Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 439 2497598 2085680 2026-04-06T01:11:43Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ [[Edmond Henri Fischer]] ➯ [[Edmond H. Fischer]] 2497598 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{abril}} == Eveniments == == Naissenças == * [[1483]] (o [[26 de març]]) - [[Raffaello Sanzio]], pintor e arquitècte italian (m. [[1520]]) * [[1788]] - [[Melchor Múzquiz]], president de Mexic (m. [[1844]]) * [[1820]] - [[Nadar]], fotograf, jornalista, illustrador e caricaturista francés (m. [[1910]]) * [[1904]] - [[Kurt Georg Kiesinger]], cancelièr alemand (m. [[1988]]) * [[1911]] - [[Feodor Felix Konrad Lynen]], bioquimista alemand, Prèmi Nobel en 1964 (m. [[1979]]) * [[1918]] - [[Alfredo Ovando Candía]], militar e president de Bolivia (m. [[1982]]) * [[1920]] - [[Edmond H. Fischer]], bioquimista soís-american, Prèmi Nobel (m. [[2021]]) * [[1921]] - [[Cacilda Becker]], actritz brasilièra (m. [[1969]]) * [[1928]] - [[James Dewey Watson]], genetician american, Prèmi Nobel * [[1929]] - [[Keijo Liinamaa]], primièr ministre de Finlàndia (m. [[1980]]) * [[1945]] - [[Muriel Casals]], economista e activista culturala catalana (m. [[2016]]) * [[1949]] – [[Horst Ludwig Störmer]], fisician alemand, Prèmi Nobel * [[1951]] - [[Hilda Heine]], politiciana marshalesa, presidenta de las Illas Marshall * [[1963]] - [[Rafael Vicente Correa]], president d'Eqüator * [[1969]] - [[Britta Kamrau]], nadaira alemanda * [[1970]] - [[Iryna Bílyk]], cantautora ucraïnana == Decèsses == * [[1199]] - Rei [[Ricard Ièr d'Anglatèrra]] (n. [[1157]]) * [[1520]] - [[Raffaello Sanzio]], pintor e arquitècte italian (n. [[1483]]) * [[1528]] - [[Albrecht Dürer]], pintor, gravador e matematician alemand (n. [[1471]]) * [[1838]] - [[José Bonifácio de Andrada e Silva]], politician de l'Empèri Brasilièr (ministre d'estat) (n. [[1763]]) * [[1906]] - [[Alexander Kielland]], escrivan norvegian (n. [[1849]]) * [[1934]] - [[Ismael Nery]], pintor [[Cubisme|cubista]] e [[Surrealisme|surrealista]] brasilièr (n. [[1900]]) * [[1955]] - [[Renat Lavaud]], escrivan e filològ occitan (n. [[1874]]) * [[1961]] - [[Jules Bordet]], microbiologista bèlga, Prèmi Nobel (n. [[1870]]) * [[1971]] - [[Igor Stravinskii]], compositor rus (n. [[1882]]) * [[1992]] - [[Isaac Asimov]], escrivan rus-american (n. [[1920]]) * [[1994]] - [[Juvénal Habyarimana]], president de Ruanda (n. [[1937]]) * [[1996]] - [[Greer Garson]], actritz britanica (n. [[1904]]) * [[2000]] - [[Habib Bourguiba]], president de Tunisia (n. [[1903]]) * [[2003]] - [[Anita Borg]], informaticiana americana (n. [[1949]]) * [[2005]] - Prince [[Rainier III de Mónegue]] (n. [[1923]]) * [[2014]] - [[Mickey Rooney]], actor de cinèma american (n. [[1920]]) * [[2018]] - [[Jacques Higelin]], cantaire e musician francés (n. [[1940]]) ---- Vejatz tanben: * [[5 d'abril]] | [[7 d'abril]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] 6y2nr1yjjmk4wk6uzfs2gadj99p1xk8 0 3329 2497626 2488547 2026-04-06T09:18:50Z ~2026-20684-31 63001 2497626 wikitext text/x-wiki <!-- Article redigit en lengadocian --> {{Infobox_País | carta =is | nom_local =''Lýðveldið Ísland'' ([[islandés]]) | lenga = is | prononciacion = | nom_occitan =Republica d'Islàndia | lengas regionalas = | de = | imatge_bandièra =Flag of Iceland.svg | ligam_bandièra =[[Bandièra d'Islàndia]] | imatge_blason =Coat of arms of Iceland.svg | ligam_blason = | imatge_mapa =Europe location ISL.png | devisa = | lengas_oficialas = [[islandés]] | tipe_lengas = | lengas = | capitala =[[Reykjavík]] | coordenadas_capitala= | ligam_vilas = | títol_mai_granda_vila= | mai_granda_vila = | tipe_govèrn =[[Republica]] | títols_dirigents =[[Lista dels presidents d'Islàndia|President]]<br />[[Lista dels primièrs ministres d'Islàndia|Primièr ministre]] | noms_dirigents =[[:is:Halla Tómasdóttir|Halla Tómasdóttir]]<br />[[:is:Bjarni Benediktsson (geb. 1970)|Bjarni Benediktsson]] | superfícia_reng = | superfícia_totala =103125 | percentatge_aiga = | populacion_reng = | populacion_totala =399189 | populacion_annada =2024 | densitat =3,7 | tipe_independéncia = (de [[Danemarc]]) | país_independéncia = | data_independéncia = [[17 de junh]] de [[1944]] | gentilici = | IDH_annada = | IDH = | IDH_categoria = | IDH_reng = | fus_orari = +0 | moneda = [[Corona islandesa]] | còde_moneda = ISK | imne_nacional =''Lofsöngur'' | domeni_internet =[[.is]] | indicatiu_telefonic = 354 | organizacions_internacionalas= | nòtas = | ISO 3166 =352, ISL, IS }} '''Islàndia''' (en [[islandés]]: ''Ísland''), oficialament la '''Republica d'Islàndia''' (en islandés: ''Lýðveldið Ísland''), es un [[estat]] insulari de l'[[Euròpa del Nòrd]], situat entre l'[[Ocean Atlantic|ocean Atlantic Nòrd]] e l'[[Ocean Glacial Artic|ocean Artic]]. Lo territòri se trapa entre [[Groenlàndia]], [[Norvègia]] e [[Escòcia]]. Sa geografia es marcada per sa localizacion lòng de la Dorsala Medioatlantica e dau Ceucle Polar Artic. Aquò es a l'origina d'una activitat [[volcan|volcanica]] importanta e d'un [[clima]] fòrça freg, especialament dins lei regions interioras de l'illa. La populacion es febla amb aperaquí {{formatnum:399000}} abitants e, en causa de son territòri relativament important ({{formatnum:103000}} km²), la màger part dau país es vueja d'abitants. La [[capitala]] [[Reykjavík]], situada sus lo [[litorau]] sud-oèst, n'es la vila principala e concentra lei dos tèrç de la populacion. Lo poblament de l'illa foguèt tardiu e comencèt dins lo corrent de l'[[Edat Mejana]] ambe l'installacion de colons [[viking|vikings]]. Fòrça isolats e autonòms, creèron pas d'estats vertadiers avans l'instauracion de la sobeiranetat [[Norvègia|norvegiana]] au sègle XIII. Après lo declin de la corona norvegiana, [[Danemarc]] prenguèt son ròtle. Fins au sègle XIX, Islàndia demorèt isolada. Lo desvolopament de l'illa comencèt ambe lo melhorament dei transpòrts maritims e entraïnèt l'aparicion de movements nacionalistas locaus. [[Danemarc]] acceptèt de laissar a cha mauc mai d'autonòmia ais abitants que formèron lo sieu reiaume quasi independent en 1918. Puei, après l'invasion de [[Danemarc]] per [[Alemanha]] en 1940, l'illa rompèt lei darrierei liames ambe [[Copenaga]]. Venguèt oficialament independenta en 1944. Pasmens, en causa de sa posicion estrategica e de sa feblessa demografica, Islàndia si raprochèt rapidament deis [[USA|Estats Units d'America]] que son lo protector militar dau país dempuei 1951. Islàndia aguèt ansin un ròtle diplomatic de remarca dins lo corrent de la [[Guèrra Freja]] e assaièt de favorizar lo raprochament entre lei dos blòts. Lo país conoissèt tanben un desvolopament economic fòrça important a fa uei partida dei país pus desvolopats de la planeta maugrat una crisi economica grèva en 2008. == Geografia == === Topografia === Situada sus la [[Dorsala (geologia)|dorsala]] medio-atlantic, Islàndia es una illa [[volcan|volcanica]] d'aperaquí {{formatnum:103000}} km². La dorsala la traversa dau sud-oèst au nòrd-èst e es a l'origina d'una activitat volcanica importanta amb environ 130 volcans actius. Tradicionalament, la geografia islandesa devesisse l'illa entre Tèrras Bassas que cuerbon lo [[litorau]] e Tèrras Autas situadas dins l'interior e definidas per una altitud superiora a 500 m. Pasmens, presentan una gròssa varietat de relèus que pòdon de còps agantar mai de {{formatnum:2000}} m e que forman de massís montanhós diferents. Lei pus importants son situats lòng dau litorau sud-èst onte si situa la cima pus auta dau país ([[Hvannadalshnjúkur]], {{formatnum:2109}} m), au nòrd a l'entorn d'Akureyri e dins lei regions centralas. Son cubèrts per de [[glacièr|glacièrs]] fòrça estenduts ([[Vatnajökull]], [[Hofsjökull]], [[Langjökull]] e [[Mýrdalsjökull]]) que son a l'origina de [[riu|rius]] glaciers caracterizats per un debit important (mai irregular) a respèct de la longor febla dei jaç. Lei dos pus importants son [[Thjórsá]] (230 km e 370 m³/s) e [[Jökulsá á Fjöllum]] (206 km e 180 m³/s). === Clima === Situat just au sud dau ceucle polar artic, Islàndia a un clima freg temperat per leis efècts d'un sota-corrent dau Gulf Steam dich [[corrent d'Irminger]] qu'adocissan lei temperaturas. Leis autrei factors climatics principaus son l'importància dei vents d'oèst (lei vents d'èst son fòrça rars) e la posicion d'una zòna permanenta de pression bassa situada entre Islàndia e [[Groenlàndia]] que fa partida de l'Oscillacion Nòrd-Atlantic. La region d'Akureyri, situada au nòrd, presenta un element suplementari ambe l'existéncia d'una ret de montanhas autas que protegisson l'endrech dei vents pus fregs de l'oèst. Pasmens, maugrat aquelei factors, un aspèct important dau clima islandés es son instabilitat que pòu entraïnar de cambiaments fòrça rapides, compres dins de regions d'altitud febla. Islàndia es devesida entre tres zònas [[clima|climaticas]] principalas. Lo litorau sud-èst e la màger part dei regions centralas an un clima continentau freg e umide. La region d'Akureyri a un clima continentau freg amb un estiu sec. Enfin, lo rèsta de l'illa, a un clima de [[tondra]] caracterizat per de temperaturas quasi polaras. Pasmens, leis ivèrns islandés son generalament clements en comparason de çò qu'es observat a de latituds similaras. D'efècte, si la temperatura pòu demenir fins a -25°C ò -30°C au nòrd, la temperatura ivernenca mejana es de 0°C dins lei plans dau sud. Leis estius son brèus amb una temperatura mejana entre 10 e 13°C au sud. Lei precipitacions evolucionan de {{formatnum:2000}} mm dins lei regions litoralas somesas a l'influéncia dei massas d'èr oceanicas umidas a mens de {{formatnum:500}} mm au nòrd somes ais efècts inibitòris de plueias dei corrents atmosferics polars. Una partida importanta, sovent la majoritat, d'aquelei precipitacions es fach de nèu. === Demografia === La populacion islandesa èra d'aperaquí {{formatnum:320000}} abitants en 2012 siá 3,1 ab/km². Presenta lei caracteristicas dei país europèus desvolopats amb una aumentacion progressiva de la proporcion d'ancians e una esperança de vida auta (81 ans en 2012). Lo taus de feconditat (1,89 enfants per frema en 2012) es en revènge important a respèct dau rèsta dau continent europèu. La demografia islandesa aumenta ansin pauc a pauc car èra encara de solament {{formatnum:180000}} abitants en 1961. La màger part deis Islandés vivon a [[Reykjavík]] ò dins son aglomeracion (environ {{formatnum:200000}} abitants) que gropa lei dos tèrç de la populacion au sud-oèst de l'illa. Lo rèsta es principalament installat lòng dau [[litorau]] sud onte lo clima es lo mens ostil, magerament dins lo sud-oèst. L'excepcion unica es la vila d'Akureyri situada au nòrd mai que tèn un microclima relativament clement. Lei regions interioras son quasi pas pobladas e en defòra de la capitala e de sa banlèga, solament doas vilas an mai de {{formatnum:10000}} abitants (Akureyri e Reykjanesbær). La consequéncia es una densitat de populacion inferiora a mens d'un abitant per quilomètre carrat sus la màger part dau territòri e l'existéncia de regions inabitadas fòrça vastas. === Lengas === L'[[islandés]] es la lenga oficiala de l'illa dempuei 2011 e la lenga mairala de la populacion autoctòna. Es una [[lenga germanica]] eissida dau [[noroèc]] parlat en [[Escandinàvia]] dins lo corrent de l'[[Edat Mejana]]. L'isolament d'Islàndia e l'importància de sa cultura escricha an favorizat una conservacion granda de la lenga originala. En particular, leis Islandés pòdon aisament comunicar ambe leis abitants deis [[Illas Feròe]] e dau nòrd de [[Norvègia]] que parlan tanben de lengas pròchas dau [[noroèc]]. L'[[anglés]] e lo [[danés]] an tanben un ròtle important dins l'illa e son sovent utilizats au sen de l'administracion. Aquelei lengas son respectivament parladas per 85% e 75% de la populacion e son l'objècte de programas d'ensenhament importants a l'escòla. Lo [[francés]] e l'[[alemand]] li son de còps ensenhats. D'autra part, dempuei lo començament dau sègle XXI, la formacion de comunautats de trabalhaires imigrats, magerament dins lei pòrts de pesca, a entraïnat l'aparicion de lengas novèlas dins l'illa coma lo [[polonés]] (2,6% de la populacion en 2011) e lo [[lituanian]]. === Religions === Islàndia es un país [[cristianisme|crestian]] amb una glèisa d'Estat qu'es la [[Glèisa d'Islàndia]] que son nom complèt es Glèisa evangelica-luteriana d'Islàndia. Pasmens, la libertat religiosa es assegurada per lo govèrn e respectada. L'Estat organiza lo recensament regular de l'afilhacion religiós dei ciutadans islandés. En 2005, 82,1% si revendicavan de la Glèisa d'Islàndia, 4,7% dei Glèisas liuras de Reykjavik e de Hafnarfjörður, 2,4% de la [[Catolicisme|Glèisa Catolica]] e 2,7% d'autrei glèisas crestianas. En mai d'aquò, 5,5% avián donat una apartenància a un grop non reconoissut coma organizacion religiosa e 1% fasián partida de religions fòrça minoritàrias disn l'illa coma l'[[islam]]. Lo nombre de ciutadans [[ateïsme|atèus]] ò [[agnosticisme|agnostics]] èra tanben fòrça feble (2,6%). == Istòria == === Lo poblament e la cristianizacion de l'illa === Situada dins lei regions frejas dau nòrd de l'[[Ocean Atlantic]], Islàndia foguèt pas poblada per d'èssers umans avans lo sègle VIII. Sa descubèrta sembla èsser l'òbra de monges [[Irlandia|irlandés]] que cercavan d'endrechs isolats onte si retirar. Au sègle seguent, dins lo corrent deis annadas 860, de navigators [[viking]]s agantèron l'illa e comencèron son exploracion. Lo luòc atirèt lèu de colons que venguèron s'installar ambe sa familha e seis [[esclavatge|esclaus]] (generalament d'origina cèlta). Adoptèron un mòde de vida individualista centrada sus la subrevida sieuna dins d'[[ostal|ostaus]] fòrça isolats. Aquela dispersion extrèma empachèt l'emergéncia d'un poder centrau. En plaça, apareissèt pauc a pauc un sistèma de clans. L'institucion unica de l'illa èra una assemblada d'òmes liures dicha ''Althing'' fondada sus lo modèl viking vèrs 930. Si reünissiá cada annada per reglar lei desacòrdis entre lei diferentei familhas. Vèrs 980, sota la pression dau rèi de [[Norvègia]], l'''Althing'' adoptèt oficialament lo [[cristianisme]] coma [[religion]]. Dos evescats foguèron fondats dins l'illa e plaçats sota la dependéncia de l'arquevesque de [[Trondheim]]. Aquò favorizèt l'introduccion de l'[[escritura]] entre leis abitants. Foguèt a l'origina d'una literatura rica que si desvolopèt fòrça rapidament. === La dominacion norvegiana e danesa === Dins lo corrent dau sègle XIII, l’''Althing'' perdèt son eficacitat per resòuvre lei conflictes entraïnant de guèrras clanicas saunosas e lòngas. Au començament deis annadas 1260, [[Norvègia]], sostenguda per la [[Glèisa Catolica|Glèisa]], decidèt d'intervenir per restablir l'òrdre. En 1264, foguèt conclut un pacte que placèt Islàndia sota la senhoriá dau rèi de [[Norvègia]]. Li foguèt installat un govèrn norvegian que teniá lo contraròle dau comèrci exterior. Leis abitants gardèron una autonòmia importanta regardant seis afaires intèrnes e l’''Althing'' foguèt conservat. Pasmens, la pèrda de la gestion de son comèrci XXX leis abitants. En 1536, l'illa passèt sota la senhoriá de [[Danemarc]]. Li impausèt lo [[luterianisme]] coma religion en despiech de la resisténcia de la populacion (execucion d'un evesque catolic). Pasmens, après l'amaisament de la question religiosa, lo subjècte principau de la politica de l'illa demorèt lo comèrci exterior e la rivalitat entre marchands germanics e danés. Lei Danés obtenèron lo monopòli dau comèrci amb Islàndia en 1602 e lo gardèron fins a 1787. Per leis Islandés, lei consequéncias foguèron marridas car lei marchands danés foguèron desenant liures d'impausar sei prètz. De mai, au sègle XVIII, lo desvolopament de l'absolutisme reiau en [[Danemarc]] aguèt de repercucions dins l'illa. En particular, l'''Althing'' foguèt transformat en tribunau dins lo corrent dau sègle avans d'èsser suprimit en 1800. === De l'autonòmia a l'independéncia === Au sègle XIX, la liberalizacion progressiva de la monarquia danesa permetèt tanben de liberalizar pauc a pauc Islàndia. L'''Althing'' foguèt restablit en 1845 e foguèt dotat de poders legislatius en 1874. De mai, la dubertura de l'illa ai marchands estrangiers entraïnèt una demenicion dei prètz. En 1904, l'autonòmia de l'illa aumentèt ambe la creacion d'un regime parlamentari. Puei, en 1918, un referendum li donèt una quasi independéncia. Islàndia e Danemarc venguèron dos reiaumes diferents dirigits per lo rèi danés segon un sistèma d'[[union personala]]. [[Copenaga]] gardèt solament lo contraròtle dei finanças e de la diplomacia. Dins aquò, en 1940, l'invasion de [[Danemarc]] e la captura dau rèi per l'[[Alemanha]] [[Nazisme|Nazia]] creèt una situacion fòrça malaisada per l'illa. Un [[regéncia|regent]] foguèt elegit e leis autoritats islandesas si raprochèron deis Aliats. Lei [[Reialme Unit|Britanics]] li desbarquèron en mai de 1940 e leis [[USA|Estatsunidencs]] en julhet de 1941. Utilizèron son territòri coma basa per luchar còntra lei [[sosmarin]]s alemands e favorizèron l'independéncia islandesa votada per l'''Althing'' en mai de 1942. Un referendum confirmèt aquela decision dos ans pus tard e Islàndia proclamèt oficialament son independéncia lo 17 de junh de 1944. === L'Islàndia independenta === [[Fichièr:Carta europa occitan.pdf|thumb|right|Islàndia en [[Euròpa]].]] Dempuei son independéncia, Islàndia a conoissut un desvolopament economic important e assaia de tenir un ròtle diplomatic de mediator per resòuvre lei problemas internacionaus. D'efèct, en 1949, lo país venguèt membre de l'[[OTAN]] avans de signar un acòrdi de defensa ambe leis [[USA|Estats Units d'America]] en 1951 que fisèt la proteccion militara de l'illa a Washington. [[Reykjavík]] posquèt donc si concentrar sus son desvolopament economic e la defensa deis interès de sei pescaires. Dins lo corrent deis annadas 1970, aquò entraïnèt divèrsei crisis diplomaticas ambe d'autrei país europèus, especialament lo [[Reialme Unit|Reiaume unit]]. Islàndia assaièt tanben de raprochar lei dos blòts e organizèt en 1986 la conferéncia de Reykjavik entre [[Ronald Reagan]] e [[Mikhaïl Gorbatchev]] que permetèt de destendre d'un biais decisiu lei relacions entre Estatsunidencs e Sovietics. Pasmens, dempuei la fin de la [[Guèrra Freja]], Islàndia prepausa son ajuda per facilitar lo reglament de crisis umanitàrias mai son influéncia dins lei grandei questions internacionalas a demenit. Enfin, en 2008, lo país foguèt grèvament tocat per la crisi dei ''subprimes'' qu'entraïnèt l'afondrament de son sector bancari e una recession de 15% dau PIB. Si la situacion si normaliza pauc a pauc, la question dau deute islandés es venguda l'objècte de tensions ambe lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] e lei [[Païses Basses|País Bas]]. == Organizacions politica e territòriala == === Organizacion politica === Islàndia es una [[republica]] parlamentària que seis institucions son regidas per una [[constitucion]] adoptada en 1944. Lo principi de separacion dei poders es respectat. Lo cap de l'Estat es lo president de la Republica que tèn principalament un ròtle onorific e valida lei chausidas e lei nominacions dei partits majoritaris au parlament<ref>Lei poders dau president son l'objècte de discussions entre lei juristas islandés car son definits d'un biais contradictòri dins la [[constitucion]]. D'un caire, certaneis articles li donan dei prerrogativas fòrça importantas e d'un autre caire, d'autrei partidas dau tèxte adoptan una orientacion contrària e limitan sei poders.</ref>. Lo president es elegit per un mandat de quatre ans au sufragi universau dirècte. Dins lei fachs, lo poder executiu es tengut per lo cap dau govèrn e sei ministres. Lo poder legislatiu es assegurat per un parlament monocamerau dich ''Althing''. Fondat vèrs 930, es l'assemblada pus vièlha d'[[Euròpa]]. Es formada de 63 deputats elegits au sufragi universau dirècte e proporcionau temperat per un escrutinh organizat dins sièis (ò de còps sèt) circonscripcions e un lindau electorau de 5%. Aqueu sistèma empacha generalament la formacion d'una majoritat absoluda e necessita la formacion de coalicions politicas per dirigir lo país. Lo poder judiciari es dirigida per una cort suprèm qu'a lei foncions de cort d'apèu e de cort constitucionala. En causa de la populacion pichona, lei tribunaus ordinaris son competents per la màger part deis afaires franc dei cas regardant leis afaires comerciaus e maritims que son l'objècte d'una juridiccion especiala. === Organizacion territòriala === Islàndia es devesida en regions, en circonscripcions, en comtats e en comunas qu'an de ròtles fòrça diferents. Lei 8 regions correspondon a una division anciana qu'es gardada per establir d'estatisticas per lo govèrn. Lei 6 circonscripcions son d'entitats electoralas utilizadas per leis eleccions legislativas. Lei comtats correspondon globalament ai comtats istorics de l'illa. Son principalament cargadas de la gestion de la polícia (en defòra de Reykjavik) e de la collècta deis impòsts. Enfin, li a 79 comunas de talhas e de superficias fòrça inegalas que s'ocupan de l'administracion locala (transpòrt, escòla... etc.). === Simbòls nacionaus === Islàndia a un drapèu, d'armas, una devisa e un imne nacionau coma simbòls nacionaus : * son drapèu foguèt adoptat lo 19 de junh de 1913 e oficialament gardat per lo regime republican lo 17 de junh de 1944. Es inspirat per la bandiera [[Danemarc|danesa]]. De versions especialas existisson per lo president e per lei doanas. * seis armas foguèron adoptadas lo 1{{èr}} de julhet de 1944. Son formadas dei quatre figuras miticas protectritz dau país e d'un blason representant lo drapèu islandés. Lei quatre figuras (dichas « landvættir ») son un buou (dich « Griðungur ») protector dau sud-oèst de l'illa, un agla (« Gammur ») gardian dau nòrd-oèst, un [[drac]] (« Dreki ») que susvelha lo nòrd-èst e un gigant rocassós (« Bergrisi ») que protegisse lo sud-èst. * sa devisa es ''Með lögum skal land byggja'' (« La Nacion es bastida sus la lèi » en [[occitan]]). * son imne nacionau es dich ''Lofsöngur'' (« Imne » en occitan) ò ''Ó Guð vors lands'' (« O Dieu dei Nòstrei Tèrras » en [[occitan|lenga nòstra]]). Adoptat en 1944, son tèxte es l'òbra de [[Matthías Jochumsson]] e sa musica de [[Sveinbjörn Sveinbjörnsson]]. Lo faucon girfalc es utilizat coma emblèm animau nacionau. <gallery> File:Flag of Iceland.svg|Drapèu actuau adoptat en 1913. File:Flag of the President of Iceland.svg|Drapèu utilizat per lo president. File:Customs Flag and Ensign of Iceland.svg|Drapèu utilizat per lei doanas. File:Coat_of_arms_of_Iceland.svg|Armas actualas adoptadas en 1944. </gallery> == Afaires estrangiers e defensa == === Afaires estrangiers === Islàndia fa partida de mai d'una organizacion internacionala e regionala importanta coma l'[[ONU]] ò l'[[OTAN]]. Pasmens, país sensa fòrças armadas, plaçat sota la proteccion militara deis Estats Units e amb un pes economic feble, l'illa es un actor diplomatic segondari amb una politica estrangiera principalament orientada sus lei relacions ambe lei país nordics e sus lo futur dei regions articas. D'efèct, la cooperacion ambe leis estats escandinèus es la preocupacion principala dau [[govèrn]] islandés quasiment dempuei son [[independéncia]]. Fa ansin partida dau Conseu Nordic que favoriza la cooperacion regionala entre lei cinc [[estat|estats]] [[Escandinàvia|escandinèus]] e sei dependéncias. L'Artic es lo segond axe principau de la diplomacia islandesa. [[Reykjavík]] li promòu una politica de cooperacion regardant l'esplecha de la region (pesca e benlèu idrocarburs dins leis annadas venentas) e lo cambiament climatic (migracions dei peis vèrs lo nòrd). Dins aquel encastre, Islàndia assaia tanben de tenir un ròtle de mediator entre leis [[Estats Units d'America]] e [[Russia]] d'un biais similar a son accion deis annadas 1980 entre leis Estatsunidencs e lei [[URSS|Sovietics]]. === Fòrças armadas === Lei fòrças armadas islandesas son fòrça limitadas e compausadas d'un còrs de gardàcostas de 200 marins, 4 vedetas e 4 [[Aeronau|aeronaus]] e d'un sistèma de radars de defensa antiaeriana (subretot utilizat per l'[[OTAN]]). La defensa de l'illa es en realitat principalament assegurada per leis [[Estats Units d'America]] dempuei 1951 e la signatura d'un acòrdi militar entre [[Washington]] e [[Reykjavík]]. D'autreis acòrdis de defensa existisson tanben ambe d'autrei país de l'OTAN (especialament [[Danemarc]] e [[Norvègia]]) dins lo cas de trèbols intèrnes grèus. Leis Estats Units an ansin mantengut una [[garnison]] dins la basa de Keflavík fins a 2006 e son retirament en causa de la disparicion d'una menaça dins lo nòrd de l'Ocean Atlantic dempuei la disparicion de l'URSS<ref>En revènge, dins lo corrent de la [[Guèrra Freja]], la basa de Keflavík èra un element important dau dispositiu estatsunidenc dins lo nòrd de l'Ocean Atlantic. En 1990, 37 avions [[F-15]] e {{formatnum:1900}} òmes li èran posicionats. Après la disparicion de l'URSS, aqueu nombre demenèt rapidament e en 2006, li avián plus que 4 avions de combat.</ref>. Dempuei 2008, aquela basa es utilizada per aculhir de contingents de l'OTAN cargats d'assegurar la polícia dau cèu dins l'espaci aerian islandés. == Economia == Islàndia es un país fòrça desvolopat amb un PIB per abitant de mai de {{formatnum:46000}} $/ab. Pasmens, en causa de sa demografia limitada, son importància economica au sen dau [[continent]] europèu es febla amb un [[PIB]] de 14,59 miliards de dolars en 2014. Lo sector primari ne representava 7,1%, lo sector industriau 25,3% e lei servicis 67,9%. Lei liames economics principaus de l'illa èran subretot establits ambe d'estats de la mitat nòrd de l'Ocean Atlantic coma lei [[Païses Basses|País Bas]], [[Alemanha]], lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]], [[Norvègia]], [[Danemarc]], leis [[USA|Estats Units]] ò [[França]]. L'economia islandesa es estada tocada per una crisi grèva en 2008 en causa de l'afondrament de son sistèma bancari a la seguida de la crisi dei ''subprimes''. Aquò entraïnèt una demenicion dau PIB de 15%. Entraïnèt tanben de crisis politicas ambe lei [[Païses Basses|País Bas]] e lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] car [[Reykjavík]] considera qu'una partida dau deute liat a aqueleis eveniments es illegitim e refusa de remborsar certanei bancas originàrias d'aquelei país. Lo sector primari èra dominat per la [[pesca]] qu'èra a l'origina de 45% deis exportacions nacionalas. En particular, lei pescaires islandés an lo drech de capturar 300 cetacèus cada annada que son una fònt importanta d'exportacions. L'autre domeni important es l'industria de l'[[alumini]] que representava aperaquí 35% deis exportacions. D'efèct, la produccion d'energia excedentària de l'illa li a favorizat lo desvolopament d'aquela industria que necessita de quantitats importantas d'[[electricitat]]. == Cultura == === Arquitectura === L'arquitectura islandesa es d'origina [[Escandinàvia|escandinava]]. Es estada fòrça influenciada per la manca de [[fusta]] dins l'illa e per la necessitat de s'aparar còntra lo freg ambe d'estructuras bassas. Ansin, l'arquitectura tradicionala es caracterizada per l'utilizacion de muralhas de [[tepa]] que permèton d'assegurar l'isolacion còntra lo freg. A l'origina, aqueleis ostaus èran construchas sus lo modèl [[viking]] e èran relativament lòngas. Aquò evolucionèt a partir dau sègle XIV vèrs un modèl d'ostaus pus pichons. La fusta demorèt fòrça utilizada per lei bastiments pus importants ([[glèisa|glèisas]]... etc.) fins au sègle XVIII e l'introduccion de la pèira. Dins lo corrent dau sègle XIX, lo desvolopament dau comèrci permetèt d'importar de materiaus de construccion, especialament la [[fusta]]. L'estile de l'aberg soís venguèt dominant mai entraïnèt d'[[incendi|incendis]] grèus. Au començament dau sègle XX, l'utilizacion de [[fusta]] comencèt d'èsser limitat ò enebit dins certanei vilas. Conjugat ambe l'exòdi rurau, aquò favorizèt l'emergéncia d'un urbanisme vertadier que s'inspirèt de l'arquitectura danesa e adoptèt de materiaus novèus dins l'illa coma lo betum. A partir d'aqueu periòde, leis arquitectas islandés comencèron de s'integrar au sen dei corrents arquitecturaus internacionaus (Art Nouveau, foncionalisme, modernisme... etc.) que foguèron cada còps pauc a pauc importats dins l'illa. <gallery> File:Glaumbaer9.JPG|[[Ostal|Ostau]] tradicional cubèrt de [[tepa]]. File:Holakirkja.jpg|Glèisa de pèira de Hólakirkja. File:Reykjavik's-church.jpg|Glèisa de pèira de Reykjavik (1945). </gallery> === Escultura e pintura === L'escultura e la [[pintura]] son d'arts relativament menors en Islàndia. L'escultura islandesa es principalament centrada sus l'òbra d'[[Ásmundur Sveinsson]] (1893-1982). Es famós per seis estatuas abstrachas. La pintura islandesa fèt son aparicion dins lo corrent dau sègle XIX. Lei païsatges de l'illa foguèron la premiera fònt d'inspiracion, especialament per [[Jóhannes Sveinsson Kjarval]] (1885-1972) que venguèt famós gràcias a sei tablèus representant la vida dei vilatges e son exploracion de corrents artistics fòrça diferents ([[impressionisme]], [[expressionisme]], [[cubisme]]... etc.). [[Einar Hákonarson]] (nascut en 1945) es la segonda figura majora de la pintura islandesa famós per son trabalh pionier pertocant divèrsei corrents modèrnes e son trabalh de promoccion de la pintura dins l'illa. === Musica === La [[musica]] islandesa fèt son aparicion au sègle XIII a partir de la musica tradicionala d'[[Escandinàvia]]. En causa de l'isolament de l'illa, a gardat de fònts d'inspiracion eissidas de la mitologia nòrdica ò dau [[cristianisme]] [[Catolicisme|catolic]] e [[Protestantisme|protestant]] fins au sègle XIX. Entre leis estiles principaus, si fau nòtar lei [[ríma|rímurs]] que son de cants epics liats a a [[poesia eddica]] ([[Hannes Bjarnason]], [[Jón Sigurðsson]] ò [[Sigurður Breiðfjörð]]), divèrseis imnes religiós generalament d'origina protestanta ([[Hallgrímur Pétursson]]) e de cants ò danças popularas aparegudas dins lo corrent dau sègle XIX a partir de la musica nòrdica primitiva modernizada ambe l'arribada d'instruments modèrnes coma l'òrgue ([[Jonas Helgason]]). Vèrs la fin dau sègle XIX, l'introduccion de la musica europèa, principalament [[Danemarc|danesa]], entraïnèt lo desvolopament de corrents novèus au sen de la musica islandesa. En particular, si desvolopèt una musica classica locala ([[Sveinbjörn Sveinbjörnsson]] au sègle XIX, [[Pall Isolfsson]] e [[Jón Leifs]] au sègle XX) marcada per d'inspiracions germanicas e nòrdicas. Pasmens, l'evolucion pus importanta dau sègle XX foguèt lo desvolopament au sen de la populacion dei tendàncias pus modèrnas de la musica (pop, rock, metal, musica electronica... etc.) e l'aparicion de mai d'una vedeta internacionala ([[Björk]] e [[The Sugarcubes]], [[Megas]], [[Emiliana Torrini]], [[Páll Óskar]], [[Yohanna]], [[Selma Björnsdóttir]], [[Tappi Tíkarrass]], [[GusGus]], [[Bang Gang]], [[Monsters and Men]]... etc.). === Literatura === La literatura es un art major d'Islàndia qu'es aparegut a l'[[Edat Mejana|epòca medievala]] dins l'encastre de la literatura nòrdica. Son istòria pòu si devesir entre tres periòdes principaus que son lo periòde medievau, lo periòde centrau (sègles XV-XIX) e lo periòde contemporanèu. Dins lo corrent de l'[[Edat Mejana]], tres corrents dominèron la literatura insulària que son la [[poesia eddica]], la [[poesia escaldica]] e lei [[saga|sagas]] : * la [[poesia eddica]] gropa una tiera de poemas ancians escrichs en [[noroèc]] que sa redaccion comencèt probablament a la fin dau sègle X en [[Escandinàvia]] [[continent|continentala]]. Au sègle XIII, foguèron gropats en Islàndia dins un obratge unic dich ''[[Codex Regius]]''. Tractan de racòntes mitologics e epics regardant lei dieus, leis eròis e lei senhors escandinaus. Seis autors son desconeguts ò son d'ara endavant considerats coma de figuras legendàrias. * la [[poesia escaldica]] es l'òbra de poetas que son sovent clarament identificats. Aqueleis autors èran generalament au servici d'una [[aristocracia]] appassionada de poesia e sei racòntes son principalament centradas sus leis eveniments istorics. * lei sagas son de racòntas en pròsi escrichs en [[noroèc]] que parlan generalament deis eveniments istorics dei regions germanicas e escandinavas, magerament lei migracions e lei viatges dei Vikings. Pus rarament, depintan d'eveniments mitologics ò legendaris (vida d'un sant... etc.). Entre lei sègles XV e XIX, la literatura islandesa conoissèt un declin — relatiu car demorèt l'art principau de l'illa — amb una produccion mens importanta. Durant aqueu periòde, apareissèt l'utilizacion de formas novèlas de versificacion, lei traduccions ([[Bíblia]] e poetas estrangiers) si desvolopèron e lei racòntas autobiografics ò lei poemas religiós venguèron relativament populars. Doas figuras principalas marcan aquelei sègles. La premiera es [[Hallgrímur Pétursson]] (1614-1674) qu'es l'autor d'un ensems de 50 poemas dich ''[[Passíusálmar]]'' sus la Passion dau [[Jèsus Crist|Crist]]. La segonda es [[Eggert Ólafsson]] (1726-1768) que foguèt un poeta major dau sègle XVIII. Au començament dau sègle XIX, apareissèt un movement important de renaissença culturala e lingüistica important dins l'illa que donèt una impulsion novèla a la literatura islandesa. La poesia li demorèt fòrça importanta ([[Bjarni Thorarensen]] e [[Jónas Hallgrímsson]]) mai d'estiles novèus coma lei novèlas fèron son aparicion. Considerat coma lo paire de la literatura islanesa modèrna, [[Jón Thoroddsen]] es ansin l'autor dau premier roman islandés. Son òbra foguèt completada per [[Grímur Thomsen]] ò [[Jón Thoroddsen]] que gardèron lei tematicas eròicas tradicionalas mai introguèron tanben de genres novèus coma lo teatre dramatic. Après aqueu periòde, s'impausèron lo realisme e lo naturalisme ambe d'escribans coma [[Gestur Pálsson]] ò de poètas coma [[Stephan Stephansson]]. Si pòu pereu citar [[Einar Benediktsson]] que foguèt una figura importanta dau corrent neoromantic. Au començament dau sègle XX, mai d'un autor islandés adoptèt lo [[danés]] coma lenga d'escritura. Entre lei pus famós, si pòu citar [[Jóhann Sigurjónsson]], [[Gunnar Gunnarsson]] e [Halldór Laxness]] que ganhèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1955. Enfin, après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], apareissèt un movement assaiant de mesclar tematicas classicas de la literatura islandesa ambe d'estils literaris modèrnes. <gallery> File:Skírnismál-748-2v.jpg|Una pagina deis Edda. File:Möðruvallabók f13r.jpg|Pagina de la saga de Brennu-Njáls. File:Gudbrandsbiblia.jpg|Bíblia islandesa de 1584. File:HallgrimurPetursson.jpg|[[Hallgrímur Pétursson]] (1614-1674) </gallery> == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> [[Categoria:Islàndia|*]] mp1bmty2xg87u4xop9g1dbuwtk8cbtm 2497627 2497626 2026-04-06T09:19:07Z ~2026-20684-31 63001 2497627 wikitext text/x-wiki <!-- Article redigit en lengadocian --> {{Infobox_País | carta =is | nom_local =''Lýðveldið Ísland'' ([[islandés]]) | lenga = is | prononciacion = | nom_occitan =Republica d'Islàndia | lengas regionalas = | de = | imatge_bandièra =Flag of Iceland.svg | ligam_bandièra =[[Bandièra d'Islàndia]] | imatge_blason =Coat of arms of Iceland.svg | ligam_blason = | imatge_mapa =Europe location ISL.png | devisa = | lengas_oficialas = [[islandés]] | tipe_lengas = | lengas = | capitala =[[Reykjavík]] | coordenadas_capitala= | ligam_vilas = | títol_mai_granda_vila= | mai_granda_vila = | tipe_govèrn =[[Republica]] | títols_dirigents =[[Lista dels presidents d'Islàndia|President]]<br />[[Lista dels primièrs ministres d'Islàndia|Primièr ministre]] | noms_dirigents =[[:is:Halla Tómasdóttir|Halla Tómasdóttir]]<br />[[:is:Bjarni Benediktsson (geb. 1970)|Bjarni Benediktsson]] | superfícia_reng = | superfícia_totala =103125 | percentatge_aiga = | populacion_reng = | populacion_totala =399189 | populacion_annada =2024 | densitat =3,7 | tipe_independéncia = (de [[Danemarc]]) | país_independéncia = | data_independéncia = [[17 de junh]] de [[1944]] | gentilici = | IDH_annada = | IDH = | IDH_categoria = | IDH_reng = | fus_orari = +0 | moneda = [[Corona islandesa]] | còde_moneda = ISK | imne_nacional =''Lofsöngur'' | domeni_internet =[[.is]] | indicatiu_telefonic = 354 | organizacions_internacionalas= | nòtas = | ISO 3166 =352, ISL, IS }} '''Islàndia''' (en [[islandés]]: ''Ísland''), oficialament la '''Republica d'Islàndia''' (en islandés: ''Lýðveldið Ísland''), es un [[estat]] insulari de l'[[Euròpa del Nòrd]], situat entre l'[[Ocean Atlantic|ocean Atlantic Nòrd]] e l'[[Ocean Glacial Artic|ocean Artic]]. Lo territòri se trapa entre [[Groenlàndia]], [[Norvègia]] e [[Escòcia]]. Sa geografia es marcada per sa localizacion lòng de la Dorsala Medioatlantica e dau Ceucle Polar Artic. Aquò es a l'origina d'una activitat [[volcan|volcanica]] importanta e d'un [[clima]] fòrça freg, especialament dins lei regions interioras de l'illa. La populacion es febla amb aperaquí {{formatnum:399000}} abitants e, en causa de son territòri relativament important ({{formatnum:103000}} km²), la màger part dau país es vueja d'abitants. La [[capitala]], [[Reykjavík]], situada sus lo [[litorau]] sud-oèst, n'es la vila principala e concentra lei dos tèrç de la populacion. Lo poblament de l'illa foguèt tardiu e comencèt dins lo corrent de l'[[Edat Mejana]] ambe l'installacion de colons [[viking|vikings]]. Fòrça isolats e autonòms, creèron pas d'estats vertadiers avans l'instauracion de la sobeiranetat [[Norvègia|norvegiana]] au sègle XIII. Après lo declin de la corona norvegiana, [[Danemarc]] prenguèt son ròtle. Fins au sègle XIX, Islàndia demorèt isolada. Lo desvolopament de l'illa comencèt ambe lo melhorament dei transpòrts maritims e entraïnèt l'aparicion de movements nacionalistas locaus. [[Danemarc]] acceptèt de laissar a cha mauc mai d'autonòmia ais abitants que formèron lo sieu reiaume quasi independent en 1918. Puei, après l'invasion de [[Danemarc]] per [[Alemanha]] en 1940, l'illa rompèt lei darrierei liames ambe [[Copenaga]]. Venguèt oficialament independenta en 1944. Pasmens, en causa de sa posicion estrategica e de sa feblessa demografica, Islàndia si raprochèt rapidament deis [[USA|Estats Units d'America]] que son lo protector militar dau país dempuei 1951. Islàndia aguèt ansin un ròtle diplomatic de remarca dins lo corrent de la [[Guèrra Freja]] e assaièt de favorizar lo raprochament entre lei dos blòts. Lo país conoissèt tanben un desvolopament economic fòrça important a fa uei partida dei país pus desvolopats de la planeta maugrat una crisi economica grèva en 2008. == Geografia == === Topografia === Situada sus la [[Dorsala (geologia)|dorsala]] medio-atlantic, Islàndia es una illa [[volcan|volcanica]] d'aperaquí {{formatnum:103000}} km². La dorsala la traversa dau sud-oèst au nòrd-èst e es a l'origina d'una activitat volcanica importanta amb environ 130 volcans actius. Tradicionalament, la geografia islandesa devesisse l'illa entre Tèrras Bassas que cuerbon lo [[litorau]] e Tèrras Autas situadas dins l'interior e definidas per una altitud superiora a 500 m. Pasmens, presentan una gròssa varietat de relèus que pòdon de còps agantar mai de {{formatnum:2000}} m e que forman de massís montanhós diferents. Lei pus importants son situats lòng dau litorau sud-èst onte si situa la cima pus auta dau país ([[Hvannadalshnjúkur]], {{formatnum:2109}} m), au nòrd a l'entorn d'Akureyri e dins lei regions centralas. Son cubèrts per de [[glacièr|glacièrs]] fòrça estenduts ([[Vatnajökull]], [[Hofsjökull]], [[Langjökull]] e [[Mýrdalsjökull]]) que son a l'origina de [[riu|rius]] glaciers caracterizats per un debit important (mai irregular) a respèct de la longor febla dei jaç. Lei dos pus importants son [[Thjórsá]] (230 km e 370 m³/s) e [[Jökulsá á Fjöllum]] (206 km e 180 m³/s). === Clima === Situat just au sud dau ceucle polar artic, Islàndia a un clima freg temperat per leis efècts d'un sota-corrent dau Gulf Steam dich [[corrent d'Irminger]] qu'adocissan lei temperaturas. Leis autrei factors climatics principaus son l'importància dei vents d'oèst (lei vents d'èst son fòrça rars) e la posicion d'una zòna permanenta de pression bassa situada entre Islàndia e [[Groenlàndia]] que fa partida de l'Oscillacion Nòrd-Atlantic. La region d'Akureyri, situada au nòrd, presenta un element suplementari ambe l'existéncia d'una ret de montanhas autas que protegisson l'endrech dei vents pus fregs de l'oèst. Pasmens, maugrat aquelei factors, un aspèct important dau clima islandés es son instabilitat que pòu entraïnar de cambiaments fòrça rapides, compres dins de regions d'altitud febla. Islàndia es devesida entre tres zònas [[clima|climaticas]] principalas. Lo litorau sud-èst e la màger part dei regions centralas an un clima continentau freg e umide. La region d'Akureyri a un clima continentau freg amb un estiu sec. Enfin, lo rèsta de l'illa, a un clima de [[tondra]] caracterizat per de temperaturas quasi polaras. Pasmens, leis ivèrns islandés son generalament clements en comparason de çò qu'es observat a de latituds similaras. D'efècte, si la temperatura pòu demenir fins a -25°C ò -30°C au nòrd, la temperatura ivernenca mejana es de 0°C dins lei plans dau sud. Leis estius son brèus amb una temperatura mejana entre 10 e 13°C au sud. Lei precipitacions evolucionan de {{formatnum:2000}} mm dins lei regions litoralas somesas a l'influéncia dei massas d'èr oceanicas umidas a mens de {{formatnum:500}} mm au nòrd somes ais efècts inibitòris de plueias dei corrents atmosferics polars. Una partida importanta, sovent la majoritat, d'aquelei precipitacions es fach de nèu. === Demografia === La populacion islandesa èra d'aperaquí {{formatnum:320000}} abitants en 2012 siá 3,1 ab/km². Presenta lei caracteristicas dei país europèus desvolopats amb una aumentacion progressiva de la proporcion d'ancians e una esperança de vida auta (81 ans en 2012). Lo taus de feconditat (1,89 enfants per frema en 2012) es en revènge important a respèct dau rèsta dau continent europèu. La demografia islandesa aumenta ansin pauc a pauc car èra encara de solament {{formatnum:180000}} abitants en 1961. La màger part deis Islandés vivon a [[Reykjavík]] ò dins son aglomeracion (environ {{formatnum:200000}} abitants) que gropa lei dos tèrç de la populacion au sud-oèst de l'illa. Lo rèsta es principalament installat lòng dau [[litorau]] sud onte lo clima es lo mens ostil, magerament dins lo sud-oèst. L'excepcion unica es la vila d'Akureyri situada au nòrd mai que tèn un microclima relativament clement. Lei regions interioras son quasi pas pobladas e en defòra de la capitala e de sa banlèga, solament doas vilas an mai de {{formatnum:10000}} abitants (Akureyri e Reykjanesbær). La consequéncia es una densitat de populacion inferiora a mens d'un abitant per quilomètre carrat sus la màger part dau territòri e l'existéncia de regions inabitadas fòrça vastas. === Lengas === L'[[islandés]] es la lenga oficiala de l'illa dempuei 2011 e la lenga mairala de la populacion autoctòna. Es una [[lenga germanica]] eissida dau [[noroèc]] parlat en [[Escandinàvia]] dins lo corrent de l'[[Edat Mejana]]. L'isolament d'Islàndia e l'importància de sa cultura escricha an favorizat una conservacion granda de la lenga originala. En particular, leis Islandés pòdon aisament comunicar ambe leis abitants deis [[Illas Feròe]] e dau nòrd de [[Norvègia]] que parlan tanben de lengas pròchas dau [[noroèc]]. L'[[anglés]] e lo [[danés]] an tanben un ròtle important dins l'illa e son sovent utilizats au sen de l'administracion. Aquelei lengas son respectivament parladas per 85% e 75% de la populacion e son l'objècte de programas d'ensenhament importants a l'escòla. Lo [[francés]] e l'[[alemand]] li son de còps ensenhats. D'autra part, dempuei lo començament dau sègle XXI, la formacion de comunautats de trabalhaires imigrats, magerament dins lei pòrts de pesca, a entraïnat l'aparicion de lengas novèlas dins l'illa coma lo [[polonés]] (2,6% de la populacion en 2011) e lo [[lituanian]]. === Religions === Islàndia es un país [[cristianisme|crestian]] amb una glèisa d'Estat qu'es la [[Glèisa d'Islàndia]] que son nom complèt es Glèisa evangelica-luteriana d'Islàndia. Pasmens, la libertat religiosa es assegurada per lo govèrn e respectada. L'Estat organiza lo recensament regular de l'afilhacion religiós dei ciutadans islandés. En 2005, 82,1% si revendicavan de la Glèisa d'Islàndia, 4,7% dei Glèisas liuras de Reykjavik e de Hafnarfjörður, 2,4% de la [[Catolicisme|Glèisa Catolica]] e 2,7% d'autrei glèisas crestianas. En mai d'aquò, 5,5% avián donat una apartenància a un grop non reconoissut coma organizacion religiosa e 1% fasián partida de religions fòrça minoritàrias disn l'illa coma l'[[islam]]. Lo nombre de ciutadans [[ateïsme|atèus]] ò [[agnosticisme|agnostics]] èra tanben fòrça feble (2,6%). == Istòria == === Lo poblament e la cristianizacion de l'illa === Situada dins lei regions frejas dau nòrd de l'[[Ocean Atlantic]], Islàndia foguèt pas poblada per d'èssers umans avans lo sègle VIII. Sa descubèrta sembla èsser l'òbra de monges [[Irlandia|irlandés]] que cercavan d'endrechs isolats onte si retirar. Au sègle seguent, dins lo corrent deis annadas 860, de navigators [[viking]]s agantèron l'illa e comencèron son exploracion. Lo luòc atirèt lèu de colons que venguèron s'installar ambe sa familha e seis [[esclavatge|esclaus]] (generalament d'origina cèlta). Adoptèron un mòde de vida individualista centrada sus la subrevida sieuna dins d'[[ostal|ostaus]] fòrça isolats. Aquela dispersion extrèma empachèt l'emergéncia d'un poder centrau. En plaça, apareissèt pauc a pauc un sistèma de clans. L'institucion unica de l'illa èra una assemblada d'òmes liures dicha ''Althing'' fondada sus lo modèl viking vèrs 930. Si reünissiá cada annada per reglar lei desacòrdis entre lei diferentei familhas. Vèrs 980, sota la pression dau rèi de [[Norvègia]], l'''Althing'' adoptèt oficialament lo [[cristianisme]] coma [[religion]]. Dos evescats foguèron fondats dins l'illa e plaçats sota la dependéncia de l'arquevesque de [[Trondheim]]. Aquò favorizèt l'introduccion de l'[[escritura]] entre leis abitants. Foguèt a l'origina d'una literatura rica que si desvolopèt fòrça rapidament. === La dominacion norvegiana e danesa === Dins lo corrent dau sègle XIII, l’''Althing'' perdèt son eficacitat per resòuvre lei conflictes entraïnant de guèrras clanicas saunosas e lòngas. Au començament deis annadas 1260, [[Norvègia]], sostenguda per la [[Glèisa Catolica|Glèisa]], decidèt d'intervenir per restablir l'òrdre. En 1264, foguèt conclut un pacte que placèt Islàndia sota la senhoriá dau rèi de [[Norvègia]]. Li foguèt installat un govèrn norvegian que teniá lo contraròle dau comèrci exterior. Leis abitants gardèron una autonòmia importanta regardant seis afaires intèrnes e l’''Althing'' foguèt conservat. Pasmens, la pèrda de la gestion de son comèrci XXX leis abitants. En 1536, l'illa passèt sota la senhoriá de [[Danemarc]]. Li impausèt lo [[luterianisme]] coma religion en despiech de la resisténcia de la populacion (execucion d'un evesque catolic). Pasmens, après l'amaisament de la question religiosa, lo subjècte principau de la politica de l'illa demorèt lo comèrci exterior e la rivalitat entre marchands germanics e danés. Lei Danés obtenèron lo monopòli dau comèrci amb Islàndia en 1602 e lo gardèron fins a 1787. Per leis Islandés, lei consequéncias foguèron marridas car lei marchands danés foguèron desenant liures d'impausar sei prètz. De mai, au sègle XVIII, lo desvolopament de l'absolutisme reiau en [[Danemarc]] aguèt de repercucions dins l'illa. En particular, l'''Althing'' foguèt transformat en tribunau dins lo corrent dau sègle avans d'èsser suprimit en 1800. === De l'autonòmia a l'independéncia === Au sègle XIX, la liberalizacion progressiva de la monarquia danesa permetèt tanben de liberalizar pauc a pauc Islàndia. L'''Althing'' foguèt restablit en 1845 e foguèt dotat de poders legislatius en 1874. De mai, la dubertura de l'illa ai marchands estrangiers entraïnèt una demenicion dei prètz. En 1904, l'autonòmia de l'illa aumentèt ambe la creacion d'un regime parlamentari. Puei, en 1918, un referendum li donèt una quasi independéncia. Islàndia e Danemarc venguèron dos reiaumes diferents dirigits per lo rèi danés segon un sistèma d'[[union personala]]. [[Copenaga]] gardèt solament lo contraròtle dei finanças e de la diplomacia. Dins aquò, en 1940, l'invasion de [[Danemarc]] e la captura dau rèi per l'[[Alemanha]] [[Nazisme|Nazia]] creèt una situacion fòrça malaisada per l'illa. Un [[regéncia|regent]] foguèt elegit e leis autoritats islandesas si raprochèron deis Aliats. Lei [[Reialme Unit|Britanics]] li desbarquèron en mai de 1940 e leis [[USA|Estatsunidencs]] en julhet de 1941. Utilizèron son territòri coma basa per luchar còntra lei [[sosmarin]]s alemands e favorizèron l'independéncia islandesa votada per l'''Althing'' en mai de 1942. Un referendum confirmèt aquela decision dos ans pus tard e Islàndia proclamèt oficialament son independéncia lo 17 de junh de 1944. === L'Islàndia independenta === [[Fichièr:Carta europa occitan.pdf|thumb|right|Islàndia en [[Euròpa]].]] Dempuei son independéncia, Islàndia a conoissut un desvolopament economic important e assaia de tenir un ròtle diplomatic de mediator per resòuvre lei problemas internacionaus. D'efèct, en 1949, lo país venguèt membre de l'[[OTAN]] avans de signar un acòrdi de defensa ambe leis [[USA|Estats Units d'America]] en 1951 que fisèt la proteccion militara de l'illa a Washington. [[Reykjavík]] posquèt donc si concentrar sus son desvolopament economic e la defensa deis interès de sei pescaires. Dins lo corrent deis annadas 1970, aquò entraïnèt divèrsei crisis diplomaticas ambe d'autrei país europèus, especialament lo [[Reialme Unit|Reiaume unit]]. Islàndia assaièt tanben de raprochar lei dos blòts e organizèt en 1986 la conferéncia de Reykjavik entre [[Ronald Reagan]] e [[Mikhaïl Gorbatchev]] que permetèt de destendre d'un biais decisiu lei relacions entre Estatsunidencs e Sovietics. Pasmens, dempuei la fin de la [[Guèrra Freja]], Islàndia prepausa son ajuda per facilitar lo reglament de crisis umanitàrias mai son influéncia dins lei grandei questions internacionalas a demenit. Enfin, en 2008, lo país foguèt grèvament tocat per la crisi dei ''subprimes'' qu'entraïnèt l'afondrament de son sector bancari e una recession de 15% dau PIB. Si la situacion si normaliza pauc a pauc, la question dau deute islandés es venguda l'objècte de tensions ambe lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] e lei [[Païses Basses|País Bas]]. == Organizacions politica e territòriala == === Organizacion politica === Islàndia es una [[republica]] parlamentària que seis institucions son regidas per una [[constitucion]] adoptada en 1944. Lo principi de separacion dei poders es respectat. Lo cap de l'Estat es lo president de la Republica que tèn principalament un ròtle onorific e valida lei chausidas e lei nominacions dei partits majoritaris au parlament<ref>Lei poders dau president son l'objècte de discussions entre lei juristas islandés car son definits d'un biais contradictòri dins la [[constitucion]]. D'un caire, certaneis articles li donan dei prerrogativas fòrça importantas e d'un autre caire, d'autrei partidas dau tèxte adoptan una orientacion contrària e limitan sei poders.