Carl Sandburg]] # [[Charles Dickens]] # [[Ciceron]] # [[Dashiell Hammett]] # [[Douglas Adams]] # [[Du Fu]] # [[Edgar Allan Poe]] # [[Eino Leino]] # [[Emily Dickinson]] # [[Erich Maria Remarque]] # [[Ernest Hemingway]] # [[F. Scott Fitzgerald]] # [[Franz Kafka]] # [[Fiodor Dostoievskii]] # [[John Donne]] # [[Gabriel García Márquez]] # [[Geoffrey Chaucer]] # [[George Bernard Shaw]] # [[George Orwell]] # [[Ghalib]] # [[H. G. Wells]] # [[Hans Christian Andersen]] # [[Harold Pinter]] # [[Heinrich Heine]] # [[Henrik Ibsen]] # [[Henry James]] # [[Henry Miller]] # [[Hermann Hesse]] # [[Hildegard de Bingen]] # [[Ilf e Petrov]] # [[Isaac Asimov]] # [[Ivan Vazov]] # [[J. R. R. Tolkien]] # [[Jack Kerouac]] # [[Jack London]] # [[Rumi]] # [[James Joyce]] # [[Jane Austen]] # [[Jerome K. Jerome]] # [[Johann Wolfgang von Goethe]] # [[John Steinbeck]] # [[John Updike]] # [[Jonathan Swift]] # [[Jorge Luis Borges]] # [[José Martí]] # [[José Saramago]] # [[Jules Verne]] # [[Kālidāsa]] # [[Langston Hughes]] # [[Leon Tolstoi]] # [[Lewis Carroll]] # [[Li Bai]] # [[Lord Byron]] # [[Marcel Proust]] # [[Mark Twain]] # [[Mario Vargas Llosa]] # [[Matsuo Bashō]] # [[Maxim Gorki]] # [[Miguel de Cervantes]] # [[Mikhail Bulgakov]] # [[Molière]] # [[Murasaki Shikibu]] # [[Naguib Mahfouz]] # [[Nathaniel Hawthorne]] # [[Nikolai Gogol]] # [[Nikos Kazantzakis]] # [[Olaf Stapledon]] # [[Omar Khayyám]] # [[Pablo Neruda]] # [[Petrarch]] # [[Philip K. Dick]] # [[Rabindranath Tagore]] # [[Rainer Maria Rilke]] # [[Gabriele D’Annunzio]] # [[Brontë family]] # [[Robert A. Heinlein]] # [[Saadi Shirazi]] # [[Salman Rushdie]] # [[Safo]] # [[Saul Bellow]] # [[Thomas Hardy]] # [[Thomas Mann]] # [[Thomas Pynchon]] # [[Toni Morrison]] # [[Truman Capote]] # [[Umberto Eco]] # [[Victor Hugo]] # [[Yasunari Kawabata]] # [[Yukio Mishima]] </div> ===== Antiquitat ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Qu Yuan]] # [[Aesop]] # [[Menander]] # [[Aeschylus]] # [[Aristofanes]] # [[Euripides]] # [[Hafez]] # [[Omèr]] # [[Oraci]] # [[Ovidi]] # [[Plutarch]] # [[Sofòcles]] # [[Virgili]] # [[Plini l'Ancian]] </div> ===== Edat Mejana ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Dante Alighieri]] # [[Ferdowsi]] # [[Jami]] # [[Kabir]] # [[Nizami]] # [[Rudaki]] # [[Giovanni Boccaccio]] # [[Ali-Shir Nava'i]] # [[William Shakespeare]] # [[Chrétien de Troyes]] # [[Christine de Pizan]] # [[François Villon]] </div> ===== Renaissença ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Fuzûlî]] # [[Tulsidas]] # [[Pedro Calderón de la Barca]] # [[Luís de Camões]] # [[Pierre Corneille]] # [[Daniel Defoe]] # [[Gavrila Derzhavin]] # [[John Dryden]] # [[Samuel Johnson]] # [[John Milton]] # [[Michel de Montaigne]] # [[François Rabelais]] # [[Jean Racine]] # [[Lope de Vega]] </div> ===== Periòde contemporanèu ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Chinua Achebe]] # [[Samuel Beckett]] # [[William Blake]] # [[Bertolt Brecht]] # [[Ray Bradbury]] # [[Raymond Chandler]] # [[Agatha Christie]] # [[Arthur C. Clarke]] # [[Arthur Conan Doyle]] # [[Roald Dahl]] # [[Robert Frost]] # [[Aldous Huxley]] # [[Rudyard Kipling]] # [[Astrid Lindgren]] # [[Guy de Maupassant]] # [[Arthur Miller]] # [[Vladimir Nabokov]] # [[J. K. Rowling]] # [[Mary Shelley]] # [[Wole Soyinka]] # [[Robert Louis Stevenson]] # [[Walt Whitman]] # [[Oscar Wilde]] # [[Mary Wollstonecraft]] # [[Virginia Woolf]] # [[W. B. Yeats]] # [[Ngũgĩ wa Thiong'o]] # [[J. M. Coetzee]] # [[Nadine Gordimer]] # [[Margaret Atwood]] # [[Pearl S. Buck]] # [[Washington Irving]] # [[Jaroslav Hašek]] # [[T. S. Eliot]] # [[Mihai Eminescu]] # [[William Faulkner]] # [[Ken Kesey]] # [[Guillaume Apollinaire]] # [[Constantine P. Cavafy]] # [[Stendhal]] # [[William Golding]] # [[Stephen King]] # [[Ursula K. Le Guin]] # [[Sinclair Lewis]] # [[Herman Melville]] # [[Margaret Mitchell]] # [[Mario Puzo]] # [[Ezra Pound]] # [[J. D. Salinger]] # [[Isaac Bashevis Singer]] # [[Harriet Beecher Stowe]] # [[Kurt Vonnegut]] # [[William Carlos Williams]] # [[Jorge Amado]] # [[Chinghiz Aitmatov]] # [[Muhammad Iqbal]] # [[Haruki Murakami]] # [[Kenzaburō Ōe]] # [[Orhan Pamuk]] # [[Lu Xun]] # [[Kahlil Gibran]] # [[France Prešeren]] # [[Ismail Kadare]] # [[Joseph Conrad]] # [[Sándor Petőfi]] # [[Henryk Sienkiewicz]] # [[Taras Shevchenko]] # [[Anna Akhmatova]] # [[Joseph Brodsky]] # [[Ivan Bunin]] # [[Nikolay Karamzin]] # [[Mikhail Lermontov]] # [[Vladimir Mayakovsky]] # [[Nikolay Nekrasov]] # [[Boris Pasternak]] # [[Aleksandr Solzhenitsyn]] # [[Aleksey Nikolayevich Tolstoy]] # [[Ivan Turgenev]] # [[Honoré de Balzac]] # [[Charles Baudelaire]] # [[Karen Blixen]] # [[Gustave Flaubert]] # [[Anne Frank]] # [[Federico García Lorca]] # [[André Gide]] # [[Knut Hamsun]] # [[Eugène Ionesco]] # [[Selma Lagerlöf]] # [[Luigi Pirandello]] # [[Friedrich Schiller]] # [[August Strindberg]] # [[Tristan Tzara]] # [[Émile Zola]] # [[Kingsley Amis]] # [[W. H. Auden]] # [[Enid Blyton]] # [[Anthony Burgess]] # [[Robert Graves]] # [[John Keats]] # [[C. S. Lewis]] # [[Alan Moore]] # [[Walter Scott]] # [[John Millington Synge]] # [[William Wordsworth]] # [[Samuel Taylor Coleridge]] # [[Percy Bysshe Shelley]] </div> === Musicians === ==== Compositors ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Gustav Holst]] # [[Jon Lord]] # [[Alan Parsons]] # [[Pancho Vladigerov]] # [[Richard Strauss]] </div> ===== Edat Mejana e Renaissença ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Guillaume Dufay]] # [[Giovanni da Palestrina]] </div> ===== Periòde Barròc ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Johann Sebastian Bach]] # [[George Frideric Handel]] # [[Claudio Monteverdi]] # [[Antonio Vivaldi]] </div> ===== Periòde Classic ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Joseph Haydn]] # [[Wolfgang Amadeus Mozart]] </div> ===== Periòde Romantic ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Mily Balakirev]] # [[Ludwig van Beethoven]] # [[Hector Berlioz]] # [[Georges Bizet]] # [[Alexander Borodin]] # [[Johannes Brahms]] # [[Anton Bruckner]] # [[Frédéric Chopin]] # [[César Cui]] # [[Antonín Dvořák]] # [[Edvard Grieg]] # [[Franz Liszt]] # [[Gustav Mahler]] # [[Felix Mendelssohn]] # [[Modest Mussorgsky]] # [[Nikolai Rimsky-Korsakov]] # [[Gioachino Rossini]] # [[Franz Schubert]] # [[Robert Schumann]] # [[Bedřich Smetana]] # [[Johann Strauss]] # [[Gilbert and Sullivan]] # [[Pyotr Ilyich Tchaikovsky]] # [[Giuseppe Verdi]] # [[Richard Wagner]] </div> ===== Sègle XX ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Kaikhosru Shapurji Sorabji]] # [[Béla Bartók]] # [[Claude Debussy]] # [[Joe Hisaishi]] # [[Sergei Prokofiev]] # [[Giacomo Puccini]] # [[Maurice Ravel]] # [[Arnold Schoenberg]] # [[Dmitri Shostakovich]] # [[Jean Sibelius]] # [[Igor Stravinsky]] </div> ==== Musicians ==== ===== Caps d'orquèstra ===== # [[Leonard Bernstein]] ===== Cantaires ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Umm Kulthum]] # [[Vladimir Vysotsky]] </div> ===== Violonista ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Yo-Yo Ma]] # [[Niccolò Paganini]] </div> ===== Musica non occidentala ===== # [[Ravi Shankar]] ===== Folk e musica populara ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[ABBA]] # [[Mariah Carey]] # [[Cher]] # [[David Coverdale]] # [[Doris Day]] # [[Bruce Dickinson]] # [[Ronnie James Dio]] # [[Céline Dion]] # [[Michael Jackson]] # [[Elton John]] # [[Madonna]] # [[Bob Marley]] # [[Dean Martin]] # [[Liza Minnelli]] # [[Joni Mitchell]] # [[Frank Sinatra]] # [[Barbra Streisand]] # [[Stevie Wonder]] </div> ===== Folk e country americana ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Johnny Cash]] # [[Bing Crosby]] # [[Faith Hill]] # [[George Jones]] # [[Peter, Paul and Mary]] # [[Reba McEntire]] # [[Dolly Parton]] # [[Hank Williams]] </div> ===== Blues e soul ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Ray Charles]] # [[Aretha Franklin]] # [[B.B. King]] </div> ===== Compositors de cançon ===== # [[Vangelis]] ===== Musica de film ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Jerry Goldsmith]] # [[Henry Mancini]] # [[Ennio Morricone]] # [[Richard Rodgers]] # [[Miklós Rózsa]] # [[Max Steiner]] # [[John Williams]] </div> ===== Funk ===== # [[James Brown]] ===== Guitaristas ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[John Lee Hooker]] # [[Stevie Ray Vaughan]] </div> ===== Hip-hop e rap ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Eminem]] # [[Dr. Dre]] # [[Tupac Shakur]] </div> ===== Jazz ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Louis Armstrong]] # [[Miles Davis]] # [[George Gershwin]] # [[Antônio Carlos Jobim]] # [[Glenn Miller]] </div> ===== Comèdia musicala ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Irving Berlin]] # [[Jerome Kern]] # [[Cole Porter]] # [[Andrew Lloyd Webber]] </div> ===== Cantaires non anglofòns ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Édith Piaf]] # [[Lata Mangeshkar]] # [[Alla Pugacheva]] # [[Mohammed Rafi]] # [[Zhu Xuan]] </div> ===== Rock ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[AC/DC]] # [[John Barry]] # [[The Beatles]] ## [[John Lennon]] ## [[Paul McCartney]] # [[Chuck Berry]] # [[David Bowie]] # [[Eric Clapton]] # [[Joe Cocker]] # [[Phil Collins]] # [[Alice Cooper]] # [[Deep Purple]] # [[The Doors]] # [[Bob Dylan]] # [[Peter Gabriel]] # [[Simon & Garfunkel]] # [[Jimi Hendrix]] # [[Janis Joplin]] # [[Metallica]] # [[Gary Moore]] # [[Nirvana]] # [[Ozzy Osbourne]] # [[Pink Floyd]] ## [[Roger Waters]] # [[Elvis Presley]] # [[Queen]] ## [[Freddie Mercury]] # [[Linda Ronstadt]] # [[Black Sabbath]] # [[Bruce Springsteen]] # [[The Rolling Stones]] ## [[Keith Richards]] ## [[Mick Jagger]] # [[Tina Turner]] # [[U2]] # [[Frank Zappa]] # [[Led Zeppelin]] </div> === Criminaus === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Billy the Kid]] # [[Jack l'Esventraire]] # [[Al Capone]] # [[Pablo Escobar]] </div> === Productors, realizators e scenaristas === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Woody Allen]] # [[Pedro Almodóvar]] # [[Robert Altman]] # [[Michelangelo Antonioni]] # [[Ingmar Bergman]] # [[Bernardo Bertolucci]] # [[Luis Buñuel]] # [[Ken Burns]] # [[James Cameron]] # [[Frank Capra]] # [[Jean Cocteau]] # [[Clint Eastwood]] # [[Francis Ford Coppola]] # [[George Cukor]] # [[Walt Disney]] # [[Carl Theodor Dreyer]] # [[Sergei Eisenstein]] # [[Rainer Werner Fassbinder]] # [[Federico Fellini]] # [[John Ford]] # [[Miloš Forman]] # [[Bob Fosse]] # [[Jean-Luc Godard]] # [[Samuel Goldwyn]] # [[Terry Gilliam]] # [[D. W. Griffith]] # [[Alfred Hitchcock]] # [[John Huston]] # [[Elia Kazan]] # [[Raj Kapoor]] # [[Takeshi Kitano]] # [[Stanley Kubrick]] # [[Akira Kurosawa]] # [[Fritz Lang]] # [[David Lean]] # [[Ang Lee]] # [[Frank Lloyd]] # [[George Lucas]] # [[Sidney Lumet]] # [[Auguste e Louis Lumière]] # [[Joseph L. Mankiewicz]] # [[Frances Marion]] # [[Georges Méliès]] # [[Nikita Mikhalkov]] # [[Alan Parker]] # [[Roman Polanski]] # [[Sydney Pollack]] # [[Carlo Ponti]] # [[Leni Riefenstahl]] # [[Satyajit Ray]] # [[Jean Renoir]] # [[Carlos Saura]] # [[Martin Scorsese]] # [[David O. Selznick]] # [[Mack Sennett]] # [[Vittorio De Sica]] # [[Aaron Sorkin]] # [[Steven Spielberg]] # [[Constantin Stanislavski]] # [[Oliver Stone]] # [[Quentin Tarantino]] # [[Andrei Tarkovsky]] # [[Irving Thalberg]] # [[Giuseppe Tornatore]] # [[François Truffaut]] # [[Lars von Trier]] # [[Luchino Visconti]] # [[Dziga Vertov]] # [[Hal B. Wallis]] # [[Wim Wenders]] # [[Orson Welles]] # [[Billy Wilder]] # [[Robert Wise]] # [[William Wyler]] # [[Darryl F. Zanuck]] # [[Robert Zemeckis]] # [[Zhang Yimou]] </div> === Òmes d'afaires === ==== Antiquitat ==== # [[Marcus Licinius Crassus]] ==== Edat Mejana ==== # [[Lorenzo de' Medici]] ==== Revolucion Industriala ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Samuel Crompton]] # [[Thomas Newcomen]] # [[John Jacob Astor]] # [[Jamsetji Tata]] </div> ===== Estats Units d'America ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Andrew Carnegie]] # [[P. T. Barnum]] # [[James Buchanan Duke]] # [[Warren Buffett]] # [[Henry Ford]] # [[Meyer Guggenheim]] # [[Howard Hughes]] # [[J. P. Morgan]] # [[J. Paul Getty]] # [[William Randolph Hearst]] # [[John D. Rockefeller]] # [[Leland Stanford]] # [[Cornelius Vanderbilt]] # [[Madam C. J. Walker]] # [[George Westinghouse]] </div> ==== Periòde contemporanèu ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Coco Chanel]] # [[Alan Sugar]] # [[Dhirubhai Ambani]] # [[Muhammad Yunus]] # [[Enzo Ferrari]] # [[Mukesh Ambani]] # [[Carlos Slim]] # [[Sergey Brin]] # [[Richard Branson]] </div> ===== Estats Units d'America ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Ray Kroc]] # [[Sam Walton]] # [[Bill Gates]] # [[Steve Jobs]] # [[Rupert Murdoch]] # [[Elon Musk]] # [[Larry Page]] # [[Ted Turner]] # [[Oprah Winfrey]] # [[Mark Zuckerberg]] </div> === Explorators === ==== Antiquitat e Edat Mejana ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Ibn Battuta]] # [[Leif Ericson]] </div> ==== Edat dei Descubèrtas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Willem Barentsz]] # [[John Cabot]] # [[Pedro Álvares Cabral]] # [[Jacques Cartier]] # [[Cristòl Colomb]] # [[Hernán Cortés]] # [[Francis Drake]] # [[Juan Sebastián Elcano]] # [[Vasco da Gama]] # [[Ferrand Magellan]] # [[Ponce de Leon]] # [[Francisco Pizarro]] # [[Marco Polo]] # [[Hernando de Soto]] # [[Abel Tasman]] # [[Amerigo Vespucci]] # [[Zheng He]] </div> ==== Sègle XVIII e XIX ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Vitus Bering]] # [[James Cook]] # [[Alexander von Humboldt]] # [[David Livingstone]] # [[Henry Morton Stanley]] </div> ==== Sègle XX ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Roald Amundsen]] # [[Neil Armstrong]] # [[Iurii Gagarin]] # [[John Glenn]] # [[Edmund Hillary]] # [[Tenzing Norgay]] </div> === Filosòfs, istorians e òme politic === ==== Filosòfs ==== ===== Antiquitat ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Aristòtel]] # [[Agustin d'Ipòna]] # [[Confucius]] # [[Democrita]] # [[Diogenes de Sinòpe]] # [[Epicur]] # [[Gorgias]] # [[Han Fei]] # [[Eraclita]] # [[Laozi]] # [[Li Si]] # [[Menci]] # [[Parmenid]] # [[Platon]] # [[Plotinus]] # [[Senèca lo Jove]] # [[Shang Yang]] # [[Socrates]] # [[Tales de Milet]] # [[Xunzi]] # [[Zenon de Cition]] # [[Zenon d'Elèa]] # [[Zhuangzi]] </div> ===== Edat Mejana ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Peter Abelard]] # [[Averroès]] # [[Boethius]] # [[Francis Bacon]] # [[Giordano Bruno]] # [[Hasdai Crescas]] # [[Duns Scotus]] # [[Maimonides]] # [[Nicolau de Cusa]] # [[Tomàs d'Aquin]] # [[Wang Yangming]] # [[William d'Ockham]] # [[Zhu Xi]] </div> ===== Periòde Modèrne ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[George Berkeley]] # [[Johan Amos Comenius]] # [[René Descartes]] # [[Denis Diderot]] # [[Friedrich Engels]] # [[Desiderius Erasmus]] # [[Hugo Grotius]] # [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] # [[Thomas Hobbes]] # [[David Hume]] # [[William James]] # [[Immanuel Kant]] # [[Søren Kierkegaard]] # [[Gotthold Ephraim Lessing]] # [[John Locke]] # [[John Stuart Mill]] # [[Montesquieu]] # [[Friedrich Nietzsche]] # [[Jean-Jacques Rousseau]] # [[Max Scheler]] # [[Friedrich Schleiermacher]] # [[Arthur Schopenhauer]] # [[Herbert Spencer]] # [[Baruch Spinoza]] # [[Emanuel Swedenborg]] # [[Voltaire]] </div> ===== Periòde contemporanèu ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Theodor W. Adorno]] # [[Raymond Aron]] # [[Mikhail Bakunin]] # [[Simone de Beauvoir]] # [[Henri Bergson]] # [[Isaiah Berlin]] # [[Martin Buber]] # [[Albert Camus]] # [[Ernst Cassirer]] # [[Benedetto Croce]] # [[Gilles Deleuze]] # [[Jacques Derrida]] # [[John Dewey]] # [[Ralph Waldo Emerson]] # [[Ludwig Feuerbach]] # [[Johann Gottlieb Fichte]] # [[Gottlob Frege]] # [[Yan Fu]] # [[Hans-Georg Gadamer]] # [[Jürgen Habermas]] # [[Martin Heidegger]] # [[Edmund Husserl]] # [[Thomas Kuhn]] # [[Imre Lakatos]] # [[Marshall McLuhan]] # [[Maurice Merleau-Ponty]] # [[Maria Montessori]] # [[Karl Popper]] # [[Pierre-Joseph Proudhon]] # [[John Rawls]] # [[Bertrand Russell]] # [[Jean-Paul Sartre]] # [[Henry David Thoreau]] # [[Alexis de Tocqueville]] # [[Miguel de Unamuno]] # [[Alfred North Whitehead]] # [[Ludwig Wittgenstein]] # [[Kang Youwei]] </div> ==== Istorians ==== ===== Antiquitat ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Eusèbi]] # [[Erodòt]] # [[Tit Livi]] # [[Ammianus Marcellinus]] # [[Tacit]] # [[Tucidides]] # [[Sima Qian]] # [[Xenofont]] </div> ===== Edat Mejana ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Beda]] # [[Ibn Khaldun]] # [[Rashid-al-Din Hamadani]] </div> ===== Periòde modèrne ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Edward Gibbon]] # [[Leopold von Ranke]] # [[Adolphe Thiers]] </div> ===== Periòde contemporanèu ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Fernand Braudel]] # [[Michel Foucault]] # [[Christopher Hill]] # [[Theodor Mommsen]] # [[A. J. P. Taylor]] # [[Barbara W. Tuchman]] # [[Frederick Jackson Turner]] </div> ==== Economistas ==== ===== Periòde modèrne ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Thomas Robert Malthus]] # [[François Quesnay]] # [[David Ricardo]] # [[Adam Smith]] </div> ===== Periòde contemporanèu ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Milton Friedman]] # [[Hermann Heinrich Gossen]] # [[John Maynard Keynes]] # [[Peter Kropotkin]] # [[Paul Krugman]] # [[Gunnar Myrdal]] # [[John Forbes Nash Jr]] # [[Bertil Ohlin]] # [[Karl Polanyi]] # [[Paul Samuelson]] # [[Joseph Schumpeter]] # [[William Vickrey]] </div> ==== Lingüists ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Mesrop Mashtots]] # [[Pāṇini]] # [[Mikhail Bakhtin]] # [[Noam Chomsky]] # [[Roman Jakobson]] # [[Ferdinand de Saussure]] # [[Roland Barthes]] </div> ==== Sociològs ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Pierre Bourdieu]] # [[Auguste Comte]] # [[Émile Durkheim]] # [[Norbert Elias]] # [[Anthony Giddens]] # [[Erving Goffman]] # [[Bruno Latour]] # [[Niklas Luhmann]] # [[Robert K. Merton]] # [[Talcott Parsons]] # [[Pitirim Sorokin]] # [[Max Weber]] # [[C. Wright Mills]] </div> ==== Escrivans politics ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Chanakya]] # [[Nicolau Maquiavèl]] # [[Thomas More]] # [[Tommaso Campanella]] # [[Edmund Burke]] # [[Judith Butler]] # [[Antonio Gramsci]] # [[Thomas Paine]] # [[Rosa Luxemburg]] # [[Karl Marx]] # [[Hans Morgenthau]] # [[Hannah Arendt]] </div> ==== Psicològs ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Alfred Adler]] # [[Gordon Allport]] # [[Albert Bandura]] # [[Raymond Cattell]] # [[Hans Eysenck]] # [[Albert Ellis]] # [[Erik Erikson]] # [[Gustav Fechner]] # [[Leon Festinger]] # [[Sigmund Freud]] # [[Erich Fromm]] # [[Jane Goodall]] # [[Donald O. Hebb]] # [[Hermann von Helmholtz]] # [[Karl Jaspers]] # [[Carl Jung]] # [[Kurt Lewin]] # [[Abraham Maslow]] # [[David McClelland]] # [[George Armitage Miller]] # [[Ivan Pavlov]] # [[Jean Piaget]] # [[Carl Rogers]] # [[Otto Rank]] # [[Stanley Schachter]] # [[B. F. Skinner]] # [[Benjamin Spock]] # [[Edward Thorndike]] # [[John B. Watson]] # [[Wilhelm Wundt]] # [[Lev Vygotsky]] </div> ==== Antropològs ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Claude Lévi-Strauss]] # [[Margaret Mead]] </div> ==== Critics e istorians de l'art ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Walter Benjamin]] # [[Clement Greenberg]] # [[Erwin Panofsky]] # [[Edward Said]] </div> === Figuras religiosas === ==== Religions abraamicas ==== ===== Articles de basa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Abraam]] # [[Adam]] # [[Danièu (profèta)]] # [[Dàvid]] # [[Elijah]] # [[Ezra]] # [[Gabrièu (arcange)]] # [[Isaiah]] # [[Jacòb]] # [[Josèpa]] # [[Moïses]] # [[Noah]] # [[Solomon]] </div> ===== Cristianisme ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Maria (maire de Jèsus)]] # [[Jèsus de Nazaret]] # [[Joan l'Apostòl]] # [[Joan lo Baptista]] # [[Pau l'Apostòl]] # [[Sant Pèire]] </div> ====== Antiquitat ====== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Arius]] # [[Anastasi d'Alexàndria]] # [[Basili de Cesarèa]] # [[Joan Crisòstom]] # [[Clamenç d'Alexàndria]] # [[Ciril d'Alexàndria]] # [[Joan de Damasc]] # [[Sants Ciril e Metòde]] # [[Gregòri de Nazianz]] # [[Nestòri]] # [[Sant Nicolau]] # [[Nikon (patriarca)]] # [[Gregòri de Nissa]] # [[Origèn]] </div> ====== Papas ====== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Clamenç Ièr]] # [[Gregòri Ièr]] # [[Joan XXIII]] # [[Leon Ièr]] # [[Pau VI]] # [[Piu IX]] </div> ===== Protestantisme ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Jacobus Arminius]] # [[Karl Barth]] # [[Dietrich Bonhoeffer]] # [[Joan Calvin]] # [[Thomas Cranmer]] # [[Mary Baker Eddy]] # [[Billy Graham]] # [[John Knox]] # [[Felip Melanchthon]] # [[Menno Simons]] # [[Joseph Smith]] # [[Charles Spurgeon]] # [[John Wesley]] # [[Huldrych Zwingli]] </div> ===== Catolicisme ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Ambròsi]] # [[Francés d'Assisi]] # [[Bonaventura de Bagnoregio]] # [[Columba d'Iona]] # [[Joan de la Crotz]] # [[Sant Jòrdi]] # [[Joan Hus]] # [[Irenaeus]] # [[Sant Jiròni]] # [[Ignasi de Loyola]] # [[Benedicta de Nursia]] # [[Tertullian]] # [[Tomás de Torquemada]] # [[John Wycliffe]] # [[Francis Xavier]] </div> ===== Islam ===== ====== Articles de basa ====== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Fatima]] # [[Maomet]] </div> ====== Chiisme ====== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Ali]] # [[Hussein ibn Ali]] # [[Ja'far al-Sadiq]] </div> ====== Sunisme ====== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Muhammad al-Bukhari]] # [[Muslim ibn al-Hajjaj]] # [[Al-Nawawi]] # [[Al-Shafi'i]] # [[Malik ibn Anas]] # [[Ahmad ibn Hanbal]] # [[Abu Ḥanifa]] # [[Ibn Taymiyyah]] </div> ===== Judaïsme ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Maharal]] # [[Gaon de Vila]] # [[Akiva ben Josèu]] # [[Rashi]] # [[Baal Shem Tov]] </div> ===== Divèrs ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Al-Ghazali]] # [[Ibn Arabi]] </div> ==== Bodisme ==== ===== Articles de basa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Boda]] # [[Thich Nhat Hanh]] # [[Tenzin Gyatso]] # [[Nagarjuna]] # [[Padmasambhava]] </div> ===== Bodisme chinés ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Bodhidharma]] # [[Huineng]] # [[Huiyuan (bodisme)]] # [[Kumarajiva]] # [[Zhiyi]] </div> ===== Bodisme indian ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Ananda]] # [[Maudgalyayana]] # [[Sariputta]] # [[Vasubandhu]] </div> ===== Bodisme japonés ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Dogen]] # [[Kukai]] </div> ==== Indoïsme ==== ===== Antiquitat ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Kanada]] # [[Kapila]] # [[Patanjali]] # [[Valmiki]] # [[Vyasa]] </div> ===== Edat Mejana ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Basava]] # [[Kumarila Bhaṭṭa]] # [[Gaudapada]] # [[Madhvacharya]] # [[Chaitanya Mahaprabhu]] # [[Ramanuja]] # [[Adi Shankara]] </div> ===== Periòde modèrne ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Sri Aurobindo]] # [[Ramana Maharshi]] # [[A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada]] # [[Ramakrishna]] # [[Swami Vivekananda]] # [[Paramahansa Yogananda]] </div> ==== Autrei religions ==== ===== Bahá'í ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Báb]] # [[Bahá'u'lláh]] </div> ===== Sikhisme ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Guru Nanak]] # [[Guru Gobind Singh]] </div> ===== Zoroastrisme ===== # [[Zaratostra]] ==== Mistics ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Nostradamus]] # [[Grigòri Raspótin]] </div> === Caps politics === ==== Antiquitat ==== ===== Asia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Cir II lo Gran]] # [[Semiramis]] # [[Qin Shi Huang]] # [[Sun Tsu]] # [[Ashoka]] # [[Chandragupta Maurya]] # [[Cresus]] # [[Hammurabi]] # [[Mitridat VI de Pont]] # [[Reina de Saba]] # [[Darius Ièr]] # [[Han Gaozu]] </div> ===== Africa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Akhenaton]] # [[Cleopatra VII]] # [[Djòser]] # [[Hatshepsut]] # [[Nefertiti]] # [[Ptahhotep]] # [[Ptolemèu Ièr Soter]] # [[Ramsès II]] # [[Djehotimes III]] # [[Totankhamòn]] # [[Seti Ièr]] </div> ===== Euròpa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Antonin lo Piós]] # [[August]] # [[Caligula]] # [[Constantin Ièr]] # [[Domician]] # [[Juli Cesar]] # [[Marc Aurèli]] # [[Neron]] # [[Teodòsi I]] # [[Tibèri]] # [[Trajan]] # [[Atila]] # [[Pirrus d'Epira]] # [[Seleuc Ièr Nicator]] # [[Alexandre lo Grand]] # [[Felip II de Macedònia]] # [[Alcibiades]] # [[Demostèn]] # [[Pericles]] # [[Solon]] # [[Alaric Ièr]] # [[Arminius]] # [[Bodicca]] # [[Vercingetorix]] # [[Annibal Barca]] </div> ==== Edat Mejana ==== ===== Asia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Abu Bakr]] # [[Harun al-Rashid]] # [[Muawiyah Ièr]] # [[Umar]] # [[Uthman ibn Affan]] # [[Batu Khan]] # [[Hulegu]] # [[Timur]] # [[Ulugh Beg]] # [[Kubilai]] # [[Genghis Khan]] # [[Ogedei]] # [[Mehmet II]] # [[Osman Ièr]] # [[Saladin]] </div> ===== Euròpa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Basili II (emperaire bizantin)]] # [[Eraclius]] # [[Justinian Ièr]] # [[Leon III l'Isaurian]] # [[Manuèl Ièr Comnèn]] # [[Mathias Corvin]] # [[Simeon Ièr lo Grand]] # [[Estève Ièr d'Ongria]] # [[Vlad III Tepes]] # [[Alfrèd lo Grand]] # [[Atelstan]] # [[Edoard Ièr d'Anglatèrra]] # [[Edoard III d'Anglatèrra]] # [[Enric II d'Anglatèrra]] # [[Enric V d'Anglatèrra]] # [[Joan d'Anglatèrra]] # [[Ricard Ièr d'Anglatèrra]] # [[Guilhèm Ièr d'Anglatèrra]] # [[Carlesmanhe]] # [[Clotari Ièr]] # [[Clodovèu Ièr]] # [[Loís lo Piós]] # [[Loís XI de França]] # [[Felipe II de França]] # [[Felipe IV de França]] # [[Arnulf de Carintia]] # [[Carles III lo Gròs]] # [[Enric Ièr de Germania]] # [[Carles IV (emperaire germanic)]] # [[Carles lo Calvet]] # [[Frederic Ièr (emperaire germanic)]] # [[Frederic II (emperaire germanic)]] # [[Enric IV (emperaire germanic)]] # [[Oton Ièr (emperaire germanic)]] # [[Sigismond (emperaire germanic)]] # [[Girolamo Savonarola]] # [[Lucrezia Borgia]] # [[Alexandre VI (papa)]] # [[Bonifaci VIII]] # [[Gregòri VII]] # [[Innocenci III]] # [[Boleslaw Ièr de Polonha]] # [[Jogaila]] # [[Mieszko Ièr de Polonha]] # [[Alexandre Nevski]] # [[Ivan III lo Grand]] # [[Sviatoslav Ièr de Kiev]] # [[Vladimir lo Grand]] # [[Teodòric lo Grand]] # [[Anfons Ièr de Portugau]] # [[Cnut lo Grand]] # [[Ferrand II d'Aragon]] # [[Enric lo Navegaire]] # [[Isabèla Ièra de Castelha]] # [[Lotari Ièr]] </div> ==== Periòde modèrne ==== ===== America ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Atahualpa]] # [[Moctezuma II]] # [[Sitting Bull]] # [[Alexander Hamilton]] # [[George Washington]] # [[James Madison]] # [[John Adams]] # [[Thomas Jefferson]] </div> ===== Asia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Abbas Ièr de Pèrsia]] # [[Babur]] # [[Humayun]] # [[Oda Nobunaga]] # [[Tokugawa Ieyasu]] # [[Toyotomi Hideyoshi]] # [[Akbar]] # [[Aurangzeb]] # [[Shah Jahan]] # [[Mehmet IV]] # [[Selim Ièr]] # [[Hurrem Sultan]] # [[Soliman lo Magnific]] </div> ===== Euròpa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Carles Ièr d'Anglatèrra]] # [[Elisabèta Ièra d'Anglatèrra]] # [[Enric VIII d'Anglatèrra]] # [[Jòrdi III d'Anglatèrra]] # [[James VI e I]] # [[Maria Ièra d'Anglatèrra]] # [[Maria Stuart]] # [[Guilhèm III d'Anglatèrra]] # [[William Pitt lo Jove]] # [[Marie Antoinette]] # [[Cardenau Mazarin]] # [[Cardenau Richelieu]] # [[Catherine de' Medici]] # [[Francés Ièr de França]] # [[Enric IV de França]] # [[Loís XIV de França]] # [[Loís XV de França]] # [[Loís XVI de França]] # [[Carles V (emperaire germanic)]] # [[Ferdinand Ièr (emperaire germanic)]] # [[Josèu II (emperaire germanic)]] # [[Leopold Ièr (emperaire germanic)]] # [[Maria Teresa]] # [[Maximilian Ièr (emperaire germanic)]] # [[Clemenç VII]] # [[Juli II]] # [[Joan III Sobieski]] # [[Sigismond III Vasa]] # [[Catarina la Granda]] # [[Elisabèta de Russia]] # [[Ivan IV de Russia]] # [[Pèire Ièr de Russia]] # [[Carles XII de Suècia]] # [[Cristian IV de Danemarc]] # [[Frederic II de Prússia]] # [[Felipe II d'Espanha]] # [[Felipe V d'Espanha]] # [[Guilhèm Ièr d'Aurenja-Nassau]] # [[Bohdan Khmelnytsky]] # [[Ivan Mazepa]] </div> ==== Periòde contemporanèu ==== ===== Africa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Haile Selassie Ièr]] # [[Idi Amin Dada]] # [[Julius Nyerere]] # [[Abdelkader El Djezairi]] # [[Anwar Sadat]] # [[Gamal Abdel Nasser]] # [[Moammar al-Gaddafi]] # [[Muhammad Ali d'Egipte]] # [[Cecil Rhodes]] # [[Hastings Banda]] # [[Mobutu Sese Seko]] # [[Nelson Mandela]] # [[Robert Mugabe]] # [[Shaka]] # [[Kofi Annan]] # [[Kwame Nkrumah]] # [[Léopold Sédar Senghor]] </div> ===== America ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Pèire Ièr de Brasil]] # [[Pèire II de Brasil]] # [[Pierre Trudeau]] # [[Daniel Ortega]] # [[Fidel Castro]] # [[Benito Juárez]] # [[Porfirio Díaz]] # [[Alfredo Stroessner]] # [[Augusto Pinochet]] # [[Eva Perón]] # [[Hugo Chávez]] # [[José de San Martín]] # [[Salvador Allende]] # [[Simón Bolívar]] # [[George W. Bush]] # [[Dwight D. Eisenhower]] # [[Andrew Jackson]] # [[Lyndon B. Johnson]] # [[John F. Kennedy]] # [[Abraham Lincoln]] # [[Douglas MacArthur]] # [[Richard Nixon]] # [[Barack Obama]] # [[James K. Polk]] # [[Ronald Reagan]] # [[Eleanor Roosevelt]] # [[Franklin D. Roosevelt]] # [[Theodore Roosevelt]] # [[Harry S. Truman]] # [[Woodrow Wilson]] </div> ===== Asia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Cixi]] # [[Zhu Enlai]] # [[Hu Jintao]] # [[Chiang Kai-shek]] # [[Puyi]] # [[Deng Xiaoping]] # [[Sun Yat-sen]] # [[Mao Zedong]] # [[Park Chung-hee]] # [[Hirohito]] # [[Kim Il-sung]] # [[Meiji]] # [[Eisaku Sato]] # [[Heydar Aliyev]] # [[Nursultan Nazarbayev]] # [[Saparmurat Niyazov]] # [[Mohammad Reza Pahlavi]] # [[Indira Gandhi]] # [[Jawaharlal Nehru]] # [[Vallabhbhai Patel]] # [[Bangabandhu Sheikh Mujibar Rahman]] # [[Corazon Aquino]] # [[Ferdinand Marcos]] # [[Ho Chi Minh]] # [[Mahathir Mohamad]] # [[Pol Pot]] # [[Suharto]] # [[Sukarno]] # [[Lee Kuan Yew]] # [[Benazir Bhutto]] # [[Muhammad Ali Jinnah]] # [[Mustafa Kemal Atatürk]] # [[David Ben-Gurion]] # [[Abdul Hamid II]] # [[Saddam Hussein]] # [[Mahmud II]] # [[Golda Meir]] </div> ===== Euròpa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Francés Ferdinand d'Àustria]] # [[Francés II (emperaire germanic)]] # [[Francés Josèu Ièr d'Àustria]] # [[Klemens von Metternich]] # [[Alexander Dubček]] # [[Enver Hoxha]] # [[Leonid Kuchma]] # [[Josip Broz Tito]] # [[Józef Piłsudski]] # [[Lech Wałęsa]] # [[Nicolae Ceaușescu]] # [[Slobodan Milošević]] # [[Václav Havel]] # [[Charles de Gaulle]] # [[François Mitterrand]] # [[Loís Felipe Ièr]] # [[Napoleon Ièr]] # [[Napoleon III]] # [[Adolf Hitler]] # [[Erich Honecker]] # [[Willy Brandt]] # [[Helmut Kohl]] # [[Konrad Adenauer]] # [[Otto von Bismarck]] # [[Joseph Goebbels]] # [[Guilhèm II (emperaire alemand)]] # [[Guilhèm Ièr (emperaire alemand)]] # [[Joan Pau II]] # [[Alexandre II de Russia]] # [[Boris Yeltsin]] # [[Eduard Shevardnadze]] # [[Iòssif Stàlin]] # [[Leonid Brezhnev]] # [[Mikhaïl Gorbachov]] # [[Nicolau Ièr de Russia]] # [[Nicolau II]] de Russia # [[Nikita Khrushchov]] # [[Benjamin Disraeli]] # [[Clement Attlee]] # [[Diana Spencer]] # [[Elisabèta II dau Reiaume Unit]] # [[Margaret Thatcher]] # [[Victòria dau Reiaume Unit]] # [[William Ewart Gladstone]] # [[Winston Churchill]] # [[Robert Baden-Powell]] # [[António de Oliveira Salazar]] # [[Benito Mussolini]] # [[Camillo Benso]] # [[Carl Gustaf Emil Mannerheim]] # [[Carles XIV de Suècia]] # [[Dag Hammarskjöld]] # [[Francisco Franco]] # [[Gro Harlem Brundtland]] # [[Juan Carlos Ièr d'Espanha]] # [[Leopold II de Belgica]] # [[Christian Michelsen]] # [[Giuseppe Garibaldi]] # [[Alcide De Gasperi]] </div> ==== Caps e teoricians militars ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Flavius Aetius]] # [[Pompèu]] # [[Scipion l'African]] # [[Sulla]] # [[Eugèni de Savòia]] # [[Alexandre Suvorov]] # [[Carl von Clausewitz]] # [[Ulysses S. Grant]] # [[T. E. Lawrence]] # [[Robert E. Lee]] # [[George Marshall]] # [[Horatio Nelson]] # [[Erwin Rommel]] # [[Vo Nguyen Giap]] # [[Arthur Wellesley]] # [[Gueorgui Júkov]] </div> ==== Activisitas e caps revolucionaris ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Steve Biko]] # [[Thomas Sankara]] # [[Yasser Arafat]] # [[Aung San Suu Kyi]] # [[Mohandas Karamchand Gandhi]] # [[Ruhollah Khomeini]] # [[Osama bin Laden]] # [[Joana d'Arc]] # [[Oliver Cromwell]] # [[Georges Danton]] # [[Vladimir Lenin]] # [[Vasil Levski]] # [[Martin Luther]] # [[Florence Nightingale]] # [[Emilia Plater]] # [[Gavrilo Princip]] # [[Maximilien de Robespierre]] # [[Spartacus]] # [[Maire Terèsa]] # [[Leon Trotski]] # [[William Wallace]] # [[Simon Wiesenthal]] # [[Che Guevara]] # [[Pancho Villa]] # [[Susan B. Anthony]] # [[Emma Goldman]] # [[Al Gore]] # [[Mother Jones]] # [[Helen Keller]] # [[Martin Luther King Jr]] # [[Rosa Parks]] # [[Elizabeth Cady Stanton]] # [[Sojourner Truth]] # [[Harriet Tubman]] # [[Malcolm X]] </div> === Scientifics === ==== Sabents antics e medievaus ==== ===== Antiquitat ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Abu Rayḥan al-Biruni]] # [[Arquimèdes]] # [[Apolloni