</ref>. Lo president es elegit per un mandat de quatre ans au sufragi universau dirècte. Dins lei fachs, lo poder executiu es tengut per lo cap dau govèrn e sei ministres. Lo poder legislatiu es assegurat per un parlament monocamerau dich ''Althing''. Fondat vèrs 930, es l'assemblada pus vièlha d'[[Euròpa]]. Es formada de 63 deputats elegits au sufragi universau dirècte e proporcionau temperat per un escrutinh organizat dins sièis (ò de còps sèt) circonscripcions e un lindau electorau de 5%. Aqueu sistèma empacha generalament la formacion d'una majoritat absoluda e necessita la formacion de coalicions politicas per dirigir lo país. Lo poder judiciari es dirigida per una cort suprèm qu'a lei foncions de cort d'apèu e de cort constitucionala. En causa de la populacion pichona, lei tribunaus ordinaris son competents per la màger part deis afaires franc dei cas regardant leis afaires comerciaus e maritims que son l'objècte d'una juridiccion especiala. === Organizacion territòriala === Islàndia es devesida en regions, en circonscripcions, en comtats e en comunas qu'an de ròtles fòrça diferents. Lei 8 regions correspondon a una division anciana qu'es gardada per establir d'estatisticas per lo govèrn. Lei 6 circonscripcions son d'entitats electoralas utilizadas per leis eleccions legislativas. Lei comtats correspondon globalament ai comtats istorics de l'illa. Son principalament cargadas de la gestion de la polícia (en defòra de Reykjavik) e de la collècta deis impòsts. Enfin, li a 79 comunas de talhas e de superficias fòrça inegalas que s'ocupan de l'administracion locala (transpòrt, escòla... etc.). === Simbòls nacionaus === Islàndia a un drapèu, d'armas, una devisa e un imne nacionau coma simbòls nacionaus : * son drapèu foguèt adoptat lo 19 de junh de 1913 e oficialament gardat per lo regime republican lo 17 de junh de 1944. Es inspirat per la bandiera [[Danemarc|danesa]]. De versions especialas existisson per lo president e per lei doanas. * seis armas foguèron adoptadas lo 1{{èr}} de julhet de 1944. Son formadas dei quatre figuras miticas protectritz dau país e d'un blason representant lo drapèu islandés. Lei quatre figuras (dichas « landvættir ») son un buou (dich « Griðungur ») protector dau sud-oèst de l'illa, un agla (« Gammur ») gardian dau nòrd-oèst, un [[drac]] (« Dreki ») que susvelha lo nòrd-èst e un gigant rocassós (« Bergrisi ») que protegisse lo sud-èst. * sa devisa es ''Með lögum skal land byggja'' (« La Nacion es bastida sus la lèi » en [[occitan]]). * son imne nacionau es dich ''Lofsöngur'' (« Imne » en occitan) ò ''Ó Guð vors lands'' (« O Dieu dei Nòstrei Tèrras » en [[occitan|lenga nòstra]]). Adoptat en 1944, son tèxte es l'òbra de [[Matthías Jochumsson]] e sa musica de [[Sveinbjörn Sveinbjörnsson]]. Lo faucon girfalc es utilizat coma emblèm animau nacionau. <gallery> File:Flag of Iceland.svg|Drapèu actuau adoptat en 1913. File:Flag of the President of Iceland.svg|Drapèu utilizat per lo president. File:Customs Flag and Ensign of Iceland.svg|Drapèu utilizat per lei doanas. File:Coat_of_arms_of_Iceland.svg|Armas actualas adoptadas en 1944. </gallery> == Afaires estrangiers e defensa == === Afaires estrangiers === Islàndia fa partida de mai d'una organizacion internacionala e regionala importanta coma l'[[ONU]] ò l'[[OTAN]]. Pasmens, país sensa fòrças armadas, plaçat sota la proteccion militara deis Estats Units e amb un pes economic feble, l'illa es un actor diplomatic segondari amb una politica estrangiera principalament orientada sus lei relacions ambe lei país nordics e sus lo futur dei regions articas. D'efèct, la cooperacion ambe leis estats escandinèus es la preocupacion principala dau [[govèrn]] islandés quasiment dempuei son [[independéncia]]. Fa ansin partida dau Conseu Nordic que favoriza la cooperacion regionala entre lei cinc [[estat|estats]] [[Escandinàvia|escandinèus]] e sei dependéncias. L'Artic es lo segond axe principau de la diplomacia islandesa. [[Reykjavík]] li promòu una politica de cooperacion regardant l'esplecha de la region (pesca e benlèu idrocarburs dins leis annadas venentas) e lo cambiament climatic (migracions dei peis vèrs lo nòrd). Dins aquel encastre, Islàndia assaia tanben de tenir un ròtle de mediator entre leis [[Estats Units d'America]] e [[Russia]] d'un biais similar a son accion deis annadas 1980 entre leis Estatsunidencs e lei [[URSS|Sovietics]]. === Fòrças armadas === Lei fòrças armadas islandesas son fòrça limitadas e compausadas d'un còrs de gardàcostas de 200 marins, 4 vedetas e 4 [[Aeronau|aeronaus]] e d'un sistèma de radars de defensa antiaeriana (subretot utilizat per l'[[OTAN]]). La defensa de l'illa es en realitat principalament assegurada per leis [[Estats Units d'America]] dempuei 1951 e la signatura d'un acòrdi militar entre [[Washington]] e [[Reykjavík]]. D'autreis acòrdis de defensa existisson tanben ambe d'autrei país de l'OTAN (especialament [[Danemarc]] e [[Norvègia]]) dins lo cas de trèbols intèrnes grèus. Leis Estats Units an ansin mantengut una [[garnison]] dins la basa de Keflavík fins a 2006 e son retirament en causa de la disparicion d'una menaça dins lo nòrd de l'Ocean Atlantic dempuei la disparicion de l'URSS<ref>En revènge, dins lo corrent de la [[Guèrra Freja]], la basa de Keflavík èra un element important dau dispositiu estatsunidenc dins lo nòrd de l'Ocean Atlantic. En 1990, 37 avions [[F-15]] e {{formatnum:1900}} òmes li èran posicionats. Après la disparicion de l'URSS, aqueu nombre demenèt rapidament e en 2006, li avián plus que 4 avions de combat.</ref>. Dempuei 2008, aquela basa es utilizada per aculhir de contingents de l'OTAN cargats d'assegurar la polícia dau cèu dins l'espaci aerian islandés. == Economia == Islàndia es un país fòrça desvolopat amb un PIB per abitant de mai de {{formatnum:46000}} $/ab. Pasmens, en causa de sa demografia limitada, son importància economica au sen dau [[continent]] europèu es febla amb un [[PIB]] de 14,59 miliards de dolars en 2014. Lo sector primari ne representava 7,1%, lo sector industriau 25,3% e lei servicis 67,9%. Lei liames economics principaus de l'illa èran subretot establits ambe d'estats de la mitat nòrd de l'Ocean Atlantic coma lei [[Païses Basses|País Bas]], [[Alemanha]], lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]], [[Norvègia]], [[Danemarc]], leis [[USA|Estats Units]] ò [[França]]. L'economia islandesa es estada tocada per una crisi grèva en 2008 en causa de l'afondrament de son sistèma bancari a la seguida de la crisi dei ''subprimes''. Aquò entraïnèt una demenicion dau PIB de 15%. Entraïnèt tanben de crisis politicas ambe lei [[Païses Basses|País Bas]] e lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] car [[Reykjavík]] considera qu'una partida dau deute liat a aqueleis eveniments es illegitim e refusa de remborsar certanei bancas originàrias d'aquelei país. Lo sector primari èra dominat per la [[pesca]] qu'èra a l'origina de 45% deis exportacions nacionalas. En particular, lei pescaires islandés an lo drech de capturar 300 cetacèus cada annada que son una fònt importanta d'exportacions. L'autre domeni important es l'industria de l'[[alumini]] que representava aperaquí 35% deis exportacions. D'efèct, la produccion d'energia excedentària de l'illa li a favorizat lo desvolopament d'aquela industria que necessita de quantitats importantas d'[[electricitat]]. == Cultura == === Arquitectura === L'arquitectura islandesa es d'origina [[Escandinàvia|escandinava]]. Es estada fòrça influenciada per la manca de [[fusta]] dins l'illa e per la necessitat de s'aparar còntra lo freg ambe d'estructuras bassas. Ansin, l'arquitectura tradicionala es caracterizada per l'utilizacion de muralhas de [[tepa]] que permèton d'assegurar l'isolacion còntra lo freg. A l'origina, aqueleis ostaus èran construchas sus lo modèl [[viking]] e èran relativament lòngas. Aquò evolucionèt a partir dau sègle XIV vèrs un modèl d'ostaus pus pichons. La fusta demorèt fòrça utilizada per lei bastiments pus importants ([[glèisa|glèisas]]... etc.) fins au sègle XVIII e l'introduccion de la pèira. Dins lo corrent dau sègle XIX, lo desvolopament dau comèrci permetèt d'importar de materiaus de construccion, especialament la [[fusta]]. L'estile de l'aberg soís venguèt dominant mai entraïnèt d'[[incendi|incendis]] grèus. Au començament dau sègle XX, l'utilizacion de [[fusta]] comencèt d'èsser limitat ò enebit dins certanei vilas. Conjugat ambe l'exòdi rurau, aquò favorizèt l'emergéncia d'un urbanisme vertadier que s'inspirèt de l'arquitectura danesa e adoptèt de materiaus novèus dins l'illa coma lo betum. A partir d'aqueu periòde, leis arquitectas islandés comencèron de s'integrar au sen dei corrents arquitecturaus internacionaus (Art Nouveau, foncionalisme, modernisme... etc.) que foguèron cada còps pauc a pauc importats dins l'illa. <gallery> File:Glaumbaer9.JPG|[[Ostal|Ostau]] tradicional cubèrt de [[tepa]]. File:Holakirkja.jpg|Glèisa de pèira de Hólakirkja. File:Reykjavik's-church.jpg|Glèisa de pèira de Reykjavik (1945). </gallery> === Escultura e pintura === L'escultura e la [[pintura]] son d'arts relativament menors en Islàndia. L'escultura islandesa es principalament centrada sus l'òbra d'[[Ásmundur Sveinsson]] (1893-1982). Es famós per seis estatuas abstrachas. La pintura islandesa fèt son aparicion dins lo corrent dau sègle XIX. Lei païsatges de l'illa foguèron la premiera fònt d'inspiracion, especialament per [[Jóhannes Sveinsson Kjarval]] (1885-1972) que venguèt famós gràcias a sei tablèus representant la vida dei vilatges e son exploracion de corrents artistics fòrça diferents ([[impressionisme]], [[expressionisme]], [[cubisme]]... etc.). [[Einar Hákonarson]] (nascut en 1945) es la segonda figura majora de la pintura islandesa famós per son trabalh pionier pertocant divèrsei corrents modèrnes e son trabalh de promoccion de la pintura dins l'illa. === Musica === La [[musica]] islandesa fèt son aparicion au sègle XIII a partir de la musica tradicionala d'[[Escandinàvia]]. En causa de l'isolament de l'illa, a gardat de fònts d'inspiracion eissidas de la mitologia nòrdica ò dau [[cristianisme]] [[Catolicisme|catolic]] e [[Protestantisme|protestant]] fins au sègle XIX. Entre leis estiles principaus, si fau nòtar lei [[ríma|rímurs]] que son de cants epics liats a a [[poesia eddica]] ([[Hannes Bjarnason]], [[Jón Sigurðsson]] ò [[Sigurður Breiðfjörð]]), divèrseis imnes religiós generalament d'origina protestanta ([[Hallgrímur Pétursson]]) e de cants ò danças popularas aparegudas dins lo corrent dau sègle XIX a partir de la musica nòrdica primitiva modernizada ambe l'arribada d'instruments modèrnes coma l'òrgue ([[Jonas Helgason]]). Vèrs la fin dau sègle XIX, l'introduccion de la musica europèa, principalament [[Danemarc|danesa]], entraïnèt lo desvolopament de corrents novèus au sen de la musica islandesa. En particular, si desvolopèt una musica classica locala ([[Sveinbjörn Sveinbjörnsson]] au sègle XIX, [[Pall Isolfsson]] e [[Jón Leifs]] au sègle XX) marcada per d'inspiracions germanicas e nòrdicas. Pasmens, l'evolucion pus importanta dau sègle XX foguèt lo desvolopament au sen de la populacion dei tendàncias pus modèrnas de la musica (pop, rock, metal, musica electronica... etc.) e l'aparicion de mai d'una vedeta internacionala ([[Björk]] e [[The Sugarcubes]], [[Megas]], [[Emiliana Torrini]], [[Páll Óskar]], [[Yohanna]], [[Selma Björnsdóttir]], [[Tappi Tíkarrass]], [[GusGus]], [[Bang Gang]], [[Monsters and Men]]... etc.). === Literatura === La literatura es un art major d'Islàndia qu'es aparegut a l'[[Edat Mejana|epòca medievala]] dins l'encastre de la literatura nòrdica. Son istòria pòu si devesir entre tres periòdes principaus que son lo periòde medievau, lo periòde centrau (sègles XV-XIX) e lo periòde contemporanèu. Dins lo corrent de l'[[Edat Mejana]], tres corrents dominèron la literatura insulària que son la [[poesia eddica]], la [[poesia escaldica]] e lei [[saga|sagas]] : * la [[poesia eddica]] gropa una tiera de poemas ancians escrichs en [[noroèc]] que sa redaccion comencèt probablament a la fin dau sègle X en [[Escandinàvia]] [[continent|continentala]]. Au sègle XIII, foguèron gropats en Islàndia dins un obratge unic dich ''[[Codex Regius]]''. Tractan de racòntes mitologics e epics regardant lei dieus, leis eròis e lei senhors escandinaus. Seis autors son desconeguts ò son d'ara endavant considerats coma de figuras legendàrias. * la [[poesia escaldica]] es l'òbra de poetas que son sovent clarament identificats. Aqueleis autors èran generalament au servici d'una [[aristocracia]] appassionada de poesia e sei racòntes son principalament centradas sus leis eveniments istorics. * lei sagas son de racòntas en pròsi escrichs en [[noroèc]] que parlan generalament deis eveniments istorics dei regions germanicas e escandinavas, magerament lei migracions e lei viatges dei Vikings. Pus rarament, depintan d'eveniments mitologics ò legendaris (vida d'un sant... etc.). Entre lei sègles XV e XIX, la literatura islandesa conoissèt un declin — relatiu car demorèt l'art principau de l'illa — amb una produccion mens importanta. Durant aqueu periòde, apareissèt l'utilizacion de formas novèlas de versificacion, lei traduccions ([[Bíblia]] e poetas estrangiers) si desvolopèron e lei racòntas autobiografics ò lei poemas religiós venguèron relativament populars. Doas figuras principalas marcan aquelei sègles. La premiera es [[Hallgrímur Pétursson]] (1614-1674) qu'es l'autor d'un ensems de 50 poemas dich ''[[Passíusálmar]]'' sus la Passion dau [[Jèsus Crist|Crist]]. La segonda es [[Eggert Ólafsson]] (1726-1768) que foguèt un poeta major dau sègle XVIII. Au començament dau sègle XIX, apareissèt un movement important de renaissença culturala e lingüistica important dins l'illa que donèt una impulsion novèla a la literatura islandesa. La poesia li demorèt fòrça importanta ([[Bjarni Thorarensen]] e [[Jónas Hallgrímsson]]) mai d'estiles novèus coma lei novèlas fèron son aparicion. Considerat coma lo paire de la literatura islanesa modèrna, [[Jón Thoroddsen]] es ansin l'autor dau premier roman islandés. Son òbra foguèt completada per [[Grímur Thomsen]] ò [[Jón Thoroddsen]] que gardèron lei tematicas eròicas tradicionalas mai introguèron tanben de genres novèus coma lo teatre dramatic. Après aqueu periòde, s'impausèron lo realisme e lo naturalisme ambe d'escribans coma [[Gestur Pálsson]] ò de poètas coma [[Stephan Stephansson]]. Si pòu pereu citar [[Einar Benediktsson]] que foguèt una figura importanta dau corrent neoromantic. Au començament dau sègle XX, mai d'un autor islandés adoptèt lo [[danés]] coma lenga d'escritura. Entre lei pus famós, si pòu citar [[Jóhann Sigurjónsson]], [[Gunnar Gunnarsson]] e [Halldór Laxness]] que ganhèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1955. Enfin, après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], apareissèt un movement assaiant de mesclar tematicas classicas de la literatura islandesa ambe d'estils literaris modèrnes. <gallery> File:Skírnismál-748-2v.jpg|Una pagina deis Edda. File:Möðruvallabók f13r.jpg|Pagina de la saga de Brennu-Njáls. File:Gudbrandsbiblia.jpg|Bíblia islandesa de 1584. File:HallgrimurPetursson.jpg|[[Hallgrímur Pétursson]] (1614-1674) </gallery> == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> [[Categoria:Islàndia|*]] nwv1u72me8nq6pug01xb6nb0jnflkue 2497628 2497627 2026-04-06T09:20:50Z ~2026-20684-31 63001 2497628 wikitext text/x-wiki <!-- Article redigit en lengadocian --> {{Infobox_País | carta =is | nom_local =''Lýðveldið Ísland'' ([[islandés]]) | lenga = is | prononciacion = | nom_occitan =Republica d'Islàndia | lengas regionalas = | de = | imatge_bandièra =Flag of Iceland.svg | ligam_bandièra =[[Bandièra d'Islàndia]] | imatge_blason =Coat of arms of Iceland.svg | ligam_blason = | imatge_mapa =Europe location ISL.png | devisa = | lengas_oficialas = [[islandés]] | tipe_lengas = | lengas = | capitala =[[Reykjavík]] | coordenadas_capitala= | ligam_vilas = | títol_mai_granda_vila= | mai_granda_vila = | tipe_govèrn =[[Republica]] | títols_dirigents =[[Lista dels presidents d'Islàndia|President]]<br />[[Lista dels primièrs ministres d'Islàndia|Primièr ministre]] | noms_dirigents =[[:is:Halla Tómasdóttir|Halla Tómasdóttir]]<br />[[:is:Bjarni Benediktsson (geb. 1970)|Bjarni Benediktsson]] | superfícia_reng =106 | superfícia_totala =103125 | percentatge_aiga = | populacion_reng =172 | populacion_totala =399189 | populacion_annada =2024 | densitat =3,7 | tipe_independéncia = (de [[Danemarc]]) | país_independéncia = | data_independéncia = [[17 de junh]] de [[1944]] | gentilici = | IDH_annada = | IDH = | IDH_categoria = | IDH_reng = | fus_orari = +0 | moneda = [[Corona islandesa]] | còde_moneda = ISK | imne_nacional =''Ó Guð vors lands'' ([[islandés]])<br>(en occitan: «O Dieu de la nòstra tèrra») | domeni_internet =[[.is]] | indicatiu_telefonic = 354 | organizacions_internacionalas= | nòtas = | ISO 3166 =352, ISL, IS }} '''Islàndia''' (en [[islandés]]: ''Ísland''), oficialament la '''Republica d'Islàndia''' (en islandés: ''Lýðveldið Ísland''), es un [[estat]] insulari de l'[[Euròpa del Nòrd|Euròpa dau Nòrd]], situat entre l'[[Ocean Atlantic|ocean Atlantic Nòrd]] e l'[[Ocean Glacial Artic|ocean Artic]]. Lo territòri se trapa entre [[Groenlàndia]], [[Norvègia]] e [[Escòcia]]. Sa geografia es marcada per sa localizacion lòng de la Dorsala Medioatlantica e dau Ceucle Polar Artic. Aquò es a l'origina d'una activitat [[volcan|volcanica]] importanta e d'un [[clima]] fòrça freg, especialament dins lei regions interioras de l'illa. La populacion es febla amb aperaquí {{formatnum:399000}} abitants e, en causa de son territòri relativament important ({{formatnum:103000}} km²), la màger part dau país es vueja d'abitants. La [[capitala]], [[Reykjavík]], situada sus lo [[litorau]] sud-oèst, n'es la vila principala e concentra lei dos tèrç de la populacion. Lo poblament de l'illa foguèt tardiu e comencèt dins lo corrent de l'[[Edat Mejana]] ambe l'installacion de colons [[viking|vikings]]. Fòrça isolats e autonòms, creèron pas d'estats vertadiers avans l'instauracion de la sobeiranetat [[Norvègia|norvegiana]] au sègle XIII. Après lo declin de la corona norvegiana, [[Danemarc]] prenguèt son ròtle. Fins au sègle XIX, Islàndia demorèt isolada. Lo desvolopament de l'illa comencèt ambe lo melhorament dei transpòrts maritims e entraïnèt l'aparicion de movements nacionalistas locaus. [[Danemarc]] acceptèt de laissar a cha mauc mai d'autonòmia ais abitants que formèron lo sieu reiaume quasi independent en 1918. Puei, après l'invasion de [[Danemarc]] per [[Alemanha]] en 1940, l'illa rompèt lei darrierei liames ambe [[Copenaga]]. Venguèt oficialament independenta en 1944. Pasmens, en causa de sa posicion estrategica e de sa feblessa demografica, Islàndia si raprochèt rapidament deis [[USA|Estats Units d'America]] que son lo protector militar dau país dempuei 1951. Islàndia aguèt ansin un ròtle diplomatic de remarca dins lo corrent de la [[Guèrra Freja]] e assaièt de favorizar lo raprochament entre lei dos blòts. Lo país conoissèt tanben un desvolopament economic fòrça important a fa uei partida dei país pus desvolopats de la planeta maugrat una crisi economica grèva en 2008. == Geografia == === Topografia === Situada sus la [[Dorsala (geologia)|dorsala]] medio-atlantic, Islàndia es una illa [[volcan|volcanica]] d'aperaquí {{formatnum:103000}} km². La dorsala la traversa dau sud-oèst au nòrd-èst e es a l'origina d'una activitat volcanica importanta amb environ 130 volcans actius. Tradicionalament, la geografia islandesa devesisse l'illa entre Tèrras Bassas que cuerbon lo [[litorau]] e Tèrras Autas situadas dins l'interior e definidas per una altitud superiora a 500 m. Pasmens, presentan una gròssa varietat de relèus que pòdon de còps agantar mai de {{formatnum:2000}} m e que forman de massís montanhós diferents. Lei pus importants son situats lòng dau litorau sud-èst onte si situa la cima pus auta dau país ([[Hvannadalshnjúkur]], {{formatnum:2109}} m), au nòrd a l'entorn d'Akureyri e dins lei regions centralas. Son cubèrts per de [[glacièr|glacièrs]] fòrça estenduts ([[Vatnajökull]], [[Hofsjökull]], [[Langjökull]] e [[Mýrdalsjökull]]) que son a l'origina de [[riu|rius]] glaciers caracterizats per un debit important (mai irregular) a respèct de la longor febla dei jaç. Lei dos pus importants son [[Thjórsá]] (230 km e 370 m³/s) e [[Jökulsá á Fjöllum]] (206 km e 180 m³/s). === Clima === Situat just au sud dau ceucle polar artic, Islàndia a un clima freg temperat per leis efècts d'un sota-corrent dau Gulf Steam dich [[corrent d'Irminger]] qu'adocissan lei temperaturas. Leis autrei factors climatics principaus son l'importància dei vents d'oèst (lei vents d'èst son fòrça rars) e la posicion d'una zòna permanenta de pression bassa situada entre Islàndia e [[Groenlàndia]] que fa partida de l'Oscillacion Nòrd-Atlantic. La region d'Akureyri, situada au nòrd, presenta un element suplementari ambe l'existéncia d'una ret de montanhas autas que protegisson l'endrech dei vents pus fregs de l'oèst. Pasmens, maugrat aquelei factors, un aspèct important dau clima islandés es son instabilitat que pòu entraïnar de cambiaments fòrça rapides, compres dins de regions d'altitud febla. Islàndia es devesida entre tres zònas [[clima|climaticas]] principalas. Lo litorau sud-èst e la màger part dei regions centralas an un clima continentau freg e umide. La region d'Akureyri a un clima continentau freg amb un estiu sec. Enfin, lo rèsta de l'illa, a un clima de [[tondra]] caracterizat per de temperaturas quasi polaras. Pasmens, leis ivèrns islandés son generalament clements en comparason de çò qu'es observat a de latituds similaras. D'efècte, si la temperatura pòu demenir fins a -25°C ò -30°C au nòrd, la temperatura ivernenca mejana es de 0°C dins lei plans dau sud. Leis estius son brèus amb una temperatura mejana entre 10 e 13°C au sud. Lei precipitacions evolucionan de {{formatnum:2000}} mm dins lei regions litoralas somesas a l'influéncia dei massas d'èr oceanicas umidas a mens de {{formatnum:500}} mm au nòrd somes ais efècts inibitòris de plueias dei corrents atmosferics polars. Una partida importanta, sovent la majoritat, d'aquelei precipitacions es fach de nèu. === Demografia === La populacion islandesa èra d'aperaquí {{formatnum:320000}} abitants en 2012 siá 3,1 ab/km². Presenta lei caracteristicas dei país europèus desvolopats amb una aumentacion progressiva de la proporcion d'ancians e una esperança de vida auta (81 ans en 2012). Lo taus de feconditat (1,89 enfants per frema en 2012) es en revènge important a respèct dau rèsta dau continent europèu. La demografia islandesa aumenta ansin pauc a pauc car èra encara de solament {{formatnum:180000}} abitants en 1961. La màger part deis Islandés vivon a [[Reykjavík]] ò dins son aglomeracion (environ {{formatnum:200000}} abitants) que gropa lei dos tèrç de la populacion au sud-oèst de l'illa. Lo rèsta es principalament installat lòng dau [[litorau]] sud onte lo clima es lo mens ostil, magerament dins lo sud-oèst. L'excepcion unica es la vila d'Akureyri situada au nòrd mai que tèn un microclima relativament clement. Lei regions interioras son quasi pas pobladas e en defòra de la capitala e de sa banlèga, solament doas vilas an mai de {{formatnum:10000}} abitants (Akureyri e Reykjanesbær). La consequéncia es una densitat de populacion inferiora a mens d'un abitant per quilomètre carrat sus la màger part dau territòri e l'existéncia de regions inabitadas fòrça vastas. === Lengas === L'[[islandés]] es la lenga oficiala de l'illa dempuei 2011 e la lenga mairala de la populacion autoctòna. Es una [[lenga germanica]] eissida dau [[noroèc]] parlat en [[Escandinàvia]] dins lo corrent de l'[[Edat Mejana]]. L'isolament d'Islàndia e l'importància de sa cultura escricha an favorizat una conservacion granda de la lenga originala. En particular, leis Islandés pòdon aisament comunicar ambe leis abitants deis [[Illas Feròe]] e dau nòrd de [[Norvègia]] que parlan tanben de lengas pròchas dau [[noroèc]]. L'[[anglés]] e lo [[danés]] an tanben un ròtle important dins l'illa e son sovent utilizats au sen de l'administracion. Aquelei lengas son respectivament parladas per 85% e 75% de la populacion e son l'objècte de programas d'ensenhament importants a l'escòla. Lo [[francés]] e l'[[alemand]] li son de còps ensenhats. D'autra part, dempuei lo començament dau sègle XXI, la formacion de comunautats de trabalhaires imigrats, magerament dins lei pòrts de pesca, a entraïnat l'aparicion de lengas novèlas dins l'illa coma lo [[polonés]] (2,6% de la populacion en 2011) e lo [[lituanian]]. === Religions === Islàndia es un país [[cristianisme|crestian]] amb una glèisa d'Estat qu'es la [[Glèisa d'Islàndia]] que son nom complèt es Glèisa evangelica-luteriana d'Islàndia. Pasmens, la libertat religiosa es assegurada per lo govèrn e respectada. L'Estat organiza lo recensament regular de l'afilhacion religiós dei ciutadans islandés. En 2005, 82,1% si revendicavan de la Glèisa d'Islàndia, 4,7% dei Glèisas liuras de Reykjavik e de Hafnarfjörður, 2,4% de la [[Catolicisme|Glèisa Catolica]] e 2,7% d'autrei glèisas crestianas. En mai d'aquò, 5,5% avián donat una apartenància a un grop non reconoissut coma organizacion religiosa e 1% fasián partida de religions fòrça minoritàrias disn l'illa coma l'[[islam]]. Lo nombre de ciutadans [[ateïsme|atèus]] ò [[agnosticisme|agnostics]] èra tanben fòrça feble (2,6%). == Istòria == === Lo poblament e la cristianizacion de l'illa === Situada dins lei regions frejas dau nòrd de l'[[Ocean Atlantic]], Islàndia foguèt pas poblada per d'èssers umans avans lo sègle VIII. Sa descubèrta sembla èsser l'òbra de monges [[Irlandia|irlandés]] que cercavan d'endrechs isolats onte si retirar. Au sègle seguent, dins lo corrent deis annadas 860, de navigators [[viking]]s agantèron l'illa e comencèron son exploracion. Lo luòc atirèt lèu de colons que venguèron s'installar ambe sa familha e seis [[esclavatge|esclaus]] (generalament d'origina cèlta). Adoptèron un mòde de vida individualista centrada sus la subrevida sieuna dins d'[[ostal|ostaus]] fòrça isolats. Aquela dispersion extrèma empachèt l'emergéncia d'un poder centrau. En plaça, apareissèt pauc a pauc un sistèma de clans. L'institucion unica de l'illa èra una assemblada d'òmes liures dicha ''Althing'' fondada sus lo modèl viking vèrs 930. Si reünissiá cada annada per reglar lei desacòrdis entre lei diferentei familhas. Vèrs 980, sota la pression dau rèi de [[Norvègia]], l'''Althing'' adoptèt oficialament lo [[cristianisme]] coma [[religion]]. Dos evescats foguèron fondats dins l'illa e plaçats sota la dependéncia de l'arquevesque de [[Trondheim]]. Aquò favorizèt l'introduccion de l'[[escritura]] entre leis abitants. Foguèt a l'origina d'una literatura rica que si desvolopèt fòrça rapidament. === La dominacion norvegiana e danesa === Dins lo corrent dau sègle XIII, l’''Althing'' perdèt son eficacitat per resòuvre lei conflictes entraïnant de guèrras clanicas saunosas e lòngas. Au començament deis annadas 1260, [[Norvègia]], sostenguda per la [[Glèisa Catolica|Glèisa]], decidèt d'intervenir per restablir l'òrdre. En 1264, foguèt conclut un pacte que placèt Islàndia sota la senhoriá dau rèi de [[Norvègia]]. Li foguèt installat un govèrn norvegian que teniá lo contraròle dau comèrci exterior. Leis abitants gardèron una autonòmia importanta regardant seis afaires intèrnes e l’''Althing'' foguèt conservat. Pasmens, la pèrda de la gestion de son comèrci XXX leis abitants. En 1536, l'illa passèt sota la senhoriá de [[Danemarc]]. Li impausèt lo [[luterianisme]] coma religion en despiech de la resisténcia de la populacion (execucion d'un evesque catolic). Pasmens, après l'amaisament de la question religiosa, lo subjècte principau de la politica de l'illa demorèt lo comèrci exterior e la rivalitat entre marchands germanics e danés. Lei Danés obtenèron lo monopòli dau comèrci amb Islàndia en 1602 e lo gardèron fins a 1787. Per leis Islandés, lei consequéncias foguèron marridas car lei marchands danés foguèron desenant liures d'impausar sei prètz. De mai, au sègle XVIII, lo desvolopament de l'absolutisme reiau en [[Danemarc]] aguèt de repercucions dins l'illa. En particular, l'''Althing'' foguèt transformat en tribunau dins lo corrent dau sègle avans d'èsser suprimit en 1800. === De l'autonòmia a l'independéncia === Au sègle XIX, la liberalizacion progressiva de la monarquia danesa permetèt tanben de liberalizar pauc a pauc Islàndia. L'''Althing'' foguèt restablit en 1845 e foguèt dotat de poders legislatius en 1874. De mai, la dubertura de l'illa ai marchands estrangiers entraïnèt una demenicion dei prètz. En 1904, l'autonòmia de l'illa aumentèt ambe la creacion d'un regime parlamentari. Puei, en 1918, un referendum li donèt una quasi independéncia. Islàndia e Danemarc venguèron dos reiaumes diferents dirigits per lo rèi danés segon un sistèma d'[[union personala]]. [[Copenaga]] gardèt solament lo contraròtle dei finanças e de la diplomacia. Dins aquò, en 1940, l'invasion de [[Danemarc]] e la captura dau rèi per l'[[Alemanha]] [[Nazisme|Nazia]] creèt una situacion fòrça malaisada per l'illa. Un [[regéncia|regent]] foguèt elegit e leis autoritats islandesas si raprochèron deis Aliats. Lei [[Reialme Unit|Britanics]] li desbarquèron en mai de 1940 e leis [[USA|Estatsunidencs]] en julhet de 1941. Utilizèron son territòri coma basa per luchar còntra lei [[sosmarin]]s alemands e favorizèron l'independéncia islandesa votada per l'''Althing'' en mai de 1942. Un referendum confirmèt aquela decision dos ans pus tard e Islàndia proclamèt oficialament son independéncia lo 17 de junh de 1944. === L'Islàndia independenta === [[Fichièr:Carta europa occitan.pdf|thumb|right|Islàndia en [[Euròpa]].]] Dempuei son independéncia, Islàndia a conoissut un desvolopament economic important e assaia de tenir un ròtle diplomatic de mediator per resòuvre lei problemas internacionaus. D'efèct, en 1949, lo país venguèt membre de l'[[OTAN]] avans de signar un acòrdi de defensa ambe leis [[USA|Estats Units d'America]] en 1951 que fisèt la proteccion militara de l'illa a Washington. [[Reykjavík]] posquèt donc si concentrar sus son desvolopament economic e la defensa deis interès de sei pescaires. Dins lo corrent deis annadas 1970, aquò entraïnèt divèrsei crisis diplomaticas ambe d'autrei país europèus, especialament lo [[Reialme Unit|Reiaume unit]]. Islàndia assaièt tanben de raprochar lei dos blòts e organizèt en 1986 la conferéncia de Reykjavik entre [[Ronald Reagan]] e [[Mikhaïl Gorbatchev]] que permetèt de destendre d'un biais decisiu lei relacions entre Estatsunidencs e Sovietics. Pasmens, dempuei la fin de la [[Guèrra Freja]], Islàndia prepausa son ajuda per facilitar lo reglament de crisis umanitàrias mai son influéncia dins lei grandei questions internacionalas a demenit. Enfin, en 2008, lo país foguèt grèvament tocat per la crisi dei ''subprimes'' qu'entraïnèt l'afondrament de son sector bancari e una recession de 15% dau PIB. Si la situacion si normaliza pauc a pauc, la question dau deute islandés es venguda l'objècte de tensions ambe lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] e lei [[Païses Basses|País Bas]]. == Organizacions politica e territòriala == === Organizacion politica === Islàndia es una [[republica]] parlamentària que seis institucions son regidas per una [[constitucion]] adoptada en 1944. Lo principi de separacion dei poders es respectat. Lo cap de l'Estat es lo president de la Republica que tèn principalament un ròtle onorific e valida lei chausidas e lei nominacions dei partits majoritaris au parlament<ref>Lei poders dau president son l'objècte de discussions entre lei juristas islandés car son definits d'un biais contradictòri dins la [[constitucion]]. D'un caire, certaneis articles li donan dei prerrogativas fòrça importantas e d'un autre caire, d'autrei partidas dau tèxte adoptan una orientacion contrària e limitan sei poders.</ref>. Lo president es elegit per un mandat de quatre ans au sufragi universau dirècte. Dins lei fachs, lo poder executiu es tengut per lo cap dau govèrn e sei ministres. Lo poder legislatiu es assegurat per un parlament monocamerau dich ''Althing''. Fondat vèrs 930, es l'assemblada pus vièlha d'[[Euròpa]]. Es formada de 63 deputats elegits au sufragi universau dirècte e proporcionau temperat per un escrutinh organizat dins sièis (ò de còps sèt) circonscripcions e un lindau electorau de 5%. Aqueu sistèma empacha generalament la formacion d'una majoritat absoluda e necessita la formacion de coalicions politicas per dirigir lo país. Lo poder judiciari es dirigida per una cort suprèm qu'a lei foncions de cort d'apèu e de cort constitucionala. En causa de la populacion pichona, lei tribunaus ordinaris son competents per la màger part deis afaires franc dei cas regardant leis afaires comerciaus e maritims que son l'objècte d'una juridiccion especiala. === Organizacion territòriala === Islàndia es devesida en regions, en circonscripcions, en comtats e en comunas qu'an de ròtles fòrça diferents. Lei 8 regions correspondon a una division anciana qu'es gardada per establir d'estatisticas per lo govèrn. Lei 6 circonscripcions son d'entitats electoralas utilizadas per leis eleccions legislativas. Lei comtats correspondon globalament ai comtats istorics de l'illa. Son principalament cargadas de la gestion de la polícia (en defòra de Reykjavik) e de la collècta deis impòsts. Enfin, li a 79 comunas de talhas e de superficias fòrça inegalas que s'ocupan de l'administracion locala (transpòrt, escòla... etc.). === Simbòls nacionaus === Islàndia a un drapèu, d'armas, una devisa e un imne nacionau coma simbòls nacionaus : * son drapèu foguèt adoptat lo 19 de junh de 1913 e oficialament gardat per lo regime republican lo 17 de junh de 1944. Es inspirat per la bandiera [[Danemarc|danesa]]. De versions especialas existisson per lo president e per lei doanas. * seis armas foguèron adoptadas lo 1{{èr}} de julhet de 1944. Son formadas dei quatre figuras miticas protectritz dau país e d'un blason representant lo drapèu islandés. Lei quatre figuras (dichas « landvættir ») son un buou (dich « Griðungur ») protector dau sud-oèst de l'illa, un agla (« Gammur ») gardian dau nòrd-oèst, un [[drac]] (« Dreki ») que susvelha lo nòrd-èst e un gigant rocassós (« Bergrisi ») que protegisse lo sud-èst. * sa devisa es ''Með lögum skal land byggja'' (« La Nacion es bastida sus la lèi » en [[occitan]]). * son imne nacionau es dich ''Lofsöngur'' (« Imne » en occitan) ò ''Ó Guð vors lands'' (« O Dieu dei Nòstrei Tèrras » en [[occitan|lenga nòstra]]). Adoptat en 1944, son tèxte es l'òbra de [[Matthías Jochumsson]] e sa musica de [[Sveinbjörn Sveinbjörnsson]]. Lo faucon girfalc es utilizat coma emblèm animau nacionau. <gallery> File:Flag of Iceland.svg|Drapèu actuau adoptat en 1913. File:Flag of the President of Iceland.svg|Drapèu utilizat per lo president. File:Customs Flag and Ensign of Iceland.svg|Drapèu utilizat per lei doanas. File:Coat_of_arms_of_Iceland.svg|Armas actualas adoptadas en 1944. </gallery> == Afaires estrangiers e defensa == === Afaires estrangiers === Islàndia fa partida de mai d'una organizacion internacionala e regionala importanta coma l'[[ONU]] ò l'[[OTAN]]. Pasmens, país sensa fòrças armadas, plaçat sota la proteccion militara deis Estats Units e amb un pes economic feble, l'illa es un actor diplomatic segondari amb una politica estrangiera principalament orientada sus lei relacions ambe lei país nordics e sus lo futur dei regions articas. D'efèct, la cooperacion ambe leis estats escandinèus es la preocupacion principala dau [[govèrn]] islandés quasiment dempuei son [[independéncia]]. Fa ansin partida dau Conseu Nordic que favoriza la cooperacion regionala entre lei cinc [[estat|estats]] [[Escandinàvia|escandinèus]] e sei dependéncias. L'Artic es lo segond axe principau de la diplomacia islandesa. [[Reykjavík]] li promòu una politica de cooperacion regardant l'esplecha de la region (pesca e benlèu idrocarburs dins leis annadas venentas) e lo cambiament climatic (migracions dei peis vèrs lo nòrd). Dins aquel encastre, Islàndia assaia tanben de tenir un ròtle de mediator entre leis [[Estats Units d'America]] e [[Russia]] d'un biais similar a son accion deis annadas 1980 entre leis Estatsunidencs e lei [[URSS|Sovietics]]. === Fòrças armadas === Lei fòrças armadas islandesas son fòrça limitadas e compausadas d'un còrs de gardàcostas de 200 marins, 4 vedetas e 4 [[Aeronau|aeronaus]] e d'un sistèma de radars de defensa antiaeriana (subretot utilizat per l'[[OTAN]]). La defensa de l'illa es en realitat principalament assegurada per leis [[Estats Units d'America]] dempuei 1951 e la signatura d'un acòrdi militar entre [[Washington]] e [[Reykjavík]]. D'autreis acòrdis de defensa existisson tanben ambe d'autrei país de l'OTAN (especialament [[Danemarc]] e [[Norvègia]]) dins lo cas de trèbols intèrnes grèus. Leis Estats Units an ansin mantengut una [[garnison]] dins la basa de Keflavík fins a 2006 e son retirament en causa de la disparicion d'una menaça dins lo nòrd de l'Ocean Atlantic dempuei la disparicion de l'URSS<ref>En revènge, dins lo corrent de la [[Guèrra Freja]], la basa de Keflavík èra un element important dau dispositiu estatsunidenc dins lo nòrd de l'Ocean Atlantic. En 1990, 37 avions [[F-15]] e {{formatnum:1900}} òmes li èran posicionats. Après la disparicion de l'URSS, aqueu nombre demenèt rapidament e en 2006, li avián plus que 4 avions de combat.</ref>. Dempuei 2008, aquela basa es utilizada per aculhir de contingents de l'OTAN cargats d'assegurar la polícia dau cèu dins l'espaci aerian islandés. == Economia == Islàndia es un país fòrça desvolopat amb un PIB per abitant de mai de {{formatnum:46000}} $/ab. Pasmens, en causa de sa demografia limitada, son importància economica au sen dau [[continent]] europèu es febla amb un [[PIB]] de 14,59 miliards de dolars en 2014. Lo sector primari ne representava 7,1%, lo sector industriau 25,3% e lei servicis 67,9%. Lei liames economics principaus de l'illa èran subretot establits ambe d'estats de la mitat nòrd de l'Ocean Atlantic coma lei [[Païses Basses|País Bas]], [[Alemanha]], lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]], [[Norvègia]], [[Danemarc]], leis [[USA|Estats Units]] ò [[França]]. L'economia islandesa es estada tocada per una crisi grèva en 2008 en causa de l'afondrament de son sistèma bancari a la seguida de la crisi dei ''subprimes''. Aquò entraïnèt una demenicion dau PIB de 15%. Entraïnèt tanben de crisis politicas ambe lei [[Païses Basses|País Bas]] e lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] car [[Reykjavík]] considera qu'una partida dau deute liat a aqueleis eveniments es illegitim e refusa de remborsar certanei bancas originàrias d'aquelei país. Lo sector primari èra dominat per la [[pesca]] qu'èra a l'origina de 45% deis exportacions nacionalas. En particular, lei pescaires islandés an lo drech de capturar 300 cetacèus cada annada que son una fònt importanta d'exportacions. L'autre domeni important es l'industria de l'[[alumini]] que representava aperaquí 35% deis exportacions. D'efèct, la produccion d'energia excedentària de l'illa li a favorizat lo desvolopament d'aquela industria que necessita de quantitats importantas d'[[electricitat]]. == Cultura == === Arquitectura === L'arquitectura islandesa es d'origina [[Escandinàvia|escandinava]]. Es estada fòrça influenciada per la manca de [[fusta]] dins l'illa e per la necessitat de s'aparar còntra lo freg ambe d'estructuras bassas. Ansin, l'arquitectura tradicionala es caracterizada per l'utilizacion de muralhas de [[tepa]] que permèton d'assegurar l'isolacion còntra lo freg. A l'origina, aqueleis ostaus èran construchas sus lo modèl [[viking]] e èran relativament lòngas. Aquò evolucionèt a partir dau sègle XIV vèrs un modèl d'ostaus pus pichons. La fusta demorèt fòrça utilizada per lei bastiments pus importants ([[glèisa|glèisas]]... etc.) fins au sègle XVIII e l'introduccion de la pèira. Dins lo corrent dau sègle XIX, lo desvolopament dau comèrci permetèt d'importar de materiaus de construccion, especialament la [[fusta]]. L'estile de l'aberg soís venguèt dominant mai entraïnèt d'[[incendi|incendis]] grèus. Au començament dau sègle XX, l'utilizacion de [[fusta]] comencèt d'èsser limitat ò enebit dins certanei vilas. Conjugat ambe l'exòdi rurau, aquò favorizèt l'emergéncia d'un urbanisme vertadier que s'inspirèt de l'arquitectura danesa e adoptèt de materiaus novèus dins l'illa coma lo betum. A partir d'aqueu periòde, leis arquitectas islandés comencèron de s'integrar au sen dei corrents arquitecturaus internacionaus (Art Nouveau, foncionalisme, modernisme... etc.) que foguèron cada còps pauc a pauc importats dins l'illa. <gallery> File:Glaumbaer9.JPG|[[Ostal|Ostau]] tradicional cubèrt de [[tepa]]. File:Holakirkja.jpg|Glèisa de pèira de Hólakirkja. File:Reykjavik's-church.jpg|Glèisa de pèira de Reykjavik (1945). </gallery> === Escultura e pintura === L'escultura e la [[pintura]] son d'arts relativament menors en Islàndia. L'escultura islandesa es principalament centrada sus l'òbra d'[[Ásmundur Sveinsson]] (1893-1982). Es famós per seis estatuas abstrachas. La pintura islandesa fèt son aparicion dins lo corrent dau sègle XIX. Lei païsatges de l'illa foguèron la premiera fònt d'inspiracion, especialament per [[Jóhannes Sveinsson Kjarval]] (1885-1972) que venguèt famós gràcias a sei tablèus representant la vida dei vilatges e son exploracion de corrents artistics fòrça diferents ([[impressionisme]], [[expressionisme]], [[cubisme]]... etc.). [[Einar Hákonarson]] (nascut en 1945) es la segonda figura majora de la pintura islandesa famós per son trabalh pionier pertocant divèrsei corrents modèrnes e son trabalh de promoccion de la pintura dins l'illa. === Musica === La [[musica]] islandesa fèt son aparicion au sègle XIII a partir de la musica tradicionala d'[[Escandinàvia]]. En causa de l'isolament de l'illa, a gardat de fònts d'inspiracion eissidas de la mitologia nòrdica ò dau [[cristianisme]] [[Catolicisme|catolic]] e [[Protestantisme|protestant]] fins au sègle XIX. Entre leis estiles principaus, si fau nòtar lei [[ríma|rímurs]] que son de cants epics liats a a [[poesia eddica]] ([[Hannes Bjarnason]], [[Jón Sigurðsson]] ò [[Sigurður Breiðfjörð]]), divèrseis imnes religiós generalament d'origina protestanta ([[Hallgrímur Pétursson]]) e de cants ò danças popularas aparegudas dins lo corrent dau sègle XIX a partir de la musica nòrdica primitiva modernizada ambe l'arribada d'instruments modèrnes coma l'òrgue ([[Jonas Helgason]]). Vèrs la fin dau sègle XIX, l'introduccion de la musica europèa, principalament [[Danemarc|danesa]], entraïnèt lo desvolopament de corrents novèus au sen de la musica islandesa. En particular, si desvolopèt una musica classica locala ([[Sveinbjörn Sveinbjörnsson]] au sègle XIX, [[Pall Isolfsson]] e [[Jón Leifs]] au sègle XX) marcada per d'inspiracions germanicas e nòrdicas. Pasmens, l'evolucion pus importanta dau sègle XX foguèt lo desvolopament au sen de la populacion dei tendàncias pus modèrnas de la musica (pop, rock, metal, musica electronica... etc.) e l'aparicion de mai d'una vedeta internacionala ([[Björk]] e [[The Sugarcubes]], [[Megas]], [[Emiliana Torrini]], [[Páll Óskar]], [[Yohanna]], [[Selma Björnsdóttir]], [[Tappi Tíkarrass]], [[GusGus]], [[Bang Gang]], [[Monsters and Men]]... etc.). === Literatura === La literatura es un art major d'Islàndia qu'es aparegut a l'[[Edat Mejana|epòca medievala]] dins l'encastre de la literatura nòrdica. Son istòria pòu si devesir entre tres periòdes principaus que son lo periòde medievau, lo periòde centrau (sègles XV-XIX) e lo periòde contemporanèu. Dins lo corrent de l'[[Edat Mejana]], tres corrents dominèron la literatura insulària que son la [[poesia eddica]], la [[poesia escaldica]] e lei [[saga|sagas]] : * la [[poesia eddica]] gropa una tiera de poemas ancians escrichs en [[noroèc]] que sa redaccion comencèt probablament a la fin dau sègle X en [[Escandinàvia]] [[continent|continentala]]. Au sègle XIII, foguèron gropats en Islàndia dins un obratge unic dich ''[[Codex Regius]]''. Tractan de racòntes mitologics e epics regardant lei dieus, leis eròis e lei senhors escandinaus. Seis autors son desconeguts ò son d'ara endavant considerats coma de figuras legendàrias. * la [[poesia escaldica]] es l'òbra de poetas que son sovent clarament identificats. Aqueleis autors èran generalament au servici d'una [[aristocracia]] appassionada de poesia e sei racòntes son principalament centradas sus leis eveniments istorics. * lei sagas son de racòntas en pròsi escrichs en [[noroèc]] que parlan generalament deis eveniments istorics dei regions germanicas e escandinavas, magerament lei migracions e lei viatges dei Vikings. Pus rarament, depintan d'eveniments mitologics ò legendaris (vida d'un sant... etc.). Entre lei sègles XV e XIX, la literatura islandesa conoissèt un declin — relatiu car demorèt l'art principau de l'illa — amb una produccion mens importanta. Durant aqueu periòde, apareissèt l'utilizacion de formas novèlas de versificacion, lei traduccions ([[Bíblia]] e poetas estrangiers) si desvolopèron e lei racòntas autobiografics ò lei poemas religiós venguèron relativament populars. Doas figuras principalas marcan aquelei sègles. La premiera es [[Hallgrímur Pétursson]] (1614-1674) qu'es l'autor d'un ensems de 50 poemas dich ''[[Passíusálmar]]'' sus la Passion dau [[Jèsus Crist|Crist]]. La segonda es [[Eggert Ólafsson]] (1726-1768) que foguèt un poeta major dau sègle XVIII. Au començament dau sègle XIX, apareissèt un movement important de renaissença culturala e lingüistica important dins l'illa que donèt una impulsion novèla a la literatura islandesa. La poesia li demorèt fòrça importanta ([[Bjarni Thorarensen]] e [[Jónas Hallgrímsson]]) mai d'estiles novèus coma lei novèlas fèron son aparicion. Considerat coma lo paire de la literatura islanesa modèrna, [[Jón Thoroddsen]] es ansin l'autor dau premier roman islandés. Son òbra foguèt completada per [[Grímur Thomsen]] ò [[Jón Thoroddsen]] que gardèron lei tematicas eròicas tradicionalas mai introguèron tanben de genres novèus coma lo teatre dramatic. Après aqueu periòde, s'impausèron lo realisme e lo naturalisme ambe d'escribans coma [[Gestur Pálsson]] ò de poètas coma [[Stephan Stephansson]]. Si pòu pereu citar [[Einar Benediktsson]] que foguèt una figura importanta dau corrent neoromantic. Au començament dau sègle XX, mai d'un autor islandés adoptèt lo [[danés]] coma lenga d'escritura. Entre lei pus famós, si pòu citar [[Jóhann Sigurjónsson]], [[Gunnar Gunnarsson]] e [Halldór Laxness]] que ganhèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1955. Enfin, après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], apareissèt un movement assaiant de mesclar tematicas classicas de la literatura islandesa ambe d'estils literaris modèrnes. <gallery> File:Skírnismál-748-2v.jpg|Una pagina deis Edda. File:Möðruvallabók f13r.jpg|Pagina de la saga de Brennu-Njáls. File:Gudbrandsbiblia.jpg|Bíblia islandesa de 1584. File:HallgrimurPetursson.jpg|[[Hallgrímur Pétursson]] (1614-1674) </gallery> == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> [[Categoria:Islàndia|*]] hfkfhmgjgc315wl8wzll3y95gfjx9ap 0 3339 2497629 2495314 2026-04-06T09:21:51Z ~2026-20684-31 63001 2497629 wikitext text/x-wiki {{Infobox País | nom = Norvègia {{Lista desenrotlanta | estil_bóstia = background:transparent; text-align:center; font-weight:normal; line-height:normal; font-size:84%; | títol = Noms oficials | Kongariget Norge ([[Norvegian#Estandardizacion|Bokmål]]) | Kongariget Noreg ([[Norvegian#Estandardizacion|Nynorsk]]) | Norgga gonagasriika ([[Sami septentrional]]) | Vuona gånågisrijkka ([[Lule]]) | Nøørjen gånkarïjhke ([[Sami meridional]]) | Norjan kuninkhaanvaltakunta ([[Kvèn]]) }} | imatge_mapa = Europe-Norway.svg | imne_nacional = {{Bes | ''Ja, vi elsker dette landet'' | (en occitan: Òc, amam aquel país) }} | lengas_oficialas = {{Lista en arbre| * [[Norvegian]] ** [[Norvegian#Estandardizacion|Bokmål]] ** [[Norvegian#Estandardizacion|Nynorsk]] * [[Sami]]<ref>{{Ref-web |títol=Offisiell status for samisk |url=https://sprakradet.no/spraklova/urfolkssprak-og-nasjonale-minoritetssprak/samiske-sprak/ |autor=Consèlh Lingüistic de Norvègia |site=sprakadet.no |citacion=Samisk har status som minoritetsspråk i Noreg, Sverige og Finland, og i alle tre landa har samisk status som offisielt språk i dei samiske forvaltningsområda.}}</ref> }} | capitala = [[Òslo]] | mai_granda_vila = [[Òslo]] | coordenadas_capitala = {{coord|59|56|N|10|41|E}} | grops_etnics_ref = <ref name="immigrant_population_2020_detailed">{{cite web |url = https://www.ssb.no/befolkning/statistikker/innvbef/aar/2020-03-09 |títol = Immigrants and their children as of 1 January 2020 |editor = Statistics Norway |date = 9 March 2020 |data-archiu = 3 de genièr de 2021 |url-archiu = https://web.archive.org/web/20210103133145/https://www.ssb.no/befolkning/statistikker/innvbef/aar/2020-03-09 }}</ref><ref name="immigrant_population_2020">{{cite web |url = https://www.ssb.no/en/befolkning/statistikker/innvbef/aar |títol = Immigrants and Norwegian-born to immigrant parents |editor = Statistics Norway |data = 9 de març de 2021 |archive-date = 10 d'abril de 2021 |url-archiu = https://web.archive.org/web/20210410111607/https://www.ssb.no/en/befolkning/statistikker/innvbef/aar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.regjeringen.no/no/tema/urfolk-og-minoriteter/samepolitikk/id1403/|títol=Samer|editor=Fornyings- administrasjons- og kirkedepartementet |data=16 de junh de 2006 |site=Regjeringen.no |data-archiu=9 de genièr de 2018 |url-archiu=https://web.archive.org/web/20180109180844/https://www.regjeringen.no/no/tema/urfolk-og-minoriteter/samepolitikk/id1403/}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.regjeringen.no/no/tema/urfolk-og-minoriteter/nasjonale-minoriteter/id1404/ |títol=Nasjonale minoriteter |nom=Arbeids- og |cognòm=inkluderingsdepartementet |data=16 de junhbde 2006 |sitw=Regjeringen.no |data-archiu=5 de decembre de 2017 |url-archiu=https://web.archive.org/web/20171205093039/https://www.regjeringen.no/no/tema/urfolk-og-minoriteter/nasjonale-minoriteter/id1404/}}</ref><ref name="ReferenceA">{{cite web |url=https://www.ssb.no/en/system/ |títol=05183: Immigrants and Norwegian-born to immigrant parents, by sex and country background 1970 – 2021-PX-Web SSB |site=SSB }}</ref> | grops_etnics = {{Bes | 81,5 % Norvegians | 18, 5 % Autres }} | grops_etnics_an = 2021 | tipe_govèrn = | títols_dirigents = | noms_dirigents = | superfícia_totala = {{formatnum:385207}}<ref name="kart">[https://www.kartverket.no/Kunnskap/Fakta-om-Norge/Arealstatistikk/Arealstatistikk-Norge/ Arealstatistics for Norway 2018, Kartverket, mapping directory for Norway]</ref> | superfícia_reng = 67 | populacion_totala = {{formatnum:5627400}}<ref name="ssbf">{{Ref-web |url=https://www.ssb.no/en/befolkning/folketall/statistikk/befolkning |títol=Population, january 01 2026, Statistics Norway |data=2026-02-26 |site=ssb.no |lenga=en}}</ref> | populacion_reng = 120 | populacion_annada = 2026 | densitat = {{formatnum:14.6}} | tipe_independéncia = | país_independéncia = | data_independéncia = | gentilici = norvegian -ana | IDH_annada = 2022 | IDH = {{formatnum:0.966}} | IDH_ref = <ref name="UNDP2023">{{Ref-web |url=https://hdr.undp.org/data-center/human-development-index#/indicies/HDI |títik=2022 Human Development Index Ranking, United Nations Development Programme 2023}}</ref> | IDH_categoria = elevat | IDH_reng = 2 | moneda = [[Corona norvegiana]] | còde_moneda = NOK | fus_orari = +1 (estiu +2) | domeni_internet = [[.no]] | indicatiu_telefonic = +47 | organizacions_internacionalas = [[ONU]], [[Conselh Nordic]] | gentilici = norvegés, norvegesa }} '''Norvègia''',<ref group="nt">En [[Norvegian|bokmål]]: ''Norge''; en [[Norvegian|nynorsk]]: ''Noreg''; en [[sami septentrional]]: ''Norga''; en [[sami de Lule]]: ''Vuodna''; en [[sami meridional]]: ''Nöörje''; en [[kven]]: ''Norja''.</ref> oficialament lo '''Reialme de Norvègia''',<ref group="nt">En [[Norvegian|bokmål]]: ''Kongeriket Norge''; en [[Norvegian|nynorsk]]: ''Kongeriket Noreg''; en [[sami septentrional]]: ''Norgga gonagasriika''; en [[sami de Lule]]: ''Vuona gånågisrijkka''; en [[sami meridional]]: ''Nöörjen gånkarïjhke''.