de Perga]] # [[Archytas]] # [[Aryabhata]] # [[Diofant]] # [[Eratostènes]] # [[Euclides]] # [[Eudòxi de Cnide]] # [[Iparcòs]] # [[Ipocrates]] # [[Ipatia]] # [[Pappus d'Alexàndria]] # [[Ptolemèu]] # [[Pitagòras]] # [[Su Song]] </div> ===== Edat Mejana ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Alhazen]] # [[Bhāskara II]] # [[Muḥammad ibn Musa al-Khwarizmi]] # [[Nasir al-Din al-Tusi]] # [[Avicena]] # [[Brahmagupta]] # [[Fibonacci]] # [[Geber]] # [[William Gilbert]] # [[Muhammad ibn Zakariya al-Razi]] # [[Seki Takakazu]] </div> ==== Fisicians e astronòms ==== ===== Periòde modèrne ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Tycho Brahe]] # [[Nicolaus Copernicus]] # [[Subrahmanyan Chandrasekhar]] # [[Galileo Galilei]] # [[Edmond Halley]] # [[William Herschel]] # [[Edwin Hubble]] # [[Johannes Kepler]] # [[Ole Rømer]] # [[Carl Sagan]] # [[Robert Hooke]] # [[Christiaan Huygens]] # [[Mikhail Lomonosov]] # [[Isaac Newton]] </div> ===== Periòde contemporanèu ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[André-Marie Ampère]] # [[Amedeo Avogadro]] # [[Johann Jakob Balmer]] # [[William Thomson]] # [[Henri Becquerel]] # [[Hans Bethe]] # [[Niels Bohr]] # [[Ludwig Boltzmann]] # [[Max Born]] # [[William Henry Bragg]] # [[Henry Cavendish]] # [[James Chadwick]] # [[Steven Chu]] # [[Marie Curie]] # [[Pierre Curie]] # [[John Dalton]] # [[James Dewar]] # [[Johannes Diderik van der Waals]] # [[Paul Dirac]] # [[Albert Einstein]] # [[Michael Faraday]] # [[Enrico Fermi]] # [[Richard Feynman]] # [[Léon Foucault]] # [[Augustin-Jean Fresnel]] # [[Stephen Hawking]] # [[Werner Heisenberg]] # [[James Prescott Joule]] # [[Gustav Kirchhoff]] # [[Lev Landau]] # [[Ernest Lawrence]] # [[Hendrik Lorentz]] # [[Ernst Mach]] # [[James Clerk Maxwell]] # [[Lise Meitner]] # [[Albert A. Michelson]] # [[Robert Andrews Millikan]] # [[Pieter van Musschenbroek]] # [[Georg Ohm]] # [[J. Robert Oppenheimer]] # [[Wolfgang Pauli]] # [[Max Planck]] # [[C. V. Raman]] # [[Wilhelm Röntgen]] # [[Andrei Sakharov]] # [[Erwin Schrödinger]] # [[Arnold Sommerfeld]] # [[G. I. Taylor]] # [[Edward Teller]] # [[J. J. Thomson]] # [[Thomas Young]] # [[Yakov Borisovich Zel'dovich]] # [[Hans Christian Orsted]] # [[Murray Gell-Mann]] # [[Wallace Carothers]] # [[George FitzGerald]] # [[Victor Francis Hess]] # [[Gerard 't Hooft]] # [[Alfred Kastler]] # [[Philipp Lenard]] # [[Osborne Reynolds]] # [[Johannes Rydberg]] # [[Michael Servetus]] # [[Joseph Stefan]] # [[John Hasbrouck Van Vleck]] # [[Eugene Wigner]] # [[Robert Wilson]] </div> ==== Quimistas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Svante Arrhenius]] # [[Jöns Jacob Berzelius]] # [[Humphry Davy]] # [[Robert Boyle]] # [[Peter Debye]] # [[Joseph Louis Gay-Lussac]] # [[Josiah Willard Gibbs]] # [[Otto Hahn]] # [[Jacobus Henricus van 't Hoff]] # [[Dorothy Hodgkin]] # [[Antoine Lavoisier]] # [[Justus von Liebig]] # [[Dmitri Mendeleev]] # [[Joseph Priestley]] # [[Tadeus Reichstein]] # [[Ernest Rutherford]] # [[Frederick Soddy]] # [[Linus Pauling]] # [[Gilbert Lewis]] # [[Fritz Haber]] # [[Frederick Sanger]] # [[Vladimir Vernadsky]] # [[Robert Burns Woodward]] # [[Carl Bosch]] </div> ==== Botanistas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Norman Borlaug]] # [[Santiago Ramón y Cajal]] # [[Francis Crick]] # [[Thomas Henry Huxley]] # [[Jean-Baptiste Lamarck]] # [[Antonie van Leeuwenhoek]] # [[Carl Linnaeus]] # [[Konrad Lorenz]] # [[Gregor Mendel]] # [[Alfred Russel Wallace]] # [[James Watson]] # [[John James Audubon]] # [[Georges-Louis Leclerc]] # [[Sadi Carnot]] # [[Rachel Carson]] # [[Jacques-Yves Cousteau]] # [[Charles Darwin]] # [[Alexander Fleming]] # [[Galen]] # [[Ernst Haeckel]] # [[Edward Jenner]] # [[Richard Leakey]] </div> ==== Mètges ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Claude Bernard]] # [[Casimir Funk]] # [[William Harvey]] # [[Robert Koch]] # [[Paracelsus]] # [[Louis Pasteur]] # [[Jonas Salk]] # [[Andreas Vesalius]] </div> ==== Inventors ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[John Logie Baird]] # [[John Bardeen]] # [[Georg Bednorz]] # [[Alexander Graham Bell]] # [[Karl Benz]] # [[Emile Berliner]] # [[Gerd Binnig]] # [[Wernher von Braun]] # [[David Brewster]] # [[Fraires Wright]] # [[Nolan Bushnell]] # [[Josephine Cochrane]] # [[Christopher Cockerell]] # [[Louis Daguerre]] # [[Raymond Vahan Damadian]] # [[Rudolf Diesel]] # [[George Eastman]] # [[Thomas Edison]] # [[Leo Fender]] # [[Lee De Forest]] # [[Benjamin Franklin]] # [[Buckminster Fuller]] # [[Robert Fulton]] # [[Gordon Gould]] # [[Wilson Greatbatch]] # [[Johannes Gutenberg]] # [[Elias Howe]] # [[Joseph Marie Jacquard]] # [[Robert Jarvik]] # [[Philippe Kahn]] # [[John George Kemeny]] # [[Jack Kilby]] # [[Stephanie Kwolek]] # [[Jaron Lanier]] # [[Ignacy Lukasiewicz]] # [[Guglielmo Marconi]] # [[Cyrus McCormick]] # [[Robert Metcalfe]] # [[Samuel Morse]] # [[Alfred Nobel]] # [[Robert Noyce]] # [[Charles Algernon Parsons]] # [[Roy J. Plunkett]] # [[William Shockley]] # [[Alan Shugart]] # [[Isaac Singer]] # [[Nikola Tesla]] # [[Alessandro Volta]] # [[Ernest Walton]] # [[James Watt]] # [[Wilhelm Eduard Weber]] # [[Eli Whitney]] # [[Charles Wilson]] </div> ==== Matematicians ==== ===== Periòde modèrne ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Daniel Bernoulli]] # [[Jacob Bernoulli]] # [[Bonaventura Cavalieri]] # [[Jean le Rond d'Alembert]] # [[Leonhard Euler]] # [[Pierre de Fermat]] # [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] # [[Blaise Pascal]] </div> ===== Periòde modèrne ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Niels Henrik Abel]] # [[Vladimir Arnold]] # [[Stefan Banach]] # [[Isaac Barrow]] # [[George Boole]] # [[Georg Cantor]] # [[Élie Cartan]] # [[Augustin-Louis Cauchy]] # [[Richard Dedekind]] # [[Peter Gustav Lejeune Dirichlet]] # [[Gotthold Eisenstein]] # [[Ronald Fisher]] # [[Joseph Fourier]] # [[Évariste Galois]] # [[Carl Friedrich Gauss]] # [[Alexander Grothendieck]] # [[Kurt Gödel]] # [[Jacques Hadamard]] # [[William Hamilton]] # [[G. H. Hardy]] # [[Charles Hermite]] # [[David Hilbert]] # [[Carl Gustav Jacob Jacobi]] # [[Felix Klein]] # [[Andrey Kolmogorov]] # [[Joseph Louis Lagrange]] # [[Pierre-Simon Laplace]] # [[Nikolai Lobachevsky]] # [[Benoit Mandelbrot]] # [[Pierre Louis Maupertuis]] # [[Gaspard Monge]] # [[John von Neumann]] # [[Emmy Noether]] # [[Grigori Perelman]] # [[Henri Poincaré]] # [[Jean-Victor Poncelet]] # [[Srinivasa Ramanujan]] # [[Bernhard Riemann]] # [[James Harris Simons]] # [[Karl Weierstrass]] # [[Hermann Weyl]] </div> ==== Informaticians ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[John Vincent Atanasoff]] # [[Charles Babbage]] # [[Tim Berners-Lee]] # [[Dan Bricklin]] # [[Seymour Cray]] # [[Ward Cunningham]] # [[Edsger W. Dijkstra]] # [[Douglas Engelbart]] # [[Herman Hollerith]] # [[Gary Kildall]] # [[Donald Knuth]] # [[Ada Lovelace]] # [[Dennis Ritchie]] # [[Richard Stallman]] # [[Linus Torvalds]] # [[Alan Turing]] # [[Niklaus Wirth]] # [[Steve Wozniak]] # [[Konrad Zuse]] </div> === Jornalistas === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Christiane Amanpour]] # [[Robert Fisk]] # [[John Pilger]] # [[Arun Shourie]] </div> ==== Estats Units ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Ed Bradley]] # [[Tom Brokaw]] # [[Walter Cronkite]] # [[Hedda Hopper]] # [[David McCullough]] # [[Edward R. Murrow]] # [[Joseph Pulitzer]] # [[Dan Rather]] # [[Geraldo Rivera]] # [[John Stossel]] # [[Ed Sullivan]] # [[Mike Wallace]] # [[Barbara Walters]] # [[Walter Winchell]] # [[Bob Woodward]] </div> === Esportius === ==== Atletisme ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Roger Bannister]] # [[Usain Bolt]] # [[Bob Beamon]] # [[Sergey Bubka]] # [[Sebastian Coe]] # [[Dick Fosbury]] # [[Haile Gebrselassie]] # [[Eric Heiden]] # [[Stefka Kostadinova]] # [[Jackie Joyner-Kersee]] # [[Rafer Johnson]] # [[Yelena Isinbayeva]] # [[Sawao Kato]] # [[Carl Lewis]] # [[Kipchoge Keino]] # [[Bobby Morrow]] # [[Edwin Moses]] # [[Paavo Nurmi]] # [[Jesse Owens]] # [[Lilia Podkopayeva]] # [[Wilma Rudolph]] # [[Babe Didrikson Zaharias]] # [[Emil Zátopek]] </div> ==== Esquí aupenc ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Jean-Claude Killy]] # [[Hermann Maier]] # [[Annemarie Moser-Pröll]] # [[Ingemar Stenmark]] # [[Lindsey Vonn]] </div> ==== Fòtbol american, irlandés e australian ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Jim Brown]] # [[O. J. Simpson]] # [[Jerry Rice]] </div> ==== Badminton ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Lin Dan]] # [[Peter Gade]] </div> ==== Basquetbòl ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Kareem Abdul-Jabbar]] # [[Sergei Belov]] # [[Larry Bird]] # [[Wilt Chamberlain]] # [[Tim Duncan]] # [[Magic Johnson]] # [[Michael Jordan]] # [[Dražen Petrović]] # [[Bill Russell]] # [[Arvydas Sabonis]] </div> ==== Baseball ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Hank Aaron]] # [[Ty Cobb]] # [[Lou Gehrig]] # [[Willie Mays]] # [[Jackie Robinson]] # [[Babe Ruth]] </div> ==== Biatlon ==== # [[Ole Einar Bjørndalen]] ==== Ciclisme ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Jacques Anquetil]] # [[Gino Bartali]] # [[Fausto Coppi]] # [[Bernard Hinault]] # [[Miguel Indurain]] # [[Eddy Merckx]] </div> ==== Bòxa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Muhammad Ali]] # [[Henry Armstrong]] # [[Jack Dempsey]] # [[Rocky Marciano]] # [[Joe Louis]] # [[Ingemar Johansson]] # [[Sugar Ray Robinson]] # [[Sugar Ray Leonard]] </div> ==== Escacs ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Bobby Fischer]] # [[Garry Kasparov]] </div> ==== Criquet ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Don Bradman]] # [[W.G. Grace]] # [[Sachin Tendulkar]] </div> ==== Equitacion ==== # [[Reiner Klimke]] ==== Oquei ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Luciana Aymar]] # [[Dhyan Chand]] </div> ==== Skating ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Robin Cousins]] # [[Scott Hamilton]] # [[Sonja Henie]] # [[Michelle Kwan]] # [[Tara Lipinski]] # [[Axel Paulsen]] # [[Irina Rodnina]] </div> ==== Gòlf ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Ben Hogan]] # [[Bobby Jones]] # [[Jack Nicklaus]] # [[Arnold Palmer]] # [[Gary Player]] # [[Annika Sörenstam]] # [[Lee Trevino]] # [[Tiger Woods]] </div> ==== Gimnastica ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Nadia Comăneci]] # [[Olga Korbut]] # [[Larisa Latynina]] # [[Li Ning]] # [[Vitaly Scherbo]] # [[Ludmilla Turischeva]] </div> ==== Handball ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Igor Turchin (handbal)]] # [[Ivano Balić]] # [[Anja Andersen]] </div> ==== Oquei sus glaça ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Wayne Gretzky]] # [[Valeri Kharlamov]] # [[Gordie Howe]] # [[Bobby Hull]] # [[Mario Lemieux]] # [[Sergei Makarov]] # [[Bobby Orr]] # [[Maurice Richard]] # [[Vladislav Tretiak]] </div> ==== Espòrts mecanics ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Mario Andretti]] # [[Juan Manuel Fangio]] # [[Alain Prost]] # [[Michael Schumacher]] # [[Ayrton Senna]] # [[Jackie Stewart]] </div> ==== Esquí nordic ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Bjorn Daehlie]] # [[Matti Nykänen]] </div> ==== Navegacion ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Ben Ainslie]] # [[Paul Elvstrom]] </div> ==== Fotbòl ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Franz Beckenbauer]] # [[David Beckham]] # [[Gianluigi Buffon]] # [[Iker Casillas]] # [[Bobby Charlton]] # [[Johan Cruyff]] # [[Alfredo Di Stéfano]] # [[Eusébio]] # [[Alex Ferguson]] # [[Garrincha]] # [[Mia Hamm]] # [[Diego Maradona]] # [[Lionel Messi]] # [[Gerd Müller]] # [[Michel Platini]] # [[Ferenc Puskas]] # [[Ronaldo]] # [[Cristiano Ronaldo]] # [[Pelé]] # [[Marco van Basten]] # [[Lev Yashin]] # [[Zinedine Zidane]] </div> ==== Speedskating ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Bonnie Blair]] # [[Johann Olav Koss]] </div> ==== Natacion ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Jim Thorpe]] # [[Mark Spitz]] # [[Michael Phelps]] # [[Greg Louganis]] </div> ==== Tennis de taula ==== # [[Jan-Ove Waldner]] ==== Tennis ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Andre Agassi]] # [[Björn Borg]] # [[Margaret Court]] # [[Chris Evert]] # [[Roger Federer]] # [[Pancho Gonzales]] # [[Steffi Graf]] # [[Billie Jean King]] # [[Rod Laver]] # [[Suzanne Lenglen]] # [[John McEnroe]] # [[Rafael Nadal]] # [[Martina Navratilova]] # [[Pete Sampras]] # [[Bill Tilden]] # [[Serena Williams]] </div> ==== Volleibòl ==== # [[Karch Kiraly]] ==== Divèrs ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Sepp Blatter]] # [[Pierre de Coubertin]] # [[Juan Antonio Samaranch]] </div> === Personatges legendàrias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Aquilles]] # [[Enèu]] # [[Agamemnon]] # [[Andromèda (mitologia)]] # [[Argonautas]] # [[Rei Artús]] # [[Atlàs (mitologia)]] # [[Beowulf]] # [[Dioscurs]] # [[Ciclòp]] # [[Cerbèr]] # [[Grendel]] # [[Hansel e Gretel]] # [[Eracles]] # [[Jason]] # [[Electra]] # [[Euròpa (mitologia)]] # [[Ganimedes (mitologia)]] # [[Elena (mitologia)|Elena]] # [[Medèa]] # [[Medusa]] # [[Ulisses]] # [[Edip]] # [[Orion (mitologia)]] # [[Persèu (mitologia)]] # [[Peter Pan]] # [[Rotland (de Roncesvals)]] # [[Esfinx]] # [[Serena]] </div> === Personatges de ficcion === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Batman]] # [[Mickey Mouse]] # [[Blancanèu]] # [[Superman]] # [[Tintin]] # [[Baba Yaga]] # [[Paire Nadal]] # [[Aladdin]] # [[James Bond]] # [[Lo Gat Capelat]] # [[Dracula]] # [[Sherlock Holmes]] # [[Tarzan]] # [[Lei Tres Mosquetaires]] # [[Supereròi]] </div> == Istòria == === Articles de basa === ==== Generalitats ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Istòria]] # [[Civilizacion]] # [[Istòria de la Tèrra]] # [[Istòria de l'umanitat]] # [[Archius]] # [[Biografia]] # [[Castèu]] # [[Òrdre (Regim Ancian)]] ## [[Borgesiá]] ## [[Noblesa]] # [[Emperaire]] # [[Feudalisme]] # [[Graf]] # [[Dèime]] ==== Sciéncias auxiliaras de l'istòria ==== # [[Arqueologia]] ## [[Cultura arqueologica]] ## [[Arqueogenetica]] # [[Cronologia]] # [[Diplomatica]] # [[Epigrafia]] # [[Genealogia]] # [[Eraudica]] ## [[Blason]] # [[Istoriografia]] ## [[Teoria dau complòt]] # [[Numismatica]] # [[Paleografia]] # [[Filatelia]] # [[Filosofia de l'istòria]] </div> ==== Istòria dei sciéncias e dei tecnicas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Istòria dei sciéncias]] # [[Istòria de l'agricultura]] # [[Istòria de l'astronomia]] # [[Istòria de l'aviacion]] # [[Istòria de la biologia]] # [[Istòria de la quimia]] # [[Istòria de la geografia]] # [[Istòria de la geologia]] # [[Istòria de la fisica]] # [[Istòria dei matematicas]] # [[Istòria de la pensada economica]] # [[Istòria de la lingüistica]] # [[Istòria de la psicologia]] # [[Istòria dei tecnicas]] # [[Istòria de la medecina]] # [[Istòria deis ordinators]] # [[Istòria de l'escritura]] </div> ==== Articles generaus divèrs ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # ??? # [[Istòria de l'art]] # [[Cultura istorica]] # [[Istòria de l'arquitectura]] # [[Istòria dei tecnicas cinematograficas]] # [[Istòria dau drech]] # [[Istòria de la literatura]] # [[Istòria militara]] # [[Istòria de la musica]] # [[Istòria de la filosofia]] # [[Istòria dei religions]] ## [[Istòria dau bodisme]] ## [[Istòria dau judaïsme]] ## [[Istòria dau cristianisme]] ## [[Istòria de l'indoïsme]] ## [[Istòria de l'islam]] </div> ==== Istòria dei continents ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Istòria d'Africa]] # [[Istòria d'America]] ## [[Istòria de l'America dau Nòrd]] ## [[Istòria de l'America dau Sud]] # [[Istòria d'Antartida]] # [[Istòria d'Asia]] # [[Istòria d'Euròpa]] # [[Istòria d'Oceania]] </div> ==== Istòria de regions istoricas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Istòria de l'America Centrala]] # [[Istòria dei Caribas]] # [[Istòria dei Balcans]] # [[Istòria de l'Orient Mejan]] # [[Istòria d'Escandinàvia]] </div> ==== Istòria dei país ==== ===== Africa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Istòria d'Egipte]] # [[Istòria d'Eritrèa]] # [[Istòria d'Etiopia]] # [[Istòria de Ghana]] # [[Istòria de Libia]] # [[Istòria de Madagascar]] # [[Istòria de Marròc]] # [[Istòria de Nigèria]] # [[Istòria de Senegau]] # [[Istòria de Sierra Leone]] # [[Istòria de Somalia]] # [[Istòria de l'Africa dau Sud]] # [[Istòria de Sodan]] </div> ===== America ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Istòria d'Argentina]] # [[Istòria de Bolívia]] # [[Istòria de Brasil]] # [[Istòria de Canadà]] # [[Istòria de Chile]] # [[Istòria de Colómbia]] # [[Istòria de Cuba]] # [[Istòria d'Eqüator]] # [[Istòria de Guyana]] # [[Istòria d'Haití]] # [[Istòria de Mexic]] # [[Istòria de Paraguia]] # [[Istòria de Peró]] # [[Istòria deis Estats Units d'America]] # [[Istòria de Veneçuèla]] </div> ===== Asia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Istòria d'Afganistan]] # [[Istòria d'Azerbaitjan]] # [[Istòria de Bangladèsh]] # [[Istòria de Botan]] # [[Istòria de Birmania]] # [[Istòria de Cambòtja]] # [[Istòria de China]] # [[Istòria d'Índia]] # [[Istòria d'Indonesia]] # [[Istòria d'Israèl]] # [[Istòria d'Iraq]] # [[Istòria d'Iran]] # [[Istòria de Japon]] # [[Istòria de Corèa]] # [[Istòria de Liban]] # [[Istòria de Malàisia]] # [[Istòria de Mongolia]] # [[Istòria de Nepal]] # [[Istòria de Paquistan]] # [[Istòria de Palestina]] # [[Istòria dei Filípinas]] # [[Istòria de l'Arabia Saudita]] # [[Istòria de Singapor]] # [[Istòria de Sri Lanka]] # [[Istòria de Siria]] # [[Istòria de Taiwan]] # [[Istòria de Tailàndia]] # [[Istòria de Tibet]] # [[Istòria de Turquia]] # [[Istòria de Vietnam]] # [[Istòria d'Iemèn]] </div> ===== Euròpa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Istòria d'Albania]] # [[Istòria d'Armenia]] # [[Istòria d'Àustria]] # [[Istòria de Belgica]] # [[Istòria de Bulgaria]] # [[Istòria de Croàcia]] # [[Istòria de Danemarc]] # [[Istòria d'Anglatèrra]] # [[Istòria d'Estònia]] # [[Istòria de Finlàndia]] # [[Istòria de França]] # [[Istòria de Georgia]] # [[Istòria d'Alemanha]] # [[Istòria de Grècia]] # [[Istòria d'Ongria]] # [[Istòria d'Islàndia]] # [[Istòria de la Republica d'Irlanda]] # [[Istòria d'Itàlia]] # [[Istòria de Letònia]] # [[Istòria de Lituània]] # [[Istòria de Malta]] # [[Istòria dei País Bas]] # [[Istòria de Norvègia]] # [[Istòria de Polonha]] # [[Istòria de Portugau]] # [[Istòria de Romania]] # [[Istòria de Russia]] # [[Istòria d'Escòcia]] # [[Istòria de Serbia]] # [[Istòria d'Espanha]] # [[Istòria de Suècia]] # [[Istòria de Soïssa]] # [[Istòria d'Ucraïna]] # [[Istòria dau Reiaume Unit]] # [[Istòria de Galas]] </div> ==== Oceania ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Istòria d'Austràlia]] # [[Istòria de la Nòva Zelanda]] </div> === Preïstòria e Antiquitat === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Edat de la Pèira]] # [[Edat dau Bronze]] # [[Edat dau Fèrre]] # [[Calcolitic]] # [[Antiquitat]] # [[Antiquitat Classica]] # [[Antiquitat Tardiva]] # [[Periòde ellenistic]] </div> ==== Preïstòria ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Preïstòria]] # [[Australopithecus]] # [[Òme de Cròsmanhon]] # [[Òme de Java]] # [[Òme de Pequin]] # [[Homo erectus]] # [[Evolucion umana]] # [[Òme de Denisova]] # [[Òme de Neandertal]] # [[Paranthropus]] # [[Expansion planetària de l'Òme Modèrne]] </div> ==== Edat dau Fèrre ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Paleolitic]] ## [[Paleolitic Inferior]] ## [[Paleolitic Mejan]] ## [[Paleolitic Superior]] # [[Mesolitic]] # [[Revolucion Neolitica]] # [[Neolitic]] # [[Brèç de la civilizacion]] # [[Domesticacion dau fuòc]] </div> ==== Africa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Egipte Antica]] ## [[Naqada III]] ## [[Faraon]] ## [[Dinastia Ptolemaïca]] ## [[Tebas (Egipte)]] ## [[Menfis]] ## [[Ancian Empèri]] ## [[Empèri Mejan]] ## [[Empèri Novèu]] ## [[Vau dei Rèis]] # [[Cultura de Nok]] # [[Nubia]] ## [[Reiaume de Kush]] ## [[Meroe]] # [[Reiaume d'Axom]] # [[Civilizacion cartaginesa]] ## [[Cartage]] ## [[Guèrras Punicas]] # [[Pont (país)]] </div> ==== America ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Civilizacions andinas]] ## [[Cultura de Chavín]] ## [[Civilizacion de Caral]] # [[Mesoamerica]] # [[Civilizacion maia]] # [[Paleoindians]] # [[Teotihuacan]] # [[Civilizacion olmèca]] # [[Poblament d'America]] # [[Civilizacion zapotèca]] </div> ==== Asia ==== ===== Generalitats ===== # [[Rota de la Seda]] ===== Asia Centrala, Pèrsia e Caucàs ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Empèri Aquemenida]] # [[Atropatene]] # [[Bactriana]] # [[Albania (Caucàs)]] # [[Ibèria (Caucàs)]] # [[Elam]] ## [[Susa]] # [[Medes]] # [[Empèri Part]] # [[Persèpolis]] # [[Guèrras Persoromanas]] # [[Saces]] # [[Empèri Sassanida]] # [[Sogdiana]] # [[Tocaris]] </div> ===== Asia Orientala ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Gojoseon]] # [[Periòde Jomon]] # [[Dinastia Shang]] # [[Periòde dei Primas e deis Autonas]] # [[Tres Reiaumes de Corèa]] # [[Periòde dei Reiaumes Combatents]] # [[Periòde Zhu]] # [[Periòde Yayoi]] # [[Tres Augusts e Cinc Emperaires]] # [[Xiongnu]] </div> ===== Asia dau Sud ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Dinastia Chola]] # [[Empèri Gupta]] # [[Civilizacion de la vau d'Indus]] ## [[Mohenjo-daro]] # [[Reiaumes Indogrècs]] # [[Indoescitas]] # [[Empèri Kushan]] # [[Magadha]] # [[Empèri Maurya]] # [[Dinastia Satavahana]] # [[Periòde Vedic]] </div> ===== Asia dau Sud-Èst ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Nanyue]] # [[Ciutats-estats Pyu]] # [[Dinastia Hong Bang]] </div> ===== Mesopotamia e Orient Mejan ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Mesopotamia]] # [[Akkad]] # [[Amorritas]] # [[Dinastia Bagratuni]] # [[Assiria]] ## [[Niniva]] # [[Babilònia (reialme)]] ## [[Babilònia]] ## [[Caldèa]] # [[Ebla]] # [[Istòria dei reiaumes ebrieus]] # [[Ititas]] # [[Lidia]] # [[Mitanni]] # [[Palmira]] # [[Fenicia]] ## [[Tir (Liban)]] # [[Frigia]] # [[Empèri Seleucida]] # [[Sabèus]] # [[Sumèr]] ## [[Ur (vila)]] # [[Tròia (Anatolia)]] ## [[Guèrra de Tròia]] # [[Ugarit]] # [[Urartu]] # [[Creissent Fertil]] # [[Reiaume d'Armenia]] # [[Guèrras de Siria]] </div> ==== Euròpa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Civilizacion minoïca]] ## [[Cnossos]] # [[Dacia]] ## [[Dacians]] # [[Etruscs]] # [[Grècia Antica]] ## [[Civilizacion micenèa]] ## [[Guèrras Medicas]] ## [[Granda Grècia]] ## [[Liga de Delos]] ## [[Esparta]] # [[Roma Antica]] ## [[Reiaume Roman]] ## [[Republica Romana]] ## [[Empèri Roman]] ### [[Pompei]] ## [[Empèri Roman d'Occident]] ## [[Casuda de l'Empèri Roman d'Occident]] ## [[Crisi dau sègle III]] ## [[Dinastia Julioclaudiana]] ## [[Dinastia Antonina]] ## [[Guèrra dei Gàllias]] ## [[Guèrras de Macedònia]] ## [[Guèrras civilas romanas]] # [[Macedònia (reialme)]] # [[Cèltas]] # [[Cimmeris]] # [[Sarmates]] # [[Saxons]] # [[Escitia]] ## [[Escitas]] # [[Tràcia]] # [[Invasions barbaras]] ## [[Alans]] ## [[Angles]] ## [[Bulgars]] ## [[Burgonds]] ## [[Gòts]] ### [[Ostrogòts]] ### [[Visigòts]] ## [[Huns]] ## [[Moros]] ## [[Rus']] ## [[Sueus]] ## [[Vandals]] </div> === Edat Mejana === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Edat Mejana]] # [[Guilda]] # [[Boiar]] # [[Chivalier]] # [[Kniaz]] # [[Samurai]] # [[Servatge]] # [[Cavalariá medievala]] </div> ==== Africa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Sultanat Ajuran]] # [[Almoravids]] # [[Empèri de Ghana]] # [[Kanem]] # [[Empèri de Mali]] # [[Empèri Songai]] # [[Timboctó]] # [[Comèrci transsaharian]] </div> ==== America ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Civilizacion astèca]] # [[Empèri Inca]] # [[Periòde Precolombian]] # [[Chimú]] # [[Cultura de Mississipí]] # [[Cultura Moche]] # [[Tiwanaku]] # [[Cultura wari]] </div> ==== Asia ==== ===== Articles de basa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Edat d'Aur de l'Islam]] # [[Mameloc]] </div> ===== Asia Centrala e Pèrsia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Turcomans dau Moton Blanc]] # [[Khanat de l'Òrda d'Aur]] # [[Turcomans dau Moton Negre]] # [[Conquista aràbia de Pèrsia]] # [[Empèri de Corasmia]] # [[Dinastia Seldjokida]] # [[Empèri Gaznevida]] # [[Khaganat Oigor]] </div> ===== Asia Orientala ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Goguryeo]] # [[Dinastia Han]] # [[Periòde de Heian]] # [[Dinastia Jin (265-420)]] # [[Dinastia Jin (1115-1234)]] # [[Dinastia Liao]] # [[Empèri Mongòl]] # [[Ninja]] # [[Dinastia Qin]] # [[Setze Reiaumes]] # [[Dinastia Song]] # [[Dinastias dau Nòrd e dau Sud]] # [[Dinastia Sui]] # [[Dinastia Tang]] # [[Tres Reiaumes (China)]] # [[Dinastia Xia]] # [[Dinastia Yuan]] # [[Periòde dei Cinc Dinastias e dei Dètz Reiaumes]] # [[Khitans]] </div> ===== Asia dau Sud ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Sultanat de Delhi]] # [[Conquista musulmana d'Índia]] # [[Empèri de Vijayanagara]] </div> ===== Asia dau Sud-Èst ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Champa]] # [[Empèri Khmer]] # [[Majapahit]] # [[Sultanat de Malacca]] # [[Reiaume de Pagan]] # [[Sriwijaya]] # [[Dinastia Tran]] </div> ===== Orient Mejan ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Califat Abassida]] # [[Crosada]] ## [[Estat latin]] # [[Empèri de Nicèa]] # [[Califat Fatimida]] # [[Empèri Latin]] # [[Empèri Otoman]] # [[Sultanat de Rom]] # [[Califat Omeia]] </div> ==== Euròpa ==== ===== Articles de basa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Pèsta negra]] # [[Esquisma de 1054]] # [[Ostau Absborg]] # [[Ostau Medicis]] # [[Normands]] # [[Renaissença]] </div> ===== Euròpa Orientala e Centrala ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Comans]] # [[Avars]] # [[Premier Khanat Bulgar]] # [[Segond Khanat Bulgar]] # [[Empèri Bizantin]] ## [[Guèrras Arabobizantinas]] ## [[Guèrras Bulgarobizantinas]] ## [[Guèrras Otomanobizantinas]] ## [[Sètge de Constantinòble (1453)]] # [[Principat de Galicia–Volínia]] # [[Grand Ducat de Lituània]] # [[Grand Ducat de Moscòu]] # [[Reiaume d'Ongria]] # [[Guèrras Ussitas]] # [[Cazars]] # [[Rus' de Kiev]] # [[Granda Moràvia]] # [[Republica de Novgorod]] # [[Guèrra de Creta (1645-1669)]] # [[Pechenegs]] # [[Chivaliers Teutonics]] # [[Principat de Vladimir-Suzdal]] # [[Bulgars de la Vòlga]] # [[Reiaume de Boèmia]] # [[Guèrra de Polonha còntra l'Òrdre Teutonic]] # [[Rurikidas]] </div> ===== Euròpa Occidentala ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Al Andalós]] ## [[Califat de Còrdoa]] ## [[Reconquista]] # [[Reiaume d'Aragon]] # [[Ducat de Borgonha]] # [[Reiaume de Castelha]] # [[Francia]] ## [[Francia Orientala]] ## [[Francia Occidentala]] # [[Reiaume de França]] # [[Empèri Carolingian]] ## [[Capecians]] ## [[Carolingians]] ## [[Merovingians]] # [[Reiaume d'Anglatèrra]] ## [[Anglosaxons]] ## [[Batalha de Hastings]] ## [[Conquista normanda d'Anglatèrra]] ## [[Guèrras dei Doas Ròsas]] # [[Liga Anseatica]] # [[Union de Kalmar]] # [[Sant Empèri Roman Germanic]] # [[Ostau Plantagenet]] # [[Guèrra de Cent Ans]] # [[Inquisicion]] # [[Òrdre dau Temple]] # [[Lombards]] # [[Crosadas balticas]] # [[Ostsiedlung]] # [[Estats Pontificaus]] # [[Republica de Gènoa]] # [[Reiaume de Sicília]] # [[Republica de Venècia]] # [[Periòde Viking]] # [[Vikings]] # [[Reiaume Visigòt]] # [[Wends]] # [[Guèrra dei Gòts]] # [[Neustria]] # [[Guelfs e Gibelins]] # [[Lèi salica]] </div> === Periòde modèrne === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Periòde Modèrne]] # [[Edat dei Descubèrtas]] # [[Empèri Britanic]] # [[Empèri Coloniau Francés]] # [[Pichon Temps Glaciari]] # [[Empèri Portugués]] # [[Empèri Espanhòu]] # [[Revolucion scientifica]] # [[Guèrra de Sèt Ans]] # [[Tractat de Saragossa]] # [[Tractat de Tordesillas]] </div> ==== Africa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Esclavatge en Africa]] # [[Comèrci triangular]] # [[Empèri de Bornu]] # [[Reiaume de Mutapa]] # [[Empèri Ashanti]] # [[Kongo]] # [[Empèri d'Oyo]] # [[Sultanat de Sennar]] # [[Ciutats-estats hausas]] </div> ==== America ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Guèrra d'Independéncia Estatsunidenca]] # [[Colonizacion europèa en America]] ## [[Colonizacion britanica en America]] ## [[Colonizacion espanhòla en America]] ### [[Conquista de l'Empèri Astèc]] ### [[Conquista de l'Empèri Inca]] # [[Guèrras Intercolonialas]] ## [[Quatrena Guèrra Intercoloniala]] # [[Chaple de Wounded Knee]] # [[Expedicion Lewis e Clark]] # [[Guèrras d'Independéncia Ispanoamericanas]] </div> ==== Asia ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Tèrratrem de Shaanxi]] # [[Famina bengalina de 1770]] # [[Sultanats de Deccan]] # [[Companhiá Neerlandesas deis Índias Orientalas]] # [[Companhiá deis Índias Orientalas]] # [[Periòde d'Edo]] ## [[Shogunat Tokugawa]] # [[Guèrra d'Imjin]] # [[Joseon]] # [[Khanat Cazac]] # [[Dinastia Ming]] # [[Empèri Marata]] # [[Empèri Mogòl]] # [[Conquista russa de Siberia]] # [[Dinastia Safavida]] # [[Empèri Sikh]] # [[Reiaume d'Ayutthaya]] # [[Khanat de Bokhara]] # [[Lan Xang]] # [[Dinastia Le]] # [[Khanat de Sibir]] # [[Dinastia Taungu]] # [[Khanat Dzungar]] </div> ==== Euròpa ==== ===== Articles de basa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Sègle dei Lutz]] # [[Reforma|Reforma Protestanta]] # [[Guèrra de Trenta Ans]] # [[Còntra-Reforma]] </div> ===== Euròpa Occidentala ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Tèrratrem de Lisbona de 1755]] # [[Guèrras Angloolandesas]] # [[Congrès de Berlin]] # [[Guèrra d'Uechanta Ans]] # [[Guèrra Civila Anglesa]] # [[Revolucion Francesa]] ## [[Guèrras Revolucionàrias]] # [[Guèrras de religion (França)]] # [[Eiganaud]] # [[Guèrras d'Itàlia]] # [[Prússia]] # [[Puritanisme]] # [[Inquisicion espanhòla]] # [[Guèrra de Succession d'Àustria]] # [[Guèrra de Succession d'Espanha]] # [[Enclosure]] </div> ===== Euròpa Orientala e Centrala ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Cosacs]] ## [[Hetmanat]] # [[Khanat de Crimèa]] # [[Granda Guèrra dau Nòrd]] # [[Granda Guèrra Turca]] # [[Ostau Romanov]] # [[Khanat de Kazan]] # [[Guèrra de Livònia]] # [[Partiments de Polonha]] # [[Republica dei Doas Nacions]] # [[Grand Jòc]] # [[Tsarat de Russia]] ## [[Oprichnina]] # [[Guèrras Turcorussas]] # [[Guèrras Otomanas en Euròpa]] # [[Union de Lublin]] # [[Guèrras Russolituanianas]] # [[Guèrra Russopolonesa de 1605-1618]] # [[Guèrra Russopolonesa de 1654-1667]] </div> === Periòde Contemporanèu === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Istòria contemporanèa]] # [[Crisi petroliera de 1973]] # [[Abolicionisme]] # [[Pacte Anti-Komintern]] # [[Movements per lei drechs civius]] # [[Guèrra Freja]] # [[Epidemia de covid-19]] # [[Decolonizacion]] # [[Crisi economica de 2008]] # [[Crisi economica de 1929]] # [[Revolucion Industriala]] # [[Edat de l'Informacion]] # [[Entre doas guèrras]] # [[Pacte Kellogg-Briand]] # [[Neoimperialisme]] # [[Exploracion espaciala]] # [[Corsa a l'espaci]] # [[Gripa espanhòla]] # [[Guèrra còntra lo terrorisme]] # [[Drech de vòte dei femnas]] # [[Premiera Guèrra Mondiala]] ## [[Frònt dei Balcans (Premiera Guèrra Mondiala)]] ## [[Frònt de l'Èst (Premiera Guèrra Mondiala)]] ## [[Frònt d'Itàlia (Premiera Guèrra Mondiala)]] ## [[Frònt d'Orient Mejan]] ## [[Tractat de Lausanna]] ## [[Tractat de Saint-Germain-en-Laye]] ## [[Tractat de Trianon]] ## [[Frònt de l'Oèst (Premiera Guèrra Mondiala)]] ## [[Conferéncia de patz de París]] # [[Segonda Guèrra Mondiala]] ## [[Aliats de la Segonda Guèrra Mondiala]] ## [[Poissanças de l'Aisse]] ## [[Pacte Molotov-Ribbentrop]] ## [[Campanha de Polonha (1939)]] ## [[Frònt de l'Oèst (Segonda Guèrra Mondiala)]] ## [[Batalha de l'Atlantic (Segonda Guèrra Mondiala)]] ## [[Batalha d'Anglatèrra]] ## [[Guèrra d'Ivèrn]] ## [[Guèrra Germanosovietica]] ## [[Teatre mediterranèu de la Segonda Guèrra Mondiala]] ## [[Guèrra dau Pacific (1941-1945)]] ## [[Bombardament de Pearl Harbor]] ## [[Conferéncia de Yalta]] ## [[Bombardaments atomics d'Hiroshima e de Nagasaki]] ## [[Procès de Nuremberg]] # [[Collectivizacion]] </div> ==== Africa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Prima Araba]] # [[Guèrra d'Argeria]] # [[Guèrra Civila Angolesa]] # [[Guèrra Anglozolo]] # [[Apartheid]] # [[Biafra]] # [[Estat Liure de Còngo]] # [[Guèrra Civila Etiopiana]] # [[Premiera Guèrra dei Boers]] # [[Guèrra Civila Libiana]] # [[Guèrra Madista]] # [[Guèrra Civila Nigeriana]] # [[Genocidi de Rwanda]] # [[Partiment d'Africa]] # [[Segonda Guèrra dei Boers]] # [[Segonda Guèrra de Còngo]] # [[Segonda Guèrra Italoetiopiana]] # [[Califat de Sokoto]] </div> ==== America ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Tèrratrem d'Haití de 2010]] # [[Guèrra de Secession]] # [[Guèrras indianas]] # [[Movement per lei drechs civius]] # [[Estats Confederats d'America]] # [[Crisi dei missils de Cuba]] # [[Revolucion Cubana]] # [[Dust Bowl]] # [[Empèri de Brasil]] # [[Granda Colómbia]] # [[Revolucion Haiciana]] # [[Projècte Manhattan]] # [[Guèrra d'Independéncia de Mexic]] # [[Revolucion Mexicana]] # [[Guèrra Americanomexicana]] # [[Atemptats dau 11 de setembre]] # [[Guèrra Ispanoamericana]] # [[Crac de Wall Street de 1929]] # [[Guèrra de 1812]] # [[Guèrra de Paraguai]] # [[Guèrra dau Pacific]] # [[Frontiera