</ref> es un [[estat sobeiran]] d'[[Euròpa]], frontalièr de la [[Russia|Federacion de Russia]] e de [[Finlàndia]] al nòrd-èst, e de [[Suècia]] a l'èst. Es banhada per l'[[ocean Atlantic]] al sud e a l'oèst, e per l'[[ocean Artic]] al nòrd. La capitala n'es [[Òslo]], la moneda oficiala es lo corona norvegesa. == Istòria == === Deis originas a l'Edat Mejana === {{veire|Viking}} Poblada dempuei aperaquí {{formatnum:12000}} ans, lo territòri norvegian demorèt lòngtemps fòrça isolat e son [[istòria]] es mau conegut avans lo començament dau periòde [[viking]]. De mai, en causa d'un clima e d'una topografia marrits, lei comunicacions terrèstras foguèron lòngtemps malaisadas en Norvègia. Lei premiereis informacions sus lei [[Viking]]s norvegians datan dau sègle VIII quand colonizèron leis [[illas Shetland]], leis [[Orcadas]] e leis illas [[Ebridas]]. A partir de la fin dau sègle, utilizèron aqueleis endrechs per preparar d'expedicions vèrs [[Islàndia]], [[Groenlàndia]], [[Canadà]] ò la [[Mar d'Irlanda]] e per pilhar lo [[litorau]] irlandés. Pasmens, mens nombrós, lei [[Viking]]s installats dins lei regions colonizadas adoptèron pauc a pauc la cultura e la religion — principalament lo [[catolicisme]] — dei pòbles locaus. Ansin, dins lo corrent dau sègle XI, leis incursions vikingas s'arrestèron. En Norvègia, un reiaume comencèt de s'estructurar sota l'accion dau rèi [[Olaf Haraldsson]] ([[1016]]-[[1028]]) que favorizèt tanben l'evangelizacion de son pòble. Au sègle XII, un arquevescat foguèt creat a [[Trondheim|Nidaros]] (uei [[Trondheim]]) que permetèt de dotar Norvègia d'una Glèisa independenta. Puei, sota [[Sverre Sigurdsson]] ([[1184]]-[[1202]]), una dinastia novèla afiermèt la poissança norvegiana au nòrd-oèst d'[[Escandinàvia]]. En particular, sei sucessors s'ocupèron de restaurar sa senhoriá sus [[Islàndia]] en [[1262]]-[[1264]]. En revènge, perdiguèron plusors possessions dins leis [[illas Britanicas]] onte leis [[Escòcia|Escocés]] tornèron conquistar leis [[illas Ebridas]] e l'[[illa de Man]]. La [[capitala]] foguèt installada a [[Bergen]] fins a son transferiment a [[Òslo]] au començament dau sègle XIV. Pasmens, dins lo corrent dau sègle XIV, lo poder reiau e l'aristocracia declinèron. En parallèl, d'alianças amb leis ostaus reiaus de [[Danemarc]] e de [[Suècia]] entraïnèron l'union dei tres reiaumes [[Escandinàvia|escandinaus]] en [[1397]] au sen de l'[[Union de Kalmar]]. === L'union amb Danemarc === [[Fichièr:Mar Baltica - Expansion suedesa (sègles XVI-XVII).png|thumb|right|Expansion suedesa entre lei sègles XVI e XVII.]] L'union dei tres reiaumes durèt fins a la restauracion de l'[[independéncia]] de [[Suècia]] entre [[1521]] e [[1523]]. En revènge, Norvègia e [[Danemarc]] demorèron units fins a [[1814]]. Lei dos país demorèron teoricament distints mai dins lei fachs, [[Danemarc]] dominava largament l'union. Ansin, per exemple, lo rèi [[Cristian III de Danemarc|Cristian III]] chausiguèt lo [[luterianisme]] coma religion en [[1536]] e l'impausèt sensa consultacion en Norvègia. L'istòria de Norvègia es donc largament confonduda amb aquela de Danemarc durant aqueu periòde. En particular, de conflictes frontaliers regulars còntra [[Suècia]] entraïnèron la pèrda de [[Jämtland]] en [[1645]]. Durant lei [[Napoleon Bonaparte|guèrras napoleonencas]], [[Danemarc]] chausiguèt de s'aliar amb [[França]] après una ataca suspresa [[Reialme Unit|britanica]] còntra [[Copenaga]] en [[1801]]. Après la desfacha francesa en [[1814]], foguèt obligat de cedir Norvègia a [[Suècia]] qu'aviá perdut [[Finlàndia]] au profiech de [[Russia]]. Lei Norvegians acceptèron lo transferiment en cambi dau respèct de sa [[constitucion]] per lei Suedés. === L'union amb Suècia === Leis autoritats suedesas respectèron lo particularisme norvegian mai assaièron d'assegurar la coesion de l'union novèla. En particular, resistiguèron ai demandas norvegianas aguent per objectiu d'aumentar son autonòmia. Per exemple, acceptèron solament en [[1884]] l'instauracion d'un regime parlamentari vertadier en Norvègia. Puei, la revendicacion d'una politica estrangiera pròpria minèt lei relacions entre lei dos reiaumes. En [[1905]], lo Storting (lo parlament norvegian) decidèt de vòtar la creacion de consulats norvegians en despiech de l'oposicion dau rèi. En fàcia d'aqueu refús, lei parlamentaris votèron la fin de l'Union. Puei, a la demanda de [[Suècia]], un vòte dau pòble ratifiquèt aquela chausida e Norvègia tornèt venir [[independéncia|independenta]]. Un prince danés foguèt elegit rèi sota lo nom de [[Haakon VII]] ([[1905]]-[[1957]]). === La Norvègia independenta === ==== Lei doas guèrras mondialas ==== Lei doas guèrras mondialas foguèron un periòde malaisat per Norvègia en despiech de sa neutralitat. Durant lo premier conflicte, perdiguèt la mitat de la flòta marchanda qu'èra alora una fònt de revenguts majora per son economia. Puei durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt ocupada per l'[[Alemanha]] [[Nazisme|Nazi]] d'abriu de [[1940]] a mai de [[1945]]. Leis Alemands i formèron un govèrn de collaboracion dirigit per [[Vidkun Quisling]] e i mantenguèron de fòrças importantas per empedir un desbarcament aliat. ==== Norvègia dempuei 1945 ==== [[Fichièr:Carta europa occitan.svg|thumb|Norvègia au sen d'[[Euròpa]].]] Après [[1945]], Norvègia abandonèt sa [[neutralitat (diplomacia)|neutralitat]] e participèt a la fondacion de l'[[OTAN]]. Lo [[Plan Marshal]] permetèt la reconstruccion de l'economia e la formacion d'un estat sociau democrata amb de reformas progressitas fòrça avançadas. La descubèrta de jaciments de [[petròli]] e de [[gas naturau]] en [[Mar del Nòrd|Mar dau Nòrd]] favorizèt aquela politica. En [[1972]] e en [[1994]], lei Norvegians refusèron dos còps de jónher l'[[Union Europèa]]. En revènge, lo país jonhèt l'[[Acòrdis de Schengen|espaci Schengen]]. == Geografia == ==Economia== ''De veire: [[Economia de Norvègia]].'' == Cultura == {{...}} == Bibliografia == == Nòtas == {{Referéncias|grop=nt}} == Referéncias == {{Referéncias}} {{Commons|Norway|Norvègia}} {{païses d'Euròpa (COE)}} [[Categoria:Norvègia|*]] 3e7by9gdomzn0u9on5kqkagxgde9bee 0 4386 2497624 2494659 2026-04-06T09:10:38Z ~2026-20684-31 63001 2497624 wikitext text/x-wiki <!-- Article redigit en gascon -->{{1000 fondamentals}} {{Infobox Lenga | lenga = Español/Castellano | en occitan = Espanhòu | país = {{Bes | [[Espanha]] | [[America latina]] }} | regions = [[Euròpa]], [[America]], [[Africa]] | locutors = [[Lenga mairala|L1]]: 330 milions | locutors2 = [[Lenga segonda|L2]]: 90 milions | tipologia = {{SVO}}, {{vso min}} | status = {{Lista desenrotlanta | {{Bes | [[Argentina]] | [[Bolívia]] | [[Chile]] | [[Colómbia]] [[Còsta Rica]] | [[Cuba]] | [[Eqüator (país)|Eqüator]] | [[Espanha]] |[[Puerto Rico]] | [[Nòu Mexic]] | [[Guatemala]] | [[Guinèa Eqüatoriala]] | [[Mexic]] | [[Honduras]] | [[Panamà]] | [[Paraguai]] | [[Lo Salvador]] | [[Peró]] | [[Republica Dominicana]] | [[Sahara Occidental]] | [[Uruguai]] | [[Veneçuèla]] | [[Organizacion de las Nacions Unidas|ONU]] | [[Union Europèa]] }} }} | academia = {{Ligam|Asociación de Academias de la Lengua Española}} | mòstra = Article primièr de la Declaracion dels Dreches de l'Òme en '''espanhòu''':<br /><br /> '''Artículo 1'''<br /><br /> Todos los seres humanos nacen libres e iguales en dignidad y derechos y, dotados como están de razón y conciencia, deben comportarse fraternalmente los unos con los otros. | espandida = I (lenga individuala) | tipe = L (lenga viva) | imatge=Detailed_SVG_map_of_the_Hispanophone_world.svg | fam1 = [[Lengas indoeuropèas]] | fam2 = [[Lengas italicas]] | fam3 = [[Lengas romanicas]] | fam4 = [[Galloiberic|Lengas galloibericas]] | fam5 = [[Iberoromanic|Lengas iberoromanicas]] }} L{{'}}'''espanhòu''' (var. '''espanhòl''') o '''castelhan''' (autonim: ''español, castellano'') qu'ei ua [[lenga romanica]] deu [[Lengas iberoromanicas|grop iberoromanic]] que la soa varietat estandard ei originària de la region de [[Castelha]] dont pòrta lo nom. Au dia de uei, que's parla en tota [[Espanha]] e en un sarròt de país deu [[continent]] [[america]]n. Que compta 330 milions de personas, 450 milions en comptant los qui'u parlan com segonda lenga. Que hè partida deu grop de las [[lengas indoeuropèas]], e a l'interior d'aqueras, de las lengas [[latin]]as. Per aquò, per rasons istoricas (preséncia [[arabi|aràbia]] e [[musulman]]a en Espanha durant sèt sègles), que possedeish ua grana quantitat d'elements arabis. == Istòria == [[File:Linguistic map Southwestern Europe-en.gif|frameless|right]] La lenga espanhòu que's desvolopè dens lo centre-nòrd de la [[Peninsula Iberica]], a partir deu [[latin vulgar]], dab l'influéncia d'un [[substrat]] [[celtic]] e d'un substrat [[basc]], e la d'un [[superestrat]] [[arabi]]. Entermiei las caracteristicas de l'espanhòu que trobam la lenicion (latin: ''vita'', castelhan: ''vida''), la palatalizacion (lat ''annum'', cast ''año''), e la diftongacion de las vocalas bracas ''e'' e ''o'' deu latin vulgar (lat ''terra'', cast ''tierra''; lat ''novum'', cast ''nuevo''); dauvuns d'aqueths cambiaments fonologics que's tròban en d'autas lengas romanicas. Durant la [[Reconquesta]], aqueth dialècte deu nòrd que s'espandí de cap au sud e a d'autas regions de la Peninsula Iberica. Lo prumèr diccionari latin-castelhan (''Gramática de la Lengua Castellana'') qu'estó publicat a Salamanca en [[1492]] per Elio Antonio de Nebrija. A comptar deu [[sègle XVI]], dab la colonizacion espanhòu, la lenga que guanhè America e dauvuas regions de l'[[Asia]]. Au [[sègle XX]], que s'introdusí en [[Guinèa Eqüatoriala|Guinèa Eqüatoriau]] e au [[Sahara Occidentau]]. == Distribucion geografica == Lo domeni primitiu de l'espanhòu qu'èra lo nòrd de la [[Castelha]] actuau. Dab la Reconquista, que hasó recular au sud lo [[mossarabi]] e l'[[arabi]]. Atau, dempuish la fin de l'Edat Mejana, lo domeni de basa de l'espanhòu qu'ei la part mei grana e mei centrau d'[[Espanha]], de [[Castelha]] dinc a [[Andalosia]], sens las zonas perifericas on i a lengas minorizadas (çò ei: [[occitan]] a [[Aran]], [[catalan]], [[basco]] e [[galèc]]; dauvuns que pensan que l'[[astrurleonés]] e l'[[aragonés]] non son pas tanpauc integraders dens l'espanhòu). L'espanhòu qu'ei ua de las lengas oficiaus de l'[[ONU]], de l'[[Union Europèa]] e de l'[[Union Africana]]. Dab mei de 100 milions d'abitants, [[Mexic]] que compta la mei importanta populacion de lenga espanhòu deu monde. Apuish qu'arriban las de [[Colómbia]] (44 milions), [[Espanha]] (43 milions), [[Argentina]] (39 milions) e los [[Estats Units]] (30 milions). L'espanhòu qu'ei la lenga oficiau de 20 Estats: [[Argentina]], [[Bolívia]] (cooficiau dab lo [[quíchoa]] e l'[[aimara]]), [[Colómbia]], la [[Còsta Rica]], [[Cuba]], [[Espanha]] (cooficiau dab l'[[occitan]] en [[Catalonha]], lo [[catalan]], lo [[basc]]o, e lo [[galèc]]), l'[[Eqüator (país)|Eqüator]], Lo [[Salvador]], la [[Guinèa Eqüatoriala]] (cooficiau dab lo [[francés]]), [[Guatemala]], [[Honduras]], [[Mexic]], [[Nicaragua]], [[Panamà]], [[Paraguai]] (cooficiau dab lo guaraní), [[Peró]] (cooficiau dab lo [[quíchoa]] e l'aimara), la [[Republica Dominicana]], [[Uruguai]], [[Veneçuèla]] e [[Chile]]. Aus [[Estats Units]], l'espanhòu qu'ei parlat per 40 milions de personas; qu'ei cooficiau dens l'estat deu [[Nòu Mexic]] e dens lo territòri de [[Puerto Rico]]. [[File:Detailed SVG map of the Hispanophone world.svg|frameless|center|upright=2]] {| class="wikitable" |- Païses amb un nombre significatiu d'ispanofòns ! Òrdre alfabetic ! Nombre de parlaires natius |- | # [[Alemanha]] (410&nbsp;000) # [[Andòrra]] (40&nbsp;000) # [[Argentina]] (41&nbsp;248&nbsp;000) # [[Aruba]] (105&nbsp;000) # [[Austràlia]] (150&nbsp;000) # [[Àustria]] (1970) # [[Belize]] (130&nbsp;000) # [[Bolívia]] (7&nbsp;010&nbsp;000) # [[Bonaire]] (5700) # [[Brasil]] (19&nbsp;700&nbsp;000) # [[Canadà]] (272&nbsp;000) # [[Chile]] (15&nbsp;795&nbsp;000) # [[China]] (250&nbsp;000) # [[Colómbia]] (45&nbsp;600&nbsp;000) # [[Corèa del Sud]] (90&nbsp;000) # [[Còsta Rica]] (4&nbsp;220&nbsp;000) # [[Cuba]] (11&nbsp;285&nbsp;000) # [[Curaçao]] (112&nbsp;450) # [[Eqüator (país)|Eqüator]] (10&nbsp;946&nbsp;000) # [[Espanha]] (44&nbsp;400&nbsp;000 ) # [[Estats Units d'America]] (41&nbsp;000&nbsp;000) # [[Filipinas]] (2&nbsp;900&nbsp;000) # [[Finlàndia]] (17&nbsp;200) # [[França]] (2&nbsp;100&nbsp;000) # [[Guatemala]] (8&nbsp;163&nbsp;000) # [[Guaiana francesa]] (13&nbsp;000) # [[Guinèa Eqüatoriala]] (447&nbsp;000) # [[Guyana]] (198&nbsp;000) # [[Aïtí (estat)|Aïtí]] (1&nbsp;650&nbsp;000) # [[Honduras]] (7&nbsp;267&nbsp;000) # [[Israèl]] (160&nbsp;000) # [[Itàlia]] (455&nbsp;000) # [[Japon]] (500&nbsp;000) # [[Liban]] (2300) # [[Mexic]] (106&nbsp;255&nbsp;000) # [[Marròc]] (86&nbsp;000) # [[Nicaragua]] (5&nbsp;503&nbsp;000) # [[Païses Basses]] (26&nbsp;100) # [[Panamà]] (3&nbsp;108&nbsp;000) # [[Paraguai]] (4&nbsp;737&nbsp;000) # [[Peró]] (26&nbsp;152&nbsp;265) # [[Portugal]] (1&nbsp;750&nbsp;000) # [[Puerto Rico]] (4&nbsp;017&nbsp;000) # [[Reialme Unit]] (900&nbsp;000) # [[Republica Dominicana]] (8&nbsp;850&nbsp;000) # [[Romania]] (7000) # [[Russia]] (1&nbsp;200&nbsp;000) # [[Sahara Occidental]] (341&nbsp;000) # [[Salvador]], Lo (6&nbsp;859&nbsp;000) # [[Suècia]] (39&nbsp;700) # [[Turquia]] (29&nbsp;500) # [[Uruguai]] (3&nbsp;442&nbsp;000) # [[Veneçuèla]] (26&nbsp;021&nbsp;000) | # [[Mexic]] (106&nbsp;255&nbsp;000) # [[Colómbia]] (45&nbsp;600&nbsp;000) # [[Espanha]] (44&nbsp;400&nbsp;000) # [[Argentina]] (41&nbsp;248&nbsp;000) # [[Estats Units d'America]] (41&nbsp;000&nbsp;000) # [[Peró]] (26&nbsp;152&nbsp;265) # [[Veneçuèla]] (26&nbsp;021&nbsp;000) # [[Brasil]] (19&nbsp;700&nbsp;000) # [[Chile]] (15&nbsp;795&nbsp;000) # [[Cuba]] (11&nbsp;285&nbsp;000) # [[Eqüator (país)|Eqüator]] (10&nbsp;946&nbsp;000) # [[Republica Dominicana]] (8&nbsp;850&nbsp;000) # [[Guatemala]] (8&nbsp;163&nbsp;000) # [[Honduras]] (7&nbsp;267&nbsp;000) # [[Bolívia]] (7&nbsp;010&nbsp;000) # [[Salvador]], Lo (6&nbsp;859&nbsp;000) # [[Nicaragua]] (5&nbsp;503&nbsp;000) # [[Paraguai]] (4&nbsp;737&nbsp;000) # [[Còsta Rica]] (4&nbsp;220&nbsp;000) # [[Puerto Rico]] (4&nbsp;017&nbsp;000) # [[Uruguai]] (3&nbsp;442&nbsp;000) # [[Panamà]] (3&nbsp;108&nbsp;000) # [[Filipinas]] (2&nbsp;900&nbsp;000) # [[França]] (2&nbsp;100&nbsp;000) # [[Portugal]] (1&nbsp;750&nbsp;000) # [[Haití]] (1&nbsp;650&nbsp;000) # [[Russia]] (1&nbsp;200&nbsp;000) # [[Marròc]] (960&nbsp;706) # [[Reialme Unit]] (900&nbsp;000) # [[Japon]] (500&nbsp;000) # [[Itàlia]] (455&nbsp;000) # [[Guinèa Eqüatoriala]] (447&nbsp;000) # [[Alemanha]] (410&nbsp;000) # [[Sahara Occidental]] (341&nbsp;000) # [[Canadà]] (272&nbsp;000) # [[China]] (250&nbsp;000) # [[Guyana]] (198&nbsp;000) # [[Soïssa]] (172&nbsp;000) # [[Israèl]] (160&nbsp;000) # [[Austràlia]] (150&nbsp;000) # [[Belize]] (130&nbsp;000) # [[Curaçao]] (112&nbsp;450) # [[Aruba]] (105&nbsp;000) # [[Corèa del Sud]] (90&nbsp;000) # [[Andòrra]] (40&nbsp;000) # [[Suècia]] (39&nbsp;700) # [[Trinitat e Tobago]] (32&nbsp;200) # [[Turquia]] (29&nbsp;500) # [[Nòva Zelanda]] (26&nbsp;100) # [[Païses Basses]] (17&nbsp;600) # [[Finlàndia]] (17&nbsp;200) # [[Guaiana]] (13&nbsp;000) # [[Romania]] (7000) # [[Bonaire]] (5700) # [[Liban]] (2300) # [[Àustria]] (1970) |- ! colspan="2" | Es pas de bon determinar lo nombre exacte d'ispanofòns perque totes los pòbles que demòran dins un país ont l'espanhòu es lenga oficiau lo parlan pas. |} == Fonologia == Lo sistèma consonantic de l'espanhòu qu'a coneishut cambiaments deus importants qui'u separan de la rèsta de las lengas ibericas: * La /f/ iniciau qu'a evoluit de cap a ua /h/ aspirada; puish l'aspiracion que s'ei esmudida enqüèra que l'ortografia la consèrve ("facer"-->"hacer") * La consonanta ''b'' e la ''v'' qu'an lo medish son bilabiau oclusiu, la reparticion enter las duas realizacions graficas que's hè generaument segon l'etimologia. * La consonanta sonòra alveolara fricativa ''z'' (qui s'escrivè "s" enter duas vocalas, com en occitan), que prenó lo son de l'alveolara fricativa shorda /s/ (qui s'escrivè "ss" enter duas vocalas, com en occitan tanben). * L'africada pòstalveolara sonòra /δ/ (qui s'escrivè "z"), que s'eishordí en (/ts/), (com la "ç", "ce", "ci" deu castelhan ancian), e au nòrd d'Espanha aqueth son /ts/ que devienó la consonanta interdentau /θ/, (qui s'escriu uei lo dia "z", "ce", "ci"), mes au sud d'Espanha e en America latina que devienó /s/. * La fricativa pòstalveolara sonòra /ʒ/ (qui s'escrivè "j, "ge", "gi", e se prononciava com en francés o en parlars gascons que i a (Auloron, Aussau)), que s'uní dab lo de la shorda /ʃ/ (qui s'escrivè "x" e se prononciava com la x deu gascon ancian). Mai tard, qu'evoluí de cap a /x/ (qui ei lo son qui aperam a còps "de la ''jota'' espanhòla, e qui existeish tanben en alemand (escrivut ''ch''), en breton (escrivut ''c'h''), en arab (transcrivut ''kh''). L'espanhòu actuau qu'a guardat las grafias "j", "ge", "gi"). Totun, la prononciacion anciana de l'espanhòu que s'ei conservada en [[Judeoespanhòl|judeoespanhòu]], la lenga deus judius [[sefarditas]], parlada peus descendents deus judius expulsats d'Espanha au [[sègle XV]]. == Sintaxi == Entà destacar un sol trèit sintaxic originau de l'espanhòu, citem l'emplec, en cas que i a, de la preposicion ''a'', davant un complement d'objècte dirècte. Aqueth emplec qu'existeish tanben en [[gascon]] mes n'i ei pas tant espandit: ''¿Le conoces a aquel hombre?'', "E coneishes ad aqueth òmi?"; ''Veo a Pedro'', "Que vei (a) Pèir". ==Alfabet== Segon la nòrma classica del castelhan, l'alfabet espanhòl ten 27 letras dins l'òrdre seguent: Aa Bb Cc Dd Ee Ff Gg Hh Ii Jj (Kk) Ll Mm Nn Ññ Oo Pp Qq Rr Ss Tt Uu Vv (Ww) Xx Yy Zz Las letras K, e W se considèra que son forestièras e s'emplegan sonque dins de mots d'origina forestièra Los noms de las letras son: {| class="wikitable" style="text-align:left" ! Letra ! Nom ! Escrit en espanhol ! Pronóncia occitan |- |'''A a''' || a || a || a |- |'''B b''' || be || ba be bi bo bu || bà be bi bò bo |- |'''C c''' || ce || ca que qui co cu (ce ci)|| cà que qui cò co (se si) |- |'''D d''' || de || da de di do du || dà de di dò do |- |'''E e''' || e || e || e |- |'''F f''' || efe || fa fe fi fo fu || fà fe fi fò fo |- |'''G g''' || ge || ga gue gui go gu (ge gi)|| gà gue gui gò go (khe khi) |- |'''H h''' || hache || - || muta |- |'''I i''' || i || i || i |- |'''J j''' || jotà || ja je ji jo ju || khà khe khi khò kho |- |''(K k)'' || cà || k || forestièra |- |'''L l''' || ele || la le li lo lu || là le li lò lo |- |'''M m''' || eme || ma me mi mo mu || mà me mi mò mo |- |'''N n''' || ene || na ne ni no nu || nà ne ni nò no |- |'''Ñ ñ''' || eñe || ña ñe ñi ño ñu || nhà nhe nhi nhò nho |- |'''O o''' || ò || o || ò |- |'''P p''' || pe || pa pe pi po pu || pà pe pi pò po |- |'''Q q''' || co || Come en C || |- |'''R r''' || ere || -ra -re -ri -ro -ru || rà re ri rò ro |- |'''S s''' || ese || sa se si so su || sà se si sò so |- |'''T t''' || te || ta te ti to tu || tà te ti tò to |- |'''U u''' || o || u || o |- |'''V v''' || ove || va ve vi vo vu || bà be bi bò bo |- |''(W w)'' || dòble ve || W || forestièra |- |'''X x''' || equis|| x || digraf cs (exámen=ecsamen) |- |''Y y'' || ye || ya, ye, yi, yo, yu ||jà je ji jò jo (En Argentina /sh/ ) |- |'''Z z''' || setà|| za, ze,, zi, zo, zu || sà se si sò so |} '''Los Digrafs'''</br> CH | che |cha, che, chi, cho, chu | chà, che, chi, chò, cho</br> LL | elle |lla, lle, lli, llo, llu | jà, je, ji, jò, jo (En Argentina /sh/)</br> RR | erre |-rra, -rre, -rri. -rro, -rru | rrà, rre, rri, rrò, rru == Variacions dialectaus == Qu'existeishen variacions dialectaus de las importantas dens las regions d'Espanha e d'America. La prononciacion deu nòrd-centre d'Espanha, especialament la prononciacion de la vila de [[Valhadolid]], qu'ei considerada com l'estandard internacionau, e las diferéncias que son granas dab l'espanhòu d'[[America Latina]], mes tanben de regions com [[Andalosia]]. == Diccionaris == * [https://web.archive.org/web/20070429193930/http://www.aranes.org/diccio.asp Diccionari aranés - catalan - castelhan - francés] * [https://web.archive.org/web/20071128014407/http://www.occitania.online.fr/aqui.comenca.occitania/es-oc.html Lexic espanhòl-occitan] * [http://www.101languages.net/catalan/ Catalan 101] Learn Catalan online {{Portal Lengas}} {{Lenga oficiala|Castelhan|d'Espanha}} [[Categoria:Inventari de lengas|espanhol]] [[Categoria:Lenga romanica]] [[Categoria:Lenga espanhòla|*]] [[Categoria:Lenga d'Andòrra]] [[Categoria:Lenga d'Argentina]] [[Categoria:Lenga de Bolívia]] [[Categoria:Lenga de Colómbia]] [[Categoria:Lenga de Guinèa Eqüatoriala]] [[Categoria:Lenga d'Uruguai]] [[Categoria:Lenga d'Eqüator]] [[Categoria:Lenga dels Estats Units d'America]] [[Categoria:Lenga de Belize]] [[Categoria:Lenga de Chile]] [[Categoria:Lenga de Còsta Rica]] [[Categoria:Lenga de Guatemala]] [[Categoria:Lenga d'Onduras]] [[Categoria:Lenga de Marròc]] [[Categoria:Lenga de Mexic]] [[Categoria:Lenga de Nicaragua]] [[Categoria:Lenga de Panamà]] [[Categoria:Lenga de Paraguai]] [[Categoria:Lenga de Peró]] [[Categoria:Lenga del Salvador]] [[Categoria:Lenga de Veneçuèla]] 9dqyszplvuip5uyldvubulzskfwvn2v 0 4526 2497565 2496777 2026-04-05T12:49:16Z ~2026-20935-16 62997 2497565 wikitext text/x-wiki {{Dialecte Lemosin}} {{Veire omonims|Lemosin}} {{Infobox Lenga |Lenga=Lemosin |País=[[França]] |Regions= [[Lemosin (region)]] |personas=400.000 |n=? |tipologia={{SVO}}<br /> {{Lenga sillabica}} |status= |academia= |iso1=oc |iso2=oci |iso3=oci |iso6=lms |iso-6P=oci |ietf=oc-lemosin |carta=lengas indoeuropèas |glottolog=limo1246 |mòstra= |espandida=I (lenga individuala)|grop=L (lenga viva)|en occitan=Lemosin|imatge=Carta occitan lemosin.svg|lenga=Occitan lemosin|fam1=[[Lengas indoeuropèas]]|fam3=[[Lengas romanicas]]|fam2=[[Lengas italicas]]|fam4=[[occitanoromanic|Lengas occitanoromanicas]]|fam5=[[Occitan]]|fam6=[[Nòrdoccitan]]|imatge-legenda=Espaci dialectal de l'occitan lemosin, e sas vilas.}} Lo '''lemosin''' es un dialecte [[nòrd-occitan]] que s'espandís en defòra daus limits actuaus de la region de [[Lemosin (region)|Lemosin]] dins la meitat nòrd dau departament de [[Dordonha (departament)|Dordonha]] (24) e la meitat est de la [[Charanta (departament)|Charanta]] lemosina (16) a l'est d'[[Engoleime]]<ref>Peir Desrozier, Joan Ros, ''L'ortografia occitana. Lo lemosin''. Montpelhièr, Centre d'Estudis Occitans. Universitat de Montpelhièr III, 1974. pp 9-14.</ref>. Es estat rarament<ref>La darriera version de l'[http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?pg=00206 Atlàs de las lengas menaçadas de l'UNESCO] es quasiben la sola excepcion aura.</ref> classificat coma lenga independenta, mas lo [[ISO 639|còde ISO 639-3]]<ref>[https://web.archive.org/web/20081002093608/http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=lms Pagina sul còde ''lms'']</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20080924170438/http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=oci Pagina sus lo còde ''oci'']</ref> e l'enciclopèdia de las lengas ''Ethnologue''<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=oci Pagina de l'edicion actuala sus l'occitan, emb lo lemosin coma dialècte]</ref> an abandonat lo còde ''lms''<ref>[http://www.ethnologue.com/15/show_language.asp?code=lms Pagina de la quinzena edicion sus lo lemosin]</ref>, uèi utilizat coma còde [[ISO 639-6]] per lo dialècte lemosin. == Espaci == Lo lemosin es limitat au nòrd e a l'oest per los dialectes d'oïl —[[francés]] o [[peitavin-santongés|peitavin-santongés]]—, au miegjorn per l'isoglòssa ''ca~cha, ga~ja'' que definís los limits entre los parlars de l'occitan meridionau e los parlars dau [[nòrd-occitan]]. La separacion entre lemosin e auvernhat au levant es mens segura, se fai tant sus daus criteris fonetics coma lexicaus. Per çò qu'es de la fonetica, lo lemosin consèrva mielhs las vocalas e palataliza mens las consonantas.[[File:Dialectes et sos-dialectes ALMC segond Enric Guiter.png|thumb|242x242px|Dialectes e sosdialectes dins l'Atlas linguistic e etnografic dau Massís Centrau segond Enric Guiter. Henri Guiter. "Sur l'Atlas Linguistique de l'Auvergne et du Limousin". Revue de Linguistique Romane n°55, 1991, pp. 101-118.]]Sus lo terren, lo lemosin es parlat dins cinc departaments: la quasi-totalitat de [[Cruesa]] (au sud-oèst, [[Borgon Nuòu]], [[Benavent]]), la [[Nauta Vinhana]], [[Corresa]], dins la partida de [[Dordonha]] au nòrd d'una linha que passa un pauc au dessús de [[Salanhac]], de [[Las Aisiás de Taiac e Siruèlh|Las Eisiás]], entre [[Brageirac]] e [[Moissida]] per rejúnher la separacion òc-oïl a [[Puei Narmand]] (çò qu'inclutz una pita partida de [[Gironda]]) e enfin las contradas de [[Confolent]] e [[Montberol]] en Charanta. Una pita partida entre [[Bòrt]] e [[Ausança]] aperten au domeni auvernhat, l'apartenéncia d'[[Ussèl]] a un o l'autre domeni es contestada<ref>A Lanly, ''Enquête linguistique sur le plateau d'Ussel''</ref>. Après [[Borgon Nuòu]] a l'est, un basculament pro franc vèrs l'[[auvernhat]], que s'accentua a mesura qu'òm s'aluenha de [[Borgon Nuòu]] e que aprueismam d'[[Aubuçon]]. A partir de [[Pont a Riom]], lo parlar es fortament influençat per lo dialècte auvernhat. L'apartenéncia d'[[Ussèl]] a l'un o l'autre domeni es contestada<ref>A Lanly, ''Enquête linguistique sur le plateau d'Ussel''</ref>. Lo limit entre la parladura lemosina e lo [[lengadocian]] passa, amb zònas onte se barrejan, traversant d'èst en oèst los cantons de [[Vilafrancha de Lopchac]], [[La Fòrça (Perigòrd)]], [[Vila Amblard]], [[Vern|Vergt]], [[Albuga]], [[Sent Cibran]], [[Sarlat]], [[Carluç]]. Adonc lo lemosin se pòt caracterizar de dos biais: modificacion de l'importància relativa entre los sistemas consonantics e vocalics en favor dau darrier per eliminacion de las consonantas finalas emb de las [[palatalizacion]]s moderadas. D'un autre pan, especificitat relativa que, dins quauques cas, lo restacha aus parlars [[Peitavin-santongés|peitavins]] o aumens a un grop “atlantic”. == Variacion intèrna == Lo lemosin se pòt partir en tres zònas dialectalas plan diferenciadas: lo bas lemosin (o miegjornau) d'un costat, lo naut lemosin e lo marchés de l'autre. === Bas lemosin === Lo bas lemosin es mai pròche foneticament de l'occitan meridionau. Son sistèma vocalic consèrva mai o mens lo de l'occitan [[lengadocian]], per exemple la 'e' dubèrta: ''bèu'' (contra ''beu'' en naut lemosin). Son sistema consonantic es bèucòp mens afectat qu'en naut lemison. Se las palatalizacions son nombrosas e variadas, a una relativa conservacion de las consonantas finalas: l’''s'' demòra davant consonanta (quitament dins un grop sintactic) amb una realizacion que vai de [s] a [h] (aspiracion) en passar per un son que sembla la “jota” espanhòla, sonat constrictiva velara [x], la ’''l'' finala es pas vocalizada, au limit s'amudís simplament (prononciada se realiza [l] o [r]). Lo bas lemosin fai un triangle e recuebre la quasi totalitat de [[Corresa]] e, en [[Peiregòrd]], la contrada de [[Montinhac (Perigòrd)|Montinhac]]. === Marcha === La [[Marcha]] es una region d'interferéncia entre los parlars d'òc e d'oïl, mas l'estructura de la lenga demòra tot parier occitana (vejatz [[Creissent]]). Quò es un parlar de mau definir, considerablament atomizat onte n'òm pòt trobar daus conservatismes curiós au mitan de mots peitavins. Se caracteriza per un grand nombre de palatalizacions e la reduccion daus diftongs. Dau ponch de veüda linguistic consideram que la Marcha ocupa la rasa nòrd de la [[Nauta Vinhana]] (contrada de [[Manhac-Laval]]) e una bona part de [[Cruesa]] (contradas de [[Dun]], [[Garait]]). === Naut lemosin === Lo restant dau domeni constituís lo naut lemosin qu'es lo pus espandut e intermediari entre lo bas lemosin e lo marchés. A la diferéncia daus autres dialèctes, en lo naut lemosin lo comportament de las èssas en posicion de còda sillabica sembla dependre mai dels fonèmas precedents que daus seguents. Aprèp una consonanta amb realizacion fonetica o una semivocala, las èssas s’amudisson totjorn: * fòrts: [fòR] * vers: [vèR] * enfants: [èfõm] * solelhs: [shulej] * verais: [vRaj] o [Raj] * rius: [riw] * piaus: [pjaw] Lo naut lemosin es esluemhat foneticament de l'occitan meridional: lo sistèma vocalic non consèrva pas lo del [[lengadocian]], per exemple la 'e' dubèrta ven tampada ''beu'' (contra ''bèu'' en naut lemosin). Es de notar que Peiregòrd a quauques particularitats per comparason aus ranvèrs de [[Lemòtges]], subretot dins sa partida oest. Es sovent pus conservator mas, tot parier, foneticament pus pròche dau naut lemosin que non pas dau bas lemosin. === Influéncias === Las evolucions divergentas (es a dire au còp las influéncias exterioras e las evolucions comparablas a certanas especificitats d'un domeni vesin) per las pus importantas an doas originas: una francesa, l'autra auvernhata. Lo lemosin es bordat de dos costats per un dialecte d'oïl (francés, peitavin-santongés), n'òm pòt esperar per consequent de las interferéncias importantas. De fach, sus tota la partida oest de [[Puei Narmand]] a [[Confolent]] lo limit es ben trenchat, i a mas un petit endrech onte las doas lengas interferissen: [[Chanaur]] (rasís [[Senta Eulàlia]]). Per contra au nòrd, la Marcha constituís la zòna d'interferéncia. Se quauques trachs fonetics se semblan en lemosin e en peitavin, se n'òm pòt comparar una partida daus lexics, s'agís bèucòp mai de particularitats comunas que non pas d'influéncias d'un parlar sus l'autre. L'influéncia dins la lenga parlada dau francés oficiau es benleu un pauc mai marcada en lemosin que dins los autres parlars occitans, mas de tot biais l'accion se fai subretot sus lo vocabulari, gaire sus la fonetica. L'influéncia de l'auvernhat en [[Cruesa]] e lo nòrd-est de [[Corresa]] es benleu pus sensibla. Se traduís per una creissença de las palatalizacions, una frequéncia mai granda de [œ] coma evolucion de diftongs o de vocalas e daus passatges de ''-er-'' a [ar]. Una influéncia meridionala se tròba maitot. Fòra los trachs que constituissen lo bas lemosin fau notar una remontada, tre qu'a [[Lemòtges]], de la realizacion de /v/ en [b] per quauques mots isolats e maitot de quauques ''ca'' o ''ga'' per ''cha'' o ''ja''. Podem maitot observar un espaci dich de l'''occitan en "è"'' dins una zòna que vai dau sud dau Confolentés ([[Manot]]) a [[Nontronh]], pensent per [[Sent Iriès]], [[Chasluç]], [[Nontronh]] e [[Rechoard]]. Los [a] tonics venen [ɛ] (è) coma los [as]. ''Pala'' ven [pɛlɔ], ''bujada'' fai [bydzɛdɔ], ''Chaba d'entrar'' fai [tsɛbɔ d'ɛntra] ; ''Chasluç'' fai [tsɛlu], ''vachas'' fai [vatsɛ], ''placa / placas'' fan [plɛkɔ / plakɛ]. Los [er] coma (o emb l'influència) lo [[peitavin-santongés|peitavin-sentongés]] pòt se tranformar en [ar]. ''Sernada'' fai 'donc [sarnɛdɔ], ''lo ser'' fai [lu/le sar], ''per'' ven [par]... == Istòria == Los estats de la lenga escricha en Lemosin an segut l'evolucion e los accidents que coneguèt l'ensemble de la comunitat occitana. Coma dins l'ensemble dau domeni occitan, l'unitat e la coeréncia relativas de 'queu sistema se mantenen en lemosin, après la deschasença literària que seguet la [[Crosada daus Albigés]], dins los escrichs de las ciutats, mas comencen de s'alterar a mesura que lo francés fai son aparicion dins los tèxtes juridics e administratius. 'Quela reculada de l'occitan escrich debuta en Lemosin per lo nòrd dau domeni au mitan dau segle XV. Dau mesme còp, sa grafia subís de mai en mai l'influéncia dau francés. La francizacion de l'escrich oficiau, ’chabada dins lo prumier quart dau sègle XVI, entraïna la desparicion de tota grafia especificament occitana. Es interessant a 'queu perpaus de comparar, en Peiregòrd, las grafias dau ''Libre Negre de Peireguers'' (començament dau [[segle XV]]) e dau rituau de 'quela diocesi (environs de 1500). D'aura enavans, la notacion de la lenga se fai en utilizar lo sistèma fonografic dau francés, chascun trobant son biais de solucion a las dificultats presentadas per son aplicacion a la fonologia dau lemosin, en defòra de tota nòrma comuna. Entau s'establís una situacion que durará d'aicí au sègle XIX. En perdre la tradicion escricha, Lemosin a perdut dau còp lo sentiment d'unitat linguistica e de comunitat culturala, e benleu mai que dins d'autras parts dau domeni occitan. Es plan remirable qu'après estre estat lo centre prumier de l'espandida poetica daus segles XII e XIII e aver donat sa marca e mai son nom a la koinè literària occitana, Lemosin se ten a l'escart de las renaissenças daus segles XVI e XVII, e presenta pas gaire d'òbras escrichas avans la debuta dau sègle XIX. Dins la segonda meitat dau segle XVIII, lo movement d'interès que se desvolopa dins los mitans letrats per la poesia daus trobadors e s'acompanha d'una curiositat per los dialèctes contemporaneus se manifesta en Lemosin per lo trabalh de Dom [[Leonard Duclou]], monge benedictin de [[Sent Maur]], que faguet un ''Dictionnaire de la langue limousine, et parallèle ou comparaison de cette langue avec plusieurs langues tant anciennes que modernes, ouvrage qui peut servir à l'intelligence des anciens auteurs français''. Dins quel obratge, Dom Duclou se preocupa d'establir una ortografia fondada sus l'etimologia. Mas 'queu sistema repausa sus de las concepcions plan fantasiosas de l'etimologia, en defòra de tota pensada de comunitat linguistica occitana, e demoret lo fach de son autor. L'alienacion de la consciéncia linguistica es pro marcada dins lo títol e dins los termes dau permés d'estampar: “...considérant que ce dictionnaire a été composé dans la vue d'accélérer les progrès de la langue française et de la rendre familière dans la province.” D'aicí a l'espandida en Lemosin dau movement felibrenc, los autors contunhan de se farjar una grafia personala en utilizar lo sistema dau francés. L'espelida felibrenca tòrna balhar en Lemosin, emb lo sentiment de dignitat e d'unitat de la lenga, la consciéncia dau besuenh de nòrma ortografica. L'adaptacion daus principis de la grafia dicha “mistralenca” au lemosin es facha per [[Camil Chabaneu|Camille Chabaneau]] dins sa ''Grammaire limousine'' de 1876. Mas las dificultats d'aplicacion d'un sistema concebut per lo provençau rodanenc a d'autras formas dialectalas apareissen. 'Quò es en Lemosin que la recercha ortografica fuguet represa a quela epòca per l'abat [[Josep Ros]], Majorau dau [[Felibritge]] en 1876. Dins sa comunicacion a la Societat Arqueologica de [[Besièrs]], en 1876, e dins sa ''Grammaire limousine'' de 1895, Josep Ros perpausa de tornar a la fonografia “classica” de l'Edat Mejana: en notar ''-a'' la finala atòna femenina, ''nh'' la palatalizacion d’''n'', en restituir ''-r'' a l'infinitiu. Mas 'quela reforma fuguet mau aculhida dins lo Felibritge. En Lemosin mesme, Josep Ros ne será pas segut pertot e en Peiregòrd, Benoit e Lavaud, presentan lor ''Abrégé de grammaire périgourdine'' en 1932 dins la grafia de Chabaneu. Los escrivans seguen una o autra emb mai o mens de coeréncia e d'unitat. Lo poeta [[A. Pestor]] chausís de las solucions personalas. La recercha dins los sens qu'aviá indicat Josep Ros, represa en Lengadòc per [[Prospèr Estieu]] e [[Antonin Perbòsc]], tròba son abotiment dins lo sistema establit dins sa ''Gramatica occitana'' (1935) per lo lengadocian [[Loís Alibèrt]] e dins l'accion de la [[Societat d'Estudis Occitans]] puei de l'[[Institut d'Estudis Occitans]] que, dempuei 1945, a entreprés l'adaptacion de la reforma d'[[Alibèrt]] aus autres dialectes: provençau en 1951 per [[Robèrt Lafont]], gascon en 1952 per Alibèrt, [[Pèire Bèc]] e [[J. Bozet]]. Lemosin, que fuguet mens tocat per las polemicas que faguet nàisser quela reforma dins lo Felibritge, fuguèt pus long a se drubir a l'influéncia de l'IEO. 'Quò fuguèt d'en prumier l'òbra de [[Josep Migòt]], per sos trabalhs de recercha linguistica e d'adaptacion de la reforma d'Alibèrt au nòrd-occitan e per son accion personala pres d'escrivans coma [[Marcela Delpastre]] e de la revista corresiana [[Lemouzi]]. ''Lemosin [Lemouzi]'', en Corresa, e l'escòla felibrenca ''lo Bornat'', de Peiregòrd, adòptan los principis de la grafia de l'IEO. 'Quo es la qu'es seguda aura per tots los que se botan a escriure en occitan e qu'es aplicada dins l'ensenhament oficiau de la lenga. == Fonetica e fonologia == Inventari de las vocalas dau lemosin: {| class="wikitable" !''VOCALAS'' ! colspan="4" |anterioras ! colspan="4" |posterioras |- ! ! colspan="2" |non arredondidas ! colspan="2" |arredondidas ! colspan="2" |non arredondidas ! colspan="2" |arredondidas |- ! !cortas / laxas !lonjas / tensas !cortas / laxas !lonjas / tensas !cortas / laxas !lonjas / tensas !cortas / laxas !lonjas / tensas |- |'''barradas''' |/i/ |/i(:)/ |/y/ |/y(:)/ | | |/u/ |/u:/ |- |'''semibarradas''' | |/e:/ | |/ø:/ | | | |/o:/ |- |'''semidobèrtas''' |/ɛ/ | |/œ/ | | | |/ɔ/ | |- |'''dobèrtas''' | | | | | |/a:/ | | |} La vocala posteriora semidobèrta es sovent realizada [ɒ] en posicion atòna. Dins tota un franja dau naut lemosin, entre lo Nòrd dau Peiregòrd, Charanta e lo Sud de la Nauta Vinhana, lo fonèma /a:/ es realizat /æ:/. I a de las vocalas intrinsècament lonjas (que la lonjor lor ven d'una consonanta desapareguda coma /a:/ venent de /a/+/s/ dins « nastre » [na:tre]), de las vocalas ocasionalament lonjas (que s’eslongen en posicion tonica coma [e:] dins « lebre » [‘le:bre]). Tot parier, lo trach de quantitat jòga pas de ròtle fonologic (permet pas de diferenciar dos mots entre ilhs solament sus 'queu critèri) dins lo sistèma vocalic lemosin, manca dins un petit nombre de cas isolats. Un daus fenomèns pus particuliers dau sistèma fonologic dau lemosin es son sistèma accentuau, que dins una granda part dau domeni, es diferent dau sistèma generau occitan. Coma dins lo restant dau domeni occitan, l'accent pòrta sus la penultima sillaba o sus la darriera. Mas la distribucion de l'accent en lemosin se fai en foncion de la quantitat vocalica (lonjor), definida entau: * Las sillabas o las vocalas lonjas apèlan l’accent dau temps que las sillabas o vocalas brevas lo rebuten. * Si las doas sillabas son de lonjors egalas, quò es a dire que totas doas son lonjas o brevas, l’accent pòrta sus la finala. La dificultat de reparar clarament la tonica dins quauques enonciats es tala que quò es fòrça malaisat de dire per « vachas » si òm auva [‘va:sa:] o ben [va’sa:] dins tau o tau jos-dialècte. * L'accent pòrta sus la penultima sillaba quand la vocala finala es breva e que la penultima es: ** a) siá intrinsècament lonja, una vocala nasala, un diftong davalant, una vocala + [r], ** b) siá ocasionalament lonja; * Autrament, generalament, l’accent es finau. Aquò permet de comprene mielhs en lemosin d’una part la frequéncia daus oxitòns (mots accentuats sus la finala) e d’autra part las remontadas d’accent sus la penultima dins daus mots que son accentuats sus la darriera dins d'autres dialèctes. Aquesta descripcion s’aplica pas a tot l’ensemble dau domeni dialectau lemosin mas nonmàs a una larja partida centrala, laissant las tauveras dialectalas mai confòrmas emb l’accentuacion generala occitana. Lo naut lemosin e lo bas lemosin son larjament tocats per queu fenomen, quand lo peiregòrd (coma jos-dialecte) sembla i eschapar. Labializacion de las vocalas nautas /i, u/ en [y] a proximitat d'una consonanta labiala: A proximitat d'una consonanta labiala (/p, b, m, f, v/), las vocalas nautas /u/ e /i/ son sovent labializadas en [y] en posicion pretonica. Per exemple: primier [pry'mje], crivèu [kry'vew]~[kry'vœw]. Quò pòt tanben afectar la vocala dau radicau de vèrbs quoras passa en posicion atòna, en particular dins los infinitius en -ir, ont la vocala grafiada "o" se pronóncia sovent [y] en posicion pretonica quand es adjacenta a una consonanta labiala: morir [my'ri], cobrir [ky'bri], fornir [fyr'ni]. Quò es particularament lo cas en naut lemosin. Los mots començant per un I- subissen plan sovent una diftongacion en Ei-, prononçat [ɛj] e generalament francizada en Ey- en toponimia: ideia > eideia, innocent > einnocent, insolent > eissolent, Ilhac > [[Eilhac]], Itier > Eitier, etc. Tanben pòt afectar d'A o E inicialas: anonçar > einonçar, ensajar > eissaiar, imajar > eimajar (imaginar)... Inventari de las consonantas dau lemosin: {| class="wikitable" !''CONSONANTAS<br> EN GENERAL'' ! colspan="2" |labialas ! colspan="2" |dentalas e<br> alveolaras ! colspan="2" |palatalas ! colspan="2" |velaras |- ! !'''sordas''' !'''sonòras''' !'''sordas''' !'''sonòras''' !'''sordas''' !'''sonòras''' !'''sordas''' !'''sonòras''' |- |'''oclusivas''' |/p/ |/b/ |/t/ |/d/ | | |/k/ |/g/ |- |'''fricativas''' |/f/ |/v/ |/s/ |/z/ | | | | |- |'''africadas''' | | | | |/tʃ/ |/dʒ/ | | |- |'''nasalas''' | |/m/ | |/n/ | |/ɲ/ | | |- |'''lateralas''' | | | |/l/ | |(/ʎ/) | | |- |'''batudas''' | | | |/r/ | | | | |- |'''glides''' | |/w/, /ɥ/ | | | |/j/ | | |} Las fricativas alveolaras /s, z/ son sovent realizadas pòstalveolaras o quitament palatalas [<span>ʃ, ʒ</span>] dins fòrça parlars. Las consonantas presentadas dins lo tablèu coma africadas /tʃ, dʒ/ presenten fòrça variacion entre jos-dialèctes. Pòden èsser <span>realizadas pòstalveolaras</span><span> o alveolaras [ts, dz]. </span>Dins daus parlars que i a, son reduchas a de las fricativas, que pòden èsser palatalas [ʃ, ʒ] (dins la Marcha, per exemple), alveolaras [s, z] (dins fòrça parlars dau Peiregòrd) o interdentalas [θ, ð] (coma dins la Dobla, en Peiregòrd). Maugrat tot, se manten en generau l'oposicion de <span>ponch d'articulacion </span>entre las fricativas originalas (/s, z/) e las eissudas de la desafricacion de <span>/tʃ, dʒ/</span>. Dins quauques parlars (coma dins la valada de l'Eila, en Peiregòrd), s'obsèrva una inversion de ponch d'articulacion: /s, z/ son realizadas palatalas (<span>[</span><span class="">ʃ, ʒ</span><span>]</span>) e <span>/tʃ, dʒ/) coma de las fricativas coronalas ([s, z] o </span><span>[θ, ð]</span><span>).</span> Las nasalas s'opausen nonmàs en posicion d'ataca sillabica. En posicion de còda, [m], [n] e [ŋ] son allofòns. En lemosin, coma en generau en nòrd-occitan, i a nonmàs un fonèma rotic, generalament realizat coma una batuda (simpla), maugrat l'implantacion creissenta de l'R uvulara francesa. Las -r finalas son mantengudas dins fòrça sufixes (en -or, -ador, per exemple), amudidas dins los infinitius en -ar e -ir, mas generalament vocalizadas en [j] après E: lo ser [sej], valer [vɔlej], èsser [essej]. Tractament de las ''-s-'' (graficas) en posicion de còda: * Quand l’èssa sèc una A, en general l'S s'amudís. La vocala adòpta sa forma tensa e s’eslonja en [a:]: ''bastir'' [ba:'ti], ''nascut'' [na:'ky], ''las belas filhas'' [la: 'bɛla: 'fija:], ''chantas'' ['sɔ̃nta:]. [a:] parteja fòrça caracteristicas emb la vocala a tonica: timbre tens e lonjor. Alaidonc pòt atirar tanben los autres correlats de l’accent tonic: ''bastir'' ['ba(:)ti], ''nascut'' ['na(:)ky], ''las belas filhas'' [la(:) be'la(:) fi'ja(:)], ''chantas'' [sõn'ta(:)]. Quand [a:] pòrta l’accent tonic, pòt perdre en lonjor. * Las consonantas nasalas son instablas en posicion de còda. Quand s’amudissen, la vocala precedenta pòt demorar dins sa forma nasala o se desnasalizar e se retrobar dins sa forma laxa. Après una a nasala o desnasalizada, l’S s’amudís simplament e la vocala demòra inchamjada: plans [plo], [plõ], [plõŋ] o [plõm]. Lo lemosin nasaliza tanben quand la finala latina s'es mantenguda (resultat de geminadas per exemple) mas ajosta [m], e non [ñ], coma sufix fonetic : (un) ''an'' [ãm], ''antan'' [ãntãm], ''lapin'' [lapĩm], ''dedins'' [dedĩm] mas tanben ''font'' [fũm]... * Darrièr E e É, l’èssa se semivocaliza normalament en iòd [j], e se forma un diftong [ej]: estiu [ej'tiw], escòla [ej'kolɔ], cranes dròlles [kranej drolej], vòles [vɔlej], francés [frõn'ʃej]. Quand i a una consonanta amudida a la fin dau mot, tot se passa coma se i èra pas: un piquet [ym pi'kɛ] / dos piquets [du: pi'kej]. Quand s’agís d’una consonanta nasala, se pòt passar coma se i èra pas o se pòt amudir simplament: lo fen [lu 'fɛ] / los fens: [lu: 'fej] o [lu: 'fɛ] * Fau remarcar qu’en lemosin, lo diftong [aj] en posicion tonica altèrna emb [ej] en posicion atòna. Aquò a entraïnat daus cas de confusion dins las formas conjugadas de vèrbs que presenten lo diftong [ej] eissut dau grop –es– en posicion atòna, e lo diftong [aj] pòt i aparéisser en posicion tonica: espiar [ej'pja] > éspia ['ajpjɔ], peschar [pej'sa] > pescha ['pajsɔ]. * Darrièr È, dins lo cas generau, l’èssa s’amudís e la vocala adòpta sa forma tensa e s’eslonja en [e:]: tèsta [te:tɔ], estestar [ejte:'ta], arrèsta [ɔ're:tɔ], arrestès [ɔre:'te:], un pè [ym 'pɛ], dos pès [du: pe:], mèsme ['me:mɛ]. Remarcarem que lo grop se manten [e:] quitament en posicion atòna. * Darrièr Ò tonica, dins lo cas generau, i a amudiment de l’èssa e la vocala adòpta sa forma tensa e s’eslonja en [o:]: còsta [ko:tɔ], gròs [gro:]. Dins quauques cas, pòt i aver diftongason de [o:] en [ow]: nòstre [no:trɛ] o [nowtrɛ]. * Darrièr O tonica o atòna, i a normalament amudiment de l’èssa e eslonjament compensatòri de la vocala: dos [du:], dosta ['du:tɔ], dostar [du:'ta], dostat [du:'ta] * Darrièr las vocalas nautas anterioras I e U, l’èssa s’amudís generalament, mas las vocalas nautas anterioras an pauc tendéncia a s’eslongar, alaidonc es rar de ne trobar de lonjas. L’alonjament compensatòri de l’amudiment de l’èssa se fai sentir nonmàs quand las condicions d’elocucion son favorablas, es a dire subretot a de las vistessas d'elocucion bassas: vist ['vi:], fust ['fy:], disnar [di:'na], puslèu [py:'lew]. * Dins los mots manlevats e los cultismes, o per de rasons de clartat lexicala, i pòt aver conservacion de l’èssa en posicion de còda aprèp una vocala: casqueta [kɔs'ketɔ] o [kas'ketɔ], Espanha [ɛs'paŋɔ], question [kɛs'tiw], esperar [ɛspɛ'ra] (« desirar ») / [ejpɛ'ra] (« atendre »), pòsta ['pɔstɔ], pòste ['pɔstɛ]. *Prononciacion de las vocalas en contacte: ligasons Se fa la ligason fonetica entre "La Marieta 'ribava au prat" /ri'bavowpra/ o "Perqué pas beure un còp ?" /perkepabëyrỹko/ mas se ditz "Sirá oblijat" /siro ublidza/ amb [[iatus]] (per causa de la tonica) o "(Nos) vam a [[Obasina]]" /a owbazino/ o ben amb una /d/ per eschivar l'iatus, /ad owbazino/, segon los parlars. == Pronoms == Com en [[auvernhat (dialècte)|auvernhat]], lo pronom masculin de tresena persona ''el'' es remplaçat per ''se'', mas sonque coma sistèma de preposicion: * ''Ieu parle per se'' (Ieu parli per el) e coma atribut: * ''Qu'es se'' (Qu'es el) * ''Que èra se'' (Qu'èra el) Ara, al feminin e al plural dels dos genres, non s'emplega ''se'', e atal non se ditz pas que ''per ela'' o ''per els/eus'' e non pas: *"per se". == Formas verbalas == === Present de l'indicatiu === 1a sg.: -e 2a sg.: normalament -as per los vèrbs en -ar e -es per los autres, mas tendéncia a generalizar -es a totas las conjugasons 3a sg.: -a per los vèrbs en -ar, Ø o -e per los autres 1a pl.: -am [am] per los vèrbs en -ar, -em [em] per los autres, mas tendéncia a generalizar -em a totas las conjugasons (tendéncia a la remontada de l'accent sus la penultima dins quauques parlars) 2a pl.: -atz per los vèrbs en -ar, -etz per los autres 3a pl.: -en === Imperfach === - verbs en ar: 1a sg.: -ave / -ava 2a sg.: -aves / -avas 3a sg.: -ava 1a pl.: -àvem / -avam [a'vam] (TDF) 2a pl.: -àvetz / -avatz [a'va] (TDF) / -aviatz 3a pl.: -aven / -avan (TDF) - autres verbs: 1a sg.: -iá (tendéncia a la remontada de l'accent sus la penultima dins quauques parlars) 2a sg.: -iàs (tendéncia a la remontada de l'accent sus la penultima dins quauques parlars) 3a sg.: -iá (tendéncia a la remontada de l'accent sus la penultima dins quauques parlars) 1a pl.: -iam (tendéncia a la remontada de l'accent sus la penultima dins quauques parlars) 2a pl.: -iatz 3a pl.: -ián (tendéncia a la remontada de l'accent sus la penultima dins quauques parlars) === Preterit === 1a sg.: -í-<ref> ''(...) Ces formes affaiblies, ou originairement faibles, en ''ii=-i(v)i'' (...) La prononciation actuelle ne fait, dans ces formes et les pareilles, sentir qu'un i, mais très allongé: ''dissí'', ''venguí'', ''tenguí'', ''saubí'', etc., et peut-être en était-il déjà ainsi autrefois.'' [[Camil Chabaneu]], '''Grammaire limousine'''</ref> / -ei / -ère 2a sg.: -ères / -èras 3a sg.: -èt 1a pl.: -èrem / -èram 2a pl.: -èretz 3a pl.: -èren === Futur === 1a sg.: -rai 2a sg.: -ràs 3a sg.: -rá 1a pl.: -rem (-ram) 2a pl.: -retz (-ratz) 3a pl.: -rán === Condicionau === 1a sg.: -riá (tendéncia a emmudir l'-r- intervocalica) 2a sg.: -riàs (tendéncia a emmudir l'-r- intervocalica) 3a sg.: -riá (tendéncia a emmudir l'-r- intervocalica) 1a pl.: -riam (tendéncia a emmudir l'-r- intervocalica) 2a pl.: -riatz (tendéncia a emmudir l'-r- intervocalica) 3a pl.: -rián (tendéncia a emmudir l'-r- intervocalica) === Subjontiu === Present: 1a sg.: -e / -a 2a sg.: normalament -es per los vèrbs en -ar e -as per los autres, mas tendéncia a generalizar -es o -as a totas las conjugasons segon los parlars 3a sg.: -e per los vèrbs en -ar, -a per los autres 1a pl.: -em per los vèrbs en -ar, -am per los autres, mas tendéncia a generalizar -am a totas las conjugasons (tendéncia a la remontada de l'accent sus la penultima dins quauques parlars) 2a pl.: -etz per los vèrbs en -ar, -atz per los autres 3a pl.: -en / -an Imperfach: 1a sg.: -èssa / -èsse 2a sg.: -èssas / -èsses 3a sg.: -ès / -èssa / -èsse 1a pl.: -èssem / -èssam / -essiam 2a pl.: -èssetz / -èssatz / -essiatz 3a pl.: -èssen === Imperatiu === 2a sg.: -a per los vèrbs en -ar, Ø per los autres 1a pl.: -em per los vèrbs en -ar, -am per los autres, mas tendéncia a generalizar -em a totas las conjugasons (tendéncia a la remontada de l'accent sus la penultima dins quauques parlars) 2a pl.: -atz per los vèrbs en -ar, -etz per los autres (mas tendéncia a generalizar -atz a totas las conjugasons dins quauques parlars) autras personas: que + subjontiu L'imperatiu negatiu (o defensa), a la diferéncia daus autres parlars occitans, se fai pas emb lo subjontiu, mas emb l'imperatiu segut de "pas". Quauques vèrbs de la segonda e de la tresena conjugason an una forma particulara per la defensa. === Participi Passat === -at(s) / -ada(s) per los vèrbs en -ar (i a esitacion pel vèrb ''faire'' entre ''fait'' e ''fach'', s'emplega lo plus sovent ''fait'' al masculin, mas ''facha'' al femenin) -it(s) / -ida(s) per certans vèrbs en -ir -ut(s) / -uda(s) per certans vèrbs en -ir, en -er e en -re -és / -esa(s) per certans vèrbs en -er e en -re === Participi Present === -ant per los vèrbs en -ar -(iss)ent per los vèrbs en -ir -ent per los vèrbs en -er e en -re 'Quelas formas son raras. Lo gerondiu se fai pus sovent de la faiçon seguenta: "en" + infinitiu === Conjugason dels vèrbs ÈSSER-ÈSTRE-ESTAR / FAR === Indicatiu: - Present: sei, sès, es, som (sem), sètz, son - Imperfach: ère, ères, èra, èram, èratz/èretz, èren/èran - Preterit: fugu- o sigu-<ref> ''(...) environs de Limoges, sinon à Limoges même. Ruben, dans la préface de son édition de Foucaud, a côté de 'fuguei' et 'fuguesso', mentionne 'siguei' et 'siguesso' , et, en effet, j'ai rencontré ces dernières formes dans de récentes chansons limousines.'' [[Camil Chabaneu]], '''Grammaire limousine'''</ref> + terminasons regularas - Futur e condicionau: se- o si- + terminasons regularas Subjontiu: - Present: siá/saie, siàs/saias, siá/saie, siam, siatz, sián/saien *far: fase (faga) - Imperfach: fugu- o sigu--<ref> ''(...) environs de Limoges, sinon à Limoges même. Ruben, dans la préface de son édition de Foucaud, a côté de 'fuguei' et 'fuguesso', mentionne 'siguei' et 'siguesso' , et, en effet, j'ai rencontré ces dernières formes dans de récentes chansons limousines.'' [[Camil Chabaneu]], '''Grammaire limousine'''</ref> + terminasons regularas Imperatiu: coma lo subjontiu present Participi passat: estat(s) / estada(s) Participi present: essent / estent / estant Lo vèrb èsser/èstre/estar se conjuga totjorn emb eu mèsme dins la lenga literària, mas la lenga populara tend a far la diferéncia entre "èsser estat (dins un endrech)" e "aver estat" per las autras accepcions tipicas dau vèrb. === Conjugason del vèrb AVER === AVER: [o'vej] o [o'jej] (tendéncia a far tombar la -v- intervocalica dins totas las formas e a la remplaçar per una [j] antiiatica) Dins las formas que comencen per una a- atòna son sovent subjèctas a l'aferesi (ex: aguèram ~ 'guèram) Indicatiu: - Present: ai, as, a, avem/am, avetz, an - Imperfach: aviá, aviàs, aviá, aviam/atz, aviatz, avián - Preterit: agu- + terminasons regularas - Futur e condicionau: au- terminasons regularas Subjontiu: - Present: aia/aja, aias/ajas, aia/aja, aiam/ajam, aiatz/ajatz, aian/ajan - Imperfach: agu- + terminasons regularas Imperatiu: coma lo subjontiu present Participi passat: agut(s) / aguda(s) o 'gut(s) / 'guda(s) Participi present: avent / aguent === Conjugason de quauques autres vèrbs irregulars === Indicatiu present: - Veire: vese, veses, vei/ved, vesem, vesetz, vesen - Creire: crese, creses, crei/cred, cresem, cresetz, cresen - Anar ('nar): vau, vas, vai, vam, vatz*, van *o 'atz' (desparicion de v inicial): aqueste trach es plan frequent en lemosin sustot al sud de Lemotges, en particular del ranvèrs de Sent Iriés la Percha: " 'autres 'atz 'os permenar? " per "vautres vatz vos permenar?" O encara " las fa'as 'erdas " per "las favas verdas". - Dire: dise, dises/ditz (interrogatiu)<ref>Outre ''disei'' (dises), nous avons encore à la 2.° personne du sing. de l'ind. prés. la forme forte ''di'' (= <dis<ditz), usitée uniquement dans la formule interrogative ''Qu'en di?'' — A l'impératif, nous avons aussi, outre ''dijo'', une seconde forme, ''di'' (cf. fr. dis) qu'on peut employer isolément, mais que l'on joint volontiers à la première d'une façon pléonastique : ''dijo, di!<nowiki>''</nowiki>'' [[Camil Chabaneu]], '''Grammaire limousine'''</ref>, ditz, disem, disetz, disen - Faire/Far: fatz (fasètz) Subjontiu present: - Poder: puèscha, puèschas, puèscha, puescham, pueschatz, puèschan - Voler: vuelha, vuelhas, vuelha, vuelham, vuelhatz, vuelhan - Prene: prenha, prenhas, prenha, prenham, prenhatz, prenhan Imperatiu: - Dire: dija/dis<ref>Outre ''disei'' (dises), nous avons encore à la 2.° personne du sing. de l'ind. prés. la forme forte ''di'' (= <dis<ditz), usitée uniquement dans la formule interrogative ''Qu'en di?'' — A l'impératif, nous avons aussi, outre ''dijo'', une seconde forme, ''di'' (cf. fr. dis) qu'on peut employer isolément, mais que l'on joint volontiers à la première d'une façon pléonastique : ''dijo, di!