americana]] # [[New Deal]] </div> ==== Asia ==== ===== Asia Orientala ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Inondacions de 1931 (China)]] # [[Tèrratrem de Tangshan]] # [[Tèrratrem e tsunami de Tōhoku]] # [[Revòuta dei Boxers]] # [[Istòria de la Republica Populara de China]] # [[Guèrra Civila Chinesa]] # [[Revolucion Culturala]] # [[Empèri de Japon]] # [[Premiera guèrra de l'òpi]] # [[Premiera Guèrra Sinojaponesa]] # [[Grand bomb en avans]] # [[Granda Famina Chinesa]] # [[Guèrra de Corèa]] # [[Periòde Meiji]] # [[Restauracion Meiji]] # [[Dinastia Qing]] # [[Guèrra Russojaponesa]] # [[Segonda guèrra de l'òpi]] # [[Segonda Guèrra Sinojaponesa]] # [[Revòuta Taiping]] # [[Manifestacions de la Plaça Tiananmen]] # [[Revolucion chinesa de 1911]] # [[Tractats inegaus]] </div> ===== Asia dau Sud ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Ciclòn Bhola]] # [[Guèrra d'Independéncia de Bangladèsh]] # [[Raj Britanic]] # [[Movement independentista indian]] # [[Revòuta Indiana de 1857]] # [[Tresena Guèrra Indopaquistanesa]] # [[Partiment deis Índias]] # [[Dinastia Nguyen]] # [[Dinastia Konbaung]] </div> ===== Asia dau Sud-Èst ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Tsunami de 2004]] # [[Índias Orientalas Neerlandesas]] # [[Indochina Francesa]] # [[Revolucion Nacionala Indonesiana]] # [[Guèrra Americanofilipina]] # [[Revolucion Filipina]] # [[Guèrra de Vietnam]] # [[Khmers Roges]] # [[Guèrra d'Indochina]] </div> ===== Orient Mejan e Iran ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Revòuta Araba]] # [[Guèrra d'Independéncia Turca]] # [[Genocidi armèni]] # [[Palestina mandatària]] # [[Conflicte araboisraelian]] # [[Guèrra Civila dau Iemèn dau Nòrd]] # [[Guèrra Civila Libanesa]] # [[Revolucion Iraniana]] # [[Premiera Guèrra d'Afganistan]] # [[Guèrra Iran-Iraq]] # [[Guèrra de Kuwait]] # [[Segonda Guèrra d'Afganistan]] # [[Guèrra d'Iraq]] # [[Guèrra Civila Siriana]] </div> ==== Euròpa ==== ===== Articles de basa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Empèri Austrian]] # [[Àustria-Ongria]] # [[Congrès de Viena]] # [[Integracion europèa]] # [[Istòria de l'Union Europèa]] # [[Olocaust]] # [[Santa Aliança]] # [[Ridèu de fèrre]] # [[Prima dei Pòbles]] # [[Tractat de París (1814)]] # [[Tractat de Versalhas]] </div> ===== Euròpa Orientala ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Guèrras Balcanicas]] ## [[Premiera Guèrra Balcanica]] ## [[Segonda Guèrra Balcanica]] # [[Catastròfa de Chornobil]] # [[Guèrra de Crimèa]] # [[Checoslovaquia]] # [[Dissolucion de l'Union Sovietica]] # [[Alemanha de l'Èst]] # [[Campanha de Russia (1812)]] # [[Grandei Purgas]] # [[Guèrra Turcogrèga (1919-1922)]] # [[Guèrra d'Independéncia Grèga]] # [[Golag]] # [[Holodomor]] # [[Revolucion Ongresa de 1956]] # [[Guèrra Sovietopolonesa]] # [[Insureccion de Praga]] # [[Revolucions de 1989]] # [[Guèrra Civila Russa]] # [[Empèri Rus]] # [[Revolucion Russa de 1905]] # [[Revolucion Russa]] # [[Guèrra Turcorussa de 1877-1878]] # [[Solidarnosc]] # [[Blòt de l'Èst]] # [[Union Sovietica dei Republicas Socialistas]] ## [[Menchevics]] ## [[NKVD]] # [[Iogoslavia]] # [[Transferiments de populacions en URSS]] </div> ===== Euròpa Occidentala ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Revolucion Bèlga]] # [[Muralha de Berlin]] # [[Premier Empèri Francés]] # [[Guèrra de 1870]] # [[Premiera Republica Francesa]] # [[Confederacion Germanica]] # [[Empèri Alemand]] # [[Reünificacion Alemanda]] # [[Granda Famina (Irlanda)]] # [[Cent Jorns]] # [[Unificacion Italiana]] # [[Revolucion de Julhet]] # [[Guèrras napoleonencas]] # [[Tresen Reich]] ## [[Putsch de la brassariá]] ## [[Gestapo]] ## [[NSDAP]] ## [[Schutzstaffel]] ## [[Sturmabteilung]] ## [[Complòt dau 20 de julhet]] # [[Guèrra d'Espanha]] # [[Comuna de París (1871)]] # [[Segonda Republica Espanhòla]] # [[Guèrra Civila Espanhòla]] # [[The Troubles]] # [[Unificacion Alemanda]] # [[Camps de concentracion nazis]] # [[Republica de Weimar]] # [[Dolchstoßlegende]] </div> ===== Vilas istoricas ===== # [[Antiòquia d'Orontes]] == Geografia == === Articles de basa === ==== Generalitats ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Geografia]] # [[Capitala]] # [[Vila]] # [[País]] # [[Exploracion]] # [[Dependéncia territòriala]] # [[Frontiera]] # [[Zòna rurala]] # [[Banlèga]] # [[Vilatge]] </div> ==== Cartografia ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Atlàs (geografia)]] # [[Isolinha]] # [[Sistèma geodesic]] # [[Sistèma de coordenadas geograficas]] ## [[Latitud]] ## [[Longitud]] # [[Geoïde]] # [[Glòbe terrèstre]] # [[Grand cercle]] # [[Projeccion cartografica]] ## [[Projeccion de Mercator]] # [[Modèl ellipsoïdau de la Tèrra]] # [[Escala (cartografia)]] </div> ==== Direccions ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Ponch cardinau]] # [[Nòrd]] # [[Èst]] # [[Sud]] # [[Oèst]] </div> ==== Tèrra ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Cercle antartic]] # [[Cercle artic]] # [[Parallèl (geografia)]] # [[Eqüator terrèstre]] # [[Meridian]] # [[Pòl Nòrd]] # [[Premier meridian]] # [[Pòl Sud]] # [[Tropic dau Cancèr]] # [[Tropic dau Capricòrne]] </div> ==== Continent ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Continent]] # [[Africa]] # [[America]] # [[Antartida]] # [[Asia]] # [[Austràlia]] # [[Eurasia]] # [[Euròpa]] # [[America dau Nòrd]] # [[America dau Sud]] </div> === Geografia fisica === ==== Estendudas d'aiga ==== ===== Oceans e mars ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Ocean Artic]] ## [[Baia de Baffin]] ## [[Mar de Barents]] ## [[Mar de Beaufort]] ## [[Mar dei Chukchis]] ## [[Mar de Siberia Orientala]] ## [[Mar de Groenlàndia]] ## [[Baia d'Hudson]] ## [[Mar de Kara]] ## [[Mar de Laptev]] ## [[Mar Blanca]] # [[Ocean Atlantic]] ## [[Mar Baltica]] ### [[Golf de Botnia]] ## [[Baia de Biscaia]] ## [[Golf de Guinèa]] ## [[Mar d'Irlanda]] ## [[Mar de Labrador]] ## [[Mar dau Nòrd]] ## [[Mar de Norvègia]] ## [[Mar dei Sargassas]] ## [[Golf de Sant Laurenç]] # [[Mar Negra]] ## [[Mar d'Azov]] # [[Mar Cariba]] ## [[Golf de Mexic]] # [[Mar Mediterranèa]] ## [[Mar Adriatica]] ## [[Mar Egèa]] ## [[Mar Ioniana]] ## [[Mar Liguriana]] ## [[Mar de Marmara]] ## [[Mar Tirrèna]] # [[Ocean Indian]] ## [[Mar d'Andaman]] ## [[Mar d'Arabia]] ## [[Golf de Bengala]] ## [[Golf Arabopersic]] ## [[Mar Roja]] ## [[Mar de Timòr]] # [[Ocean Pacific]] ## [[Mar d'Arafura]] ## [[Mar de Bering]] ## [[Mar dei Celebas]] ## [[Mar de Coralh]] ## [[Mar de China Orientala]] ## [[Mar de Florès]] ## [[Golf d'Alaska]] ## [[Golf de Califòrnia]] ## [[Golf de Carpentària]] ## [[Golf de Tailàndia]] ## [[Mar de Java]] ## [[Mar dei Molucas]] ## [[Mar dei Filípinas]] ## [[Mar de Japon]] ## [[Mar d'Okhotsk]] ## [[Mar de Salomon]] ## [[Mar de China Meridionala]] ## [[Mar de Sulu]] ## [[Mar de Tasman]] ## [[Mar Jauna]] # [[Ocean Antartic]] ## [[Mar d'Amundsen]] ## [[Granda Baia d'Austràlia]] ## [[Mar de Ross]] ## [[Mar de Scotia]] ## [[Mar de Weddell]] </div> ===== Destrechs ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Bab-el-Mandeb]] # [[Destrech de Bass]] # [[Estrech de Bering|Destrech de Bering]] # [[Bosfòr]] # [[Destrech de Cook]] # [[Destrech de Davis]] # [[Destrech de Danemarc]] # [[Dardanèls]] # [[Pas de Calais (estrech)]] # [[Passatge de Drake]] # [[Marga (mar)]] # [[Destrechs de Florida]] # [[Estrech de Gibartar|Destrech de Gibartar]] # [[Estrech d'Ormuz|Destrech de Hormuz]] # [[Destrech d'Hudson]] # [[Kattegat]] # [[Destrech de Corèa]] # [[Destrech de Magellan]] # [[Estrech de Malaca|Destrech de Malacca]] # [[Canau de Moçambic]] # [[Canau d'Otranto]] # [[Destrech de Palk]] # [[Skagerrak]] # [[Estrech de la Sonda|Destrech de la Sonda]] # [[Destrech de Taiwan]] # [[Destrech de Torres]] # [[Destrech de Tsugaru]] # [[Canau de Yucatan]] # [[Oresund]] </div> ==== Rius ==== ===== Africa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Còngo (flume)]] ## [[Kasai (riu)]] ## [[Ubangi (riu)]] # [[Limpopo (riu)]] # [[Nigèr (fluvi)|Nigèr (flume)]] ## [[Benue (riu)]] # [[Nil]] ## [[Nil Blau]] ## [[Nil Blanc]] # [[Aurenja (flume)]] # [[Senegau (flume)]] # [[Zambèsi]] </div> ===== America dau Nòrd ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Colorado (flume)]] # [[Colómbia (flume)]] # [[Mackenzie (flume)]] # [[Mississipí (flume)]] ## [[Missorí (riu)]] ## [[Ohio (riu)]] # [[Rio Grande]] # [[Sant Laurenç (riu)]] # [[Yukon (flume)]] </div> ===== America dau Sud ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Amazonas (fluvi)]] ## [[Rio Madeira]] ## [[Rio Negro (Amazonas)]] ## [[Rio Tocantins]] # [[Rio Magdalena]] # [[Orinoco]] # [[Paraná]] # [[Uruguai (flume)]] # [[Rio São Francisco]] </div> ===== Asia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Fluvi Blau]] # [[Fluvi Jaune]] # [[Mekong]] # [[Lena]] # [[Ienisseï]] ## [[Angara (riu)]] # [[Òb]] ## [[Irtysh]] # [[Indús]] # [[Bramapotra]] # [[Amor (fluvi)]] # [[Songhua (riu)]] # [[Eufrates]] # [[Amu Darya]] # [[Ganges]] ## [[Yamuna]] # [[Salween]] # [[Oral (flume)]] # [[Syr Darya]] # [[Irrawaddy]] # [[Kolyma]] # [[Fluvi de las Pèrlas|Fluvi dei Pèrlas]] # [[Tigre (flume)]] # [[Indigirka]] # [[Godavari]] # [[Krishna]] # [[Liao]] </div> ===== Euròpa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Vòlga]] # [[Danubi]] # [[Dnièpre]] # [[Dòn]] # [[Pechora]] # [[Dvina Septentrionala]] # [[Ren]] # [[Elba (flume)]] # [[Vistula]] # [[Tage]] # [[Daugava]] # [[Léger (flume)]] # [[Oder]] </div> ===== Oceania ===== # [[Murray (flume)]] ==== Lacs ==== ===== Africa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Grands Lacs Africans]] ## [[Lac Victòria]] ## [[Lac Tanganyika]] ## [[Lac Malawi]] ## [[Lac Turkana]] ## [[Lac Albert (Africa)]] # [[Lac Mweru]] # [[Lac Chad]] </div> ===== America ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Grands Lacs]] ## [[Lac Superior]] ## [[Lac Michigan]] ## [[Lac Huron]] ## [[Lac Erie]] ## [[Lac Ontario]] # [[Grand Lac deis Esclaus]] # [[Lac Winnipeg]] # [[Lac Nicaragua]] # [[Lac Maracaibo]] # [[Lac Titicaca]] </div> ===== Antartida ===== # [[Lac Vostok]] ===== Asia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Mar Caspiana]] # [[Lac Baikal]] # [[Lac Balkhash]] # [[Issyk Kul]] # [[Lac d'Urmia]] # [[Lac de Van]] # [[Lac de Qinghai]] # [[Lac de Poyang]] # [[Mar d'Aral]] # [[Mar Mòrta]] </div> ===== Euròpa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Lac Ladoga]] # [[Lac Onega]] # [[Vanern]] # [[Saimaa]] # [[Lac Peipus]] </div> ===== Oceania ===== # [[Lac Erie]] ==== Canaus ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Canau Erie]] # [[Canal de Panamà|Canau de Panamà]] # [[Canau de Suèz]] </div> ==== Illas ==== ===== Africa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Illas Canàrias]] # [[Illas Mascarenas]] # [[Zanzibar]] </div> ===== America ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Grandeis Antilhas]] ## [[Hispaniola]] # [[Pichoneis Antilhas]] # [[Groenlàndia]] # [[Archipèla Artic]] ## [[Illas de la Rèina Elisabèta]] ### [[Illa d'Ellesmere]] ## [[Illa Banks]] ## [[Illa de Baffin]] ## [[Illa Victòria (Canadà)]] ## [[Illa Axel Heiberg]] ## [[Illa Melville]] ## [[Illa Southampton]] ## [[Illa dau Prince de Galas (Nunavut)]] # [[Tèrra Nòva]] # [[Illa de Vancouver]] # [[Illa de Pascas]] # [[Illas Galápagos]] # [[Tèrra del Fuòc]] # [[Marajó]] # [[Illas Falkland]] </div> ===== Asia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Insulíndia]] ## [[Illas Maluku]] ## [[Luzon]] ## [[Mindanao]] ## [[Illas de la Sonda]] ### [[Bornèo]] ### [[Sumatra]] ### [[Sulawesi]] ### [[Java]] ### [[Pichoneis Illas de la Sonda]] #### [[Timòr]] # [[Honshu]] # [[Kokkaido]] # [[Sakhalina]] # [[Kyushu]] # [[Tèrra dau Nòrd]] # [[Illas de Nòva Siberia]] # [[Shikoku]] # [[Formòsa]] </div> ===== Euròpa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Illas Britanicas]] ## [[Granda Bretanha]] ## [[Irlanda (illa)]] # [[Nòva Zembla]] # [[Spitzberg]] # [[Sicília]] # [[Sardenha]] # [[Tèrra de Francés Josèp]] # [[Corsega]] # [[Seeland]] </div> ===== Oceania ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Hawaii]] # [[Nòva Bretanha]] # [[Nòva Guinèa]] # [[Illa dau Nòrd]] # [[Illa dau Sud]] # [[Tasmania]] </div> ===== Antartida ===== # [[Illa Alexandre]] ==== Peninsulas ==== ===== Africa ===== # [[Bana d'Africa]] ===== America ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Peninsula de Bassa Califòrnia]] # [[Peninsula d'Alaska]] # [[Peninsula de Labrador]] # [[Peninsula de Yucatan]] </div> ===== Asia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Soscontinent indian]] # [[Peninsula Aràbia]] # [[Indochina]] # [[Peninsula de Corèa]] # [[Peninsula de Malàisia]] # [[Peninsula Chukchi]] # [[Kamchatka]] # [[Sinai]] # [[Peninsula de Taimir]] </div> ===== Euròpa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Balcans]] # [[Crimèa]] # [[Peninsula Iberica]] # [[Peninsula Italica]] # [[Jutlàndia]] # [[Peninsula de Kola]] # [[Peninsula Escandinava]] </div> ===== Oceania ===== # [[Peninsula dau Cap York]] ===== Antartida ===== # [[Peninsula Antartida]] ==== Relèus terrèstres ==== ===== Africa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Atlàs (massís)]] # [[Drakensberg]] # [[Platèus Etiopians]] # [[Granda Val del Rift]] </div> ===== America ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Cordilhèra America]] # [[Monts Adirondack]] # [[Apalaches]] # [[Black Hills]] # [[Pargue Nacionau de Bryce Canyon]] # [[Bloquier Canadenc]] # [[Grands Plans]] # [[Platèu de Columbia]] # [[Cadenas costièras dau Pacific]] ## [[Sierra Nevada]] # [[Montanhas Rocosas]] # [[Andes]] ## [[Altiplano]] # [[Platèus Brasilièrs]] # [[Bloquier de Guaiana]] </div> ===== Asia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Platèu Iranian]] # [[Monts Zagros]] # [[Hindu Kush]] # [[Caucàs]] # [[Tian Shan]] # [[Alborz]] # [[Depression de Turan]] # [[Grand Plan de China dau Nòrd]] # [[Plan Tibetan]] # [[Monts Kunlun]] # [[Plan Yunnan-Guizhu]] # [[Plan Mongòl]] # [[Plan de Siberia Occidentala]] # [[Plan de Siberia Centrala]] # [[Monts Altai]] # [[Monts Sayan]] # [[Monts de Verkhoyansk]] # [[Sikhote-Alin]] # [[Plan de Deccan]] # [[Imalaia]] # [[Karakoram]] # [[Plan de Ganges]] # [[Ghats Occidentaus]] # [[Monts Pontics]] # [[Monts Taurus]] # [[Najd]] </div> ===== Euròpa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Aups]] # [[Apenins]] # [[Monts Balcanics]] # [[Carpats]] # [[Plan d'Euròpa Orientala]] # [[Plan d'Euròpa dau Nòrd]] # [[Pirenèus]] # [[Monts Escandinaus]] # [[Orals]] </div> ===== Oceania ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Cordilhèra Australiana]] # [[Aups dau Sud (Nòva Zelanda)]] </div> ===== Antartida ===== # [[Monts Transantartics]] ==== Montanhas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Aconcagua]] # [[Denali]] # [[K2]] # [[Mauna Loa]] # [[Mont Elbrós]] # [[Ètna]] # [[Mont Everest]] # [[Mont Kenya]] # [[Kilimanjaro]] # [[Mont Kosciuszko]] # [[Mont Logan]] # [[Mont Olimp]] # [[Parnàs]] # [[Mont Saint Helens]] # [[Vesuvi]] # [[Mont Whitney]] # [[Massís Vinson]] </div> ==== Relèus oceanics ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Dorsala de Chile]] # [[Dorsala èst-Pacific]] # [[Dorsala medioatlantica]] # [[Dorsala Pacific-Antartida]] # [[Dorsala centrala indiana]] # [[Dorsala sud-oèst indiana]] # [[Fòssa de las Marianas|Fòssa dei Marianas]] </div> ==== Desèrts ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Desèrt de Gòbi]] # [[Sahara]] # [[Desèrt d'Arabia]] # [[Desèrt de Kalahari]] # [[Neguèv]] # [[Desèrt de Taklamakan]] # [[Grand Desèrt de Victòria]] # [[Desèrt d'Atacama]] # [[Estèpa de Patagònia]] # [[Desèrt dau Grand Bacin]] </div> ==== Autreis endrechs ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Granda Barrièra de Coralh]] # [[Cascada d'Iguaçu]] # [[Cataractas dau Niagarà]] </div> ==== Pargues e zònas protegits ==== ===== Africa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[World Heritage Site]] # [[Aïr]] # [[Tassili n'Ajjer]] # [[Resèrva de caça de Selous]] # [[Pargue nacionau de Salonga]] # [[Pargue nacionau de Manovo-Gounda St Floris]] # [[Pargue nacionau de Serengeti]] # [[Resèrva de fauna d'ocapis]] # [[Pargue nacionau dau Banc d'Arguin]] # [[Pargue nacionau de Comoe]] # [[Airau de conservacion de Ngorongoro]] </div> ===== Asia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Pargue nacionau dei Sundarbans]] # [[Pargue nacionau de Kaziranga]] # [[Pargue nacionau de Lorentz]] # [[Patrimòni dei seuvas tropicalas de Sumatra]] </div> ===== Euròpa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Seuva de Bialowieza]] # [[Seuvas verges de Komi]] # [[Cauçada dei Gigants]] </div> ===== America ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Pargue nacionau de Yellowstone]] # [[Pargue nacionau de Redwood]] # [[Pargue nacionau istoric de la cultura de Chaco]] # [[Pargue nacionau de Mesa Verde]] # [[Pargue nacionau de Yosemite]] # [[Pargue nacionau Olimpic]] # [[Pargue nacionau deis Everglades]] # [[Kluane / Wrangell - Sant-Elia / Glacièr Bay / Tatshenshini-Alsek]] # [[Pargue internacionau de La Amistad]] # [[Sian Ka'an]] # [[Pargue nacionau dei Great Smoky Mountains]] # [[Monument nacionau marin de Papahanaumokuakea]] # [[Te Wahipounamu]] </div> ===== Oceania ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Serra do Mar]] # [[Pargue nacionau de Jaú]] </div> ===== Zònas protegidas ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Pargue nacionau dau Nòrd-Èst de Groenlàndia]] # [[Pargue transfrontalier dau Grand Limpopo]] # [[Resèrva de caça dau Kalahari Centrau]] # [[Pargue nacionau de Wood Buffalo]] # [[Pargue nacionau e resèrva dei Gates of the Arctic]] # [[Pargue nacionau de Tumucumaque]] </div> === Vilas === ==== Asia ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Abu Dhabi]] # [[Ahmedabad]] # [[Almaty]] # [[Amman]] # [[Ankara]] # [[Ashgabat]] # [[Astana]] # [[Bagdad]] # [[Bakó]] # [[Bangalore]] # [[Bangkòk]] # [[Pequin]] # [[Beirut]] # [[Bishquec]] # [[Pusan]] # [[Chengdu]] # [[Chennai]] # [[Chongqing]] # [[Colombo]] # [[Damasc]] # [[Delhi]] # [[Dhaka]] # [[Dili]] # [[Doha]] # [[Dubai]] # [[Dushanbe]] # [[Isfahan]] # [[Gaza]] # [[Guangzhu]] # [[Hanoi]] # [[Ho Chi Minh (ciutat)]] # [[Hong Kong]] # [[Hyderabad]] # [[Islamabad]] # [[Istambol]] # [[Izmir]] # [[Jaipur]] # [[Jakarta]] # [[Jeddah]] # [[Jerusalèm]] # [[Kabol]] # [[Karachi]] # [[Katmandó]] # [[Kolkata]] # [[Kuala Lumpur]] # [[Kowait (vila)]] # [[Kyoto]] # [[Lahore]] # [[Lhasa]] # [[Manama]] # [[Manila]] # [[La Mèca]] # [[Moroni]] # [[Bombai]] # [[Mascate]] # [[Nagoya]] # [[Nanquin]] # [[Naypyidaw]] # [[Nòu Delhi]] # [[Osaka]] # [[Phnom Penh]] # [[Pyongyang]] # [[Pune]] # [[Ramallah]] # [[Riyad]] # [[Samarcanda]] # [[Sanaa]] # [[Sapporo]] # [[Seol]] # [[Shanghai]] # [[Shenzhen]] # [[Singapor (vila)]] # [[Surabaya]] # [[Surat]] # [[Taipei]] # [[Tashkent]] # [[Tbilisi]] # [[Teheran]] # [[Tel Aviv]] # [[Thimphu]] # [[Tianjin]] # [[Tòquio]] # [[Ulan Bator]] # [[Vientiane]] # [[Vladivostok]] # [[Wuhan]] # [[Xi'an]] # [[Rangon]] # [[Erevan]] # [[Yokohama]] </div> ==== Africa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Abuja]] # [[Accra]] # [[Addis Abeba]] # [[Alexàndria]] # [[Argier]] # [[Antananarivo]] # [[Bamako]] # [[Bissau]] # [[Brazzaville]] # [[Bujumbura]] # [[Lo Caire]] # [[Lo Cap]] # [[Casablanca]] # [[Conakry]] # [[Dakar]] # [[Dar es Salaam]] # [[Durban]] # [[Gaborone]] # [[Harare]] # [[Johannesburg]] # [[Kampala]] # [[Khartom]] # [[Kinshasa]] # [[Lagos]] # [[Libreville]] # [[Lilongwe]] # [[Lomé]] # [[Luanda]] # [[Lusaka]] # [[Malabo]] # [[Malé]] # [[Maputo]] # [[Maseru]] # [[Mbabane]] # [[Mogadishu]] # [[Monrovia]] # [[Nairobi]] # [[N'Djamena]] # [[Niamey]] # [[Nouakchott]] # [[Ouagadougou]] # [[Pòrt-Loís]] # [[Porto-Novo]] # [[Praia]] # [[Pretòria]] # [[Rabat]] # [[São Tomé]] # [[Trípol]] # [[Tunis]] # [[Victoria (Seichèlas)]] # [[Windhoek]] # [[Yaoundé]] </div> ==== America ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Asunción]] # [[Bogotà]] # [[Brasília]] # [[Buenos Aires]] # [[Caracas]] # [[Curitiba]] # [[Georgetown]] # [[La Paz]] # [[Lima]] # [[Montevideo]] # [[Paramaribo]] # [[Quito]] # [[Recife]] # [[Rio de Janeiro]] # [[Santiago]] # [[São Paulo]] # [[Sucre (vila)]] # [[Valparaiso]] # [[Atlanta]] # [[Boston]] # [[Chicago]] # [[Dallas]] # [[Denver]] # [[Detroit]] # [[Houston]] # [[Los Angeles]] # [[Las Vegas]] # [[Miami]] # [[Montreal]] # [[New Orleans]] # [[New York City]] # [[Ottawa]] # [[Philadelphia]] # [[Phoenix]] # [[Saint Louis]] # [[San Francisco]] # [[Seattle]] # [[Toronto]] # [[Vancouver]] # [[Washington]] # [[Bridgetown]] # [[Castries]] # [[Guadalajara]] # [[Ciutat de Guatemala]] # [[L'Avana]] # [[Kingston]] # [[Kingstown]] # [[Managua]] # [[Ciutat de Mexic]] # [[Monterrey]] # [[Nassau (Bahamas)]] # [[Ciutat de Panama]] # [[Port-au-Prince]] # [[Port of Spain]] # [[Roseau]] # [[San Juan]] # [[San José]] # [[San Salvador]] # [[Santo Domingo]] # [[Saint George's]] # [[Saint John's]] # [[Tegucigalpa]] </div> ==== Euròpa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Bratislava]] # [[Budapèst]] # [[Lisbona]] # [[Ljubljana]] # [[Nicosia]] # [[Praga]] # [[La Valeta]] # [[Amsterdam]] # [[Brussèlas]] # [[L'Aia]] # [[Copenaga]] # [[Helsinki]] # [[Òslo]] # [[Reykjavík]] # [[Estocòlme]] # [[Atenas]] # [[Belgrad]] # [[Bucarèst]] # [[Podgorica]] # [[Sarajevo]] # [[Skopje]] # [[Sòfia]] # [[Tessalonica]] # [[Tirana]] # [[Zagrèb]] # [[Berlin]] # [[Bèrna]] # [[Colonha]] # [[Drèsda]] # [[Düsseldorf]] # [[Francfort]] # [[Genèva]] # [[Amborg]] # [[Hannover]] # [[Munic]] # [[Nurembèrg]] # [[Stuttgart]] # [[Viena (Àustria)]] # [[Zuric]] # [[Birmingham]] # [[Dublin]] # [[Edimborg]] # [[Glasgow]] # [[Leeds]] # [[Liverpool]] # [[Londres]] # [[Manchester]] # [[Bordèu]] # [[Lion]] # [[Marselha]] # [[París]] # [[Estrasborg]] # [[Tolosa]] # [[Barcelona]] # [[Florença]] # [[Gènoa]] # [[Madrid]] # [[Milan]] # [[Nàpols]] # [[Palèrme]] # [[Roma]] # [[Sevilha]] # [[Turin]] # [[Valéncia]] # [[Venècia]] # [[Chisinau]] # [[Karkòv]] # [[Kiev]] # [[Lvòv]] # [[Minsk]] # [[Moscòu]] # [[Nizhni Nòvgorod]] # [[Odessa]] # [[Sant Petersborg]] # [[Volgograd]] # [[Iekaterinborg]] # [[Gdansk]] # [[Cracòvia]] # [[Riga]] # [[Tallinn]] # [[Vilnius]] # [[Varsòvia]] </div> ==== Oceania ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Canberra]] # [[Funafuti]] # [[Honiara]] # [[Honolulu]] # [[Majuro]] # [[Melbourne]] # [[Nuku'alofa]] # [[Palikir]] # [[Perth (Austràlia Occidentala)]] # [[Port Vila]] # [[Suva]] # [[Sydney]] # [[Wellington]] </div> === País e territòris === ==== Estats e entitats territòrialas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Lista dei país]] # [[Abcazia]] # [[Afganistan]] # [[Albania]] # [[Argeria]] # [[Samoa Americana]] # [[Andorra]] # [[Angòla]] # [[Antigua e Barbuda]] # [[Argentina]] # [[Armenia]] # [[Aruba]] # [[Austràlia]] # [[Àustria]] # [[Azerbaitjan]] # [[Bahamas]] # [[Bahrain]] # [[Bangladèsh]] # [[Barbados]] # [[Bielorussia]] # [[Belgica]] # [[Belize]] # [[Benin]] # [[Bermudas]] # [[Botan]] # [[Bolívia]] # [[Bòsnia e Ercegovina]] # [[Botswana]] # [[Brasil]] # [[Brunei]] # [[Bulgaria]] # [[Burkina Faso]] # [[Birmania]] # [[Burundi]] # [[Cambòtja]] # [[Cameron]] # [[Canadà]] # [[Cap Verd]] # [[Centrafrica]] # [[Chad]] # [[Chile]] # [[Republica Populara de China|China]] # [[Colómbia]] # [[Comòras]] # [[Republica de Còngo]] # [[Republica Democratica de Còngo]] # [[Illas Cook]] # [[Còsta Rica]] # [[Còsta d'Evòri]] # [[Croàcia]] # [[Cuba]] # [[Chipre]] # [[Republica Chèca]] # [[Danemarc]] # [[Jiboti]] # [[Dominica]] # [[Republica Dominicana]] # [[Timòr Orientau]] # [[Eqüator (país)]] # [[Egipte]] # [[Lo Salvador]] # [[Guinèa Eqüatoriala]] # [[Eritrèa]] # [[Estònia]] # [[Etiopia]] # [[Illas Feròe]] # [[Fiji]] # [[Finlàndia]] # [[França]] # [[Gabon]] # [[Gàmbia]] # [[Georgia (Caucàs)]] # [[Alemanha]] # [[Ghana]] # [[Gibartar]] # [[Grècia]] # [[Grenada]] # [[Guam]] # [[Guatemala]] # [[Guinèa]] # [[Guinèa Bissau]] # [[Guyana]] # [[Haití (estat)]] # [[Honduras]] # [[Ongria]] # [[Islàndia]] # [[Índia]] # [[Indonesia]] # [[Iran]] # [[Iraq]] # [[Republica d'Irlanda]] # [[Israèl]] # [[Itàlia]] # [[Jamaica]] # [[Japon]] # [[Jordania]] # [[Cazacstan]] # [[Kenya]] # [[Kiribati]] # [[Corèa dau Sud]] # [[Corèa dau Nòrd]] # [[Kosova]] # [[Kowait]] # [[Quirguizstan]] # [[Laos]] # [[Letònia]] # [[Liban]] # [[Lesotho]] # [[Libèria]] # [[Libia]] # [[Liechtenstein]] # [[Lituània]] # [[Luxemborg]] # [[Macedònia dau Nòrd]] # [[Madagascar]] # [[Malawi]] # [[Malàisia]] # [[Maldivas]] # [[Mali]] # [[Malta]] # [[Illas Marshall]] # [[Mauritània]] # [[Maurici]] # [[Mexic]] # [[Micronesia]] # [[Moldàvia (estat)]] # [[Mónegue]] # [[Mongolia]] # [[Montenegro]] # [[Marròc]] # [[Moçambic]] # [[Namibia]] # [[Nauru]] # [[Nepal]] # [[País Bas]] # [[Nòva Zelanda]] # [[Nicaragua]] # [[Nigèr]] # [[Nigèria]] # [[Chipre dau Nòrd]] # [[Norvègia]] # [[Oman]] # [[Paquistan]] # [[Palau]] # [[Palestina]] # [[Panamà (país)]] # [[Papoa-Nòva Guinèa]] # [[Paraguai]] # [[Peró]] # [[Filipinas]] # [[Polonha]] # [[Portugau]] # [[Puerto Rico]] # [[Qatar]] # [[Romania]] # [[Russia]] # [[Rwanda]] # [[Sant Kitts e Nevis]] # [[Santa Lucia]] # [[Sant Vincenç e las Grenadinas]] # [[Samoa]] # [[Sant Marin]] # [[São Tomé e Príncipe]] # [[Arabia Saudita]] # [[Senegau]] # [[Serbia]] # [[Seichèlas]] # [[Sierra Leone]] # [[Eslovaquia]] # [[Eslovènia]] # [[Illas Salamon]] # [[Somalia]] # [[Sud-Africa]] # [[Ossetia dau Sud]] # [[Sodan dau Sud]] # [[Espanha]] # [[Sri Lanka]] # [[Sodan]] # [[Surinam]] # [[Suècia]] # [[Soïssa]] # [[Siria]] # [[Taiwan]] # [[Tatgiquistan]] # [[Tanzania]] # [[Tailàndia]] # [[Tògo]] # [[Tònga]] # [[Trinitat e Tobago]] # [[Tunisia]] # [[Turquia]] # [[Turcmenistan]] # [[Tuvalu]] # [[Oganda]] # [[Ucraïna]] # [[Emirats Arabs Units]] # [[Reiaume Unit]] # [[Estats Units d'America]] # [[Uruguai]] # [[Ozbequistan]] # [[Vanuatu]] # [[Vatican]] # [[Veneçuèla]] # [[Vietnam]] # [[Sahara Occidentau]] # [[Iemèn]] # [[Zambia]] # [[Zimbabwe]] </div> ==== Regions ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[America Centrala]] # [[Orient Mejan]] # [[Oceania]] # [[Escandinàvia]] # [[Asia dau Sud-Èst]] # [[Alaska]] # [[Bavièra]] # [[Califòrnia]] # [[Catalonha]] # [[Anglatèrra]] # [[Florida]] # [[Irlanda dau Nòrd]] # [[Ontàrio]] # [[Quebèc]] # [[Escòcia]] # [[Siberia]] # [[Tèxas]] # [[Toscana]] # [[Galas]] </div> == Arts == # [[Arts]] === Arquitectura === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Arquitectura]] # [[Arquitectura sacrada]] # [[Estil arquitecturau]] # [[Teoria de l'arquitectura]] # [[Arquitectura bizantina]] # [[Arquitectura gotica]] # [[Arquitectura dau païsatge]] </div> ==== Ensembles arquitecturaus de remarca ==== ===== Africa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Temples d'Abó Simbel]] # [[Aït-Ben-Haddou]] # [[Restanca d'Assoan]] # [[Bibliotèca d'Alexàndria]] # [[Necropòli de Giza]] # [[Granda Mosqueta de Djenne]] # [[Gran Esfinx de Giza]] # [[Temple de Karnak]] # [[Temple de Loxòr]] # [[Lalibela]] # [[Monastèri de Santa Catarina, mont Sinai]] # [[Temple d'Edfu]] # [[Grand Zimbabwe]] </div> ===== America ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Chichén Itzá]] # [[Chrysler Building]] # [[Empire State Building]] # [[Ostau de la Cascada]] # [[Flatiron Building]] # [[Getty Center]] # [[Musèu Solomon R. Guggenheim]] # [[Estadi Maracanã]] # [[Machu Picchu]] # [[Catedrala Metropolitana de la Ciutat de Mexic]] # [[Palais dau Congrès nacionau (Brasil)]] # [[Willis Tower]] # [[Estatua de la Libertat]] # [[Piramida dau Soleu]] # [[Uxmal]] # [[World Trade Center]] </div> ===== Asia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Angkor Vat]] # [[Arg-é Bam]] # [[Mosqueta Reiala]] # [[Bagan]] # [[Temple de Borobudur]] # [[Burj Khalifa]] # [[Burj al-Arab]] # [[Jardin chinés]] # [[Chogha Zanbil]] # [[Ciutat Vedada]] # [[Granda Muralha de China]] # [[Palais dei Vents]] # [[Plaça Naqsh-e Jahan]] # [[Castèu de Himeji]] # [[Hōryū-ji]] # [[Santuari d'Itsukushima]] # [[Khajuraho]] # [[Krak deus Cavalièrs]] # [[Mosqueta al-Haram]] # [[Tombèus dei Ming]] # [[Baumas de Mogao]] # [[Petra]] # [[Palais de Potala]] # [[Prambanan]] # [[Fòrt Roge]] # [[Registan]] # [[Pagòda de Shwedagon]] # [[Taj Mahal]] # [[Temple de Confuci]] # [[Armada de tèrra cuecha]] # [[Granda Mosqueta deis Omeias]] </div> ===== Euròpa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Acropòli d'Atenas]] # [[Alhambra]] # [[Catedrala Sant Alexandre Nevski de Sòfia]] # [[Basilica dau Pielon]] # [[Palais dau Bèlvéser]] # [[Buckingham Palace]] # [[Capitòli (Roma)]] # [[Catedrala de Sant Jaume de Compostèla]] # [[Palais Catarina]] # [[Bauma d'Altamira]] # [[Catedrala de Chartres]] # [[Catedrala de Colonha]] # [[Colisèu]] # [[Palais dei Dògas]] # [[Torre Eiffel]] # [[El Escorial]] # [[Santa Maria del Fiore]] # [[Musèu Guggenheim (Bilbao)]] # [[Hagia Sophia]] # [[Parlament ongrés]] # [[Catedrala de Nòstra-Dama de Kazan]] # [[Torre de Pisa]] # [[Dòma de Milan]] # [[Le Mont-Saint-Michel]] # [[Kremlin]] # [[Mont Athos]] # [[Arquitectura mudéjar d'Aragon]] # [[Catedrau de Nosta Dauna de París]] # [[Castèu de Neuschwanstein]] # [[Opèra d'Òslo]] # [[Palais Pitti]] # [[Partenon]] # [[Panteon (Roma)|Panteon]] # [[Palais de Pèire lo Grand]] # [[Santuari de Nòstra Dama de Lorda]] # [[Sagrada Família]] # [[Catedrala de Sant Basil lo Benurós]] # [[Basilica de Sant Pèir]] # [[Capèla Sixtina]] # [[Stonehenge]] # [[Palais de Topkapi]] # [[Castèth de Versalhas]] # [[Camin de Sant Jaume]] # [[Estadi de Wembley]] # [[Palais de Westminster]] # [[Castèu de Windsor]] # [[Palais d'Ivèrn]] </div> ===== Oceania ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Opèra de Sydney]] </div> ===== Sèt Meravilhas deu Mond ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Sèt Meravilhas deu Mond]] ## [[Grana Piramida]] ## [[Jardins penjats de Babilònia]] ## [[Temple d'Artèmis a Efès|Temple d'Artèmis]] ## [[Estatua criselefantina de Zeus olimpian]] ## [[Mausolèu d'Alicarnàs]] ## [[Colòs de Ròdes]] ## [[Far d'Alexàndria]] </div> === Literatura === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Literatura]] ## [[Literatura antica]] ### [[Literatura bizantina]] ### [[Literatura latina]] ## [[Literatura anglesa]] ### [[Literatura estatsunidenca]] ### [[Literatura australiana]] ### [[Literatura britanica]] ### [[Literatura canadenca]] ### [[Literatura irlandesa]] ## [[Literatura africana]] ### [[Literatura egipciana]] ## [[Literatura araba]] ## [[Literatura chinesa]] ## [[Literatura ebrieva]] ## [[Literatura indiana]] ## [[Literatura japonesa]] ## [[Literatura persana]] ## [[Literatura turca]] ## [[Literatura chèca]] ## [[Literatura neerlandesa]] ## [[Literatura alemanda]] ### [[Literatura austriana]] ## [[Literatura grèga]] ## [[Literatura francesa]] ### [[Literatura bèlga]] ## [[Literatura italiana]] ## [[Literatura polonesa]] ## [[Literatura portuguesa]] ## [[Literatura espanhòla]] ### [[Literatura latinoamericana]] ## [[Literatura romanesa]] ## [[Literatura russa]] ## [[Literatura modernista]] # [[Ficcion]] ## [[Pròsa]] ## [[Legenda]] ## [[Satira]] ### [[Roman]] ### [[Novèla]] # [[Libre]] # [[Enciclopèdia]] # [[Poesia]] ## [[Epopèia]] ## [[Haïku]] ## [[Sonet]] # [[Teoria de la literatura]] ## [[Poetica]] ## [[Estilistica]] ## [[New criticism]] # [[Genre literari]] ## [[Literatura d'enfança]] ## [[Roman d'enquistaire]] (?) ## [[Literatura de genre]] ## [[Sciéncia-ficcion]] ## [[Literatura Young Adult]] # [[Faula]] # [[Cònte meravilhós]] # [[Fantasiá]] # [[Tesaurus lexicografic]] </div> === Musica === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Musica]] ## [[Corala]] ## [[Intervalle (musica)]] ## [[Gamma majora]] ## [[Gamma menora]] ## [[Improvisacion musicala]] ## [[Gamma musicala]] ## [[Orquèstra]] ## [[Ritme]] # [[Cant]] # [[Cançon]] # [[Musicologia]] ## [[Articulacion (musica)]] ## [[Contrapunt]] ## [[Teoria de la musica]] ## [[Forma musicala]] ## [[Mòde (solfegi)]] ## [[Dodecafonisme]] # [[Videoclip]] # [[Rap]] # [[Melodia]] # [[Armonia]] ## [[Acòrd (musica)]] </div> ==== Genres e formas musicas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Musica medievala]] # [[Musica de la Renaissença]] # [[Musica barròca]] # [[Musica dau Periòde Classic]] # [[Musica romantica]] # [[Musica sacrada]] # [[Musica dau sègle XX]] ## [[Musica impressionista]] ## [[Musica expressionista]] ## [[Neoclassicisme (musica)]] # [[Musica contemporanèa]] ## [[Musica seriala]] ## [[Musica aleatòria]] ## [[Musica minimalista]] # [[Musica classica]] ## [[Aria]] ## [[Canon (musica)]] ## [[Cantata]] ## [[Musica de chambra]] ## [[Concertò]] ## [[Estudi (musica)]] ## [[Fuga (musica)]] ## [[Imne]] ## [[Lied]] ## [[Madrigau]] ## [[Messa (musica)]] ## [[Dubertura (musica)]] ## [[Preludi]] ## [[Requièm]] ## [[Sonata]] ## [[Seguida (musica)]] ## [[Poèma simfonic]] ## [[Sinfonia]] # [[Blues]] # [[Musica country]] # [[Musica de dança]] # [[Easy listening]] # [[Musica electronica]] # [[Musica de film]] # [[Folk]] # [[Gamelan]] # [[Cant gregorian]] # [[Hip-hop]] # [[Jazz]] ## [[Bebop]] ## [[Dixieland]] ## [[Free jazz]] ## [[Swing (musica)]] # [[Klezmer]] # [[Imne nacional]] # [[Pop (musica)]] # [[Reggae]] # [[Rhythm and blues]] # [[Soul]] # [[Musica Rock]] # [[Heavy metal]] # [[Schlager]] # [[World Music]] # [[Disco]] # [[Funk]] # [[Ragtime]] # [[Rock alternatiu]] # [[Punk rock]] # [[Rock'n'roll]] # [[Autor-compositor-interprèt]] </div> ==== Instruments ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Instrument de musica]] # [[Acordeon]] # [[Instrument de coire]] # [[Saxofòne alto]] # [[Guitarra bassa]] # [[Tambora]] # [[Basson]] # [[Campana]] # [[Bongo]] # [[Trinhon]] # [[Violoncèl]] # [[Celeste]] # [[Trinhon tubular]] # [[Clarineta]] # [[Contrabasson]] # [[Cornet]] # [[Tambor]] # [[Instrument de musica electronica]] ## [[Guitarra electrica]] ## [[Piano electrica]] ## [[Sequenciader musicau]] ## [[Sintetizor]] # [[Còrn anglés]] # [[Tuba tenòr]] # [[Bugle]] # [[Flaüta]] # [[Còrn d'armonia]] # [[Guitarra]] # [[Armonica]] # [[Armonium]] # [[Arpa]] # [[Clavecin]] # [[Lira]] # [[Clarin]] # [[Piano]] # [[Piccòlo]] # [[Òrgue]] # [[Flaüta de bèc]] # [[Saxofòn]] # [[Caissa (instrument)]] # [[Sousafòn]] # [[Contrabassa]] # [[Instrument de còrdas]] # [[Timbala]] # [[Trombon]] # [[Trompeta]] # [[Tuba (musica)]] # [[Vibrafòn]] # [[Violon alto]] # [[Violon]] # [[Xilofòn]] # [[Citara]] # [[Mandolina]] # [[Laüt]] # [[Instrument de vent]] # [[Instrument de vent de fusta]] # [[Cabreta]] # [[Instrument de percussion]] # [[Cimbala]] </div> ==== Òbras musicalas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Las Quate Sasons]] # [[Sinfonia n°5 (Beethoven)]] # [[Sinfonia n°9 (Beethoven)]] # [[Carmen (opèra)]] # [[Don Giovanni]] # [[Madama Butterfly]] # [[La Flaüta encantada]] # [[Der Ring des Nibelungen]] # [[La traviata]] # [[Lo Lac dei ciunes]] # [[The Dark Side of the Moon]] # [[Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band]] # [[Thriller (album)]] </div> === Espectacle vivent === ==== Concèptes ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Espectacle vivent]] # [[Comèdia]] # [[Public]] # [[Teatre]] # [[Galejada]] # [[Parodia]] </div> ==== Formas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Acrobacia]] ## [[Funambulisme]] # [[Circ]] ## [[Jonglariá]] ## [[Dondatge]] # [[Illusionisme]] ## [[Prestidigitacion]] # [[Comèdia musicala]] # [[Opereta]] # [[Discors]] # [[Performància]] # [[Palhassa]] </div> ===== Dança ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Dança]] # [[Balet]] # [[Dança orientala]] # [[Coregrafia]] # [[Bossa nova]] # [[Breakdance]] # [[Flamenco]] # [[Dança tradicionala]] # [[Slow fox]] # [[Cultura hip-hop]] # [[Jitterbug]] # [[Jive]] # [[Mambo]] # [[Dança modèrna]] # [[Paso doble]] # [[Quickstep]] # [[Samba]] # [[Tango]] # [[Twist]] # [[Valsa]] </div> ===== Teatre ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Teatre]] ## [[Teatre grèc antic]] ## [[Teatre amator]] ## [[Improvisacion teatrala]] # [[Audicion (espectacle)]] # [[Teatre de Broadway]] # [[Cabaret]] # [[Còrs de balet]] # [[Comèdia]] # [[Commedia dell'arte]] # [[Dialòg]] # [[Drama (genre)]] # [[Mistèri (teatre)]] # [[Teatre de mariòtas]] # [[Solilòqui]] # [[Kabuki]] # [[Opèra de Pequin]] # [[Nō]] # [[Scenografia]] # [[Wayang]] # [[Tragèdia]] </div> === Arts visuaus === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Art]] # [[Arts visuaus]] </div> ==== Istòria de l'art ==== ===== Art antic e medievau ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Art bizantin]] # [[Renaissança Carolingiana]] # [[Art cèlta]] # [[Art etrusc]] # [[Miniatura (enluminura)]] # [[Art otonian]] # [[Art de la Renaissença]] # [[Veiriau]] </div> ===== Art modèrne ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Art academic]] # [[Barròc]] # [[Classicisme]] # [[Escòla de pintura de Düsseldorf]] # [[Edat d'Aur de la pintura olandesa]] # [[Estile imperiau]] # [[Art gotic]] # [[Manierisme]] # [[Realisme (arts)]] # [[Art romanic]] # [[Rococo]] </div> ===== Art contemporanèu ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Art modèrne]] # [[Art abstrach]] # [[Expressionnisme abstrach]] # [[Art Deco]] # [[Art nouveau]] # [[Bauhaus]] # [[Constructuvisme rus]] # [[Cubisme]] # [[Dadaïsme]] # [[Expressionisme]] # [[Futurisme]] # [[Impressionisme]] # [[Quich]] # [[Neoclassicisme]] # [[Prerafelisme]] # [[Postimpressionnisme]] # [[Suprematisme]] # [[Surrealisme]] # [[Simbolisme (art)]] # [[Art contemporanèu]] # [[Fluxus]] # [[Art cinetic]] # [[Land art]] # [[Minimalisme]] # [[Neoexpressionisme]] # [[Art conceptuau]] # [[Op art]] # [[Art brut]] # [[Pop art]] # [[Art postmodèrne]] # [[Transavanguardia]] </div> ==== Otís ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Carbon de lenha]] # [[Tencha]] # [[Pintura (matèria)]] # [[Gredon]] # [[Pigment]] # [[Estilograf]] </div> ==== Design ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Design]] # [[Design grafic]] # [[Web design]] </div> ==== Concèptes e formas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Art corporau]] # [[Calligrafia]] # [[Benda dessenhada]] # [[Dessenh]] # [[Art environamentau]] # [[Mòda]] # [[Artesanat]] # [[Pintura]] # [[Paleta (pintura)]] # [[Miniatura (retrach)]] # [[Terralha]] # [[Escultura]] # [[Art video]] # [[Empegatge (art)]] # [[Manga]] # [[Graffiti]] # [[Illustracion]] # [[Mosaïc]] # [[Pintura a l'òli]] # [[Origami]] # [[Aquarella]] </div> ==== Cinèma ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Film]] # [[Sala de cinèma]] # [[Animacion]] ## [[Anime]] ## [[Animacion per ordinator]] # [[Cinèma color]] (???) # [[Cort metratge]] # [[Film mut]] # [[Realizacion (cinèma)]] ## [[Cinèma]] ## [[Montatge]] ## [[Brutatge]] ## [[Efèctes especials]] ## [[Studio system]] ## [[Technicolor]] # [[Bollywood]] # [[Festenal de Canas]] # [[Oscar]] </div> ==== Òbras ==== ===== Pintura ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[L'Enfant blau (Gainsborough)]] # [[La Mòrt de Socrates]] # [[La Gioconda]] # [[La Ronda de nuech]] # [[Lo Crit]] # [[La Cèna (Vinci)]] # [[Guernica (Picasso)]] </div> ===== Escultura ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Lo Pensaire]] # [[Dàvid (Miquèl Àngel)]] # [[Manneken Pis]] # [[La Pichona Serena (Copenaga)]] # [[Vènus de Milo]] </div> ===== Cinèma ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Snow White and the Seven Dwarfs]] # [[Citizen Kane]] # [[Lawrence d'Arabia (film)]] # [[La Melodia dau Bonur (film)]] # [[Casablanca (film)]] # [[Gone with the Wind]] # [[2001, una odissèa de l'espaci]] # [[Star Wars]] # [[Lo Pairin]] </div> == Filosofia e religion == === Filosofia === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Filosofia]] # [[Filosofia dau lengatge]] # [[Filosofia dei matematicas]] # [[Filosofia de l'esperit]] # [[Filosofia politica]] # [[Filosofia sociala]] </div> ==== Istòria de la filosofia ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Presocratics]] # [[Filosofia antica]] ## [[Filosofia grèga antica]] # [[Filosofia medievala]] # [[Filosofia de la Renaissença]] # [[Filosofia modèrna]] # [[Filosofia contemporanèa]] # [[Filosofia orientala]] # [[Filosofia occidentala]] # [[Filosofia indiana]] # [[Filosofia chinesa]] # [[Filosofia alemanda]] # [[Filosofia americana]] </div> ==== Brancas e concèptes ==== ===== Estetica ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Estetica]] # [[Beutat]] # [[Mimesis]] # [[Sublim]] </div> ===== Etica ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Etica]] # [[Etica aplicada]] # [[Metaetica]] # [[Etica normativa]] # [[Deontologia]] # [[Niilisme]] # [[Relativisme]] # [[Utilitarisme]] # [[Dever]] # [[Mau]] # [[Liure arbitri]] # [[Ben (filosofia)]] # [[Libertat (filosofia)]] # [[Morala]] # [[Vertut]] # [[Sapiéncia (concèpte filosofic)]] </div> ===== Epistemologia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Epistemologia]] # [[Rasor d'Occam]] # [[Sens comun]] # [[Consciéncia]] # [[Opinion]] # [[Paradigma]] # [[Rason]] # [[Empirisme]] # [[Naturalisme (filosofia)]] # [[Pragmatisme]] # [[Racionalisme]] # [[Reduccionisme]] # [[Experiéncia (conoissença)]] # [[Coneissença]] # [[Vertat]] </div> ===== Logica ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Logica]] # [[Dialectica]] # [[Logica filosofica]] # [[Argumentacion]] # [[Inferéncia]] # [[Paradòxa]] </div> ===== Metafisica ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Metafisica]] # [[Abstraccion]] # [[Causalitat]] # [[Non-ren]] # [[Determinisme]] # [[Dualisme]] # [[Idealisme]] # [[Materialisme]] # [[Monisme]] # [[Existéncia]] # [[Ontologia]] # [[Realitat]] </div> ===== Filosofia dei sciéncias ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Filosofia dei sciéncias]] ## [[Fach]] ## [[Ipotèsi]] ## [[Pseudosciéncia]] ### [[Parapsicologia]] ## [[Teoria]] </div> ===== Filosofia religiosa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Filosofia religiosa]] ## [[Filosofia bodista]] ## [[Filosofia islamica]] ## [[Filosofia crestiana]] # [[Filosofia dei religions]] # [[Absolut (filosofia)]] </div> ==== Escòlas e corrents filosofics ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Filosofia continentala]] # [[Existencialisme]] # [[Umanisme]] # [[Empirisme logic]] # [[Modernisme]] # [[Positivisme]] # [[Postmodernisme]] # [[Romantisme]] # [[Scepticisme]] # [[Estoïcisme]] # [[Estructuralisme]] # [[Filosofia analitica]] # [[Fenomenologia (filosofia)]] # [[Tomisme]] </div> === Religions e espiritualitat === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Religion]] # [[Divinitat]] ## [[Dieu]] ## [[Divessa]] # [[Prèire]] # [[Espiritualitat]] # [[Arma]] # [[Meditacion]] # [[Preguiera]] # [[Adoracion]] # [[Circoncision]] # [[Diable]] # [[Sciéncia dei religions]] # [[Sacrifici]] # [[Religion comparada]] # [[Doctrina]] # [[Religion populara]] # [[Libertat de religion]] # [[Laïcitat]] # [[Teologia]] # [[Divinitat creatritz]] # [[Divessa maire]] </div> ==== Crèires ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Animisme]] # [[Creacion]] # [[Malediccion]] # [[Escatologia]] # [[Fe]] # [[Mite fondator]] # [[Resurreccion]] # [[Sacrat]] # [[Subrenaturau]] # [[Totemisme]] # [[Teofania]] </div> ==== Practicas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Apologetica]] # [[June]] # [[Eretgia]] # [[Icòna]] # [[Iconoclasme]] # [[Idolatria]] # [[Liturgia]] # [[Pelegrinatge]] # [[Profecia]] # [[Conversion religiosa]] # [[Rituau]] # [[Veneracion]] # [[Adoracion]] </div> ==== Mòrt e en delà ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Cadabre]] # [[Rite funerari]] # [[Cementèri]] # [[Tomba]] # [[Cremacion]] # [[Mòrt (mitologia)]] # [[Esperit (subrenaturau)]] # [[Vida après la mòrt]] # [[Reïncarnacion]] # [[Immortalitat]] # [[En delà]] # [[Paradís]] # [[Infèrn]] </div> ==== Institucions ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Autar]] # [[Anticlericalisme]] # [[Credo]] # [[Culte]] # [[Monastèri]] # [[Denominacion religiosa]] # [[Esquisma]] # [[Sècta]] # [[Site sacrat]] # [[Temple]] </div> ==== Filosofias religiosas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Teïsme]] # [[Agnosticisme]] # [[Ateïsme]] # [[Deïsme]] # [[Fondamentalisme]] # [[Monoteïsme]] # [[Panenteïsme]] # [[Panteïsme]] # [[Politeïsme]] # [[Ecumenisme]] # [[Neopaganisme]] # [[Ortodoxia (pensada)]] # [[Paganisme]] # [[Sincretisme]] # [[Unitarisme]] # [[Non-teïsme]] # [[Antiteïsme]] # [[Liura pensada]] </div> ==== Religions especificas ==== ===== Religions abraamicas ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Cristianisme]] # [[Druses]] # [[Islam]] # [[Judaïsme]] # [[Àngel]] # [[Sant Esperit]] # [[Messias]] # [[Pecat]] # [[Decalòg]] </div> ===== Cristianisme ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Glèisa (organizacion)]] # [[Jehovah]] # [[Satan]] # [[Bíblia]] ## [[Nòu Testament]] ## [[Ancian Testament]] # [[Nadal]] # [[Pascas]] # [[Pandecosta]] # [[Trinitat]] # [[Antitrinitarisme]] # [[Catolicisme]] ## [[Glèisa Catolica]] ## [[Papa]] # [[Ortodoxia]] # [[Protestantisme]] ## [[Anglicanisme]] ## [[Baptisme]] ## [[Evangelisme]] ## [[Luteranisme]] ## [[Metodisme]] ## [[Mormonisme]] ## [[Quakers]] # [[Glèisa dei tres concilis]] # [[Glèisa (edifici)]] # [[Catedrala]] # [[Glèisa Ortodòxa Russa]] # [[Calvinisme]] </div> ===== Islam ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Pielons de l'islam]] # [[Corrents de l'islam]] ## [[Chiisme]] ## [[Sofisme]] ## [[Sunisme]] # [[Allah]] # [[Alcoran]] # [[Imam]] # [[Mosqueta]] # [[Hajj]] # [[Hadith]] # [[Kaaba]] # [[Musulman]] # [[Lèi islamica]] </div> ===== Judaïsme ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Judaïsme ortodòx]] # [[Judaïsme reformat]] # [[Movement Massorti]] # [[Pessah]] # [[Rabin]] # [[Sinagòga]] # [[Torah]] # [[Tanakh]] # [[Talmud]] # [[Yòm Kippor]] </div> ==== Religions orientalas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Ayyavazhi]] # [[Bahaïsme]] # [[Bodisme]] ## [[Mahayana]] ### [[Avalokiteśvara]] ### [[Sutra dau Diamant]] ## [[Nirvana]] ## [[Theravada]] ### [[Tripitaka]] ## [[Bodisme tibetan]] ## [[Vajrayana]] ## [[Zen]] # [[Confucianisme]] ## [[Quatre Libres e Cinc Classics]] # [[Indoïsme]] ## [[Shivaïsme]] ## [[Vishnoïsme]] ## [[Shaktisme]] ## [[Om]] ## [[Avatar]] ## [[Ayurveda]] ## [[Bhagavad Gita]] ## [[Brama]] ## [[Braman]] ## [[Darma]] ## [[Ishvara]] ## [[Karma]] ## [[Krichna]] ## [[Kumbh Mela]] ## [[Ramayana]] ## [[Rigveda]] ## [[Shiva]] ## [[Trimurti]] ## [[Upanishad]] ## [[Veda]] ## [[Vedanta]] ## [[Vishnó]] ## [[Iòga]] # [[Jaïnisme]] # [[Shintoïsme]] # [[Sikhisme]] ## [[Guru Granth Sahib]] ## [[Harmandir Sahib]] # [[Taoïsme]] ## [[Tao Te Ching]] </div> ==== Religions tradicionalas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Religions tradicionalas africanas]] # [[Religion tradicionala chinesa]] ## [[Emperaire de Jade]] # [[Chamanisme]] # [[Zoroastrisme]] ## [[Avesta]] ## [[Parsis]] </div> ==== Esoterisme, magia e mitologia ==== ===== Articles de basa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Miticisme]] # [[Francmaçoneria]] # [[Gnosticisme]] # [[Magia]] ## [[Astrologia]] ## [[Taròt (carta)]] ## [[Mascariá]] # [[Ocultisme]] # [[Vodó]] </div> ===== Mitologia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Mitologia]] ## [[Folclòre]] # [[Mitologia aborigèna]] # [[Religion dei Cèltas]] # [[Mitologia egipciana]] # [[Paganisme germanic]] # [[Mitologia grèga]] # [[Lilith]] # [[Mitologia nordica]] # [[Mitologia romana]] </div> ===== Mitologia abraamica ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Èva]] </div> ===== Mitologia egipciana ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Amòn]] # [[Anubis]] # [[Aton]] # [[Atòr]] # [[Òrus]] # [[Isis]] # [[Osiris]] # [[Ra]] </div> ===== Mitologia grèga ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Zèus]] # [[Eròs]] # [[Poseidon]] # [[Ades]] # [[Èra]] # [[Afrodita]] # [[Artèmis]] # [[Atena]] # [[Estia]] # [[Arès]] # [[Ermès]] # [[Efèst]] # [[Apollon]] # [[Gèa]] </div> ===== Mitologia mesoamericana ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Quetzalcoatl]] </div> ===== Mitologia nordica ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Freyja]] # [[Odin]] # [[Tòr]] </div> ===== Mitologia romana ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Junon]] # [[Jupitèr (dieu)]] # [[Mart (mitologia)]] # [[Pluton (mitologia)]] # [[Vènus (mitologia)]] # [[Vulcan (mitologia)]] </div> == Antropologia, psicologia e vida vidanta == === Antropologia === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Antropologia]] # [[Cultura]] # [[Festivau]] # [[Jorn feriat]] # [[Antropologia umana]] # [[Raça umana]] # [[Antropologia culturala]] # [[Antropologia lingüistica]] # [[Antropologia sociala]] # [[Pòble]] </div> ==== Etnologia ==== ===== Articles de basa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Etnologia]] # [[Etnia]] # [[Etnografia]] # [[Pòble autoctòn]] </div> ===== Etnias ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Bantos]] # [[Basques]] # [[San]]s # [[Germans]] # [[Aborigèns d'Austràlia]] # [[Amerindians]] ## [[Cherokee]] # [[Inuit]]s # [[Jusieus]] # [[Curds]] # [[Massai]]s # [[Mongòls]] # [[Ròms]] # [[Eslaus]] # [[Tutsis]] # [[Arabs]] # [[Austronesians]] # [[Berbèrs]] # [[Creòls (pòbles)]] # [[Han (etnia)]] # [[Keralits]] # [[Maòri (pòble)|Maòris]] # [[Protoindoeuropèus]] # [[Semitas]] # [[Turcs]] # [[Oigors]] </div> === Familha === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Parentat]] # [[Familha]] ## [[Pareu]] ## [[Familha nucleara]] ## [[Familha alargada]] ## [[Familha recompausada]] # [[Aliança (familha)]] # [[Clan]] # [[Concubinatge]] # [[Consanguinitat]] # [[Orfanèu]] # [[Animau de companhiá]] </div> ==== Membres de la familha ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Conjunt]] # [[Parent]] ## [[Pairin]] # [[Frairèra]] ## [[Besson]] # [[Felen]] </div> ==== Relacions interpersonalas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Relacion umana]] ## [[Sexualitat liura]] ## [[Relacion intima]] ## [[Amistat]] ## [[Coabitacion]] ## [[Monogamia]] ## [[Bigamia]] ## [[Poligamia]] # [[Rendètz-vos galant]] # [[Seduccion]] # [[Relacion amorosa]] </div> ==== Relacions familialas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Acordalhas]] # [[Nòças]] # [[Dòt]] # [[Maridatge]] ## [[Maridatge civiu]] ## [[Union civila]] ## [[Maridatge blanc]] # [[Planificacion familiala]] ## [[Jasilha]] ## [[Gestacion per autrü]] ## [[Abséncia d'enfant]] ??? # [[Parentalitat]] ## [[Parentalitat LGBT]] # [[Acuelh familiau]] ## [[Adopcion]] # [[Sociologia de la familha]] # [[Divòrci]] # [[Infidelitat]] # [[Veusatge]] # [[Incèst]] # [[Violéncia familiala]] </div> === Cosina, manjar e beure === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Cosina (tecnica)]] # [[Cosina (espaci)]] # [[Manjar]] # [[Beure]] # [[Vitamina]] # [[Repàs]] ## [[Dejunar]] ## [[Dinnar]] ## [[Sopar]] # [[Dessèrt]] # [[Òli alimentària]] ## [[Òli d'oliva]] ## [[Òli de palma]] # [[Restauracion rapida]] # [[Restaurant]] # [[Vegetarisme]] </div> ==== Fruchs e èrbas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Legum]] # [[Lieume racina]] # [[Tubercul]] # [[Fruch]] # [[Cocorda]] # [[Amora (fruch del rumec)]] # [[Albricòt]] # [[Dàtil]] # [[Miugrana]] </div> ==== Produchs lachiers ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Lach]] # [[Burre]] ## [[Margarina]] # [[Crèma]] # [[Formatge]] ## [[Fromatge de pasta pigada de verd]] ## [[Cheddar]] ## [[Mozzarella]] ## [[Parmigiano Reggiano]] # [[Lach de cocòt]] # [[Glacet]] # [[Lach de sòja]] ## [[Tòfo]] # [[Iogort]] </div> ==== Grans ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Pan]] # [[Cereala]] # [[Farina]] </div> ==== Doçors ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Bonbon]] # [[Caramèu]] # [[Chocolat]] # [[Mèu]] </div> ==== Nòses ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Nòse]] # [[Avelana]] # [[Notz]] </div> ==== Carns ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Uòu (cosina)]] # [[Carn]] ## [[Bacon]] ## [[Carn bovina]] ## [[Carn de polet]] ## [[Cambajon]] ## [[Hamburger]] ## [[Hot-dog]] ## [[Carn de moton]] ## [[Carn de pòrc]] # [[Saïn]] # [[Tombada]] # [[Saussissa]] # [[Produchs de la mar]] # [[Peis (cosina)]] </div> ==== Èrbas e condiments ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Condiment]] # [[Planta aromatica]] # [[Saussa]] # [[Espècia (cosina)|Espècia]] # [[Anís]] # [[Balicòt]] # [[Piper nigrum]] # [[Cardamòme]] # [[Canèla (rusca)]] # [[Foeniculum vulgare]] # [[Alh cultivat]] # [[Gengibre]] # [[Raifòrt]] # [[Lavanda]] # [[Cymbopogon]] # [[Regalícia]] # [[Menta]] # [[Ceba]] # [[Jolverd]] # [[Safran]] # [[Chutney]] # [[Saussa de peis]] # [[Confitura]] # [[Ketchup]] # [[Maionesa]] # [[Mostarda]] # [[Paprica]] # [[Pesto]] # [[Saussa sòja]] # [[Saussa tartara]] # [[Vinagre]] </div> ==== Plats divèrs ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Pastisson]] # [[Curri]] # [[Fonduda]] # [[Frita]]s # [[Quebab]] # [[Nolhas]] # [[Pastas alimentàrias]] # [[Pastissariá]] # [[Torta]] # [[Pizza]] # [[Farineta]] # [[Salada]] # [[Samossà]] # [[Entrepan]] # [[Sopa]] # [[Fricòt]] # [[Soshí]] </div> ==== Beures ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Aiga potabla]] # [[Tè glaçat]] # [[Chuc]] ## [[Jus d'arange]] # [[Limonada]] # [[Sòda]] ## [[Còla (beure)]] ### [[Coca-Cola]] ## [[Beure energizant]] ## [[Aiga tonica]] # [[Tè]] ## [[Tè verd]] ## [[Tè negre]] # [[Cafè]] ## [[Espresso]] ## [[Cafè turc]] # [[Chocolat caud]] # [[Mate]] </div> ==== Alcòls ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Bevenda alcolizada]] # [[Beure destillat]] # [[Bièrra]] # [[Brandy]] # [[Pomat]] # [[Gin]] # [[Liquor]] # [[Rom]] # [[Saké]] # [[Tequila]] # [[Vòdka]] # [[Whisky]] # [[Vin]] ## [[Vin roge]] ## [[Vin blanc]] ## [[Vin efervescent]] # [[Coctèl]] # [[Martini]] # [[Mojito]] # [[Sangria]] </div> === Objèctes domestics === ==== Vèstits e assimilats ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Cencha]] # [[Hijab]] # [[Boton (cordura)]] # [[Capa]] # [[Vèstit]] # [[Sosvestit]] # [[Rauba]] # [[Gant (vestit)]] # [[Capèu]] # [[Cravata]] # [[Braias]] # [[Cauçadura]] # [[Cherpa]] # [[Gonèla]] # [[Malhòt de banh]] # [[Cauceta]] # [[Cremalhiera autoarrapanta]] # [[Cremalhiera]] # [[Barba]] # [[Sostèns]] # [[Cosmetic]] # [[Perfum]] # [[Joielariá]] # [[Masqueta]] # [[Tatoatge]] </div> ==== Mòbles e decoracion ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Banhadoira]] # [[Liech]] # [[Banc]] # [[Gabinet (mòble)]] # [[Cadièra]] # [[Comòda]] # [[Canapè]] # [[Armari]] # [[Burèu]] # [[Fogau]] # [[Mòble]] # [[Aparelh mainatgier]] # [[Taula]] </div> ==== Textils ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Textil]] # [[Lichariá]] # [[Tapís]] # [[Ridèu]] # [[Coissin]] </div> ==== Aisinas de coisina ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Aisina de cosina]] # [[Cubèrt (cosina)]] ## [[Forqueta]] ## [[Culhièr]] # [[Baguetas]] # [[Sieta]] </div> === Sexualitat === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Sexualitat umana]] # [[Òme]] # [[Femna]] # [[Eterosexualitat]] # [[Omosexualitat]] # [[Rapòrt sexuau]] # [[Sèxe sensa risc]] # [[Fertilitat]] # [[Bais]] # [[Atraccion sexuala]] # [[Orientacion sexuala]] # [[Bisexualitat]] # [[Preliminars]] # [[Sexualitat orala]] # [[Orgasme]] # [[Pilula combinada]] # [[Preservatiu]] # [[Masturbacion]] # [[Prostitucion]] # [[Pornografia]] </div> === Etapas de la vida === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Enfança]] ## [[Novèu-nat]] ## [[Noirisson]] ## [[Enfant]] ## [[Dròlle]] ## [[Filha]] # [[Jovença]] # [[Adolescéncia]] # [[Adulte]] # [[Vielhum]] </div> === Psicologia === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Psicologia]] # [[Psicologia clinica]] # [[Psicologia cognitiva]] # [[Psicologia evolucionista]] # [[Psicologia de la personalitat]] # [[Psicologia de la religion]] # [[Psicoterapia]] # [[Gèni (persona)]] # [[Ipnòsi]] # [[Libidò]] # [[Fòbia]] # [[Pessimisme]] # [[Percepcion]] # [[Psicologia sociala]] # [[Sindròme d'Estocòlme]] # [[Cognicion]] # [[Lideratge]] # [[Creativitat]] # [[Poder]] # [[Optimisme]] # [[Natura umana]] # [[Imaginacion]] # [[Plor]] # [[Ipocrisia]] # [[Complèxe d'Edip]] # [[Sens (Fisiologia)]] # [[Memòria (psicologia)]] </div> ==== Escòlas de psicologia ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Psicologia analitica]] # [[Comportementalisme]] # [[Psicologia dau desvolopament]] # [[Psicologia de la forma]] # [[Psicologia umanista]] # [[Psicanalisi]] </div> ==== Concèptes principaus ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Atencion]] # [[Amnesia]] # [[Consciéncia]] # [[Sòm]] # [[Sòmi]] # [[Instint]] # [[Esperit]] # [[Umor (psicologia)]] # [[Temperament]] # [[Motivacion]] # [[Estereotipe]] # [[Pensada]] # [[Comportament]] # [[Emocion]] </div> ==== Emocions ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Colèra]] # [[Ànsia]] # [[Compassion]] # [[Coratge]] # [[Curiositat]] # [[Desgost]] # [[Dobte]] # [[Enveja]] # [[Paur]] # [[Culpabilitat]] # [[Bonaür]] # [[Òdi]] # [[Esperança]] # [[Gelosiá]] # [[Amor]] # [[Tristesa]] # [[Vergonha]] # [[Suspresa]] # [[Umor]] # [[Plaser]] # [[Sofrença]] </div> ==== Relacions interpersonalas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Agression]] # [[Altruisme]] # [[Autoritat]] # [[Traïson]] # [[Misèrias]] # [[Carisme]] # [[Competicion]] # [[Conformisme]] # [[Egocentrisme]] # [[Empatia]] # [[Perdon]] # [[Onor]] # [[Messorga]] # [[Vida privada]] # [[Prejutjat]] # [[Castig]] # [[Respècte]] # [[Timiditat]] # [[Fisança]] </div> === Lengatge === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Lengatge]] # [[Lenga construcha]] # [[Dialècte]] # [[Diccionari]] # [[Gramatica]] ## [[Adjectiu]] ## [[Advèrbi]] ## [[Conjoncion]] ## [[Cas gramaticau]] ## [[Nom (gramatica)]] ## [[Pronom]] ## [[Frasa]] ## [[Sintaxi]] ## [[Vèrbe]] # [[Lingüistica]] ## [[Lingüistica comparada]] ## [[Etimologia]] ## [[Lingüistica istorica]] ## [[Fonetica]] # [[Alfabetisme]] # [[Morfologia (lingüistica)]] # [[Filologia]] # [[Prononciacion]] # [[Retorica]] # [[Traduccion]] # [[Mot]] ## [[Fonèma]] ### [[Consonanta]] ### [[Vocala]] ## [[Sillaba]] # [[Escritura]] ## [[Diacritic]] ## [[Ortografia]] # [[Sistèma d'escritura]] # [[Nom]] # [[Fonologia]] # [[Semantica]] # [[Semiotica]] # [[Simbòl]] </div> ==== Familhas de lengas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Familha de lengas]] ## [[Lengas afroasiaticas]] ### [[Lengas semiticas]] ## [[Lengas altaïcas]] ## [[Lengas austroasiaticas]] ## [[Lengas austronesianas]] ## [[Lengas dravidas]] ## [[Lengas esquimaudas-alèutas]] ## [[Indoeuropèu]] ### [[Lengas germanicas]] ### [[Lengas iranianas]] ### [[Lengas romanicas]] ### [[Lengas eslavas]] ## [[Lengas khoisan]] ## [[Lengas tai-kadai]] ## [[Lengas nigèrocongolesas]] ## [[Lengas nilosaharianas]] ## [[Lengas sinotibetanas]] ## [[Lengas caucasencas]] ## [[Lengas tongozas]] ## [[Lengas turquesas]] ## [[Lengas oralicas]] ## [[Lengas utoastècas]] </div> ==== Alfabets e sistèmas d'escritura ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Alfabet]] # [[Letra]] # [[Braille]] # [[Alfabet arabi]] # [[Escritura chinesa]] # [[Cuneïfòrme]] # [[Alfabet cirillic]] # [[Devanagari]] # [[Ieroglifs egipcians]] # [[Alfabet georgian]] # [[Alfabet grèc]] # [[Hangeul]] # [[Alfabet latin]] # [[Alfabet fenician]] # [[Alfabet runic]] # [[Pèira de Roseta]] # [[Alfabet fonetic internacionau]] # [[Còdi Morse internacionau]] # [[Sillabari]] </div> ==== Lengatges especifics ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Grèc ancian]] # [[Aramèu]] # [[Arabi]] # [[Bengalin (lenga)]] # [[Chinés]] # [[Danés]] # [[Egipcian]] # [[Anglés]] ## [[Vièlh anglés]] # [[Esperanto]] # [[Francés]] # [[Alemand]] # [[Grèc]] # [[Gujarati]] # [[Ebrieu]] # [[Indostani]] ## [[Indi (lenga)]] # [[Italian]] # [[Japonés]] # [[Javanés]] # [[Corean]] # [[Latin]] # [[Mandarin]] # [[Marata]] # [[Min]] # [[Polonés]] # [[Portugués]] # [[Persan]] # [[Rus]] # [[Sanscrit]] # [[Espanhòu]] # [[Swahili]] # [[Siriac]] # [[Tamol]] # [[Tagalòg]] # [[Telogo]] # [[Turc]] # [[Panjabi]] # [[Ucraïnés]] # [[Vietnamian]] # [[Wu]] # [[Yue]] # [[Birman]] # [[Ongrés]] # [[Quíchoa]] # [[Tai (lenga)]] # [[Akkadian]] # [[Amaric]] # [[Berbèr]] # [[Còpte (lenga)]] # [[Somali]] # [[Indonesian]] # [[Malgash (lenga)]] # [[Malai (lenga)]] # [[Khmer]] # [[Armèni]] # [[Assamés]] # [[Ordo]] # [[Nepalés]] # [[Oriya]] # [[Pali]] # [[Sindhi]] # [[Catalan]] # [[Romanés]] # [[Neerlandés]] # [[Suedés]] # [[Yiddish]] # [[Curd]] # [[Pashto]] # [[Bulgar]] # [[Chèc (lenga)]] # [[Sèrbocroat]] # [[Canarés]] # [[Malaialam]] # [[Zolo]] # [[Azèri]] # [[Cazac]] # [[Ozbèc]] # [[Lenga dei signes]] </div> === Divertiment e espòrt === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Leser]] # [[Divertiment]] # [[Jòc]] # [[Pargue d'atraccions]] # [[Jòc d'argent]] ## [[Casinò]] ## [[Dat]] ## [[Lotariá]] ## [[Rodeta (jòc)]] ## [[Poker]] ## [[Blackjack]] ## [[Maquina de monedas]] # [[Temps liure]] # [[Fèsta]] # [[Jogar (activitat)]] # [[Rompetèsta]] ## [[Mots crosats]] ## [[Sudoku]] # [[Joguina]] # [[Aqüari]] # [[zoo]] </div> ==== Jòcs ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Jòc de taula]] ## [[Backgammon]] ## [[Escacs]] ## [[Damas]] ## [[Cluedo]] ## [[Go]] ## [[Monopoly]] ## [[Scrabble]] ## [[Pachisi]] ## [[Xiangqi]] # [[Mancala]] # [[Jòc de bilhas]] # [[Carta de jòc]] # [[Videojòc]] ## [[Pokemon]] ## [[Pong]] # [[Jòc d'arcada]] # [[Jòc de cartas]] # [[Bridge]] # [[Jòc de sagetas]] # [[Dominòs]] </div> ==== Jòcs ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Popada]] # [[Frisbee]] # [[Lego]] # [[Rubik's Cube]] # [[Slinky]] # [[Barbie]] # [[Iò-iò]] </div> ==== Espòrts ==== ===== Articles de basa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Espòrt]] # [[Jòc de bala]] ## [[Balon]] # [[Estadi (bastiment)]] # [[Piscina]] # [[Jòcs Olimpics]] ## [[Jòcs Paralimpics]] ## [[Jòcs Olimpics d'estiu]] ## [[Jòcs Olimpics d'ivèrn]] # [[Dopatge]] # [[Espòrt d'ivèrn]] # [[Espòrt electronic]] </div> ===== Espòrts collectius ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Fotbòl american]] ## [[National Football League]] ## [[Super Bowl]] # [[Fotbòl australian]] # [[Beisbòl]] ## [[Major League Baseball]] ## [[World Series]] # [[Basquetbòl]] ## [[National Basketball Association]] # [[Criquet]] ## [[Copa dau monde de criquet]] # [[Curling]] # [[Floorball]] # [[Fotbòl]] ## [[Copa dau monde de fotbòl]] ## [[Portièr (fotbòl)]] ## [[Campionat d'Euròpa de fotbòl]] ## [[Campionat d'Anglatèrra de fotbòl]] ## [[Liga dei campions (fotbòl)]] # [[Handbal]] # [[Oquei]] ## [[Oquei pelena]] ## [[Oquei sus glaça]] ### [[National Hockey League]] # [[Lacrosse]] # [[Pòlo]] # [[Rugbi]] ## [[Rugbi de XIII]] ## [[Rugbi de 7]] ## [[Rugbi de 15]] # [[Voleibòl]] ## [[Voleibòl de plaja]] </div> ===== Atletisme ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Atletisme]] ## [[Decatlon]] ## [[Lançament de disc]] ## [[Saut de naut]] ## [[Corsa a baranha]] ## [[Lançament de bigatana]] ## [[Saut de long]] ## [[Corsa a pè]] ### [[Maraton]] ## [[Saut amb pèrga]] ## [[Lançament de pes]] </div> ===== Patinatge ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Patinatge sus glaça]] ## [[Patinatge artistic]] ## [[Patinatge de velocitat]] # [[Patinatge de rodetas]] # [[Skateboard]] </div> ===== Espòrts aqüatics ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Canoa (espòrt)]] # [[Cabús]] # [[Rem (espòrt)]] # [[Natacion (espòrt)]] # [[Vater pòlo]] </div> ===== Autreis espòrts individuaus ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Pesca de lència]] # [[Tir amb arc]] # [[Espòrt automobil]] ## [[Formula 1]] ## [[NASCAR]] # [[Motociclisme]] # [[Badminton]] # [[Culturisme]] # [[Jòc de bola (espòrts)]] ## [[Petanca]] # [[Bowling]] # [[Bilhard]] # [[Ciclisme]] ## [[Bicicleta tot terrenh]] ## [[Corsa au temps]] ## [[Torn de França]] # [[Equitacion]] ## [[Dreiçatge (equitacion)]] ## [[Espòrt ipic]] ## [[Rodeo]] ## [[Concors de saut d'obstacles]] # [[Escrima]] ## [[Floret (escrima)]] ## [[Sabre (escrima)]] # [[Gòlf]] # [[Gimnastica]] ## [[Gimnastica ritmica]] ## [[Sòu (gimnastica)]] ## [[Saut superior]] ## [[Trampolin]] ## [[Saut de cavau]] # [[Pentatlon modèrne]] # [[Alpinisme]] # [[Corsa d'orientacion]] # [[Tir esportiu]] # [[Esquí]] ## [[Esquí alpin]] ## [[Biatlon]] ## [[Esquí nordic]] ## [[Saut d'esquí]] ## [[Eslalòm]] ## [[Esquí (materiau)]] # [[Tirassèu]] ## [[Bobsleigh]] ## [[Lieja de corsa]] # [[Snooker]] # [[Snowboard]] # [[Squash]] # [[Surf]] # [[Tennis de taula]] # [[Tennis]] ## [[Raqueta]] # [[Triatlon]] # [[Alterofilia]] </div> ===== Espòrts marciaus ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Art marcial]] # [[Bòxa anglesa]] # [[Judo]] # [[Karate]] # [[Kick-boxing]] # [[Combat liure]] # [[Taegwondo]] # [[Lucha]] ## [[Lucha liura]] ## [[Lucha grècoromana]] ## [[Sumo]] # [[Wushu]] </div> === Mesuras dau temps === ==== Calendiers e mesura dau temps universau ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Calendier]] ## [[Calendier solar]] ## [[Calendier lunisolar]] ## [[Calendier lunar]] ## [[Calendier maia]] ## [[Calendier egipcian]] ## [[Calendier chinés]] ## [[Calendier japonés]] ## [[Calendier ebrieu]] ## [[Calendier musulman]] ## [[Calendier gregorian]] ## [[Calendier julian]] # [[Calendier perpetuau]] # [[Annada bissextila]] # [[Temps Universal Coordenat]] # [[Ora d'estiu]] # [[Nuech]] # [[Jornada]] # [[Fus orari]] # [[Temps universau]] # [[Segonda intercalara]] </div> ==== Jorns e mes ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Jorn de la setmana]] ## [[Divendres]] ## [[Dissabte]] ## [[Dimenge]] # [[Genier]] # [[Març]] # [[Junh]] # [[Setembre]] # [[Decembre]] </div> === Mesuras dau temps === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Color]] ## [[Negre]] ## [[Blau]] ## [[Brun]] ## [[Cian]] ## [[Verd]] ## [[Magenta (color)]] ## [[Irange (color)]] ## [[Ròse (color)]] ## [[Porpra]] ## [[Roge]] ## [[Jaune]] ## [[Blanc]] # [[Colors primàrias]] # [[Luminositat (colors)]] # [[Saturacion (colors)]] # [[Vision dei colors]] # [[Gloss]] # [[Tinta (color)]] </div> == Societat e sciéncias socialas == === Articles de basa === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Societat]] # [[Comunautat]] # [[Letras (cultura)]] # [[Comunicacion]] # [[Informacion]] # [[Solidaritat]] # [[Estudis regionaus]] # [[Demografia]] # [[Sciéncia de l'informacion]] # [[Mandat dau Cèu]] # [[Estudi dei mèdias]] # [[Societat dubèrta]] # [[Organizacion professionala]] # [[Societat sabenta]] # [[Accion sociala]] # [[Capitau sociau]] # [[Coesion sociala]] # [[Formacion sociala]] # [[Estructura sociala]] # [[Sociobiologia]] </div> === Economia e afaires === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Firma]] # [[Economia (disciplina)]] ## [[Macroeconomia]] ## [[Microeconomia]] ## [[Ben (economia)]] ## [[Servici (economia)]] ## [[Ofèrta e demanda]] # [[Economia]] # [[Comptabilitat]] # [[Capital (economia)]] # [[Companhiá (entrepresa)]] # [[Corporacion]] # [[Moneda]] ## [[Devisa (moneda)]] ## [[Yen]] ## [[Liura esterlina]] ## [[Renminbi]] ## [[Ropia]] ## [[Dolar american]] # [[Pèça de moneda]] # [[Bilhet de banca]] # [[Banca]] # [[Chèc (pagament)]] # [[Deute]] # [[Carta de crèdit]] # [[Emprunt]] # [[Interès (finança)]] # [[Produch interior brut]] # [[Economia dau trabalh]] # [[Domesticitat]] # [[Usina]] # [[Finança]] # [[Industria]] ## [[Agricultura]] ## [[Construccion]] ## [[Pesca]] ## [[Silvicultura]] ## [[Caça]] ## [[Industria manufacturiera]] ## [[Industria miniera]] ## [[Rafinariá de petròli]] ## [[Torisme]] ### [[Ostalariá]] # [[Caça de balena]] # [[Inflacion]] # [[Deflacion]] # [[Assegurança]] # [[Investiment]] # [[Manejament]] # [[Mercat]] # [[Marcatica]] # [[Monopòli]] # [[Azard morau]] # [[Proprietat]] # [[Comèrci au detalh]] # [[Centre comerciau]] # [[Supermercat]] # [[Borsa (economia)]] ## [[New York Stock Exchange]] ## [[NASDAQ]] ## [[London Stock Exchange]] ## [[Tokyo Stock Exchange]] # [[Impòst]] ## [[Impòst sus lei companhiás]] ## [[Impòst sus lo revengut]] ## [[Drech de doana]] # [[Comèrci]] # [[Carriera (mestier)]] # [[Emplec]] # [[Caumatge]] </div> ==== Companhiás ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Aldi]] # [[Apple Inc.]] # [[AT&T]] # [[Bank of America]] # [[IKEA]] # [[Chevron]] # [[ExxonMobil]] # [[General Electric]] # [[Google]] # [[IBM]] # [[Maersk]] # [[McDonald's]] # [[Microsoft]] # [[Nestlé]] # [[Petrobras]] # [[Procter & Gamble]] # [[Royal Dutch Shell]] # [[Sony]] # [[Walmart]] </div> === Cultura === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Bandièra]] # [[Canibalisme]] # [[Tradicion]] # [[Anniversari]] # [[Aïd el-Fitr]] # [[Halloween]] # [[Carnaval]] # [[Ramadan]] </div> === Educacion === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Educacion]] ## [[Educacion primària]] ## [[Educacion segondària]] # [[Collègi]] # [[Curriculum]] # [[Aprendissatge]] # [[Escòla]] # [[Ensenhaire]] # [[Tèst (espròva)]] # [[Universitat]] # [[Educacion a distància]] # [[Ensenhament superior]] # [[Arts liberaus]] # [[Aprendissatge en linha]] # [[Acadèmia]] # [[Estudiant]] # [[Borsa d'estudis]] # [[Madrassa]] # [[Escòla mairala]] # [[Tèsi de doctorat]] # [[Diplòma]] </div> ==== Bibliotècas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Bibliotèca]] # [[Bibliotèca nacionala]] # [[Bibliotèca numerica]] # [[Sciéncias de l'informacion e de las bibliotècas]] # [[Bibliotèca publica]] # [[Bibliotèca escolara]] # [[Bibliotèca mobila]] # [[Bibliotèca d'Alexàndria]] # [[Bibliotèca d'Assurbanipal]] # [[Bibliotèca dau Congrès]] # [[Bibliotèca Publica de Nòva York]] # [[Bibliotèca Nacionala de China]] # [[Bibliotèca Nacionala de la Dieta]] # [[British Library]] # [[Bibliotèca Nacionala de França]] # [[Bibliotèca Nacionala Alemanda]] # [[Bibliotèca d'Estat de Russia]] # [[Bibliotèca Vaticana]] # [[Bibliotèca Nacionala d'Austràlia]] </div> ==== Institucions academicas ==== ===== Africa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Universitat d'al-Qarawiyyin]] # [[Universitat Al-Azhar]] # [[Universitat dau Caire]] # [[Universitat dau Cap]] </div> ===== America ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Universitat Federala de Rio de Janeiro]] # [[Universitat Nacionala Autonòma de Mexic]] # [[Universitat de la Colómbia Britanica]] # [[Universitat de Buenos Aires]] # [[Universitat de Toronto]] # [[Universitat de Chicago]] # [[Institut de Tecnologia de Califòrnia]] # [[Universitat Johns Hopkins]] # [[Massachusetts Institute of Technology]] # [[Universitat Stanford]] # [[Universitat Duke]] # [[Universitat de Carolina dau Nòrd a Chapel Hill]] # [[Universitat de Virginia]] # [[Universitat de Michigan]] # [[Universitat de Califòrnia (Berkeley)]] # [[Universitat de Califòrnia (Los Angeles)]] # [[Ivy League]] # [[Universitat Harvard]] # [[Universitat Yale]] # [[Universitat Princeton]] # [[Universitat Brown]] # [[Universitat Columbia]] # [[Collègi Dartmouth]] # [[Universitat de Pennsilvània]] </div> ===== Asia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Universitat de Quiòto]] # [[Universitat de Tòquio]] # [[Universitat de Calcutta]] # [[Institut Indian de Sciéncia]] # [[Institut Indian de Tecnologia]] # [[Institut Indian de Manejament]] # [[Universitat Fudan]] # [[Universitat de Hong Kong]] # [[Universitat de Nanquin]] # [[Universitat de Pequin]] # [[Universitat Tsinghua]] # [[Universitat Zhejiang]] </div> ===== Euròpa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Universitat de Bolonha]] # [[Universitat de Copenaga]] # [[Universitat Complutense de Madrid]] # [[Universitat de Viena]] # [[Universitat de Leiden]] # [[Universitat de Roma La Sapienza]] # [[Universitat de Salamanca]] # [[Escòla politecnica federala de Zuric]] # [[Universitat de París]] # [[La Sorbona]] # [[Universitat Pierre-e-Marie-Curie]] # [[Universitat Loís-e-Maximilian de Munic]] # [[Universitat Humboldt de Berlin]] # [[Universitat Goethe de Francfòrt]] # [[Universitat de Heidelberg]] # [[Universitat de Cambridge]] # [[Universitat d'Oxford]] # [[Universitat de Londre]] # [[Universitat Carles de Praga]] # [[Universitat Jagellon]] # [[Universitat d'Estat de Moscòu]] # [[Universitat d'Estat de Sant Petersborg]] # [[Universitat Nacionala Taras Shevchenko de Kiev]] </div> ===== Oceania ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Universitat Nacionala Australiana]] </div> === Organizacions === ==== Divèrs ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Administracion Centrala Tibetana]] # [[FBI]] # [[Hells Angels]] # [[KGB]] # [[MS-13]] # [[Mossad]] # [[Cosa nostra]] # [[Yakuza]] </div> ==== Organizacions internacionalas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Banca Africana de Desvolopament]] # [[Union Africana]] # [[ANZUS]] # [[Liga Aràbia]] # [[Conseu de l'Artic]] # [[Banca Asiatica de Desvolopament]] # [[Cooperacion Economica Asia-Pacific]] # [[ASEAN]] # [[Banca dei Reglaments Internacionaus]] # [[Aliança Bolivariana per leis Americas]] # [[Comunautat Cariba]] # [[Pacte de Bagdad]] # [[Organizacion dau Tractat de Seguretat Collectiva]] # [[Comunautat deis Estats Independents]] # [[Commonwealh]] # [[Comunautat dei País de Lenga Portuguesa]] # [[Conseu de Cooperacion deis Estats Arabes dau Golf]] # [[Conseu deis Estats de la Mar Baltica]] # [[Comunautat d'Africa de l'Èst]] # [[Organizacion de Cooperacion Economica]] # [[Union Eurasiana]] # [[G20]] # [[G7]] # [[Convencions de Genèva]] # [[Banca Internacionala per la Reconstruccion e lo Desvolopament]] # [[Chambra Internacionala de Comèrci]] # [[Associacion Internacionala de Desvolopament]] # [[Societat Financiera Internacionala]] # [[Organizacion Internacionala per lei Migracions]] # [[Union Interparlamentària]] # [[Interpol]] # [[Banca Islamica de Desvolopament]] # [[Union Latina]] # [[Liga dei Nacions]] # [[OTAN]] # [[Acòrd de Liure Cambi Nòrd-american]] # [[OPEC]] # [[Organizacion per la Cooperacion Economica e lo Desvolopament]] # [[Organizacion de l'Unitat Africana]] # [[Organizacion per la Seguretat e la Cooperacion en Euròpa]] # [[Organizacion deis Estats Americans]] # [[Organizacion de Cooperacion Economica de la Mar Negra]] # [[Club de París]] # [[Organizacion de Cooperacion de Shanghai]] # [[Organizacion dau Tractat de l'Asia dau Sud-Èst]] # [[Union per la Mediterranèa]] # [[Union dei Nacions Sud-americanas]] # [[ONU]] ## [[Agéncia Internacionala de l'Energia Atomica]] ## [[Cort Internacionala de Justícia]] ## [[Cort Penala Internacionala]] ## [[Fons Monetari Internacionau]] ## [[Organizacion dei Nacions Unidas per lo Desvolopament Industriau]] ## [[Secretariat Generau dei Nacions Unidas]] ## [[UNESCO]] ## [[UNICEF]] ## [[Secretariat dei Nacions Unidas]] ## [[Conseu de Seguretat dei Nacions Unidas]] ## [[Banca Mondiala]] ## [[Grop de la Banca Mondiala]] ## [[OMS]] ## [[OMC]] </div> ==== Organizacions europèas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Benelux]] # [[Acòrd de Liure Cambi d'Euròpa Centrala]] # [[CERN]] # [[Comecon]] # [[Conseu d'Euròpa]] # [[Conseu de l'Union Europèa]] # [[Union Economica e Montetària de l'Union Europèa]] # [[Comunautat Europèa de l'Energia Atomica]] # [[Banca Europèa per la Reconstruccion e lo Desvolopament]] # [[Comunautat Europèa dau Carbon e de l'Acier]] # [[Comunautat Economica Europèa]] # [[Banca Europèa d'Investiment]] # [[Parlament Europèu]] # [[Union Europèa]] # [[Conseu Nordic]] # [[Liga de Corint]] # [[Union de l'Euròpa Occidentala]] # [[Pacte de Varsòvia]] </div> ==== Organizacions non governamentalas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Agenda 21]] # [[AIESEC]] # [[Al Qaïda]] # [[Institut Nacionau Estatsunidenc de Normalizacion]] # [[Associacion deis Estats Generaus deis Estudiants d'Euròpa]] # [[Association for Computing Machinery]] # [[Servici Austrian de la Memòria]] # [[Grop de Bilderberg]] # [[BirdLife International]] # [[Collègi dei cardenaus]] # [[Deutsches Institut für Normung]] # [[Observatòri Europèu Austrau]] # [[Federacion Aeronautica Internacionala]] # [[Federacion Internacionala de l'Automobila]] # [[Federacion Internacionala de Motociclisme]] # [[Free Software Foundation]] # [[Greenpeace]] # [[GUAM]] # [[Hizb ut-Tahrir]] # [[Hospitality Club]] # [[Institut deis engenhaires electricians e electronicians]] # [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras]] # [[Conseu Internacionau dei Musèus]] # [[Conseu Internacionau dei Monuments e dei Sites]] # [[Organizacion Idrografica Internacionala]] # [[Organizacion Maritima Internacionala]] # [[Union Matematica Internacionala]] # [[Organizacion Internacionala de Normalizacion]] # [[Crotz Roja]] # [[Societat Internacionala per la consciéncia de Krishna]] # [[Union Internacionala per la Conservacion de la Natura]] # [[Union Internacionala de Quimia Pura e Aplicada]] # [[Live Earth]] # [[Frònt Moro Islamic de Liberacion]] # [[Prèmi Nobel]] # [[PEN International]] # [[Partit Pirata Internacionau]] # [[Programa PISA]] # [[Movement Pugwash]] # [[Escotisme]] # [[Armada dau Sauvament]] # [[Union Ciclista Internacionala]] # [[Organizacion dei Nacions e Pòbles non representats]] # [[WikiLeaks]] # [[Agéncia Mondiala Antidopatge]] # [[Conseu Mondiau dei Glèisas]] # [[Comitat dau Patrimòni Mondiau]] # [[World Wide Web Consortium]] # [[Amnesty International]] # [[Human Rights Watch]] # [[Médecins Sans Frontières]] # [[Reporters Without Borders]] # [[Transparency International]] # [[Confederacion Mondiala deis Activitats Subaqüaticas]] # [[Tribunau Arbitrau de l'Espòrt]] # [[Associacion Europèa dei Clubs]] # [[Comitats Olimpics Europèus]] # [[Federacion Internacionala de Volleyball]] # [[FIBA]] # [[FIDE]] # [[FIFA]] # [[Federacion Internacionala de Gimnastica]] # [[Federacion Internacionala d'Oquei sus glaça]] # [[Comitat Internacionau Olimpic]] # [[Comitat Nacionau Olimpic]] # [[UEFA]] # [[Comitat Olimpic d'Asia]] </div> === Lèi === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Lèi]] ## [[Drech civilista]] ## [[Common law]] ## [[Drech penau]] # [[Apèu (drech)]] # [[Arbitratge]] # [[Pena de mòrt]] # [[Drechs civics]] # [[Constitucion]] # [[Contracte]] # [[Copyright]] # [[Tribunau]] # [[Damatge (drech)]] # [[Equity (drech)]] # [[Pròva (drech)]] # [[Libertat d'expression]] # [[Culpabilitat]] # [[Injonccion (drech)]] # [[Poder judiciari]] # [[Jutge]] # [[Jurisprudéncia]] # [[Jurista]] # [[Justícia]] # [[Avocat (mestièr)]] # [[Responsabilitat penala]] # [[Brevet]] # [[Polícia]] # [[Drechs]] ## [[Drechs fondamentaus]] # [[Seguretat (drech)]] # [[Testimòni]] </div> ==== Tipes de lèi ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Drech administratiu]] # [[Precedent (drech)]] # [[Proprietat intellectuala]] # [[Drech internacionau]] # [[Drech dei bens]] # [[Drech religiós]] # [[Lèi estatuària]] # [[Trust]] </div> ==== Crimes ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Crime]] # [[Via de fach]] # [[Infraccion dau drech d'autor]] # [[Destornament de fons]] # [[Extorsion]] # [[Frauda]] # [[Genocidi]] # [[Omicidi]] ## [[Murtre]] # [[Trafec d'estupefiants]] # [[Raubament (persona)]] # [[Crime organizat]] # [[Piratariá]] # [[Braconatge]] # [[Viòl]] # [[Raubament amb violéncia]] # [[Sabotatge]] # [[Agression sexuala]] # [[Contrabanda]] # [[Raubament (objècte)]] # [[Tortura]] # [[Violéncia]] </div> ==== Tèxtes juridics ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Magna Carta]] # [[Declaracion d'Independéncia deis Estats Units]] # [[Constitucion deis Estats Units]] # [[Declaracion dei Drechs de l'Òme e dau Ciutadan]] # [[Manifèste dau Partit Comunista]] # [[Declaracion Universala dei Drechs de l'Òme]] # [[Pacte internacionau relatiu ai drechs economics, sociaus e culturaus]] # [[Pacte internacionau relatiu ai drechs civius e politics]] # [[Principis de Nuremberg]] </div> === Mèdias === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Publicitat]] # [[Dessenh umoristic]] # [[Jornalisme]] # [[Mèdia de comunicacion de massa]] # [[Actualitat]] # [[Magazine]] # [[Relacions publicas]] </div> ==== Agéncias de premsa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Agence France-Presse]] # [[Associated Press]] # [[Reuters]] </div> ==== Magazines ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Billboard (magazine)]] # [[The Economist]] # [[Life (magazine)]] # [[Mad (magazine)]] # [[National Geographic (magazine)]] # [[The New Yorker]] # [[People (magazine)]] # [[Playboy]] # [[Punch (magazine)]] # [[Reader's Digest]] # [[Rolling Stone]] # [[Scientific American]] # [[Der Spiegel]] # [[Time (magazine)]] # [[Vogue (magazine)]] </div> ==== Jornaus ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Jornau]] # [[Financial Times]] # [[Le Monde]] # [[Pravda]] # [[The Times]] # [[The Times of India]] # [[The New York Times]] # [[The Wall Street Journal]] # [[The Washington Post]] </div> ==== Radiò ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[The Goon Show]] # [[Grand Ole Opry]] # [[The Shadow]] # [[La Guèrra dei Mondes (radiò)]] </div> ==== Television ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Film documentari]] # [[Union Europèa de Radiotelevision]] # [[Emmy Award]] # [[Jòc televisat]] # [[Sitcom]] # [[Soap opera]] # [[Programa televisat]] # [[60 Minutes]] # [[All in the Family]] # [[American Idol]] # [[BBC World News]] # [[Disney Channel]] # [[Doctor Who]] # [[Friends]] # [[Guiding Light]] # [[Gunsmoke]] # [[I Love Lucy]] # [[Meet the Press]] # [[Monty Python's Flying Circus]] # [[Roots (seria)]] # [[Sesame Street]] # [[The Simpsons]] # [[Star Trek]] # [[Tom e Jerry]] # [[The Tonight Show Starring Jimmy Fallon]] # [[The Twilight Zone]] </div> ==== Cadenas de television ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Ret de television]] # [[Al Jazeera]] # [[American Broadcasting Company]] # [[ARD]] # [[BBC]] # [[CBS]] # [[China Central Television]] # [[CNN]] # [[RAI]] # [[ITV]] # [[NBC]] # [[PBS]] </div> ==== Cadenas de television ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Amazon]] # [[EBay]] # [[Facebook]] # [[Myspace]] # [[Twitter]] # [[Google Search]] # [[Internet Movie Database]] # [[YouTube]] # [[Wikipèdia]] </div> === Musèus === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Musèu American d'Istòria Naturala]] # [[Metropolitan Museum of Art]] # [[Musèu d'Art Modèrne de New York]] # [[Musuèu Nacionau d'Antropologia de Mexic]] # [[Smithsonian Institution]] # [[British Museum]] # [[Deutsches Museum]] # [[Musèu de l'Ermitatge]] # [[Lovre]] # [[Musèu d'Orsay]] # [[Musèu d'Istòria Naturala de Londres]] # [[Musèu dau Prado]] # [[National Gallery]] # [[Rijksmuseum]] # [[Musèus dau Vatican]] # [[Victoria and Albert Museum]] # [[Musèu Nacionau dau Palais]] # [[Musèu Nacionau de Tòquio]] </div> === Vida politica === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Educacion civica]] # [[Politica]] # [[Libertats publicas]] # [[Diplomacia]] ## [[Ambaissador]] ## [[Mission diplomatica]] # [[Eleccion]] # [[Partit politic]] # [[Propaganda]] # [[Revolucion]] # [[Separacion dei poders]] # [[Poder legislatiu]] # [[Estat de drech]] # [[Ciutadanetat]] # [[Drech constitucionau]] # [[Recensament de la populacion]] # [[Seguretat dei sistèmas d'informacion]] # [[Règla d'Aur]] # [[Habeas corpus]] # [[Seguretat de l'informacion]] # [[Individualisme]] # [[Impeachment]] # [[Relacions internacionalas]] # [[Drech dau trabalh]] # [[Salari minimom]] # [[Manifèste]] # [[Nacionalitat]] # [[Passapòrt]] # [[Seguretat Sociala]] # [[Autodeterminacion]] # [[Traïson]] # [[Desobesissença civila]] # [[Contracte sociau]] # [[Decentralizacion]] # [[Economia mixta]] # [[Veto]] # [[Corona]] # [[Censura]] # [[Autonòmia]] # [[Administracion electronica]] # [[Convencion Nacionala]] # [[Persona morala]] # [[Politica estrangiera]] # [[L'internacionala]] # [[Drech public]] # [[Manifestacion espontanèa]] # [[Religion d'Estat]] # [[Cuerbefuòc]] # [[Carta d'identitat]] # [[Comuna (bastiment)]] # [[Santat publica]] # [[Suspopulacion umana]] # [[Manifestacion]] # [[Terapia]] # [[Internacionala Socialista]] # [[Burocracia]] # [[Benevolat]] # [[Dictatura dau proletariat]] # [[Jornada Internacionala dei Trabalhaires]] # [[Lucha dei classas]] # [[Classa obriera]] # [[Esmoguda]] # [[Ajuda sociala]] </div> ==== Govèrn ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Gabinet (govèrn)]] # [[Còp d'Estat]] # [[Culte de la personalitat]] # [[Poder executiu]] # [[Govèrn]] # [[Parlament]] # [[Sistèma parlamentari]] # [[Sistèma presidenciau]] ## [[Sistèma semipresidenciau]] # [[Administracion publica]] # [[Politica publica]] # [[Senat Roman]] # [[Estat d'urgéncia]] # [[Vòte]] # [[Sistèma electorau]] # [[Estat del benestar]] </div> ==== Divisions territòrialas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Division administrativa]] # [[Arrondiment]] # [[Califat]] # [[Ciutat-estat]] # [[Colonia]] # [[Confederacion]] # [[Comtat]] # [[Districte electorau]] # [[Emirat]] # [[Empèri]] # [[Estat federat]] # [[Federacion]] # [[Municipi]] # [[Estat nacion]] # [[Quartier]] # [[Union personala]] # [[Estat policier]] # [[Protectorat]] # [[Província]] # [[Govèrn fantòche]] # [[Partit unic]] # [[Estat sobeiran]] # [[Estat]] # [[Estat unitari]] # [[Comunautat virtuala]] </div> ==== Ideologias ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Activisme]] # [[Anarquisme]] # [[Autoritarisme]] # [[Bicamerisme]] # [[Capitalisme]] # [[Democracia crestiana]] # [[Comunisme]] # [[Conservatisme]] # [[Constitucionalisme]] # [[Cosmopolitisme]] # [[Despotisme]] # [[Egalitarisme]] # [[Faissisme]] # [[Federalisme]] # [[Politica ecologica]] # [[Ideologia]] # [[Imperialisme]] # [[Islamisme]] # [[Juche]] # [[Leninisme]] # [[Liberalisme]] # [[Libertarianisme]] # [[Marxisme]] # [[Multiculturalisme]] # [[Nacionalisme]] # [[Nazisme]] # [[Ostracisme]] # [[Patriotisme]] # [[Separatisme]] # [[Democracia sociala]] # [[Socialisme]] ## [[Socialisme democratic]] ## [[Realisme socialista]] ## [[Socialisme utopic]] # [[Estatisme]] # [[Totalitarisme]] # [[Sionisme]] </div> ==== Formas de govèrn ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Monarquia absoluda]] # [[Colonialisme]] # [[Monarquia constitucionala]] # [[Democracia]] ## [[Democracia dirècta]] ## [[Democracia liberala]] ## [[Democracia representativa]] # [[Dictatura]] # [[Absolutisme esclairat]] # [[Egemonia]] # [[Cleptocracia]] # [[Matriarcat]] # [[Meritocracia]] # [[Monarquia]] # [[Oclocracia]] # [[Oligarquia]] # [[Patriarcat]] # [[Economia planificada]] # [[Plotocracia]] # [[Republica]] ## [[Republica parlamentària]] # [[Tecnocracia]] # [[Teocracia]] # [[Triumvirat]] </div> ===== Títols ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Bei]] # [[Califa]] # [[Dictator]] # [[Emir]] # [[Fürher]] # [[Governador]] # [[Grand Duc]] # [[Cap d'Estat]] # [[Khan (títol)]] # [[Premier cònsol]] # [[Ombudsman]] # [[President]] # [[Premier Ministre]] # [[Prince]] # [[Procuraire]] # [[Satrapa]] # [[Shah]] # [[Sultan]] # [[Tsar]] # [[Tiran]] # [[Visir]] </div> ==== Eveniments istorics e libres ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Crisi dau deute dins la zòna èuro]] # [[Directòri (França)]] # [[Glasnost]] # [[Leviathan (libre)]] # [[Mai 68]] # [[Revolucion arange]] # [[Terror (França)]] # [[Simonia]] # [[Revolucion de Velós]] </div> === Societat === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Societat civila]] # [[Institucion sociala]] </div> ==== Grops ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Consòrci]] # [[Organizacion]] # [[Organisme sensa but lucratiu]] # [[Partenariat]] # [[Societat secrèta]] # [[Ret sociala]] # [[Tribü]] </div> ==== Servicis e institucions ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Pensionat]] # [[Orfanelat]] # [[Preson]] # [[Trabalh sociau]] </div> ==== Subjèctes sociaus ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Contracepcion]] ## [[Avortament]] # [[Corrupcion]] # [[Desforestacion]] # [[Discriminacion]] ## [[Racisme]] ## [[Sexisme]] # [[Eutanasia]] # [[Famina]] # [[Mondializacion]] # [[Drechs de l'Òme]] # [[Politica de l'enfant unic]] # [[Pollucion]] ## [[Pollucion atmosferica]] # [[Pauretat]] # [[Desvolopament durable]] # [[Esclavatge]] # [[Movement sociau]] ## [[Environamentalisme]] ## [[Feminisme]] </div> ==== Classas socialas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Minoritat]] # [[Estratificacion sociala]] # [[Casta]] # [[Dalit]] # [[Classa sociala]] # [[Clergat]] # [[Classa mejana]] # [[Proletariat]] </div> === Sociologia === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Sociologia]] # [[Criminologia]] # [[Etiqueta]] # [[Sciéncia politica]] # [[Cambiament sociau]] # [[Contraròtle sociau]] # [[Grop sociau]] # [[Sciéncia sociala]] # [[Socializacion]] # [[Soscultura]] </div> === Guèrra === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Patz]] # [[Guèrra]] # [[Victima]] # [[Declaracion de guèrra]] # [[Muralha]] # [[Desercion]] # [[Duèl]] # [[Fortificacion]] # [[Lèis de la guèrra]] # [[Medalha]] # [[Militarisme]] # [[Complèx militaroindustriau]] # [[Unifòrme militar]] # [[Mercenari]] # [[Operatica]] # [[Pacifisme]] # [[Presonier de guèrra]] # [[Refugiat]] # [[Reddicion]] # [[Crime de guèrra]] # [[Guèrra totala]] # [[Lèi marciala]] # [[Guèrra psicologica]] # [[Paramilitar]] # [[Tèrra cremada]] # [[Casus belli]] # [[Zòna desmilitarizada]] # [[Cap comandant]] # [[Mòrt au combat]] # [[Reparacions de guèrra]] # [[Alta-au-fuòc]] # [[Operacion militara]] # [[Fòrças especialas]] # [[Corsa ais armaments]] </div> ==== Armada ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Armada]] # [[Conscripcion]] # [[Instruccion militara]] # [[Logistica militara]] # [[Sciéncia militara]] # [[Estrategia militara]] # [[Tactica militara]] </div> ==== Fòrças militaras ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Fòrças armadas]] # [[Fòrça aeriana]] # [[Marina militara]] # [[Armada de tèrra]] # [[Infantariá]] # [[Cavalariá]] </div> ==== Operacions militaras ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Batalha]] # [[Blocus]] # [[Combat]] # [[Campanha militara]] # [[Ofensiva]] # [[Sètge]] </div> ==== Organizacions militaras ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Organizacion militara]] # [[Comandament e contraròtle]] # [[Division (unitat militara)]] # [[Batalhon (unitat militara)]] # [[Estat major]] </div> ==== Grades militars ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Grade militar]] # [[Manescau]] # [[Generau]] # [[Amirau]] # [[Oficier]] # [[Coronèu]] # [[Major]] # [[Capitani]] # [[Luòctenent]] # [[Sergent]] # [[Soudat (grade)]] # [[Militar]] # [[Matalòt]] </div> ==== Tipes de guèrra ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Guèrra civila]] # [[Conflicte etnic]] # [[Invasion]] # [[Rebellion]] # [[Terrorisme]] # [[Guèrra aeriana]] # [[Lucha antiaeriana]] # [[Lucha anticarri]] # [[Guèrra blindada]] # [[Guèrra convencionala]] # [[Espionatge]] # [[Guerilha]] # [[Guèrra navala]] # [[Tiraire emboscat]] # [[Guèrra de trencadas]] </div> == Biologia e medecina == === Paleontologia === '''Generalitat :''' <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Paleontologia]] </div> '''Dinosaures :''' <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Dinosaure]] # [[Allosaurus]] # [[Ankylosaurus]] # [[Apatosaurus]] # [[Brachiosaurus]] # [[Diplodocus]] # [[Stegosaurus]] # [[Triceratops]] # [[Tyrannosaurus]] # [[Velociraptor]] </div> === Articles de basa === '''Generalitats :''' <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Biologia]] ## [[Botanica]] ## [[Zoologia]] # [[Classificacion scientifica]] ## [[Sistematica]] ## [[Espècia (biologia)]] ## [[Genre (biologia)]] ## [[Familha (biologia)]] ## [[Òrdre (biologia)]] ## [[Classa (biologia)]] ## [[Embrancament (biologia)]] ## [[Règne (biologia)]] ## [[Domeni (biologia)]] # [[Evolucion (biologia)]] ## [[Seleccion naturala]] ## [[Seleccion sexuala]] # [[Genetica]] ## [[ADN]] ## [[ARN]] ## [[Gèn]] ## [[Genòma]] ## [[Mutacion (genetica)]] ## [[Ereditat]] ## [[Deriva genetica]] # [[Biologia moleculara]] ## [[Sequenciatge de l'ADN]] # [[Vida]] ## [[Mòrt]] ## [[Abiogenèsi]] # [[Microbiologia]] # [[Micologia]] # [[Adaptacion (biologia)]] # [[Filogenia]] # [[Organisme vivent]] # [[Eukaryota]] </div> '''Ecologia :''' <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Biodiversitat]] # [[Simbiòsi]] ## [[Competicion (biologia)]] ## [[Erbivòr]] ## [[Parasitisme]] ## [[Predacion]] # [[Biòma]] # [[Cadena alimentària]] # [[Abitat]] # [[Espècia invasiva]] # [[Ròdol ecologic]] # [[Ecologia]] # [[Ecosistèma]] # [[Espècia menaçada]] # [[Extincion de las espècias]] # [[Extremofil]] # [[Populacion]] # [[Nivèu trofic]] </div> === Anatomia e morfologia === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Anatomia]] # [[Camoflatge]] # [[Cellula (biologia)]] # [[Sistèma endocrin]] # [[Sistèma immunitari]] # [[Organ (biologia)]] # [[Teissut (biologia)]] </div> ==== Anatomia e morfologia animala ==== ===== Sistèma circulatòri ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Artèria]] # [[Sang]] # [[Sistèma circulatòri]] # [[Còr]] # [[Eritrocit]] # [[Vena]] # [[Leucocit]] </div> ===== Tractus gastrointestinau ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Sistèma digestiu uman]] # [[Colon]] # [[Intestin prim]] # [[Fetge]] # [[Intestin gròs]] # [[Boca (anatomia)]] # [[Dent umana]] # [[Pancreàs]] # [[Estomac]] </div> ===== Sistèma tegumentari ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Sistèma integumentari]] # [[Sen]] # [[Pèu]] # [[Pluma]] # [[Pelissa]] # [[Peu]] # [[Ongla]] # [[Escauma]] </div> ===== Sistèma muscular ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Sistèma muscular]] # [[Miocit]] # [[Muscle esqueletic]] </div> ===== Sistèma nerviós ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Sistèma nerviós]] # [[Cervèu]] # [[Nèrvi]] # [[Sistèma sensitiu]] # [[Sistèma auditiu]] ## [[Aurelha]] # [[Sistèma gustatiu]] # [[Sistèma olfactiu]] ## [[Nas]] # [[Sistèma somatosensitiu]] # [[Sistèma visuau]] ## [[Uelh]] # [[Intelligéncia]] # [[Ausida]] # [[Gost]] # [[Odor]] # [[Dolor]] # [[Vista]] </div> == Sciéncias fisicas == === Articles de basa === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Sciéncia]] # [[Experiéncia]] # [[Laboratòri]] ## [[Equipament de laboratòri]] # [[Natura]] # [[Observacion]] # [[Recèrca]] # [[Metòde scientific]] # [[Teoria scientifica]] # [[Scientific]] </div> === Astronomia === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Astronomia]] # [[Astrobiologia]] # [[Extincion (astronomia)]] # [[Vida extraterrèstra]] # [[Magnitud (astronomia)]] </div> ==== Astrometria ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Astrometria]] # [[Resolucion angulara]] # [[Mesura dei distàncias astronomicas]] # [[Parallaxi]] # [[Fotometria]] </div> ==== Esfèra celèsta ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Sistèma de coordenadas celèstas]] ## [[Declinason (astronomia)]] ## [[Ascension drecha]] # [[Eqüator celèst]] # [[Esfèra celèsta]] # [[Equinòcci]] # [[Ecliptica]] # [[Orizont]] # [[Nadir]] # [[Solstici]] # [[Carta estellara]] # [[Zenit (astronomia)]] # [[Signes del zodiac|Signe dau zodiac]] </div> ==== Constellacions actualas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Constellacion]] # [[Andromèda (constellacion)]] # [[Aqüari (constellacion)]] # [[Agla (constellacion)]] # [[Autar (constellacion)]] # [[Aret (constellacion)]] # [[Balena (constellacion)]] # [[Boièr (constellacion)]] # [[Bossòla (constellacion)]] # [[Cabeladura de Berenitz]] # [[Cans de caça]] # [[Capricòrne (constellacion)]] # [[Carena (constellacion)]] # [[Cassiopèa (constellacion)]] # [[Cefèa (constellacion)]] # [[Centaure (constellacion)]] # [[Cigne (constellacion)]] # [[Cochièr (constellacion)]] # [[Colomba (constellacion)]] # [[Copa (constellacion)]] # [[Corona australa]] # [[Corona boreala]] # [[Constellacion dau Corpatàs|Còrb (constellacion)]] # [[Crotz del Sud|Crotz dau Sud]] # [[Daufin (constellacion)]] # [[Drac (constellacion)]] # [[Ercules (constellacion)]] # [[Eridan (constellacion)]] # [[Escorpion (constellacion)]] # [[Escut de Sobieski]] # [[Geminis (constellacion)]] # [[Girafa (constellacion)]] # [[Granda Orsa]] # [[Grand Can]] # [[Idra (constellacion)]] # [[Lausèrt (constellacion)]] # [[Lèbre (constellacion)]] # [[Leon (constellacion)]] # [[Linx (constellacion)]] # [[Lira (constellacion)]] # [[Lop (constellacion)]] # [[Ophiuchus]] # [[Orion (constellacion)]] # [[Pegàs (constellacion)]] # [[Peis austrau]] # [[Peisses (constellacion)]] # [[Persèu (constellacion)]] # [[Pichona Orsa]] # [[Pichon Can]] # [[Pichon Cavau]] # [[Pichon Leon]] # [[Pichon Rainal]] # [[Popa (constellacion)]] # [[Sageta (constellacion)]] # [[Sèrp (constellacion)]] # [[Sextant (constellacion)]] # [[Taure (constellacion)]] # [[Triangle (constellacion)]] # [[Triangle austrau]] # [[Unicòrn (constellacion)]] # [[Velas]] # [[Verge (constellacion)]] </div> ==== Constellacions chinesas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Constellacions chinesas]] ## [[Aucèu vermelhon]] ## [[Drac azur]] ## [[Tigre blanc (constellacion)]] ## [[Tortuga negra (constellacion)]] </div> ==== Objèctes astronomics ==== ===== Articles de basa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Objècte astronomic]] # [[Centaurus A]] # [[Cygnus X-1]] # [[Eta Carinae]] # [[Cometa de Halley]] # [[Iadas]] # [[Grop Locau]] ## [[Galaxia d'Andromèda]] ## [[Galaxia dau Triangle]] ## [[Nívols de Magellan]] ### [[Grand Nívol de Magellan]] ## [[Via Lactèa]] # [[Messier 87]] # [[Mira]] # [[Omega Centauri]] # [[Nebulosa d'Orion]] # [[Pleiadas]] # [[Sagittarius A*]] </div> ===== Objèctes dau Sistèma Solar ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Sistèma Solar]] # [[Soleu]] # [[Mercuri (planeta)]] # [[Vènus (planeta)]] # [[Tèrra]] ## [[Luna]] # [[Mart (planeta)]] ## [[Deimos (satellit)]] ## [[Fòbos (satellit)]] # [[Cencha d'asteroïdes]] # [[Ceres (planeta nan)]] # [[Jupitèr (planeta)]] ## [[Io (luna)]] ## [[Euròpa (luna)]] ## [[Ganimèdes (luna)]] ## [[Callisto (satellit)]] # [[Saturne (planeta)]] ## [[Encelada (luna)]] ## [[Titan (luna)]] # [[Uranus (planeta)]] # [[Neptun (planeta)]] ## [[Triton (luna)]] # [[Pluton (planeta nana)]] # [[Caront (luna)]] # [[Èris]] # [[136472 Makemake]] # [[Haumea (planeta nana)]] # [[Cencha de Kuiper]] # [[Nívol d'Oort]] </div> ===== Planetas extrasolaras ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[PSR B1257+12 c]] # [[51 Pegasi b]] </div> ===== Estelas ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Sirius]] # [[Canopus]] # [[Arcturus]] # [[Alfa Centauri]] # [[Vega]] # [[Rigel]] # [[Procyon]] # [[Achernar]] # [[Betelgeuse]] # [[Capella (estela)]] # [[Altair]] # [[Aldebaran]] # [[Spica]] # [[Antarès]] # [[Pollux (estela)]] # [[Fomalhaut]] # [[Deneb]] # [[RR Lyrae]] # [[Acrux]] # [[Beta Centauri]] # [[Algol]] # [[Dèlta Cephei]] # [[Alpha Ursae Minoris]] </div> ===== Objèctes divèrs ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[3C 273]] # [[Nebulosa dau Cranc]] </div> ==== Mecanica celèsta ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Mecanica celèsta]]. # [[Eclipsi]]. ## [[Eclipsi lunar]]. ## [[Eclipsi solar]]. # [[Efemeridas]]. # [[Epòca (astronomia)]]. # [[Velocitat de liberacion]]. # [[Sistèma de coordenadas eqüatorialas]]. # [[Assisténcia gravitacionala]]. # [[Lèis de Kepler]]. # [[Ponchs de Lagrange]]. # [[Satellit natural|Satellit naturau]]. # [[Orbita]]. ## [[Orbita geoestacionària]]. ## [[Orbita terrèstra bassa]]. # [[Paramètres orbitaus]]. # [[Excentricitat orbitala]]. # [[Mecanica espaciala]]. # [[Occultacion]]. # [[Problema de dos còrs]]. </div> ==== Astronomia galactica e extragalactica ==== ===== Generalitats ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Trauc negre]] ## [[Rai de Schwarzschild]]. ## [[Trauc negre supermassís]]. # [[Rai cosmic]]. # [[Nebulosa sorna]]. # [[Galaxia]] ## [[Amàs de galaxias]]. ## [[Grop de galaxias]]. ## [[Superamàs]]. # [[Grand Atractor]]. # [[Region HII]]. # [[Espaci interstellar]]. # [[Nívol molecular]]. # [[Nebulosa]]. # [[Espaci (cosmologia)]]. # [[Vent solar]]. </div> ===== Amàs d'estelas ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Amàs estellar]]. # [[Amàs globular]]. # [[Amàs dubèrt]]. # [[Associacion estellara]]. </div> ===== Classificacion