<nowiki>''</nowiki>'' [[Camil Chabaneu|Camille Chabaneau]], '''Grammaire limousine'''</ref>, ditz, disem, disetz, disen Morir: - Condicionau: moririá [mej'rjo] - Participi passat: muèrt(a) / mòrt(a) == Sufix ''-ard'' per ''-às'' == Lo [[sufix]] [[aumentatiu]] o [[pejoratiu]] ''-às'', ''-assa'' es substituït per ''-ard'', ''-arda''. == Interrogacion == ''Qui es 'cò ?'' o ''Qui 'cò es ?'' (la segonda es d'influéncia francesa) (Qui es?) ''Qu'es 'cò ?'' o ''Qué 'cò es ?'' o ''Çò qu'es 'cò ?'' (la segonda d'influéncia francesa) (Qu'es acò?) == Expression de l'ora == Com en [[Auvernhat (dialècte)|auvernhat]] e [[Gascon (dialècte)|gascon]] seguís siá lo sistèma meridional de la Romània: ''Son las tres'', ''Son las dotze'', siá lo sistèma general occitan: ''Es una ora'', ''Son cinc oras e dietz/diètz'', ''Son sieis oras manca sèt''. Çai que delai, lo sistèma pus frequent es lo seguent. Per las fraccions d’òra: - Xh00: ‘quò es [kej]/[kwej] X ora(s) [ex: 5h, 17h: '''‘quò es cinc oras'' (dau matin, de l'après-miègjorn); 1h, 13h: ''’quò es una ora'' (dau matin, de l'après-miègjorn). Per las òras exactas: - entre Xh01 e Xh29: 'quò es X ora(s) (passada(s) de/d') + nombre de minutas [ex: 17h20: '''quò es cinc oras'' (passadas de) ''vint'' (de l'après-miègjorn). - Xh15: 'quò es X ora(s) (passada(s) d') un quart. - Xh30: 'quò es X oras e demiá. - entre Xh31 e Xh59: 'quò es X+1 oras manca + nombre de minutas [ex: 10h50: '''quò es onze oras manca diètz'' (dau matin/mandin). - Xh45: quò es X+1 oras manca un quart. Per demandar l'ora: ''Quant es d'ora?'' == Parabòla de l'enfant prodig == En plusors versions lemosinas http://books.google.fr/books?id=gKlkW2OJNhQC&pg=PA494&lpg=PA494&dq=%22patois+limousin%22&source=bl&ots=RN99Z7GPsl&sig=pApSgDMd7oAuJzfqS-JlkV1ze2E&hl=ca&sa=X&ei=MrodU9asCoap7Qb1xYGQBA&redir_esc=y#v=onepage&q=%22patois%20limousin%22&f=false ==Lexic== {{article detalhat|Lexic lemosin}} == Bibliografia == * Dictionnaire d'usage occitan-français - Limousin, Marche, Périgord, Yves Lavalade [3ena ed. revista e aumentada] * Dictionnaire de la langue limousine - Diciounàri de lo lingo limousino, Léon Dheralde, Société d'ethnographie de la Marche et du Limousin, 1968. * [https://web.archive.org/web/20140216032426/http://www.bn-limousin.fr/items/show/109 Dictionnaire de langue limousine, Léonard Duclou, manuscrit de la bibliotèca numerica dau lemosin] * La Conjugaison Occitane (Limousin), Yves Lavalade, ed. Escòla 'Chabatz d'Entrar, 2012. * Abrégé pratique de Grammaire limousine, Michel Tintou, ed. Lemouzi. * Dictionnaire français - limousin, Michel Tintou, ed. Lemouzi. * Parler limousin - Parlar limousi, Ethnologia, Revue d'ethnologie et d'ethnoécologie des pays occitans, Etudes Rurales n.85, S.E.L.M., 1977 o n.62-63 del Bulletin de la société d'ethnographie du Limousin, de la Marche et des régions voisines, 3en e 4rt trimestre, S.E.L.M., 1976 * Parler Limousin" (Parlar Limousi), Maurice Robert n.62-63 Bulletin de la société d'ethnographie du Limousin, de la Marche et des régions voisines, 3en e 4rt trimestres 1976 * Les mots du limousin, Maurice Robert, S.E.L.M., 1996. * Les Parlers de la Creuse, patrimoine de la Creuse (langue et mémoire du pays de Guéret), Conseil Général de la Creuse (libre + CD) * [https://web.archive.org/web/20200302211744/http://www.bn-limousin.fr/archive/files/095c25361f3aa9583c3280ce8d85df3d.pdf Contribution à l'étude du parler de la Creuse : le patois de la région de Chavanat : grammaire et folklore, Louis Queyrat, 1927] * [Expressions et dictons du Périgord limousin, [[Michel Chadeuil]], ed. Christine Bonneton] * Tournures limousines, viradas lemosinas, nouvelle édition revue et augmentée, Yves Lavalade Jacques Peyramaure, Institut d'Estudis Occitans dau Lemosin, colleccion Lop-Rainard-Lebre, 2011. * [https://web.archive.org/web/20150402224805/http://jeanpas.goudounesque.pagesperso-orange.fr/diccionari%20dordonhenc.htm Lexic carcinòl dordonhenc (segond lo parlar de Sant Seren), Joan-Pascal Godonesca] * [http://books.google.fr/books?id=zjyopOnCw2gC&printsec=frontcover&dq=Dictionnaire+de+saint-privaçois:+Parler+Occitan+de+la+Xaintrie+Blanche++Per+Jacques+Rongier&hl=ca&sa=X&ei=zeomU4KkA6jA0QXQtIGACA&ved=0CCgQ6AEwAA Dictionnaire de saint-privaçois: Parler Occitan de la Xaintrie Blanche, Jacques Rongier] *[http://books.google.fr/books?id=yF-SAwAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr&output=html_text L'occitan tel qu'on le parle, Jacques Rongier, 2014] * [http://limousin87.canalblog.com/archives/2007/05/08/16157516.html Dictionnaire Patois de Chateauneuf la Forêt, Fables de la Fontaine et Poésies, Société Historique de Châteauneuf-la-Forêt n°10, 2002] * [https://archive.org/details/dictionnairedupa00bruoft Dictionnaire du patois du Bas-Limousin (Correze), et plus particulierement des environs de Tulle, Joseph-Anne Vialle, 1824] * [http://blisetborn.free.fr/racines/notre_patois/patois-avantpropos.html Le patois dans le canton de Saint-Pierre de Chignac, Charles Mespoulède et Henri Lamy d’après une étude publiée en 1927 par Gaston Guillaumie] * [http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/noroi_0029-182x_1966_num_51_1_1818 Termes de géographie agraire limousine relatifs à l'eau, P. Perrier, 1996] * [http://books.google.fr/books?id=fe5YCq5SiHYC&pg=PA363&lpg=PA365&ots=A5keQZnF2t&focus=viewport&dq=ganhon+porc+occitan&hl=fr&output=html_text Quelques traits lexicaux limousins facteurs d'identité linguistique", Guyane Brun-Trigaud in Le Limousin, pays et identités: enquêtes d'histoire, de l'antiquité au XXIe] * [https://la-biaca.org/files/original/13/13490/Occitanredde-D.Decomps.pdf ''L'occitan redde e ben: lo lemosin'', Dominique Decomps, Gérard Gonfroy, S.I.R.S.-Omnivox, 1979] * Vocabulari Lemosin, Bernat Gana, Yves Lavalade, Cléo, 1976 * Glossaire des dialectes marchois et haut limousin de la Creuse, Gilbert Pasty, 1999 * [https://archive.org/details/larevuescientifi911lege La botanique du patois Bas-Limousin, in Bulletin de la Société des lettres, sciences..., Crauffon Emmanuel, Lacombe Oscar, p. 429-440, La revue scientifique du Limousin, 1893] * [https://archive.org/stream/bulletindelasoc97unkngoog#page/n167/mode/1up ''Noms patois ou vulgaires des plantes de la Corrèze'', Gaston Godin de l'Épinay, Bulletin de la Société scientifique, historique et archéologique de la Corrèze, 1908] * [https://archive.org/details/larevuescientifi911lege Le Plateau de Millevaches — Introduction — Limites — Topographie et Hydrologie - Agrologie — Flore fourragère..., J-B Pedon, in Bulletin de la Société des lettres, sciences... La revue scientifique du Limousin, 1893] * "La végétation spontanée aux environs d'Eymoutiers" M. Duris, inedit? * [https://web.archive.org/web/20140216032426/http://www.bn-limousin.fr/items/show/109 Dictionnaire de langue limousine, Léonard Duflo, manuscrit inedit, 1779] * [https://web.archive.org/web/20140723063555/http://issuu.com/canton-chateauneuf/docs/patois Recueil et essai de traduction des mots et expressions de Châteauneuf-la-Forêt, André Deleger, Société Historique de Châteauneuf-la-Forêt n°10, 2002] * [https://web.archive.org/web/20150402132750/http://www.perigordoccitan.fr/Paleographie/Livre_Noir/LN%20Glossaire/Livre%20Noir%20Glos.htm Glossaire du Livre noir (Registre consular de [[Periguers]], 1360 - 1449, [[Joan Ros]] ] * [http://books.google.fr/books?id=DccFAAAAQAAJ&pg=PR66&focus=viewport&hl=fr&output=html Poésies en patois limousin: édition philologique..., Emile M. Ruben] * [https://www.academia.edu/3604536/Estudi_comparatiu_de_las_realizacions_de_las_èssas_en_posicion_de_còda_sillabica_en_occitan_lemosin_e_lengadocian_e_en_catalan_central_e_balear “Estudi comparatiu de las realizacions de las èssas en posicion de còda sillabica en occitan lemosin e lengadocian e en catalan central e balear", Rafèu Sichel-Bazin, in: Camps, Christian (Ed.): Les relacions catalano-occitanes al llindar del segle XXI. Péronnas: Association Française des Catalanistes, Editions de la Tour Gile. (2009)] == Referéncias == <references/> == Ligams extèrnes== * [https://fr.m.wikiversity.org/wiki/Limousin/Vocabulaire Vocabulari Lemosin - francés sus Wikiversity] * [https://web.archive.org/web/20200920201422/https://opinion.jornalet.com/lenga/blog/2509/las-grafias-arcaizantas-e-modernas-en-lemosin ''Las grafias arcaïzantas e modernas en lemosin'', Domergue Sumien] * [https://web.archive.org/web/20130818030442/http://parlam-lemosin.net/ "Parlam lemosin" Metòde d'occitan lemosin amb d'extraches sonòrs per Ives Lavalada e Piare Vinhau] * [http://assit.urroz.org/?page_id=2215 Lo vocabulari occitan d'un vilatge Lemosin] * [https://web.archive.org/web/20171107020005/https://lu-chapeu.jimdo.com/lexics/occitan-lemosin/ ''L'occitan lemosin per començar'', L'occitan au bale'' (lexics lemosins, amb versions en espanhòl e italian), ''L'occitan marchés per començar'' (lexic marchés)] * [https://web.archive.org/web/20150819154950/http://chateletdejayac.com/miladiou/ Tèxtes en occitan lemosin amb d'extraches sonòrs de lor lectura per l'autora del sit] * [http://gallica.bnf.fr/Search?adva=1&t_relation=cb413012180&q=dialecte&adv=1&tri=&n=15&p=1&pageNumber=3&isSearch=false Lista de totes los enregistraments en lemosin dins las ''archives de la parole'', 1913] * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k128067k.r=archives+de+la+parole+corr%C3%A8ze.langFR enregistrament masculin en lemosin a Argentat dins las ''archives de la parole'', 1913] * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k128064f.r=dialecte.langFR enregistrament femenin en lemosin a Argentat dins las ''archives de la parole'', 1913] * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k128060x.r=dialecte.langFR enregistrament sus la rusclada en lemosin a la Chapèla de Sent Geraud dins las ''archives de la parole'', 1913] * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1280619.r=dialecte.langFR enregistrament en lemosin a la Chapèla de Sent Geraud dins las ''archives de la parole'', 1913] * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k128068z.r=dialecte.langFR ''Proverbes limousins'' transcrits e comentats enregistrament en lemosin a la Chaunac dins las ''archives de la parole'', 1913] * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k128170k.r=dialecte.langFR ''Un mariage au Saillant'' enregistrament en lemosin al Salhant dins las ''archives de la parole'', 1913] * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k128143p.r=dialecte.langFR enregistrament en lemosin a Votesac dins las ''archives de la parole'', 1913] * [http://storage.canalblog.com/05/33/677878/87419266.pdf Lexique trilingue Occitan (limousin) Français Anglais de Jean-Pierre Reydi] * [http://arrilemosin.free.fr/beus/ Lo lemosin per los beus, pitit lexic a l'usatge dels parents que volen parlar occitan a lors pitits] * [http://arrilemosin.free.fr/cafe/cafe-1.html Guida de conversacion e vocabulari "Lo cafè en occitan" amb d'extraches sonòrs] * [http://arrilemosin.free.fr/index.php?post%2F2013%2F02%2F04%2FPer-parlar-occitan-au-bale-Pour-parler-occitan-en-bal-trad Guida de conversacion e vocabulari per parlar Occitan al "bar trad"] * [http://jpreydy.canalblog.com/ Cors d'occitan de Jean-Pierre Reydy] * [https://web.archive.org/web/20160305132813/http://www.terradoc.net/pajas/delasleicons/delasleicons.htm Leiçons de lemosin] * [http://ujan.free.fr/minjanet/lex.htm Lexic de la cozina lemosin - francés in ''Minjar autras vetz: enquesta a Assit de Manòc'', Danisa Urròz, 1984] * [http://w3.erss.univ-tlse2.fr/clid/occitan/textes/textes%20graphiques/oc4%20Limousin/t_ROUX1883_PROV_LIM.RTF Provèrbis lemosins de [[Josèp Ros]]] * [https://www.sites.google.com/site/botanique24/botanique-occitane/la-clau-lemosina Los vegetaus, plantas e flors, segond lo Vocabulari lemosin d'Ives Lavalada] * [http://www.poulouzat.fr/herbier/occitan.htm Lexic latin occitan francés de l'ortalalha e plantas comestibles, segond lo Vocabulari lemosin d'Ives Lavalada] * [https://web.archive.org/web/20150529055637/http://www.bn-limousin.fr/items/show/300 Dictionnaire des locutions vicieuses, usitées dans le Midi de la France, et particulièrement dans la ci-devant province du Limousin, François Sauger-Préneuf, chez Ardilier, Lemòtges, 1825] * [http://p0.storage.canalblog.com/07/95/677878/74576527.doc Prononciacion daus pluraus del lemosin] * [http://p5.storage.canalblog.com/59/88/677878/55949731.doc Dificultats graficas dau lemosin] * [http://projetbabel.org/forum/viewtopic.php?t=15523 ''La graphie alibertine en limousin : contradictions et écarts''] * [http://www.ieo-limousin.org/picatau/glossaire.htm Glossari de las òbras de Picatau] * [http://lavitaenoc.blogs.dordognelibre.fr/apps/m/ Blòg en lemosin ''La vita en òc''] * [https://web.archive.org/web/20140830223438/http://www.nama24.com/jeanganiayre/?cat=11 Tèxtes en occitan lemosin de Jan Ganhaire amb traduccion francesa] * [https://groups.google.com/forum/m/#!topic/soc.culture.occitan/6bi5nkL8eE0 Lexic del bestiam Bestiaire Occitan, Yves Lavalade, ed. de la Veytizou, 1997] * [https://archive.org/details/dictionnairedupa00bruoft Dictionnaire du patois du Bas-Limousin (Correze), et plus particulierement des environs de Tulle, Joseph-Anne Vialle, 1824] * [http://books.google.fr/books?id=rH73m3jiPj0C&pg=PA17&lpg=PA17&dq=barginhar&source=bl&ots=RFAU8oh4rq&sig=aAjFF7JXhNBgsN2iRhtAg2LclgI&hl=ca&sa=X&ei=-E8UU_TwMsrX7Aa38YGYBA&ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false ''Lexique Limousin d'après les œuvres de Joseph Roux'', Raymond Laborde] * [https://web.archive.org/web/20160324105928/http://www.pingrieux.com/fichiers/Chapitre7.pdf Lexic e gramatica del parlar de Pingrieu(?) en [[Corresa]]] * [http://losarmoneir.unblog.fr/2014/01/28/lexic-de-patoes-de-sta-fe-la-granda/comment-page-1/#comment-350 Lexic pichon occitan-francés de [[Santa Fe la Granda]], [[Brajairagués]] ] * [http://al.deliquet.free.fr/Occitan/Joan-Pau_VERDIER/Joan-Paul_VERDIER_01.html Extraits del "Dict'OC" de Joan Pau Verdier] * [https://web.archive.org/web/20160304213645/http://w3.letmod.univ-tlse2.fr/occitan/Archives/doc/jornada_ganhaire.pdf Punts de lenga dins 'Lo darrier daus Lobaterras' de Joan Ganhaire, in 'Jornada d’estudi CAPES Universitats Tolosa II – Montpelhièr III', C.R.O.M, Tolosa, decembre 2008] * [https://web.archive.org/web/20130917055048/http://www.pays-de-bergerac.com/pages/occitan/toponymie/Quand-nos-ancetres.asp ''Quand nos ancêtres défrichaient, des Artigues aux Essarts… - La toponymie et la conquête des bonnes terres'' vèrbs e noms occitans lemosins sus aqueste subjècte] * [https://www.persee.fr/doc/rgpso_0035-3221_1962_num_33_3_2075?q="Vocabulaire+de+Géographie+agraire" ''Vocabulaire de géographie agraire du Limousin''] * [http://www.jlnony.fr/CHP/Toponymie_canton_Eymoutiers.pdf Toponimia dau canton d'Aimostier, Jean-Louis Nony] * [http://expograpy.blogspot.fr/ Expausicion de muebles e objèctes lemosins en occitan] * [http://occitan.blogs.sudouest.fr/apps/m/archive/2013/01/11/noms-de-luocs-dau-canton-de-nontronh-per-jan-peire-reidi.html ''Noms de luòcs dau canton de Nontronh'', Joan-Pèire Reidí] * [http://m.7alimoges.tv/tags/occitan%20limousin Reportatges de la tele 7ALimoges en occitan lemosin] * [https://web.archive.org/web/20230225023128/https://issuu.com/ieoparis/docs/henri-gilbert---la-covisada Libre ''La convisada'' seguida de Nòtas etimologicas, Henri Gilbert, reedicion IEO] * [https://web.archive.org/web/20130202144401/http://ieo-lemosin.org/?lang=oc IEO dau Lemosin] * [https://m.youtube.com/channel/UC8uANbluFeGEq9NmIN5LcIA canal de vidèos de l'IEO del Lemosin] * [http://la-biaca.org/index.php 'La Biaça' portal de referéncia la memòria occitana lemosina] * [http://www.chanson-limousine.net Cançons, contes, faulas e nhòrlas lemosinas amb tèxtes, traduccions en francés e vocabulari comentat] * [http://arrilemosin.free.fr Collectiu Arri!] * [http://bartavel.com/tresor/3.Lexique.pdf ''Trésor des parlers occitans du Velay oriental et du Sud-Forez'', Jean-Yves Rideau] * [https://www.marraire.eu/Telecharjar.php?fic=Lexic.pdf ''Lexique de l'occitan nord-est du Velay'', Didier Grange] * [http://bartavel.com/dicoc.html ''Lexic Vivarés-Naut'' de Bartavel.com] * [https://www.marraire.eu/Telecharjar.php?fic=LexicSegolenes.pdf ''Lexique occitan sigolénois''] * [https://web.archive.org/web/20160621074231/http://www.octele.com/video-oc/conta.88/monica.html poèmas de Bernat Lesfarga legits per Monica Burg lo 19/03/2015 a Brajairac al D'ÒC Show d'Òc Tele] == Ligams audio-visuals == * [http://al.deliquet.free.fr/Occitan/Joan-Pau_VERDIER/Joan-Paul_VERDIER_01.html Lexic occitan e lemosin (extraches del Dict'òc de [[Joan-Pau Verdier]])] * [https://www.francebleu.fr/emissions/le-dict-oc/perigord ''L'òc express'' per [Laurent Labadie]] * [http://al.deliquet.free.fr/Occitan/COMBI/proverbial.html Dichas e aforismes lemosins per [[Bernard Combi]]] == Vejatz tanben == * [[Occitan]] ** [[Creissent]] * [[Lingüistica]] ** [[Dialectologia]] [[Categoria:Lenga de França]] [[Categoria:Lemosin (region)]] [[Categoria:Lemosin (Occitània)]] [[Categoria:Dialècte occitan]] pov6owryyin18p3qcnjf962tr6g1eer 0 5585 2497625 2387321 2026-04-06T09:13:10Z ~2026-20684-31 63001 2497625 wikitext text/x-wiki {{stub}} {{Infobox Continent |nom=America |superfícia=42 549 00 |país=35 |fus orari=UTC−10:00 a UTC−00:00 |lengas=[[anglés]], [[espanhòl]], [[portugués]], [[francés]], [[quíchoa]], [[guaraní]], [[aimara]] |populacion=1,02 miliard |densitat=22.67 |autonim=[[Abya Yala]]}}'''America''', de còps nomenada las '''Americas''', es un [[continent]] que compren tota l'espandida de l'[[America del Nòrd]] e l'[[America del Sud]]. S'espandís en totalitat dins l'[[emisfèri occidental]] e constituís lo [[Nòu Mond]]. La partida centrala del continent rep com nom [[America Centrala]], malgrat que la region siá inclusa en America del Nòrd. L'[[istme de Panamà]] es lo limit de referéncia entre los dos soscontinents. Lo primièr còp que s'utilizèt lo nom ''America'' foguèt en [[1507]]. D'un ponch de vista europeocentric, mentre qu'America foguèt descobèrta pel [[viking]] [[Leif Ericson]] en l'an [[1000]] e redescobèrta per [[Cristòl Colomb]] en [[1492]], lo continent foguèt nomenat segon [[Amerigo Vespucci]], un navigaire [[Toscana|toscan]] posterior a Colomb. {{Clr}} == Nòtas e referéncias == <references /> ==Ligams extèrnes== * [http://vimeo.com/album/1675286 Vidèos de las "Jornades sobre la censura espanyola" (a l'epòca de la Descobèrta d'America e apuèi)] * [http://www.inh.cat Institut Nova Història: darrièras descobèrtas concernentas a l'epòca de la Descobèrta d'America] [[Categoria:Geografia]] [[Categoria:America]] hiqbkis1tvohp10s6eo5r82iy9pxjey 0 6176 2497608 2492208 2026-04-06T08:15:07Z Alaric 506 44932 2497608 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Aranés}} {{Infobox Província d'Espanha | dialècte = aranés }} Era '''província de Lhèida''' (en [[catalan]]: ''província de Lleida''; en [[espanhòl]]: ''provincia de Lérida'') ei ua division administrativa [[Espanha|espanhòla]] de dusau nivèu dens la comunitat autonòma de [[Catalonha (comunautat autonòma)|Catalonha]]. En aquera província, es lengues oficiaus son lo [[catalan]], l'[[espanhòl]] e l'[[occitan]] [[aranés]], d'acòrd damb er Estatut d'autonomia de Catalonha. Era capitau n'es [[Lhèida]]. Es Servicis Estatics Espanhòus li conferisson eth còdi postau e estatistic '''25'''. ==Comarcas== Eras comarcas que son : === Comarques === * era [[Auta Ribagorça]] * er [[Aut Urgèl]] * era [[Bassa Cerdanha|Baisha Cerdanha]] (mitat [[oèst|occidentala]]) * eras [[Garrigas (Catalonha)|Garrigas]] * [[Noguera]] * eth [[Palhars Jusan]] * eth [[Palhars Sobeiran|Palhars Sobiran]] * eth [[Plan d'Urgèl]] * [[Segarra]] * [[Segrià|Segrian]] * [[Solsonés]] * er [[Urgèl]] * era [[Val d'Aran]] Tanben era província qu'enclutz [[Gósol]], municipi de la comarca de [[Berguedà|Berguedan]]. == Referéncies == {{Referéncias}} {{Províncias d'Espanha}} {{OcDivDep}} [[Categoria:Lhèida (província)]] [[Categoria:Catalonha]] [[Categoria:Província d'Espanha]] 1ndm9stszcoo1m4c9dszgaf6obxehgz 0 16713 2497581 2280159 2026-04-05T16:40:22Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2497581 wikitext text/x-wiki {{Infobox Escrivan | carta = | nom = Jonathan Swift | imatge = imatge:Jonathan Swift by Charles Jervas detail.jpg | talha imatge = 200px | legenda = Detalh d'un retrach de Jonathan Swift realizat per [[Charles Jervas]] | nom de naissença = | nom aliàs = M. B. Drapier, Lemuel Gulliver, Isaac Bickerstaff | data de naissença = 30 de novembre de 1667 | luòc de naissença = [[Dublin]] ([[Irlanda (illa)|Irlanda]]) | data de decès = 19 d'octobre de 1745 | luòc de decès = [[Dublin]] ([[Irlanda (illa)|Irlanda]]) | activitat = prèire, escrivan, panfetari | lenga = [[anglés]] | genre = | movement = | distincions = |òbra = <div> * ''[[Las Letras del drapièr]]'' ([[1724]]) * ''[[Los Viatges de Gulliver]]'' ([[1726]]) * ''[[Umbla Proposicion]]'' ([[1729]]) * ''[[Lo Conte del tonèl]]'' ([[1704]]) </div> }} [[Jonathan Swift]] ([[1667]]-[[1745]]) foguèt un escrivan satiric e poèta [[Anglatèrra|anglo]][[Irlanda|irlandés]], sustot conegut per son libre ''[[Los Viatges de Gulliver]]''. == Òbras == * ''[[Pamphlets et satires]]'', ([[1703]]-[[1735]]) * ''[[La Bataille des livres]]'', ([[1704]]) * ''[[Le Conte du tonneau]]'', ([[1704]]) * ''[[Méditation sur un balai]]'', ([[1710]]) * ''[[Les Lettres du drapier]]'', ([[1724]]) * ''[[Cadenus et Vanessa]]'', ([[1726]]) * ''[[Les Voyages de Gulliver]]'', ([[1726]]) * ''[[Modeste proposition]]'', ([[1729]]) * ''[[La Conversation polie]]'', ([[1738]]) * ''[[Instructions aux domestiques]]'', ([[1745]]) * ''[[Journal à Stella]]'', ([[1766]]-[[1762]]) == Ligams extèrnes == * https://web.archive.org/web/20070320224636/http://www.evene.fr/celebre/biographie/jonathan-swift-490.php * https://web.archive.org/web/20061128131448/http://www.ricochet-jeunes.org/auteur.asp?id=1871 * https://web.archive.org/web/20060929183007/http://www.proverbes-citations.com/swift.htm {{commons|Jonathan Swift}} [[Categoria:Escrivan britanic|Swift, Jonathan]] [[Categoria:Escrivan irlandés|Swift, Jonathan]] [[Categoria:Naissença en 1667|Swift, Jonathan]] [[Categoria:Decès en 1745|Swift, Jonathan]] 6xhadw57g8u9m4z9notwsqdg92fhbmu 0 23011 2497623 2468080 2026-04-06T09:08:11Z ~2026-21199-17 63006 2497623 wikitext text/x-wiki {{Vejatz omonims|Partit Socialista}}{{Infobox Partit politic |nom_oficial=Parti socialiste |acronim=PS |nom=Partit Solialista |estat=[[França]] |color=#FF8080 |creacion=4 de mai de 1969 |pòrtavotz=Olivier Faure<br>Corinne Narassiguin<br>Razzy Hammadi |president=[[Olivier Faure]] |secretari_general=[[Olivier Faure]] |precedit_per=[[Seccion Francesa de l'Internacionala Obrièra - SFIO]] |1_sètis1=31 |2_sètis1=577 |sètis1=[[Assemblada Nacionala (França)|Assemblada Nacionala]] |1_sètis2=73 |2_sètis2=348 |sètis2=[[Senat francés|Senat]] |sètis3=Deputats al [[Parlament Europèu]] |1_sètis3=3 |2_sètis3=79 |3_sètis1=#FF8080 |3_sètis2=#FF8080 |3_sètis3=#FF8080 |3_sètis4=#FF8080 |1_sètis4=5 |2_sètis4=17 |sètis4=[[President del Conselh Regional|Presidents regionals]] |alienacion_politica=[[Centresquèrra]] |ideologia=[[Socialdemocracia]] }} Lo '''Partit Socialista''' (en francés: ''Parti socialiste'') es un [[partit politic]] francés generalament classat a l'[[esquèrra]]. Es dels partits politics francés màgers amb l'[[Union per un Movement Popular]]. Lo PS aviá mai de 230&nbsp;000 membres en genièr de 2007. Le PS es membre del Partit Socialista Europèu e de l'[[Internacionala Socialista]]. ==Istòria== Lo Partit Socialista foguèt fondat en 1905 jol nom de ''[[Seccion Francesa de l'Internacionala Obrièra - SFIO|Seccion Francesa de l'Internacionala Obrièra]]'' (''Section française de l'Internationale ouvrière'' en francés). La SFIO foguèt lo resultat de l'unificacion dels divèrses partits, en particular lo Partit Socialista de França de [[Jules Guesde]] e Édouard Vaillant, e lo Partit Socialista Francés, dirigit per [[Joan Jaurés]]. Aquela nòva organization aviá una doctrina marxista. En 1914, lo reformista Joan Jaurés es assassinat. La [[Revolucion Russa]] provòca la scission del partit al Congrès de Tors en [[1920]] amb la creacion del [[Partit Comunista Francés]]. En [[1936]], lo SFIO s'aliga amb los radicals e los comunistas per formar lo [[Front popular (França)|Front Popular]] menat per [[Léon Blum]]. En [[1940]], la majoritat dels deputats socialistas vòtan los plens poders al [[Philippe Pétain|marescal Pétain]]. Aprèp la fin de la [[Segonda Guèrra Mondiala|Guèrra]], lo partit coneis una crisi longa. En 1969, al Congrès d'Epinay, van fusionar la SFIO amb divèrs gropes socialistas. [[François Mitterrand]] deven lo primièr secretari del Partit Socialista renovat. A las eleccions presidencialas de [[1974]], François Mitterrand obten 49% dels votas. En [[1981]], François Mitterrand deven lo primièr socialista President de la Republica. Es President pendent 14 ans. En [[1995]], los socialistas pèrdon las eleccions presidencialas, mas en [[1997]] ganhan los eleccions legislativas e Lionel Jospin deven Primièr Ministre. En [[2002]], Jospin pèrd al primièr torn de las eleccions presidencialas. Dempuèi las eleccions legislativas de [[2002]], lo Partit Socialista es dins l'oposicion al nivèl nacional. A l'eleccion presidenciala de [[2007]], [[Ségolène Royal]] designada candidata del Partit Socialista a l'eleccion presidenciala de 2007, obtenguèt 46,94 % de las voses al segond torn. Las eleccions legislativas de [[2007]] foguèron una autra desfacha del Partit Socialista. Partent de [[2008]], lo PS renforcèt sa predominància, en particular dins los departaments occitans. Se ganhèt las eleccions ''municipalas'' e ''[[Canton francés|cantonalas]]'' de 2008, perdèt las ''europeas'' de 2009 (16,5% de voses), mai ganhèt las ''[[Region francesa|regionalas]]'' de 2010 (20 conselhs regionals sus 22), et fin final [[François Hollande]] es elegit president de la Republica en 2012. Pamens, despuèi 2014, un part deis adherènts del PS e meme deis deputats PS (leis «fondejaires») critican lo govèrn. Lo partit recula a las eleccions municipalas de 2014, puèi perd l'eleccion presidenciala de 2017 (6,36% de voses a Benoît Hamon au premier torn). Lo partit perd força membres sus l'esquèrra (la [[França Insomesa]] de Jean-Luc Mélanchon) e sus la drecha ([[La République en marche !]] d'Emmanuel Macron, e mai [[Acampament Nacional (partit francés)|Rassemblament Nacional]] de Marine Le Pen). {| summary="Lista dels primièrs secretaris de l'istòria del PS " class="wikitable" border="0" cellpadding="2" cellspacing="1" style="margin-left1em;" ! colspan="2" | Lista dels primièrs secretaris del PS |- bgcolor="#FFFFFF" | 1969-1971 || [[Alain Savary]] |- bgcolor="#FFFFFF" | 1971-1981 || [[François Mitterrand]] |- bgcolor="#FFFFFF" | 1981-1988 || [[Lionel Jospin]] |- bgcolor="#FFFFFF" | 1988-1992 || [[Pierre Mauroy]] |- bgcolor="#FFFFFF" | 1992-1993 || [[Laurent Fabius]] |- bgcolor="#FFFFFF" | 1993-1994 || [[Michel Rocard]] |- bgcolor="#FFFFFF" | 1994-1995 || [[Henri Emmanuelli]] |- bgcolor="#FFFFFF" | 1995-1997 || [[Lionel Jospin]] |- bgcolor="#FFFFFF" | 1997-2008 || [[François Hollande]] |- bgcolor="#FFFFFF" | 2008-2012 || [[Martine Aubry]] |- bgcolor="#FFFFFF" | 2012-2014 || [[Harlem Désir]] |- bgcolor="#FFFFFF" | 2014-2017 || [[Jean-Christophe Cambadélis]] |- bgcolor="#FFFFFF" | 2017-2018 || [[Rachid Temal]] |- bgcolor="#FFFFFF" | 2018- || [[Olivier Faure]] |} ==Las grandas personalitats== *[[Léon Blum]] *[[Gaston Defèrre]] *[[Jules Guesde]] *[[Joan Jaurés]] *[[Paul Lafargue]] *[[Léo Lagrange]] *[[François Mitterrand]] *[[Daniel Mayer]] *[[Guy Mollet]] *[[Alain Savary]] *[[Jean-Pierre Chevènement]] *[[Michel Rocard]] ==Ligams extèrnes== *{{fr}} [http://www.parti-socialiste.fr/ Sit oficial] {{Modèl:Assemblada Nacionala}} {{Partits politics franceses}} {{Politica}} [[Categoria:Partit Socialista (França)|*]] [[Categoria:Partit politic francés]] [[Categoria:Internacionala Socialista]] 7lx198otwsbux6wmo05s2fs4lpfcl4w 0 23912 2497621 2496435 2026-04-06T08:58:39Z ~2026-20684-31 63001 2497621 wikitext text/x-wiki {{Infobox Partit politic |color=#254671 |nom_oficial=Rassemblement National {{small|(fr)}} |acronim=RN |estat=[[França]] |president=[[Jordan Bardella]] |cap_títol_1=Vicepresidents |cap_nom_1={{Bes | [[Louis Aviot]] | [[Laure Lavalette]] | [[Hélène Laporte]] }}|creacion=5 d'octobre de 1972 |orientacion=[[Extrèma drecha]] }} Lo '''Rassemblament Nacional''' (en francés: ''Rassemblement National''), ancianament anomenat '''Front Nacional''' (en francés: ''Front National''), es un partit politic francés d'[[extrèma drecha]],<ref>{{Ref-web|títol=Elections législatives 2024 : pourquoi le RN est un parti d’extrême droite ?|url=https://www.lamontagne.fr/paris-75000/actualites/elections-legislatives-2024-pourquoi-le-rn-est-un-parti-dextreme-droite_14525790/|nom=Malik|cognòm=Kebour|data=28 de junh de 2024|site=La Montagne}}</ref> fondat en octòbre de 1972 e presidit successivament per [[Jean-Marie Le Pen]], [[Marine Le Pen]] e [[Jordan Bardella]]. Lo Rassemblament Nacional es un partit populista e sobeiranista que pretend “aparar lo pòble francés contra l'ideologia mondialista”. Es opausat a l'ensenhament de las lengas minorizadas dins las escòlas mas reconeis que fan partida del patrimòni nacional <ref>Martin Zuber, [https://www.bfmtv.com/politique/elections/presidentielle/marine-le-pen-veut-interdire-l-enseignement-des-langues-regionales-a-l-ecole_AN-202204220266.html "Marine Le Pen opposée à l’enseignement des langues régionales"], ''BFMTV'', 22 d’abril de 2022, en linha.</ref><ref>[https://www.nouvelle-aquitaine.fr/sites/default/files/2022-09/Proces_verbal_seance_pleniere_29_mars_21.pdf “Vote sur la «Langues et Cultures Régionales : Feuille de route 2021-2024. Contre: Rassemblement National”].</ref>. Partit menor dins los ans 1970, l'RN va venir un dels principals partits politics franceses dins los ans 1980 e 1990. En 2002, son president d'aquel temps, Jean-Marie Le Pen, arribèt al segond torn de las eleccions presidencialas francesas. La filha Marina Le Pen tanben foguèt vencuda al segond torn de las eleccions presidencialas en 2017 e 2022. L'RN es vengut lo primièr partit de França a las eleccions europèas de junh de 2024. == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20220413070717/https://rassemblementnational.fr/ Site oficial] {{ref}} {{Partits politics franceses}} {{Politica}} [[Categoria:Front Nacional (partit francés)]] [[Categoria:Partit politic de la Cinquena Republica]] [[Categoria:Partit politic francés]] [[Categoria:Partit politic nacionalista]] [[Categoria:Extrèma drecha francesa]] 6yt207doqditgeo3i9yz4z6cl0jl0ly 0 25904 2497575 2490806 2026-04-05T15:50:11Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2497575 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:The Kaaba - Flickr - Al Jazeera English.jpg|thumb|La [[Kaaba]], situada a [[La Mèca]] en [[Arabia Saudita]], es lo centre de l'islam. Los musulmans del mond entièr i venon far son [[Hajj|pelegrinatge]].]] L{{'}}'''islam''' (AFI: {{AFI|/ˈizlam/}}; {{arabi|الإسلام|Islām}}) es una [[religion abraamica]] s'apiejant sul [[dògma]] del [[monoteïsme]] absolut (l'[[adoracion]] del Dieu unic sens li atribuir pas cap associat) e prenent sa font dins l'[[Alcoran]], considerat coma lo recuèlh de la paraula de [[Dieu]] ({{arabi|الله|Allah}}, "[[Allà]]") [[revelacion|revelada]] a [[Maomet]], proclamat per aqueles qu'aderisson a l'islam coma essent lo darrièr [[Profètas de l'islam|profèta de Dieu]]<ref> {{Obratge |nom= Malek |cognòm= Chebel |títol= Dictionnaire des symboles musulman |editor= Edition Albin Michel |an= 1995 |pagina= 4 }}</ref>, al [[sègle VII]] en [[Arabia]]. Un adèpte de l'islam se nomena un [[musulman]]. L'islam revendica per fondament e ensenhament màger le [[tawhid]] ([[monoteïsme]], unicitat e indivisibilitat), es a dire lo monoteïsme mai epurat.<ref group="Nòta">Títol de la Sorata 112 Al Ikhlas: {{Cita|Le monoteïme pur}}</ref> ont lo culte es vodat sonque a Dieu, sens li atribuir pas cap filh<ref group="Nòta">Per exemple, sorata 9 (At-Tauba): {{Cita|Los josieus dison: "Uzayr es filh d´Allà" e los crestians dison: "Lo Crist es filh d´Allà". Atal es lor paraula venent de lors bocas. Imitan lo dich dels mescresents abans ela. Qu'Allà los avalisca! Cossí s´alunhan (de la vertat)?}}</ref> Los musulmans creson que Dieu es un e incomparable<ref group="Nòta">Per exemple, Sorata 2 Al-Baqara: {{Cita|Allà! Pas cap de divinitat levat El, lo Vivent, Aquel que demora d'esperel "al-Qayyum". Ni somnoléncia ni sòm Lo prenon pas. A el aparten tot çò qu'es dins los cèls e sus la tèrra. Qui pòt intercedir près d'El sens La Seuna permission? Conéis lor passat e lor futur. E, de Sa sciéncia, embraçan sonque çò que Vòl. Son Tròne "Kursiy" vessa los cèls e la tèrra, que la garda Li còsta pas de pena. E Es lo Fòrça Naut, lo Fòrça Grand.}}</ref>{{,}}<ref name=":2">{{Ligam web |títol = PBS - Islam: Empire of Faith - Faith - God |url = http://www.pbs.org/empires/islam/faithgod.html |site= www.pbs.org |consulta= 2 de genièr de 2016 }}</ref> e que la tòca de l'existéncia es d'adorar Dieu<ref group="Nòta">Per exemple, Sorate 51 Az-Zariyat :{{Cita|Creèri los djinns e lo òmes sonque per que M'adoren.}}</ref>. Los musulmans creson tanben que l'islam es la version complèta e universala d'una fe primordiala que foguèt revelada mai d'un còp pel passat mejans los profètas, coma [[Adam]], [[Noè]], [[Abraam]], [[Moïses]] e [[Jèsus de Nazaret|Jèsus]].<ref group="Nòta">Tractat de cresença de l'imam [[Ahmad ibn Muhammad al-Tahawi]]</ref>{{,}}<ref>{{Ligam web |lenga= en |títol= PBS - Islam: Empire of Faith - Faith - People of the Book |url = http://www.pbs.org/empires/islam/faithpeople.html |site = www.pbs.org }}</ref> Atal, se presenta coma un retorn sus la dralha d'[[Abraam]] (nomenat, en [[arab]], [[Ibraim]] pels musulmans) del punt de vista de la cresença, l'[[Alcoran]] lo definissant coma essent l'escandilh-[[Pè (unitat)|pè]], la [[lèga]] de la [[Kaaba]], lo [[Mila internacionala|mila]] d'Abraham (''mila ta Ibraim''),<ref>{{Ligam web |url=http://www.maison-islam.com/articles/?p=128 |títol= La religion de Moamed seguís aquela d' Abraham |pagina=128 }}</ref>{{,}}<ref>{{Ligam web |url=http://www.maison-islam.com/articles/?p=367 |títol= Cossí Abraam auriá podut èsser un "musulman", alara que l'Alcoran èra pas encara revelat a son epòca? }}</ref>{{,}}<ref>{{Ligam web |lenga= en |url= https://archive.is/20061102192316/http://www.clearvisionpk.com/Millat-e-Ibrahim.html |títol= Millat-e-Ibrahim: the way of Prophet Abraham |format= URL archivat }}</ref> es a dire una somission exclusiva a la volontat d'[[Allà]]. {{Sfn|Sorata 2|verset 135}}{{,}}{{Sfn|Sorata 3|verset 67}}{{,}}{{Sfn|Sorata 6|verset 161}} L'Alcoran reconeis l'origina divina de l'ensems dels libres sagrat del [[judaïsme]] e del [[cristianisme]],<ref group="Nòta">Per exemple, Sorata 2: La vaca (Al-Baqarah): {{cita|Cresèm en Allà e en çò que nos foguèt revelat, e en çò que nos fasèm davalar cap a Abraam e Ismaèl e Isaac e Jacòb e las Tribús [d'Israèl], e en çò que foguèt donat a Moïses e a Jèsus, e en çò que foguèt donat als profètas, venent de lor Senhor: fasèm pas cap de distincion entre eles. E a El siam Someses.}}</ref> tot estimant que serián, dins lors interpretacions actualas, lo resultat d'una falsificacion parciala<ref group="Nòta">Literalament, l'Alcoran indica que josieus e crestians aurián desviat lo sens del messatge «E alara, a causa de lor violacion de l’engatjament, los avèm maldich e endurcit lors còrs: desvian las paraulas de lor sens e olbidan una partida de çò que lor foguèt tornat. Acabaràs pas de descobrir lor traïson, levat un pichon nombre d’entre eles. Que lors ardonèm e oublièm (lors decas). Car Allà, verai, prèmia los benfasents.» (Coran, 5 :13). Los savants musulmans interprèton mai sovent aquelas indicacions coma la denaturacion de las quita escrituras santas, çò que permet d'explicar las diferéncias entre las cresenças dins aquelas e dins l'Alcoran</ref> : lo ''Suhuf-i-Ibrahim'' (los ''[[Fulhets d'Abraham]]''), la ''[[Tawrat]]'' (lo [[Pentateuc]] o la [[Torah]]), lo ''[[Zabur]]'' de [[David (Bíbla)|David]] e [[Salomon (Bíblia)|Salomon]] (identificat al [[Libre dels Psalmes]]) e l{{'}}''[[Injil]]'' (l'Evangili). En mai l'Alcoran, la majoritat de musulmans se referisson e de transmissions de paraulas, actes e aprovacions de Maomet, recits nomenat ''[[adith]]s'', per l'establiment de règlas juridicas ''([[fiqh]])'' permetent la compreneson e l'acompliment de las adoracions del musulman al quotidian. Las diferentas brancas de l'islam ne s'acòrdan pas sus las compilacions dels adiths de gardar coma autentics. L'Alcoran e los adiths dichs «recevables» son doas de las quatre fonts de la lei islamica, la [[charia]], las doas autras essent l'unanimitat (''ijma’'') e l'analogia (''qiyas''). En [[2010]], lo nombre de [[musulmans]] pel monde es estimat a 1,6 miliard, siá 23,4 % de la populacion mondiala,<ref name="pewforum">{{Ligam web |url= http://pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx |títol= The Pew Forum - The Future of the Global Muslim Population |site= pewforum.org }}</ref> çò que fa de l'islam la segonda religion del mond après lo [[cristianisme]] e davant l'[[indoïsme]]. Es, cronologicament parlant, lo tresen grand corrent monoteista de la familha de las religions abraamicas, après lo [[judaïsme]] e lo [[cristianisme]] amb que possedís un cert nombre d'elements comuns. L’islam se destria en diferents corrents, que los principals son lo [[sunnisme]], que representa entre 80 e 85 % dels musulmans,<ref> {{Ligam web |lenga=en |url=http://books.google.com/books?id=8RzNcndZAQoC&pg=PA40&dq=sunni+muslims+80%25&hl=fr&ei=H6l8TNHBHtG6jAflpJjTDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CD0Q6AEwAzge#v=onepage&q=sunni%20muslims%2080%25&f=false |autor=Ahmed Nezar Kobeisy, |títol=Counseling American Muslims : understanding the faith and helping the people |edicion= Edicion Greenwood Publishing Group |annada= 2004 |pagina=40 }}</ref> e lo [[chiisme]], encontrat subretot en [[Iraq]] e en [[Iran]]. == Etimologia == [[Fichièr:Star and Crescent.svg|thumb|Lo creissent e l'estela verds, simbòls politics de l'islam.]] Lo mot « islam » es la [[transliteracion]] de l’[[arab]] الإسلام, ''islām'' {{Prononciacion|Ar-al islam.ogg|escotatz}}, significant: « resignacion », « reddicion », « somission », « aleujança », sosentendut « a Dieu ». S'agís d'un nom d'accion (en arab اسم فعل ''ism fi'l''), derivat d'un [[radical]] semitic, ''s.l.m'' que designa l'acte de se sometre d'un biais volontari, de far aleujança. Lo mot Islam ven del mot Salam que significa salut e patz. Lo nom d'agent (en arab اسم فاعل ''ism fā'il'') derivat d'aquela raíc es مُسْلِم ''muslim'' « aquel que se somet », que venguèt a çò nòstre ''musulman''. La religion musulmana se sona a vegada « islamisme » (coma « [[judaïsme]] », « [[cristianisme]] », « [[bodisme]] », « [[animisme]] », etc). Mas lo mot « islamisme » ven s'especializar per designar los corrents politics radicals o non de la reviviscéncia musulmana. L'[[islamisme]] es una doctrina politica qu'a per tòca l'espandiment de l'islam. == Istòria == L'islam apareguèt en [[Arabia]] al [[sègle VII]] jol vam del profèta [[Maomet]]. Un sègle après sa mòrt, un empèri islamic s'espandissiá de l'[[ocean Atlantic]] dins l'oèst cap a l'[[Asia centrala]] dins l'èst. Mas demorèt pas unificat longtemps; lo regime nòu rapidament acabèt en guèrra civila ([[Fitna]]) e tocat mai tard per una segonda Fitna. Enseguida, i aguèt de dinastias rivalas reclamant lo [[califat]], e fòrça d’empèris islamics foguèron governat per un [[califa]] incapable d'unificar lo mond islamic. [[Fichièr:ArabianpeninsulaAL.PNG|thumb|Territòri sagralizat pels musulmans. A sa mòrt en [[632]], [[Maomet]] aviá capitat a unir tota la peninsula arabica.]] Malgrat aquela particion de l'islam coma comunautat politica, los empèris dels califas d'[[Califat abbassida|Abbassidas]], l’[[empèri mogòl]] e los [[Seldjukidas]] èran d'entre los mai grands e poderoses del mond. Los [[Arabs]] realizèron fòrça centres islamics, de scientifics, d’astronòmas, de matematicians, mètges e filosòfs celèbres pendent l'edat d'aur de l'islam. La tecnologia s'espelís; un investiment de contunh dins las infrastructuras, coma de sistèmas d'asagatge e de besal; e subretot, l'importància de legir l'[[Alcoran]] donèron un nivèl pro naut de l'[[Educacion|instruccion]] dins la populacion. Mai tard, als sègles XVIII e XIX, mai d'una regions islamicas casèron jos las poténcias imperialas europèas. Après la Primièra Guèrra mondiala, los rèstes de l'[[Empèri Otoman]] foguèron partejats jos forma de [[protectorat]]s europèus. Pasmens se tocat per diversas [[ideologia]]s, coma lo [[comunisme]], pendent una bona partida del [[sègle XX]], l'identitat islamica e la preponderança de l'islam sus de questions politicas aumentèron pendent la fin del sègle XX e lo començament del XXI. La creissença rapida, los interèsses occidentals dins de regions islamicas, los conflictes internacionals e la [[globalizacion]] influencièron l'importància de l'islam dins lo modelatge del mond del sègle XXI. == Situacion contemporanèa mondiala == [[Fichièr:Islam by country.png|thumb|270px|Mapa dels païses que la comunautat musulmana presenta mai de 10 % de la populacion. En verd, los païses de majoritat [[sunisme|sunnita]], en violet, aqueles de majoritat [[chiisme|chiita]], e en negre, aqueles de majoritat [[ibadista]].]] En 2010, lo nombre de [[musulmans]] pel mond es estimat à 1,6 miliard, siá 23,4 % de la populacion mondiala<ref name="pewforum"/>. La difusion de l'islam, fòra del [[Mond Arabi|mond arab]], s'explica per las migracions e las [[conversion religiosa|conversions]]. L'islam es ara la religion avent la creissença demografica mai importanta<ref>{{en}}[https://archive.is/20120526191903/http://www.foreignpolicy.com/articles/2007/05/13/the_list_the_worlds_fastest_growing_religions The List: The World's Fastest-Growing Religions]</ref>. Se las tendéncias demograficas actualas contunhan, l'islam poiriá passar lo cristianisme e venir la primièra religion del monde per 2070<ref>{{en}}[http://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projections-2010-2050/ The Pew Forum - The Future of World Religions: Population Growth Projections, 2010-2050]</ref>. L'islam es la sola religion que le nom figura dins la designacion oficiala d'unes Estats, jos la forma de « [[Republica islamica]] ». S'agís alara oficialament de la religion d'Estat. Pasmens, aqueles Estats son pas los sols ont l'imbricacion del civil e del religiós es conforme a çò qu'exigís la [[charia]] coma en [[Arabia]]. Pòt existit una confusion entre [[Arabs]] et musulmans, subretot a causa de dos factors: l'origina araba de l'islam e la plaça centrala qu'ocupa la lenga araba dins aquela religion. I a gaireben 300 milions d'Arabs, que la granda majoritat es musulmana<ref>I a gaireben 20 milions de crestians que son Arabs</ref>. De fach, sonque 20 % dels musulmans vivon dins lo mond arab, un cinquen son situats en [[Afric subsaariana]], e la populacion musulmana del mond mai nombrosa es en [[Indonesia]]. D'importantas comunautats existisson al [[Nigèria]], [[Bangladèsh]], [[Afganistan]], [[Paquistan]], en [[Iran]], en [[China]], en [[Euròpa]], dins l'anciana [[URSS|Union sovietica]], e en [[America del Sud]]. I a tres milions de musulmans als [[Estats Units d'America]] representant 1 % de la populacion americana e gaireben 2,1 milions en [[França]]<ref>http://www.lemonde.fr/culture/article/2012/11/01/des-jeunes-fideles-a-l-islam_1784520_3246.html {{fr}}Le Monde : En France, des jeunes de plus en plus fidèles à l'islam</ref> eissit de l'[[immigracion]] e cal apondre de conversions, que lo nombre es fòrça dificil a determinar mai qu'i a de conversions en sens contrari e d'[[apostat]]s. == Teologia musulmana: los cinc pilars de l'islam == [[Fichièr:Tunesien-qairawan-raqqada.jpg|thumb|Chahada gravada sus una colomna dins la [[Granda Mosquèa de Kairuan]], Tunisia.]] Los pilars de l'islam son los devers incontornables que totes los musulmans devon aplicar. Los mai notables e respectats son al nombre de cinc. Aqueles cinc pilars son explicitament citats dins l'Alcoran de biais separats, pasmens se lo nombre de cinc es pas dirèctament portat dins l'Alcoran mas puslèu dins un adith profetic: « L'islam es bastit sus cinc pilars »<ref>Raportat per al-Bukhârî (1/49) (n°8) e Muslim (1/45)(n°1) segon Abu 'Abd ar-Rahman 'Abdullah ibn 'Omar.</ref> : * la fe en un Dieu unic (''[[tawhid]]''), [[Allà]], e la reconeissença de [[Maomet]] coma essent son profèta: {{Prononciacion|Shahadah.ogg|escotatz}} « أشهد أن لا إله إلا الله و أشهد أن محمداً رسول الله » (''Testimòni qu'i a de dieu pas qu'Allà e que Moamet es lo Messatgièr d'Allà'') * lo compliment de la pregària quotidiana e aquò cinc còp cada, la ''[[salat (islam)|salat]]'' ; ** الصبح (Al-Sobh) ** الظهر (Al-Dohr) ** العصر (Al-Asr) ** المغرب (Al-Magrèb) ** العشاء (Al-Ichà) * l'almòina legala cap al necessitoses, la ''[[zakat]]'', se sèm imposable: consistís en un prelevament obligatòri de 2,5 % amb un lindal d'imposicion de 20 [[Dinar|dinars]] (evaluats à 84 gramas d'[[aur]] de 18 carats) <ref name=":4" /> ; * lo respècte del [[june]] pendent lo mes de [[ramadan]] ; * lo ''[[hajj]]'', lo pelegrinatge cap [[La Mèca]] al mens un còp dins sa vida, se n'avèm los mejans materials e fisics. La ''[[chahada]]'' (« declaracion de fe »), que presenta una partida del [[credo (religion)|credo]] islamic, consistís en una frasa fòrça brèva: {{cita|Testinòni qu'i a de dieu pas qu'Allà e que Moamet es lo Messatgièr d'Allà.}} == Teologia musulmana: los sièis pilars de la fe musulmana == Los pilars de la [[fe musulmana]] (إيمان, « ''al imane'' ») son los articles de fe que totes los musulmans devon creire. Per l'essencial, Maomet definiguèt la [[cresença]] (o la [[fe]]) per una paraula que significa: « La fe (''Imane'') es que cregas (1èr) en Dieu, (2d) en Los Seus àngels, (3n) en Los Seus libres, (4n) en Los Seus messatgièrs e (5n) en la realitat del jorn darrièr e (6n) que cregas en la realitat de la destinat, que siá relativa al ben o al mal »<ref>Tradicion (hadith) raportada per Moslim dins son libre "As-sahih"</ref>. Dins la jurisprudéncia religiosa, l'aderent a l'islam es nomenat ''moslim'' (musulman, circoncís de la cadièra) e l'aderent a l'[[fe|imane]] es nomenat ''mo'min'' (cresent, circoncís del còr), sens pasmens far de dissociacion entre los dos ambedós tèrmes son jutjats indissociables e complementaris al vejaire religiós. En efèit, l'imam [[Abu Hanifa]] (mòrt en 150[[calendièr musulman|H]]/767[[calendièr gregorian|G]]) explicitèt la posicion musulmana sul rapòrt entre l'imane e l'islam amb aqueles mots: « Son coma l'envèrs e lo plan de la man », es a dire que son inseparables, e en consequéncia tot musulman (''moslim'') es considerat coma cresent (''mo'min'') e lo contrari. Los juristas musulmans diguèron que sens una acceptacion totala de la fe (''imane'') pel còr, l'apartenéncia de quin que siá a l'islam es invalid. Quitament, tota conversion cap a l'islam es valable sonque per la fe (''imane'') dins lo còr e que s'apond la prononciacion verbala dels dos « testimònis de fe » (''Ach-Chahadah'') a saber par exemple « Testinòni qu'i a de dieu pas qu'Allà e que Moamet es lo Messatgièr d'Allà »<ref>Pels testimònis de fe, lo nom vertadièr de Maomet deu èsser gardat en arab s'es utilizat, sol los chafres son susceptibles d'èsser tradusits</ref>. Pasmens, existís de gras de cresents (''mo'minon''). Dins l'islam, la cresença e la practica, lo fond e la forma, son intimament ligats. En efèit, los versets canonics descrivon sovent lo cresent ''mo'min'' coma essent « aquel que crei e practica de bonas òbras ». De segur, es alara question del ''mo'min'' complet. Pasmens aquel ligam mòstra lo fach que l'espiritualitat e l'accion son donc dos elements fondamentals que participan de l'èsser del cresent. Los actes son donc lo rebat de la fe e valon sonque segon lors intencions. === Allà === [[Fichièr:Dcp7323-Edirne-Eski Camii Allah-ds.svg|thumb|180px|Allà escrich en [[arab]]]]{{Article detalhat|Allà}} ''[[Allà]]'' es lo tèrme sens plural, ni genre, utilizat pels musulmans e arabofòns crestian e josieus en referéncia a Dieu, alara que lo mot ''<nowiki/>'ilà'' (arabe : إله) es lo tèrme utilizat per una divinitat, una divessa o un dieu, en general<ref name=":2" />. Lo fondament doctrinal de l'islam es que Dieu ([[Allà]] en arab) es unic. Lo simbòl de l'unicitat de Dieu (''tawhid'') se descompausa en tres colors primàrias segon una posicion dogmatica venet l'Imam [[Ibn Taymiyya]] al sègle XIV<ref>{{ar}}L'explicacion del dògma [http://d1.islamhouse.com/data/ar/ih_books/single/ar_explaining_al-aqida_al-tahaweia.pdf Ahmed ibn Mouhammed aTahawi, e l'explicacion de Mouhammed ibn abiliz alHanafi]</ref>: * '''Allà es Un dins la Senhoriá''' (''tawhid ar-Rouboubiya'') (O, la fe en la senhoriá d'Allà) Es lo fach de reconéisser las òbras especificas a Allà (coma lo fach de donar la vida, la mòrt, la subsisténcia…). Reconéisser Allà coma Senhor es li reconéisser:<br /> - La creacion, Allà es Lo sol Creator<br /> - La reialtat, Allà es Lo sol a deténer la reialtat<br /> - La geréncia, Allà es Lo Sol a gerir la creacion * '''Allà es Indivisible dins l'adoracion o l'obesissença''' (''tawhid al Oulouhiya'') (O, la fe en la divinitat d'Allà) Es lo fach de vodar tot acte d’adoracion a Allà, en tota exclusivitat. « Creèri los djinns e los òmes sonque per que M’adòran » (''Coran. Sorata 51, verset 56'') L’adoracion coma la definit [[Ibn Taymiyya]] es: « Un tèrme qu'englòba tot çò qu’Allà aima e agrea coma òbra aparenta o amagada » * '''Allà es Impar dins los noms e atributs''' (''tawhid al asma wa sifat'') (O, la fe en los seus noms e atributs) Allà dins l'Alcoran s’atribuiguèt de noms e caractèrs, tot coma Maomet dins sa [[Sunna]] (tradicions) atribuiguèt a Allà de noms e caractèrs, que tot musulman se deu d'acceptar. - Totes los noms d’Allà son perfèits que cadun d’aqueles designan un caractèr qu'es el tanben al cimèl de la perfeccion. Es perque los musulmans devon invocar Allà per aqueles noms. - Los atributs d’Allà son totes perfèits, sens pas cap falha. « Es a aqueles que creson pas en l’al delà que lor tòca lo marrit qualificatiu, alara qu’à Allà Sol es lo qualificatiu suprèma e es El lo Tot Poderós e lo Savi » (''Coran. Sorata 16, verset 60'') Exemples de noms e atributs d'Allà: al-Wahid (l'unic), al-Rahmane (lo misericordiós), al-Rahime (lo tot misericordiós), al-Afou (lo tot clement), al-Awal (lo primièr), al-Akhir (lo darrièr). Aquelas tres compausantas de l'unicitat son indissociablas e forman a elas tres, lo Tawhid, o lo primièr pilar de la fe. En consequéncia, degun pòt recebre la lutz de l'islam se reconeis pas dins son còr, que siá pas qu'una d'aquelas tres colors primàrias. [[Fichièr:Salle de prière de la Grande Mosquée de Kairouan, 21 mars 2012.jpg|thumb|350px|La sala de pregària de la [[Granda Mosqueta de Kairuan]], mantenguda per un bòsc de colomnas de marbres de colors e de provenéncia divèrsas.]] Los teologians musulmans afirman que los versets que donarián en aparéncia d'organs o un emplaçament a Allà devon pas far subjècte de comparason amb une creatura. Dieu es descrit dins l'Alcoran mai d'un còp per los versets seguents: « Disi : "Es Allà, Unic. Allà, Lo Sol a èsser implorat per çò que desiram. Jamai engendrèt, tanpauc foguèt engendrat. E degun es egal a El". » (''Coran. Sorata 112'') « Allà! Pas cap de divinitat levat El, lo Vivent, Aquel que demòra d'esperel "al-Qayyum". Ni somnoléncia ni sòm Lo pren pas. A el aparten tot çò qu'es dins los cèls e sus la tèrra. Que pòt intercedir près d'El sens Sa permission? Coneis lor passat e lor futur. E, de La Seuna sciéncia, N'embraçan sonque çò que Vòl. Son Tròn "Kursiy" vessa los cèls e la tèrra, que la garda Li còsta pas cap pena. E Es lo Fòrça Naut, lo Fòrça Grand. » (''Coran. Sorata 2, versets 255'') Segon un [[adith]], es mencionar qu'Allà a [[noms de Dieu en islam|quatre vint dètz e nòu atributs perfièits]] (''asma'o l-Lahou l-housna'') revelats per Dieu, que permetràn al musulman que los coneisseriá per còr e los utilisariá, d’intrar au paradís. L'Alcoran cita d'atributs coma ''al-'ahad'' (Aquel Que las perfeccions son sens rapòrt amb las caracteristicas de las creaturas) o ''ar-rabb'' (Aquel a Qui nos devèm obesir), ''Al-Malik'' (Aquel a Qui aquel mond aparten en realitat e en totalitat e Aquel Que la dominacion es absoluda e exempte de tota imperfeccion) que son pas citats dins lo hadith precedent. Un autre hadith afirma qu’Allà possedís un nom desconegut de las gents del comun. Segon una version d'aquel hadith, aquel nom es qualificat de الأعظم "Al-Adham" que vòl dire "lo mai grand" o "lo mai nòble"<ref>hadith raportat per Abu Da'ud e al-Tirmidhi, donc figurant dins lor Sunna respectiu</ref>. Coma dins la tradicion josieva, lo nom pròpri de Dieu es inefable. === Los àngels === L'Alcoran afirma l'existéncia dels àngels, aquela cresença es obligatòria per tot musulman qu'es inscrita dins los sièis pilars de la fe (imane)<ref>{{Ligam web|langue = Français|títol = Les bases de la croyance islamique|url = http://www.nouralislam.com/guide/les-6-piliers-de-la-foi|site = Nour Al Islam|data = |consulté le = }}</ref>{{,}}<ref name=":0">{{Ouvrage|langue = |autor1 = Malcolm Clark|títol = L'Islam pour les nuls|luòc = 75005 Paris|editor = Editions First (Marie-Anne Jost)|annada = |paginas totalas = |isbn = 978-2-7540-0531-9| en linha = |passage = |autor2 = Malek Chebel|traductor = Maylis Gillier|lenga originala = Anglés|títol original = Islam for dummies|ligam editor = Editis|natura obratge = Education|format libre = Broché}}</ref>, que son los messatgièrs (en arab ملك ''malak ''vól dire messatgièr) de Dieu (coma sos omològs coma l'ebrieu (''malakh'') e lo grèc (''Ἄγγελος / Ángelos'')) qu'executan o transmeton los òrdres. Al vejaire coranic, possedisson pas de liure arbitre al contrari dels [[djinn]]s (èssers de fuòc) e als umans e alara son somés e adòran Dieu del melhor biais possible. Unas missions mai essencialas dels àngels son de comunicar las revelacions de Dieu, de lo glorificar, d'enregistrar las òbras dels òmes e de servir d'instruments dins los afars umans per exemple Maomet, de prene l'anma de las personas al moment de lor mòrt e d'aver una especificitat a lors resurreccions. Los musulmans creson que los àngels son fachs de lutz, endacòm mai son descrich dins aquel verset per exemple: "''Losanja a Allà, Creator dels cèls e de la tèrra, que faguèt dels Àngels dels messatgièrs dotats de dos, tres, o quatre alas. Apond a la creacion çò que Vòl, car Allà es Omnipotent.''" (sorata 35:1)<ref name=":0"/>{{,}}<ref>{{Obratge|langue = Anglais|autor1 = John Esposito|títol = What Everyone Needs to Know about Islam|luòc = |éditeur = Oxford University Press.