morfologica dei galaxias ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Classificacion dei galaxias]] # [[Galaxia nana]]. # [[Galaxia elliptica]]. # [[Galaxia irregulara]]. # [[Galaxia lenticulara]]. # [[Galaxia espirala]]. </div> ===== Galaxias activas ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Galaxia activa]]. # [[Blazar]]. # [[Quasar]]. # [[Radiogalaxia]]. # [[Galaxia de Seyfert]]. # [[Galaxia amb subresaut de formacion d'estelas]]. </div> ==== Observacion astronomica ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Magnitud absoluda]]. # [[Magnitud aparenta]]. # [[Observatòri]]. </div> ==== Cosmologia ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Cosmologia]]. # [[Temps de l'Univèrs]]. # [[Big Bang]]. # [[Raionament fossil]]. # [[Energia sorna]]. # [[Matèria escura]]. # [[Formacion e evolucion dau Sistèma Solar]]. # [[Formacion e evolucion dei galaxias]]. # [[Lei de Hubble]]. # [[Nebulosa solara]]. # [[Ipotèsi de la nebulosa]]. # [[Escart vèrs lo roge]]. # [[Univèrs]]. ## [[Univèrs Observable]]. </div> ==== Planetologia ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Asteroïde]]. # [[Cometa]]. # [[Exoplaneta]]. # [[Planeta menora]]. # [[Planeta]]. ## [[Planeta nana]]. ## [[Giganta gasosa]]. ## [[Planeta tellurica]]. </div> ==== Astronomia estellara ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Estela]]. # [[Nana bruna]]. # [[Zòna abitabla]]. # [[Subresaut gamma]]. # [[Diagrama Hertzsprung-Russell]]. # [[Metallicitat]]. # [[Sistèma planetari]]. # [[Tipe espectrau]]. # [[Evolucion estellara]]. ## [[Nebulosa planetària]]. ## [[Formacion deis estelas]]. ## [[Sequéncia principala]]. ## [[Protoestela]]. ## [[Giganta roja]]. ## [[Estela giganta]]. ## [[Supergiganta]]. ## [[Estèla Wolf-Rayet]]. ## [[Estela compacta]]. ### [[Nana blanca]]. ### [[Estela de neutrons]]. ### [[Trauc negre estellar]]. # [[Cinematica estellara]]. # [[Camp magnetic estellar]]. # [[Nucleosintèsi estellara]]. # [[Rotacion estellara]]. # [[Sistèma estellar]]. ## [[Estela binària]]. ## [[Disc circonestellar]]. # [[Estela variabla]]. ## [[Cefeida]]. ## [[Nòva]]. ## [[Pulsar]]. ## [[Supernòva]]. </div> === Quimia === ==== Generalitats 1 ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Antioxidant]]. # [[Cicle de Krebs]]. # [[Concentracion (operacion quimica)]]. # [[Destillacion]]. # [[Electronegativitat]]. # [[Grop foncional]]. # [[Fluorescéncia]]. # [[Glicolisi]]. # [[Saus d'idroxid]]. # [[Idrofòb]]. # [[Òsa]]. # [[Polimerizacion]]. # [[Reaccion en cadena per la polimerasa]]. # [[Flogistic]]. # [[Polisacarid]]. # [[Estequiometria]]. # [[Triti]]. # [[Radioisotòp]]. # [[Solvent]]. # [[Rai de covaléncia]]. # [[Nombre d'oxidacion]]. # [[Vulcanizacion]]. # [[Geoquimia]]. # [[Cicle dau carbòni]]. # [[Eutrofizacion]]. # [[Diagrama de fasa]]. # [[Rai de Van der Waals]]. # [[Macromolecula]]. # [[Tensioactiu]]. # [[Partida per milion]]. # [[Glicoproteïna]]. # [[Oxidant]]. # [[Coeficient de Poisson]]. # [[Pirolisi]]. # [[Electroforèsi]]. # [[Electron de valéncia]]. # [[Adesion]]. # [[Gas lacrimogèn]]. # [[Valéncia]]. # [[Posca cosmica]]. # [[Nomenclatura IUPAC]]. # [[Radicau (quimia)]]. # [[Isomèr]]. </div> ==== Generalitats 2 ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Quimia]]. # [[Agroquimia]]. # [[Bioquimia]]. # [[Quimia numerica]]. # [[Electroquimia]]. ## [[Electrolisi]]. # [[Quimia environamentala]]. # [[Sciéncia legala]]. # [[Quimia inorganica]]. # [[Sciéncia dei materiaus]]. # [[Quimia medicinala]]. # [[Quimia nucleara]]. ## [[Carta dei nuclides]]. # [[Quimia organica]]. # [[Quimia organometallica]]. # [[Fotoquimia]]. # [[Quimia fisica]]. # [[Quimia macromoleculara]]. # [[Quimia quantica]]. # [[Alquimia]]. # [[Ligam quimic]]. ## [[Ligam ionic]]. ## [[Ligam covalent]]. ## [[Ligam metallic]]. ## [[Ligam idrogèn]]. ## [[Fòrça intermoleculara]]. ## [[Molecula]]. # [[Engèni quimic]]. # [[Industria quimica]]. # [[Reaccion quimica]]. ## [[Reaccion acidobasica]]. ## [[Catalisi]]. ## [[Eqüacion quimica]]. ## [[Equilibri quimic]]. ## [[Formula quimica]]. ## [[Cinetica quimica]]. ## [[Combustion]]. ### [[Fuòc]]. ## [[Metatèsi]]. ## [[Mecanisme reaccionau]]. ## [[Reaccion d'oxidoreduccion]]. ### [[Corrosion]]. ## [[Reaccion de substitucion]]. # [[Substància quimica]]. # [[Sintèsi quimica]]. # [[Quimista]]. # [[Conservacion de la massa]]. # [[Pirotecnia]]. # [[Fuòc d'artifici]]. </div> ==== Quimia analitica ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Quimia analitica]]. # [[Cromatografia]]. # [[Espectroscopia de massa]]. # [[Espectroscopia]]. ## [[Espèctre d'absorpcion]]. ## [[Espectroscopia d'absorpcion]]. </div> ==== Substàncias quimicas ==== ===== Generalitats ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Materiau de basa]]. ## [[Argila]]. ## [[Veire]]. ## [[Òli]]. ## [[Polimèr]]. # [[Minerau]]. ## [[Gip]]. ## [[Sal alimentària]]. ## [[Silicat]]. # [[Diamant]]. # [[Grafit]]. # [[Qüars]]. # [[Oxid]]. # [[Peroxid]]. # [[Ozòn]]. # [[Carbonat]]. # [[Clorur]]. # [[Nitrat]]. # [[Sulfat]]. # [[Organofosforat]]. # [[Organosiliciat]]. # [[Silicòna]]. # [[Organosulfurat]]. # [[Tiòl]]. # [[Estèr]]. # [[Etèr (quimia)]]. # [[Idrocarbur]]. # [[Alquin]]. </div> ===== Elements quimics ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Elements quimics]]. # [[Lista dels elements per nom]]. # [[Numèro atomic]]. # [[Massa atomica]]. # [[Taula periodica]]. # [[Periòde de la taula periodica]]. </div> ====== Grops d'elements quimics ====== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Metal]]. # [[Metal alcalin]]. # [[Metau alcalinoterrós]]. # [[Lantanid]]. # [[Actinid]]. # [[Metal de transicion]]. # [[Grop 3 de la taula periodica]]. # [[Grop 4 de la taula periodica]]. # [[Grop 5 de la taula periodica]]. # [[Grop 6 de la taula periodica]]. # [[Metau noble]]. # [[Grop 11 de la taula periodica]]. # [[Grop 12 de la taula periodica]]. # [[Metalloïd]]. # [[Non metau]]. # [[Grop 13 de la taula periodica]]. # [[Grop 14 de la taula periodica]]. # [[Grop 15 de la taula periodica]]. # [[Grop 16 de la taula periodica]]. # [[Alogèn]]. # [[Gas noble]]. # [[Periòde I de la taula periodica]]. # [[Periòde II de la taula periodica]]. # [[Periòde III de la taula periodica]]. </div> ====== Lista d'elements quimics ====== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Idrogèn]]. # [[Èli]]. # [[Berilli]]. # [[Bòr]]. # [[Carbòni]]. # [[Azòt]]. # [[Oxigèn]]. # [[Fluòr]]. # [[Neon]]. # [[Sòdi]]. # [[Magnèsi]]. # [[Alumini]]. # [[Silici]]. # [[Fosfòr]]. # [[Sofre]]. # [[Clòr]]. # [[Argon]]. # [[Potassi]]. # [[Calci]]. # [[Escandi]]. # [[Titani]]. # [[Vanadi]]. # [[Cròme]]. # [[Manganès]]. # [[Fèrre]]. # [[Cobalt]]. # [[Niquèl]]. # [[Coire]]. # [[Zinc]]. # [[Galli]]. # [[Germani]]. # [[Arsenic]]. # [[Selèni]]. # [[Bròme]]. # [[Cripton]]. # [[Rubidi]]. # [[Estronci]]. # [[Itri]]. # [[Zircòni]]. # [[Niòbi]]. # [[Molibdèn]]. # [[Tecnèci]]. # [[Rutèni]]. # [[Ròdi]]. # [[Palladi]]. # [[Argent]]. # [[Cadmi]]. # [[Indi]]. # [[Estam]]. # [[Antimòni]]. # [[Telluri]]. # [[Iòde]]. # [[Xenon]]. # [[Cèsi]]. # [[Bari]]. # [[Lantan]]. # [[Cèri]]. # [[Praseodimi]]. # [[Neodimi]]. # [[Promèti]]. # [[Samari]]. # [[Euròpi]]. # [[Gadolini]]. # [[Terbi]]. # [[Dispròsi]]. # [[Òlmi]]. # [[Èrbi]]. # [[Tuli]]. # [[Itterbi]]. # [[Luteci]]. # [[Afni]]. # [[Tantal]]. # [[Tungstèn]]. # [[Rèni]]. # [[Òsmi]]. # [[Iridi]]. # [[Platin]]. # [[Aur]]. # [[Mercuri]]. # [[Talli]]. # [[Plomb]]. # [[Bismut]]. # [[Polòni]]. # [[Astat]]. # [[Radon]]. # [[Franci]]. # [[Radi]]. # [[Actini]]. # [[Tòri]]. # [[Protactini]]. # [[Urani]]. # [[Neptuni]]. # [[Plutòni]]. # [[Americi]]. # [[Curi]]. # [[Berkeli]]. # [[Califòrni]]. # [[Einsteini]]. # [[Fermi]]. # [[Mendelevi]]. # [[Nobeli]]. # [[Laurenci]]. # [[Rutherfòrdi]]. # [[Dubni]]. # [[Seabòrgi]]. # [[Bòhri]]. # [[Assi]]. # [[Meitneri]]. # [[Darmstadi]]. # [[Roentgeni]]. # [[Copernici]]. # [[Nihòni]]. # [[Fleròvi]]. # [[Moscòvi]]. # [[Livermòri]]. # [[Tennessina]]. # [[Oganesson]]. </div> ==== Compausats quimics ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Compausat quimic]]. ## [[Acid]]. ### [[Acid acetic]]. ### [[Acid boric]]. ### [[Acid citric]]. ### [[Acid cloridric]]. ### [[Acid fluoridric]]. ### [[Acid lactic]]. ### [[Acid nitric]]. ### [[Acid fosforic]]. ### [[Acid tanic]]. ## [[Alcalí]]. ## [[Basa (quimia)]]. ## [[Compausat inorganic]]. ### [[Amoniac]]. ### [[Dioxid de carbòni]]. ### [[Monoxid de carbòni]]. ### [[Aiga]]. ## [[Compausat organic]]. ### [[Acetona]]. ### [[Alcòl]]. ### [[Aldeïd]]. ### [[Alcan]]. ### [[Alcèn]]. ### [[Amida]]. ### [[Amina]] ### [[Benzèn]]. ### [[Butan]]. ### [[Etan]]. ### [[Cafeïna]]. ### [[Acid carboxilic]]. ### [[Clorofluorocarbur]]. ### [[Cocaïna]]. ### [[Etanòl]]. ### [[Etilèn]]. ### [[Formaldeïd]]. ### [[Fructòsa]]. ### [[Glucòsa]]. ### [[Alogenoalcan]]. ### [[Cetona]]. ### [[Metan]]. ### [[Metanòl]]. ### [[Nicotina]]. ### [[Fenòl]]. ### [[Propan]]. ### [[Propilèn]]. ### [[Gas de sintèsi]]. ## [[Sal (quimia)]]. ### [[Alum]]. ### [[Nitrat d'amòni]]. ### [[Sulfat d'amòni]]. ### [[Carbonat de calci]]. ### [[Clorur de calci]]. ### [[Sulfat de magnèsi]]. ### [[Idroxid de potassi]]. ### [[Nitrat de potassi]]. ### [[Bicarbonat de sòdi]]. ### [[Carbonat de sòdi]]. ### [[Clorur de sòdi]]. ### [[Idroxid de sòdi]]. ### [[Nitrat de sòdi]]. ### [[Silicat de sòdi]]. ### [[Sulfat de sòdi]]. ### [[Dioxid de titani]]. </div> ==== Mesclas de produchs quimics e aliatges ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Mescla]]. # [[Aerosòu]]. # [[Colloïd]]. # [[Dispersion (quimia)]]. # [[Emulsion]]. # [[Esponga]] (???). # [[Gèu (quimia)]]. # [[Solucion (quimia)]]. # [[Suspension (quimia)]]. # [[Vapor (gas)]]. # [[Aliatge]]. # [[Amalgama (quimica)]]. # [[Laton]]. # [[Bronze]]. # [[Ceramica]]. # [[Fonda (metallurgia)]]. # [[Duralium]]. # [[Acier]]. # [[Acier inoxidable]]. </div> ==== Farmacologia ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Cachet]]. # [[Placebo]]. </div> === Sciéncias de la Tèrra === ==== Generalitats ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Sciéncias de la Tèrra]] </div> ==== Cartografia ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Cartografia]] # [[Carta]] </div> ==== Catastròfas naturalas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Catastròfa naturala]] # [[Avalanca]] # [[Secada]] # [[Inondacion]] # [[Tèrratrem]] # [[Tsunami]] </div> ==== Tèrra ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Estructura de la Tèrra]] </div> ===== Geologia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Plec (geologia)]] # [[Formacion geologica]] # [[Fossil]] # [[Geologia]] # [[Cratèr d'impacte]] # [[Litosfèra]] ## [[Escòrça terrèstra]] ## [[Falha]] ## [[Ròca]] ### [[Basalt]] ### [[Selze]] ### [[Ròca magmatica]] ### [[Calcari]] ### [[Magma]] ### [[Ròca metamorfica]] ### [[Ròca sedimentària]] </div> ====== Mineralogia ====== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Mineralogia]] # [[Placa tectonica]] # [[Estratigrafia]] # [[Estrata]] # [[Cavaucament]] # [[Piroxèn]] # [[Ròcas silicadas]] # [[Feldspat]] # [[Caolinita]] # [[Talc]] # [[Mica]] # [[Amianta]] # [[Bericle]] # [[Esmerauda]] # [[Safir]] # [[Robin]] # [[Topazi]] # [[Ambre]] # [[Evòri]] # [[Pèrla]] </div> ====== Petrologia ====== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Petrologia]] # [[Conglomerat (geologia)]] # [[Grava]] # [[Granit]] # [[Tuf volcanic]] # [[Sistre]] # [[Marbre]] # [[Gneis]] # [[Sòu]] # [[Arena]] # [[Gres]] # [[Baucita]] # [[Torba]] # [[Qüarsita]] # [[Lausa]] # [[Sistre bituminós]] </div> ====== Geofisica ====== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Geodesia]] # [[Geofisica]] # [[Camp magnetic terrèstre]] # [[Nuclèu intèrne]] # [[Nuclèu extèrne]] # [[Mantèl (geologia)]] # [[Sismologia]] </div> ====== Istòria geologica ====== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Escala dels tempses geologics]] # [[Pangèa]] # [[Extincion massisa]] # [[Extincion Permian-Triassic]] # [[Extincion Cretacèu-Paleogèn]] # [[Glaciacion]] # [[Precambrian]] # [[Fanerozoïc]] # [[Paleozoïc]] # [[Cambrian]] # [[Permian]] # [[Mesozoïc]] # [[Triassic]] # [[Jurassic]] # [[Cretacèu]] # [[Cenozoïc]] # [[Quaternari]] # [[Olocèn]] </div> ==== Geomorfologia ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Geomorfologia]] # [[Erosion]] # [[Mesa (geomorfologia)]] # [[Farilhon]] # [[Meteorizacion]] </div> ===== Relèus ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Modelat]] # [[Montanha]] # [[Cadena de montanhas]] # [[Platèu (geologia)]] # [[Còla]] # [[Val]] # [[Plan]] </div> ===== Relèus fluviaus ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Còne de dejeccion]] # [[Plaja]] # [[Canhòn]] # [[Bauç]] # [[Plan d'inondacion]] # [[Corba (aiga)]] # [[Oasi]] # [[Capau]] # [[Cascada]] </div> ===== Relèus glaciaris ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Circ natural]] # [[Esker]] # [[Fjòrd]] </div> ===== Relèus cartiscs ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Espeleologia]] # [[Balma]] # [[Carst]] </div> ===== Relèus maritims ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Atòl]] # [[Baia]] # [[Còsta]] # [[Plan continental]] # [[Arrecife]] # [[Lagon]] # [[Fòssa oceanica]] # [[Peninsula]] # [[Istme]] # [[Illa]] # [[Mont sosmarin]] </div> ===== Relèus volcanics ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Volcan]] # [[Caldera]] # [[Gueisèr]] # [[Ponch caud (geologia)]] # [[Dorsala mediooceanica]] # [[Cratèr volcanic]] # [[Agulha volcanica]] # [[Dòma de lava]] # [[Volcan sosmarin]] # [[Guyot]] </div> ===== Relèus eolians ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Procès eolian]] # [[Duna]] </div> ===== Relèus artificiaus ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Canal (via navegabla)]] # [[Sèrva]] # [[Poldèr]] # [[Illa artificiala]] # [[Restanca]] # [[Peirièra]] # [[Valat]] # [[Tèrraplen]] </div> ==== Biòmas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Desèrt]] # [[Tondra]] # [[Landa]] </div> ===== Seuvas ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Seuva]] # [[Jungla]] # [[Mangròva]] # [[Taiga]] # [[Seuva tropicala]] # [[Selva pluviala]] ## [[Seuva Amazonica]] # [[Seuvas temperadas mixtas de fuelhós]] </div> ===== Pelencs ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Pelenc]] # [[Cerrado]] # [[Camp]] # [[Llanos]] # [[Pradariá (agricultura)]] # [[Pampa]] # [[Prado]] # [[Pradariá]] # [[Sahèl]] # [[Savana]] # [[Estèpa]] </div> ===== Zònas umidas ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Zòna umida]] # [[Palun]] # [[Torbièra]] # [[Torbièra auta]] </div> ===== Pedologia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Pedoesfèra]] # [[Pedogenèsi]] # [[Sciéncia dei sòus]] </div> ==== Aire ==== ===== Atmosfèra ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Atmosfèra terrèstra]] # [[Quimia atmosferica]] # [[Massa d'aire]] # [[Pression atmosferica]] </div> ===== Fenomèns atmosferics ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Auròra polara]] # [[Ròda (fenomèn optic)]] # [[Miratge]] # [[Arc de Sant Martin]] # [[Cèu]] </div> ===== Climatologia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Climatologia]] # [[Clima]] # [[El Niño]] # [[Rescalfament climatic]] # [[Classificacion de Köppen]] # [[Clima temperat]] # [[Clima tropicau]] </div> ===== Meteorologia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Nívol]] # [[Cirrus]] # [[Cumulonimbus]] # [[Cumulus]] # [[Nèbla]] </div> ====== Precipitacions ====== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Precipitacion (meteorologia)]] # [[Plueja acida]] # [[Glaç negre]] # [[Aiganha]] # [[Blancada]] # [[Aiga sosterranha]] # [[Granissa]] # [[Pluèja]] # [[Nèu]] </div> ====== Sasons ====== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Sason]] # [[Prima]] # [[Estiu]] # [[Automne]] # [[Ivèrn]] # [[Sason umida]] # [[Sason eissucha]] </div> ====== Circulacion atmosferica ====== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Circulacion atmosferica]] # [[Anticiclòn]] # [[Ciclòn]] # [[Cellula de Hadley]] # [[Vortex polar]] # [[Tempèsta]] # [[Blisard]] # [[Tempèsta d'arena]] # [[Fólzer]] # [[Escala de Saffir-Simpson]] # [[Auratge]] # [[Tornada (atmosfèra)]] # [[Ciclòn tropicau]] # [[Vent]] # [[Escala de Beaufort]] # [[Jet stream]] # [[Monson]] # [[Regim de brisa]] # [[Alisis]] </div> ==== Aiga ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Idrosfèra]] # [[Criosfèra]] </div> ===== Glaciologia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Glaciologia]] # [[Firn]] # [[Glacièr]] # [[Glaç]] # [[Indlandsis]] # [[Barriera de glaç]] # [[Icebèrg]] # [[Banquisa]] # [[Permafròst]] </div> ===== Idrologia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Idrologia]] # [[Cicle de l'aiga]] # [[Idrografia]] # [[Riu]] # [[Estuari]] # [[Dèlta fluvial]] # [[Limnologia]] # [[Lac]] # [[Estanh]] # [[Marèa]] </div> ===== Oceanografia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Oceanografia]] # [[Ocean]] # [[Mar]] # [[Corrent marin]] # [[Nivèl de la mar]] # [[Circulacion termoalina]] </div> === Fisica === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Fisica]] # [[Allotropia]] # [[Experiéncia de Rutherford]] # [[Osmòsi]] # [[Teoria quantica dei camps]] # [[Teledeteccion]] # [[Radioactivitat α]] # [[Zèro absolut]] # [[Procès adiabatic]] # [[Efiech parpalhon]] # [[Movement brownian]] # [[Radioactivitat β]] # [[Quatre elements]] # [[Corona solara]] # [[Massa volumica]] # [[Electronvolt]] # [[Microscòpi electronic]] # [[Interaccion elementària]] # [[Particula elementària]] # [[Ferromagnetisme]] # [[Graviton]] # [[Motor termic]] # [[Aiga pesuga]] # [[Idrolisi]] # [[Isolator]] # [[Ionosfèra]] # [[Nombre de Mach]] # [[Escala de Mohs]] # [[Magnetosfèra]] # [[Obsidiana]] # [[Grandor fisica]] # [[Pompa]] # [[pH]] # [[Precession]] # [[Calculator quantic]] # [[Refraccion]] # [[Condicions normalas de temperatura e de pression]] # [[Gat de Schrödinger]] # [[Eveniment de Tunguska]] # [[Viatge temporau]] # [[Tension electrica]] # [[Longor d'onda]] # [[Trauc de vèrm]] # [[Energia de vaporizacion]] # [[Missil balistic]] # [[Constanta gravitacionala]] # [[Pression de vapor]] # [[Còrs negre]] # [[Electrolit]] # [[Lentilha gravitacionala]] # [[Rai atomic]] # [[Constanta de Boltzmann]] # [[Biofisica]] # [[Movement perpetuau]] # [[Ponch d'aiganha]] # [[Diffusion Compton]] # [[Conductivitat termica]] # [[Solubilitat]] # [[Energia d'ionizacion]] # [[Cencha de van Allen]] # [[Idraulica]] # [[Flux magnetic]] # [[Lèi de Boyle]] # [[Gas perfècte]] # [[Velocitat angulara]] # [[Pendul de Foucault]] # [[Geocentrisme]] # [[Apsida]] # [[Metronòm]] # [[Vapor d'aiga]] # [[Electroaimant]] # [[Segond principi de la termodinamica]] # [[Periòde de revolucion]] # [[Tube fluorescent]] # [[Premier principi de la termodinamica]] # [[Calor]] # [[Capacitat termica]] # [[Conductor electric]] # [[Adsorpcion]] # [[Eliocentrisme]] # [[Fuòc de Sant Elm]] # [[Principi d'Arquimèdes]] # [[Energia intèrna]] # [[Astrofisica]] # [[Reflexion (fisica)]] # [[Èrsa]] # [[Permeabilitat magnetica]] # [[Duretat]] # [[Atomisme]] # [[Espin]] # [[Fisica teorica]] # [[Semiaxe major]] # [[Orizont deis eveniments]] </div> ==== Concèptes fisics de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Amplitud]] # [[Atòm]] # [[Energia]] ## [[Equivaléncia massa-energia]] ## [[Conservacion de l'energia]] # [[Camp (fisica)]] # [[Fòrça]] ## [[Gravitat]] ## [[Fòrça nucleara fòrta]] ## [[Fòrça nucleara febla]] # [[Matèria]] # [[Poissança (fisica)]] # [[Radiacion]] # [[Raionament ionizant]] # [[Espaci]] # [[Espacitemps]] # [[Temps]] ## [[Temps de Planck]] ## [[Unitats de Planck]] # [[Vueit]] </div> ==== Atòm, molecula e optica ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Fisica atomica]] # [[Nuclèu atomic]] # [[Orbitala atomica]] # [[Teoria atomica]] # [[Efiech Auger]] # [[Energia de liason]] # [[Modèl de Bohr]] # [[Raionament continú de freinatge]] # [[Configuracion electronica]] # [[Jaç electronic]] # [[Estat excitat]] # [[Idrogenoïd]] # [[Estructura iperfina]] # [[Ion]] # [[Modèl atomic de Thomson]] # [[Nombre quantic principau]] # [[Emission estimulada]] # [[Orbitala moleculara]] # [[Teoria de l'orbitala moleculara]] # [[Optica]] # [[Lasèr d'electrons liures]] # [[Efiech Kerr]] # [[Luminositat]] # [[Optica non lineara]] # [[Fotonica]] # [[Optica fisica]] # [[Polarizacion]] # [[Indici de refraccion]] </div> ==== Fisica de la matèria condensada ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Fisica de la matèria condensada]] # [[Matèria amòrfa]] # [[Fisica dau solid]] # [[Cristallografia]] # [[Cristal]] # [[Estructura cristallina]] # [[Sistèma cristallin]] # [[Cristallizacion]] # [[Transicion de fasa]] # [[Fasa (termodinamica)]] # [[Ebullicion]] # [[Ponch d'ebullicion]] # [[Ponch critic]] # [[Condensacion]] # [[Evaporacion]] # [[Solidificacion]] # [[Ionizacion]] # [[Fusion]] # [[Ponch de fusion]] # [[Sublimacion]] # [[Ponch triple]] # [[Estat de la matèria]] # [[Condensat de Bose-Einstein]] # [[Matèria degenerada]] # [[Gas]] # [[Liquid]] # [[Plasma (fisica)]] # [[Plasma de quark-gluon]] # [[Solid]] # [[Superfluiditat]] </div> ==== Electromagnetisme ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Fòrça electromagnetica]] # [[Dielectric]] # [[Experiéncia de Millikan]] # [[Electricitat]] # [[Asimant]] # [[Magnetisme]] # [[Metamateriau]] # [[Efiech fotoelectric]] # [[Superconductivitat]] # [[Electrostatica]] # [[Carga electrica]] # [[Lèi de Coulomb (electrostatica)]] # [[Camp electric]] # [[Teorèma de Gauss]] # [[Potenciau electric]] # [[Fòrça de Lorentz]] # [[Fòrça electromotritz]] # [[Fòrça magnetomotritz]] # [[Induccion electromagnetica]] # [[Lèi de Lenz-Faraday]] # [[Eqüacions de Maxwell]] # [[Camp electromagnetic]] # [[Radiacion electromagnetica]] ## [[Espèctre electromagnetic]] ## [[Onda radiò]] ## [[Microondas]] ## [[Infraroge]] ## [[Espèctre visible]] ## [[Ultraviolet]] ## [[Rai X]] ## [[Raionament gamma]] # [[Corrents de Foucault]] # [[Magnetostatica]] # [[Corrent electric]] # [[Teorèma d'Ampère]] # [[Camp magnetic]] # [[Moment magnetic]] # [[Circuit electric]] # [[Resistivitat]] # [[Resisténcia (electricitat)]] ## [[Lèi d'Ohm]] # [[Gasanh (electronica)]] # [[Capacitat electrica]] # [[Inductància]] # [[Impedància]] # [[Reactància]] # [[Lèis de Kirchhoff]] </div> ==== Mecanica ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Mecanica (fisica)]] ## [[Aerodinamica]] ## [[Mecanica dei mitans continús]] ## [[Cinematica]] ## [[Mecanica dei sòus]] ## [[Mecanica estatica]] ## [[Reologia]] # [[Oscillacion]] ## [[Oscillator armonic]] # [[Mecanica classica]] # [[Referenciau]] # [[Fretament]] # [[Impulsion]] # [[Inercia]] # [[Energia cinetica]] # [[Massa]] # [[Moment d'inercia]] # [[Quantitat de movement]] # [[Movement (mecanica)]] ## [[Acceleracion]] ## [[Lèis de Newton]] ## [[Velocitat]] ## [[Vector velocitat]] # [[Energia potenciala]] # [[Rotacion (fisica)]] ## [[Moment cinetic]] ## [[Fòrça centrifuga]] ## [[Fòrça centripèta]] ## [[Fòrça de Coriolis]] # [[Lèi de la gravitacion universala]] # [[Moment d'una fòrça]] # [[Pes]] # [[Trabalh (fisica)]] # [[Mecanica dau solid deformable]] # [[Modul d'elasticitat]] # [[Fatiga (mecanica)]] # [[Deformacion elastica]] # [[Lèi de Hooke]] # [[Deformacion plastica]] # [[Reddor (mecanica)]] # [[Resisténcia dei materiaus]] # [[Constrencha (mecanica)]] # [[Mecanica dei fluids]] # [[Teorèma de Bernoulli]] # [[Flotabilitat]] # [[Conveccion]] # [[Difusion de la matèria]] # [[Dinamica dei fluids]] # [[Idrostatica]] # [[Eqüacions de Navier-Stokes]] # [[Nombre de Reynolds]] # [[Tension superficiala]] # [[Turbuléncia]] # [[Viscositat]] # [[Mecanica quantica]] ## [[Cromodinamica quantica]] ## [[Electrodinamica quantica]] # [[Intricacion quantica]] # [[Efiech tunèu]] # [[Principi d'incertitud]] # [[Principi d'exclusion de Pauli]] # [[Eqüacion de Schrödinger]] # [[Foncion d'onda]] # [[Dualitat onda-corpuscul]] # [[Mecanica estatistica]] </div> ==== Fisica nucleara ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Fisica nucleara]] # [[Isotòp]] # [[Fission nucleara]] # [[Fusion nucleara]] ## [[Tokamak]] ## [[Energia de fusion]] # [[Radioactivitat]] ## [[Particula alfa]] ## [[Particula bèta]] </div> ==== Fisica dei particulas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Fisica dei particulas]] # [[Particula (fisica)]] # [[Modèl estandard]] # [[Teoria dei còrdas]] # [[Rompedura espontanèa de simetria]] # [[Supersimetria]] # [[Accelerator de particulas]] ## [[Grand Collisionator d'Adrons]] ## [[Sincrotron]] ## [[Raionament sincroton]] ## [[Tevatron]] # [[Particula subatomica]] # [[Fermion]] # [[Lepton]] ## [[Electron]] ## [[Muon]] ## [[Tau (particula)]] ## [[Neutrinò]] # [[Quark]] ## [[Quark up]] ## [[Quark down]] ## [[Quark encantat]] ## [[Quark estrani]] ## [[Quark top]] ## [[Quark bottom]] # [[Adron]] ## [[Barion]] ### [[Neutron]] ### [[Proton]] ## [[Meson]] # [[Boson]] ## [[Boson de mesura]] ## [[Gluon]] ## [[Foton]] ## [[Boson de Higgs]] ## [[Bosons W e Z]] # [[Antimatèria]] ## [[Antiparticula]] ## [[Positron]] ## [[Antiidrogèn]] ## [[Antiproton]] ## [[Antineutron]] </div> ==== Teoria de la relativitat ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Teoria de la relativitat]] # [[Relativitat generala]] # [[Relativitat especiala]] # [[Contraccion dei longors]] # [[Experiéncia de Michelson–Morley]] </div> == Tecnicas == === Articles de basa === === Agricultura === === Construccion === === Industria === === Maquinas e otís === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Engèni mecanic]] # [[Maquina]] # [[Centrifugadera]] # [[Motor]] ## [[Motor electric]] ## [[Motor de combustion intèrna]] ## [[Motor de reaccion]] ## [[Maquina de vapor]] # [[Robòt]] # [[Maquina simpla]] ## [[Plan clinat]] ## [[Aigre]] ## [[Carrèla]] ## [[Vitz]] ## [[Cunh]] ## [[Ròda]] ## [[Ròda e boton]] # [[Robotica]] # [[Sistèma]] # [[Grua (engenh)]] </div> ==== Compausants ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Ais (mecanica)]] # [[Palièr]] # [[Embraiatge]] # [[Engranatge]] # [[Vitz sensa fin]] # [[Fieu electric]] # [[Cadena]] # [[Còrda]] # [[Fielat]] # [[Ficèla]] # [[Fixacion]] # [[Escrova]] # [[Nos (ligam)]] # [[Rible]] # [[Rondèla]] # [[Pareu cinematic]] # [[Sarralha]] # [[Clau (sarralha)]] # [[Canon (mecanica)]] # [[Jonch]] # [[Ressòrt]] </div> ==== Maquinariá ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Tronçonadoira]] # [[Cotton gin]] # [[Cultivator (otís)]] # [[Arrosatge automatic]] # [[Talhaprat]] # [[Maquina per cordurar]] # [[Tractor]] # [[Aire condicionat]] # [[Secabugada]] # [[Cafetiera]] # [[Forn]] # [[Lavabò]] # [[Placa electrica]] # [[Comuns]] # [[Aspirator]] # [[Maquina per lavar]] </div> === Optica === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Camerà]] # [[Lunetas]] # [[Lasèr]] # [[Lentilha (optica)]] # [[Microscòpi]] # [[Prisma (optica)]] # [[Telescòpi]] # [[Olografia]] # [[Fibra optica]] # [[Fotodetector]] # [[Illusion d'optica]] # [[Albedo]] # [[Prefondor de camp]] # [[Fotodiòde]] # [[Cambra escura]] # [[Periscòpi]] # [[Tractament antirebat]] # [[Ret de difraccion optica]] # [[Distància focala]] # [[Fogau (lentilha)]] # [[Lentilha de Fresnel]] # [[Miralh]] # [[Polarizador]] # [[Difusion Rayleigh]] # [[Dispersion (optica)]] # [[Gemèlas]] # [[Interferometria]] # [[Objectiu catadioptric]] # [[Telescòpi de reflexion]] # [[Luneta astronomica]] </div> === Electronica === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Electronica]] # [[Corrent alternatiu]] # [[Amplificator]] ## [[Amplificator operacionau]] # [[Concepcion de circuit]] # [[Corrent continú]] # [[Amplificator electronic]] # [[Oscilloscòpi]] # [[Relai electromecanica]] # [[Tractament dau sinhau]] # [[Mecatronica]] </div> ==== Compausants ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Compausant electronic]] # [[Antena]] # [[Pila electrica]] # [[Condensador]] # [[Diòde]] ## [[Diòde electroluminescent]] # [[Ecran plan]] # [[Lume d'incandescéncia]] # [[Inductor]] # [[Circuit integrat]] # [[Magnetron]] # [[Resisténcia electrica (compausant)]] # [[Semiconductor]] # [[Transformator]] # [[Transistor]] # [[Tube electronic]] # [[Guida d'onda]] # [[Tube catodic]] # [[Circuit imprimit]] # [[Connector]] # [[Aut-parlaire]] # [[Alimentacion electrica]] # [[Interruptor]] # [[Disjunctaire]] # [[Fusible]] # [[Aram (fial de fèrre)]] # [[Bascula (electronica)]] # [[Tiristor]] </div> === Navegacion === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Relòtge atomic]] # [[Navegacion astronomica]] # [[Relòtge]] # [[Bossòla]] # [[Navegacion a l'estima]] # [[Sistèma de posicionament global]] # [[Giroscòpi]] # [[Pendula]] # [[Radar]] # [[Sonar]] # [[Mòstra de solelh]] # [[Navegacion]] # [[Sextant]] # [[Mòstra (relòtge)]] # [[Azimut]] # [[Temps siderau]] # [[Astrolabi]] # [[Relòtge d'aiga]] # [[Sistèma de posicionament per satellits]] # [[Sablier]] </div> === Tecnologias de l'informacion === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Tecnologias de l'informacion]] # [[Abac]] # [[Calculeta]] # [[Computing]] # [[Donada (informatica)]] # [[Sistèma expèrt]] # [[Internacionalizacion e localizacion]] </div> ==== Informatica ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Informatica]] # [[Algoritme]] # [[Compilator (informatica)]] # [[Compression de donadas]] # [[Estructura de donadas]] # [[Còdi corrector]] # [[Calcul numerica d'una integrala]] # [[Motor de recèrca]] </div> ==== Programacion ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Programacion informatica]] # [[Paradigma]] # [[Programacion foncionala]] # [[Programacion orientada objècte]] # [[Programacion estructurada]] </div> ==== Materiau informatic ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Ordinator]] # [[Entraïnament d'un ordinator]] # [[Disc compacte]] # [[ENIAC]] # [[Disc dur]] # [[Carta maire]] # [[Processor centrau]] # [[RAM]] ## [[Memòria viva dinamica]] # [[Memòria mòrta]] # [[Periferic informatic]] </div> ===== Criptografia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Criptografia]] # [[Autentificacion (informatica)]] # [[Codatge]] # [[Mot de passa]] </div> ===== Interfàcia utilizaire ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Interfàcia utilizaire]] # [[Clavièr d'ordinator]] # [[Ecran d'ordinator]] # [[Ecran de cristau liquid]] # [[Mirga (ordinator)]] # [[Ecran tactil]] </div> ==== Logiciaus ==== ===== Generalitats ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Logicial]] # [[Programa informatic]] # [[Basa de donadas]] ## [[Entrepaus de donadas]] # [[Interfàcia grafica]] # [[Malware]] # [[Logicial open-source]] # [[Tabulatòri]] # [[Logiciau de tractament de tèxte]] # [[Navigator web]] # [[Realitat virtuala]] </div> ===== Sistèmas opertatius ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Sistèma operatiu]] # [[Berkeley Software Distribution]] # [[Linux]] # [[Mac OS]] # [[Microsoft Windows]] # [[MS-DOS]] # [[Multics]] # [[OpenVMS]] # [[Unix]] </div> ===== Lengatges de programacion ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Lengatge de programacion]] # [[Ada (lengatge de programacion)]] # [[Lengatge d'assemblatge]] # [[BASIC]] # [[C (lengatge de programacion)]] # [[C++]] # [[COBOL]] # [[Fortran]] # [[Java (lengatge de programacion)]] # [[JavaScript]] # [[Lisp]] # [[PHP]] # [[Python]] # [[SQL]] </div> ==== Rets ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Ret informatica]] # [[Ethernet]] # [[Adralhador]] # [[Wi-Fi]] </div> ===== Internet ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Internet]] # [[Corrièr electronic]] # [[Transmission Control Protocol]] # [[World Wide Web]] # [[Hypertext Transfer Protocol]] # [[HyperText Markup Language]] # [[Seguida dei protocòls internet]] # [[Motor de recèrca web]] # [[Site web]] # [[Wiki]] </div> === Comunicacion === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Difusion radiofonica]] ## [[Satellit de telecomunicacions]] # [[Fotografia]] # [[Estampariá]] ## [[Imprimenta]] ## [[Pressa tipografica]] # [[Edicion]] # [[Radio]] ## [[Radioamatorisme]] ## [[Estacion radio]] # [[Telecomunicacions]] # [[Telegrafia]] # [[Telefòn]] # [[Television]] ## [[Television per cable]] ## [[Television per satellit]] # [[Machina d'escriure]] # [[Vidèo]] ## [[Camerà vidèo]] ## [[Casseta vidèo]] # [[Estocatge d'informacion]] ## [[Disqueta]] ## [[Benda magnetica]] ## [[Carta memòria]] ## [[Disc optic]] # [[Pòsta]] ## [[Sagèu postau]] # [[Corsier]] # [[Aparelh mobil]] ## [[Telefòn mobil]] # [[Fotocopiaire]] # [[Mèdia sociau]] # [[Blòg]] # [[Enregistrament sonòr]] ## [[Microfòn]] ## [[SIntèsi vocala]] # [[Teoria dei còdis]] # [[Transmission de donadas]] # [[Forward Error Correction]] # [[Modulacion dau sinhau]] # [[Consòla de jòcs]] </div> === Espaci === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Atacama Large Millimeter Array]] # [[Agéncia Espaciala Europèa]] # [[Programa dei Grandeis Observatòris]] # [[Telescòpi espaciau Herschel]] # [[Telescòpi espaciau Hubble]] # [[Estacion Espaciala Internacionala]] # [[Telescòpi espaciau James Webb]] # [[Alunissatge]] # [[NASA]] # [[Programa Apollo]] ## [[Apollo 11]] # [[Fusada]] # [[Satellit artificiau]] # [[Soiuz (fusada)]] # [[Vòl espaciau]] # [[Naveta espaciala]] # [[Estacion espaciala]] # [[Telescòpi espaciau Spitzer]] # [[Very Large Telescope]] # [[Wilkinson Microwave Anisotropy Probe]] # [[Astronauta]] # [[Lançaire]] # [[Motor fusada]] # [[Capsula