|annada = 2002|pages totales = |isbn = 978-0-19-979413-3|en linha = |passage = }}</ref>{{,}}<ref>{{Ouvrage|langue = Anglais|autor1 = W. Madelung|títol = Encyclopaedia of Islam Online.|luòc = |editor = |annada = |paginas totalas = "Malā'ika"|isbn = | en linha = http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopedie-de-l-islam/mala-ika-COM_0642?s.num=241&s.rows=50&s.start=220 (extrait)|passage = |issn = 1573-3912}}</ref>{{,}}<ref>{{Obratge|langue = Anglais|autor1 = Gisela Webb.|títol = Encyclopaedia of the Qur'an Online.|lieu = |editor = |année = |pages totales = |isbn = |en linha = |passatge = "Angel"}}</ref>. Atal l'Islam confirma l'imatjariá actuala que se fasèm d'eles, existís coma pels umans d'àngels de genres masculins e femenins mas pòdon pas procrear<ref name=":0"/>. Existís un viu debat al sen de la comunautat musulmana al subjècte d'[[Iblis]] ont dos vejaires son opausats sus l'apartenéncia de Satan d'entre los [[djinn]]s (èssers de fuòc), o a son estadi particular d'àngel descasut<ref>{{Ligam web|langue = Français|títol = Iblis appartient-il aux djinns ou aux anges ?|url = http://islamqa.info/fr/8976|site = IslamQ&A|date = |consulté le = |autor = Sheikh Muhammed Salih Al-Munajjid}}</ref>{{,}}<ref>{{Ligam web|langue = Anglais|títol = Satan : Fallen Angel|url = http://www.masjidtucson.org/quran/appendices/appendix21.html|site = Masjid Tucson|date = |consulté le = |auteur = Rashad Khalifa}}</ref>{{,}}<ref>{{Ligam web|langue = Anglais|títol = Was Satan (Iblis) from the jinn, if so why was he among the angels?|url = http://www.questionsonislam.com/question/was-satan-iblis-jinn-if-so-why-was-he-among-angels|site = Question on Islam|data = 10-09-2009 03:13:42|consulté le = |autor = Adam Nawaz}}</ref>. L'[[àngel Gabrièl]] joga un ròtle d'una importància considerabla coma avent transmés la paraula coranica a Maomet<ref>{{fr}} L'àngel Gabrièl es tanben considerat coma un arcangèl. [https://books.google.fr/books?id=cO0n20lEzUUC&pg=PA45&dq=ifalse#v=onepage&q&f=false Antoine Moussali, ''La croix et le croissant: le christianisme face à l'Islam'', éd. Éditions de Paris, 1997, {{p.|45}}]</ref>. === Las Escrituras === Segon la doctrina musulmana, las escrituras reveladas son al nombre de 104 coma lo rapòrta aquel [[hadith]]: {{cita|''Lo grand companh Abou Dharr demandèt al Profèta (Que Dieu l’auça encara mai en grada) (dins lo sens): « Quant de Libres Dieu revelèt, ò Messatgièr de Dieu? Lo Profèta (Que Dieu l’auça encara mai en grada) respondèt: 104 Libres. »}}(Raportat per Ibn Habban Los mai coneguts son l'[[Alcoran]] (''qour’ân'') revelat a [[Maomet]], la [[Torah]] (''tawrât'') revelada a Moïses, [[libre dels Psalmes|los Psalmes]] (''zaboûr'') revelats a David, l'[[Evangili]] (''injîl'') revelat a Jèsus<ref>https://web.archive.org/web/20120728115228/http://www.apbif.org/croyance-des-musulmans/croyance-en-les-livres/les-livres-reveles.html</ref>. Tanben fa referéncia als fulhets d'Abraam e de Moïses dins l'Alcoran<ref>{{Ligam web|langue = Anglais|títol = Le Livre révélé à Moïse : "kitâb", différent des "suhuf" de ce prophète ?|url = http://www.maison-islam.com/articles/?p=458|site = Maison-islam.com|date = |consulté le = }}</ref>. Segon los musulmans, l'[[Alcoran]] es lo darrièr dels libres revelats, car Maomet es per eles lo darrièr profèta e, de totas aquelas escrituras reveladas, sol lo tèxte de l'Alcran demòra intacte. Lo tèxte dels autres libres revelats auriá estat falsificat sus Tèrra e preservats dins los cèls. ==== L'Alcora ==== {{Article detalhat|Alcoran}} [[Fichièr:Surat al-Fatiha inscribed upon the shoulder blade of a camel.jpg|thumb|Calligrafia de la Sorata [[Al-Fatiha]], sus una omoplata de camèl.]] L'[[Alcoran]] (القرآن ''al qoran'', « lectura » o « leccionari ») es lo libre mai [[sagrat]] dels musulmans. Es un dels primièrs libre que foguèt escrit [[arab]], que contribuiguèt a fixar <ref>{{Ligam web|langue = fr-FR|títol = L'arabe, la langue du Coran - Comprendre l'islam|url = http://dictionnaire-islam.com/larabe-la-langue-du-coran/|site = Comprendre l'islam|consultat lo = 2015-12-25}}</ref>. Los musulmans lo considèran coma la paraula de Dieu, transmesa a Maomet. Essent illetrat, son de companhs d'el, letrats, coma per exemple [[Zayd ibn Thabit]], que pausèron per escrit los versets de l'Alcoran a mesura de las revelacions qu'aguèt Maomet. Aqueles versets èran escrits sus de fulhets, pèças de cuèr, òs plans levats d'animals. En soma, tot supòrt sus que los escribas podavan escriure los versets que Maomet dictava<ref>Usmani, Mohammad Taqi; Abdur Rehman, Rafiq (editor); Siddiqui, Mohammed Swaleh (translator) (2000). An approach to the Quranic sciences. Karachi: Darul Ish'at. {{p.|181–9}}.</ref>{{,}}<ref>Schimmel, Annemarie; Barbar Rivolta {{lang|en|texte=(Summer, 1992). "Islamic Calligraphy". The Metropolitan Museum of Art Bulletin, New Series 50 (1): 3}}.</ref>. Foguèt lo primièr califa e sògre de Maomet, [[Abou Bakr As-Siddiq]], que, pauc après la mòrt del profèta de l'islam (en 632), a la demanda d'[[Omar ibn al-Khattâb]] quand grand nombre de companhs avent memorizat l'Alcoran per còr foguèron tuats a la [[batalha d'Al-Yamama]], plaça l'escriba del profèta [[Zayd ibn Thabit]] al cap d'un comitat avent per mission d'acampar totes los passatges recitats de son vivent pels salvar dins un escrit pausat entre las mans de sa filha [[Aïcha]], veusa de Maomet. Quand lo segond califa [[Omar ibn al-Khattab]] li succedís, amassa lo tèxte dins un sol volum que passa alara a çò de sa filha [[Hafsa bint Omar|Hafsa]], tanben veusa de Maomet. Es lo tresen califa e gendre de Mahomet, [[Othman ibn Affan]] (644-656), a la seguida de divergéncias de recitacions aparegudas entre iraquians e sirians, que demanda a Hafsa de li prestat lo manuscrit que possedissiá per fixar un tèxte unic e oficial partent d'aquela edicion e mandar de còpias religadas cap a las diferentas províncias musulmanas<ref name=":4" />. Per rebutar tot risc d'errors, lo comitat acceptava pas que los escrits qu'avián estat redigits en preséncia de Maomet e exigissiá dos testimònis fisables en apond, qu'aviá vertadièrament entendut Maomet recitar los quita vesets<ref>{{Obratge|langue = fr|prénom1 = Sohaib|nom1 = SULTAN|títol = Le Coran poche Pour les Nuls|editor = EDI8|data = 2012-07-26|isbn = 9782754043267|lire en linha = https://books.google.com/books?id=9SVT34npotQC|consulté le = 2015-12-26}}</ref>. Malgrat aqueles esfòrts per empachar tot [[esquisme]], los [[Kharidjisme|kharidjitas]], per [[puritanisme]], rebutèron per exemple coma essent apocrif la sorata 12 de l'Alcoran (dich d'Othman), qu'evocariá en tèrmes escabroses la femna del [[Potifar]] d'Egipte s'encapriciant del bèl [[Josèp (filh de Jacòb)|Josèp]] (Iossef dins lo raconta coranic) e aquò, malgrat lo raconta biblic convergent sus aquel afar<ref name=":4" />. Segon lo raconta religiós musulman, aquela transmission de l'[[arcàngel]] [[Gabrièl (arcàngel)|Gabrièl]] a Maomet se seriá fach de biais fragmentari per via auditiva extèrne, per via del [[sòmi]] profetic o per via de la revelacion divina (وحي ''Wahy''), pendent un periòde de vint e tres ans. Après de debats vius, lo califa [[Al-Ma’mun]] a Bagdad, vèrs 820 proclama l'Aloran, manifestacion de l'atribut de Allà nomenat ''[[Kalam]]'' d'Allà, per dògma, increat, eternal e inimitable. Lo debat contunhèt fins al sègle IX. [[Ahmad Ibn Hanbal]], pres per una vertadièra inquisicion musulmana, avent assignat lo ròtle dels autres escrits - [[hadith]], sunna — declara fin finala l'Alcoran increat de la primièra a la darrièra pagina. Alara pòt pas aver estat escrit, precedit, nimai perlongat. Son origina es pas umana. Lo sol estudi del tèxte se resuma a l'aprene per còr e a ne cercat lo sens transmés, e a lo realizar. Es la còr de la practica religiosa de cada musulman. Per el, l'Alcoran es un libre sant qu'a pas subit d'alteracion après sa revelacion, car Dieu prometèt qu'aquel libre durariá fins a la fin dels temps: lo tèxte coma sa significacion son preservats sus Tèrra, es a dire qu'existisson e son tenguts per la majoritat segon un hadith de Maomet, mas aquò empacha pas l'existéncia d'interpretacions marridas per aqueles que son pas "versats dins la sciéncia". [[Fichièr:Touba3.jpg|thumb|180px|Una [[escòla coranica]] à [[Toba (Senegal)|Toba]] ([[Senegal]])]] Pasmens aquela non creacion de l'Alcoran es pas mencionada explicitament ni dins l'Alcoran ni dins los hadiths. L'Alcoran es divisat en cent quatorze capítols nomenats ''[[sorata]]s'', de longors variablas. aquelas soratas son compausadas de versets nomenats ''[[ayat (islam)|ayat]]'' (plural de l'arab ''ayah'', « signe », « letra » o « [[revelacion]] »). L'òrdre dels versets e soratas tal coma se coneis foguèt dictat par Maomet. Existís pas qu'un sol [[Alcoran]], existís 7 lecturas canonicas nomenadas ''[[Lecturas de l'Alcoran|Qira’at]]''. En efèit, quand l'Alcoran foguèt fixat per escrit amb la Vulgata d’[[Othman ibn Affan|Othman]], foguèt precisat mai tard la vocalizacion establissent las règlas de la psalmodia. Solas doas variantas de lecturas de l'[[Alcoran]] (''Qira’at)'' son vertadièrament conegudas de gaireben totes lo musulmans e faguèron l'objècte d’un vertadièra difusion dins lo mond arab : la lectura occidentala (en [[Africa]]) o lectura de [[Medina]] es coneguda jol nom de « lectura de Warch »; e la lectura orientala (en [[Asia]]) o lectura de [[Kufa]] es coneguda, ela, jol nom de « lectura d'Hafs », cada nom essent tirat del nom d'especialista d'aquela sciéncia. La diferéncia entre las lecturas se fa per la psalmodia, lo biais d'o legir, d'o prononciar. Es alara per aquò que se sona « lectura ». Mas existís tanben e subretot de diferéncias dins lo decopatge de las [[Sorata]]s en versets, es a dire la "dimension" dels versets, çò qu'explica tanben las diferentas modalitats de psalmodia. Gaireben totes los musulmans an un grand respècte per l'Alcoran e fan las ablucions, es a dire se lavan coma per far las pregàrias, abans d'o tocar e d'o legir. Los exemplars vièlhs son brutlats, e non pas destrusits coma de papièrs vièlhs. L'estatut teologic del tèxte lo destria d'entre tota autra causa: lo tèxte contengut dins lo libre es censat èsser una manifestacion de la poténcia de Dieu e es considerat pels musulmans coma un miracle donat a lor profèta. Fòrça memorizan al mens una partida de l'Alcoran dins sa lenga originala, l’[[arab]]. Aquela partida correspond als versets necessaris per far las pregàrias quotidianas. Aqueles qu'an memorizats l'Alcoran en entièr son coneguts jol nom d' ''[[Hafiz (islam)|hafiz]]''. Existís de traduccions de l'Alcoran de l’arab cap a las lengas estrangièras. Fòrça versions modèrnas presentan lo tèxte arab sus la pagina de drecha (l'arab s'escrivent de drecha cap a esquèrra) e la traduccion sus la pagina d'esquèrra (las escrituras occidentalas s'escrivent d'esquèrra cap a drech). Segon lo raconta religiós musulman, de companhs del profèta de l'islam [[Sahaba|(sahabas)]] aurián tradusidas de partidas de l'Alcoran de son vivent. Atal, lo companh [[Salman lo Pèrsa]] auriá tradusit la primièra sorata [[Al-Fatiha]] (indispensabla per la pregària) en persan, a la demanda exprèssa dels musulmans pèrsas, lor permetent alara de pregar amb la version persana « fins a que lor lenga se siá aleugerit a [la prononciacion de la lenga] araba ». lo quita cosin german de Maomet, [[Jaafar ibn Abi Talib]], auriá tradusit en [[ge'ez]] los versets relatius a la concepcion verginala de Jèsus al [[Negus]] d'Etiopia, quand i foguèt enviat coma ambassador abans l'[[Egira]] <ref name=":3">{{Article|langue = français|autor1 = Gaafar Sadek|títol = Les débats autour de la traduction du Coran : entre jurisprudence et traductologie|periodic = Théologiques|numero = 2|jour = |mois = |annada = 2007|issn = |en linha = http://www.erudit.org/revue/theologi/2007/v15/n2/017774ar.html?vue=resume|paginas = 89-113|volum = 15|autor2 = Salah Basalamah}}</ref>. Pasmens, après la mòrt de Maomet, los corrents mai conservators de l'islam exprimiguèron un refús categoric de traduire l'Alcoran considerant que la traduccion es pas mai la paraula de Dieu<ref name=":3" />. De musulmans pensan en efèit que l'Alcoran existís pas que dins sa version originala en lenga araba e que las traduccions essent d’origina umana son imperfièitas e falhiblas e tanben en rason de caracteristicas polisemicas sonque intradusiblas de l’arab, e fin finala que lo messatge seriá estat revelat exprès dins aquela lenga. Considèran donc las traduccions sonque coma de comentaris o d'interpretacions de sa significacion, e non pas coma lo quita Alcoran. L’explicacion e l’explicitacion (far explicit l'implicit) de l'Alcoran dins tot autre lenga que l’arab o en arab, es comunament admesa. ===== Dògma de l'inimitabilitat ===== Dempuèi sa recepcion, lo dògme de l'inimitabilitat es l'argument crucial que l'Alcoran es un [[miracle]] e pas cap de paraula umana poiriá lo passar en beutat. Son inimitabilitat servís le doble objectiu de provar l'autenticitat de: * l'origina divina de l'Alcoran coma emanant del creator; * la profecia de Maomet a qui foguèt revelat coma messatgièr pel genre uman. « Disi: "Quitament se los òmes e los djinns s´unissián per produire quicòm de semblable a aquel Alcoran, sauprián pas produire res de semblable, quitament se se sostendrián los unes amb los autres" ». (''Alcoran. Sorata 17, verset 88'') === Los Seus profètas === Los musulmans considèran que lo mandadís de profètas es una clemença e una gràcia d'Allà per sas créatures, car la rason ela sola permet pas de conéisser tot çò que salve dins l'al delà. Lor foncion principala es donc de mostrar a las gents lo camin, la gralha (la [[charia]]) que mena cap al bonaür eternal. E per provar lor veracitat, Allà los apiegèt per de fachs fòra del comun, a saber los miracles que constituiguèron d'escomesas implacablas que pas degun pòt pas empachar nimai imitar. Totes los profètas d'Allà faguèron valer un bon comportament e una conducha exemplara<ref>{{fr}} [https://web.archive.org/web/20110502150935/http://islamfrance.com/islamprophets.html L'Islam et les prophètes ? (islamfrance.com)]</ref>. Son necessàriament immunizats contra la mescresença, los grands pecats e los pichons que rebaton una bassessa de caractèr, aquò abans e après la mission profetica. Lo primièr es Adam e lo darrièr es Maomet. Segon l'islam totes los profètas son someses a Dieu, es a dire musulmans e totes cridats a entrar dins sa religion. En efèit, sa significacion es creire en un Dieu unic sens res li associar e de creire al messatge de Maomet enviat per son epòca. Los tèxtes explica qu'Adam inaugurèt la foncion profetica, alara que es per Maomet, lo darrièr, que s'acabèt. Lor nombre es fòrça grand, ne citam unes: Abraam (Ibraim), David (Dawud), Isaac (Ishaq), Ismaèl (Ismaíl), Jacob (Ya'qub), Joan-Baptista (Yahya), Jethro (Chu'ayb), Jòb (Ayyub), Jonas (Yunós), Josèp (Yoçof), Loth (Lut), Moïses (Muça), Noè (Nuh), Salomon (Solayman), Zacharias (Zakariyya), Jèsus (Issah)<ref>{{fr}} [https://archive.is/20120913074646/http://www.portail-religion.com/FR/dossier/islam/personnalites/prophetes/index.php Les prophètes musulmans (Portail-religion.fr)]</ref>. ==== Maomet ==== [[Fichièr:Al-Masjid AL-Nabawi Door800x600x300.jpg|thumb|Lo nom de [[Maomet]], seguit de son títol "Messager d'Allah", inscrich sus la pòrta de la Mosqueta de [[Medina]] en [[Arabia saudita]].]] {{Article detalhat|Maomet}} Es possible de far una istòria de las representacions de Maomet, mas pas una biografia istorica al sens modèrne del tèrme. L’ensems de las donadas non islamicas sus la vida de Maomet passan pas una pagina<ref>{{fr}}[[Mohammad Ali Amir-Moezzi]], Le Coran silencieux et le Coran parlant. Sources scripturaires de l’islam entre histoire et ferveur, Éditions CNRS - colloque http://iesr.hypotheses.org/328</ref>. Lo cap religiós, politic e militar arab [[Maomet]] (محمد en arab) es considerat coma lo darrièr profèta del monoteïsme pels musulmans e es conegut coma profèta que per aquela comunautat. Los considèron pas coma le fondator d'una religion novèla, mas penson qu'es lo darrièr d'una linha de profètas de Dieu (del [[monoteïsme]]) e considèran que sa mission es de restaurar la fe monoteïsta originala d'[[Adam]], [[Abraam]] e d'autres profètas, fe qu'aviá estat corrompuda per l'òme dins lo temps<ref name="EoI">Article Muhammad, ''[[Encyclopædia of Islam]]''</ref>{{,}}<ref name="Peters">{{en}} '{{lang|en|texte = 'Islam: A Guide for Jews and Christians}}'', F. E. Peters, Princeton University Press, ISBN 978-0-691-11553-5, {{p.|9}}''</ref>. Segon l'Alcoran, pendent los 23 darrièrs ans de sa vida, Maomet dicta de versets, que recep d'Allà per l'intermediari de l'àngel [[Gabrièl (arcàngel)|Gabrièl]] (''Jibril''), a de fidèls totjorn mai nombroses convencuts per aquel nòu messatge. Lo contengut de las revelacions serà amassat mens de 20 ans après la mòrt de Maomet dins l'Alcoran. ==== Hadiths ==== [[Fichièr:SamarkandTillaKari.jpg|thumb|Decoracions a l'interior de la [[medersa]] Tilla-Kari de [[Samarcanda]] en [[Ouzbequistan]].]] {{Article detalhat|Hadith}} Los hadiths son las paraulas o actes de Maomet considerats coma d'exemples de seguir per la majoritat dels musulmans. Las escòlas de jurisprudéncia ''[[madhhab]]s'' considèran los recuèlhs d'hadiths coma d'instruments importants permetent de determinar la [[sunna]], la « tradicion » musulmana. L'hadith èra a l'origina una tradicion orala que raportava las accions e costumas de [[Maomet]]. Pasmens, a partir de la primièra [[fitna]], als [[sègle VII]], aqueles que recebèron los hadiths comencèron a questionar las fonts de las paraulas<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20070311144448/http://people.uncw.edu/bergh/par246/L21RHadithCriticism.htm « Sanguine Scholars: Hadith Criticism »] in ''The Development of Exegesis in Early Islam'', Herbert Berg, Richmond: Curzon Press, 2000.</ref>. Lor credibilitat es mai sovent proporcionala al credit dels testimònis que los an raportats. Aquela cadena de testimònis es nomenda ''[[isnad]]''. Es mai sovent admés que foguèt pendent lo regne del [[califa]] [[Omar II]], al [[sègle VIII]], que comencèron las transcripcions per escrit dels grands recuèlhs d'hadiths, que se sont estabilizats al sègle seguent. Aqueles recuèlhs son, encara a l'ora d'ara, pres coma referéncias dins los subjèctes al respècte del [[fiqh]] o l'[[istòria de l'islam]]. Los autentics son admés per l'ensems dels musulmans sunnitas. Una granda majoritat de sunnitas considèran los hadiths coma d'apondons e de clarificacions essencialas a l'[[Alcoran]]. Dins la jurisprudéncia islamica, l'Alcoran conten lo gèrme de fòrça règlas de comportament esperats d'un musulman. Pasmens, fòrça subjèctes, religioses o profans, son pas encastrats per de règlas coranicas. Los musulmans creson donc que'n examinant lo biais de vida, o sunna, de Maomet e sos companhs, poirián descobrir los comportaments a imitar e aqueles d'evitar. Los pensaires musulmans trapan utils de saber cossí Maomet o sos companhs expliquèron las revelacions, o a quina ocasion Maomet los recebèt. A vegadas, aquò clarificarà un passatge que semblariá escur senon. Lo contèxte podent totalament trebolar lo sens que se pòt donar a un verset. Los hadiths son tanben una font istorica e biografica. Son considerats coma una font d'inspiracion religiosa, alara que de musulmans considèran que lo sol Alcoran sufís. Los [[chiisme|chiitas]] an en efèit mai de resèrvas a lor vejaire car mòstran que Maomet parlèt pas de causas que son fondamentalas dins lo corrent chiita, çò que fa qu'escriguèron los lors obratges. Entre autres, trapan pas de geina a la reproduccion dels visatges umans, coma aqueles de personalitats cultas coma [[Ali ibn Abi Talib|Ali]] e [[Al-Hussein ibn Ali|Hussein]], alara que mai d'un hadiths daissan pensar qu'aquò es enebit per Maomet. === L'al delà === Segon l'islam un cèrt nombre d'eveniments arribaràn après la mòrt que los mai importants sont: * Lo jorn del jutjament: Vendrà a la fin del mond que sol Dieu coneis l'escasença<ref>{{fr}}Malek Chebel, "Dictionnaire des symboles musulmans", éd. Albin Michel, 1995, {{p.|361}}</ref>. La durada serà de {{formatnum:50000}} ans<ref>Alcoran [70:4] Los Àngels coma l'Esperit montan cap a El en un jorn que la durada es de cinquanta mila ans.</ref>. La tèrra serà una autra tèrra e tanben los cèls<ref>Per exemple, Sorata 14 (Ibraim): {{Cita|al jorn que la tèrra serà remplaçada per una autra, quitament los cèls e ont (los òmes) compareisseràn debans Allà, l´Unic, Lo Dominator Suprèma.}} </ref>. Allà jutjarà las gents sens intermediari. * Las estapas seràn: ** La resurreccion fisica: marca lo començament del jorn del jutjament. Las gents seràn ressuscitadas per Allà, nuds e [[circoncision|incirconcís]]<ref>ref, Hadith: Lo profèta diguèt « Las gents seràn ressuscitadas lo jorn de la Resurreccion pès nuds e incirconcises » raportat per al boukhari e moslim</ref>, per que sián jutjats. ** Lo rassemblament: totas las gents seràn amassadas dins un luòc per se far jutjar. ** L'exposicion dels actes: cadun veirà expausats los seus actes, bons o marrits. ** La retribucion: al vejaire de lors actes, las gents seràn premiadas o castigadas. ** La balança: los actes seràn comparats, bons contra marrits. ** Lo pont (''al-sirat''): liga la novèla Tèrra a las broas del paradís e serà penjat al dessús de l'infèrn en que, segon l'interpretacion majoritària, los « infidèls » cairàn (aqueles qu'accèptan pas l'Alcoran)<ref name=enfer>{{Obratge |langue=en |en linha=http://books.google.fr/books?id=VrR-CcESLrsC&pg=PA237&dq=%22(but+those+of+the+sects+(Jews,+Christians+and+all+the+other+non-muslim+nations)+that+reject+it+(the+Qur%27an+),+the+Fire+will+be+their+promised+meeting+place.)(11:17)%22&lr=&as_drrb_is=q&as_minm_is=0&as_miny_is=&as_maxm_is=0&as_maxy_is=&as_brr=0&as_pt=ALLTYPES&ei=i3b8SfSHIKCIzQSRvdCXBg |editor=MSA Publication Limited|colleccion=|série=|títol=The Meaning and Explanation of the Glorious Qur'an|titre original=|ref=|volum=1|titre volume=|autor=Muhammad Saed Abdul-Rahman |lieu=|annada=2007|mois=|jour=|publi=|paginas=668|format=|isbn=1861794703 |issn=|oclc=|passatge=237|id=|commentaire=}}</ref>. ** Lo bacin (''al-kawthar''): cada comunautat aurà son bacin ont beuràn los musulmans pioses abans d'intrar al paradís. ** L'intercession: amb la permission d'Allà, sos profètas, e d'autras piosas personas o l'Alcoran, intercediràn pels musulmans que meritan lo castig ([[Tawassul]]) ** L'infèrn (''jahannama''): es un luòc ont, segon l'interpretacion majoritària, seràn castigats los « infidèls »<ref name=enfer/>. L'interpretacion dels versets coranics relatius a la « durada » del sejorn infernal es l'objècte de desvelopaments teologics. ** Lo paradís (''al-janna''): es una demòra de felicitat eternala reservada per las personas [[tawhid|unificant]] Dieu, atal que per las personas sincèras. ** La vision du Senhor: los musulmans veiràn Allà, sens nocion de distància e sens qu'i aja un dobte sus aquela vision. La majoritat dels musulmans crei a la question, al suplici e a la felicitat de la tomba. Aquò es pas mencionat dins l'[[Alcoran]] mas dins la [[Sunna]]. Segon aquela darrièra, après la mòrt, tota persona serà questionada dins sa tomba per dos àngels del nom de Munkar e Nakir: « Qui es ton Senhor? Qui es ton profèta? Quina es ta religion? »<ref>{{fr}} [books.google.fr/books?id=2-oSvZJLzWMC&pg=PA38&dq=false Nafissa Tall, ''La question de l'épreuve en islam : Essai d'anthropologie'', éd. L'Harmattan, Paris, 2012, {{p.|38}}]</ref>. Los musulmans pioses respondràn corrèctament a aquelas questions e auràn la felicitat dins lor tomba, alara que los non-musulmans e cèrts musulmans desobesissent i respondràn pas corrèctament e seràn castigats. === La predestinacion === La predestinacion fa partit dels fondaments essencials de l'islam. Consistís a creire que tot çò qui se passa dins aquel mond - que sián los nòstres actes volontaris o involontaris - es predestinat per Allà. Çò que se passa èra escrit. Los eveniments arribats èran ineluctables. Sa volontat se realiza de totjorn segon sa saviesa eternala. Atal, tota causa – bona o marrida - qu'Allà sabèt que çò existirà se realizarà al temps que cal. E çò qu'Allà volguèt pas l’existéncia, se realizarà pas. En consequéncia, se totas las gents se mobilizan per nos far profeitar d’un benfach o per nos causar un mal que nos foguèt pas prescrit, i capitaràn pas. Allà prescriguèt tot dins lo « quadre preservat » (''al-lawou al-mahfudh'') coma l'aprend l'Alcoran: « Es Nosaltre (Allà) que ressuscitam los mòrts. Fasèm inscriure çò que faguèron e las consequéncias de lors òbras. E Avèm denombrat tota causa dins un Quadre clar. »<ref>Sorata 36/V.12</ref> Mai, cal notar qu'aquela question del destin es tan controversiada al sen de la comunautat musulmana e fòra, que menèt l'imam [[Abo Hanifa]] (mòrt en 150[[calendièr musulman|H]]/767[[calendièr gregorian|G]]) a avisar contra la deca de la mescresença volant abordar aquel mistèri: « Sabètz pas qu'aquel qu'examina lo liure-arbitre es coma aquel qu'examina los rais del solelh, mai l'obsèrva de près, mai ven perplèxe<ref>{{Ouvrage|langue = français|autor1 = Mohammad Abo Zahra|títol = L'imam Abou Hanifa|lieu = Paris|editor = Al Qalam|annada = 2010|paginas totalas = 503|isbn = 978-2-909469-58-4| en linha = |passatge = cit. p. 219}}</ref> ». == Los rites musulmans == === Ablacions tradicionalas === * la circoncision dels mascles; * l'epilacion dels pels del pubís e de las aissèlas per ambedós sèxes; * lo copatge de las onglas; * la talha de la mostacha: deu pas èsser espessa, ni embartassada; * la talha de la barba: deu pas passar la largor d'una man, a partir del menton, es a dire a la nautor de la basa del còl (''tòlia'')<ref name=":4" />. === Tabós alimentaris === {{Article detalhat|Halal|Haram|Dhabiha}} La lei islamica dona un ensems de règlas prescrivent çò que los musulmans devon manjar. Aquelas règlas especifican çò qu'es [[halal]], es a dire legal. Aquelas règlas se trapan dins l'Alcoran, que descriu tanben çò qu'es [[haram]], es a dire illegal. Tanben existís d'autras règlas s'apondent donadas per de [[fatwa]]s per de [[mujtahid]]s; mas son seguidas sonques per los lors discípols e non l'ensems dels musulmans. La lei islamic enebís lo musulmans de prene d'alcoòl, de beure o de manjar de [[sang]] e los produits derivats, e de manjar la vianda d'animals carnivòrs o omnivòrs coma lo [[pòrc]] e lo produits derivats (coma la composicion dels [[sabon]]s que conten de [[grassa animala]] a basa de pòrc, amb la mencion ''[[Lardate de sodium]]''; la [[gelatina]] de pòrc intrant dins los [[Bonbon]]s, de las [[coca]]s, dels [[Iaort]]s, amb la mencion [[E441]]), lo [[monard]], lo [[can]] o lo [[gat]] (los peissons piscivòrs son pas considerats coma carnivòrss)<ref>{{fr}} {{Ligam web|títol=Avis sur les produits alimentaires|annada=1980|autor=Daniel-Youssof Leclercq|editor=Association Intégrité|url=http://www.asidcom.org/spip.php?breve38}}</ref>{{,}}<ref>{{fr}} {{Ligam web|títol=Alimentation et Islam, Les Interdits|année=2002|autor=Dr. Dalil BOUBAKEUR|editor= Institut Musulman de la Mosquée de Paris | url = http://www.mosquee-de-paris.org/Conf/Theologie/II0305.pdf}}</ref>. Per que la vianda d'un animal terrèstre siá [[halal]], cal que l'animal siá tuat de bias que cal per un musulman o per de [[gents du Libre|« gents del Libre » o « gens de la Bíblia »]] tot en mencionant le nom de Dieu ([[Allà]] en arab). L'animal donc deu pas èsser estordit per un procediment mecanic, electric o gasós, ni ''a fortiori'' tuat per bolh e electrocucion, e l'òssa deu èsser sagnada pas qu'a viu, après verificacion del fial. Concretament, l'animal tombat, lo cap plaçat al cap de [[la Mèca]], es tuat pel sacrificator que invòca le nom de Dieu ([[Allà]] en arab) proclamant « Bismallah Allahou Akbar », çò que significa « Al nom de Dieu lo mai grand ». Diferentas règlas s'aplican als peissons. Mai sovent, los peissons d'escata son totjorn halal, quitament se de [[Fatwa|fatwas]] declaran los peissons sens escatas (coma los [[Silurifòrmes]] e los coquilhums) coma [[haram]]. Las règlas d'interdiccion al subjècte dels animals se pòdon levar quand un musulman manca de morrir de fam e que pas cap de noiridura halal es disponibla. Lo tuatge ritual islamic es nomenat [[dhabiha]]. Segon de fatwas, l'animal pòt pas èsser tuat sonque per un musulman. Pasmens, d'autras fatwas considèran que segon lo verset 5:5 de l'[[Alcoran]], lo tuatge pòt se far per de [[Gents del Libre|« gents del libre » o « gents de la Bíblia »]]<ref>vejatz tanben Alcoran 2:173, 5:3, 5:5, 6:118, 6:145 e 16:115 per las règlas suls interdits alimentaris</ref>. La vianda [[kasher]] es considerada coma halal. === Calendièr islamic === [[Fichièr:Lunar libration with phase Oct 2007 (continuous loop).gif|thumb|Las fasas de la luna forman la base du calendièr islamic.]] L’an 1 d'aquel calendièr comencèt lo primièr jorn de l’[[Egira]], lo 1èr [[Moarram]] (lo [[15 de julhet|15]] o lo [[16 de julhet]] [[622]] de l’[[èra crestiana]], segon los autors teologians; la primièra epòca es dicha « astronomica », la segonda « civila »). Aquel calendièr foguèt adoptat dètz ans après aquel eveniment. S'indica qu’una data es donada dins aquel calendièr apondent la mencion ''(calendièr musulman)'', ''(calendièr egirian)'', ''(èra musulmana)'' o ''(èra de l’Egira)''; o en abreujat, ''(H)'' o ''(AH)'' (del [[latin]] ''anno Hegirae''). Aquel calendièr es caracterizat par d'ans de 12 meses lunars que son mai corts que los ans solars. Una annada lunara compta 11 jorns de mens qu'una annada solara<ref>{{fr}} [http://books.google.fr/books?id=LbVffEtw87QC&pg=PA67&dq=false#v=onepage&q&f=false Charles Schneider, ''Calendrier perpétuel dès l'an un'', éd. Publibook, 2008, {{p.|67}}]</ref>. Cada mes comença al primièr creissent de [[Luna]] visible a partir de la Luna novèla: segon lo luòc d’ont se realiza l’observacion, lo mes pòt començar mai o mens d'ora. Cal notar qu'existís un conflicte metodologic al subjècte de la fixacion de la data de començament del [[ramadan]]. Contra lo metòde ocular, los [[fraires musulmans]] militan de contunh pel metòde dich scientific, es a dire aquel dels calculs astronomics, sus la basa d'una nòva interpretacion d'un verset de l'Alcoran. Pasmens, lo començament del ramadan jamai foguèt fixat d'autra biais que per l'observacion del [[Fasa lunara|primièr creissent de luna]] dins lo cèl, a l'epòca de Maomet, de sos companhs, e de musulmans sunnitas dels primièrs sègles seguent la Sunna, e pas cap d'informacion fisabla permet d'establir d'autre metòde<ref>{{Ligam web|titre = Ramadan 2015 : une date toujours aussi controversée|url = http://www.metronews.fr/info/ramadan-2015-une-date-toujours-aussi-controversee/mofb!rFvgt0SQF8Vo/|site = metronews|consultat lo = 2015-11-28}}</ref>. === Las festas musulmanas === {{Article detalhat|Aïd al-Adha|Aïd el-Fitr}} Dins l'islam, doas fèstas son fòrça sagradas: l'[[Aïd al-Adha]] e l'[[Aïd el-Fitr]]. * L'[[Aïd al-Adha]] (Grand Aïd) se celèbra lo desen jorn del darrièr mes del [[calendièr islamic]], per celèbra lo sacrifici demandat d'[[Abraam]] sul [[Ròc de la Fondacion]], e coïncidís amb l'[[hajj]], lo cinquen [[Pilars de l'islam|pilar de l'islam]]. * L'[[Aïd el-Fitr]] (Pichon Aïd) que tomba lo primièr del mes de [[Chawwal]] celèbra la fin del [[june]] del mes de [[Ramadan]]. D'autres jorns o mes son tanben festejats coma: [[Achora]]. Lo june d'Achora es pas obligatòri mas es recomandat. Pels sunnitas s'agís, dins la continuitat del june instaurat per [[Mossa (islam)|Moïses]], de mercejar Dieu, per aver salvat lo pòble Ebrieu, dins sa fugida fòra d'Egipte. Pels chiites, es subretot la data anniversari de la mòrt de l'imam Husayn, falèn de Maomet. [[Ramadan]]: Lo mes de ramadan es lo temps del june. Correspond al quatren dels cinc pilars de l'Islam. Es un temps privilegiat per se reculhir, pregar, legir l'Alcoran, eca. La ruptura del june se fa mai sovent en familha, abans una nuèch de pregàrias, lo [[tarawih]]. [[Laylat al-Qadr]] (La nuèch del Destin, una de las nuèches de la fin del mes del Ramadan): anniversari de la revelacion de l'Alcoran. [[Molad]]: Es l'anniversari de Maomet. L'anniversari de Maomet èra pas festejat de son époque, ni pels seus companhs, ni pels musulmans sunnitas dels sègles primièrs, e pas cap d'informacion fisable permet de ne donar la data vertadièra. Aquela fèsta a pas lo caractèr religiós dels dos Aïds. Pasmens, se coneis aquela celebracion dans la tradicion [[chiisme|chiita]]. Al vejaire dels salafistas, lo Molad es un novelum blaimable ([[bid'ah]]). == Cultura == === Simbòls e representacions === [[Fichièr:Grande Mosquée de Kairouan, vue d'ensemble.jpg|thumb|upright=2|La [[Granda Mosqueta de Kairuan]] es una de las òbras majoras de l'arquitectura musulmane avent servit de modèl a fòrça mosquetats en Tunisia e tanben dins l'ensems del Magrèb. De plan arab, possedís una vasta cort amb portics e une sala de pregàrias ipostila. Fondada en 670, data per sa forma actuala del sègle IX, [[Kairuan]], [[Tunisia]].]] Los [[sunisme|sunnitas]] sacralizan pas d'icònas. Mai d'un [[hadith]]s de Maomet<ref>exemple: "Aqueles que patiràn lo castig màger, lo jorn del jutjament darrièr, son aqueles que dessenhan los imatges" (Bukhari 78/75)</ref>, la malediccion de Dieu tomba sus tota persona produsent (pel dessenh, l'esculptura…) un èsser dotat d'arma, animals compreses, car aquò es considerat per eles coma anant contra l'esperit del [[monoteïsme]]. Un cèrt [[aniconisme]] veire un [[iconoclasme]] mai o mens estrict existís donc dins l'islam. Atal, los musulmans se servisson puslèu de versets de l'Alcoran calligrafiat coma dins lo palais de l'[[Alhambra]], de formas geometricas ([[arabèsca]]s) o de representacion de la [[Kaaba]] per decorar las [[mosqueta]]s, los ostals e los luòcs publics. S'assòcia sovent lo simbòl del creissent e de l'estela a l'islam, pasmens que li sián anterior. S'agís a l'origina del simbòl de l'[[Empèri Bizantin]], reutilizat a sa casuda per l'[[Empèri Otoman]]<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20070318202939/http://islam.about.com/library/weekly/aa060401a.htm Crescent Moon: Symbol of Islam?], by Huda, ''About'', consulté le 24.4.2009</ref>. Un dels simbòls islamics es la color [[verd]]a<ref>{{fr}}Malek Chebel, "Dictionnaire des symboles musulmans", éd. Albin Michel, 1995, {{p.|143}}</ref>. Lo verd resulta de la combinason del jaune e del blau. Del temps de [[Maomet]], las primièras bandièra levadas pels musulmans èra verdas. Las badièras dels [[Califat Fatimida|Fatimidas]] èran tanben verdas. Totas las personas se reclamant dels [[Ahl al-Bayt]] portavan un turban verd. Lo vam per aquela color es simple: los [[Arabs]] èran un pòble del [[desèrt]], lo [[paradís]] foguèt per eles descrich coma verdós, ont de fonts d'aiga rajaràn en abondància, ont los fidèls portaràn de vestits de seja verdas<ref>Per exemple, Sorata 18 (Al-Kahf): ''{{Cita|Vaquí aqueles qu'auràn los jardins del sejorn (eternal) jos que rajan los rius. I seràn ondrats de braçalats d´aur e se vestiràn d'abits verds de seja fina e de brocart, acoidats sus de divans (plan ondrat). Quina bon prèmi e quina bèla demorança!}}''</ref>. Abans l'islam, la legenda d'''al-Khadir'' (çò qu'es verd), testimònia de l'importància d'aquela color per aquel pòble<ref>{{fr}} [http://books.google.fr/books?id=zg2y3e3kmXMC&pg=PA159&dq=false#v=onepage&q&f=false Carine Bourget, ''Coran et Tradition islamique dans la littérature maghrébine'', éd. Karthala, 2002, {{p.|159}}]</ref>{{,}}<ref>Jacques Keryell, ''Louis Massignon : La grâce de Bagdad'', éd. Pierre Tequi, 2010, {{p.|32}}</ref>{{,}}<ref>Paul Alphandéry, ''Revue de l'histoire des religions, Volumes 99 à 100'', éd. Presses universitaires de France, 1929, {{p.|5}}</ref>. Fin finala, [[Maomet]] auriá declarat que lo verd èra sa color preferida e portava sovent d'abits e un [[turban]] d'aquela color. Autrescòps, sols los califas èran autorizats de portar un turban d'aquela color<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20080925121257/http://www.webexhibits.org/pigments/indiv/color/greens3.html Lo pigment verd, amb una partida sus l'islam]</ref>. Torna ara la simbolica del verd coma simbòl del [[panarabisme]]. La [[campana]] es un simbòl rarament utilizat dins l'art islamic pasmens se un [[hadith]] relatiu dins un entrevista entre [[Maomet]] e El-Hareth ibn Hicham descriu la vision de [[Maomet]] coma acompanhat d'un tindadís de campanas: ''« […] la Revelacion me ven a vegadas coma lo bronzinament d'una campana […]''<ref>{{Ligam web|langue = français|date = |títol = Ibn Khaldoun - Prolégomènes, Slane, 1863, tome I.djvu/327|url = https://fr.wikisource.org/wiki/Page:Ibn_Khaldoun_-_Prol%C3%A9gom%C3%A8nes,_Slane,_1863,_tome_I.djvu/327|site = |consulté le = |pagina = 203}}</ref>». Pasmens i a per exemple una campana fòrça anciana a la mosqueta de [[Xi'an]] en [[China]] o sul minaret de la mosqueta de la vila [[Ndar|Saint-Louis]] del [[Senegal]]. == Organizacion == === Lo califat === [[Fichièr:Fatimid dinar - Mahdia - Tunisia.jpg|thumb|Dinar (en aur estampat) del cinquen califa fatimida al-Aziz (r. 365-386 H / 975-996 J.-C.), batida a [[Mahdia]] en 380 H / 990 AD. Conservada al Musèu arqueologic d’Aqaba, Aqaba, Jordania. Diamètre: 18 mm, pes: 4 g.]] {{Article detalhat|califat}} Los [[califa]]s ([[arab]]: خليفة significant « luòctenent », « successor » o « representant ») designan los successors de [[Maomet]]. Lo tenent del títol a per ròtle de gardar l'unitat de l'islam e tot musulman li deu obesidença, dins l'encastre de la [[charia]]: es lo dirigent temporal e espiritual de l’[[omma]], la comunautat dels musulmans. Un diferend entre [[sunnisme|sunnitas]] e [[chiisme|chiitas]] menarà lo califat a se divisar en doas visions plan destriadas: una electiva, l'autra ereditària. Los primièrs (sunnitas) considèran que lo califa se deu elegir per sas qualitats moralas e islamicas, e aquò quina que sián sas originas. Los segonds (chiitas) considèran que sol un successor filhal de Maomet pòt pretendre a aquel títol. Dins aquelas condicions, un sol califa, [[Ali ibn Abi Talib]] (cosin de Maomet), podèt far consens entre sunnitas e chiitas per dirigir l'ensems de la comunautat musulmana. Maomet moriguèt sens designar de successor e sens daissar un sistèma per ne causir un, mas mai d'un acte faguèron que l'unanimitat dels musulmans de l'epòca concluguèron que preferissián [[Abu Bakr]] (de son vivent quitament alara qu'èra malaut, li demandèt, e a degun d'autre, de dirigir la pregària). En consequéncia, lo califat foguèt establit. Lo califa a per ròtle de gardar l'unitat de l'islam e tot musulman li deu obesissença: es lo dirigent de l'omma, la comunautat dels musulmans. Lo títol ''khalifat rasul Allah'', significant « successor del messatgièr de Dieu » venguèt lo títol corrent. Los sunnitas coneisson pas que los califas [[Abu Bakr As-Siddiq]], [[Othman ibn Affan]], [[Ali ibn Abi Talib]], [[Al-Hassan ibn Ali]] e [[Omar II|Omar ibn Abd-al-Aziz]] coma « plan guidats » o « plan inspirats » per Dieu. [[Fichièr:1543-Siege of Estolnibelgrad in Hungary-Suleymanname-detail.jpg|thumb|left|210px|En 1517, lo califat passa als [[Empire Otoman|Otomans]]]] Los chiitas coneisson que le quatren califa, essent [[Ali ibn Abi Talib|Ali]], paire de totes los imams. Los chiitas estiman que lo califa seguent, [[Yazid Ier]] es copable de la mòrt d'[[Al-Hussein ibn Ali|Hussein]], e alara tota succession dels califas aurián perdut sa legitimitat. Encara, existís una controvèrsia al subjècte de l'estatut de musulman de [[Yazid Ier]]. Unes califas èran sovent nomenats ''amir al-mu'minin'' أمير المؤمنين « [[comandaire dels cresents]] ». Lo títol venguèt « [[emir]] ». Pas cap dels primièrs califas diguèt aver recebut de revelacions divinas, coma foguèt lo cas per Maomet, atencionats a demorar dins la bona dralha e crenhent [[Allà]]. Maomet essent lo darrièr profèta, pas cap dels califas diguèt èsser « profèta » o « messatgièr divin ». Las revelacions fachas mejans Maomet rapidament foguèron codificadas e escrichas dins l'[[Alcoran]], que foguèt acceptat coma autoritat suprèma, limitant tanben çò que lo califa podava dirigir. Pasmens, los primièrs califas essent los caps espirituals e temporals de l'islam, e insistissián sul fach que l'obesissença al califa en totas causas èra la marca d'un bon musulman. Lo ròtle venguèt pasmens estrictament temporal amb l'ascension dels [[olema]]s, e l'alunhament de cèrts califas de la practica pura de la religion. Après los quatre primièrs califas ([[Abu Bakr]], [[Omar ibn al-Khattab|Omar]], [[Othman ibn Affan|Othman]] e [[Ali ibn Abi Talib]]), lo títol foguèt revendicat de biais controversiat pels [[Califat Omeia|Omeias]], los [[Califat Abbassidas|Abbassidas]] e los [[Empèri Otoman|Otomans]], e tanben per d'autras linhadas en [[Al Andalús|Espanha]], en [[Africa del Nòrd]] e en [[Egipte]]. Gaireben dirigents musulmans portavan simplament lo títol de [[sultan]] o [[emir]], e fasián aleujança a un califa qu'aviá sovent pauc d'autoritat. Lo títol existís pas mai dempuèi que la republica de [[Turquia]] aboliguèt lo califat otoman en 1924<ref>{{fr}} [http://books.google.fr/books?id=ll4cmA1bMqUC&pg=PA83&dq=abolition+califat+1924&cd=7#v=onepage&q=abolition%20califat%201924&f=false Marc Ferro, ''Le choc de l'islam: {{sp-|XVIII|-|XXI|e}}'', éd. Odile Jacob, 2002, {{p.|83}}]</ref>. Coma lo califat èra un subjècte de discòrdia entre dirigents musulmans, foguèt pauc evocat dempuèi 1924. Fòça musulmans volgavan lo retorn del califat, mas amb restriccions e la politica de fòça païses de majoritat musulmana, combinats als obstacles practics a l'unificacion de mai de cinquanta Estats-nacions en una sola institucion limitèron los esfòrces pel reviscòl. === La lei islamica === [[Fichièr:Pavo cristatus - Jardin botanique - Toulouse - 2012-05-07.jpg|thumb|La ròda del [[Pavon]], simbòl de la [[charia]].]] La [[charia]] (literalament, « lo camin menent cap l'abeurador »<ref>{{Ligam web|títol= Shari'ah {{!}} Islamic law|url = http://www.britannica.com/topic/Shariah|site = Encyclopedia Britannica|consultat lo = 2015-12-29}}</ref>) es la lei islamica. Dempuèi la [[Constitucion de Medina]], acabèt pas de l'espelir. Segon [[Yadh Ben Achor]] <ref name=":1">{{fr}}Yadh Ben achour, ''Le Rôle des civilisations dans le système international, Droit et relations internationales.'', Bruylant, et éditions de l’université de Bruxelles, 2003. </ref>, es falç de pensar que la charia es inèrta e immutable. Evolua en foncion dels cambiaments de conjonturas diplomaticas e sociologicas. I veire un sistèma condemnat a la pura estagnacion es falç. Ben Achor cita atal fòrça exemples d'adaptacions de la charia dins una analisi rigorosament scientifica <ref name=":1" />. L'[[Alcoran]] es la font màger de la jurisprudéncia islamica (''[[fiqh]]''). Pels Sunnitas, la [[sunna]] es pas un tèxte en sei coma l'Alcoran, mas significa l'ensems dels actes e paraulas del profèta. La plaça dels ''[[hadith]]s'' fa l'unanimitat dins la lei islamica. Totes los religioses admeton de contradire lors jutjaments personals se un hadith autentic va contra aquel jutjament. Dos obratges compilan los hadiths autentics: lo "[[Sahih]]" d'[[Mouhammad al-Boukhari|Al-Bukhari]] e aquel de [[Muslim ibn al-Hajjaj|Muslim]]. Mas los salafistas prenon atal en consideracion de recents trabalhs de l'imam Al-Albani. Lo consens (''[[ijma']]'') e lo rasonament juridic (''[[qiyas]]'') son mai sovent considerats coma las fonts tresenas e quatrenas de la charia, mas aquò o contèstan de religioses segon que sols los hadiths e l'Alcoran son de fonts de drech, coma unes [[Salafisme|salafistas]]. La lei islamic cobrís totes los aspèctes de la vida, dempuèi los subjèctes fòrça generals del govèrn e de la politica estrangièra fins als subjèctes de la vida vidanta. Las [[Nòrma juridicat|nòrmas juridicas]] que foguèron exprèssament dins l'Alcoran son nomenadas ''[[hudud]]'' e tractan especificament cinc [[Infraccion en drech penal francés|infraccions]] penalas que son; lo [[Delicte penal|delit]] de [[panatòri]] (amb la man), le [[terrorisme]] (amb lo pè), l'[[apostasia]] (amb los uèis), l'[[adultèra]] e la [[difamacion]], l'[[omicidi]] (volontari) essent classificat al dessús de las cinc infractions e just al dejós de l'[[associacionisme]]. Per caduna d'aquelas infraccions, una « dissuasion penala » nomenada ''hadd'' es dictada. L'Alcoran detalha tanben las nòrmas relativas a l'eritatge, al maridatge, las « satisfaccions equitablas » per [[còps e feridas]] e [[omicidi]]s (involontaris), e tanben los « usatges e costumas » regissent las fèstas, la caritat e la pregària. Pasmens, aquelas prescripcions e inibicions pòdon èsser fòrça generalas, es la causa que los detalhs de lor aplicacion practica remanda a la [[Sunna]]. Los doctors de l'islam ([[olemas]]) desvolopèron de normas juridicas a partir d'aquelas règlas generalas, s'apiejant tanben per se far suls [[Hadith]]s e lors interpretacions. ==== Fonts sunnitas de drech ==== En matèria de drech musulman, los sunnitas s'acòrdan sus las fonts seguentas: * Pels musulmans l'Alcoran foguèt revelat per [[Allà]] çò que ne fa la primièra font de legislacion dins l'islam<ref name="préceptes">{{fr}} [https://books.google.fr/books?id=xmmpBAAAQBAJ&pg=PA330&dq=false#v=onepage&q&f=false Djameleddine FELIACHI, ''LES PRECEPTES FONDAMENTAUX DE L'ISLAM (en 3 volumes) - Tome 2 : Les vertus de la Dévotion'', éd. Lulu, 2013, {{p.|330}}]</ref>. * Los [[hadîth]]s, l'ensems dels dires e fachs del Profèta, es la segonda font de legislacion<ref name="préceptes" />. La ''sunna'' (« tradicion ») foguèt acampada e classificada pels savis sunnitas dins mai d'una òbra coma [[Mouhammad al-Boukhari]] e lo [[Sahih al-Bukhari|Sahih]] es prés coma le « libre mai segur après l'Alcoran ». * La tresena font de legislacion es l'unanimitat, ''[[Ijma]]'', sul fondament d'un hadith de Maomet segon que los musulmans s'entendràn jamai sus una error<ref>{{fr}} [https://books.google.fr/books?id=lH4SkIFG6tQC&pg=PA157&dq=false Claude Horrut, ''Ibn Khaldûn, un islam des "lumières"?'', éd. Complexe, 2006, {{p.|157}}]</ref>. * La quatrena font es l'analogia, ''[[Qiyas]]'' (القياس, literalament « la mesura ») que permet de destriar lo jutjament d'una causa per que i a pas de legislacion dempuèi lo jutjament sus una causa analòga<ref>{{fr}}Mimoun Bendjillali, ''L'histoire des sources fondatrices de la législation musulmane'', éd. Dar Albouraq, 2006, {{p.|32}}</ref>. Solas aquelas quatre fonts de drech fan consens entre las quatre escòlas de drech sunnitas. Pasmens, cal notar qu'unas d'aquelas fonts de legislacion foguèron realizadas après la mòrt de Maomet e son consideradas coma illicitas (''[[haram]]'') per d'autres grops de l'islam organizats en rite o ''[[madhhab]]''. === Clergat === {{Article detalhat|Imam}} [[Fichièr:33937 ejaz215 call-to-prayer-from-the-prophet-s-mo.ogg|thumb|Lançament de l'[[Adhan]] a [[Medina]].]] [[Fichièr:Surah Al fatiha104.ogg|thumb|Recitacion de la Sorata [[Al-Fatiha]] a [[La Mèca]].]] La ierarquia musulmana es la seguenta: * Lo [[muezin]] fa l'apèl a la pregàri. * L'[[imam]] dirigís la pregària. * Lo [[rector (islam)|rector de la mosqueta]] dirigís la [[mosqueta]]. * Lo [[cheic]] es un òme d'edat madur, un cap de clan. * Lo [[muftí]] (arab: مفتي) es un jurisconsult. Quand de musulmans son devesits sus un subjècte particular, pòdon demandar l'arbitratge d'un muftí, que pòt lor donar d'esclariments sus l'interpretacion de la [[charia]], dels [[Hadith]]s e sovent de problèmas de fatwas. * Lo [[faqih]] (arab: فقيه) es un erudit de la jurisprudéncia. * Lo [[mohaddith]] es un especialista de l'hadith. * Lo [[cadí]] es un jutge dins un tribunal islamic. * L'[[olema]], 'âlim (arabe: عالِم), es lo doctor de l'islam, çò que ne fa lo garda de la tradicion musulmana e òme de referéncia. Dins l'Alcoran, al-'Alîm (arabe: العليم), l'omniscient es l'un dels nombroses noms de Dieu. * Lo [[Mollah]] (Aiatòllah o Odjatoleslam) es un erudit musulman dins de païses que lo lengatge a una influéncia pèsia (arab: mawlān, مولًى, pl. mawâlin, موالٍ ajuda ; defensaire ; senhor). Es l'autoritat mai nauta pels chiitas. Fins a 1055, lo [[califa]] aviá lo poder temporal (politic e militar) e espirituel (teologic e judiciar). En [[Euròpa]] e dins unes païses musulmans, los [[govèrn]]s reclaman un alinhament de la formacion dels imams sus la formacion dels [[clergat|ministres]] de las autras religions, es a dire tres o quatre ans d'estudis al minim<ref>{{fr}}[[Conselh francés del culte musulman|CFCM]] : commission Imams - Mission principale : La commission se penchera sur la formation des imams et élaborera un rapport en forme de recommandations.</ref>. ==== Dins lo sunisme ==== [[Fichièr:Kairouan. Minbar und Maqsura.jpg|thumb|220px|Carta postala de 1900 mostrant lo minbar (cadièra utilizada per l'imam pel seu presic) de la [[Granda Mosqueta de Kairuan]]. Aquela cadièra del sègle IX es lo minbar mai ancian encara intacte<ref>{{fr}} [http://books.google.fr/books?id=m4y7rU_hPacC&pg=PA817&lpg=PA817&dq=false#v=onepage&q&f=false Albert Ollé-Martin et Violaine Decang, ''Histoire de l'humanité : 600-1492'', éd. UNESCO, Paris, 2008, {{p.|817}}]</ref>.]] I a pas de [[clergat]] dins lo sunisme. Diferéncia màger d'amb lo [[chiisme]], l{{'}}''[[imam]]'' es pas un [[prèire (catolic)|prèire]] mas un membre de la comunautat musulmana que mena la pregària: es « aquel que se met '''devant''' per guidar la pregària » e es pas obligatòriament un teologian: en arab, l'imam vòl dire « modèl », « exemple » o « guida », e dins lo sunisme, sufís que l'imam siá musulman, savi, coneissent los pilars de l'islam e aja aprés una granda partida de l'Alcoran per còr per èsse al servici d'una congregacion religiosa. Lo ''[[muezin]]'', aquel que fa l'apèl a la pregària, tanpauc es pas un prèire. L'islam reconeis divèrses nivèls de competéncias religiosas d'entre aqueles fidèls: L'explicacion de l'Alcoran se nomena ''[[tafsir]]''. E l{{'}}''[[ijtihad]]'' es la recerca de solucions novèlas a partir dels tèxtes de referéncia per respondre a las problematicas de las populacions musulmanas suls afars religioses (عِبادات [`ibādāt], ''practicas cultualas'', <small>pl. de</small> عِبادة [ibada]) o socialas (مُعامَلات [mu`āmalāt], « comportaments », <small>pl. de</small> مُعامَلة [mu`āmala]) dins una condicion sociala, politica o economica novèla. # ''al-mujtahid al-mutlaq'', capable de « se batre » en abséncia de tèxte, coma l'indica la raíç de ''mujtahid'', per ne tirar una [[casuistica]], aprochar de tèxtes tractant de subjèctes similars e ne far la sintèsi, analizar los principis juridics sens referéncias a una escòla particulara. Aquelas competéncias son reconegudas coma excepcionalas e fòrça raras; # ''al-mujtahid al-mutlaq al-muntasib'', lo mèsme mas dins l'encastre d'una escòla interpretativa; # ''al-mujtahid fil-madh'hab'', dins l'encastre d'una escòla interpretativa, capable de far de responsas juridicas sus de questions novèlas; # ''al-'âlim al-mutabahhir'', lo vulgarizator dels grands ancians que deu conésser l'Alcoran e la Sunna; # '' al-amiy'', aquel que coneis pas que las grandas linhas de l'islam. Los savis exegètas son considerats coma los « eretièrs » o « successors » dels profètas. ==== Dins lo chiisme ==== Lo [[chiisme]] ortodòxe de la branca usuli (clergat dels [[aiatòllah]]) reconeis (o fan pas los Chiites Akhbari), ''a contrario'', un [[clergat]] a diferents nivèls ierarquics<ref>{{f}}Serge Lafitte, ''Chiites et sunnites'', éd. Plon, Paris, 2007, {{p.|100-107}}</ref>, alara que lo sunisme rebuta aquela idèa d'un clergat central jogant lo ròtle d'intermediari obligat. Amb fòrça aspèctes, l'islam, per sa partida sunnita, es une religion decentralizada. Pels chiitas, lo títol d'[[imam]] designa lo cap espiritual e temporal de la comunautat musulmana ([[califa]] pels sunnitas). Lo tenon los descendents d'[[Ali ibn Abi Talib]] (primièr imam) e de [[Fatima Zahra]] (filha de Maomet) fins al dotzen imam ([[Mahdi]]). Los imams son considerats coma los depositaris del sens secret de la revelacion coranica e coma los sols successors legitimes de Maomet<ref>{{Obratge|langue = français|autor1 = Dominique Frémy|títeol = Quid|lieu = |editor = Robert Laffont|annada = 2002|paginas totalas = 2126|isbn = 9782221094655|lire en ligne = |passage = 557|autor2 = Michèle Frémy}}</ref>. == Las grandas variantas teologicas de l'islam == Los cresents se destrian en tres brancas màger: lo [[sunisme]] amassa gaireben 90 % dels musulmans, lo [[chiisme]] gaireben 10 %, l'[[ibadisme]] (division del [[kharidjisme]]) mens de 1 %<ref>{{fr}}Ivan Brovelli, ''Laïcité :réflexions autour d'un mal français: Les limites d'une société sans Dieu'', éd. Éditions de France, Toulouse, 2006, {{p.