espaciala]] # [[Espaciopòrt]] # [[Sonda espaciala]] # [[Combinason espaciala]] # [[Cosmòdrome de Baikonur]] # [[Administracion Espaciala Nacionala Chinesa]] # [[Agéncia d'Exploracion Espaciala Japonesa]] # [[Centre Espaciau Kennedy]] # [[Orbita geosincròna]] # [[Spotnik 1]] # [[Programa Voyager]] # [[Proton (fusada)]] # [[Saturn V]] # [[Observatòri interamerican dau Cerro Tololo]] # [[Observatòris dau Mauna Kea]] # [[Observatòri dau Mont Wilson]] # [[Observatòri de Palomar]] # [[Jet Propulsion Laboratory]] # [[Motor ionic]] # [[Astronautica]] # [[Programa Vostok]] ## [[Vostok 1]] </div> === Textils === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Cuer]] # [[Seda]] # [[Lana (moton)]] </div> === Transpòrts === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Cargament]] # [[Benda transportaira]] # [[Ascensor]] # [[Escaliers mecanics]] # [[Conteneire]] # [[Logistica]] # [[Passatgier]] # [[Canon de transpòrt]] # [[Transpòrt public]] # [[Ora de poncha]] # [[Transpòrt]] # [[Viatge]] # [[Veïcul]] </div> ==== Aviacion ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Aeronau]] # [[Companhiá aeriana]] # [[Avion]] # [[Aeropòrt]] # [[Aviacion]] # [[Balon (aeronau)]] # [[Elicoptèr]] # [[Sèrp Volanta (objècte)]] # [[Paracasuda]] # [[Dròne]] </div> ===== Constructors d'avions ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Airbus]] # [[Bombardier Aerospace]] # [[Boeing]] # [[Embraer]] # [[Tupolev]] </div> ===== Aeropòrts ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Aeropòrt internacionau de Pequin-Capitala]] # [[Aeropòrt internacionau Hartsfield-Jackson d'Atlanta]] # [[Aeropòrt internacionau de Los Angeles]] </div> ==== Transpòrts maritims ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Gabarra]] # [[Batèu]] # [[Canoa]] # [[Caravèla]] # [[Pòrta-conteneires]] # [[Naviri de crosiera]] # [[Fèrri]] # [[Aeroeslissaire]] # [[Jonca]] # [[Pòrt]] # [[Radèu]] # [[Propulsion a la rema]] # [[Vela]] # [[Navegacion a la vela]] # [[Naviri]] # [[Naviri-cistèrna]] # [[Embarcacion]] </div> ==== Transpòrts terrèstres ==== ===== Transpòrts ferroviaris ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Granda velocitat ferroviària]] # [[Locomotiva]] ## [[Locomotiva de vapor]] # [[Tren de sustentacion magnetica]] # [[Transpòrt ferroviari]] # [[Sinhalisacion ferroviària]] # [[Camin de fèrre]] # [[Tren]] # [[Gara ferroviària]] # [[Tramvai]] # [[Mètro]] </div> ====== Rets ferroviaris ====== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Mètro de Londres]] # [[Mètro de Moscòu]] # [[Mètro de Nòva York]] # [[Mètro de París]] # [[Transsiberian]] </div> ===== Transpòrts rotiers ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[ Tuk-tuk]] # [[Bicicleta]] # [[Autobús]] ## [[Troleibús]] # [[Gara rotiera]] # [[Veitura ipomobila]] # [[Motocicleta]] # [[Rota]] ## [[Autorota]] # [[Sèla]] # [[Estriu]] # [[Circulacion rotiera]] # [[Accident rotier]] # [[Panèu de sinhalisacion rotiera]] # [[Draiòu]] # [[Camion]] # [[Camioneta]] </div> ====== Automobila ====== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Automobila]] # [[Industria automobila]] # [[Veitura electrica]] # [[Taxi]] # [[Fiat Chrysler Automobiles]] # [[Ford Motor Company]] # [[General Motors]] # [[Honda]] # [[Hyundai Motor Company]] # [[Nissan Motor Company]] # [[PSA Peugeot Citroën]] # [[Renault]] # [[Toyota]] # [[Volkswagen]] # [[Ford Model T]] # [[Volkswagen Käfer]] # [[Toyota Corolla]] # [[VAZ-2101]] </div> === Armas === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Arma (guèrra)]] # [[Carri]] # [[Furtivitat]] # [[Carri de combat]] # [[Torpilha]] # [[Elefant de guèrra]] </div> ==== Municions ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Municion]] # [[Cartocha]] # [[Polvera]] # [[Sageta]] # [[Bala (projectil)]] ## [[Calibre]] </div> ==== Proteccion e blindatge ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Armadura]] # [[Gilet parabalas]] # [[Casco de combat]] # [[Casco]] # [[Còta de malhas]] # [[Armadura de placas]] # [[Bloquier]] </div> ==== Armas explosivas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Bomba (arma)]] # [[Arma de sosmunicions]] # [[Engenh explosiu improvisat]] # [[Granada (arma)]] # [[ Mina terrèstra]] # [[Missil]] </div> ==== Armas incendiàrias ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Fuòc grèc]] # [[Coctèl Molotov]] # [[Napalm]] </div> ==== Armas de mesclada ==== # [[Nunchaku]] ===== Armas blancas ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Baioneta]] # [[Destrau de guèrra]] # [[Daga]] # [[Espasa (escrima)]] # [[Katana]] # [[Cotèu]] # [[Raspièra]] # [[Sabre]] # [[Lança]] # [[Espasa]] # [[Tomahauc (arma)]] </div> ===== Arma contondenta ===== # [[Gordin]] ==== Armas de fuòc ==== ===== Armas de fuòc leugieras ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Arma de fuòc]] # [[Fusiu d'assaut]] ## [[AK-47]] # [[Pistolet]] # [[Mitralhièra]] ## [[Uzi]] # [[Fusil]] </div> ===== Artilhariá ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Artilhariá]] # [[Moton (arma)]] # [[Canon]] # [[Obusièr]] # [[Mortièr (arma)]] </div> ==== Aviacion militara ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Avion militar]] # [[Bombardier]] # [[Avion de caça ]] # [[Avion d'ataca au sòu]] </div> ==== Naviris de guèrras ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Cuirassat]] # [[Pòrta-avions]] # [[Dreadnought]] # [[Dromon]] # [[Galera]] # [[Sosmarin]] # [[Naviri capitau]] # [[Naviri de linha]] # [[Trirema]] # [[Naviri de guèrra]] </div> ==== Armas de projectil ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Balista]] # [[Bomerang]] # [[Arc]] # [[Catapulta (arma)]] # [[Aubaresta]] # [[Mosquet]] # [[Fusiu de caça]] # [[Fronda]] </div> ==== Armas de destruccion massisa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Arma de destruccion massisa]] # [[Arma biologica]] # [[Arma quimica]] # [[Arma nucleara]] ## [[Arma termonucleara]] </div> == Matematicas == === Articles de basa === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Matematicas]] # [[Matematician]] # [[Aritmetica]] ## [[Addicion]] ## [[Division (matematicas)]] ### [[Algoritme d'Euclides]] ## [[Fraccion (matematicas)]] ## [[Aritmetica modulara]] ## [[Multiplicacion]] ## [[Percentatge]] ## [[Sostraccion]] # [[Conjectura]] # [[Constanta matematica]] ## [[0 (nombre)]] ## [[1 (nombre)]] ## [[-1 (nombre)]] ## [[Pi]] ## [[e (nombre)]] # [[Chifra]] # [[Eqüacion]] ## [[Resolucion d'eqüacion]] ## [[Polinòmi]] ## [[Eqüacion qüadratic]] ## [[Sistèma d'eqüacions linearas]] ## [[Seria (matematicas)]] # [[Factoriala]] ## [[Foncion gammà]] # [[Formula]] # [[Aplicacion (matematicas)]] ## [[Exponenciala]] ## [[Exponencionala de basa a]] ## [[Composicion de foncions]] ## [[Logaritme]] ## [[Raiç carrada]] # [[Problemas de Hilbert]] # [[Nombre]] ## [[Nombre complèx]] ## [[Nombre imaginari]] ## [[Nombre entièr]] ## [[Nombre irracionau]] ## [[Entièr natural]] ## [[Nombre racional]] ## [[Nombre real]] # [[Notacion posicionala]] ## [[Chifras arabas]] ## [[Sistèma binari]] ## [[Sistèma decinau]] ## [[Numeracion romana]] # [[Teorèma]] ## [[Teorèma de Pitagòras]] # [[Trigonometria]] ## [[Foncion circulara recipròca]] ## [[Foncions trigonometricas]] ## [[Foncion iperbolica]] # [[Variabla (matematicas)]] # [[Constanta (matematicas)]] # [[Nombre d'aur]] # [[Taula de multiplicacion]] </div> === Algèbra === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Algèbra]] # [[Algèbra abstracha]] ## [[Topologia algebrica]] ### [[Faisseu (matematicas)]] ## [[Associativitat]] ## [[Algèbra comutativa]] ## [[Comutativitat]] ## [[Distributivitat]] ## [[Còrs comutatiu]] ## [[Teorèma fondamentau de l'algèbra]] ## [[Grop (matematicas)]] ### [[Grop abelian]] ### [[Classificacion dei grops simples finits]] ### [[Grop fondamentau]] ### [[Representacion de grop]] ### [[Teoria dei grops]] ## [[Algèbra omologica]] ## [[Isomorfisme]] ## [[Module (matematicas)]] ## [[Teoria dei representacions]] ## [[Teoria deis anèus]] ### [[Anèu comutatiu]] ### [[Teoria dei còrs]] ### [[Teoria de Galois]] ### [[Anèu (matematicas)]] # [[Geometria algebrica]] ## [[Varietat algebrica]] # [[Algèbra de Boole]] # [[Algèbra elementària]] ## [[Eqüacion lineara]] # [[Inegalitat (matematicas)]] # [[Algèbra lineara]] ## [[Eliminacion de Gauss]] ## [[Matriça (matematicas)]] ### [[Determinant]] ### [[Valor pròpria e vector pròpri]] ## [[Espaci vectoriau]] ### [[Vector euclidian]] #### [[Produch vectoriau]] #### [[Produch escalar]] # [[Algèbra multilineara]] </div> === Calcul e analisi === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Analisi matematica]] ## [[Analisi complèxa]] ### [[Formula integrala de Cauchy]] ### [[Formula d'Euler]] ### [[Identitat d'Euler]] ### [[Foncion olomòrfa]] ### [[Superficia de Riemann]] ## [[Analisi foncionala]] ## [[Analisi armonica]] ### [[Analisi de Fourier]] ### [[Serias de Fourier]] ### [[Transformacion de Fourier]] ## [[Analisi numerica]] ### [[Optimizacion matematica]] ## [[Esfèra de Riemann]] # [[Calcul]] ## [[Teoròma fondamentau de l'analisi]] ## [[Calcul diferenciau]] ### [[Derivada]] ### [[Eqüacion diferenciala]] ### [[Eqüacion diferenciala ordinària]] ## [[Integrala]] ### [[Transformacion de Laplace]] ## [[Analisi de variables multiplas]] ### [[Derivada parciala]] #### [[Eqüacion de Laplace]] #### [[Eqüacion de derivadas parcialas]] ### [[Calcul vectoriau]] ## [[Serias de Taylor]] ## [[Calcul dei variacions]] # [[Infinit]] # [[Limit (matematicas)]] ## [[Limit d'una seguida]] ## [[Seguida]] ### [[Nombre de Fibonacci]] # [[Analisi reala]] # [[Teoria de l'approximacion]] </div> === Matematicas discrètas === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Matematicas discrètas]] # [[Combinatòri]] # [[Permutacion]] # [[Teoria dei grafs]] ## [[Teorèma dei quatre colors]] ## [[Graf (matematicas)]] # [[Logica matematica]] ## [[Axiòma]] ## [[Teoria de la calculabilitat]] ### [[Foncion calculabla]] ## [[Teorèma d'incompletud de Gödel]] ## [[Induccion matematica]] ## [[Demonstracion matematica]] ## [[Calcul dei proposicions]] # [[Teoria deis ensembles]] ## [[Axiòma de la chausida]] ## [[Teorèma de Cantor]] ## [[Ensemble vuege]] ## [[Relacion d'equivaléncia]] ## [[Teoria informala deis ensembles]] ### [[Paradòxa de Russell]] ## [[Ensemble (matematicas)]] </div> === Geometria === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Geometria]] # [[Geometria analitica]] # [[Angle]] # [[Congruéncia (geometria)]] # [[Sistèma de coordenadas]] ## [[Coordenadas cartesianas]] ## [[Coordenadas polaras]] # [[Geometria diferenciala]] ## [[Teorèma de l'indici d'Atiyah-Singer]] # [[Dimension]] # [[Distància]] # [[Aira]] # [[Longor]] # [[Volum]] ## [[Plan (geometria)]] ## [[Espaci de tres dimensions]] ## [[Espaci de doas dimensions]] # [[Geometria euclidiana]] ## [[Espaci euclidian]] # [[Fractal]] ## [[Ensemble de Mandelbrot]] # [[Espaci de Hilbert]] # [[Linha (geometria)]] # [[Espaci metric]] # [[Geometria non euclidiana]] # [[Ponch (geometria)]] # [[Geometria de Riemann]] # [[Similaritat (geometria)]] # [[Simetria]] # [[Tensor]] # [[Topologia]] ## [[Espaci compact]] ## [[Caracteristica d'Euler]] ## [[Topologia generala]] ## [[Omologia]] ## [[Omotopia]] ## [[Teoria dei nos]] ## [[Varietat (geometria)]] ## [[Ensemble dubèrt]] ## [[Conjectura de Poincaré]] ## [[Espaci topologic]] </div> ===== Forma ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Conica]] ## [[Cercle]] ## [[Ellipsa]] ## [[Parabòla]] ## [[Iperbòla]] # [[Poligòn]] ## [[Exagòn]] ## [[Pentagòn]] ## [[Quadrilatèr]] ### [[Parallelograma]] ### [[Rectangle]] ### [[Lausange]] ### [[Carrat (geometria)]] ### [[Trapezoïd]] ## [[Triangle]] ### [[Triangle de Reuleaux]] # [[Polièdre]] ## [[Cube]] ## [[Prisma (geometria)]] ## [[Piramida (geometria)]] # [[Esfèra]] # [[Ensemble convèx]] </div> === Autrei disciplinas === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Matematicas aplicadas]] ## [[Teoria de l'informacion]] ## [[Entropia de Shannon]] # [[Teoria dei categorias]] ## [[Categoria (matematicas)]] ## [[Diagrama comutatiu]] # [[Sistèma dinamic]] ## [[Sistèma non linear]] ### [[Teoria dau caòs]] # [[Teoria dau contraròtle]] # [[Teoria dei jòcs]] # [[Teoria dei nombres]] ## [[Teoria algebrica dei nombres]] ### [[Còrs de nombres]] ### [[Teoria dei còrs de classas]] ## [[Teoria analitica dei nombres]] ### [[Ipotèsi de Riemann]] ## [[Eqüacion diofantiana]] ## [[Darrier Teorèma de Fermat]] ## [[Teorèma fondamentau de l'aritmetica]] ## [[Nombre premier]] ### [[Teorèma dei nombres premiers]] # [[Recèrca operacionala]] # [[Matematicas puras]] # [[Informatica teorica]] ## [[Teoria de la complexitat]] ## [[Teoria de la calculabilitat]] # [[Optimizacion lineara]] # [[Optimizacion non lineara]] # [[Problema N = NP]] # [[Analisi de compausantas principalas]] # [[Econometria]] </div> === Probabilitats e estatisticas === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Probabilitat]] ## [[Teoria dei probabilitats]] ## [[Teorèma de Bayes]] ## [[Teorèma centrau limit]] ## [[Esperança matematica]] ## [[Lèi dei grands nombres]] ## [[Cadena de Markov]] ## [[Densitat de probabilitat]] ## [[Lèi de probabilitat]] ### [[Lèi binomiala]] ### [[Lèi dau khi carrat]] ### [[Lèi exponenciala]] ### [[Lèi normala]] #### [[Lèi normala multidimensionala]] ### [[Lèi de Pareto]] ### [[Lèi de Poisson]] ### [[Lèi de Student]] ### [[Lèi unifòrma continua]] ### [[Lèi unifòrma discrèta]] ## [[Espaci probabilizat]] ## [[Espaci estocastic]] # [[Estatistica]] ## [[Inferéncia bayesiana]] ## [[Tèst dau khi carrat]] ## [[Correlacion (matematicas)]] ## [[Regression lineara]] ## [[Marge d'error]] ## [[Mejana (matematicas)]] ### [[Mejana aritmetica]] ## [[Mediana]] ## [[Maximom de versemblança]] ## [[Mòde (estatistica)]] ## [[Valor p]] ## [[Variabla aleatòria]] ## [[Regression (estatistica)]] ## [[Escart tipe]] ## [[Error tipe]] ## [[Tèst d'ipotèsi]] ## [[Tèst de Student]] # [[Variància]] # [[Plan d'experiéncias]] # [[Assai randomizat contraròtlat]] # [[Sondatge]] # [[Populacion estatistica]] # [[Mòstra (estatistica)]] </div> 03lhav915byxpgwk8ksldtaxvc4rhr7 0 192265 2497561 2426976 2026-04-05T11:32:10Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2497561 wikitext text/x-wiki [[File:Danny Losito.jpg|200px|right|thumb|Lo discjòquei ''Donato « Danny » Losito'' de '''Double Dee''' en 2018]] '''Double Dee''' es un grop [[Itàlia|italian]] ''eurodance'' [[anglés|anglofòn]] format en 1990 en plena mòda [[house]] per ''Davide Domenella'' e ''Donato « Danny » Losito''. Lor primièr ''single'', ''Found love'', es lor mai granda capitada (tube en 1990). Pòt i aver confusion entre '''Double Dee''' e [[Double You]], un autre grop italian anglofòn de la meteissa periòda, el tanben aparentat ''eurodance''. ==Cançons mai conegudas== * ''Found love'' (1990) * ''You'' (2001)<ref>https://web.archive.org/web/20250119161257/https://www.placedeslibraires.fr/music/3259119298229-you-generique-de-l-emission-tv-popstars-double-dee/</ref> ==Referéncias== [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[categoria:house]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1990]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2000]] [[Categoria:Grop de musica italian]] eh1iel4dqupx7behcvj5o99ij7q4vhm 0 200937 2497509 2497491 2026-04-04T12:57:50Z Jiròni 239 /* Activitats felibrencas */ 2497509 wikitext text/x-wiki {{Infobox Escrivan|imatge=Leon Teissier.jpg|nom=Leon Teissier|data de naissença=Lo 21 de Febrièr de 1883|luòc de naissença=Vialars, Lozèra (França)|data de decès=Lo 5 de setembre de 1981|luòc de decès=Chanac, Lozèra (França)|activitat=Escrivan, poèta, occitanista}} '''Leon Teissier''' nascut en 1883 a [[Vialars]] ([[Losera (departament)|Lozèra]]) e defuntat en 1981 a [[Chanac]] (Lozèra) foguèt un escrivan, poèta e occitanista, de parlar [[Cevenòl (sosdialècte)|cevenòl]], qu'escriviá en provençal ([[grafia mistralenca]] e [[grafia classica]]) e en francés. Oficièr d’infantariá pendent la Guèrra Granda, lancèt una publicacion ''[[Lou Boulet Rouge]]'' <ref>https://www.occitanica.eu/items/show/12968</ref>(1916) e revirèt ''[[Vita Nuova|Vita Nova]]'' de [[Dante Alighieri]] en plena batalha de Verdun ont son actitud li valguèt la crotz de guèrra. Foguèt elegit majoral del [[Felibritge]] en 1930. Fondèt la revista ''[[Calendau (revista)|Calendau]]'' amb [[Pèire Azemà]] en 1933. Consacrèt la mai granda partida de sos escriches a [[Frederic Mistral]], que ne foguèt un especialista incontestat, e a son quite engatjament per la renaissença e la defensa de la lenga occitana.<ref>Marcèu DAUMAS, « Laus de Leon Teissier, Felibre Majorau 1883 – 1981 », discors prononciat, fèsta Santa Estèla de 1983, ''CIEL d’Oc'', julhet de 2011</ref> ==Biografia== Son paire Odilon trabalhava dins un talhièr de tipografia abans de far carrièra dins l’armada que daissèt amb lo grade de capitani. Acabèt Cavalièr de la Legion d’Onor. En 1882, se maridèt amb sa cosina originària de [[Vialars]]. Leon Teissier nasquèt a [[Vialars]] (Lozèra), lo 21 de febrièr de 1883. Dintrèt al [[Collegi de Montpelhièr]], en 1894. Seguiguèt d’estudis de drech a [[Montpelhièr]]. De confession catolica, prenguèt per Mèstre dins sa fe Sant Vincenç de Paul. Aderiguèt a la [[confrariá caritativa de Montpelhièr]] a l’epòca de sos estudis e ne demorèt membre tota la vida. Se maridèt amb Jeanne Trintignac a [[Nimes|Nimes,]] lo 15 de setembre de 1910. Foguèt soslòctenent del 416en regiment d’infantariá, 11na companhiá pendent la Primièra Guèrra mondiala. Tot lo long de sa carrièra, ocupèt un pòste de foncionari coma conservator de las ipotècas, que l’alunhèt del [[Miègjorn (culminacion)|Miègjorn]]. L’administracion l’envièt primièr en Nauta Savòia, puèi en Normandia, e enfin a Lilla. Retirat a [[Montpelhièr]], demorèt assidú a las manifestacions del [[Felibritge]] e un fidèl defensor de la lenga occitana tot lo long de sa vida<ref>https://www.occitanica.eu/items/show/12968</ref>. [[Fichièr:Placa commemorativa.jpg|vinheta|Placa commemorativa sus l'ostal de Leon Teissier a Chanac]] Moriguèt lo 5 de setembre de 1981 a [[Chanac]] (lozèra). ==Activitats felibrencas== Lo 1èr de mars de 1905 - [[Frederic Mistral]] escriguèt a Leon Tessier : : « Urous lou teissié qu’en tissant sa telo : A per lumenoun lis iue d’uno estello ».<ref>TEISSIER, Leoun, ''L’or di Ceveno,'' Touloun, La Pignato, 6</ref> Lo 27 de setembre de 1906, encontrèt, dins l’ostal de Frederic Mistral a [[Malhana]], lo que considerava ja coma son mèstre.     Pendent la fèsta de la Santa Estela d’[[Espaliu]], (Santo-Estello en [[grafia felibrenca]]), a la Pentacosta 1983, [[Marcèu Daumas]] declarèt, dins son elògi de Leon Teissier : « Èra pas totjorn d ‘acòrdi amb totas las posicions de l’òme ([[Frederic Mistral|Frédéric Mistral]]) ; aguèt per el de paraulas duras ; mas demorèt totjorn embalausit pel poèta ».<ref>Marcèu DAUMAS, « Laus de Leon Teissier, Felibre Majorau 1883 – 1981 », discors prononciat, fèsta Santa Estèla de 1983, ''CIEL d’Oc'', julhet de 2011</ref>   Entretenguèt una fòrta amistat amb [[Juli Ronjat]] pendent d’annadas.<ref>1)          Jean Thomas, « Treize lettres de Jules Ronjat à Léon Teissier », ''Revue des langues romanes,'' Tome CXIX N*2 | 2015, 463-481. <nowiki>https://doi.org/10.4000/rlr.333</nowiki> </ref> En 1930, foguèt elegit majoral del Felibritge, Cigalo de [[Carcassona|Carcassouno]] o de l’Amourié. Succediguèt a l’audalenc [[Pau Albarèl|Paul Albarel]]<ref>Marcèu DAUMAS, « Laus de Leon Teissier, Felibre Majorau 1883 – 1981 », discors prononciat, fèsta Santa Estèla de 1983, ''CIEL d’Oc'', julhet de 2011</ref>. Leon Teissier admirava prigondament lo capolièr [[Pèire Devoluy]] (1862 – 1929).<ref>''Lou Felibrige'' numèro 204, 1992, 5-7</ref><ref>TEISSIER, Leoun, « Pèire Devoluy pouèto », ''Calendau'', no 98, abriéu-jun 1943</ref><ref>Opuscul de Leon Teissier : « La vie et l’oeuvre de Pierre Dévoluy », ''La Revue des pays d’Oc,'' Avignon, 1932</ref> En1933 fondèt amb [[Pèire Azemà|Pierre Azéma]] la revista ''[[Calendau (revista)|Calendau]]'' que serà publicada fins a 1945<ref>''Revue des Langues Romanes,'' « Pierre Azéma et la revue ''Calendau'' : l’escambarlat de Montpellier et la question de la politique occitane dans les années 1930 », Tome CXXIX N*2 |2025. <nowiki>https://doi.org/10.4000/156pv</nowiki></ref>. ==Bibliografia== ''Dante et la Provence,'' Toulon, La Pignato, 1923 [[Fichièr:L'or di Ceveno.jpg|vinheta|Pouèmo miejournau ]] ''L’Or di Ceveno. Pouèmo miejournau,'' Toulon, La Pignato, 1929. Extrach : :CANT PROUMIÉ :LI SANTO :La santo Crous oumbrejo la patrìo ; :en un moumen, li valoun e li coumbo :soun enlusi de printèms, de jouinesso :e de bèuta. Dins lou fougous cantico :de la naturo adourant soun Creaire, :moun cor es plen de milo souvenènço ; :car lou bonur, o Santo prouvençalo, :bonàdi cous, l’ai agu, l’ai encaro, :l’aurai toujour ; e vers ma douço amigo, :à l’ouro d’uei, siéu vengu pèr redire :lou cant d’amour de la glèiso alesenco :                 ''Notre Famille'' (Cévennes et Gévaudan), Imprimerie Bretteville, (Généalogie, 91 pages), 1932 ''Mistral Chrétien'', Avinhon, J. Roumanille, Librairie-éditeur,1954 ''La vivante Estérelle,'' Escolo dis Aupilho, Saint Rémy de Provence, 1956 ''Le Pape des Cévennes,'' Montpellier, chez l’auteur,1963 ''Calendau, introduction au poème de Mistral,'' Montpellier, 1959 ''Lecture de «'' Nerto », Cavaillon, Imprimerie Mistral, 1969 Grammaire lozérienne par Léon Teissier, Cahier du Gevaudan n*6 ''Lou Pais,'' 1964 ''Li Majourau catalan. Brèu d’istori Felibrenco,'' L’Astrado, Toulon, 1966 ''J. Canonge et Mistral,'' L’Astrado, Toulon, 1971 Leon Teissier publicarà fòrça articles dins divèrsas revistas pendent tota sa vida. ==Referéncias==                                                                                                                           c4bt639t4bduz0h4hwazik22i7xoq2g 2497510 2497509 2026-04-04T13:05:29Z Jiròni 239 /* Activitats felibrencas */ 2497510 wikitext text/x-wiki {{Infobox Escrivan|imatge=Leon Teissier.jpg|nom=Leon Teissier|data de naissença=Lo 21 de Febrièr de 1883|luòc de naissença=Vialars, Lozèra (França)|data de decès=Lo 5 de setembre de 1981|luòc de decès=Chanac, Lozèra (França)|activitat=Escrivan, poèta, occitanista}} '''Leon Teissier''' nascut en 1883 a [[Vialars]] ([[Losera (departament)|Lozèra]]) e defuntat en 1981 a [[Chanac]] (Lozèra) foguèt un escrivan, poèta e occitanista, de parlar [[Cevenòl (sosdialècte)|cevenòl]], qu'escriviá en provençal ([[grafia mistralenca]] e [[grafia classica]]) e en francés. Oficièr d’infantariá pendent la Guèrra Granda, lancèt una publicacion ''[[Lou Boulet Rouge]]'' <ref>https://www.occitanica.eu/items/show/12968</ref>(1916) e revirèt ''[[Vita Nuova|Vita Nova]]'' de [[Dante Alighieri]] en plena batalha de Verdun ont son actitud li valguèt la crotz de guèrra. Foguèt elegit majoral del [[Felibritge]] en 1930. Fondèt la revista ''[[Calendau (revista)|Calendau]]'' amb [[Pèire Azemà]] en 1933. Consacrèt la mai granda partida de sos escriches a [[Frederic Mistral]], que ne foguèt un especialista incontestat, e a son quite engatjament per la renaissença e la defensa de la lenga occitana.<ref>Marcèu DAUMAS, « Laus de Leon Teissier, Felibre Majorau 1883 – 1981 », discors prononciat, fèsta Santa Estèla de 1983, ''CIEL d’Oc'', julhet de 2011</ref> ==Biografia== Son paire Odilon trabalhava dins un talhièr de tipografia abans de far carrièra dins l’armada que daissèt amb lo grade de capitani. Acabèt Cavalièr de la Legion d’Onor. En 1882, se maridèt amb sa cosina originària de [[Vialars]]. Leon Teissier nasquèt a [[Vialars]] (Lozèra), lo 21 de febrièr de 1883. Dintrèt al [[Collegi de Montpelhièr]], en 1894. Seguiguèt d’estudis de drech a [[Montpelhièr]]. De confession catolica, prenguèt per Mèstre dins sa fe Sant Vincenç de Paul. Aderiguèt a la [[confrariá caritativa de Montpelhièr]] a l’epòca de sos estudis e ne demorèt membre tota la vida. Se maridèt amb Jeanne Trintignac a [[Nimes|Nimes,]] lo 15 de setembre de 1910. Foguèt soslòctenent del 416en regiment d’infantariá, 11na companhiá pendent la Primièra Guèrra mondiala. Tot lo long de sa carrièra, ocupèt un pòste de foncionari coma conservator de las ipotècas, que l’alunhèt del [[Miègjorn (culminacion)|Miègjorn]]. L’administracion l’envièt primièr en Nauta Savòia, puèi en Normandia, e enfin a Lilla. Retirat a [[Montpelhièr]], demorèt assidú a las manifestacions del [[Felibritge]] e un fidèl defensor de la lenga occitana tot lo long de sa vida<ref>https://www.occitanica.eu/items/show/12968</ref>. [[Fichièr:Placa commemorativa.jpg|vinheta|Placa commemorativa sus l'ostal de Leon Teissier a Chanac]] Moriguèt lo 5 de setembre de 1981 a [[Chanac]] (lozèra). ==Activitats felibrencas== Lo 1èr de mars de 1905 - [[Frederic Mistral]] escriguèt a Leon Tessier : : « Urous lou teissié qu’en tissant sa telo : A per lumenoun lis iue d’uno estello ».<ref>TEISSIER, Leoun, ''L’or di Ceveno,'' Touloun, La Pignato, 6</ref> Lo 27 de setembre de 1906, encontrèt, dins l’ostal de Frederic Mistral a [[Malhana]], lo que considerava ja coma son mèstre.     Pendent la fèsta de la Santa Estela d’[[Espaliu]], (Santo-Estello en [[grafia felibrenca]]), a la Pentacosta 1983, [[Marcèu Daumas]] declarèt, dins son elògi de Leon Teissier : « Èra pas totjorn d ‘acòrdi amb totas las posicions de l’òme ([[Frederic Mistral|Frédéric Mistral]]) ; aguèt per el de paraulas duras ; mas demorèt totjorn embalausit pel poèta ».<ref>Marcèu DAUMAS, « Laus de Leon Teissier, Felibre Majorau 1883 – 1981 », discors prononciat, fèsta Santa Estèla de 1983, ''CIEL d’Oc'', julhet de 2011</ref>   Entretenguèt una fòrta amistat amb [[Juli Ronjat]] pendent d’annadas.<ref>1)          Jean Thomas, « Treize lettres de Jules Ronjat à Léon Teissier », ''Revue des langues romanes,'' Tome CXIX N*2 | 2015, 463-481. <nowiki>https://doi.org/10.4000/rlr.333</nowiki> </ref> En 1930, foguèt elegit majoral del Felibritge, Cigalo de [[Carcassona|Carcassouno]] o de l’Amourié. Succediguèt a l’audenc [[Pau Albarèl|Paul Albarel]]<ref>Marcèu DAUMAS, « Laus de Leon Teissier, Felibre Majorau 1883 – 1981 », discors prononciat, fèsta Santa Estèla de 1983, ''CIEL d’Oc'', julhet de 2011</ref>. Leon Teissier admirava prigondament lo capolièr [[Pèire Devoluy]] (1862 – 1929).<ref>''Lou Felibrige'' numèro 204, 1992, 5-7</ref><ref>TEISSIER, Leoun, « Pèire Devoluy pouèto », ''Calendau'', no 98, abriéu-jun 1943</ref><ref>Opuscul de Leon Teissier : « La vie et l’oeuvre de Pierre Dévoluy », ''La Revue des pays d’Oc,'' Avignon, 1932</ref> En 1933 fondèt amb [[Pèire Azemà|Pierre Azéma]] la revista ''[[Calendau (revista)|Calendau]]'' que serà publicada fins a 1945<ref>''Revue des Langues Romanes,'' « Pierre Azéma et la revue ''Calendau'' : l’escambarlat de Montpellier et la question de la politique occitane dans les années 1930 », Tome CXXIX N*2 |2025. <nowiki>https://doi.org/10.4000/156pv</nowiki></ref>. ==Bibliografia== ''Dante et la Provence,'' Toulon, La Pignato, 1923 [[Fichièr:L'or di Ceveno.jpg|vinheta|Pouèmo miejournau ]] ''L’Or di Ceveno. Pouèmo miejournau,'' Toulon, La Pignato, 1929. Extrach : :CANT PROUMIÉ :LI SANTO :La santo Crous oumbrejo la patrìo ; :en un moumen, li valoun e li coumbo :soun enlusi de printèms, de jouinesso :e de bèuta. Dins lou fougous cantico :de la naturo adourant soun Creaire, :moun cor es plen de milo souvenènço ; :car lou bonur, o Santo prouvençalo, :bonàdi cous, l’ai agu, l’ai encaro, :l’aurai toujour ; e vers ma douço amigo, :à l’ouro d’uei, siéu vengu pèr redire :lou cant d’amour de la glèiso alesenco :                 ''Notre Famille'' (Cévennes et Gévaudan), Imprimerie Bretteville, (Généalogie, 91 pages), 1932 ''Mistral Chrétien'', Avinhon, J. Roumanille, Librairie-éditeur,1954 ''La vivante Estérelle,'' Escolo dis Aupilho, Saint Rémy de Provence, 1956 ''Le Pape des Cévennes,'' Montpellier, chez l’auteur,1963 ''Calendau, introduction au poème de Mistral,'' Montpellier, 1959 ''Lecture de «'' Nerto », Cavaillon, Imprimerie Mistral, 1969 Grammaire lozérienne par Léon Teissier, Cahier du Gevaudan n*6 ''Lou Pais,'' 1964 ''Li Majourau catalan. Brèu d’istori Felibrenco,'' L’Astrado, Toulon, 1966 ''J. Canonge et Mistral,'' L’Astrado, Toulon, 1971 Leon Teissier publicarà fòrça articles dins divèrsas revistas pendent tota sa vida. ==Referéncias==                                                                                                                           oe9586guqb8ys6ij61i97kvof28dwlx 2497521 2497510 2026-04-05T06:41:24Z Manbarcelona 62428 2497521 wikitext text/x-wiki {{Infobox Escrivan|imatge=Leon Teissier.jpg|nom=Leon Teissier|data de naissença=Lo 21 de Febrièr de 1883|luòc de naissença=Vialars, Lozèra (França)|data de decès=Lo 5 de setembre de 1981|luòc de decès=Chanac, Lozèra (França)|activitat=Escrivan, poèta, occitanista}} '''Leon Teissier''' nascut en 1883 a [[Vialars]] ([[Losera (departament)|Lozèra]]) e defuntat en 1981 a [[Chanac]] (Lozèra) foguèt un escrivan, poèta e occitanista, de parlar [[Cevenòl (sosdialècte)|cevenòl]], qu'escriviá en provençal ([[grafia mistralenca]] e [[grafia classica]]) e en francés. Oficièr d’infantariá pendent la Guèrra Granda, lancèt una publicacion ''[[Lou Boulet Rouge]]'' <ref>https://www.occitanica.eu/items/show/12968</ref><ref>[[Montpelhierenc (sosdialècte)]]</ref>(1916) e revirèt ''[[Vita Nuova|Vita Nova]]'' de [[Dante Alighieri]] en plena batalha de Verdun ont son actitud li valguèt la crotz de guèrra. Foguèt elegit majoral del [[Felibritge]] en 1930. Fondèt la revista ''[[Calendau (revista)|Calendau]]'' amb [[Pèire Azemà]] en 1933. Consacrèt la mai granda partida de sos escriches a [[Frederic Mistral]], que ne foguèt un especialista incontestat, e a son quite engatjament per la renaissença e la defensa de la lenga occitana.<ref>Marcèu DAUMAS, « Laus de Leon Teissier, Felibre Majorau 1883 – 1981 », discors prononciat, fèsta Santa Estèla de 1983, ''CIEL d’Oc'', julhet de 2011</ref> ==Biografia== Son paire Odilon trabalhava dins un talhièr de tipografia abans de far carrièra dins l’armada que daissèt amb lo grade de capitani. Acabèt Cavalièr de la Legion d’Onor. En 1882, se maridèt amb sa cosina originària de [[Vialars]]. Leon Teissier nasquèt a [[Vialars]] (Lozèra), lo 21 de febrièr de 1883. Dintrèt al [[Collegi de Montpelhièr]], en 1894. Seguiguèt d’estudis de drech a [[Montpelhièr]]. De confession catolica, prenguèt per Mèstre dins sa fe Sant Vincenç de Paul. Aderiguèt a la [[confrariá caritativa de Montpelhièr]] a l’epòca de sos estudis e ne demorèt membre tota la vida. Se maridèt amb Jeanne Trintignac a [[Nimes|Nimes,]] lo 15 de setembre de 1910. Foguèt soslòctenent del 416en regiment d’infantariá, 11na companhiá pendent la Primièra Guèrra mondiala. Tot lo long de sa carrièra, ocupèt un pòste de foncionari coma conservator de las ipotècas, que l’alunhèt del [[Miègjorn (culminacion)|Miègjorn]]. L’administracion l’envièt primièr en Nauta Savòia, puèi en Normandia, e enfin a Lilla. Retirat a [[Montpelhièr]], demorèt assidú a las manifestacions del [[Felibritge]] e un fidèl defensor de la lenga occitana tot lo long de sa vida<ref>https://www.occitanica.eu/items/show/12968</ref>. [[Fichièr:Placa commemorativa.jpg|vinheta|Placa commemorativa sus l'ostal de Leon Teissier a Chanac]] Moriguèt lo 5 de setembre de 1981 a [[Chanac]] (lozèra). ==Activitats felibrencas== Lo 1èr de mars de 1905 - [[Frederic Mistral]] escriguèt a Leon Tessier : : « Urous lou teissié qu’en tissant sa telo : A per lumenoun lis iue d’uno estello ».<ref>TEISSIER, Leoun, ''L’or di Ceveno,'' Touloun, La Pignato, 6</ref> Lo 27 de setembre de 1906, encontrèt, dins l’ostal de Frederic Mistral a [[Malhana]], lo que considerava ja coma son mèstre.     Pendent la fèsta de la Santa Estela d’[[Espaliu]], (Santo-Estello en [[grafia felibrenca]]), a la Pentacosta 1983, [[Marcèu Daumas]] declarèt, dins son elògi de Leon Teissier : « Èra pas totjorn d ‘acòrdi amb totas las posicions de l’òme ([[Frederic Mistral|Frédéric Mistral]]) ; aguèt per el de paraulas duras ; mas demorèt totjorn embalausit pel poèta ».<ref>Marcèu DAUMAS, « Laus de Leon Teissier, Felibre Majorau 1883 – 1981 », discors prononciat, fèsta Santa Estèla de 1983, ''CIEL d’Oc'', julhet de 2011</ref>   Entretenguèt una fòrta amistat amb [[Juli Ronjat]] pendent d’annadas.<ref>1)          Jean Thomas, « Treize lettres de Jules Ronjat à Léon Teissier », ''Revue des langues romanes,'' Tome CXIX N*2 | 2015, 463-481. <nowiki>https://doi.org/10.4000/rlr.333</nowiki> </ref> En 1930, foguèt elegit majoral del Felibritge, Cigalo de [[Carcassona|Carcassouno]] o de l’Amourié. Succediguèt a l’audenc [[Pau Albarèl|Paul Albarel]]<ref>Marcèu DAUMAS, « Laus de Leon Teissier, Felibre Majorau 1883 – 1981 », discors prononciat, fèsta Santa Estèla de 1983, ''CIEL d’Oc'', julhet de 2011</ref>. Leon Teissier admirava prigondament lo capolièr [[Pèire Devoluy]] (1862 – 1929).