|145}}</ref>. [[Fichièr:ArboIslam.svg|thumb|220px|left|Principals corrents de l'islam.]] La relacion dirècte de l'òme amb Dieu per l'Alcoran e la libertat religiosa van menar a una multiplicacion de tendéncias religiosas. L'abséncia de clergat permet l'existéncias de diferentas normas juridicas, e diferentas escòlas religiosas. A la mòrt del profèta, de las diferéncias religiosas importantas e la conquista araba subte provocant de rivalitats politicas. Fòrça de questions sus la libertat de l'òme, le pecat, la fe, eca. mena a la constitucion de teologias musulmanas qu'ensejan de donar de responsas a las questions e als problèmas non detalhats pels tèxtes divins, e d'enfrentar las escomesas de la vida umana. === Lo sunisme === {{Article detalhat|Sunisme}} Lo [[sunisme]] (de ''[[sunna]]'', « via », « camin » o « tradicion ») es lo corrent plan mai espandit. 90 % dels musulmans son sunnitas<ref>{{f}}http://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/sunnisme/94575 Selon le [[Le Petit Larousse|Larousse]] « Réunissant environ 90 % de la communauté musulmane, le sunnisme se présente comme la voie moyenne de la religion musulmane entre le chiisme et le kharidjisme. »</ref>. Es reputat coma una vision ortodòxa de l'islam<ref name="LoC">{{Ligam web |langue=en|url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+af0060) |títol=Sunni and Shia Islam |editor=[[Library of Congress Country Studies]] |consultat lo=17 décembre 2010}}</ref>. Los sunnitas s'acòrdan pas que sus quatre fonts de drech; 1° l'[[Alcoran]], libre censat èsse revelat per Dieu ; 2° la [[Sunna]], tradicion de Maomet constituida subretot de sas paraulas ([[hadiths]]) ; 3° lo consens juridic ([[ijmá]]) ; e 4° l'analogia juridica (''[[qiyas]]''). Cadun pòt s'identificar mai o mens a una escòla juridica ([[madhhab]]). A l'ora d'ara n'i a quatre, mas èran mai pel passat. Son, dins l'òrdre de lor apareisson: lo [[hanafisme]] (de [[Abou Hanifa]], 700-767); lo [[maliquisme]] (de [[Malik ibn Anas]], 712-796); le [[chafeisme]] (de [[Al-Chafí]], 768-820); le [[hanbalisme]] (d'[[Ibn Hanbal]], 781-856). Aquelas escòlas s'acceptan unas l'autras, organizant tanben un relatiu pluralisme en matèria de solucions juridicas ([[fatwa]]), mas partejan fondamentalament las meteissas cresenças ([[Agida]]). Los sunnitas se fan conéisser coma ''ahl as-sunnah wa l-jamaʻah'' (أهل السنة والجماعة ; « las gents de la tradicion de [[Maomet]] e del consens de l'[[Omma]] ») o, mai cort, ''ahl as-sunnah'' (أهل السنة) per oposicion als diferents gropes considerats coma foraviats. ==== Lo sofisme: l'amor de la Vertat ==== [[Image:IslamicGalleryBritishMuseum3.jpg|thumb|150px|Los sofís creson que l'Alcoran a dos nivèl de significacion; lo ''[[Zahirisme|zahir]]'', sens extèrne o aparent; e le ''[[batin]]'', sens intèrne o amagat.]] [[Fichièr:Marabout.jpg|thumb|left|thumb|150px|Un marabot e son [[capelet]].]] {{Article detalhat|Sofisme|Haqiqa}} Lo tèrme « sofí » aparéis pel primièr còp dins la segonda mitat del sègle VIII de l'egira per designar los ascètas. Los sofís son de savis, de mistics musulmans que prègan, junan, pòrtan de vestits blancs rufes (l'arab ''suf'', significa « bura », « lana », car los primièrs ascètas musulmans èran designats atal a cause dels vestits de [[lana]] que portavan; (pòdon portar lo ''muruga'', mantèl petaçat simbolizant lo ''fagr'', es a dire l'illusion del mond<ref>{{fr}}Encyclopédie Hachette, ISBN 978-2-245-02693-9</ref>). Lo mot « sofisme » èra tirat de ''al-suf'' (ﺻﻮﻑ [ṣūf], « lana » que dona صوفيّ [ṣūfīy], « lanós »); es çò que reten en tot cas l'istorian [[Ibn Khaldun]]. Lo sofí portava en efèit un vestit de lana blanca censada portar de la saviesa als vejaires. La modestia e la pauretat son evocada dins d'autres noms donats a unes d'eles: [[dervís]] ([[persan]]: درويش [derwiš], « mendicant ») o [faqir] (en arab: فقير, « pauvre »). Lo [[sofisme]] (en arab : تصوف [taṣawwuf], « iniciacion »<ref name="ReferenceA2">{{fr}}{{Obratge|títol= Aperçus sur l'ésotérisme islamique et le taoïsme|autor = René Guenon|passatge = 18|colleccion = Les essais|volum= 182|editor = Gallimard|annada = 1973|pages = 157}}</ref>) es, segon sos adèptes sunnitas e chiitas, la dimension mistica interiora de l'islam. Los doctors de l'islam (''[[olemas]]'') definiguèron lo sofisme coma « una sciéncia que l'objectiu es la reparacion del còr per lo desviar de tot autre que Dieu<ref>{{Article|langue = anglais|autor1 = Ahmed Zarruq, Hamza Yusuf Hanson.|títol= The Principles of Sufism|periodic = Amal Press|numéro = |jour = |mois = |annada = 2008|issn = |en linha = |pages = |autor2 = Zaineb Istrabadi|autor3 = Hamza Yusuf Hanson}}</ref>». L’amor ten en efèit una plaça centrala dins l’ensenhament sofí. Los obratges mai celèbres sul subjècte son ''Lo Tractat de l’amor'' d’[[Ibn Arabi]] e ''Lo Libre de l’amor'' de l’imam [[al-Ghazali]]. Per [[Ibn Arabi]], ''« Lo sofisme es res de mai que las cinc pregàrias e l'espèra de la mòrt »''. E de precisar citant aquela formula: ''« I a aquí una sciéncia immensa »''<ref>{{Ouvrage|langue = français|autor1 = Ibn Arabi|títol = Le Mahdi et ses Conseillers|lieu = |editor = Milles et une lumières|annada = 2006|paginas totalas = 133|isbn = 2-916337-00-8|lire en ligne = |passage = }}</ref>. Autrament dich, lo [[sofisme]] se pòt considerar coma una doctrina esoterica de l'islam sunnita e un movement [[mistic]] e ascetic avent influenciat las dissidéncias chiitas. Coneis son desvelopament maxim a [[Bagdad]] entre 750 e 950 jol [[califat abbassida]]. Lo [[sofisme]] donc seguit per de musulmans (los sofistas). Los sofís considèran mai sovent que seguir la lei (''[[charia]]'') o la jurisprudéncia islamica (''[[fiqh]]'') es pas que lo primièr pas sul camin de la somission perfèita. Se concentran sus d'aspèctes intèrnes o mai espirituals de l'islam, coma la perfectibilitat de la fei o la somission de l'ego (''[[nafs]]''). Gaireben totes los òrdres sofís (''[[tariqa]]s)'' s'apròchan o del sunisme, o del chiisme. Son pel tot lo mond islamic, del [[Senegal]] fins a l'[[Indonesia]]. Lo sofisme fa l'objècte de vivas criticas, sovent formuladas pels [[salafistas]], que rebutan lo principi quitament de l'intercession ([[tawassul]]), veire pels quita [[sunnitas]], que considèran de practicas del sofisme eterodòxe coma desviantas, subretot quand degenèra per èsser pas mai que marabotisme (en Africa) o faquirisme (en Índia). Una teologia ''populara'' se desvolopèt en efèit desvolopada dins lo [[marabot (islam)|marabotisme]], que practica lo culte dels [[sant]]s, politeïsme explicant lo fach qu'aquel corrent siá rebutat per l'unanimitat dels sunnitas. En efèit, aquel genre de culte es passible de la pena de mòrt segon la [[charia]]. Lo mòt « marabot » ven de l'[[arab]] ''murabit'', que designa un òme vivent dins un ''ribat'', un convent fortificat. Aqueles religioses fòrça mistics jogant a l'encòp los ròtles de predicator, de [[Taumaturgiá|taumaturg]] (mètge guerissor), d'educator e de cap politic. Son investits dels poders surnaturals mercé a lor [[baraka]]; lor practica de l'Alcoran, dins de civilizacions ont l'escritura foguèt balhada per l'islam, los dòta en efèit d'un poder paranormal. Trobèron un terren privilegiat en [[Africa]] ont, a partir de [[sègle XVI]], los sobeirans convertits cridan de marabots a las autoritats arabas. Vivent de dons de cresents, los marabots formats a l'escòla coranica ensenhan l'islam classic, non sens li apondre de practicas popularas e supersticiosas, veire magicas, aprochant a vegadas de cresenças animistas tradicionalas d'Africa. La reputacion de lors poders miraculoses los aparenta alara mai a de mascs qu'a d'imams. Lo culte dels sants que caracteriza ara lo marabotisme alarguèt le sens del mot « marabot », que ven a designar lo sant vivent o mòrt, lo monument qu'abriga sa tomba, los successors del sant, eca. ==== La Zaoïa: lo canton per estudiar ==== [[Imatge:A zaouia next to the city wall of Kairouan in Tunisia.jpg|thumb|right|Una zaoïa als costat de las parets de la vila de [[Kairuan]] en [[Tunisia]] al començament del sègle XX.]] Dins un primièr temps, aquel tèrme designa un luòc reservat a l'interior d'una estructura mai vasta ont los [[sofisme|soufís]] ([[mistic]]s) podavan se retirar coma o daissa entendre lo sens de la raíç del mot arab (canton). Mai tard, lo mot designa un complèxe religiós comportant una [[mosqueta]], de salas reservadas a l'estudi e a la meditacion e tanben una alberga per i recebre los indigents. Se realiza las practicas espiritualas e s'i enterra los [[sant]]s fondators de las [[confrairias sofias]]. La comunautat sofia (رابِطة [rābita]) se lòtja dins un [[ribat]] a vegada fortificat. Al [[Magrèb]], aquelas comunautats se desvelopèron dins lo mitan urban jos la forma de las [[zaoïas]]. Los membres d'aquelas confrairias se se fan a vegada nomenar [[marabot (islam)|marabots]] (مَرْبوط [marbūt] o مُرابِط [murābit], aquel qu'es ligat). ==== Plaça particulara del salafisme a l'epòca contemporanèa ==== {{Article détaillé|Salafisme|Wahhabisme}} Lo [[wahhabisme]] es un movement politicoreligiós, fondat per [[Mohammed ben Abdelwahhab]], se reclamant de l'islam sunita, qu'es presentat coma lo davancièr del reformisme [[salafista]]. Pels seus adèptes, aquel movement representa la revivificacion del salafisme. Una de las estimacions mai detalhadas de la populacion religiosa dins lo [[Golf Persic]] que la faguèt [[Mehrdad Izady]] estimant, « en utilizant de critèris culturals e non confessionals », a mens de 5 milions los salafistas o wahhabitas dins la region del [[Golf Persic]] (contra 28,5 milions de [[Sunisme|sunitas]] e 89 milions de [[Chiisme|chiitas]])<ref name="demo4">{{ligam web|langue = en|nom = Izady|prenom = Mehrdad|seria = [[Mehrdad Izady]]|títol = Demography of Religion in the Gulf|année première impression = 1999|annada = 2014|url = http://gulf2000.columbia.edu/images/maps/GulfReligionGeneral_lg.png}}</ref>{{,}}<ref>Other sources give far lower numbers of Shia though they do not estimate the number of Wahhabi (15% of KSA is Shia. sources: [http://news.bbc.co.uk/2/hi/7959531.stm Saudi Arabia's Shia press for rights]| bbc|by Anees al-Qudaihi | 24 March 2009; and [https://web.archive.org/web/20100411123648/http://www.cfr.org/publication/10903/shiite_muslims_in_the_middle_east.html Council on Foreign Relations]| Author: Lionel Beehner| June 16, 2006; Vali Nasr, ''Shia Revival'', (2006) p. 236)</ref>; que gaireben 4 milions en [[Arabia Saudita]] (subretot dins la region centrala del [[Nejd]] ) e lo rèste venent majoritariament del [[Qatar]] e de l'[[Charjah (émirat)|Emirat de Charjah]]<ref name="demo3">{{ligam web|langue = en|nom = Izady|prenom = Mehrdad|seria = [[Mehrdad Izady]]|títol = Demography of Religion in the Gulf|année première impression = 1999|annada = 2014|url = http://gulf2000.columbia.edu/images/maps/GulfReligionGeneral_lg.png}}</ref>. Gaireben totes los [[Qatar|qataris]] sunitas sont wahhabitas (46,87% de l'ensems dels Qataris)<ref name="demo">{{ligam web|langue = en|nom = Izady|prenom = Mehrdad|seria = [[Mehrdad Izady]]|títol = Demography of Religion in the Gulf|année première impression = 1999|annada = 2014|url = http://gulf2000.columbia.edu/images/maps/GulfReligionGeneral_lg.png}}</ref> ; 44,8% dels [[Emirats Arabis Units|emiratis]] son wahhabitas<ref name="demo2">{{ligam web|langue = en|nom = Izady|prenom = Mehrdad|seria = [[Mehrdad Izady]]|títol = Demography of Religion in the Gulf|année première impression = 1999|annada = 2014|url = http://gulf2000.columbia.edu/images/maps/GulfReligionGeneral_lg.png}}</ref> ; 5,7% dels [[Bahrayn|bahrainis]] son wahhabitas ; e 2,17% des [[Kowait|kowaitis]] son wahhabitas<ref name="demo33">{{ligam web|langue = en|nom = Izady|prenom = Mehrdad|seria = [[Mehrdad Izady]]|titre = Demography of Religion in the Gulf|année première impression = 1999|annada = 2014|url = http://gulf2000.columbia.edu/images/maps/GulfReligionGeneral_lg.png}}</ref>. Representan gaireben 0,5% de la populacion musulmana del mond<ref>Destined Encounters - Page 203, Sury Pullat - 2014</ref>. === Lo chiisme === {{article detalhat|Chiisme}} [[Fichièr:Kerbela Hussein Moschee.jpg|thumb|250px|[[Mosqueta de l'imam Husayn]] a Kerbala, en [[Iraq]]. Tanben se vei los dos longs minarets de la [[mosqueta Al Abbas]] sus la foto.]] Lo [[chiisme]] es divisat en diferentas brancas, que las màger son lo [[chiisme duodeciman]] (branca mai importanta), lo [[zaïdisme]] e l'[[ismaelisme]]<ref>{{fr}}Jean-Christophe Attias et Esther Benbassa, ''Des cultures et des dieux : repères pour une transmission du fait religieux'', éd. Fayard, Paris, 2007, p. 248, {{ISBN|9782213624730}}</ref>. Cada branca accèpta diferents descendents d'[[Ali ibn Abi Talib]], cosin de Maomet, coma imams. Après la mòrt de l'imam [[Ja'far al-Sâdiq]] qu'es considerat coma lo siesen Imam pels chiitas duodeciman e los ismaelians, los ismaelians reconeisson son filh [[Ismaïl ben Jafar]] coma son successor alara que los chiitas duodecimans seguisson son autre filh [[Musa al-Kazim]] coma lo seten imam. Los zaïditas considèran, eles, [[Zayd ibn Ali]], l'oncle de l'Imam Jafar al-Sadiq, coma lor cinquen imam, e seguisson donc una autra linhada de succession après el. ==== Chiisme duodeciman ==== {{Article detalhat|Chiisme duodeciman}} Representan 80 % dels chiitas<ref>{{en}} [http://books.google.fr/books?id=JYE2eOEmwmkC&pg=PA55&dq=false#v=onepage&q=false&f=false Dona J. Stewart, ''The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives'', éd. Routledge, 2012, {{p.|55}}]</ref>. Se destrian en dos grands grops: * los « ortodòxes », coma los usuli (clergat d'aiatòllah, mai espandit), akhbari, shayki * los « eterodòxes » ([[Alevisme|alevís]] de [[Turquia]], [[alauitas]] ou « Nusayri » de [[Siria]], [[Shabak (pòble)|Shabaks]], [[Kakaï]], [[druzes]] de [[Siria]] [[Israèl]] e [[Liban]]) ==== Chiisme septiman (o [[ismaelian]]) ==== {{Article detalhat|Ismaelisme}}L'ismaelisme (arab: al-Ismā'īliyya الإسماعيلية ; persan: اسماعیلیان ; sindhi : اسماعيلي ; kurde: Ismaili ; Esmā'iliyān ) es una branca de l'islam chiita. Los ismaelitas prenon lor nom de lor acceptacion d'[[Ismaïl ben Jafar]] coma lo successor espiritual designat a l'imam [[Ja'far al-Sadiq]], atal se diferencian dels duodecimains, qu'acceptan [[Musa al-Kazim]], fraire cabdet d'Ismaïl, coma lo verai Imam. ==== Chiisme quintiman (o [[zaïdisme]] del [[Iemèn]]) ==== {{Article detalhat|Zaïdisme}}Lo zaïdisme ( arab: الزيدية az - Zaydiyya) es la branca mai anciana de l'islam chiita que s'espeliguèt al començament del sègle VIII. Foguèt nomenada en referéncia a [[Zayd ibn Ali]], falèn de [[Al-Hussein ibn Ali]]. Los adèptes de l'escòla juridica son los zaïdits et representent gaireben 35-40 % dels musulmans al [[Iemèn]]<ref>{{obratge|langue=en|autor = Stephen W. Day|títolr = Regionalism and Rebellion in Yemen: A Troubled National Union|datat = 2012|pagina = 31|editor = Cambridge University Press|isbn = 9781107022157}}</ref>. === Lo kharidjisme === [[Fichièr:Ghardaia 01.jpg|thumb|[[Ghardaïa]], la vila vièlha [[ibadisme|ibadita]] en [[Aegeria]].]] Lo [[kharidjisme]] se divisa a son torn en divèrsas comunautats e tendéncias ([[sufritas]], [[ibaditas]], etc). A l'ora d'ara la sola tendéncia kharidjite que s'atudèt pas o que foguèt pas marginalizada es l'[[ibadisme]]. Se trapa dins lo sultanat d'[[Oman]] (que practica un [[religion d'Estat|ibadisme d'Estat]]), e dins dos regions del Magrèb fòrça localizadas: en [[Argeria]] (a çò dels [[Berbèrs]] de [[Ghardaïa]]) e en [[Tunisia]] (illa de [[Djerba]]). === Autras variantas teologicas, sociologicas, ideologicas o politicas ligadas a l'islam o derivant de l'islam === {{Article détaillé|Mutazilisme}} Un quatren corrent, que s'atudèt a l'Edat Mejana, lo [[mutazilisme]], es una escòla interpretativa racionalista, en conflite amb lo [[sunisme]] naissant; apareguèt a la fin del [[califat]] [[califat omeia|omeia]], a la mitat del sègle VIII, e eradicat al sègle XI pel [[sunisme]], subretot pels [[Acharisme|Acharitas]] (discípols de [[al-Ach'ari]] 873-935). Aquela escòla, que de tèxtes foguèron trobats al sègle XIX, coneis un cèrt reviscòl dempuèi aquela data per unes intellectuals, sonque en rason de sas consequéncias politicas e de sos ligams amb la democracia<ref>{{Article|títol=Religion et Raison Publique aux États-Unis et dans le Monde Musulman|periodic= UCLA Journal of Islamic and Near Eastern Law|annada=2007|nom1=M. Benhenda|url texte=http://ssrn.com/abstract=1644903}}</ref>. Pasmens, lo [[mutazilisme]] prenguèt pas de basa populara notable. Per completar la presentacion de la religion musulmana, cal mencionar las practicas popularas de l'islam. Sovent eissidas de [[Sincretisme]]s amb las religions preislamicas, son encara fòrça presentas dins las societats ruralas tradicionalas, que mesclan [[animisme]], culte dels aujòls, e religion reveladas, s'exprimissent subretot, al subjècte de l'islam, mejans de « confrairias musulmanas ». Aqueles movements o confrairias pareisson de luènh als òrdres religioses crestians non clastrats. Unes son condemnats per l'islam que los pensa eterodòxes e reïntrodusissent de rèstes arcaïcs de cresença supersticiosas. Tanben cal mencionar l'apareisson, al sègle XX, dels musulmans reformats o liberals qu'an per tóca a un novelum general. == Luòcs sants == [[Fichièr:Supplicating Pilgrim at Masjid Al Haram. Mecca, Saudi Arabia.jpg|thumb|La Ka'ba, a [[La Mèca]]]] * [[La Mèca]] en [[Arabia Saudita]], abriga la ''[[Kaaba]]'' (« lo Cube »). Segon la tradicion, es lo primièr luòc de culte, bastit per Adam sus Tèrra, puèi bastit de nòu per ''Ibrahim'' (Abraam). Fins a l'aveniment de l'islam, es dedicat al dieu arab [[Obal]], qu'èra venerat per de rites de circonvolucion a l'entorn de la pèira negra. Tot musulman se deu d'i far un plegrinatge al mens un còp dins sa vida se n'a la capacitat fisica e financièra. * [[Medina]], ont emigrèt Maomet après que fugiguèt de La Mèca, es la segonda vila santa de l'islam. * [[Jerusalèm]] es la tresena vila santa. Es lo luòc cap ont lo profèta Maomet auriá fach lo viatge nocturne e l'ascension. Lo pelerinatge '''sunita''' es admés sonque cap a aquelas tres vilas. Los sunitas reconeisson un autre luòc sant: [[Ebron]], luòc del tombèl d'Abraam, paire d'Ismaèl. Los chiitas reconeisson dos autres luòcs sants: [[Nadjaf]], en Iraq e [[Kerbala]], luòc del martir d'Ussein, falèn del profèta Maomet e filh d'Ali, tresen imam, e dels seus companhs, venguts a Kerbala per defendre l'imamat es a dire la succession per l'imam Ali gendre del profèta e Ussein son filh (Hassan, son fraire ainat foguèt tuat). Cada ans, se celèbra lo remembre d'aquel chaple, a Kerbala. Los musulmans d'Etiopia apondan a aquela lista una quatrena vila santa, aquela d'[[Harar]]<ref>{{fr}} [http://books.google.fr/books?id=TnVASIL2UCAC&pg=PA22&dq=false#v=onepage&q&f=false Paul Coulon, ''L'Éthiopie chrétienne'', éd. Karthala, Paris, 2013, {{p.|22}}]</ref>. == Relacion de l'islam amb d'autras religions == [[Fichièr:Jerusalem Dome of the rock BW 1.JPG|thumb|Lo [[Dòma del Ròc]] a [[Jerusalèm]]]] L'islam reconéis totes los paires fondators del [[judaïsme]] (Moïses, David, Salomon) coma de profètas, pasmens sens s'i limitar, e establit d'un biais general los profètas coma mejans per Dieu de rampelar los òmes cap a la fe en El e un comportament de dreitura. [[Isa]] ([[Jèsus de Nazaret]]) es un profèta, que lo retorn s'espera a la fin dels temps. Al seu subjècte, es escrich dins l'Alcran<ref>sorata IV, versets 157, 158.</ref> que Jèsus foguèt pas tuat nimai crucificat mas que "''foguèt levat cap a Dieu''". I a una controvèrsia entre los musulmans al subjècte de l’existéncia de l'[[Antecrist]]. Aquel seriá pas expressament mencionat dins l'Acoran, mas es incontestat que cèrts [[hadith]]s parlan d'el e del fach que Jèsus lo combatrà a la fin dels temps. L'actitud de l'islam al respècte a aquelas doas religions precedentas, conegudas jols lo nom de [[Gents del Libre|« religions del Libre » o « religions de la Bíblia »]], consistís a l'encòp de los respectar e a lor reconéisser una cèrta vertat, mas los considerar coma avent estat corrompudas amb lo temps per las passions dels òmes (manipulacions per de tòcas politicas, injustícia, excès, eca.) ([[sorata]] 17, 30…). Maomet, considerat coma lo darrièr profèta per aquela religion, essent cridat per restablir lo messatge dins sa vertat primordiala, es a dire tala que definida per [[Ibrahim]] (Abraam). L'[[apostasia dins l'islam]] cap a una autra religion, quina que siá, es fermament interdita per l'interpretacion majoritària de l'Alcoran<ref>{{fr}} [http://books.google.fr/books?id=NYDLWh477XUC&pg=PA159&dq=false#v=onepage&q&f=false Roxanne D. Marcotte, ''Un islam, des islams ?'', éd. L'Harmattan, Paris, 2010, {{p.|159}}]</ref>. Al subjècte de la tolerança religiosa, citam la [[Pacte de Najran|letra]] del Profèta als evèsques e crestians [[Najran|najranitas]] que podèron practicar liurament lor culte (mai podavan pregar dins sa mosqueta en s'orientant cap a l'orient) en l'an 631. Foguèt lo meteis pels Josieus de Médine en conformitat al verset 256 de la sorata 2 "''Punt de contrencha en religion''"<ref>{{fr}}Muhammad Hamidullah, "Le Prophète de l'islam", éd. Al-Najah, 1998, p.575 e p.188-189</ref>. == Relacion entre òmes e femnas dins l'islam == [[Fichièr:Tunisian Khomsa.jpg|thumb|[[Khamsa (symbole)|Khamsa]] en aur del sud de la [[Tunisia]] .]] L'egalitat espirituala entre las femnas e los òmes es descricha dins la sorata Al-Ahzab : ''« Los Musulmans e Musulmanas, cresents et cresentas, obedissents e obedissentas, leials e leialas, endurants e endurantas, crenhents e crenhentas, donaires et donairas d´almòinas, junants e junantas, gardians de lor castetat e gardianas, invocators sovent d´Allà e invocatriças: Allà preparèt per eles un pardon e una enòrma recompensa ».'' (''Coran. Sorata 33, verset 35'') Endacòm mai, Mahomet menciona l'importança de la femna dins la realizacion del ''mu'min'' complet en disent: « ''Lo Paradís se trapa jols pès de las vòstras mairas »''<ref>{{en}} [http://books.google.fr/books?id=7kCC3rZvbTcC&pg=PA169&dq=false#v=onepage&q=false&f=false Jamal Rahman, ''Spiritual Gems of Islam'', éd. SkyLight Paths Publishing, 2013, {{p.|169}}]</ref>{{,}}<ref>{{fr}}Muhammad Hamidullah, "Le Prophète de l'islam", ed. Al-Najah, 1998, {{p.|161}}</ref>. Fin finala, dins los actes, segon [[Muhammad Hamidullah]], lo Profèta nomena una femna, Umm waraqah bint 'Abdallah bint al-Hârith qu'aviá aprés l'alcoran per còr<ref>{{Obratge|langue = |autor1 = Muhammad Hamidullah|títol = Le Prophète de l'islam|lieu = |editor = El-Najah|annada = |pages totales = |isbn = |lire en ligne = |passatge = 165 e 666|tòme = 1}}</ref>, [[imam]] dels òmes e femnas de son quartièr a [[Medina]], « a títol excepcional »<ref>Muhammad Hamidullah, "Le Prophète de l'islam", Éditions El-Najah, Tome 1, {{p.|165}} et 666</ref>. Tanben, mai d'un còp dins son discors d'adieu, recomanda « ''d'assegurar a la femna lo melhor tractament »''<ref name="Hamidullah 1998, p. 253" />{{,}}<ref>Autre hadith sahih del meteis tipe: ''Los melhors d'entre vosaltre son los melhors cap a las lors femnas'', dins Mosnad Ahmad, n°7354, e Al-Tirmidhi n°1162</ref>. == Criticas == Las criticas negativas contemporanèas, fachas a l'islam per fòrça autors de païses que los sistèmas politics son laïcs o seculars, son gaireben las meteissas qu'aquelas fachas a las doas autras religions monoteïstas: [[obscurantisme]], [[misoginia]], [[fallocracia]], intoleréncia, [[ostilita]] cap a las autras cresenças, [[elògi]] d'unas violéncias, eca, que ne son los caractèrs extremistas e qui dominan fàcia a las nocions de justícia, de patz, d'egalitat que se pòt trobar dins aquelas religions. Par exemple, d'entre los autors anglosaxons, l'[[etologista]] e escrivan britanic [[Richard Dawkins]]<ref>Richard Dawkins, ''Pour en finir avec Dieu'', éd. Robert Laffont, Paris, 2008</ref>. Segon el, l'islam es incompatible amb las avançadas recentas de la [[sciéncias]], e per exemple amb la [[teoria de l'evolucion]]. Dawkins recentament faguèt lo vòt personal de « popularizar l'evolucion dins lo mond islamic »<ref>https://web.archive.org/web/20110624094740/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article6805889.ece</ref>. Aquela critica la contradich lo mètge [[Maurice Bucaille]] qu'afirma dins son libre ''L'òme d'ont ven?: las responsas de la sciéncia e de las Escrituras santas'' que l'evolucion es de segur compatible amb los recits coranics<ref>''Réflexions sur le Coran'', Le professeur Mohamed Talbi et le docteur Maurice Bucaille, Seghers, 1989, {{p.|199}}</ref>. Per l'istorian [[Mohamed Talbi]], l'evolucionisme es una vielha tradicion dins la pensada musulmana, cita entre autres [[Ibn Khaldun]]<ref>Mohamed Talbi, "Ma religion c'est la liberté", éd. Nirvana, Tunis, 2011, {{p.|122}}</ref>. Lo jornalista angloamerican [[Christopher Hitchens]]<ref>''Dieu n'est pas grand'', éd. Belfond, Paris, 2009</ref>, es encara mai sevèr al vejaire de l'islam e de las religions en general: ''« Violenta, irracionala, intoleranta, ligada al [[racisme]], al [[tribalisme]] e al sectarisme, vestida d'ignorança e ostila l'investigacion liura, desdenhosa de las femnas e coercitiva cap als enfants: la religion organizada deu n'aver fòrça sus la consciéncia. »'' Al subjècte de l'islam, Hitchens sosten qu'aquela religion es [[sexista]], intoleranta, e comprend fòça « sectas guerrièras e contradictòrias entre elas »<ref>God is not Great, Twelve, 2007, {{p.|163}}</ref>. Pasmens, « l'affirmacion fondamentala » de l'[[islamisme]] que l'islam « se pòt pas melhorar e es definitiu » es, segon el, « absurda »<ref>Ibid.</ref>. Pasmens, de criticas pòdon paréisser infondadas, per exemple l’accusacion de racisme, de tribalisme o d'intoleréncia. Lo Profèta, dins son discors d’adieu, diguèt que « ''pas cap Arabi a de superioritat sus un non Arabi »''<ref name="Hamidullah 1998, p. 253">Muhammad Hamidullah, "Le Prophète de l'islam", éd. Al-Najah, 1998, p.253</ref>. Endacòm mai, diguèt que « ''cal obeir a l'autoritat legala tenguda quitament per un negre del nas trencat »''<ref>Muhammad Hamidullah, "Le Prophète de l'islam", éd. Al-Najah, 1998, {{p.|254}}</ref>{{,}}<ref>Bukhari vol9, livre 89, n°256 amb aquela diferéncia: ''Escotatz e obedissatz, quitament se vos foguèt donat per cap un esclau etiopian negre coma una pansa''</ref>. ''« Lo futur de l'Islam se trapa dins lo principi de l'acòrdi dels musulmans amb la concepcion de la fe universala e la capacitat, mejans aquela universalitat, de far e d'abrogar de leis. Alara que los musulmans avançan, lors leis pòdon, qutament, avançar amb eles, e la presa de la man mòrta del drech canonic pòt se relargar gradualament e legalament »''<ref>Mahommedan law ''In'' Encyclopedia Britannica. vol. XVII ({{11th}} Ed.) Nòva York, 1911, p.417</ref>. == Notas e referéncias == === Nòtas === <references group="Nòta"/> === Referéncias === <div class="reflist4" style="height: 450px; overflow: auto; padding: 3px"> <references/> </div> == Vejatz tanben == === Bibliografia === '''Avertissement''' : ''Aquela bibliografia subretot en francés es presentada a títol indicatiu entre l'abondéncia e la varietat e qualitat de las publicacions al subjècte.'' ==== Ensags ==== *Abdallah Penot, Le Coran, Alif,‎ 2005, 724 p. (ISBN 2-908087-16-2) *Denise Masson, Le Coran, t. 1, Gallimard, coll. « Folio classique »,‎ 1980, 1233 p. (ISBN 978-2070372331) *Denise Masson, Le Coran, t. 2, Gallimard, coll. « Folio classique »,‎ 1980, 608 p. (ISBN 978-2070372348) ===== Obratges ===== *Michel Reeber, L'islam, Milan, coll. « Les Essentiels »,‎ 2013, 128 p. (ISBN 978-2745963246) (pour une première approche) *Paul Balta, L'islam, Le Cavalier Bleu, coll. « Les idées reçues »,‎ 2009, 127 p. (ISBN 978-2846702362) (également pour une première approche) *{{en}} John Richard Bowen (trad. Patrick Savidan), L'islam, un ennemi idéal, Albin Michel,‎ 2014, 120 p. (ISBN 978-2226254801) *Mohammed Arkoun, L'Islam, Jacques Grancher, coll. « ABC »,‎ 2013, 368 p. (ISBN 978-2733910146) *Dominique Sourdel et Janine Sourdel-Thomine, Vocabulaire de l'islam, PUF, coll. « Que sais-je ? » (no 3653),‎ 2013, 128 p. (ISBN 978-2-13-062768-5) *Malek Chebel, Manifeste pour un Islam des lumières : 27 propositions pour réformer l'Islam, Fayard,‎ 2012, 224 p. (ISBN 978-2213676999) *Gilles Kepel, Quatre vingt treize, Gallimard,‎ 2012 (ISBN 2-07-013432-6) *Gilles Kepel, Banlieues de la République - L'enquête, Gallimard,‎ 2012 (ISBN 978-2-07-013682-7) *{{en}} John Richard Bowen (trad. Frédéric Sarter), L'Islam à la française, *Steinkis,‎ 2011, 382 p. (ISBN 979-1090090040) *Arno Tausch et Hichem Karoui, Les musulmans : un cauchemar ou une force pour l'Europe ?, L'Harmattan, coll. « Histoires et Perspectives Méditerranéennes »,‎ 2011, 261 p. (ISBN 9782296139800) *Hichem Djaït, La vie de Muhammad : Le parcours du Prophète à Médine et le triomphe de l'islam, t. 3, Fayard,‎ 2012, 320 p. (ISBN 978-2213637204) *Hichem Djaït, La vie de Muhammad : La Prédication prophétique à La Mecque, t. 2, Fayard,‎ 2008 (ISBN 978-2213632834) *Charles Saint-Prot, Islam : l'avenir de la Tradition entre révolution et occidentalisation, Rocher,‎ 2008, 618 p. (ISBN 978-2268066103) *Hichem Djaït, La vie de Muhammad : Révélation et prophétie, t. 1, Fayard,‎ 2011, 181 p. (ISBN 978-2213603285) *Hamadi Redissi, Le pacte du Nadjd ou comment l'islam sectaire est devenu l'islam, Seuil,‎ 2007, 342 p. (ISBN 978-2-02-096081-6) *Mohamed Mestiri et Moussa Khedimellah, Penser la modernité et l'islam, Institut International de la pensée Islamique (IIIT),‎ 2006 (ISBN 9782952447102) *Bernard Lewis, Islam, Gallimard, coll. « Quarto »,‎ 2005, 1344 p. (ISBN 978-2-07-077426-5) *Mohammed ben Jamil Zeino, Comment comprendre le Coran ?, Chama,‎ 2005, 157 p. (ISBN 978-2911807114) *Alfred-Louis de Prémare, Aux origines du Coran, Tétraèdre,‎ 2005, 144 p. (ISBN 291286819X) *Abdou Filali Ansary, Réformer l'islam ?, La découverte,‎ 2005, 283 p. (ISBN 978-2707146748) *Abdelmajid Charfi, L'islam entre le message et l'histoire, Albin,‎ 2004 (ISBN 9782226154316) *Dalila Adjir et Abdelaali Baghezza, Entrée interdite aux animaux et aux femmes voilées ! : Lettre ouverte aux nouveaux hussards noirs de la République, Akhira,‎ 2004, 183 p. (ISBN 978-2952171700) *Tahar Gaïd, La Femme musulmane dans la société : Passé et présent, Egalité et différences, t. 1, Iqra,‎ 2004, 170 p. (ISBN 978-2911509766) *Tahar Gaïd, La Femme musulmane dans la société : Droit familial et social, t. 2, Iqra,‎ 2004, 170 p. (ISBN 978-2911509773) *Brahim Labari, Recette islamiques et appétits politiques : Essai sur les fondements du pouvoir chérifien, Syllepse,‎ 2002, 163 p. (ISBN 9782913165861, lire en ligne) *Alfred-Louis de Prémare, Les fondations de l'islam : entre écriture et histoire, Seuil, coll. « L'Univers historique »,‎ 2002, 522 p. (ISBN 978-2020374941) *Sabrina Mervin, Histoire de l'islam : Fondements et doctrines, Flammarion, coll. « Champs »,‎ 2000, 311 p. (ISBN 978-2-08-083009-8) *Geneviève Gobillot, Les Chiites, Brépols, coll. « Fils d'Abraham »,‎ 1998, 224 p. (ISBN 978-2503506463) *Charles-André Gilis, Etudes complémentaires sur le Califat, Al-Bustane,‎ 1994, 168 p. (ISBN 978-2910856038) *Jean-Claude Barreau, De l'islam en général et du monde moderne en particulier, Belfond - Le Pré aux clercs, coll. « Pamphlet »,‎ 1991 (ISBN 978-2714427403) *Fatima Mernissi, Sultanes oubliées : Femmes chefs d'État en Islam, Albin Michel,‎ 1990, 300 p. (ISBN 9782226039545) *Henri Corbin, Histoire de la philosophie islamique, Folio,‎ 1989 (ISBN 978-2-07-032353-1) *Roger du Pasquier, Découverte de l'islam, Seuil, coll. « Points-Sagesse »,‎ 1984, 177 p. (ISBN 978-2020069434) *Marcel André Boisard, L'humanisme de l'islam, Albin Michel,‎ 1979, 436 p. (ISBN 2226008004) *Frithjof Schuon, Comprendre l'islam, Seuil, coll. « Points-Sagesse »,‎ 1976, 192 p. (ISBN 978-2020045148) ====== Literatura confessionala ====== *Muhammad Hamidullah et relu par Mustapha Tougui, Le Prophète de l'Islam, sa vie, son œuvre, El-Falah,‎ 2010, 844 p. (ISBN 978-2951331808) *Ibrahim Abu-Harb, Petit guide illustré pour comprendre l'islam, Londres, Darussalam,‎ 2008 (ISBN 978-9960-58-112-5) *Fdal Haja, Les femmes vertueuses, Universel,‎ 2005, 123 p. (ISBN 2-911546-52-0) *Abdallah Penot, L'Entourage féminin du Prophète, Alif,‎ 2001, 157 p. (ISBN 9782908087147) *{{ar}} Al-Nawawi (trad. Abdallah Penot), Les Jardins de la Piété, Alif,‎ 2006, 1334 p. (ISBN 978-2908087246) *{{ar}} Tabari (trad. Hermann Zotenberg), Chroniques : Histoire des Prophètes et des Rois, t. 1, Actes Sud, coll. « Thésaurus »,‎ 2001, 770 p. (ISBN 978-2-7427-3317-0) *{{ar}} Tabari (trad. Hermann Zotenberg), Chronique : Histoire des Prophètes et des Rois, t. 2, Actes Sud, coll. « Thésaurus »,‎ 2001, 1260 p. (ISBN 978-2-7427-3318-7) *{{ar}} Ibrahim Al-Yaqubi (trad. Abdallah Penot et Abdallah Di Sanza), La Doctrine de l'Unité, selon le sunnisme, Alif,‎ 1999, 85 p. (ISBN 9782908087178) *{{ar}} Mahmud Shaltut (trad. Messaoud Boudjenoun), L'islam : dogme et législation, Al-Bouraq,‎ 1999, 318 p. (ISBN 978-2-84161-011-2, lire en ligne) *{{ar}} Ibn Taymyyia, Lettre à un croisé, Tawhid,‎ 1996, 350 p. (ISBN 978-2909087276) === Ligams extèrnes === * [http://www.iesr.fr/index5402.html Comptes renduts d'obratge portant sus l'islam] sul site de [https://web.archive.org/web/20110720232428/http://www.iesr.fr/ l'Institut européen en sciences des religions] * [[Édouard-Marie Gallez]], ''Le Messie et son prophète, Aux origines de l’islam'', 2 tomes, Tome 1 ; ''De Qumran à Muhammad'', Tome 2 ; ''Du Muhammad des Califes au Muhammad de l’histoire'', Versailles, Éditions de Paris (un résumé sur le lien suivant : https://web.archive.org/web/20070927202518/http://www.ict-toulouse.asso.fr/ble/site/659.html). Cette publication a constitué la thèse de doctorat en théologie / histoire des religions qu’Edouard-Marie Gallez a soutenue à l’[[Université Strasbourg III|Université de Strasbourg II]] en 2004. === Articles connèxes === {{commons|Islam}} * [[Wahhabisme]] * [[Salafisme]] * [[Drech musulman]] * [[Alcoran]] [[Categoria:Islam| ]] p07so1t16mowddzsrn0n6zb4ahxzg0a 0 28517 2497580 2249133 2026-04-05T16:37:14Z JackyM59 60827 Photographs updated 2497580 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | nomcomuna = Arràs |carta=fr | nomcomuna2 ='' Arras'' | region = {{Nòrd-Pas de Calais}} | lògo= Logo arras.jpg | imatge= Grand-Place d'Arras - 02.jpg | descripcion= | escut= Blason ville fr Arras (Pas-de-Calais).svg | region ist = | departament = {{Pas de Calais}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Arras|Arras]] ([[capluòc]]) | canton =[[Canton de]] | insee = 62041 | sitweb= [http://www.arras.fr/ arras.fr] | cp = 62000 | cònsol = [[Frédéric Leturque]] ([[Mouvement démocrate (France)|MoDem]]) | mandat = [[2020]]-[[2026]] | intercom = | gentilici = Arrageois (en [[francés]]) | latitud = 50.2897222222 | longitud = 2.78083333333 |alt mej= | alt mini = 52 | alt maxi = 99 | km² = 11.63 }} '''Arràs''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] del [[Pas de Calais (departament)|Pas de Calais]] e la [[regions francesas|region]] dels [[Nauts de França]]. Capitala istorica e administrativa del departament del [[Pas de Calais]], al centre de la zona economica agroalimentària pus espandida al nòrd de [[París]], capluòc del Pas de Calais, Arràs es pr’aquò, amb 41 000 abitants, pas que la segonda vila pus poblada del departament après [[Calais]]. Es lo sèti de la comunautat urbana d'Arràs, qu'amassa 108 000 abitants dins 46 comunas. Amb las vilas de l'ancian bacin minièr situat un pauc pus al nord, es directament sota l'influéncia de l'« airal metropolitan de Lilla », ensemble metropolitan de prèp de 3,8 milions d'abitants que lo centre, la vila de [[Lilla]], se trapa pas qu'à 45 km. <gallery> Fichièr:Beffroi d'Arras (01).jpg|Lo Campanièr Fichièr:Beffroi d'Arras (02).jpg Fichièr:Le palais des Etats d'Artois à Arras.jpg|Lo Palau dels Domenis d'Artois Fichièr:Rue des Teinturiers - Arras (01).jpg|Maisons sur la rue des Teinturièrs Fichièr:Église Saint Jean-Baptiste d'Arras.jpg|La Glèisa de Sant Joan Baptista </gallery> == Geografia == {{...}} == Istòria == Après l'annexion d'[[Artés (província)|Artés]] a França, en [[1481]], la ciutat foguèt repoblada amb la contribucion de [[Lengadòc]].<ref>[http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/bec_0373-6237_1931_num_92_1_448925 Henri Stein, "La participation du pays de Languedoc au repeuplement d'Arras sous Louis XI", in '' Bibliothèque de l'école des chartes'', Vol. 92, 1931, pp. 62-69]</ref> == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 62041 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat= [[Frédéric Leturque]] |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= [[Frédéric Leturque]] |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2011]] |Fin= [[2014]] |Identitat= [[Frédéric Leturque]] |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 62041 |1793=21019 |1800=19958 |1806=19286 |1821=19798 |1831=23419 |1836=23485 |1841=24439 |1846=26956 |1851=25271 |1856=26216 |1861=25905 |1866=25749 |1872=27329 |1876=26764 |1881=27041 |1886=26914 |1891=25701 |1896=26144 |1901=25813 |1906=24921 |1911=26080 |1921=24835 |1926=29718 |1931=29490 |1936=31488 |1946=33345 |1954=36242 |1962=41761 |1968=49144 |1975=46483 |1982=41736 |1990=38983 |1999=40590 |2004= |2005= |2006=42015 |2007=42 672 |2008=42 780 |2009=42049 |cassini=1348 |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats == == Veire tanben == == Ligams extèrnes == == Referéncias == <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 62041 }} [[Categoria:Comuna del Pas de Calais]] [[Categoria:Comuna del Pas de Calais]] rlfo1af3ghwdmew08qq0r8mlaa59jif 0 36851 2497582 2486448 2026-04-05T16:57:27Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2497582 wikitext text/x-wiki {{Infobox Musica (artista) |carta = vocal |NomArtista = Georges Brassens |nom naissença = Georges Charles Brassens |imatge = [[image:Brassens TNP 1966.jpg|250 px]] |legenda = ''[[en Georges Brassens en 1966]]'' |naissença = [[22 d'octobre]] de [[1921]]<br />[[Seta]] {{França}} |decès = [[29 d'octobre]] de [[1981]]<br />[[Sant Gèli dau Fesc]] {{França}} |país origina = {{França}} |instrument = [[guitarra acostica]] |profession = [[Autor-compositor-interprèt]] |annadas activas = [[1951]] - [[1981]] |genre = [[cançon francesa]] |labèl = [[Philips]] <br /> [[Universal Music Group]] |entoratge = |sit oficial = }} '''Jòrdi''' Carles '''Brassens'''<ref>[https://ieo-erau.com/22/02/2021/corne-dauroc-vol-v/ IEO d'Erau], [https://lodiari.com/brassens-a-la-bambola/ Lo Diari], [https://www.aveyron-culture.com/sites/default/files/PDF/livret_virada_occitana.pdf Virada Occitana]</ref> (var. '''Jòrgi'''<ref>[https://www.felibrige.org/2020/07/coronavirus-n-4/ Lo Felibritge], [https://www.observatoire-provence.com/oci/evenement-oci/assemblee-generale-2022-du-collectif-prouvenco/ Óusservatòri], [https://web.archive.org/web/20240804074857/https://ieo06.com/la-cronica-de-micheu-prat-24/ IEO 06]</ref>, '''Jòri, Jòrge, Juèri''', etc.<ref>I a generalament mantes variacions d'aqueste prenom en Occitània. Jòrdi es la forma lengadociana.</ref>; Charles<ref>Forma [[nòrdoccitan]]a de Carles</ref>) (''Georges Brassens'' en [[francés]]) ([[Seta]], lo [[22 d'octobre]] de [[1921]] - [[Sant Geli dau Fesc]], lo [[29 d'octobre]] de [[1981]]) foguèt un [[cantaire]] e compositor francés. == Vida == [[Imatge:Georges Brassens (1964) by Erling Mandelmann - 2.jpg|thumb|250 px|left|... ]] [[Imatge:Georges Brassens (1964) by Erling Mandelmann.jpg|thumb|300 px|right|... en [[1964]]... ]] [[Imatge:Georges Brassens (1964) by Erling Mandelmann - 3.jpg|thumb|300 px|right|... ''idem'']] == Òbra == == Citacions == *** ''[[La vida es tostemps amor e miséria.]]'' ** ''[[Dieu, s'existís, passa l'òsca.]]'' ** ''[[Lo plural val pas res per l'òme.]]'' ** ''[[Per de qué filosofejar quand ne pòt l'òme cantar ? ]]'' ** ''[[Nada idèa sus Tèrra es digna d'un trespàs.]] ** ''[[Lo temps compta per pas res: quand n'es pèc l'òme, pèc que demòra.]]'' ** ''[[I a sonque los pegòts que ne sabon plan far l'amor.]]'' ** ''[[La musica que camina al pas, aquò non m'interèssa pas.]]'' ** ''[[I a d'unes jorns aital que Cupidon se'n fot.]]'' ** ''[[Lo còr als vint ans se ne pausa onte tot parièr l'uèlh se pausa.]]'' ** ''[[Avem pas cap sonqu'un amic.Per de qué alavetz una sola femna n'auriam ?]]'' *** ''[[Se morir per d'idèas, d'acòrdi, mas enamorent !!! ]]'' == Discografia == === Enregistrat en estudio... === * [[La mauvaise réputation / La marrida reputacion]] [[1952]] # La mauvaise réputation / La marrida reputacion # Le Parapluie / Lo Virapluèja # Le petit cheval / Lo Cavalòt # Le Fossoyeur / L'Aclapa-mòrts # Le Gorille / Lo Gorilha # Corne d'auroch / Bana d'auròc # La Chasse aux papillons / La Caça dels parpalhòls # Hécatombe / Chaplàs * [[Le Vent / Lo Vent]] [[1953]] # Le Vent / Lo Vent # J'ai rendez-vous avec vous / Es amb vos qu'ai un rendètz-vos # Bancs Publics ( ''o'': Les Amoureux des Bancs Publics ) / Bancs Publics ( ''o'': Los Fringaires ) # Ballade des dames du temps jadis / Balada de las dònas d'antan # Comme hier / Coma asièr # Pauvre Martin / Paure Martin # Brave Margot / Brava Margòt # Il suffit de passer le pont / Ne sufís de passar lo pont # La Cane de Jeanne / La Rita de Rita # La Marine / La Marina # Il n'y a pas d'amour heureux / I a pas cap amor aürós * [[Les Sabots d'Hélèna / Los Esclòps d'Elena]] [[1954]] # Les Sabots d'Hélène / Los Esclòps d'Elena # Chanson pour l'Auvergnat / Cançon per l'auvernhàs # La Première Fille / La Primièra Filha # La Prière / La Pregària # Gastibelza / Gastibelza # La Mauvaise Herbe / L'Agram forcut # Une jolie fleur / Una flor polida # Je suis un voyou / Un paucval que soi # Le Mauvais Sujet repenti / Lo Gus gusassàs penedut # Putain de toi / Radassassa tu * [[Je me suis fait tout petit / M'apichoniguèri]] [[1956]] # Je me suis fait tout petit / M'apichoniguèri # Auprès de mon arbre / Rasís lo mieu arbre # Marinette / Marineta # Le Testament / Lo Testament # Les Croquants / Los Crocants # La Légende de la nonne / La Legenda de la mongeta # Le Nombril des femmes d'agents / Lo Monilh de las femnas d'agents # Colombine / Colombina * [[Oncle Archibald / Oncle Archibald]] [[1957]] # Oncle Archibald / Oncle Archibald # L'Amandier / L'Ametlièr # La Marche nuptiale / La Marcha noviala # Au bois de mon coeur / Al bòsc de mon còr # Celui qui a mal tourné / Lo que subremal ne cambièt # Grand-père / Pepin # Les Lilas / Los Lillacs # Philistins / Filistèus # Le Vin / Lo Vin * [[Le Pornographe / Lo Pornograf]] [[1958]] # Le Pornographe / Lo Pornograf # Le Vieux Léon / Lo vièlh Leon # La Femme d'Hector / La Femna d'Ectòr # A l'ombre du coeur de ma mie / A l'ombra del còr de ma miga # Le Cocu / Lo Cocut # La Ronde des jurons / La Coralada dels renècs # Come une soeur / Coma una sòrre # Bonhomme / Bosòm * [[Les Funérailles d'antan / Las Funeralhas d'antan]] [[1960]] # Les Funérailles d'antan / Las Funeralhas d'antan # Le Mécréant / Lo Mescresent # Embrasse-les tous / Potoneja-te-los totes # Le Père Noël et la Petite Fille / L' Òme de Nadal e la Mainadòta # Le Bistrot/ Lo Cafeton # L'Orage / Lo Pericle # Pénélope / Penelòpa # Le Verger du roi Louis / Lo Verdièr del rei Loís * [[Le temps ne fait rien à l'affaire / Lo temps fa pas res dins l'afar]] [[1961]] # Le temps ne fait rien à l'affaire / Lo temps fa pas res dins l'afar # Dans l'eau de la claire fontaine / Dintre l'aigueta de font clara # La Traîtresse / La Traita # La Ballade des cimetières / La Balada dels cementèris # La Complainte des filles de joie / La Complancha de las poesas # Tonton Nestor / Onclon Nestor # Le Temps passé / Passat temps # La Fille à cent sous / La Gojata de cent sòus * [[Les Trompettes de la renommée / Las Trompas de la renommada]] [[1962]] # Les Trompettes de la renommée / Las Trompas de la renommada # Jeanne / Joana # Je rejoindrai ma belle / M'ajonherai la miá polidona # Marquise / Marquesa # La Guerre de 14-18 / La Guèrra de 1914-1918 # Les Amours d'antan / Las Amors d'antan # L'Assassinat / L'Assassinat # La Marguerite / La Margalida # Si le bon Dieu l'avait voulu / O aguèsse volgut lo bon Dieu * [[Les Copains d'abord / Los Companhs primièr]] [[1964]] # Les Copains d'abord / Los Companhs primièr # Les 4 z'arts / Los 4 z'arts # Le Petit Joueur de flûteau / Lo Jogaironèl de flaüteta # La Tondue / La Tosquirada # Le 22 septembre / Lo 22 de setembre # Les Deux oncles / Los Dos oncles # Vénus callipyge / Vènus paterluda # Le Mouton de Panurge / Lo Moton de Panurgi # La Route aux 4 chansons / L'Estrada de las 4 cançons # Saturne / Saturn # Le Grand Pan / Lo Grand Pan * [[Supplique pour être enterré à la plage de Sète / Suplica per èsser enterrat en plaja de Seta]] [[1966]] # Supplique pour être enterré à la plage de Sète / Suplica per èsser enterrat en plaja de Seta # Le Fantôme / Lo Fantauma # La Fessée / La Paterlada # Le Pluriel / Lo Plural # Les Quatre bacheliers / Los Quatre bachalars # Le Bulletin de santé / Lo Butletin de santat # La Non-demande en mariage / La Non-demanda en matrimòni # Le Grand Chêne / Lo Garrigàs # Concurrence déloyale / Concurréncia desleiala # L'Épave / L'Epava # Le Moyenâgeux / L'Edatmejanenc * [[Misogynie à part / Misoginia a despart]] [[1969]] # Misogynie à part / Misoginia a despart # Bécassine / Becassina # L'Ancêtre / L'Aujòl # Rien à jeter / Pas res per getar # Les Oiseaux de passage / Los Aucèls de passatge # La Religieuse /La Religiosa # Pensée des morts / Pensaments dels mòrts # La Rose, la bouteille et la poignée de main / La Ròsa, la botelha e lo quichaman # Sale petit bonhomme / Puta merdoset * [[Fernande / Fernanda]] [[1972]] # Fernande / Fernanda # Stances à un cambrioleur / Estàncias per un furtador # La ballade des gens qui sont nés quelque part / La balada del mond que naissèron endacòm # La Princesse et le croque-notes / La Princessa e lo cròca-nòtas # Sauf le respect que je vous dois / Franc lo respièch que vos devi # Le Blason / Lo Blason # Mourir pour des idées / Morir per d'idèas # Quatra-vingt-quinze pour cent / Nonanta cinc del cent # Les Passantes / Las Passantas # Le Roi / Lo Rei # À l'ombre des maris / A l'ombra dels marits * [[Trompe la mort / Engana la mòrt]] [[1976]] # Trompe la mort / Engana la mòrt # Les Ricochets / Las Rechiquetas # Tempête dans un bénitier / Tempèsta dins un benechièr # Le boulevard du temps qui passe / Lo baloard del temps que passa # Le Modeste / Lo Modèst # Don Juan / Dòm Joan # Les Casseuses / Las Trencairas # Cupidon s'en fout / Cupidon se ne vira # Montélimar / Montelaimar # Histoire de faussaire / Istòria de falsari # La Messe au pendu / La Messa del penjat # Lèche-cocu / Lèca-cocut # Les Patriotes / Los Patriòtas # Mélanie / Melania ==== Brassens cantat en occitan ==== * [[Andrieu Chiron]] ''canto Brassens en prouvençau / canta Brassens en provençau''... 2 discs vinil 33 torns... [[Sapem]] [[Cavalhon]] [[1977]] ** Disc I : # Lou Gouriho / Lo Gorilha # La Casso i parpaioun / La caça ai parpalhons # Marineto / Marineta # Cansou per l'auvergnas / Cançon per l'auvernhàs # Lis esclop d'Eleno / Leis Esclòps d'Elena # La marrida reputacioun / La marrida reputacion # La fiho a cent sou / La filha a cent sòus # L'Aurige / L'Auritge # Li Fretadou / Lei Fretadors # La franco Margarido / La franca Margarida ** Disc II : # Quau es bèn que non bouge / Quau es ben que non boge # Penelopo / Penelòpa # L'Anedo d'Aneto / L'Aneda d'Aneta # Lis Amelié / Leis Ametliers # Lou Brande di Sacrebiéu / Lo Brande dei Sacrebieus # Lo Chaple / Lo Chaple # Paure Martin / Paure Martin # Se perdra jamai la grano di couioun / Se perdrà jamai la grana dei colhons # Lou Testamen / Lo Testament # La Marcho nouvialo / La marcha noviala # La Buscaiarello / La Buscaiarèla * [[Andrieu Chiron]] ''canto Brassens en prouvençau / canta Brassens en provençau''... 2 CD [[Musicast / La Puce Musicale]] * [[''Corne d'Aur'òc'']] (''sic''!!!): ''Brassens cantat en setòri''... CD vol. 1 [[Aura/Occitania Produccions]] [[2000]] * [[''Corne d'Aur'òc]]: ''Brassens cantat en lenga d'òc'' CD vol. 2 idem id * [[Claudi Martí]], ''Brassens en Oc'' (2010)<ref>https://www.ladepeche.fr/article/2010/12/07/964495-castelnaudary-claude-marti-chante-brassens-en-occitan.html</ref> == Bibliografia == === Òbras d'en Georges Brassens === * [[Imatge:Accessories-text-editor.png|100 px]] * '''Georges Brassens''': ''La Tour des miracles''... roman [[Jeunes Auteurs Réunis]] [[junh de 1953]] (tornar editat cò [[Librio]] ( num. 952 de la colleccion [[Librio Littérature]] ) [[genièr de 2010]] * '''Georges Brassens''': '''''[[Oeuvres complètes]]'''''... ''cançons, poèmas, romans, prefacis, escriches libertaris, correspondéncia''... colleccion [[Voix Publiques]] edicions [[Le Cherche-Midi]] [[març de 2007]] === òbras a l'entorn de l'artista e de l'òme === * [[Imatge:Wikisource logo suggestion - curved books.png|120 px]] * [[Alphonse Bonnafé]]: ''Georges Brassens''... colleccion [[Poètes d'Aujourd'hui]] ''num. 99'' [[Pierre Seghers éditeur]] [[octobre de 1963]] ( reedicion de luxe : ''Brassens, l'intégrale de ses chansons-poèmes'' idem [[octobre de 1965]] ( darrièra edicion aumentada d'un estudi subre las cançons e una brèva biografia signats [[Lucien Rioux]] id coll. [[Poésie et chansons]] [[Febrièr de 2002]] * [[René Fallet]]: ''Brassens''... articles de premsa, escriches per programas d'espectacles e viradas, escriches per tampas de disc etc [[éditions Denoël]] [[1967]] ( reedicion aumentada de tròces inediches de ''Journal de A à Z sur Brassens'' idem [[octobre de 2001]] * [[André Larue]]: ''Brassens ou la mauvaise herbe''... edicions [[Fayard]] [[1970]] * [[André Sève]]: ''Brassens: toute une vie pour la chanson''... [[Éditions du Centurion]] [[1975]] * [[Jean-Michel Brial]]: ''Georges Brassens''... edicions [[PAC]] [[1981]] * [[André Larue]]: ''Brassens, une vie''... edicions [[I.G.E]] [[1982]] * [[Marc Robine]] & [[Thierry Sèchan]]: ''Georges Brassens, histoire d'une vie''... [[Éditions Fred Hidalgo / Fixot]] [[1991]] * [[Hervé Bréal]]: ''Brassens de A à Z''... edicions [[Albin Michel]] [[2001]] * [[Martin Monestier]] & [[Pierre Barlatier]]: '''''Brassens, le livre du souvenir'''''... format bèl (265 x 265 ) amb fotografias e retranscripcion d'una entrevista amb en [[Philippe Nemo]] difusada sus [[France Culture]] en [[1979]]... edicions [[Tchou]] [[setembre de 2001]] * [[Louis-Jean Calvet]]: ''Georges Brassens''... amb prefaci d'en [[Louis Harmand]] [[Éditeur Payot]] [[setembre de 2001]] * [[Michel J. Cuny]] & [[Françoise Petitdemange]]: '''''Brassens, Brel, Ferré : trois voix pour chanter l'amour'''''... Edicions [[Paroles Vives]] [[2003]] (280 pp) * [[Agnès Tytgat]]: ''L'univers symbolique de Georges Brassens''... cò [[Éditeur Carpentier Didier Eds]] [[novembre de 2004]] 112 pp * [[Loïc Rochard]]: ''Brassens par Brassens''... amb prològ d'en [[René Fallet]], coll. [[Autportraits imprévus]] [[Le Cherche-Midi]] [[2005]] * [[Daniel Ichbiah]]: ''Georges Brassens, biographie intime''... [[City Éditions]] [[2006]] * [[Marcel Zaragoza]]: ''Georges Brassens, un copain d'abord''... Éditor [[C.l.c Eds]] idem * [[Chloé Radiguet]]: ''Brassens... à la lettre''... presentat coma un diccionari, editor [[Denoël]] id * [[Didier Agid]]: ''Brassens''... edicions [[Dominique Fradet]] [[abril de 2008]] * [[Marc Wilmet]]: '''''Brassens libertaire''''' [[Éditions Aden]] [[2010]] e ca etc == Vejatz tanben == [[Imatge:Sete Tombe Brassens.jpg|thumb|300 px|right|... ''[[En mans de Santa Repausòla... lo siu acaptador setòri ultim... d'aicí entrò l'eternitat !!!]]''...]] == Document sonòr == [[Imatge:Micicon.svg|50 px]] * {{fr}} [http://brassensbrelferre.free.fr Enregistrament de l'entrevista radiofonica comuna amb en Jacques Brel e'n Leo Ferré... ] ==Ligams extèrnes== * [[Imatge:Www.gif|50 px]] * {{fr}} [http://www.universalmusic.fr/artiste/georges-brassens Sit ''oficial''... ] * {{fr}} [http://www.lesamisdegeorges.com/index.php?poption=conte,t&task=view&ids=84&Itenid=26 Los amics d'en Georges Brassens] * {{fr}} [http://brassenspolitique.free.fr Memòri de DEA ( Universitat de las Sciéncias Socialas de Lilla ) ''en Georges Brassens e la politica''...] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20211022112200/https://www.georges-brassens.fr/ Fototèca] == Ligams videografics == * [[Imatge:Video.jpg|75 px]] * [http://www.youtube.com] ** sus '''[[YouTube]]'''... mai de ''[[5400]]'' documents subre en '''[[Georges Brassens]]''' en picar coma clau ''[[Georges Brassens]]'' == Nòtas & referéncias == <references> {{DEFAULTSORT:Brassens, Georges}} [[Categoria:Anarquista]] [[Categoria:Autor-compositor-interprèt]] [[Categoria:Autor-compositor-interprèt francofòn]] [[Categoria:Brassens|*]] [[Categoria:Cantaire]] [[Categoria:Cantaire libertari]] [[categoria:Cantaire francés]] [[Categoria:Guitarrista francés]] [[Categoria:Laureat del Grand Prèmi de Poesia de l'Acadèmia francesa]] [[Categoria:Le Libertaire]] [[Categoria:Personalitat requisicionada pel Servici del trabalh obligatòri]] [[Categoria:Personalitat d'Erau]] [[Categoria:Naissença en 1921]] [[Categoria:Decès en 1981]] [[Categoria:Seta]] [[Categoria:grops e cantaires d'Occitània]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1950]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1960|Brassens, Georges]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1970|Brassens, Georges]] jpgfntbv8irz59shb2dkmicsqbbmps0 0 40949 2497596 2479466 2026-04-06T00:58:57Z François Fontan 58351 fòto en doble (modificat per François Fontan) 2497596 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Dominique Boschero''' (''Dominique Bosquier''), naissua lo [[27 d'abril]] de [[1937]] a [[París]], da una familha emigraa da la [[Val Varacha]], es una actritz occitana. Aguèt relacions amorosas embe l’actor [[Claudio Volontè]] e lo cantaire [[Franco Califano]]. == Filmografia == * ''Passioni'' (1986) per la TV * ''Tous les chemins mènent à l'homme'' (1976) * ''Faccia di spia'' (1975) * ''Je suis une call-girl'' (1973) * ''Il Prato macchiato di rosso'' (1973) * ''Peccato veniale'' (1973) * ''La Signora è stata violentata'' (1973) * ''I Corvi ti scaveranno la fossa'' (1972) * ''Il Sindacalista'' (1972) * ''Tutti i colori del buio'' (1972) * ''L'Iguana dalla lingua di fuoco'' (1971) * ''Il Vichingo venuto dal sud'' (1971) * ''Contronatura '' (1969) * ''Anche nel west c'era una volta Dio'' (1968) * ''Un Treno per Durango (1968) * ''La Mortale trappola di Belfagor(1967) * ''Le Feu de Dieu'' (1967) * ''Come rubare la corona d'Inghilterra'' (1967) * ''Franco, Ciccio e le vedove allegre'' (1967) * ''Duello nel mondo'' (1966) * ''Borman'' (1966) * ''Furia a Marrakech'' (1966) * ''Delitto d'amore'' (1966) * ''Mano di velluto'' (1966) * ''La Donnaccia'' (1965) * ''OSS 77 - Operazione fior di loto'' (1965) * ''Racconti a due piazze'' (Italy) * ''Le Spie uccidono a Beirut'' (1965) * ''Con rispetto parlando'' (1965) * ''Io uccido, tu uccidi'' (1965) * ''Libido'' (1965) * ''Spiaggia libera'' (1965) * ''Vivir al sol'' (1965) * ''Paris - When It Sizzles'' (1964) * ''Frühstück mit dem Tod'' (1964) * ''Il Segreto del garofano cinese'' (1964) * ''I Marziani hanno dodici mani'' (1964) * ''I Maniaci (1964) * ''E la donna creò l'uomo'' (1964) * ''Gli Imbroglioni'' (1963) * ''La Rimpatriata'' (1963) * ''Sciarada alla francese'' (1963) * ''Mare matto'' (1963) * ''La Freccia d'oro'' (1962) * ''Agente 310 spionaggio sexy'' (1962) * ''Hong Kong, porto della tentaziona'' (1962) * ''Canzoni a tempo di twist'' (1962) * ''Una Domenica d'estate'' (1962) * ''I Magnifici tre'' (1961) * ''I Soliti rapinatori a Milano'' (1961) * ''Ulisse contro Ercole'' (1961) * ''Le Cercle vicieux'' (1960) * ''Le Baron de l'écluse'' (1960) * ''Pantalaskas'' (1960) * ''Le Ambiziose'' (1960) * ''Un Dollaro di fifa'' (1960) * ''Des femmes disparaissent'' (1959) * ''L'Amour est en jeu'' (1957) * ''Capitano della legione'' (1957) * ''Le Rouge est mis (1957) * ''Printemps à Paris'' (1957) * ''Sénéchal le magnifique'' (1957) * ''Mitsou'' (1956) * ''La mariée est trop belle'' (1956) == Bibliografia == * Andrée Bertino, Fredo Valla: ''18 Menù d’Occitania''. Edizioni Chambra d’Oc == Ligams extèrnes== * [https://web.archive.org/web/20100725033553/http://www.chambradoc.it/desembre_2006.page Dominique Bosquier, una star occitana] * [https://web.archive.org/web/20081120145236/http://www.profondothrilling.com/-/protagonisti/b/boschero_dominique.htm Profondo Thrilling: Dominique Boschero] * [https://web.archive.org/web/20160312084523/http://italian.imdb.com/name/nm0097802/ Dominique Boschero Internet Movie Database] * [https://web.archive.org/web/20070714195702/http://www.chambradoc.it/FremasDOccitania.page?docId=38 Fremas D'Occitània] {{cinèma}} {{ORDENA:Bosquier, Dominique}} [[Categoria:Occitanista]] [[Categoria:Actritz francesa]] [[Categoria:Naissença en 1937]] [[Categoria:Naissença a París]] [[Categoria:Actritz italiana]] iqjxyxhqkzow7g3mby019xx84z61f6z 14 41669 2497592 1775520 2026-04-06T00:31:35Z François Fontan 58351 Tex per François Fontan 2497592 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Sportspeople from France}}[[Alexandre Teixier]] [[Categoria:Esportiu per país|Franca]] [[Categoria:Personalitat francesa de l'espòrt]] [[Categoria:Personalitat francesa per profession]] [[be-x-old:Катэгорыя:Францускія спартоўцы]] [[bg:Категория:Френски спортисти]] [[cs:Kategorie:Francouzští sportovci]] [[da:Kategori:Sportsfolk fra Frankrig]] [[de:Kategorie:Sportler (Frankreich)]] [[el:Κατηγορία:Γάλλοι αθλητές]] [[en:Category:French sportspeople]] [[eo:Kategorio:Francaj sportistoj]] [[es:Categoría:Deportistas de Francia]] [[et:Kategooria:Prantsusmaa sportlased]] [[eu:Kategoria:Frantziako kirolariak]] [[fi:Luokka:Ranskalaiset urheilijat]] [[he:קטגוריה:ספורטאים צרפתים]] [[hu:Kategória:Francia sportolók]] [[id:Kategori:Olahragawan Perancis]] [[is:Flokkur:Franskir íþróttamenn]] [[it:Categoria:Sportivi francesi]] [[ja:Category:フランスのスポーツ選手]] [[ka:კატეგორია:ფრანგი სპორტსმენები]] [[lb:Kategorie:Franséisch Sportler]] [[lt:Kategorija:Prancūzijos sportininkai]] [[mk:Категорија:Француски спортисти]] [[nl:Categorie:Frans sporter]] [[nn:Kategori:Franske idrettsutøvarar]] [[no:Kategori:Franske sportsutøvere]] [[pl:Kategoria:Francuscy sportowcy]] [[ru:Категория:Спортсмены Франции]] [[sk:Kategória:Francúzski športovci]] [[sl:Kategorija:Francoski športniki]] [[sr:Категорија:Француски спортисти]] [[sv:Kategori:Franska idrottare]] [[th:หมวดหมู่:นักกีฬาชาวฝรั่งเศส]] [[zh:Category:法国运动员]] 6oh3vhumxkvhvbx45jc96z3rptwoevp 2497593 2497592 2026-04-06T00:32:23Z François Fontan 58351 Tex per Fontan François 2497593 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Sportspeople from France}}[[Alexandre Texier]] [[Categoria:Esportiu per país|Franca]] [[Categoria:Personalitat francesa de l'espòrt]] [[Categoria:Personalitat francesa per profession]] [[be-x-old:Катэгорыя:Францускія спартоўцы]] [[bg:Категория:Френски спортисти]] [[cs:Kategorie:Francouzští sportovci]] [[da:Kategori:Sportsfolk fra Frankrig]] [[de:Kategorie:Sportler (Frankreich)]] [[el:Κατηγορία:Γάλλοι αθλητές]] [[en:Category:French sportspeople]] [[eo:Kategorio:Francaj sportistoj]] [[es:Categoría:Deportistas de Francia]] [[et:Kategooria:Prantsusmaa sportlased]] [[eu:Kategoria:Frantziako kirolariak]] [[fi:Luokka:Ranskalaiset urheilijat]] [[he:קטגוריה:ספורטאים צרפתים]] [[hu:Kategória:Francia sportolók]] [[id:Kategori:Olahragawan Perancis]] [[is:Flokkur:Franskir íþróttamenn]] [[it:Categoria:Sportivi francesi]] [[ja:Category:フランスのスポーツ選手]] [[ka:კატეგორია:ფრანგი სპორტსმენები]] [[lb:Kategorie:Franséisch Sportler]] [[lt:Kategorija:Prancūzijos sportininkai]] [[mk:Категорија:Француски спортисти]] [[nl:Categorie:Frans sporter]] [[nn:Kategori:Franske idrettsutøvarar]] [[no:Kategori:Franske sportsutøvere]] [[pl:Kategoria:Francuscy sportowcy]] [[ru:Категория:Спортсмены Франции]] [[sk:Kategória:Francúzski športovci]] [[sl:Kategorija:Francoski športniki]] [[sr:Категорија:Француски спортисти]] [[sv:Kategori:Franska idrottare]] [[th:หมวดหมู่:นักกีฬาชาวฝรั่งเศส]] [[zh:Category:法国运动员]] tdw8gibzazlp7j3wpq0i1tokvf83j0m 2497597 2497593 2026-04-06T01:01:29Z François Fontan 58351 pagina creat François Fontan 2497597 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Sportspeople from France}} [[Categoria:Esportiu per país|Franca]] [[Categoria:Personalitat francesa de l'espòrt]] [[Categoria:Personalitat francesa per profession]] [[be-x-old:Катэгорыя:Францускія спартоўцы]] [[bg:Категория:Френски спортисти]] [[cs:Kategorie:Francouzští sportovci]] [[da:Kategori:Sportsfolk fra Frankrig]] [[de:Kategorie:Sportler (Frankreich)]] [[el:Κατηγορία:Γάλλοι αθλητές]] [[en:Category:French sportspeople]] [[eo:Kategorio:Francaj sportistoj]] [[es:Categoría:Deportistas de Francia]] [[et:Kategooria:Prantsusmaa sportlased]] [[eu:Kategoria:Frantziako kirolariak]] [[fi:Luokka:Ranskalaiset urheilijat]] [[he:קטגוריה:ספורטאים צרפתים]] [[hu:Kategória:Francia sportolók]] [[id:Kategori:Olahragawan Perancis]] [[is:Flokkur:Franskir íþróttamenn]] [[it:Categoria:Sportivi francesi]] [[ja:Category:フランスのスポーツ選手]] [[ka:კატეგორია:ფრანგი სპორტსმენები]] [[lb:Kategorie:Franséisch Sportler]] [[lt:Kategorija:Prancūzijos sportininkai]] [[mk:Категорија:Француски спортисти]] [[nl:Categorie:Frans sporter]] [[nn:Kategori:Franske idrettsutøvarar]] [[no:Kategori:Franske sportsutøvere]] [[pl:Kategoria:Francuscy sportowcy]] [[ru:Категория:Спортсмены Франции]] [[sk:Kategória:Francúzski športovci]] [[sl:Kategorija:Francoski športniki]] [[sr:Категорија:Француски спортисти]] [[sv:Kategori:Franska idrottare]] [[th:หมวดหมู่:นักกีฬาชาวฝรั่งเศส]] [[zh:Category:法国运动员]] mv0kr3onrjgy8u6ng3b6ucj631t0sqs 0 54399 2497607 2455346 2026-04-06T08:07:38Z Jiròni 239 2497607 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} <!--{{Infobox |tematica=illa |carta= }} --> <!-- Article redigit en provençau --> {{Infobox Illa | nom = Creta | nom2 = Κρήτη (Kríti) | code_langue = el | imatge = Island of Crete, Greece.JPG | legenda = Fòto satellita de Creta ([[National Aeronautics and Space Administration|NASA]]). | país1 = Grècia | localizacion = [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa orientala]] | latitud = 35.2 | longitud = 25 | superfícia = 8450 | côtes = | punt_culminant = [[Mont Ida (Creta)|Mont Ida]] | altitud = 2456 | país1_ligam_subdivision1 = Organizagion territoriala de Grècia | país1_subdivision1 = Periferia | país1_nom_subdivision1 = [[Creta (periferia)|Creta]] | populacion = 624408 | data_populacion = 2021 | gentillici = Crétois | vila = [[Héraklion]] | fusèl_orari = [[UTC+02:00]] | web = {{URL|http://www.crete.gov.gr}} | categoria = [[:Categoria:Creta|Creta]] }} '''Creta''' (Κρήτη, ''Kriti'' en [[grèc (lenga)|grèc]] modèrne, ''Krētē'' en grèc ancian) es una [[illa]] de la [[Mar Mediterranèa]] sus lei confinhs meridionaus de la [[mar Egèa]]. Èra ancianament nomenada ''Càndia'', qu'es tanben lo nom de la capitala de l'illa, aperada ''Iráklio'' en grèc. Restacada a [[Grècia]] en 1913, Creta n'es una dei tretze regions administrativas (''periferias''). Foguèt lo brèç de la brilhanta civilizacion minoïca —qu'aviá per centre Cnòssos—, la pus anciana civilizacion de Grècia, e una dei premieras d'[[Euròpa]]. D'activitat tradicionalament mai que mai agricòla, es venguda una destinacion toristica importanta, particularament per sei sites naturaus (mar e montanha), istorics e arqueologics. Leis abitants de Creta son lei cretés e lei cretesas. == [[Geografia]] == [[Fichièr:Crete_topographic_map-fr.jpg|thumb|300px|right|Carta topografica de Creta (en francés)]] Creta separa la mar Egèa de la mar de Libia. Es l'illa mai granda de Grècia, e la cinquena de Mediterranèa per la [[aira|superfícia]] (8336&nbsp;km{{exp|2}}), après [[Sicília]], [[Sardenha]], [[Chipre]] e [[Corsega]]. Sa populacion es de {{formatnum:623666}} abitants (estimacion de 2005) que la gròssa majoritat d'entre elei rèstan sus la còsta septentrionala. L'illa es alongada (260 km de lòng) e estrecha (de largor compresa entre 12 et 57&nbsp;km); a aperaquí 1000&nbsp;km de còstas fòrça retalhadas. Lo relèu es mai que mai [[montanha|montanhós]], e lei planas ocupan ren qu'una part modèsta dau territòri: la principala es la plana litorala de Messarà, dins lo sud. L'illa es traversada en tota sa longor per una auta cadena de montanhas formada principalament de tres massís [[calcari]]s; son, d'oèst a èst: * Lefka Ori ({{cita|lei montanhas blancas}}) que culminan au mont Pachnes, a 2452&nbsp;m * Lo mont Ida (o Psiloritis) dins lo centre, onte se tròba lo ponch pus aut de Creta, a 2456&nbsp;m * Lo mont Dikti, que sa cima s'enauça a 2146&nbsp;m == [[Clima]] == [[Imatge:Crete typical landscape.jpg|thumb|300px|right|Vista estivala de Creta]] Creta es escambarlada subre doas zonas climaticas: la [[Clima mediterranèu|mediterranèa]] (qu'es predominanta) e la nòrd-africana. Ansin, lo clima cretés es temperat, per l'essenciau. L'[[Atmosfèra (Tèrra)|atmosfèra]] pòt èsser pron umida, especialament près de la mar. Leis ivèrns son doç: la [[nèu]] es quasi desconeguda dins la baissa (mai es frequenta en montanha entre novembre e mai). La còsta meridionala, comprenent la plana de Messarà e lo massís litorau d'Asteroussia, es dins l'airau climatic nòrd-african: ailà i a netament mai de jorns solelhats e de calorassa; lei paumiers i fruchan e d'aucèus migrators coma lei [[dindoleta]]s i rèstan en fach tot l'an. == [[Economia]] <ref>Donadas tiradas d'un rapòrt de l'[[OCDE]] (cf. liames extèrnes).</ref> == L'economia de Creta es en evolucion rapida. Lo sector primari ([[agricultura]]), preponderant pendent de sègles, es encara pron important, mai s'es reduch quasi de mitat en valor entre 1995 e 2002 (de 21,4% a 11% dau PIB). Lei tenements son pichons e aparcelats, l'irrigacion gaire desvolopada. Es de senhalar l'importància dei culturas tradicionalas, en particular [[olivier]]s (que se ne còmpta {{formatnum:35000000}}) e [[vinha]]s. Lo sector segondari (10,7% dau PIB en 2002) es representat essencialament per l'industria agroalimentària, ambé d'entrepresas pichonas, alevat lei cooperativas. Creta es una gròssa productritz d'òli d'oliva: en 2004, ambé {{formatnum:154211}} tonas, assegurèt 46% de la produccion grèca. Lo sector terciari es vengut, de fòrça, lo pus important (78,3% dau PIB en 2002). Es de notar la creacion pron recenta (dins leis annadas 1980) d'establiments [[universitat|universitaris]] d'ensenhament e de recèrca; entre elei, l'Institut de [[Biologia]] e de [[Genetica]] Marinas, conegut internacionalament. Dempuei leis annadas 1970, lo [[torisme]] s'es fòrça desvolopat; es vengut l'activitat economica principala de l'illa, e 40% deis emplecs en Creta ne dependon directament o indirectament. Fòrça abitants trabalhan au còp dins l'agricultura e lo torisme. En 2005, Creta èra, per òrdre d'importància, la segonda region toristica de Grècia, recebent mai de {{formatnum:2500000}} visitaires dins l'an. L'illa a tres aeropòrts: l'aeropòrt internacionau ''Nikos Kazantzakis'' a [[Irakleio|Càndia]], l'aeropòrt militar ''Daskalogiannis'' a [[La Canèa]] e l'aeropòrt civil de [[Sitia]], creat recentament. == Administracion == [[Imatge:Hania.jpg|200px|right|thumb|La Canèa]] Creta es devesida administrativament en quatre prefecturas: * Prefectura de Càndia (capluòc [[Irakleio|Càndia]]) * Prefectura de Rethimno (capluòc [[Rethimno]]) * Prefectura de La Canèa (capluòc [[La Canèa]]) * Prefectura de Lasithi (capluòc [[Hagios Nikolaos]]) == Liames extèrnes == * {{fr}} Rapòrt de l'OCDE publicat en 2005: POLITIQUES TERRITORIALISÉES DE DÉVELOPPEMENT RURAL ; CRÈTE, GRÈCE (ÉTUDE DE CAS) [http://www.oecd.org/dataoecd/58/6/36321370.pdf] * Site de l'Institut de Biologia e de Genetica Marinas [http://www.hcmr.gr/english_site/institutes/marine_gen/index.html] == Nòtas == <references/> [[Categoria:Creta]] kljmyfulnx94jgquszfzgbiw1zl0d1k 2497609 2497607 2026-04-06T08:17:30Z Jiròni 239 2497609 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} <!--{{Infobox |tematica=illa |carta= }} --> <!-- Article redigit en provençau --> {{Infobox Illa | nom = Creta | nom2 = Κρήτη (Kríti) | code_langue = el | imatge = Island of Crete, Greece.JPG | legenda = Fòto satellita de Creta ([[National Aeronautics and Space Administration|NASA]]). | país1 = Grècia | localizacion = [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa orientala]] | latitud = 35.2 | longitud = 25 | superfícia = 8450 | côtes = | punt_culminant = [[Mont Ida (Creta)|Mont Ida]] | altitud = 2456 | país1_ligam_subdivision1 = Organizagion territoriala de Grècia | país1_subdivision1 = Periferia | país1_nom_subdivision1 = [[Creta (periferia)|Creta]] | populacion = 624408 | data_populacion = 2021 | gentillici = Crétois | vila = [[Eraclion]] | fusèl_orari = [[UTC+02:00]] | web = {{URL|http://www.crete.gov.gr}} | categoria = [[:Categoria:Creta|Creta]] }} '''Creta''' (Κρήτη, ''Kriti'' en [[grèc (lenga)|grèc]] modèrne, ''Krētē'' en grèc ancian) es una [[illa]] de la [[Mar Mediterranèa]] sus lei confinhs meridionaus de la [[mar Egèa]]. Èra ancianament nomenada ''Càndia'', qu'es tanben lo nom de la capitala de l'illa, aperada ''Iráklio'' en grèc. Restacada a [[Grècia]] en 1913, Creta n'es una dei tretze regions administrativas (''periferias''). Foguèt lo brèç de la brilhanta civilizacion minoïca —qu'aviá per centre Cnòssos—, la pus anciana civilizacion de Grècia, e una dei premieras d'[[Euròpa]]. D'activitat tradicionalament mai que mai agricòla, es venguda una destinacion toristica importanta, particularament per sei sites naturaus (mar e montanha), istorics e arqueologics. Leis abitants de Creta son lei cretés e lei cretesas. == [[Geografia]] == [[Fichièr:Crete_topographic_map-fr.jpg|thumb|300px|right|Carta topografica de Creta (en francés)]] Creta separa la mar Egèa de la mar de Libia. Es l'illa mai granda de Grècia, e la cinquena de Mediterranèa per la [[aira|superfícia]] (8336&nbsp;km{{exp|2}}), après [[Sicília]], [[Sardenha]], [[Chipre]] e [[Corsega]]. Sa populacion es de {{formatnum:623666}} abitants (estimacion de 2005) que la gròssa majoritat d'entre elei rèstan sus la còsta septentrionala. L'illa es alongada (260 km de lòng) e estrecha (de largor compresa entre 12 et 57&nbsp;km); a aperaquí 1000&nbsp;km de còstas fòrça retalhadas. Lo relèu es mai que mai [[montanha|montanhós]], e lei planas ocupan ren qu'una part modèsta dau territòri: la principala es la plana litorala de Messarà, dins lo sud. L'illa es traversada en tota sa longor per una auta cadena de montanhas formada principalament de tres massís [[calcari]]s; son, d'oèst a èst: * Lefka Ori ({{cita|lei montanhas blancas}}) que culminan au mont Pachnes, a 2452&nbsp;m * Lo mont Ida (o Psiloritis) dins lo centre, onte se tròba lo ponch pus aut de Creta, a 2456&nbsp;m * Lo mont Dikti, que sa cima s'enauça a 2146&nbsp;m == [[Clima]] == [[Imatge:Crete typical landscape.jpg|thumb|300px|right|Vista estivala de Creta]] Creta es escambarlada subre doas zonas climaticas: la [[Clima mediterranèu|mediterranèa]] (qu'es predominanta) e la nòrd-africana. Ansin, lo clima cretés es temperat, per l'essenciau. L'[[Atmosfèra (Tèrra)|atmosfèra]] pòt èsser pron umida, especialament près de la mar. Leis ivèrns son doç: la [[nèu]] es quasi desconeguda dins la baissa (mai es frequenta en montanha entre novembre e mai). La còsta meridionala, comprenent la plana de Messarà e lo massís litorau d'Asteroussia, es dins l'airau climatic nòrd-african: ailà i a netament mai de jorns solelhats e de calorassa; lei paumiers i fruchan e d'aucèus migrators coma lei [[dindoleta]]s i rèstan en fach tot l'an. == [[Economia]] <ref>Donadas tiradas d'un rapòrt de l'[[OCDE]] (cf. liames extèrnes).</ref> == L'economia de Creta es en evolucion rapida. Lo sector primari ([[agricultura]]), preponderant pendent de sègles, es encara pron important, mai s'es reduch quasi de mitat en valor entre 1995 e 2002 (de 21,4% a 11% dau PIB). Lei tenements son pichons e aparcelats, l'irrigacion gaire desvolopada. Es de senhalar l'importància dei culturas tradicionalas, en particular [[olivier]]s (que se ne còmpta {{formatnum:35000000}}) e [[vinha]]s. Lo sector segondari (10,7% dau PIB en 2002) es representat essencialament per l'industria agroalimentària, ambé d'entrepresas pichonas, alevat lei cooperativas. Creta es una gròssa productritz d'òli d'oliva: en 2004, ambé {{formatnum:154211}} tonas, assegurèt 46% de la produccion grèca. Lo sector terciari es vengut, de fòrça, lo pus important (78,3% dau PIB en 2002). Es de notar la creacion pron recenta (dins leis annadas 1980) d'establiments [[universitat|universitaris]] d'ensenhament e de recèrca; entre elei, l'Institut de [[Biologia]] e de [[Genetica]] Marinas, conegut internacionalament. Dempuei leis annadas 1970, lo [[torisme]] s'es fòrça desvolopat; es vengut l'activitat economica principala de l'illa, e 40% deis emplecs en Creta ne dependon directament o indirectament. Fòrça abitants trabalhan au còp dins l'agricultura e lo torisme. En 2005, Creta èra, per òrdre d'importància, la segonda region toristica de Grècia, recebent mai de {{formatnum:2500000}} visitaires dins l'an. L'illa a tres aeropòrts: l'aeropòrt internacionau ''Nikos Kazantzakis'' a [[Irakleio|Càndia]], l'aeropòrt militar ''Daskalogiannis'' a [[La Canèa]] e l'aeropòrt civil de [[Sitia]], creat recentament. == Administracion == [[Imatge:Hania.jpg|200px|right|thumb|La Canèa]] Creta es devesida administrativament en quatre prefecturas: * Prefectura de Càndia (capluòc [[Irakleio|Càndia]]) * Prefectura de Rethimno (capluòc [[Rethimno]]) * Prefectura de La Canèa (capluòc [[La Canèa]]) * Prefectura de Lasithi (capluòc [[Hagios Nikolaos]]) == Liames extèrnes == * {{fr}} Rapòrt de l'OCDE publicat en 2005: POLITIQUES TERRITORIALISÉES DE DÉVELOPPEMENT RURAL ; CRÈTE, GRÈCE (ÉTUDE DE CAS) [http://www.oecd.org/dataoecd/58/6/36321370.pdf] * Site de l'Institut de Biologia e de Genetica Marinas [http://www.hcmr.gr/english_site/institutes/marine_gen/index.html] == Nòtas == <references/> [[Categoria:Creta]] ec13hlmxfjtiygryqkeklbu32hagsur 2497612 2497609 2026-04-06T08:30:09Z Jiròni 239 2497612 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} <!--{{Infobox |tematica=illa |carta= }} --> <!-- Article redigit en provençau --> {{Infobox Illa | nom = Creta | nom2 = Κρήτη (Kríti) | code_lenga = el | imatge = Island of Crete, Greece.JPG | legenda = Fòto satellita de Creta ([[National Aeronautics and Space Administration|NASA]]). | país1 = Grècia | localizacion = [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa orientala]] | latitud = 35.2 | longitud = 25 | superfícia = 8450 | côtes = | punt_culminant = [[Mont Ida (Creta)|Mont Ida]] | altitud = 2456 | país1_ligam_subdivision1 = Organizagion territoriala de Grècia | país1_subdivision1 = Periferia | país1_nom_subdivision1 = [[Creta (periferia)|Creta]] | populacion = 624408 | data_populacion = 2021 | gentilici = cretés | vila = [[Eraclion]] | fusèl_orari = [[UTC+02:00]] | web = {{URL|http://www.crete.gov.gr}} | categoria = [[:Categoria:Creta|Creta]] }} '''Creta''' (Κρήτη, ''Kriti'' en [[grèc (lenga)|grèc]] modèrne, ''Krētē'' en grèc ancian) es una [[illa]] de la [[Mar Mediterranèa]] sus lei confinhs meridionaus de la [[mar Egèa]]. Èra ancianament nomenada ''Càndia'', qu'es tanben lo nom de la capitala de l'illa, aperada ''Iráklio'' en grèc. Restacada a [[Grècia]] en 1913, Creta n'es una dei tretze regions administrativas (''periferias''). Foguèt lo brèç de la brilhanta civilizacion minoïca —qu'aviá per centre Cnòssos—, la pus anciana civilizacion de Grècia, e una dei premieras d'[[Euròpa]]. D'activitat tradicionalament mai que mai agricòla, es venguda una destinacion toristica importanta, particularament per sei sites naturaus (mar e montanha), istorics e arqueologics. Leis abitants de Creta son lei cretés e lei cretesas. == [[Geografia]] == [[Fichièr:Crete_topographic_map-fr.jpg|thumb|300px|right|Carta topografica de Creta (en francés)]] Creta separa la mar Egèa de la mar de Libia. Es l'illa mai granda de Grècia, e la cinquena de Mediterranèa per la [[aira|superfícia]] (8336&nbsp;km{{exp|2}}), après [[Sicília]], [[Sardenha]], [[Chipre]] e [[Corsega]]. Sa populacion es de {{formatnum:623666}} abitants (estimacion de 2005) que la gròssa majoritat d'entre elei rèstan sus la còsta septentrionala. L'illa es alongada (260 km de lòng) e estrecha (de largor compresa entre 12 et 57&nbsp;km); a aperaquí 1000&nbsp;km de còstas fòrça retalhadas. Lo relèu es mai que mai [[montanha|montanhós]], e lei planas ocupan ren qu'una part modèsta dau territòri: la principala es la plana litorala de Messarà, dins lo sud. L'illa es traversada en tota sa longor per una auta cadena de montanhas formada principalament de tres massís [[calcari]]s; son, d'oèst a èst: * Lefka Ori ({{cita|lei montanhas blancas}}) que culminan au mont Pachnes, a 2452&nbsp;m * Lo mont Ida (o Psiloritis) dins lo centre, onte se tròba lo ponch pus aut de Creta, a 2456&nbsp;m * Lo mont Dikti, que sa cima s'enauça a 2146&nbsp;m == [[Clima]] == [[Imatge:Crete typical landscape.jpg|thumb|300px|right|Vista estivala de Creta]] Creta es escambarlada subre doas zonas climaticas: la [[Clima mediterranèu|mediterranèa]] (qu'es predominanta) e la nòrd-africana. Ansin, lo clima cretés es temperat, per l'essenciau. L'[[Atmosfèra (Tèrra)|atmosfèra]] pòt èsser pron umida, especialament près de la mar. Leis ivèrns son doç: la [[nèu]] es quasi desconeguda dins la baissa (mai es frequenta en montanha entre novembre e mai). La còsta meridionala, comprenent la plana de Messarà e lo massís litorau d'Asteroussia, es dins l'airau climatic nòrd-african: ailà i a netament mai de jorns solelhats e de calorassa; lei paumiers i fruchan e d'aucèus migrators coma lei [[dindoleta]]s i rèstan en fach tot l'an. == [[Economia]] <ref>Donadas tiradas d'un rapòrt de l'[[OCDE]] (cf. liames extèrnes).</ref> == L'economia de Creta es en evolucion rapida. Lo sector primari ([[agricultura]]), preponderant pendent de sègles, es encara pron important, mai s'es reduch quasi de mitat en valor entre 1995 e 2002 (de 21,4% a 11% dau PIB). Lei tenements son pichons e aparcelats, l'irrigacion gaire desvolopada. Es de senhalar l'importància dei culturas tradicionalas, en particular [[olivier]]s (que se ne còmpta {{formatnum:35000000}}) e [[vinha]]s. Lo sector segondari (10,7% dau PIB en 2002) es representat essencialament per l'industria agroalimentària, ambé d'entrepresas pichonas, alevat lei cooperativas. Creta es una gròssa productritz d'òli d'oliva: en 2004, ambé {{formatnum:154211}} tonas, assegurèt 46% de la produccion grèca. Lo sector terciari es vengut, de fòrça, lo pus important (78,3% dau PIB en 2002). Es de notar la creacion pron recenta (dins leis annadas 1980) d'establiments [[universitat|universitaris]] d'ensenhament e de recèrca; entre elei, l'Institut de [[Biologia]] e de [[Genetica]] Marinas, conegut internacionalament. Dempuei leis annadas 1970, lo [[torisme]] s'es fòrça desvolopat; es vengut l'activitat economica principala de l'illa, e 40% deis emplecs en Creta ne dependon directament o indirectament. Fòrça abitants trabalhan au còp dins l'agricultura e lo torisme. En 2005, Creta èra, per òrdre d'importància, la segonda region toristica de Grècia, recebent mai de {{formatnum:2500000}} visitaires dins l'an. L'illa a tres aeropòrts: l'aeropòrt internacionau ''Nikos Kazantzakis'' a [[Irakleio|Càndia]], l'aeropòrt militar ''Daskalogiannis'' a [[La Canèa]] e l'aeropòrt civil de [[Sitia]], creat recentament. == Administracion == [[Imatge:Hania.jpg|200px|right|thumb|La Canèa]] Creta es devesida administrativament en quatre prefecturas: * Prefectura de Càndia (capluòc [[Irakleio|Càndia]]) * Prefectura de Rethimno (capluòc [[Rethimno]]) * Prefectura de La Canèa (capluòc [[La Canèa]]) * Prefectura de Lasithi (capluòc [[Hagios Nikolaos]]) == Liames extèrnes == * {{fr}} Rapòrt de l'OCDE publicat en 2005: POLITIQUES TERRITORIALISÉES DE DÉVELOPPEMENT RURAL ; CRÈTE, GRÈCE (ÉTUDE DE CAS) [http://www.oecd.org/dataoecd/58/6/36321370.pdf] * Site de l'Institut de Biologia e de Genetica Marinas [http://www.hcmr.gr/english_site/institutes/marine_gen/index.html] == Nòtas == <references/> [[Categoria:Creta]] byfir4712dn6cshn2req8mrvdgp2xzg 0 56974 2497574 2444006 2026-04-05T15:34:20Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2497574 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta=oc |legenda=Lo Castèth d'Este }} {| border="1" align="right" cellpadding="4" cellspacing="0" width="300" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+ <big>'''Institut Occitan Aquitània'''</big> |- |'''Fondacion''' || 27 noveme 1996 |- |'''Disciplina''' || [[occitan|Lenga e cultura occitanas]] |- |'''Objectius''' || *La valorizacion e la socialisacion de la lenga dens la vita publica. *La preservacion deu [[Patrimòni Orau e Immateriau de l'Umanitat|patrimòni culturau immateriau]]. *L'acompanhament e la difusion de las realizacions deus actors aquitans. *L'estructuracion de la cordèra de l’edicion d'expression occitana. |- |'''Sedença''' || [[Vilhèra (Bearn)| Vilhèra]] ([[Aquitània (region)|Aquitània]]) |- |'''País''' || [[França]] |- |'''Fondator(s)''' || « Estats Generaus de la Lenga » e Conselh generau deus [[Pirenèus Atlantics]]. |- |'''Presidenta''' || Katy Bernard |- |'''Director''' || [[Sèrgi Javaloyès]] |- |'''Site web''' || [https://web.archive.org/web/20090519202609/http://www.in-oc.org/ www.in-oc.org] |} L''''InÒc Aquitània''' qu'ei un organisme culturau de la region d'[[Aquitània]] e deus departaments aquitans, mei que mei lo deus Pirenèus Atlantics qui a per tòca la promocion de la lenga occitana e la mesa en relacion enter los diferents actors institucionaus, politics, culturaus e economics.<br> Que s'està au Castèth d'Este de [[Vilhèra (Bearn)| Vilhèra]], au ras de [[Pau]]. Que partatja aqueste bastiment restaurat per la vila de Vilhèra dab la mediatèca en bèth constituir amassas un centre culturau. Que partatja tanben lo bastiment dab Lo [[Congrès permanent de la lenga occitana]] e qu'ei membre d'aqueste organisme de regulacion de la lenga. L'Institut Occitan Aquitània que compta dab ua [[bibliotèca]] pròpia, qui n'ei pas mei obèrta au public, deu començar de 2014 enlà. ==Istoric== *'''1988''' : creacion deus « Estats Generaus de la Lenga », amassada de l'ensemble deus actors culturaus obrant entà la defensa e la promocion de la lenga e de la cultura occitana en [[Bearn]], [[Bigòrra]] e [[Baish Ador]], que harguèn un vertadèr projècte de desvelopament de la lenga. *'''1996''' : fondacion de l'l'InÒc a l’iniciativa deus « Estats Generaus de la Lenga » e deu Conselh generau deus Pirenèus Atlantics. *'''2001''' : ua convencion signada per la DRAC Aquitània, lo Rector, lo [[Prefècte]] deus Pirenèus-Atlantics, lo President deu Conselh generau deus Pirenèus-Atlantics e lo President deu Conselh regionau d'Aquitània, qui permet a l'InÒc de s’inscríver dens lo paisatge regionau e de miar accions de socializacion lingüistica. *'''2007''' : l'InÒc que vad operator du Conselh regionau per gavidar de com cau lo son projècte d’amainatjament lingüistic dit « Aquí Òc » e qu'ei tanben partenari deu Conselh generau deus Pirenèus Atlantics gràcias a ua Amassada Generau Constitutiva, entà s'inscríver dens lo son esquèma dit « Iniciativa ». *'''2008''' : dens l’encastre de l’estudi realizat a la demanda de la Region per l’ARPEL<ref>Agéncia Regionau entà l’Escriut e lo Libe en Aquitània</ref> sus l’edicion en lengas de França en Aquitània, l’InÒc qu’estó encargat de realizar la part de l’estudi qui pertòca los actors de la cordèra de l’edicion en occitan dens la region. *'''2012''' : la Region Aquitània que prepausa ua convencion d’objectius pluri-annau e renoveladera qu’estó signada per la quita region Aquitània, la Drac Aquitània e los cinc departaments aquitans (Dordonha, Gironda, Lanas, Òut e Garona, Pirenèus-Atlantics). Aquesta convencion que hè de l’InÒc un vertadèr operator regionau e que'u balha cinc missions prioritàrias a realizar. *'''2013''' : l'InÒc Aquitània que tien lo labèl "Ethnopôle" e que vad atau lo cincau etnopòle en França entau Patrimòni Culturau Immateriau. == Missions == L'InÒc Aquitània que respon a la volontat de la Region Aquitània, de la DRAC Aquitània, deus Departaments aquitans e de las intercomunalitats de sostiéner e desvelopar la practica de la lenga e de la cultura occitanas.<br> La soa accion regionau, defenida per la convencion, que seg cinc missions prioritàrias : #'''Socializar la lenga occitana de cap a tots los Aquitans''' en las tres variantas aquitanas : gascon, lengadocian e lemosin. Que s’ageish de desvolopar e de promòver lo bilingüisme de cap a l’ensemble deus actors de la vita culturau, sociau e economica d’Aquitània. #'''Perseguir, ahortir e desvolopar lo tribalh hèit en collaboracion dab los sons partenaris publics arron la valorizacion deu Patrimòni Culturau Immateriau''' (P.C.I.), per exemple dens la mesa en òbra d’un plan regionau de sauvaguarda e de valorizacion deu patrimòni orau occitan d’Aquitània. #'''Emplegar las Tecnologias de l’Informacion e de la Comunicacion''' entà har conéisher las realizacions soas, com las deus sons partenaris publics e tanben l’ensemble deu movement associatiu aquitan. #'''Assegurar missions d’expertisa''' a la demanda deus sons partenaris publics de cap aus sons maines de competéncia. #Hens l’encastre de l’estudi hèit per l’ARPEL Aquitània (2008) a la demanda de la Region Aquitània, l’InÒc Aquitània qu’ei encargat de la '''realizacion de las preconizacions d’aqueth estudi de cap aus actors de la hialèra de l’edicion d’expression occitana'''. ==Organigrama== ===Burèu=== *Katy Bernard, presidenta *[[Alain Rousset]], vice-president, representat entà [[Dàvid Grosclaude]] o Sylvie Salabert. *Georges Labazée, vice-president, representat entà Margot Triep-Capdeville *Bernard Dauga, secretari *Jean-Loup Fricker, dinerèr ===Equipa professionau=== *[[Sèrgi Javaloyès]], director *Emilie Sabes, secretària '''Pòle lenga e societat''' : *Joan Breç Brana, responsable *[[Eric Gonzales]], consultant '''Pòle cultura e societat''' e '''Pòle mediacion culturau e TIC''' : *Joan Jaques Castéret, director adjunt e responsables deu pòles *Julieta Minvielle, mediacion culturau *Cristina Moncla, documentalista '''Webmaster''' : *[[Lo Congrès]] - Aure Séguier ==Tribalhs de l'InÒc== ===Toponimia, arrevirada e terminologia=== L'InÒc qu'a aviat e que coordina lo projècte de colleccion aquitana de '''diccionaris toponimics''' de las comunas deus cinc [[Departament francés|departaments]] aquitans. Aqueths toponimes que’s pòden véder dens la partida « [https://web.archive.org/web/20141002044039/http://www.in-oc.org/index.php/oc/ressorsas/toponimes-d-aquitania Ressorsas] » deu site de l'InÒc e que son integrats au [https://web.archive.org/web/20140704042256/http://www.locongres.org/oc/aplicacions/topoc top'Òc] deu Congrès permanent de la lenga occitana. Qu'a tanben tribalhat a la restitucion e validacion deus [[Toponimia|toponimes]] occitans au parat deus numèros de la revista espanhòla ''El Mundo de los Pirineos'', e que mia tanben enquèstas de micro-toponimia.<br> Que respon a tota demanda per çò de las '''arreviradas''' deu [[francés]] tà l'[[Gascon|occitan de Gasconha]] e la part invèrsa tanben, entà las [[Collectivitat territoriala|collectivitats territoriaus]] e EPCI, entà las entrepresas e las institucions, las [[associacion]]s, los particulars, de sites internet, etc. Dab los sons aliats aquitans que pòt tanben assegurar arreviradas en varietats autas que lo gascon.<br> La '''terminologia''' qu'a un ròtle màger dens lo tribalh de l'InÒc, e qu'a realizat mantun apèr dens aqueth maine. Que contribueish a neurir la basa de dadas en linha [https://web.archive.org/web/20140704061115/http://www.locongres.org/oc/aplicacions/termoc/recerca term’Òc] deu Congrès permanent de la lenga occitana, qu'a tribalhat sus la senhalizacion e la senhaletica, e tanben sus plaquetas d’informacion, afichas bilinguas, etc. ===Socializacion, inventari deu PCI, archius sonòrs e memòria=== L'InÒc que deu tanben '''desvolopar e promòver lo bilingüisme''' de cap aus actors de la vita culturau, sociau e economica d’Aquitània, e pr’amor d’aquò que realiza tribalhs d'engenheria lingüistica entaus particulars, actors culturaus e sociaus, las associacions e las enterpresas. Que hè tanben lo ròtle d'assisténcia tecnica e "pòle ressorsa" entà las collectivitats territoriaus per çò de la promocion e de l'utilizacion de la lenga occitana. <br> Qu’aviè en 2008 ua mission pilòta d'Inventari deu [[Patrimòni Orau e Immateriau de l'Umanitat|PCI]] d'expression occitana en Region Aquitània. Dens cada departament aquitan, que hè l’'''inventari''' deus fonts documentàrias e de las formas vivas contemporanèas de la [[literatura]] orau, de la [[musica]], de las expressions hestivas tradicionaus… Aqueth tribalh que s’acompanha de la creacion de fichas d’inventari qui permeten a l’[[Estat]] e a las [[region]]s de miélher conéisher lo PCI e la vitalitat de las practicas. <br> Que mia tanben ua mission regionau qui pertòca a la preservacion e a la valorizacion deu '''patrimòni sonòr e audiovisuau occitan''' e de la memòria collectiva en Aquitània. Qu’acompanha, tad aquò har, las collectivitats territoriaus dens lo procediment de sauvaguarda deus archius : inventari de las honts privadas e associativas, numerizacion deus fons, descripcion archivistica tà que lo contiengut deus fons sonòrs sia de bon compréner peus publics interessats, enquèstas filmadas en Baish Ador de cap au patrimòni e la memòria deu fluvi l’Ador… ===Patrimòni numeric=== L'InÒc que mia tanben ua mission regionau tà '''valorizar las ressorças numericas de l’occitan''' autan plan de las practicas vivas e saber-har que deus fons patrimoniaus ancians. Que conceu e realiza entad aquò har sites internet dens l’encastre de la Banca Numerica deu Saber Aquitan (BNSA) : *[https://web.archive.org/web/20140207103708/http://www.sondaqui.com/oc/ sondaqui.com] qu'ei lo site deu Patrimòni culturau immateriau occitan d’Aquitània. Qu'estó creat en 2005-2006 entà har vàler en prumèras lo patrimòni orau e hestiu, e que adara desvelòpa atau mei largament aspèctes desparièrs deu PCI. *[https://web.archive.org/web/20131001001917/http://trobar-aquitaine.org/oc/ trobar-aquitaine.org] qu'ei un site que hè vàler l’òbra e l’actualitat contemporanèa deus [[trobadors]] aquitans. Lo site, en linha despuish lo 20 de seteme 2013, qu'estó creat en collaboracion dab la medievista Katy Bernard e l’associacion Trobadas. *[https://web.archive.org/web/20140628185253/http://www.pireneas.fr/ Banca Numerica de las Ressorças Pirenèas]. L’InÒc Aquitània que collabòra tanben depuish 2004 au programa collectiu B.N.R.P. botat en òbra per la Médiatèca Intercomunau André Labarrère (Pau–Pirenèus) e aus programas editoriaus deu site Pireneas.fr. ===Acompanhament=== *CCAS<ref>Caisha Centrau d'Activitats Sociaus deu Personau de las Industrias Electricas e Gazèras</ref> : Dens l’encastre d'un programa de la CCAS « Diversitat lingüistica e culturau de França », auquau estó associat l'InÒc Aquitània, la cultura e la lenga occitana qu’estón difusadas, pendent l'estiu 2010, dens centres de vacanças desparièrs deu C.C.A.S. *Hèstas de Baiona : Despuish 2003, que participa au debanar oficiau de las Hèstas de [[Baiona]] en acompanhar la Comission de las Hèstas, e qu’assegura la preséncia gascona pendent las hèstas dab [[canta]]s, dansas e proseis. ===Cordèra deu libe=== L'InÒc que persegueish lo '''desvolopament de la hialèra deu [[libe]] occitan''', dab la tòca de definir los mejans pròpis tà ajudar e sostiéner l’ensemble deus actors de la cordèra e de'us perméter ua vertadèra professionalizacion.<br> La mediatèca de l'InÒc Aquitània qu'a apielat un fons de mei de 4000 obratges pertocant las '''òbras màgers de la civilizacion occitana''', mei que mei en [[Gasconha]] e en Bearn, de l'[[Edat Mejana|Edat mejancèra]] dinc a uei lo dia, en maines de tots : literatura, [[lingüistica]], [[istòria]], musica, [[etnologia]], sociologia, etc. La mediatèca, qu'ei a disposicion deus salariats e membres de l'InÒc Aquitània. Qu'ei barrada au public desempuish lo començar de l'annada 2014. ==Partenaris== *Conselh Regionau d'[[Aquitània]] *Conselh generau deus [[Pirenèus Atlantics]] *DGLFLF *DRAC Aquitània *Vila de [[Vilhèra (Bearn)| Vilhèra]] *Écla Aquitaine *Conselh generau de [[Dordonha]] *Conselh generau d'[[Òlt e Garona]] *Conselh generau de [[Gironda]] *Conselh generau de las [[Lanas (departament)|Lanas]] ==Sedença sociau== [[Imatge:Casteth-d-este.jpg|right|thumb|Castèth d'Este]] Castèth d'Este<br> BP326<br> 64141 Billère/Vilhèra cedex ==Ligams extèrnes== * {{oc}} {{fr}} Site oficiau de l'[https://web.archive.org/web/20090519202609/http://www.in-oc.org/ InÒc Aquitània] * {{oc}} {{fr}} Site deu [https://web.archive.org/web/20140207103708/http://www.sondaqui.com/oc/ Patrimòni culturau immateriau occitan d’Aquitània] * {{oc}} {{fr}} [https://web.archive.org/web/20131001001917/http://trobar-aquitaine.org/oc/ Trobadors d’Aquitània] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20140628185253/http://www.pireneas.fr/ Banca Numerica de las Ressorças Pirenèas] ===Institucions lingüisticas e culturaus=== * {{oc}} {{fr}} [http://www.locongres.org/ Congrès permanent de la lenga occitana] * {{oc}} {{fr}} [http://www.ieo-oc.org/ Institut d'Estudis Occitans] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20140406183317/http://bnsa.patrimoines.aquitaine.fr/ Banca Numerica deu Saber Aquitan] * {{oc}} {{fr}} [https://web.archive.org/web/20151001195601/http://www.locirdoc.fr/E_loblog/CirdocAccueil.php CIRDÒC] * {{fr}} [http://www.comdt.org/ Conservatòri occitan - COMDT] * {{oc}} {{fr}} [http://www.talvera.org/ Associacion CORDAE La Talvera] * {{eu}} {{fr}} {{es}} {{en}} [http://www.eke.org/fr Institut culturau basco] * {{de}} {{fr}} [http://www.olcalsace.org/ Ofici tà la lenga e la cultura d'Alsàcia] * {{br}} {{fr}} [https://web.archive.org/web/20140301001518/http://www.opab-oplb.org/ Ofici de la lenga bretona] ===Edicions occitanas=== * {{oc}} {{fr}} {{ca}} [http://www.trabucaire.com/ El Trabucaire] * {{oc}} {{fr}} [http://www.editions-jorn.com/index-oc.htm Jorn] * {{oc}} {{fr}} [http://ideco-dif.com/ IEO/IDECO] * {{oc}} {{fr}} [http://www.letrasdoc.org/f/index.php Letras d'òc] * [http://www.lemoustier.com/ Médiathèque occitane] * {{fr}} [http://novelum.ieo24.online.fr/ Novelum] * {{oc}} {{fr}} [http://www.pernoste.com/ Per Noste] * {{oc}} {{fr}} [https://web.archive.org/web/20110903215154/http://reclams.org/ Reclams] * {{fr}} {{oc}} [https://web.archive.org/web/20140110172616/http://ventterral.com/ Vent Terral] == Nòtas == <references /> {{multibendèl|Portal Bearn|Portal Gasconha}} [[Categoria:Occitan]] [[Categoria:Associacion occitana]] [[Categoria:Cultura bearnesa]] [[Categoria:Institucion per la lenga e la cultura occitanas]] 1t4k7ergznb0fuo2wjr2ud6oy7xtrau 0 64994 2497577 2494088 2026-04-05T16:24:21Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2497577 wikitext text/x-wiki {{Infobox Escrivan | carta= | nom= Joan Francés Blanc | imatge=Joan Francés Blanc (April 2022).png | talha imatge=250px | legenda= | nom de naissença=Jean-François Blanc | nom aliàs= | data de naissença=[[8 de decembre]] de [[1961]] | luòc de naissença=[[Agen]] | data de decès= | luòc de decès= | activitat=consultant, [[linguista]], [[istorian]], [[Categoria:Ostal d'edicion occitan|editor]] e [[Pròsa occitana|prosator]] | lenga=[[occitan]], [[chèc]], [[anglés]], [[italian]], [[francés]] | genre=novèla, sciéncia ficcion | movement=descobertista | distincions= }} {{DebutaBio}}<ref name=ieo>{{Ref-libre |url=http://pagesperso-orange.fr/ostal.sirventes/bescrivans.htm#BLANC |editor=Institut d’Estudis Occitans |títol=Aicí Occitània. Catalòg de la creacion occitana |luòc=Puèglaurenç |an=1999 |isbn=2-859102-48-5}} Ficha actualizada sul sit web de l'IEO d'Aude.</ref> es un [[escrivan]] e lexicograf occitan, autor de romans, novèlas e articles d'opinion e de vulgarizacion. == Biografia == Es de paire lengadocian e de maire mitat gascona e mitat chèca.<ref name=auto>"Autoretrait literari", in ''Escrituras descobertistas : presentacion d’una jove literatura occitana'', Lo Gai Saber, Tolosa, 1996, ISSN 0047-4916</ref> Fa d'estudis d'istòria e de chèc a l'Universitat de Bordèu, e de lingüistica (tractament automatic de las lengas) a París.<ref name=auto /> Trabalha dins la revirada tecnica,<ref>Joan Francés Blanc. "E la revirada tecnica ?", in ''Occitans !'', 39, Tolosa, 1990, ISSN 0293-0994</ref> puèi dins de societats de servicis informatics. Dempuèi las annadas 1990 es actiu dins l’occitanisme parisenc<ref>Citat coma director de l'IEO París a la pagina 234 de Paul A. Silverstein. ''Algeria in France: Transpolitics, Race, and Nation''. Indiana University Press, 2004. ISBN 9780253003041.</ref>{{,}}<ref>"Je n’étais en train de faire cette classification que dans le but d’étudier ensuite la toponymie, et j’assistais chaque semaine aux cours d’occitan et de gascon à l’Institut d’Etudes Occitanes de Paris, quand son président d’alors, Jean-François Blanc, me fit savoir que l’éditeur L’Harmattan cherchait désespérément quelqu’un pour éditer dans sa collection "Parlons" les volumes sur le francoprovençal, le romanche et le schwytzertütsch.", [http://www.arpitania.eu/aca/documents/These_Stich_2001.pdf Dominique Stich, ''Francoprovençal. Proposition d’une orthographe supradialectale standardisée'', 2001], p.75</ref>{{,}}<ref>[http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb14439152q/PUBLIC Ficha BNF]</ref>{{,}}<ref>Peter V. Davies, "III. Occitan Studies. Language", ''The Year's Work in Modern Language Studies'', Vol. 57 (1995), pp. 242-291.</ref> e nacional,<ref>Kathryn Klingebiel, "III. Occitan Studies. Language", ''The Year's Work in Modern Language Studies'', Vol. 59 (1997), pp. 257-279.</ref> emai dins de projèctes de lexicografia: sosten lo [[Gidilòc]],<ref>Sauzet, Patrick e Ubaud, Josiane, ''Le verbe occitan. Lo vèrb occitan'', Edisud, Aix-en-Provence, 1995, ISBN 2-85744-815-5</ref> encoratja la creacion del projècte [[DiGaM]],<ref>Lafita, Jan, "DIGAM - DIccionari deu GAscon Moderne: Presentacion", ''Estudis Occitans'', ISSN 0980-7845, 12 (1992), 44-52</ref>{{,}}<ref>Lafita, Jan, "DIGAM - DIccionari deu GAscon Moderne: Presentacion", ''Ligam-DiGaM'', ISSN 1246-1512, 1 (1993), 16-20.</ref> publica lexics sul wèb<ref>Kathryn Klingebiel. [https://web.archive.org/web/20220930141223/http://klingebiel.com/occitan/dicos.html Occitan Lexicon Online]''.</ref>{{,}}<ref>[https://web.archive.org/web/20221026111409/http://eprints-phd.biblio.unitn.it/1500/1/Giovannini_Tesi_Dottorato_XXVII_ciclo_2015_ok.pdf#page=76 Michela Giovannini, ''Lessico nuovo in lingue di minoranza: ladino fassano e aranese a confronto''], 2015</ref>, participa a l’edicion del diccionari de Pierre Moureau<ref>Moureau, Pierre, ''Dictionnaire gascon-français français-gascon'', Princi Negre, Belin-Beliet, 1997, ISBN 2-905007-37-0. ISBN 978-2846184533</ref>, al lexic informatic publicat per l’[[Institut d'Estudis Occitans|IEO]] en 2009<ref>''Lexique thématique français-occitan. L’informatique. L’informatica'', Institut d’Estudis Occitans, 2009, ISBN 978-2-859104-30-6</ref> e a la [[Wikipèdia en occitan]]<ref>[https://web.archive.org/web/20150913112715/http://avoste.com/2015/08/10/em-mens-exigents-que-dautas-wikipedias-en-los-articles-pramor-quam-pas-nada-auta-enciclopedia-en-occitan “Èm mens exigents que d’autas Wikipèdias en los articles pr’amor qu’am pas nada auta enciclopèdia en occitan” ]. ''A Vòste''. S. L.: A Vòste. 10 d'agost de 2015.</ref>{{,}}<ref>[https://sapiencia.eu/entrevista-amb-j-f-blanc-burocrata-de-la-wikipedia-occitana/ “Entrevista amb J F Blanc burocrata de la wikipèdia occitana”]. ''Sapiéncia occitana''. 28 de març de 2023.</ref> e dins d'autras lengas. Redactor del bulletin ''Forra Borra'' de l'IEO París, i publica criticas e punts de vista. En [[1996]], es demèst los signataris de la crida "escrituras descobertistas"<ref>''Escrituras descobertistas'', número especial de la revista ''Lo Gai Saber'', 1996, ISSN 0047-4916.</ref> En 1997, crèa la revista de vexillologia ''[[Vexil'Òc]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20210131050438/https://vexiloc.tripod.com/vexiloc1.html ''Vexil'Òc'' n°1, 1997].</ref> Après doas novèlas publicadas dins l’encastre del concors literari Condó Sambeat ([[Val d'Aran]]), una en [[gascon]],<ref>"Nueit de junh", in ''De quan panèren un peishic de país'', Editorial Pagès, Lhèida, 1994, ISBN 84-7935-231-0</ref> l’autra en [[lengadocian]],<ref>"Onzadas", in ''Paraules dera tèrra'', Editorial Pagès, Lhèida, 1997, ISBN 84-7935-415-1</ref> publica en [[1998]] un roman de [[sciéncia-ficcion]] en gascon, ''[[Heisei (roman)|Heisei]]'',<ref>Joan Francés Blanc, ''Heisei'', Princi Negre, Pau, 1999, ISBN 2-905007-42-7</ref><ref>''Lo Gai Saber'', 470, Estiu de 1998, p. 133, ISSN 0047-4916</ref>{{,}}<ref>Jaume Figueras i Trull. "Heisei" in "Aué", p. VII. Suplement a ''Avui''. 3 d'abriu de 1999. [https://docplayer.es/94643152-Era-sala-sociau-tara-joenessa-plagada-en-betren-entrara-en-foncionament-en-ostiu.html (Còpia numerizada.)]</ref>{{,}}<ref>Jaume Figueras, ''A cau d’orella. Antologia de narrativa breu occitana del segle XX (edició bilingüe)'', Llibres de l'Índex, Barcelona, 2005, ISBN 84-95317-95-8</ref>{{,}}<ref>Mariano Martín Rodríguez. "The international bibliography of fictional non-fiction". Version: December 2019. [https://www.sciphijournal.org/wp-content/uploads/2019/12/SPJ-Issue-2019-04.pdf ''SciPhi Journal'' 2019/4]. pp. 36-40. [https://www.sciphijournal.org/wp-content/uploads/2019/12/Mariano-Martin-Rodriguez-Fictional-Non-Fiction-List-SciPhiJournal-Dec2019.pdf Legir en linha] sus [https://www.sciphijournal.org ''sciphijournal.com''].</ref> reeditat en [[2010]].<ref>Joan Francés Blanc, ''Heisei (Édition 2010)'', Éditions des Régionalismes, Cressé, 2010, ISBN 978-2-84618-740-4</ref>{{,}}<ref>Christian Andreu. "Viatgèrs der espaci". ''Diu negre''. 30 Octobre de 2016. https://web.archive.org/web/20220823182724/https://diunegre.com/2016/12/30/viatgers-der-espaci/</ref>{{,}}<ref>Cristian Andreu. "Viatgèrs der espaci". ''La Setmana''. n°1105. 7 de julhet de 2018. p. 16 ([https://fr.calameo.com/books/005608804e277d86cb0f1 Legir sus Calaméo]).</ref> Publica tanben d’articles dins qualques revistas occitanas.<ref name=ieo/> En [[2009]] crea las [[Edicions Talvera]]. En [[2010]] comença la publicacion de la colleccion ''[[Documents per l'estudi de la lenga occitana]]''<ref>[https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb42484551b Notiça bibliografica de la Bibliotèca nacionala de França - n°FRBNF42484907].</ref> dins l’encastre de l’[[Institut d'Estudis Occitans|IEO París]]. == Bibliografia == * F. Delèris. ''L'aucon'', 1992, ISBN 2-85910-139-8 * [[Joan Lahita (lingüista)|J. Lahita]]. "Digam", ''Ligam-Digam'' 1:1993, ISSN 1246-1512 * [[Patric Sauzet|P. Sauzet]]/[[Josiana Ubaud|J. Ubaud]]. ''Lo Vèrb Occitan, guide de conjugaison'', Edisud, Aix-en-Provence, 1995, ISBN 2-85744-815-5, [https://books.google.fr/books?id=QypKAAAAYAAJ&pg=PA4&dq=%22Joan+Franc%C3%A9s+Blanc%22&hl=ca&sa=X&ved=2ahUKEwj5iJHT-535AhVf7rsIHXJLBmY4ChDoAXoECAQQAg p. 4] * [http://www.csdl.tamu.edu/~crln/1995bib.html#occitan Kathryn Klingebiel. "Occitan" in ''Comparative Romance Linguistics Bibliographies'' 44:2, 1995], ISSN 0010-4167 * [https://web.archive.org/web/20061202044107/http://aune.lpl.univ-aix.fr/guests/felibrige/biblio95_Cb.html Jean Fourié. "Bibliographie du Félibrige", ''Lou Felibrige'', supplément au n°220, 1995], ISSN 0767-7677 * Raimond Guiraud. ''22, carrièra del Taur'', I.E.O., Crimis, 1995, ISBN 2-85910-184-5 * Pierre Moureau. ''Dictionnaire gascon-français français-gascon'' Princi Negre, Belin-Beliet, 1997 ISBN 2-905007-37-0 * [http://www.csdl.tamu.edu/~crln/1997bib.html#occitan Kathryn Klingebiel. "Occitan" in ''Comparative Romance Linguistics Bibliographies'' 46:2, 1997], ISSN 0010-4167 * [https://web.archive.org/web/20160228012553/http://www.cieldoc.com/presso/integral/pres0031.pdf Ives Gourgaud. "Un païs virtuau", ''Prouvènço d'aro'' 116:4, 10/1997], ISSN 1144-8482 * [https://web.archive.org/web/20070311223513/http://www.csdl.tamu.edu/~crln/1998bib.html#occitan Kathryn Klingebiel. "Occitan" in ''Comparative Romance Linguistics Bibliographies'' 47:2, 1998], ISSN 0010-4167 * [https://books.google.fr/books?id=bPzfAAAAMAAJ&q=%22Livres+de+France%22+1998+heisei&dq=%22Livres+de+France%22+1998+heisei&hl=fr&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi4wu3ilpv5AhXwgP0HHagWAMQQ6AF6BAgCEAI ''Livres de France''], 203-208, Éditions professionelles du livre, 1998, ISSN 0294-0019 * Institut d’Estudis Occitans. ''Aicí Occitània. Catalòg de la creacion occitana'', Puèglaurenç, 1999, ISBN: 2-859102-48-5 * [https://web.archive.org/web/20030219135158/http://www.chez.com/digam/ldsa03.html ''Ligam-Digam'' n°3 - Somari analitic, 1999], ISSN 1246-1512 * [https://web.archive.org/web/20111111065524/http://www.ctv.es/USERS/jolle/news21.htm Jaume Ollé. ''Flag report'', 11, 1999] ("Joan Francesc Blanch") * J. Lahita. "10 ans au service du Gascon : DiGaM", ''Ligam-Digam'', HS8:2000, ISSN 1246-1512 * Dominique Stich. [http://www.arpitania.eu/aca/documents/These_Stich_2001.pdf#page=75 ''Francoprovençal. Proposition d'une orthographe supradialectale standardisée'', 2001]. p. 75 * [https://web.archive.org/web/20080516052401/http://bibliographienationale.bnf.fr/livres/CuM_02.H/cadre803-17.html ''Bibliographie nationale française'', 2002] * [http://www.udc.es/grupos/lexicografia/bibliografia/bi_by.html Félix Córdoba Rodríguez. ''Bibliografía temática de la lexicografía'', 2003], ISBN 978-84-695-6804-0 * Paul A. Silverstein. ''Algeria in France: Transpolitics, Race, and Nation''. Indiana University Press, 2004, ISBN 978-0-253-34451-9, p. 234. * Paul A. Silverstein. [http://www.c3.hu/scripta/scripta0/replika/honlap/english/02/02silver.htm "French Alterity. Articulating Intra-National Difference in the New Europe."] ''Replika''. N°38. 