<ref>''Lou Felibrige'' numèro 204, 1992, 5-7</ref><ref>TEISSIER, Leoun, « Pèire Devoluy pouèto », ''Calendau'', no 98, abriéu-jun 1943</ref><ref>Opuscul de Leon Teissier : « La vie et l’oeuvre de Pierre Dévoluy », ''La Revue des pays d’Oc,'' Avignon, 1932</ref> En 1933 fondèt amb [[Pèire Azemà|Pierre Azéma]] la revista ''[[Calendau (revista)|Calendau]]'' que serà publicada fins a 1945<ref>''Revue des Langues Romanes,'' « Pierre Azéma et la revue ''Calendau'' : l’escambarlat de Montpellier et la question de la politique occitane dans les années 1930 », Tome CXXIX N*2 |2025. <nowiki>https://doi.org/10.4000/156pv</nowiki></ref>. ==Bibliografia== ''Dante et la Provence,'' Toulon, La Pignato, 1923 [[Fichièr:L'or di Ceveno.jpg|vinheta|Pouèmo miejournau ]] ''L’Or di Ceveno. Pouèmo miejournau,'' Toulon, La Pignato, 1929. Extrach : :CANT PROUMIÉ :LI SANTO :La santo Crous oumbrejo la patrìo ; :en un moumen, li valoun e li coumbo :soun enlusi de printèms, de jouinesso :e de bèuta. Dins lou fougous cantico :de la naturo adourant soun Creaire, :moun cor es plen de milo souvenènço ; :car lou bonur, o Santo prouvençalo, :bonàdi cous, l’ai agu, l’ai encaro, :l’aurai toujour ; e vers ma douço amigo, :à l’ouro d’uei, siéu vengu pèr redire :lou cant d’amour de la glèiso alesenco :                 ''Notre Famille'' (Cévennes et Gévaudan), Imprimerie Bretteville, (Généalogie, 91 pages), 1932 ''Mistral Chrétien'', Avinhon, J. Roumanille, Librairie-éditeur,1954 ''La vivante Estérelle,'' Escolo dis Aupilho, Saint Rémy de Provence, 1956 ''Le Pape des Cévennes,'' Montpellier, chez l’auteur,1963 ''Calendau, introduction au poème de Mistral,'' Montpellier, 1959 ''Lecture de «'' Nerto », Cavaillon, Imprimerie Mistral, 1969 Grammaire lozérienne par Léon Teissier, Cahier du Gevaudan n*6 ''Lou Pais,'' 1964 ''Li Majourau catalan. Brèu d’istori Felibrenco,'' L’Astrado, Toulon, 1966 ''J. Canonge et Mistral,'' L’Astrado, Toulon, 1971 Leon Teissier publicarà fòrça articles dins divèrsas revistas pendent tota sa vida. ==Referéncias==                                                                                                                           j2afdq33mzl1ohafzy72w2lz177x6ji 2497524 2497521 2026-04-05T07:09:00Z Jiròni 239 2497524 wikitext text/x-wiki {{Infobox Escrivan|imatge=Leon Teissier.jpg|nom=Leon Teissier|data de naissença=Lo 21 de Febrièr de 1883|luòc de naissença=Vialars, Losera (França)|data de decès=Lo 5 de setembre de 1981|luòc de decès=Chanac, Lozèra (França)|activitat=Escrivan, poèta, occitanista}} '''Leon Teissier''' nascut en 1883 a [[Vialars]] ([[Losera (departament)|Losera]]) e defuntat en 1981 a [[Chanac]] (Lozèra) foguèt un escrivan, poèta e occitanista, de parlar [[Cevenòl (sosdialècte)|cevenòl]], qu'escriviá en provençal ([[grafia mistralenca]] e [[grafia classica]]) e en francés. Oficièr d’infantariá pendent la Guèrra Granda, lancèt una publicacion ''[[Lou Boulet Rouge]]'' <ref>https://www.occitanica.eu/items/show/12968</ref><ref>[[Montpelhierenc (sosdialècte)]]</ref>(1916) e revirèt ''[[Vita Nuova|Vita Nova]]'' de [[Dante Alighieri]] en plena batalha de Verdun ont son actitud li valguèt la crotz de guèrra. Foguèt elegit majoral del [[Felibritge]] en 1930. Fondèt la revista ''[[Calendau (revista)|Calendau]]'' amb [[Pèire Azemà]] en 1933. Consacrèt la mai granda partida de sos escriches a [[Frederic Mistral]], que ne foguèt un especialista incontestat, e a son quite engatjament per la renaissença e la defensa de la lenga occitana.<ref>Marcèu DAUMAS, « Laus de Leon Teissier, Felibre Majorau 1883 – 1981 », discors prononciat, fèsta Santa Estèla de 1983, ''CIEL d’Oc'', julhet de 2011</ref> ==Biografia== Son paire Odilon trabalhava dins un talhièr de tipografia abans de far carrièra dins l’armada que daissèt amb lo grade de capitani. Acabèt Cavalièr de la Legion d’Onor. En 1882, se maridèt amb sa cosina originària de [[Vialars]]. Leon Teissier nasquèt a [[Vialars]] (Losera), lo 21 de febrièr de 1883. Dintrèt al [[Collegi de Montpelhièr]], en 1894. Seguiguèt d’estudis de drech a [[Montpelhièr]]. De confession catolica, prenguèt per Mèstre dins sa fe Sant Vincenç de Paul. Aderiguèt a la [[confrariá caritativa de Montpelhièr]] a l’epòca de sos estudis e ne demorèt membre tota la vida. Se maridèt amb Jeanne Trintignac a [[Nimes|Nimes,]] lo 15 de setembre de 1910. Foguèt soslòctenent del 416en regiment d’infantariá, 11na companhiá pendent la Primièra Guèrra mondiala. Tot lo long de sa carrièra, ocupèt un pòste de foncionari coma conservator de las ipotècas, que l’alunhèt del [[Miègjorn (culminacion)|Miègjorn]]. L’administracion l’envièt primièr en Nauta Savòia, puèi en Normandia, e enfin a Lilla. Retirat a [[Montpelhièr]], demorèt assidú a las manifestacions del [[Felibritge]] e un fidèl defensor de la lenga occitana tot lo long de sa vida<ref>https://www.occitanica.eu/items/show/12968</ref>. [[Fichièr:Placa commemorativa.jpg|vinheta|Placa commemorativa sus l'ostal de Leon Teissier a Chanac]] Moriguèt lo 5 de setembre de 1981 a [[Chanac]] (lozèra). ==Activitats felibrencas== Lo 1èr de mars de 1905 - [[Frederic Mistral]] escriguèt a Leon Tessier : : « Urous lou teissié qu’en tissant sa telo : A per lumenoun lis iue d’uno estello ».<ref>TEISSIER, Leoun, ''L’or di Ceveno,'' Touloun, La Pignato, 6</ref> Lo 27 de setembre de 1906, encontrèt, dins l’ostal de Frederic Mistral a [[Malhana]], lo que considerava ja coma son mèstre.     Pendent la fèsta de la Santa Estela d’[[Espaliu]], (Santo-Estello en [[grafia felibrenca]]), a la Pentacosta 1983, [[Marcèu Daumas]] declarèt, dins son elògi de Leon Teissier : « Èra pas totjorn d ‘acòrdi amb totas las posicions de l’òme ([[Frederic Mistral|Frédéric Mistral]]) ; aguèt per el de paraulas duras ; mas demorèt totjorn embalausit pel poèta ».<ref>Marcèu DAUMAS, « Laus de Leon Teissier, Felibre Majorau 1883 – 1981 », discors prononciat, fèsta Santa Estèla de 1983, ''CIEL d’Oc'', julhet de 2011</ref>   Entretenguèt una fòrta amistat amb [[Juli Ronjat]] pendent d’annadas.<ref>1)          Jean Thomas, « Treize lettres de Jules Ronjat à Léon Teissier », ''Revue des langues romanes,'' Tome CXIX N*2 | 2015, 463-481. <nowiki>https://doi.org/10.4000/rlr.333</nowiki> </ref> En 1930, foguèt elegit majoral del Felibritge, Cigalo de [[Carcassona|Carcassouno]] o de l’Amourié. Succediguèt a l’audenc [[Pau Albarèl|Paul Albarel]]<ref>Marcèu DAUMAS, « Laus de Leon Teissier, Felibre Majorau 1883 – 1981 », discors prononciat, fèsta Santa Estèla de 1983, ''CIEL d’Oc'', julhet de 2011</ref>. Leon Teissier admirava prigondament lo capolièr [[Pèire Devoluy]] (1862 – 1929).<ref>''Lou Felibrige'' numèro 204, 1992, 5-7</ref><ref>TEISSIER, Leoun, « Pèire Devoluy pouèto », ''Calendau'', no 98, abriéu-jun 1943</ref><ref>Opuscul de Leon Teissier : « La vie et l’oeuvre de Pierre Dévoluy », ''La Revue des pays d’Oc,'' Avignon, 1932</ref> En 1933 fondèt amb [[Pèire Azemà|Pierre Azéma]] la revista ''[[Calendau (revista)|Calendau]]'' que serà publicada fins a 1945<ref>''Revue des Langues Romanes,'' « Pierre Azéma et la revue ''Calendau'' : l’escambarlat de Montpellier et la question de la politique occitane dans les années 1930 », Tome CXXIX N*2 |2025. <nowiki>https://doi.org/10.4000/156pv</nowiki></ref>. ==Bibliografia== ''Dante et la Provence,'' Toulon, La Pignato, 1923 [[Fichièr:L'or di Ceveno.jpg|vinheta|Pouèmo miejournau ]] ''L’Or di Ceveno. Pouèmo miejournau,'' Toulon, La Pignato, 1929. Extrach : :CANT PROUMIÉ :LI SANTO :La santo Crous oumbrejo la patrìo ; :en un moumen, li valoun e li coumbo :soun enlusi de printèms, de jouinesso :e de bèuta. Dins lou fougous cantico :de la naturo adourant soun Creaire, :moun cor es plen de milo souvenènço ; :car lou bonur, o Santo prouvençalo, :bonàdi cous, l’ai agu, l’ai encaro, :l’aurai toujour ; e vers ma douço amigo, :à l’ouro d’uei, siéu vengu pèr redire :lou cant d’amour de la glèiso alesenco :                 ''Notre Famille'' (Cévennes et Gévaudan), Imprimerie Bretteville, (Généalogie, 91 pages), 1932 ''Mistral Chrétien'', Avinhon, J. Roumanille, Librairie-éditeur,1954 ''La vivante Estérelle,'' Escolo dis Aupilho, Saint Rémy de Provence, 1956 ''Le Pape des Cévennes,'' Montpellier, chez l’auteur,1963 ''Calendau, introduction au poème de Mistral,'' Montpellier, 1959 ''Lecture de «'' Nerto », Cavaillon, Imprimerie Mistral, 1969 Grammaire lozérienne par Léon Teissier, Cahier du Gevaudan n*6 ''Lou Pais,'' 1964 ''Li Majourau catalan. Brèu d’istori Felibrenco,'' L’Astrado, Toulon, 1966 ''J. Canonge et Mistral,'' L’Astrado, Toulon, 1971 Leon Teissier publicarà fòrça articles dins divèrsas revistas pendent tota sa vida. ==Referéncias==                                                                                                                           oz142nu7hu3063emi75j1ld5ng9mzfk 2497525 2497524 2026-04-05T07:09:18Z Jiròni 239 2497525 wikitext text/x-wiki {{Infobox Escrivan|imatge=Leon Teissier.jpg|nom=Leon Teissier|data de naissença=Lo 21 de Febrièr de 1883|luòc de naissença=Vialars, Losera (França)|data de decès=Lo 5 de setembre de 1981|luòc de decès=Chanac, Lozèra (França)|activitat=Escrivan, poèta, occitanista}} '''Leon Teissier''' nascut en 1883 a [[Vialars]] ([[Losera (departament)|Losera]]) e defuntat en 1981 a [[Chanac]] (Losera) foguèt un escrivan, poèta e occitanista, de parlar [[Cevenòl (sosdialècte)|cevenòl]], qu'escriviá en provençal ([[grafia mistralenca]] e [[grafia classica]]) e en francés. Oficièr d’infantariá pendent la Guèrra Granda, lancèt una publicacion ''[[Lou Boulet Rouge]]'' <ref>https://www.occitanica.eu/items/show/12968</ref><ref>[[Montpelhierenc (sosdialècte)]]</ref>(1916) e revirèt ''[[Vita Nuova|Vita Nova]]'' de [[Dante Alighieri]] en plena batalha de Verdun ont son actitud li valguèt la crotz de guèrra. Foguèt elegit majoral del [[Felibritge]] en 1930. Fondèt la revista ''[[Calendau (revista)|Calendau]]'' amb [[Pèire Azemà]] en 1933. Consacrèt la mai granda partida de sos escriches a [[Frederic Mistral]], que ne foguèt un especialista incontestat, e a son quite engatjament per la renaissença e la defensa de la lenga occitana.<ref>Marcèu DAUMAS, « Laus de Leon Teissier, Felibre Majorau 1883 – 1981 », discors prononciat, fèsta Santa Estèla de 1983, ''CIEL d’Oc'', julhet de 2011</ref> ==Biografia== Son paire Odilon trabalhava dins un talhièr de tipografia abans de far carrièra dins l’armada que daissèt amb lo grade de capitani. Acabèt Cavalièr de la Legion d’Onor. En 1882, se maridèt amb sa cosina originària de [[Vialars]]. Leon Teissier nasquèt a [[Vialars]] (Losera), lo 21 de febrièr de 1883. Dintrèt al [[Collegi de Montpelhièr]], en 1894. Seguiguèt d’estudis de drech a [[Montpelhièr]]. De confession catolica, prenguèt per Mèstre dins sa fe Sant Vincenç de Paul. Aderiguèt a la [[confrariá caritativa de Montpelhièr]] a l’epòca de sos estudis e ne demorèt membre tota la vida. Se maridèt amb Jeanne Trintignac a [[Nimes|Nimes,]] lo 15 de setembre de 1910. Foguèt soslòctenent del 416en regiment d’infantariá, 11na companhiá pendent la Primièra Guèrra mondiala. Tot lo long de sa carrièra, ocupèt un pòste de foncionari coma conservator de las ipotècas, que l’alunhèt del [[Miègjorn (culminacion)|Miègjorn]]. L’administracion l’envièt primièr en Nauta Savòia, puèi en Normandia, e enfin a Lilla. Retirat a [[Montpelhièr]], demorèt assidú a las manifestacions del [[Felibritge]] e un fidèl defensor de la lenga occitana tot lo long de sa vida<ref>https://www.occitanica.eu/items/show/12968</ref>. [[Fichièr:Placa commemorativa.jpg|vinheta|Placa commemorativa sus l'ostal de Leon Teissier a Chanac]] Moriguèt lo 5 de setembre de 1981 a [[Chanac]] (lozèra). ==Activitats felibrencas== Lo 1èr de mars de 1905 - [[Frederic Mistral]] escriguèt a Leon Tessier : : « Urous lou teissié qu’en tissant sa telo : A per lumenoun lis iue d’uno estello ».<ref>TEISSIER, Leoun, ''L’or di Ceveno,'' Touloun, La Pignato, 6</ref> Lo 27 de setembre de 1906, encontrèt, dins l’ostal de Frederic Mistral a [[Malhana]], lo que considerava ja coma son mèstre.     Pendent la fèsta de la Santa Estela d’[[Espaliu]], (Santo-Estello en [[grafia felibrenca]]), a la Pentacosta 1983, [[Marcèu Daumas]] declarèt, dins son elògi de Leon Teissier : « Èra pas totjorn d ‘acòrdi amb totas las posicions de l’òme ([[Frederic Mistral|Frédéric Mistral]]) ; aguèt per el de paraulas duras ; mas demorèt totjorn embalausit pel poèta ».<ref>Marcèu DAUMAS, « Laus de Leon Teissier, Felibre Majorau 1883 – 1981 », discors prononciat, fèsta Santa Estèla de 1983, ''CIEL d’Oc'', julhet de 2011</ref>   Entretenguèt una fòrta amistat amb [[Juli Ronjat]] pendent d’annadas.<ref>1)          Jean Thomas, « Treize lettres de Jules Ronjat à Léon Teissier », ''Revue des langues romanes,'' Tome CXIX N*2 | 2015, 463-481. <nowiki>https://doi.org/10.4000/rlr.333</nowiki> </ref> En 1930, foguèt elegit majoral del Felibritge, Cigalo de [[Carcassona|Carcassouno]] o de l’Amourié. Succediguèt a l’audenc [[Pau Albarèl|Paul Albarel]]<ref>Marcèu DAUMAS, « Laus de Leon Teissier, Felibre Majorau 1883 – 1981 », discors prononciat, fèsta Santa Estèla de 1983, ''CIEL d’Oc'', julhet de 2011</ref>. Leon Teissier admirava prigondament lo capolièr [[Pèire Devoluy]] (1862 – 1929).<ref>''Lou Felibrige'' numèro 204, 1992, 5-7</ref><ref>TEISSIER, Leoun, « Pèire Devoluy pouèto », ''Calendau'', no 98, abriéu-jun 1943</ref><ref>Opuscul de Leon Teissier : « La vie et l’oeuvre de Pierre Dévoluy », ''La Revue des pays d’Oc,'' Avignon, 1932</ref> En 1933 fondèt amb [[Pèire Azemà|Pierre Azéma]] la revista ''[[Calendau (revista)|Calendau]]'' que serà publicada fins a 1945<ref>''Revue des Langues Romanes,'' « Pierre Azéma et la revue ''Calendau'' : l’escambarlat de Montpellier et la question de la politique occitane dans les années 1930 », Tome CXXIX N*2 |2025. <nowiki>https://doi.org/10.4000/156pv</nowiki></ref>. ==Bibliografia== ''Dante et la Provence,'' Toulon, La Pignato, 1923 [[Fichièr:L'or di Ceveno.jpg|vinheta|Pouèmo miejournau ]] ''L’Or di Ceveno. Pouèmo miejournau,'' Toulon, La Pignato, 1929. Extrach : :CANT PROUMIÉ :LI SANTO :La santo Crous oumbrejo la patrìo ; :en un moumen, li valoun e li coumbo :soun enlusi de printèms, de jouinesso :e de bèuta. Dins lou fougous cantico :de la naturo adourant soun Creaire, :moun cor es plen de milo souvenènço ; :car lou bonur, o Santo prouvençalo, :bonàdi cous, l’ai agu, l’ai encaro, :l’aurai toujour ; e vers ma douço amigo, :à l’ouro d’uei, siéu vengu pèr redire :lou cant d’amour de la glèiso alesenco :                 ''Notre Famille'' (Cévennes et Gévaudan), Imprimerie Bretteville, (Généalogie, 91 pages), 1932 ''Mistral Chrétien'', Avinhon, J. Roumanille, Librairie-éditeur,1954 ''La vivante Estérelle,'' Escolo dis Aupilho, Saint Rémy de Provence, 1956 ''Le Pape des Cévennes,'' Montpellier, chez l’auteur,1963 ''Calendau, introduction au poème de Mistral,'' Montpellier, 1959 ''Lecture de «'' Nerto », Cavaillon, Imprimerie Mistral, 1969 Grammaire lozérienne par Léon Teissier, Cahier du Gevaudan n*6 ''Lou Pais,'' 1964 ''Li Majourau catalan. Brèu d’istori Felibrenco,'' L’Astrado, Toulon, 1966 ''J. Canonge et Mistral,'' L’Astrado, Toulon, 1971 Leon Teissier publicarà fòrça articles dins divèrsas revistas pendent tota sa vida. ==Referéncias==                                                                                                                           nsxm5mqc5dmha04tnyrj0fquvbvvzpx 2497526 2497525 2026-04-05T07:09:45Z Jiròni 239 2497526 wikitext text/x-wiki {{Infobox Escrivan|imatge=Leon Teissier.jpg|nom=Leon Teissier|data de naissença=Lo 21 de Febrièr de 1883|luòc de naissença=Vialars, Losera (França)|data de decès=Lo 5 de setembre de 1981|luòc de decès=Chanac, Losera (França)|activitat=Escrivan, poèta, occitanista}} '''Leon Teissier''' nascut en 1883 a [[Vialars]] ([[Losera (departament)|Losera]]) e defuntat en 1981 a [[Chanac]] (Losera) foguèt un escrivan, poèta e occitanista, de parlar [[Cevenòl (sosdialècte)|cevenòl]], qu'escriviá en provençal ([[grafia mistralenca]] e [[grafia classica]]) e en francés. Oficièr d’infantariá pendent la Guèrra Granda, lancèt una publicacion ''[[Lou Boulet Rouge]]'' <ref>https://www.occitanica.eu/items/show/12968</ref><ref>[[Montpelhierenc (sosdialècte)]]</ref>(1916) e revirèt ''[[Vita Nuova|Vita Nova]]'' de [[Dante Alighieri]] en plena batalha de Verdun ont son actitud li valguèt la crotz de guèrra. Foguèt elegit majoral del [[Felibritge]] en 1930. Fondèt la revista ''[[Calendau (revista)|Calendau]]'' amb [[Pèire Azemà]] en 1933. Consacrèt la mai granda partida de sos escriches a [[Frederic Mistral]], que ne foguèt un especialista incontestat, e a son quite engatjament per la renaissença e la defensa de la lenga occitana.<ref>Marcèu DAUMAS, « Laus de Leon Teissier, Felibre Majorau 1883 – 1981 », discors prononciat, fèsta Santa Estèla de 1983, ''CIEL d’Oc'', julhet de 2011</ref> ==Biografia== Son paire Odilon trabalhava dins un talhièr de tipografia abans de far carrièra dins l’armada que daissèt amb lo grade de capitani. Acabèt Cavalièr de la Legion d’Onor. En 1882, se maridèt amb sa cosina originària de [[Vialars]]. Leon Teissier nasquèt a [[Vialars]] (Losera), lo 21 de febrièr de 1883. Dintrèt al [[Collegi de Montpelhièr]], en 1894. Seguiguèt d’estudis de drech a [[Montpelhièr]]. De confession catolica, prenguèt per Mèstre dins sa fe Sant Vincenç de Paul. Aderiguèt a la [[confrariá caritativa de Montpelhièr]] a l’epòca de sos estudis e ne demorèt membre tota la vida. Se maridèt amb Jeanne Trintignac a [[Nimes|Nimes,]] lo 15 de setembre de 1910. Foguèt soslòctenent del 416en regiment d’infantariá, 11na companhiá pendent la Primièra Guèrra mondiala. Tot lo long de sa carrièra, ocupèt un pòste de foncionari coma conservator de las ipotècas, que l’alunhèt del [[Miègjorn (culminacion)|Miègjorn]]. L’administracion l’envièt primièr en Nauta Savòia, puèi en Normandia, e enfin a Lilla. Retirat a [[Montpelhièr]], demorèt assidú a las manifestacions del [[Felibritge]] e un fidèl defensor de la lenga occitana tot lo long de sa vida<ref>https://www.occitanica.eu/items/show/12968</ref>. [[Fichièr:Placa commemorativa.jpg|vinheta|Placa commemorativa sus l'ostal de Leon Teissier a Chanac]] Moriguèt lo 5 de setembre de 1981 a [[Chanac]] (lozèra). ==Activitats felibrencas== Lo 1èr de mars de 1905 - [[Frederic Mistral]] escriguèt a Leon Tessier : : « Urous lou teissié qu’en tissant sa telo : A per lumenoun lis iue d’uno estello ».<ref>TEISSIER, Leoun, ''L’or di Ceveno,'' Touloun, La Pignato, 6</ref> Lo 27 de setembre de 1906, encontrèt, dins l’ostal de Frederic Mistral a [[Malhana]], lo que considerava ja coma son mèstre.     Pendent la fèsta de la Santa Estela d’[[Espaliu]], (Santo-Estello en [[grafia felibrenca]]), a la Pentacosta 1983, [[Marcèu Daumas]] declarèt, dins son elògi de Leon Teissier : « Èra pas totjorn d ‘acòrdi amb totas las posicions de l’òme ([[Frederic Mistral|Frédéric Mistral]]) ; aguèt per el de paraulas duras ; mas demorèt totjorn embalausit pel poèta ».<ref>Marcèu DAUMAS, « Laus de Leon Teissier, Felibre Majorau 1883 – 1981 », discors prononciat, fèsta Santa Estèla de 1983, ''CIEL d’Oc'', julhet de 2011</ref>   Entretenguèt una fòrta amistat amb [[Juli Ronjat]] pendent d’annadas.<ref>1)          Jean Thomas, « Treize lettres de Jules Ronjat à Léon Teissier », ''Revue des langues romanes,'' Tome CXIX N*2 | 2015, 463-481. <nowiki>https://doi.org/10.4000/rlr.333</nowiki> </ref> En 1930, foguèt elegit majoral del Felibritge, Cigalo de [[Carcassona|Carcassouno]] o de l’Amourié. Succediguèt a l’audenc [[Pau Albarèl|Paul Albarel]]<ref>Marcèu DAUMAS, « Laus de Leon Teissier, Felibre Majorau 1883 – 1981 », discors prononciat, fèsta Santa Estèla de 1983, ''CIEL d’Oc'', julhet de 2011</ref>. Leon Teissier admirava prigondament lo capolièr [[Pèire Devoluy]] (1862 – 1929).<ref>''Lou Felibrige'' numèro 204, 1992, 5-7</ref><ref>TEISSIER, Leoun, « Pèire Devoluy pouèto », ''Calendau'', no 98, abriéu-jun 1943</ref><ref>Opuscul de Leon Teissier : « La vie et l’oeuvre de Pierre Dévoluy », ''La Revue des pays d’Oc,'' Avignon, 1932</ref> En 1933 fondèt amb [[Pèire Azemà|Pierre Azéma]] la revista ''[[Calendau (revista)|Calendau]]'' que serà publicada fins a 1945<ref>''Revue des Langues Romanes,'' « Pierre Azéma et la revue ''Calendau'' : l’escambarlat de Montpellier et la question de la politique occitane dans les années 1930 », Tome CXXIX N*2 |2025. <nowiki>https://doi.org/10.4000/156pv</nowiki></ref>. ==Bibliografia== ''Dante et la Provence,'' Toulon, La Pignato, 1923 [[Fichièr:L'or di Ceveno.jpg|vinheta|Pouèmo miejournau ]] ''L’Or di Ceveno. Pouèmo miejournau,'' Toulon, La Pignato, 1929. Extrach : :CANT PROUMIÉ :LI SANTO :La santo Crous oumbrejo la patrìo ; :en un moumen, li valoun e li coumbo :soun enlusi de printèms, de jouinesso :e de bèuta. Dins lou fougous cantico :de la naturo adourant soun Creaire, :moun cor es plen de milo souvenènço ; :car lou bonur, o Santo prouvençalo, :bonàdi cous, l’ai agu, l’ai encaro, :l’aurai toujour ; e vers ma douço amigo, :à l’ouro d’uei, siéu vengu pèr redire :lou cant d’amour de la glèiso alesenco :                 ''Notre Famille'' (Cévennes et Gévaudan), Imprimerie Bretteville, (Généalogie, 91 pages), 1932 ''Mistral Chrétien'', Avinhon, J. Roumanille, Librairie-éditeur,1954 ''La vivante Estérelle,'' Escolo dis Aupilho, Saint Rémy de Provence, 1956 ''Le Pape des Cévennes,'' Montpellier, chez l’auteur,1963 ''Calendau, introduction au poème de Mistral,'' Montpellier, 1959 ''Lecture de «'' Nerto », Cavaillon, Imprimerie Mistral, 1969 Grammaire lozérienne par Léon Teissier, Cahier du Gevaudan n*6 ''Lou Pais,'' 1964 ''Li Majourau catalan. Brèu d’istori Felibrenco,'' L’Astrado, Toulon, 1966 ''J. Canonge et Mistral,'' L’Astrado, Toulon, 1971 Leon Teissier publicarà fòrça articles dins divèrsas revistas pendent tota sa vida. ==Referéncias==                                                                                                                           qsi94z0ixbml0to3pmgg5l61r7r2epd 0 200944 2497527 2497475 2026-04-05T07:10:04Z Manbarcelona 62428 2497527 wikitext text/x-wiki <gallery> Fichièr:Lou Boulet Rouge p.1.jpg|Revista No 15 Fichièr:Lou Boulet Rouge p.2.jpg|Revista No15 </gallery>Jornal de guèrra realizat per [[Leon Teissier]]<ref>CIRDÒC (Besiers), fons Jouveau [JOU 19-6] : n.3, 1917 – n.19, 1919 (mancan n.9, n.11, n.14) ; fons del Collègi d’Occitània [CO-P 11] : n.22, 1922</ref><ref>https://www.occitanica.eu/items/show/12968</ref> (1883-1981), manuscrit e ronotipat (levat lo n° 22, 1922, qu’es imprimit), Lou Boulet Rouge compta una vintena de numèros publicats entre 1917 e 1922. Son títol fa referéncia als vèrses de Frederic Mistral dins Calendau : “Lengo d’amor, (…) T’apararen a boulet roge / Car es tu la patria e tu la libertat !” (“Lenga d’amor (…) Te defendrem a boclets roges / car siás tu la patria e tu la libertat !” — lo vèrs complet es reproduch en epigraf del n° 3, 1917). Aqueste jornal publica principalament de letras e dona de novèlas dels soldats felibres. Conten tanben qualques renduts de publicacions felibrencas. Leon Teissier, disciple de [[Pèire Devoluy]], fa partida dels felibres que vòlon reformar l’organizacion del Felibritge. Exprimís liurament sas opinions dins lo jornal. 87241fytpsqwtbse24dw4dwwg9ssl2f 0 200950 2497511 2026-04-04T13:23:40Z Nicolas Eynaud 6858 Creacion de la pagina amb « {{Dialècte Provençau}} Un '''grop abelian''', ò '''grop comutatiu''', es una estructura fondamentala de l'[[algèbra]] [[algèbra abstracha|abstracha]] que pòrta lo nom dau [[matematicas|matematician]] [[Norvègia|norvegian]] [[Niels Henrik Abel]] ([[1802]]-[[1829]]). Es un ensemble dotat d'una operacion comutativa ([[addicion]], [[multiplicacion]], [[composicion (matematicas)|composicion]], etc.) que verifica la clausura (l'operacion demòra dins l'ense... » 2497511 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} Un '''grop abelian''', ò '''grop comutatiu''', es una estructura fondamentala de l'[[algèbra]] [[algèbra abstracha|abstracha]] que pòrta lo nom dau [[matematicas|matematician]] [[Norvègia|norvegian]] [[Niels Henrik Abel]] ([[1802]]-[[1829]]). Es un ensemble dotat d'una operacion comutativa ([[addicion]], [[multiplicacion]], [[composicion (matematicas)|composicion]], etc.) que verifica la clausura (l'operacion demòra dins l'ensemble), l'[[associativitat]], l'existéncia d'un [[element neutre]] e l'existéncia d'un invèrs per cada element. An una gròssa importància dins lei [[matematicas]] modèrnas car estructuran l'[[aritmetica]], la [[geometria]], la [[topologia]] e la [[fisica|fisica teorica]]. La comutativitat es la proprietat caracteristica que diferéncia un grop abelian e un grop non abelian. Es a dire que l'òrdre deis elements dins l'operacion càmbia pas lo resultat. Per exemple, en notacion [[addicion|additiva]], ''a'' + ''b'' es totjorn egau a ''b'' + ''a'' dins un grop abelian. Aquò es una proprietat intuitiva car es lo cas amb lei [[nombre]]s utilizats dins la vida vidanta. Pasmens, en realitat, es pas universala dins lei [[matematicas]]. D'exemples de grops abelians son l'ensemble dei nombres entiers relatius dotat d'una addicion, l'ensemble dei reaus non nuls dotat d'una [[multiplicacion]] ò l'ensemble dei [[vector (matematicas)|vectors]] d'un [[espaci vectoriau]]. == Liames intèrnes == * [[Algèbra]]. * [[Aritmetica]]. * [[Grop (matematicas)|Grop]]. * [[Matematicas]]. * [[Topologia]]. == Bibliografia == * '''[[alemand|(de)]]''' Stephan Rosebrock, ''Anschauliche Gruppentheorie – eine computerorientierte geometrische Einführung'', Berlin, Springer Spektrum, 2020. == Nòtas e referéncias == <references/> coooj0upf3u2evzhhqk2duiaknvg6sd 0 200951 2497512 2026-04-04T13:24:34Z Nicolas Eynaud 6858 Redireccion cap a [[Grop abelian]] 2497512 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Grop abelian]] fuiwxr7mgxw2qjx0cf9wb53l9jvkd8q 0 200952 2497513 2026-04-04T13:51:26Z Nicolas Eynaud 6858 Creacion de la pagina amb « {{Dialècte Lengadocian}} L’'''algèbra commutativa''' es la branca de las [[matematicas]] qu'estúdia los [[anèl (matematicas)|anèls]] [[anèl comutatiu|commutatius]] e lors [[Ideal|ideals]], lors [[Modul|moduls]] e lors [[Morfisme|morfismes]]. Es una disciplina centrala de las matematicas modèrnas que permet d'establir de ligams prigonds entre l'[[algèbra]], la [[geometria]] e la [[teoria dels nombres]]. Per exemple, a mai d'una aplicacion en fisic... » 2497513 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} L’'''algèbra commutativa''' es la branca de las [[matematicas]] qu'estúdia los [[anèl (matematicas)|anèls]] [[anèl comutatiu|commutatius]] e lors [[Ideal|ideals]], lors [[Modul|moduls]] e lors [[Morfisme|morfismes]]. Es una disciplina centrala de las matematicas modèrnas que permet d'establir de ligams prigonds entre l'[[algèbra]], la [[geometria]] e la [[teoria dels nombres]]. Per exemple, a mai d'una aplicacion en [[fisica|fisica teoria]], en [[criptografia]] o dins las [[tecnologias de l'informacion]]. == Ligams intèrnes == * [[Anèl (matematicas)|Anèl]]. * [[Anèl comutatiu]]. * [[Matematicas]]. == Bibliografia == * '''[[anglés|(en)]]''' Ernst Kunz, ''Introduction to Commutative algebra and algebraic geometry'', Birkhauser, 1985. == Nòtas e referéncias == <references/> iruno7x10whg3mand0yfcwu8y6gfezi 0 200953 2497530 2026-04-05T08:26:25Z Nicolas Eynaud 6858 Creacion de la pagina amb « {{Dialècte Gascon}} '''Agamemnon''' es ua figura importanta e [[tragèdia|tragica]] de la [[mitologia]] [[mitologia grèga|grèga]], incarnacion de la desmesura deu poder (''[[hubris]]'') e de la [[malediccion]] ereditària. Dens los racontes, es donc presentat com un òme de poder eishorbat per la soa autoritat e incapable d'escapar au [[destin]] teishut per las soas fautas. Hilh d'[[Atrèu]] e frair de [[Menelas]], es rei de [[Micenas]] e d'[[Argos]]. Qu... » 2497530 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} '''Agamemnon''' es ua figura importanta e [[tragèdia|tragica]] de la [[mitologia]] [[mitologia grèga|grèga]], incarnacion de la desmesura deu poder (''[[hubris]]'') e de la [[malediccion]] ereditària. Dens los racontes, es donc presentat com un òme de poder eishorbat per la soa autoritat e incapable d'escapar au [[destin]] teishut per las soas fautas. Hilh d'[[Atrèu]] e frair de [[Menelas]], es rei de [[Micenas]] e d'[[Argos]]. Quan [[Paris (mitologia)|Paris]] rauba [[Elena (mitologia)|Elena]], esposa de [[Menelas]], es Agamemnon qui fedèra los reis grècs e que pren la direccion de la coalicion dirigida contra [[Tròia]]. La soa autoritat es immensa, mes contestada. En particular, [[Aquiles]] entra en conflicte obèrt dab eth autanlèu la debuta de l’''[[Iliada]]'' d'[[Omèr]], furiós que lo rei micenenc l'aja pres la soa captiva [[Briseïda]]. De mei, abans la partença de l'expedicion, Agamemnon comet l'acte qu'escairà lo son destin : tad obtiéner [[vent]]s favorables a la flòta grèca, sacrifica la soa pròpia dròlla [[Ifigenia]] sus l'[[autar]] de la [[dieu|divessa]] [[Artèmis]]. Aqueth acte mostruós non serà pas jamei perdonat per la soa esposa [[Clitemnestra]]. Après lo son retorn victoriós de [[Tròia]], Agamemnon es atau assassinat. La [[mort]] deu rei es lo punt de partença de la grana [[trilogia]] d'[[Esquil]], l’''[[Orestiada]]'' on lo son hilh [[Orèste]] venjarà lo son pair en tuant la soa mair, provocant la perseguida de las [[Eumenidas]]. == Ligams intèrnes == * ''[[Iliada]]''. * [[Micenas]]. * [[Mitologia grèca]]. * ''[[Orestiada]]''. == Bibliografia == * '''[[francés|(fr)]]''' Josef Fischer, « Agamemnon, roi des rois à Mycènes ? », ''Pour la science'', n° 474,‎ abriu 2017, pp. 32-38. == Nòtas e referéncias == <references/> nxcsr0gh9tiv2bx3ju0wbqz9kvycxjp 2497531 2497530 2026-04-05T08:28:31Z Nicolas Eynaud 6858 2497531 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} [[Fichièr:Lekanis Agamemnon MNA Taranto.jpg|thumb|right|Representacion grèca d'Agamemnon (sègle V abC).]] '''Agamemnon''' es ua figura importanta e [[tragèdia|tragica]] de la [[mitologia]] [[mitologia grèga|grèga]], incarnacion de la desmesura deu poder (''[[hubris]]'') e de la [[malediccion]] ereditària. Dens los racontes, es donc presentat com un òme de poder eishorbat per la soa autoritat e incapable d'escapar au [[destin]] teishut per las soas fautas. Hilh d'[[Atrèu]] e frair de [[Menelas]], es rei de [[Micenas]] e d'[[Argos]]. Quan [[Paris (mitologia)|Paris]] rauba [[Elena (mitologia)|Elena]], esposa de [[Menelas]], es Agamemnon qui fedèra los reis grècs e que pren la direccion de la coalicion dirigida contra [[Tròia]]. La soa autoritat es immensa, mes contestada. En particular, [[Aquiles]] entra en conflicte obèrt dab eth autanlèu la debuta de l’''[[Iliada]]'' d'[[Omèr]], furiós que lo rei micenenc l'aja pres la soa captiva [[Briseïda]]. De mei, abans la partença de l'expedicion, Agamemnon comet l'acte qu'escairà lo son destin : tad obtiéner [[vent]]s favorables a la flòta grèca, sacrifica la soa pròpia dròlla [[Ifigenia]] sus l'[[autar]] de la [[dieu|divessa]] [[Artèmis]]. Aqueth acte mostruós non serà pas jamei perdonat per la soa esposa [[Clitemnestra]]. Après lo son retorn victoriós de [[Tròia]], Agamemnon es atau assassinat. La [[mort]] deu rei es lo punt de partença de la grana [[trilogia]] d'[[Esquil]], l’''[[Orestiada]]'' on lo son hilh [[Orèste]] venjarà lo son pair en tuant la soa mair, provocant la perseguida de las [[Eumenidas]]. == Ligams intèrnes == * ''[[Iliada]]''. * [[Micenas]]. * [[Mitologia grèca]]. * ''[[Orestiada]]''. == Bibliografia == * '''[[francés|(fr)]]''' Josef Fischer, « Agamemnon, roi des rois à Mycènes ? », ''Pour la science'', n° 474,‎ abriu 2017, pp. 32-38. == Nòtas e referéncias == <references/> j3cdo10b5e77ehp9ecb2kfuojbix31l 2497539 2497531 2026-04-05T08:56:39Z Nicolas Eynaud 6858 2497539 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} [[Fichièr:Lekanis Agamemnon MNA Taranto.jpg|thumb|right|Representacion grèca d'Agamemnon (sègle V abC).]] '''Agamemnon''' es ua figura importanta e [[tragèdia|tragica]] de la [[mitologia]] [[mitologia grèga|grèga]], incarnacion de la desmesura deu poder (''[[hubris]]'') e de la [[malediccion]] ereditària. Dens los racontes, es donc presentat com un òme de poder eishorbat per la soa autoritat e incapable d'escapar au [[destin]] teishut per las soas fautas. Hilh d'[[Atrèu]] e frair de [[Menelas]], es rei de [[Micenas]] e d'[[Argos]]. Quan [[Paris (mitologia)|Paris]] rauba [[Elena (mitologia)|Elena]], esposa de [[Menelas]], es Agamemnon qui fedèra los reis grècs e que pren la direccion de la coalicion dirigida contra [[Tròia]]. La soa autoritat es immensa, mes contestada. En particular, [[Aquilles]] entra en conflicte obèrt dab eth autanlèu la debuta de l’''[[Iliada]]'' d'[[Omèr]], furiós que lo rei micenenc l'aja pres la soa captiva [[Briseïda]]. De mei, abans la partença de l'expedicion, Agamemnon comet l'acte qu'escairà lo son destin : tad obtiéner [[vent]]s favorables a la flòta grèca, sacrifica la soa pròpia dròlla [[Ifigenia]] sus l'[[autar]] de la [[dieu|divessa]] [[Artèmis]]. Aqueth acte mostruós non serà pas jamei perdonat per la soa esposa [[Clitemnestra]]. Après lo son retorn victoriós de [[Tròia]], Agamemnon es atau assassinat. La [[mort]] deu rei es lo punt de partença de la grana [[trilogia]] d'[[Esquil]], l’''[[Orestiada]]'' on lo son hilh [[Orèste]] venjarà lo son pair en tuant la soa mair, provocant la perseguida de las [[Eumenidas]]. == Ligams intèrnes == * ''[[Iliada]]''. * [[Micenas]]. * [[Mitologia grèca]]. * ''[[Orestiada]]''. == Bibliografia == * '''[[francés|(fr)]]''' Josef Fischer, « Agamemnon, roi des rois à Mycènes ? », ''Pour la science'', n° 474,‎ abriu 2017, pp. 32-38. == Nòtas e referéncias == <references/> oab97uhc5t9739h9k6mdn6rpx62fd6h