01.12.1999 pp. 137–160 * Jaume Figueres i Trull. ''Antologia de narrativa breu occitana del segle XX'' (edició bilingüe). Edició i introducció de Jaume Figueras. Llibres de l'Índex. Narrativa contemporània, 11. Barcelona, 2005, ISBN 84-95317-95-8 (978-84-95317-95-7) * [https://web.archive.org/web/20160304032608/http://www.termcat.cat/ca/Diccionaris_En_Linia/38/docs/DL/SI_Introduccio.pdf Jusèp Loís Sans Socasau. "Introduccion", in Termcat, ''Diccionari de la societat de l'informacion. Nòvas tecnologias e Internet'', 2009] * [https://web.archive.org/web/20160228005945/http://www.termcat.cat/ca/Diccionaris_En_Linia/38/docs/DL/SI_Criteris.pdf Claudi Balanguer. "Critèris", in Termcat, ''Diccionari de la societat de l'informacion. Nòvas tecnologias e Internet'', 2009] * [https://web.archive.org/web/20221026112906/https://www.raco.cat/index.php/LlenguaUs/article/view/234234/316457 Claudi Balaguer. "La llengua occitana i les noves tecnologies", in ''Llengua i ús'', 47, 2010], ISSN 2013-052X * [https://occitanica.eu/items/show/11222 Miquèl Pedussaud. ''Edicion critica de la correspondéncia de Joan Bodon a Robèrt Lafont (1951-1974)''] sens data (après 2010) p. 41 * [https://web.archive.org/web/20221026111409/http://eprints-phd.biblio.unitn.it/1500/1/Giovannini_Tesi_Dottorato_XXVII_ciclo_2015_ok.pdf Michela Giovannini. ''Lessico nuovo in lingue di minoranza: ladino fassano e aranese a confronto''], 2015, pp.76, 78, 97. * Christian Andreu. [https://web.archive.org/web/20150913112715/http://avoste.com/2015/08/10/em-mens-exigents-que-dautas-wikipedias-en-los-articles-pramor-quam-pas-nada-auta-enciclopedia-en-occitan "Èm mens exigents que d'autas wikipèdias en los articles pr'amor qu'am pas nada auta enciclopèdia en occitan"] Entervista de Joan Francés Blanc. ''A Vòste'', 10/08/2015 * Vincent Bresson. [https://www.slate.fr/tech-internet/la-libre-encyclopedie/wikipedia-langues-regionales-breton-occitan-corse-catalan-locuteurs-traduire-version-oralite-dialecte "Breton, corse, occitan, catalan... Les langues régionales se cultivent sur Wikipédia"], ''Slate.fr'', 07/12/2022 * Christian Andreu. [https://sapiencia.eu/entrevista-amb-j-f-blanc-burocrata-de-la-wikipedia-occitana/ "Entrevista amb J. F. Blanc, burocrata de la wikipèdia occitana"], ''Sapiéncia occitana'', 28/03/2023 ==Òbras== ===Biografia, jornal=== * "Autoretrach literari" dins ''Escrituras descobertistas : presentacion d'una jove literatura occitana'', Tolosa: 1996, lo Gai Saber. N° especial, ISSN 0047-4916. * "Extrach de cronica negra e blava dels jorns de Praga" dins ''Escrituras descobertistas : presentacion d'una jove literatura occitana'', Tolosa: 1996, lo Gai Saber. N° especial, ISSN 0047-4916.<ref>''Prouvènço aro'' n°116, octobre de 1997</ref> ===Novèlas=== * "Nueit de junh" dins ''De quan panèren un peishic de país''. Lhèida: 1994, Editorial Pagès, ISBN 84-7935-231-0. [http://jf.blanc.free.fr/soho/nueit.html Tèxte en linha]. * "Onzadas" dins ''Paraules dera tèrra'' : Editorial Pagès, Lleida, 1997, ISBN 84-7935-415-1. Tèxte en linha: [http://jf.blanc.free.fr/soho/onzadas1.html Part primièra], [http://jf.blanc.free.fr/soho/onzadas2.html Part segonda]. ===Roman=== * ''[[Heisei (roman)|Heisei]]'': Princi Negre, 1999, ISBN 2-905007-42-7.<ref>[https://web.archive.org/web/20080516052401/http://bibliographienationale.bnf.fr/livres/CuM_02.H/cadre803-17.html Bibliografia nacionala francesa]</ref>{{,}}<ref>''Livres de France'', 203-208, Éditions professionelles du livre, 1998</ref>{{,}}<ref>Jaume Figueras i Trull. "Heisei" in "Aué", p. VII. Suplement a ''Avui''. 3 d'abriu de 1999. [https://docplayer.es/94643152-Era-sala-sociau-tara-joenessa-plagada-en-betren-entrara-en-foncionament-en-ostiu.html (Còpia numerizada.)</ref> ² ISBN 2-84618-740-1, 2010<ref>Cristian Andreu. [https://web.archive.org/web/20220823182724/https://diunegre.com/2016/12/30/viatgers-der-espaci/ "Viatgèrs der espaci"]. ''Diu Negre''. 30 de decémer de 2016.</ref>{{,}}<ref>Cristian Andreu. "Viatgèrs der espaci". ''La Setmana''. n°1105. 7 de julhet de 2018. p. 16 ([https://fr.calameo.com/books/005608804e277d86cb0f1 Legir sus Calaméo]).</ref>{{,}}<ref>[https://web.archive.org/web/20110909035827/http://www.princi-negue.oxatis.com/PBSCProduct.asp?ItmID=119525 Fica deu libe]</ref> ===Lexicografia, lingüistica=== * "Les mots noveus en lenga d'oc". ''La Clau Lemosina'' 90:8-13, 1992.<ref>''Comparative Romance Linguistics Bibliographies'', https://web.archive.org/web/20160311035852/http://www.csdl.tamu.edu/~crln/1995bib.html#occitan</ref>{{,}}<ref>Kathryn Klingebiel, "Bibliography of Occitan Linguistics for 1993", ''Tenso'', Volume 10, Number 1, Fall 1994, pp. 53-85'' DOI: https://doi.org/10.1353/ten.1994.0011</ref> * "Lengatges de comanda e recèrcs dens lexics: l'exemple de SC/REXX." ''Ligam-DiGaM'' 3:31-37, 1993.<ref>''Comparative Romance Linguistics Bibliographies'', https://web.archive.org/web/20070423200717/http://www.csdl.tamu.edu/~crln/1997bib.html</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20060506010310/http://www.chez.com/digam/ldsa03.html ''Ligam-DiGaM'' n°3. Somari analitic.]</ref> * [http://www.occitania.online.fr/aqui.comenca.occitania/en-oc.html ''Lexic anglés-occitan'', 1996 (en linha)] <ref name=ywmls2008>Kathryn Klingebiel, "Language", ''The Year's Work in Modern Language Studies''. Vol. 70 (2008) p. 261. https://www.jstor.org/stable/25833085</ref> * [http://www.occitania.online.fr/aqui.comenca.occitania/eu-oc.html ''Lexic basco-occitan'', 1996 (en linha)] * [https://web.archive.org/web/20071128014407/http://www.occitania.online.fr/aqui.comenca.occitania/es-oc.html ''Lexic espanhòl-occitan'', 1996 (en linha)] * [https://web.archive.org/web/20100921210833/http://www.occitania.online.fr/aqui.comenca.occitania/fr-oc.html ''Lexic francés-occitan'', 1996 (en linha)] * [https://web.archive.org/web/20110219152705/http://www.occitania.online.fr/aqui.comenca.occitania/infoenoc.html ''Pichon lexic d'informatica anglés-occitan (little english-occitan lexic of computer science) '', 1996 (en linha)]<ref name=ywmls2008 />{{,}}<ref>Michela Giovannini. [http://llengua.gencat.cat/web/.content/documents/publicacions/btpl/arxius/21_Occitania_en_Catalonha.pdf#page=10 "La web habla aranés. Terminos informáticos en lengua minoritaria."] in Aitor CARRERA BAIGET, Isabel GRIFOLL, editors, ''Occitània en Catalonha: de tempses novèls, de novèlas perspectivas. Actes de l'XIen Congrès de l'Associacion Internacionala d'Estudis Occitans''. (Lhèida, del 16 al 21 de junh de 2014). Barcelona: Generalitat de Catalunya, departament de Cultura. 2017. Biblioteca técnica de política lingüística, 21. Documents occitans, ISBN 978-84-393-9567-6</ref> * [https://web.archive.org/web/20081202183808/http://www.occitania.online.fr/aragones.pdf ''Lexic aragonés-occitan'', 2007 (en linha)] * [https://web.archive.org/web/20110919113225/http://www.occitania.online.fr/info-en.pdf ''Lexic d'informatica anglés-occitan'', 2008 (en linha)]<ref name=ywmls2008 /> * [https://web.archive.org/web/20180429092030/http://www.occitania.online.fr/info-ca.pdf ''Lexic d'informatica catalan-occitan'', 2008 (en linha)]<ref name=ywmls2008 /> * [https://web.archive.org/web/20180429092846/http://www.occitania.online.fr/info-es.pdf ''Lexic d'informatica espanhòl-occitan'', 2008 (en linha)]<ref name=ywmls2008 /> * [http://www.occitania.online.fr/info-fr.pdf ''Lexic d'informatica francés-occitan'', 2008 (en linha)]<ref name=ywmls2008 /> * (edicion) [https://web.archive.org/web/20151229012120/http://issuu.com/jfblanc/docs/las_lengas_de_libor_sztemon_-__jazyky_libora_sztem ''Las lengas de Libor Sztemon. 2. Sorgas'', 2009 (en linha)]. * (collaboracion) ''Lexique thématique français-occitan. L'informatique. L'informatica'', Institut d'Estudis Occitans, 2009, ISBN 978-2-859104-30-6<ref>[http://www.ideco-dif.com/detail.php?article_id=9782859104306]</ref>. * [http://edicions.talvera.free.fr/lengas/Joan%20Franc%e9s%20BLANC.%20Lexic%20oromo-occitan%20e%20occitan-oromo.pdf ''Lexic oromo-occitan e occitan-oromo''], Edicions Talvera, 2010, ISBN 979-10-90696-04-4 (en linha) * [http://edicions.talvera.online.fr/bastidas/Joan%20Franc%e9s%20BLANC.%20Las%20lengas%20de%20Libor%20Sztemon%201%20-%20Lo%20mrezisk.pdf ''Las lengas de Libor Sztemon 1: lo mrezisk''], Edicions Talvera, 2010, ISBN 979-10-90696-01-3 (en linha) * [http://edicions.talvera.online.fr/bastidas/Joan%20Franc%e9s%20BLANC.%20Lexic%20mrezisk-ch%e8c-occitan.pdf ''Lexic mrezisk-chèc-occitan''], Edicions Talvera, 2010, ISBN 979-10-90696-03-7 (en linha) * [http://www.occitania.online.fr/liberots/Joan%20Frances%20BLANC.%20Kratka%20mluvnice%20aranesstiny.pdf ''Krátká mluvnice aranésštiny''], Occitània Online: 2016 (en linha) * [http://www.occitania.online.fr/liberots/Joan%20Franc%E9s%20BLANC.%20Abracat%20de%20gramatica%20aranesa.pdf ''Abracat de gramatica aranesa''], Occitània Online: 2016 (en linha) ===Editorials, opinions, critica=== * "Aquí los jorns càmbian de nom". ''Parlem. Vai-i qu'as paur'' 25:15-16. 1990. ([https://web.archive.org/web/20200114174923/https://www.macarel.net/files/parlem/Parlem_2-025.pdf En linha]) * "En occitan, tota la setmana!" ''Forra Borra'' 108:1 París: IEO París. 1995.<ref name=CRLN472>''Comparative romance linguistics newsletter'', Volume 47, Issue 2, Texas A & M University. Dept. of Hispanic Studies, 1998 https://web.archive.org/web/20070311223513/http://www.csdl.tamu.edu/~crln/1998bib.html</ref> * "Un estiu en Ciberia" ''Occitans!'' 69:8-9. 1995.<ref>Peter V. Davies, "Language", ''The Year's Work in Modern Language Studies'', Vol. 57 (1995), pp. 242-291 Stable URL: http://www.jstor.org/stable/25832673 "R. Marti, 'Los camins de l'imaginari', Occitans!, 66:3, and J.-F. Blanc, 'Un estiu en Ciberia', ib, 68, 8-9, note the possibility of promoting Occitan on the Internet"</ref> * "Colera après una repotegada" ''lo Gai Saber'' 462:241. Estiu de 1996. [http://jf.blanc.free.fr/pubs/coleraGS.pdf Version numerizada]. * "Discors, paraula, lenga?" ''Forra Borra'' 114:3-5. París: IEO París. 1996<ref name=CRLN472 /> * "L'Institut d'Estudis Occitans de París e lo projècte de ''Diccionari deu Gascon Modèrn'' (DiGaM)". ''Forra Borra'' 123:3-6. París: IEO París. 1996<ref name=CRLN472 /> * "En seguida de l'article ''L'IEO París e lo projècte DiGaM''". ''Forra Borra'' 124:3-6. París: IEO París. 1996<ref name=CRLN472 /> * "Sus Internet se charro en lengo nostro". ''[[Prouvènço d'aro]]'' 99:13.<ref name=CRLN472 /> Marselha: 1996 * [https://mediatheques-test.montpellier3m.fr/ESBAMA/doc/CAMO/1130279/una-revista-sul-teatre-occitan-per-que-far "Una revista sul teatre occitan, per qué far?"], ''Occitans!'' 76:14-15. 1996. * "Manciet romancier" in ''Bernard Manciet: la voix d'une œuvre (Auteurs en scène n°2)'', Editions Théâtre des treize vents, Centre dramatique national Languedoc Roussillon Montpellier, 1997. ISBN'''‎''' 978-2859981846 * "Quin occitanisme per deman". ''Occitans!'' suppl. al n°81 (Oct.-dec de 1997) <ref>Kathryn Klingebiel. "Occitan Studies. Language". ''The Year's Work in Modern Language Studies'' Vol. 60 (1998), p. 191 https://www.jstor.org/stable/25833085</ref> * [https://biblio.cieldoc.com/presso/integral/pres0109.pdf#page=3 "Réponses à des non-réponses"]. ''Lo Lugarn'' n°71 (prima de 2000). * Blanc, Joan-Francés e Bonafé, Maria Elena. 2009. "Andrieu Benedetto, l'òme teatre", ''[[Anem! Occitans!]]'', n°130, setembre-octobre-novembre de 2009. ==== Sciéncias umanas ==== * "Les minorités linguistiques face aux états-nations", [https://archive.org/details/laquestionamazig0000unse/mode/2up ''La question amazighe en 1996 : interrogations actuelles. Actes de la table ronde organisée par le MCB France, Paris, 21 avril 1996''], Argenteuil : Mouvement Culturel Berbère, 1997, pp. 83-86. (Citat per Silverstein 1999 e 2004) * ''[http://bandieras.free.fr/bandieras/edicions/Joan-Franc%e9s%20BLANC%20-%20Enciclop%e8dia%20dels%20drap%e8ls.pdf Enciclopèdia dels drapèls]'' Vert-Saint-Denis. 2002, ''[http://bandieras.free.fr/bandieras/edicions/Joan%20Franc%e9s%20BLANC%20-%20Enciclop%e8dia%20dels%20drap%e8ls.pdf ²]'' Vert-Saint-Denis. 2008. * ''[http://edicions.talvera.free.fr/esbrigalhs/Joan%20Franc%e9s%20Blanc.%20Bandi%e8ras%20del%20mond.pdf Bandièras del mond.]'' Lion: Edicions Talvera. 2013. ISBN 979-10-90696-18-1. * ''[http://edicions.talvera.free.fr/esbrigalhs/Joan%20Franc%E9s%20Blanc.%20Las%20comunas%20d%27Occit%E0nia.pdf Las comunas d'Occitània]''. Estrasborg: Edicions Talvera. 2017. <nowiki>ISBN 979-10-90696-36-5</nowiki>. ([https://amzn.eu/d/h2qkD15 version Kindle], 2019). [http://edicions.talvera.free.fr/esbrigalhs/Joan%20Franc%E9s%20Blanc.%20Las%20comunas%20d%27Occit%E0nia%20%282a%20edicion%202022%29.pdf Segonda edicion: 2022.] <nowiki>ISBN 979-10-90696-37-2</nowiki>. ==== Edicions e prefàcias ==== * (Editor) [http://edicions.talvera.free.fr/esbrigalhs/Pascual%20Madoz%20e%20Ib%E1%F1ez.%20Diccionario%20geogr%E1fico-estad%EDstico-hist%F3rico%20de%20Espa%F1a%20y%20sus%20posesiones%20de%20Ultramar.%20Volum%201.pdf Pascual MADOZ E IBÁÑEZ. ''Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar.'' Volum 1 (A-Albondon) Tòme I. Part primièra de l'original] {{ISBN|979-10-90696-38-9}} a [http://edicions.talvera.free.fr/esbrigalhs/Pascual%20Madoz%20e%20Ib%E1%F1ez.%20Diccionario%20geogr%E1fico-estad%EDstico-hist%F3rico%20de%20Espa%F1a%20y%20sus%20posesiones%20de%20Ultramar.%20Volum%2033.pdf 33 (Viso del Alcor-Zuzones) Tòme XVI. Part segonda de l'original] {{ISBN|979-10-90696-70-9}}. [[Estrasborg]]: [[Edicions Talvera]]. 2022. * [http://edicions.talvera.free.fr/esbrigalhs/Pascual%20Madoz%20e%20Ib%E1%F1ez.%20Diccionario%20geogr%E1fico-estad%EDstico-hist%F3rico%20de%20Espa%F1a%20y%20sus%20posesiones%20de%20Ultramar.%20Volum%201.pdf#page=5 "A prepaus de Pascau Madòs Ibànhes"], in Pascual MADOZ E IBÁÑEZ. ''Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar.'' Volum 1 (A-Albondon) Tòme I. Part primièra de l'original {{ISBN|979-10-90696-38-9}}. [[Estrasborg]]: [[Edicions Talvera]]. 2022. * (Editor) Eugène VAN BEMMEL. [http://ieoparis.free.fr/delo/Eug%E8ne%20VAN%20BEMMEL.%20De%20la%20langue%20proven%E7ale%20%281846%29.pdf ''De la langue provençale'']. [[París (França)|París]], [[Institut d'Estudis Occitans|IEO París]], [[2023]]. [[Documents per l'estudi de la lenga occitana]] {{ISSN|2117-9271}} n°124. * [http://ieoparis.free.fr/delo/Eug%E8ne%20VAN%20BEMMEL.%20De%20la%20langue%20proven%E7ale%20%281846%29.pdf#page=5 "Parlavan galés los trobadors?"], in Eugène VAN BEMMEL. ''De la langue provençale''. [[París (França)|París]], [[Institut d'Estudis Occitans|IEO París]], [[2023]]. [[Documents per l'estudi de la lenga occitana]] {{ISSN|2117-9271}} n°124. * (Editor) Ernst ERDMANNSDÖRFER. [http://ieoparis.free.fr/delo/Ernst%20ERDMANNSD%D6RFFER.%20Reimw%F6rterbuch%20der%20Trobadors%20%281897%29.pdf ''Reimwörterbuch der Trobadors'']. [[París (França)|París]], [[Institut d'Estudis Occitans|IEO París]], [[2023]]. [[Documents per l'estudi de la lenga occitana]] {{ISSN|2117-9271}} n°125. * [http://ieoparis.free.fr/delo/Ernst%20ERDMANNSD%D6RFFER.%20Reimw%F6rterbuch%20der%20Trobadors%20%281897%29.pdf#page=5 "Rimejas que rimejaràs"], in Ernst ERDMANNSDÖRFER. ''Reimwörterbuch der Trobadors''. [[París (França)|París]], [[Institut d'Estudis Occitans|IEO París]], [[2023]]. [[Documents per l'estudi de la lenga occitana]] {{ISSN|2117-9271}} n°125. * (Editor) Achille LUCHAIRE. [http://edicions.talvera.free.fr/lengas/Achille%20LUCHAIRE.%20De%20lingua%20aquitanica.pdf ''De lingua aquitanica'']. [[Estrasborg]], [[Edicions Talvera]], [[2023]]. {{ISBN|979-10-90696-71-6}}. * [http://edicions.talvera.free.fr/lengas/Achille%20LUCHAIRE.%20De%20lingua%20aquitanica.pdf#page=5 "Un Luchaire lutaire"], in Achille LUCHAIRE. ''De lingua aquitanica''. [[Estrasborg]], [[Edicions Talvera]], [[2023]]. {{ISBN|979-10-90696-71-6}}. * (Editor) [[Joan Josèp Espelit]]. [http://edicions.talvera.free.fr/esbrigalhs/Joan%20Jos%E8p%20Espelit.%20Dictionnaire%20g%E9ographique%2C%20historique%20et%20politique%20des%20Gaules%20et%20de%20la%20France.%20Vol.%20I.%20A%97Azy-le-Vif.pdf ''Dictionnaire géographique, historique et politique des Gaules et de la France. Vol. I. A—Azy-le-Vif'']. [[Estrasborg]], [[Edicions Talvera]], [[2023]]. {{ISBN|979-10-90696-72-3}}. * [http://edicions.talvera.free.fr/esbrigalhs/Joan%20Jos%E8p%20Espelit.%20Dictionnaire%20g%E9ographique%2C%20historique%20et%20politique%20des%20Gaules%20et%20de%20la%20France.%20Vol.%20I.%20A%97Azy-le-Vif.pdf#page=5 "L’espelida d’Espelit"] in [[Joan Josèp Espelit]]. [http://edicions.talvera.free.fr/esbrigalhs/Joan%20Jos%E8p%20Espelit.%20Dictionnaire%20g%E9ographique%2C%20historique%20et%20politique%20des%20Gaules%20et%20de%20la%20France.%20Vol.%20I.%20A%97Azy-le-Vif.pdf ''Dictionnaire géographique, historique et politique des Gaules et de la France. Vol. I. A—Azy-le-Vif'']. [[Estrasborg]], [[Edicions Talvera]], [[2023]]. {{ISBN|979-10-90696-72-3}}. * [http://edicions.talvera.free.fr/esbrigalhs/Joan%20Jos%E8p%20Espelit.%20Dictionnaire%20g%E9ographique%2C%20historique%20et%20politique%20des%20Gaules%20et%20de%20la%20France.%20Vol.%20I.%20A%97Azy-le-Vif.pdf#page=7 "Presentacion del volum I del diccionari d’Espelit"] in [[Joan Josèp Espelit]]. [http://edicions.talvera.free.fr/esbrigalhs/Joan%20Jos%E8p%20Espelit.%20Dictionnaire%20g%E9ographique%2C%20historique%20et%20politique%20des%20Gaules%20et%20de%20la%20France.%20Vol.%20I.%20A%97Azy-le-Vif.pdf ''Dictionnaire géographique, historique et politique des Gaules et de la France. Vol. I. A—Azy-le-Vif'']. [[Estrasborg]], [[Edicions Talvera]], [[2023]]. {{ISBN|979-10-90696-72-3}}. * (Editor) [[Joan Josèp Espelit]]. [http://edicions.talvera.free.fr/esbrigalhs/Joan%20Jos%E8p%20Espelit.%20Dictionnaire%20g%E9ographique%2C%20historique%20et%20politique%20des%20Gaules%20et%20de%20la%20France.%20Vol.%20II.%20Baalon%97Byans.pdf ''Dictionnaire géographique, historique et politique des Gaules et de la France. Vol. II. Baalon—Byans'']. [[Estrasborg]], [[Edicions Talvera]], [[2023]]. {{ISBN|979-10-90696-73-0}}. * [http://edicions.talvera.free.fr/esbrigalhs/Joan%20Jos%E8p%20Espelit.%20Dictionnaire%20g%E9ographique%2C%20historique%20et%20politique%20des%20Gaules%20et%20de%20la%20France.%20Vol.%20II.%20Baalon%97Byans.pdf#page=5 "Presentacion del volum II del diccionari d’Espelit"] in [[Joan Josèp Espelit]]. [http://edicions.talvera.free.fr/esbrigalhs/Joan%20Jos%E8p%20Espelit.%20Dictionnaire%20g%E9ographique%2C%20historique%20et%20politique%20des%20Gaules%20et%20de%20la%20France.%20Vol.%20II.%20Baalon%97Byans.pdf ''Dictionnaire géographique, historique et politique des Gaules et de la France. Vol. II. Baalon—Byans'']. [[Estrasborg]], [[Edicions Talvera]], [[2023]]. {{ISBN|979-10-90696-73-0}}. * (Editor) [[Loís Alibèrt|Loís ALIBÈRT]], [[Pompeu Fabra|Pompeu FABRA]]. [http://edicions.talvera.free.fr/primadiers/Pompeu%20FABRA%2C%20Lo%EDs%20ALIB%C8RT.%20Occitan%20e%20catalan.pdf ''Occitan e catalan'']. [[Estrasborg]], [[Edicions Talvera]], [[2023]]. {{ISBN|979-10-90696-74-7}}. * [http://edicions.talvera.free.fr/primadiers/Pompeu%20FABRA%2C%20Lo%EDs%20ALIB%C8RT.%20Occitan%20e%20catalan.pdf#page=5 "Desviacions cap al non res"], in Loís ALIBÈRT, Pompeu FABRA. ''Occitan e catalan''. [[Estrasborg]], [[Edicions Talvera]], [[2023]]. {{ISBN|979-10-90696-74-7}}. {{Rf}} {{autoritats}} {{Multibendèl|LitOc|portal Lengadòc|portal Gasconha}} {{O|Blanc, Joan Francés}} {{nais|1961}} [[Categoria:Escrivan de sciéncia-ficcion‎]] [[Categoria:Escrivan occitan contemporanèu]] [[Categoria:Escrivan occitan del sègle XX]] [[Categoria:Literatura occitana]] [[Categoria:Naissença a Agen]] ezhy8pmrp7lrykopty4bunhi1iabvhv 0 65649 2497589 2496333 2026-04-05T21:34:01Z Ziv 56933 ([[c:GR|GR]]) [[File:Caravaggio.emmaus.750pix.jpg]] → [[File:Supper at Emmaus-Caravaggio (1601).jpg]] → File replacement: update from a old version to a newer one with better quality ([[c:c:GR]]) 2497589 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Entèsta label|BA}} '''Michelangelo Merisi<ref>o '''Merigi''' o '''Amerighi'''.</ref> da Caravaggio''', dich '''Caravaggio''', nascut a [[Milan]] lo [[28 de setembre]] de 1571, mòrt a Porto Ercole lo [[18 de julhet]] de 1610, foguèt un pintre italian. Actiu a [[Roma]], [[Nàpols]], [[Malta]] e en [[Sicília]] entre [[1593]] e [[1610]], es considerat coma lo premier grand representant de l'escòla [[Barròc|barròca]] e un dei pintres pus celèbres dau Mond. [[Imatge:Bild-Ottavio Leoni, Caravaggio.jpg|right|thumb|250px|Retrach de Caravaggio, Ottavio Leoni, 1621]] {{cita|Quand i a pas d'energia i a pas de color, pas de forma, pas de vida|Caravaggio}} == Biografia == === La joventut (1571-1595) === Michelangelo Merisi nasquèt en 1571, a [[Milan]] coma o pròva lo certificat de naissença descubèrt en 2007<ref>La descubèrta clava un debat dubèrt en 1973, quand per lo premier còp se metèt en dobte que foguèsse nascut a [[Caravaggio (Itàlia)|Caravaggio]] dins la [[província de Bergam]], tradicion sensa fondament, mai comunament acceptada dempuei de sègles. Segon de recèrcas recentas dins leis archius parroquiaus lombards, Michelangelo Merisi nasquèt dins la parròquia de Santo Stefano in Brolo (Milan) lo 28 de setembre de 1571 e i foguèt batejat lo 30: {{cita|Adi 30 fu bat[tezzato] Michel Angelo f[ilio] de D[omino] Fermo Merixio et d[omina] Lutia de Oratoribus. Compare Francesco Sessa}}. Cf. [http://www.ilsole24ore.com/art/SoleOnLine4/Tempo%20libero%20e%20Cultura/2007/06/carminati-caravaggio.shtml?uuid=4d415878-19a4-11dc-ac19-00000e251029&DocRulesView=Libero ''Sole24ore, suplement dominicau, 25 de febrier de 2007''].</ref>. Son paire, Fermo Merisi, èra intendent e arquitècte decorator ({{cita|magister}}) de Francesco I{{exp|er}} Sforza, marqués de Caravaggio. Sa maire, Lucia Aratori, aparteniá a una familha aisada de l'encontrada. En 1576 la familha se mudèt a Caravaggio en [[Lombardia]] per fugir l'epidemia de [[pèsta]] que devastava Milan. Lo paire e lo grand i moriguèron en 1577. Se supausa que lo futur artista cresquèt ailà, e que la familha restèt en relacion amb lei [[Sforza]] e seis aliats (per maridatge), lei poderós [[Colonna]], que devián jogar puei un ròtle major dins la vida de Caravaggio. En 1584, dins sei tretze ans, Michelangelo intrèt per aprendís dins l'obrador dau pintre [[Lombardia|lombard]] [[Simone Peterzano]], actiu a Milan, d'una cèrta renomada a l'epòca, e escolan de [[Tician]]<ref>Segon lo contracte d'aprendissatge.</ref>; i deviá restar quatre ans. Entandaumens, aprenguèt la leiçon dei mèstres de l'escòla lombarda e [[Venèt|venèta]]. Giulio Mancini, un de sei biografs, dins lei ''Considerazioni sulla pittura'' de 1621, sotalinha lo fòrt caractèr de l'artista ja dins aquelei premiereis annadas: «''Estudièt dins son enfança pendent quatre o cinc ans a Milan, amb diligéncia, e mai de temps en temps faguèsse quauqua extravagança causada per aquel afogament e aquel esperit tant viu.''»<ref>{{cita|''Studiò in fanciullezza per quattro o cinque anni in Milano, con diligenza ancorché di quando in quando, facesse qualche stravaganza causata da quel calore e spirito così grande.''}}</ref> Lo 6 d'abriu de 1588 tombava tèrme lo contracte amb son mèstre; tant se pòt que lo jove pintre n'aprofichèt per visitar [[Venècia]] e veire leis òbras dei grands mèstres de la color, [[Giorgione]], [[Tician]] e [[Tintoretto]]. ==== Lo sejorn a Roma (1592) ==== [[Fichièr:Fanciullo con canestro di frutta (Caravaggio).jpg|thumb|250px|''Dròlle amb una canestèla de frucha'', 1593, òli sus tela, 70&nbsp;cm × 67&nbsp;cm, Roma, Gallerie Borghese.]] Quauquei biografs dau pintre (subretot Giovanni Baglione), fan allusion a un omicidi probable que Caravaggio, qu'aviá alora gaire mai de vint ans, auriá comés aquel an, supausant que lo viatge a Roma foguèsse estat en fach una fugida. Lei premiers temps foguèron durs e depriments, subretot a causa de son caractèr menèbre e agressiu que facilitava pas sei relacions amb leis autrei. Giovanni Pietro Bellori, un istorian de l'epòca e un dei premiers [[biografia|biografs]] de Caravaggio, lo descriu ja afectat an aqueu moment per la [[malària]], malautiá que condicionèt tota la vida son sistèma nerviós e rendèt son fisic fragil e vulnerable, en contrast perfiech amb son temperament irascible.[[Fichièr:Baco, por Caravaggio.jpg|right|thumb|285px|''Bacus'', 1593-1594, òli sus tela, 95&nbsp;cm x 85&nbsp;cm, [[Florença]], Galariá deis Oficis.]]Dins lo premier periòde roman, Caravaggio se veguèt obligat de faire de còpias de quadres sagrats: se'n serviá per pagar son lotjament modèst dins la pension menada per un ''monsignor'' Pandolfo Pucci (que se li disiá {{cita|Monsignor Insalata}}, a causa dau manjar gaire regissent qu'aviá costuma de servir a sei clients). Alassat d'aquela situacion, l'artista s'installèt près de l'obrador de Lorenzo lo Sicilian, pintre mediòcre que saupèt pas valorar e sasir lo talent dau jove aprendís en cu fasiá pintar ren que de tèstas de sants. Après lo Sicilian, Caravaggio aguèt brevament per mèstre Antiveduto Gramatica, un pintre manierista [[Siena|sienés]] alambicat. Gràcias a l'aprendissatge dins leis obradors d'aquelei dos artistas, Caravaggio aquistèt la rapiditat d'execucion: estent que lei dos pintres produsián d'òbras {{cita|en seria}}, en un grand nombre de còpias, elei e seis escolans, que seguissián sei directivas, èran constrenchs de pintar rapidament. Foguèt tanben gràcias a sei premiers mèstres se Caravaggio dins lo corrent de vint ans de carriera capitèt a crear tant de caps d'òbra. ==== L'obrador dau Cavalier d'Arpino ==== Après l'experiéncia en cò de Gramatica, Caravaggio faguèt tèsta dins l'obrador de Giuseppe Cesari, dich lo ''Cavalier d'Arpino'', un dei pintres qu'èran en vòga a Roma sus lo mercat de l'art. En cò d'aqueu mèstre, coma o ditz Bellori: «''s'apliquèt a pintar de flors e de fruchs tant ben imitats, que ne venguèt a li donar la beutat incomparabla que nos agrada tant uei.''»<ref>{{cita|''fu applicato a dipinger fiori e frutti sì bene contraffatti, che da lui vennero a frequentarsi a quella maggior vaghezza che oggi tanto diletta.''}}</ref> Aquelei flors e fruchs representan en fach la començança dau genre picturau que serà puei conegut coma [[natura mòrta]]. L'ensenhament dau Cavalier d'Arpino satisfasiá pas lo jove pintre que se sentiá gaire estimulat per çò que li prepausava lo mèstre. Aquela insatisfaccion, aponduda an un episòdi que veguèt Caravaggio espitalizat per la reguitnada d'un cavau, sensa que son mèstre li faguèsse visita, foguèt motiu de garrolha entre lei dos; lo caractèr marridàs de l'escolan menèt a la rompedura dei liames amb l'obrador de Cesari. Caravaggio, se volent afirmar, decidiguèt de s'establir a son còmpte. Durant aqueu periòde, coma tota sa vida, aguèt un comportament puslèu desreglat; sovent se citèt dins lei rancuras per divèrs actes de violéncia dins lei quartiers mau famats de la ciutat, çò qu'a mai que mai alimentat lo mite de l'artista ''boèmi'' que tirava l'inspiracion de la vida de la carriera e dei maufachs que i èra acostumat. Dins lo ''[[Jove Bacus malaut]]'', una de sei premiereis òbras complidas, se representa lo Caravaggio d'aquelei premiereis annadas romanas; son regard viu e intens contrasta amb la malanconiá provocada per la malautiá que ne patissiá lo jove pintre e que l'acompanhèt fins a la mòrt. Lei personatges que pausavan per sei pinturas venián directament de la carriera: èran de gents dau pòble que eu trevava cada jorn; de mai, Caravaggio se podiá pas permetre de pagar de modèls de profession, en rason dau pauc de comandas qu'obteniá, amb malei penas. === Lei succès deis annadas romanas (1595-1606) === ==== L'amistat amb lo cardinau Del Monte ==== [[Fichièr:La Diseuse de bonne aventure, Caravaggio (Louvre INV 55) 02.jpg|right|thumb|250px|''La devinarèla'', 1596-1597, òli sus tela, 99&nbsp;cm x 131&nbsp;cm, [[París]], Musèu dau Lovre.]] [[Fichièr:Michelangelo Caravaggio 025.jpg|thumb|250px|''Repaus pendent la fugida en Egipte'', 1596-1597, òli sus tela, 133,5&nbsp;cm x 166,5&nbsp;cm, [[Roma]], [[Galleria Doria Pamphilj|Galleria Doria Pamphilij]].]] Gràcias a Prospero Orsi (que se conois mielhs coma Prosperino delle Grottesche), pintre per cu aviá una gròssa amistat, Merisi en 1595 rescontrèt son premier protector: lo cardinau Francesco Maria Del Monte, òme d'una vasta cultura e apassionat d'art que, pivelat per sa pintura, aquistèt quauqueis uns de sei quadres; lo jove lombard intrèt a son servici, i restant per environ tres ans. Segon Bellori, Del Monte «''metèt Michele dins l'aisança'' ''e l'aucèt en li donant una plaça onorabla dins l'ostau entre lei gentilòmes.''»<ref>{{cita|''ridusse in buono stato Michele'' ''e lo sollevò dandogli luogo onorato in casa fra i gentiluomini.''}}</ref> Gràcias a son important mecènas, la renomada de l'artista comencèt de s'espandir dins lei pus importants salons de l'auta noblesa romana. Lo mitan foguèt bolegat per sa pintura revolucionària que se trobèt immediatament au centre de discussions animadas e de polemicas enfuocadas. Bònadich lei comandas e lei conseus dau prelat influent e esclairat, Caravaggio tremudèt son [[estil]]: abandonèt lei telas de pichonei dimensions e lei retrachs individuaus e comencèt de se consagrar a la realizacion d'òbras complèxas amb de gropes de mai d'un personatge interagissent entre elei, descrivent dins un luòc un episòdi especific. Una dei premiereis òbras d'aqueu periòde es lo [[Repaus pendent la fugida en Egipte (Caravaggio)|''Repaus pendent la fugida en Egipte'']]. En pauc d'annadas sa renomada cresquèt d'un biais espectaclós; Caravaggio venguèt un mite vivent per una generacion entiera de pintres que n'exaltavan l'estil e lei tematicas. ==== Lei premierei comandas importantas ==== [[Fichièr:CappellaContarelli.jpg|300px|thumb|right|La Capèla Contarelli amb leis òbras de Caravaggio]] En [[1599]] Caravaggio, gràcias a l'ajuda dau cardinau Del Monte, recebèt la premiera comanda publica de doas grandei telas per plaçar dins la Capèla Contarelli de la [[Glèisa de Sant Loís dei Francés]] a Roma. Lei pinturas que Caravaggio deviá realizar pertocavan d'episòdis de la vida de [[Matieu apòstol e evangelista|Sant Matieu]]: [[Vocacion de Sant Matieu (Caravaggio)|la vocacion]] e [[Martiri de Sant Matieu (Caravaggio)|lo martiri]]. En mens d'un an lo pintre acabèt lei doas òbras; aguèron un tau succès que Caravaggio recebèt immediatament un autre pretzfach important per la Glèisa de Santa Maria dau Pòble. Per òrdre de monsignor Tiberio Cerasi, qu'aviá aquistat una capèla de la glèisa romana, se li comandèt doas pinturas: la ''[[Crucifixion de Sant Pèire]]'' e la [[Conversion de Sant Pau (Caravaggio)|''Conversion de Sant Pau'']]. En meteis temps se li demandèt de realizar una tresena tela per la Glèisa de Sant Loís dei Francés: [[Sant Matieu e l'Àngel (Caravaggio)|''Sant Matieu e l'Àngel'']]. Lo pintre, e mai coneguèsse ben lei gosts estetics de sei clients, chausiguèt de modèls populars per exprimir lo debanar deis eveniments dins son costat reau e dramatic, representant ansin lei valors espiritualas dau corrent {{cita|pauperista}} a l'interior de la [[Glèisa Catolica]]. La premiera version dau ''Sant Matieu e l'Àngel'', destrucha en [[Alemanha]] durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt pasmens refusada puei remplaçada per aquela que se i tròba encara, pintada en 1602. Ansin foguèt dei dos quadres comandats per la Capèla Cerasi de Santa Maria dau Pòble, qu'après èsser estats refusats, foguèron crompats per lo cardinau Giacomo Sannesio. La descripcion per Bellori de l'episòdi dau refús dau [[retaule]] de ''Sant Matieu e l'Àngel'' sèrve d'introduccion a un autre protector important de Caravaggio: :{{cita|D'aqueu temps un eveniment destorbèt mai que mai Caravaggio e lo metèt quasi au desespèr, que crenhiá per sa reputacion; en fach, quand aguèt acabat lo quadre centrau dau retaule de Sant Matieu e que l'aguèt plaçat sus l'autar, lei prèires lo levèron, disent qu'aquela figura aviá ni la dignitat ni la semblança d'un sant, car se teniá d'assetada, cambas crosadas e mostrant lei pès au pòble d'un biais desconvenent. Caravaggio èra desesperat, que l'avián escornat per sa premiera òbra destinada a una glèisa, quand lo marqués Vincenzo Giustiniani lo venguèt sostar, e lo desliurèt d'aqueu pensament: s'entremetèt dins lo litigi, se crompèt lo quadre e li ne faguèt faire un autre, diferent, qu'es aqueu que se vei ara sus l'autar.}}<ref>{{cita|''Qui avvenne cosa, che pose in grandissimo disturbo, e quasi fece disperare Caravaggio in riguardo de la riputazione; poiché avendo egli terminato il quadro di mezzo di San Matteo e postolo sù l'altare, fu tolto via dai Preti, con dire che quella figura non aveva decoro, né aspetto di santo, stando à sedere con le gambe incavalcate, e co' piedi rozzamente esposti al popolo. Si disperava il Caravaggio per tale affronto nella prima opera da esso pubblicata in chiesa, quando il Marchese Vincenzo Giustiniani si mosse à favorirlo, e liberollo da questa pena; poiché interpostosi con quei Sacerdoti, si prese per sé il quadro, e glie ne fece fare un altro diverso, che è quello che si vede ora sul'altare.''}}</ref> Lo marqués Giustiniani èra un ric banquier genovés dins l'orbita de la cort pontificala — e vesin d'ostau, amb son fraire lo cardinau Benedetto Giustiniani, dau cardinau Del Monte. Protector de Caravaggio pendent fòrça annadas, colleccionèt tot plen de seis òbras e contribuiguèt grandament a la formacion culturala dau pintre. En mai d'una ocasion, gràcias a seis influéncias multiplas, capitèt a sortir l'artista dei dificultats judiciàrias onte se trobava sovent en rason de son naturau agressiu. [[Fichièr:The Cardsharps.jpg|left|0.5em|300px|thumb|''Lei trichaires'', 1594-1595, òli sus tela, 94,3&nbsp;cm x 131,1&nbsp;cm, Fort Worth, Kimbell Art Museum.]] ==== Lei problèmas amb la justícia ==== Lo 28 de novembre de 1600, dau temps que sejornava au Palazzo Madama, demòra dau cardinau Del Monte, Merisi maumenèt e piquèt amb un baston Girolamo Stampa, un nòble qu'èra l'òste dau prelat; s'enseguiguèt una rancura. Après aquel incident, leis episòdis de chafarets, batèstas e violéncias anèron aumentant; sovent lo pintre foguèt arrestat e menat a la preson de Tor di Nona. Coma que siá, sembla pas que foguèsse son premier problèma amb la justícia. Bellori va fins a sostenir que devèrs 1590-1592, Caravaggio, ja conegut per de [[bagarra]]s entre bandas de marriàs, auriá comés un [[omicidi]] qu'a causa d'eu s'èra enfugit de [[Milan]], d'en premier per [[Venècia]] (ont estudièt la pintura locala, en particular aquela de [[Giorgione]]), puei per [[Roma]]. Sa partença per la Ciutat Etèrna, doncas, seriá pas estada premeditada, mai puslèu la consequéncia d'una fugida. En 1602 pintèt [[Arrestacion dau Crist (Caravaggio)|''L'arrestacion dau Crist'']] e [[Amor Vincit Omnia (Caravaggio)|''Amor Vincit Omnia'']] (tanben conegut coma l'''Amor victoriós''). En 1603 lo jutgèron per aver difamat un autre pintre, Giovanni Baglione, que portèt rancura còntra Caravaggio amb sei discípols Orazio Gentileschi e Onorio Longhi, copables d'aver escrich de rimas ofensantas a son esgard. Gràcias a l'intervencion de l'ambaissador de França, Merisi, condemnat, foguèt liberat puei mes per gaire de temps ais arrèsts domiciliaris (qu'aperavans, aviá ja complit un mes de preson a Tor di Nona). Entre mai e octobre de 1604, lo pintre foguèt arrestat mai d'un còp per possession illegala d'armas e injúrias ai gàrdias de la ciutat; de mai, lo citèt en justícia un garçon de tavèrna per li aver mandat a la figura un plat de carchòfas. En 1605 se deguèt sauvar a [[Gènoa]] per environ tres setmanas, qu'aviá nafrat grevament un notari, Mariano Pasqualone da Accumuli, a causa d'una frema: Lena, l'amanta de Caravaggio. L'intervencion dei protectors de l'artista permetèt d'enterrar l'afaire e mai se, quand tornèt a Roma, lo pintre foguèt citat per Prudenzia Bruni, sa proprietària, estent qu'aviá pas pagat lo loguier; per se venjar, Merisi mandèt de nuech de pèiras sus sa fenèstra, e foguèt citat un còp de mai. En novembre de la meteissa annada, lo pintre foguèt espitalizat per una nafra, qu'a son dire se l'èra facha solet en tombant sus son espasa. Pasmens, lo fach mai grèu se debanèt a Campo Marzio, lo vèspre dau 28 de mai de 1606, jorn que l'artista tuèt, benlèu involontariament, Ranuccio Tommasoni. En seguida d'una garrolha per una fauta au jòc de pauma, lo pintre foguèt nafrat e, a son torn, nafrèt a mòrt lo rivau, amb cu aviá ja agut aperavans de rasons, sovent conclusas per de batèstas. Tanben aqueu còp èra question d'una frema, Fillide Melandroni, que totei dos se disputavan sei gràcias. Probablament darrier lo murtre de Ranuccio i aviá pereu de questions de sòus (benlèu quauque deute de jòc que lo pintre auriá pas pagat) o quitament politicas: d'efècte, la familha Tommasoni èra notoriament dau partit espanhòu, mentre que Merisi èra assostat per l'ambaissador de França. Lo verdicte dau procès per lo crime de Campo Marzio foguèt implacable: la mòrt per decapitacion. Après la condemnacion de Caravaggio, comencèron d'aparéisser dins seis òbras, coma una idèa fixa, de personatges supliciats amb la tèsta copada, onte son autoretrach preniá sovent la plaça dau condemnat. ==== La fugida de Roma ==== Caravaggio podiá plus restar dins la Ciutat Etèrna: es lo prince Filippo I Colonna que l'ajudèt a fugir, e que lo recaptèt dins un de sei [[fèu]]s [[Laci|laciaus]] de Marino, Palestrina, Zagarolo e Paliano. Lo nòble roman apliquèt una seria d'escapadors, sostengut per lei membres de sa familha que testimonièron de la preséncia dau pintre en d'autrei vilas d'Itàlia, fasent ansin pèrdre sei traças. An aquela epòca, Caravaggio executèt divèrsei pinturas per lei Colonna, la pus importanta estent la [[Cena a Emmaús (Caravaggio Milan)|''Cena a Emmaús'']], dins la version esplendida e sòbria qu'es uei a la Pinacotèca de Brera. === Lei darriereis annadas (1606-1610) === ==== Lo periòde napolitan ==== A la fin de 1606 Caravaggio arribèt a [[Nàpols]], onte restèt aperaquí un an. La renomada dau pintre dins la ciutat èra ben establida. Lei Colonna lo recomandèron a una branca collaterala de la familha: lei Carafa-Colonna, membres importants de l'aristocracia napolitana. Ailà Merisi visquèt un periòde urós e fecond en çò que pertòca lei comandas: la pus importanta, d'un mercant [[Croàcia|croat]] de [[Ragusa (Croàcia)|Ragusa]], Nicola Radulovic, foguèt la [[Madòna dau Rosari (Caravaggio)|''Madòna dau Rosari'']]; lo client eu meteis definiguèt l'iconografia de la pintura, mai fin finala vouguèt plus de l'òbra; aquesta foguèt modificada per lo pintre e plaçada a l'interior de la Capèla dau Rosari dins la glèisa dei dominicans. D'aqueu temps realizèt lei ''[[Sèt òbras de Misericòrdia]]''. ==== Lo sejorn a Malta ==== [[Fichièr:Le Caravage - Portrait d'Alof de Wignacourt.jpg|thumb|250px|right|''Retrach d'Alof de Wignacourt'', 1607-1608, òli sus tela, 195&nbsp;cm x 134&nbsp;cm, París, Musèu dau Lovre.]] En 1607 Michelangelo Merisi partiguèt per [[Malta]], sostat un còp de mai per lei Colonna. Ailà intrèt en contacte amb lo Grand Mèstre de l'[[Òrdre de Malta|Òrdre dei Cavaliers de Sant Joan]], [[Alof de Wignacourt]], que lo pintre ne faguèt tanben un [[Retrach d'Alof de Wignacourt (Caravaggio)|retrach]]. Sa tòca èra de venir Cavalier per obtenir l'immunitat, que sus eu pesava encara la senténcia de mòrt. En 1608 Caravaggio pintèt la ''[[Degolacion de Sant Joan Baptista]]'', son quadre mai grand per lei dimensions, totjorn conservat dins la Catedrala de [[La Valeta (Malta)|La Valeta]]. Après un an de noviciat, lo 14 de julhet de 1608, Caravaggio foguèt investit de la carga de ''Cavalier de gràcia'', de reng inferior an aquela de ''Cavalier de justícia'' (reservada ai nòbles). Ailà tanben aguèt de problèmas: l'arrestèron per violéncias còntra un cavalier de reng superior e perque se saupèt que sus eu pesava una condemnacion a mòrt. Embarrat dins la preson de Sant Àngel a [[La Valeta (Malta)|La Valeta]], lo 6 d'octòbre, capitèt a s'escapar e a se refugiar en [[Sicília]], a [[Siracusa]]. Lo 6 de decembre, lei Cavaliers l'embandiguèron de l'Òrdre «''Coma membre fetid e putrid.''» ==== Caravaggio en Sicília ==== [[Fichièr:Syrakus Ohr des Dionysios.jpg|thumb|150px|left|L'aurelha de Danís a [[Siracusa]].]] A [[Siracusa]], Caravaggio foguèt l'òste de Mario Minniti, son amic de vièlha data, conegut durant lei darriereis annadas romanas. Dins la ciutat siciliana s'interessèt fòrça a l'arqueologia, estudiant lei pèças ellenisticas e romanas; pendent una visita amb l'istorian Vincenzo Mirabella, creèt lo nom d'''Aurelha de Danís'' per designar la ''Grotta delle Latomie'' ({{cita|Bauma dei Latomias}})<ref>{{fr}} Catherine Puglisi : ''Caravage'', traduit de l'anglais par Denis-Armand Canal, Paris : Phaidon, 2005, p. 313 {{ISBN|978-07-1489-475-1}}.</ref>.<br /> Durant aqueu sejorn pintèt per la Glèisa de Santa Lúcia un retaule de l'''[[Enterrament de Santa Lúcia (Caravaggio)|Enterrament de Santa Lúcia]]'' (la patrona de la ciutat siciliana), que son decòr sembla d'èsser precisament aqueu dei baumas vesinas qu'admirava tant. Pendent son viatge, segon fòrça critics e segon l'escrivan Andrea Camilleri, se seriá arrestat a Licata, pintant lo ''[[Sant Jiròni dins la fòssa dei lions]]'' (pintura supausada d'èsser a l'origina dau culte de la fèsta dau Divendres Sant dins aquela localitat de l'[[Província d'Agrigent|Agrigentin]]) e lo Sant Jaume de la misericòrdia present dins la glèisa omonima. A [[Messina]] pintèt la ''[[Resurreccion de Làzer (Caravaggio)|Resurreccion de Làzer]]'', dei colors mau conservadas, que sa part centrala es ocupada per Làzer, {{cita|sostengut fòra dau sepulcre e durbent lei braç a la votz dau Crist que lo sòna}} (segon la descripcion de Bellori), e l'''[[Adoracion dei pastres (Caravaggio)|Adoracion dei pastres]]'', umila, reculhida, essenciala, serena.<br /> Faguèt a [[Palèrme]] per l'Oratòri de la Companhiá de Sant Laurenç una ''[[Nativitat amb Sant Laurenç e Sant Francés]]'', mencionada per Giovanni Pietro Bellori, puei sostracha per [[Cosa nostra]] dins la nuech dau 17 au 18 d'octòbre de 1969. Segon lo repentit Gaspare Spatuzza, l'òbra, passada de {{cita|familha}} en {{cita|familha}} e expausada dins leis acamps de caps coma simbòl de poder e de prestigi, foguèt cremada dins leis [[annadas 1980]] car rosegada per lei ratas dau temps que lei Pullarà la gardavan dins un estable<ref>{{en}} {{Liame web |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article6950256.ece |títol=Lost Caravaggio painting 'was burnt by Mafia' |opera=[[The Times]] |accesso=10-12-2009}}</ref>. L'episòdi dau raubament inspirèt lo darrier roman de [[Leonardo Sciascia]], ''Una storia semplice'', {{cita|Una istòria simpla}}. ==== Lo retorn e la fin ==== A la fin de l'estiu de 1609 Caravaggio tornèt a [[Nàpols]]. Lo 24 d'octòbre, atacat per quauqueis òmes que se saup pas cu leis assoudava, restèt desbregat e la novèla de sa mòrt comencèt de circular denantora. La fasa creativa de son segond periòde napolitan es reconstituida per leis istorians amb fòrça conjecturas: de tot segur pintèt lo [[Martiri de Santa Orsula (Caravaggio)|''Martiri de Santa Orsula'']] per Marcantonio Doria, lo [[Renegament de Sant Pèire (Caravaggio)|''Renegament de Sant Pèire'']], e lo ''[[Sant Joan Baptista (Caravaggio)|Sant Joan Baptista]]'' conservat a la [[Galleria Borghese]]. Atribuits au periòde [[Nàpols|napolitan]] o, se se preferís de considerar la comanda, [[Malta|maltés]], son lei dos quadres amb lo meteis tèma: ''[[Salomé amb la tèsta de Sant Joan Baptista (Caravaggio Londres)|Salomé amb la tèsta de Sant Joan Baptista]]'' expausat dempuei gaire en prest a la [[National Gallery (Londres)|National Gallery]] a [[Londres]], que lo pintre auriá degut remetre ai Cavaliers de l'Òrdre de Malta, e ''[[Salomé amb la tèsta de Sant Joan Baptista]]'', conservat a [[Madrid]]. En mai d'aquò, lo ''Sant Francés recebent leis Estigmatas'', lo ''Sant Francés meditant'' e una ''Resurreccion'' (aquesta se conois uei per una còpia de Louis Finson as [[Ais de Provença]]) foguèron perduts durant lo [[tèrratrémol]] de 1805 amb la derrunada de la Glèisa de Santa Anna dei Lombards, per la quala èran estats pintats. <br />De [[Roma]] se li mandèt la novèla que lo [[Papa]] [[Papa Pau V|Pau V]] èra a preparar una revocacion dau bandiment. Caravaggio, de Nàpols, ont abitava vèrs la marquesa [[Costanza Colonna]], s'encaminèt dins una feloca que cada setmana fasiá lo trajècte Nàpols-Porto Ercole e retorn; se gandissiá secretament a Palo, [[fèu]] deis Orsini en territòri papau, luòc situat a 40&nbsp;km de Roma. I auriá esperat en part de sauvetat la gràcia papala avans de tornar a Roma, en òme libre. <br />La seguida es pas clara. Sembla qu'a l'escala de Palo, Caravaggio foguèt arrestat (per error o mauvolença), restèt dos jorns en preson, onte tombèt malaut, avans d'èsser alargat. Sei bagatges èran restats dins la feloca. Anèt a Porto Ercole per lei recuperar, e i moriguèt lo 18 de julhet de 1610, sus la plaja segon la tradicion, en realitat a l'espitau locau de Santa Maria Ausiliatrice<ref>[http://www.portoercole.org/webs/caravaggio1/index.htm Lo document atestant la mòrt de Michelangelo Merisi.]</ref>. Lo perdon papau foguèt expedit quauquei jorns après a la Marquesa Costanza. ==Activitat artistica == === Estil picturau === [[Fichièr:Supper at Emmaus-Caravaggio (1601).jpg|300px|thumb|''[[Cena a Emmaús (Caravaggio Londres)|Cena a Emmaús]]'', 1602, òli sus tela, 139&nbsp;cm x 195&nbsp;cm, Londres, National Gallery.]] La tecnica particulara picturala e d'execucion de Caravaggio foguèt una dei claus de son succès. Avans son aveniment dins la pintura, i predominava un estil fondat mai que mai subre l'estudi academic de l'art classic, amb d'influéncias fòrtas dei grands artistas de l'edat d'aur de la [[Renaissença]] italiana, especialament [[Michelangelo Buonarroti|Miquèl Àngel]] e [[Raffaello Sanzio|Rafèu]] en [[Itàlia]] centrala, [[Tician]], [[Correggio (pintre)|Correggio]] e [[Leonardo da Vinci]] en [[Itàlia]] septentrionala. La revolucion de Caravaggio tèn au naturalisme de son òbra, que s'exprimís dins lei subjèctes de sei pinturas e mai dins lo tractament de la lutz, que sotalinha teatralament lei volums dei còrs sorgissent de la sorniera. Son rars lei quadres onte lo mèstre pinta lo fons, segondari a respècte dei personatges, lei veritables e solets protagonistas de son òbra. Per realizar sei pinturas, Caravaggio plaçava dins son obrador de lantèrnas en d'endrechs chausits per que lei modèls foguèsson esclairats ren qu'en partida, laissant lo restant dau còrs dins l'escuritat de la pèça. === Lei personatges === ==== Lei personatges efebics e l'[[omosexualitat]] presumida ==== [[Fichièr:Caravaggio - Cupid as Victor - Google Art Project.jpg|right|thumb|220px|''L'Amor victoriós'', 1602-1603, òli sus tela, 154&nbsp;cm x 110&nbsp;cm, [[Berlin]], Gemäldegalerie.]] Leis òbras de joventut de Caravaggio mòstran sovent de dròlles sedusents, ocupats de costuma a jogar d'un instrument (acompanhament tradicionau de l'amor) o a manjar un fruch (simbòl de la satisfaccion dei sens); son de jovents rescontrats per carrieras, o dins d'endrechs que eu trevava volontiers coma lei tavèrnas, ostaus de jòc, bordèus e luòcs mau famats de la ciutat. La preséncia continuala d'aquelei personatges a portat de critics nombrós a emetre de suposicions per quant a l'omosexualitat presumida de l'artista e de sei dos crompaires pus importants, lo cardinau Del Monte e lo marqués Giustiniani, que gardavan fòrça d'aqueleis òbras dins son gabinet particular; la mai famosa es [[Amor Vincit Omnia (Caravaggio)|''l'Amor victoriós'']], pintura de la forta tonalitat sensuala, que l'artista ne deguèt faire una replica per cadun dei dos crompaires. E mai sián plausiblas, aquelei tendéncias omosexualas son pas establidas e rèstan que de presompcions. ==== Leis autrei personatges ==== ==== La natura ==== [[Fichièr:Michelangelo Caravaggio 019.jpg|thumb|220px|right|''Canestèla de frucha'', circa 1597, òli sus tela, 46&nbsp;cm × 64&nbsp;cm, Milan, Pinacoteca Ambrosiana.]] Dins lei premiereis òbras de Caravaggio s'atròba sovent d'elements esplendids de natura mòrta, mai nos es pervengut ren qu'una composicion completa, la [[Canestèla de frucha (Caravaggio)|''Canestèla de frucha'']], contemporanèa dau periòde d'aprendissatge dins l'obrador dau [[Cavalier d'Arpino]]. ==== Lei retrachs ==== Lo pintre pintèt gaire de retrachs e ne sobra solament quatre o cinc (l'unic retrach femenin, aqueu d'una cortesana, probable Fillide Melandroni, que serviguèt de modèl a l'artista, foguèt destruch a Berlin, dins lo [[Bode-Museum|Kaiser Friedrich Museum]] durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]]). En mai d'aquò, rèstan lo retrach dau cardinau [[Papa Urban VIII|Maffeo Barberini]] (que vendrà papa sota lo nom d'[[Papa Urban VIII|Urban VIII]]), aqueu dau Grand Mèstre dei [[Òrdre de Malta|Cavaliers de Malta]] [[Alof de Wignacourt]] amb un patge, lo retrach d'un autre Cavalier de Malta, Antonio Martelli, aqueu d'un gentilòme desconegut e aqueu dau Papa Pau V (d'atribucion mausegura). ==== Comandas importantas ==== Entre 1600 e 1606 Caravaggio pintèt per quauquei glèisas romanas quatre telas lateralas importantas e cinc retaules (compresa la Mesa au tombèu, ara a la Pinacotèca Vaticana, mai pintada per la segonda capèla a drecha a Santa Maria in Vallicella, la glèisa Nòva de Roma), que tres d'entre elei (Sant Matieu e l'Àngel, la Mòrt de la Verge e la Madòna dei Palafreniers) foguèron refusadas o levadas perqué consideradas coma de representacions gaire convenentas d'un subjècte sagrat. Fòrça quadres de Caravaggio representan de sants; lei tres pus representats son [[Francés d'Assisi|Sant Francés]], [[Sant Jiròni]] e [[Joan Baptista|Sant Joan Baptista]]. Sant Francés apareis en generau coma una figura ascetica en preguiera, Sant Jiròni coma un vièlh ocupat a escriure e Sant Joan coma un jovent, practicament nus, dins lo desèrt. === La ''redescubèrta'' === [[Fichièr:Lire 100000 (Caravaggio).JPG|220px|right|thumb|Caravaggio sus lo bilhet de {{formatnum:100000}} liras]] Celèbre e admirat de son vivent, Caravaggio foguèt oblidat quasi completament dins lei sègles que seguiguèron sa mòrt, e cauguèt esperar lo començament dau [[sègle XX]] per que se reconeguèsse universalament son importància dins lo desvolopament de l'art picturau modèrne. Maugrat aquò, son influéncia subre lo Barròc novèu — l'estil picturau qu'emergiguèt dei roïnas dau [[Manierisme]] — foguèt fonsa. André Berne-Joffroy, autor de ''Le Dossier Caravage'', ditz d'eu: {{cita|Çò que comença amb l'òbra de Caravaggio es tot simplament la pintura modèrna}}<ref>{{fr}} André Berne-Joffroy, ''Le Dossier Caravage'', Ed. de Minuit (1959)</ref>. == Òbras == * ''[[Dròlle amb una canestèla de frucha (Caravaggio)|Dròlle amb una canestèla de frucha]]'' (1593-1594) - [[Roma]], [[Galleria Borghese]]''. * ''[[Jove Bacus malaut]]'' (1593 - 1594) - Roma, Galleria Borghese. * ''[[Lei trichaires]]'' (1594'') - [[Fort Worth]], [[Kimbell Art Museum]].'' * ''[[Devinarèla (Caravaggio Roma)|Devinarèla]]'', (1594) - Roma, Musei Capitolini. * ''[[Sant Francés en extasi (Caravaggio)|Sant Francés en extasi]]'' (1594-1595) - [[Hartford (Connecticut)|Hartford]] ([[Connecticut]]), [[Wadsworth Atheneum de Hartford|Wadsworth Atheneum]]. * ''[[Magdalena penitenta (Caravaggio)|Magdalena penitenta]]'' (1594-1595) - Roma, [[Galleria Doria Pamphilj]]. * ''[[Concèrt (Caravaggio)|Concèrt]]'' (1595) - [[Nòva York]], [[Metropolitan Museum of Art]]. * ''[[Jogaire de laüt]]'' (1595 - 1596) - [[Sant Petersborg]], Musèu de l'Ermitage. * ''[[Dròlle mordut per un laïmbèrt (Caravaggio)|Dròlle mordut per un laïmbèrt]]'' (1595 - 1596) - [[Florença]], Fondazione Longhi. * ''[[Repaus pendent la fugida en Egipte (Caravaggio)|Repaus pendent la fugida en Egipte]]'' (1595 - 1596) - Roma, Galleria Doria-Pamphilj. * '' [[Bacus (Caravaggio)|Bacus]]'' (1596-1597) - Florença, Galariá deis Oficis. * ''[[Devinarèla (Caravaggio París)|Devinarèla]]'' (1596-1597) - [[París]], [[Musèu dau Lovre]]. * ''[[Santa Catarina d'Alexàndria (Caravaggio)|Santa Catarina d'Alexàndria]]'' (1597) - [[Madrid]], Museo Thyssen-Bornemisza. * ''[[Canestèla de frucha]]'' (1597-1598) - Milan, Pinacotèca Ambrosiana. * ''[[Dàvid e Goliat (Caravaggio)|Dàvid e Goliat]]'' (1597-1598) - Madrid, [[Musèu dau Prado]]. * ''[[Medusa (Caravaggio)|Tèsta de Medusa]]'' (1598) - Florença, Galariá deis Oficis. * ''[[Vocacion de Sant Pèire e Sant Andrieu|La vocacion de Sant Pèire e Sant Andrieu]]'' (1598) - Londres, Hampton Court Palace, Royal Gallery. * ''[[Crist a la colomna (Caravaggio)|Crist a la colomna]]'' (1598) - [[Cantalupo in Sabina]] ([[província de Rieti|Rieti]]), [[Palazzo Camuccini]] * ''[[Judit e Olofèrnes (Caravaggio)|Judit e Olofèrnes]]'' (1599) - Roma, [[Palazzo Barberini]]. * ''[[Narcís (Caravaggio)|Narcís]]'' (1599) - Roma, [[Palazzo Barberini]]. * ''[[Vocacion de Sant Matieu (Caravaggio)|Vocacion de Sant Matieu]]'' (1599-1600) - Roma, Capèla Contarelli, Glèisa de Sant Loís dei Francés. * ''[[Martiri de Sant Matieu]]'' (1600-1601) - Roma, Capèla Contarelli, Glèisa de Sant Loís dei Francés. * ''[[Conversion de Sant Pau (Caravaggio Odescalchi)|Conversion de Sant Pau]]'' (1600) - Roma, Colleccion privada Odescalchi. * ''[[Conversion de Sant Pau (Caravaggio)|Conversion de Sant Pau]]'' (1600 - 1601) - Roma, Capèla Cerasi, Glèisa de Santa Maria dau Pòble. * ''[[Crucifixion de Sant Pèire (Caravaggio)|Crucifixion de Sant Pèire]]'' (1600 - 1601) - Roma, Capèla Cerasi, Glèisa de Santa Maria dau Pòble. * ''[[Incredulitat de Sant Tomàs (Caravaggio)|Incredulitat de Sant Tomàs]]'' (1600 - 1601) - Potsdam, Bildergalerie. * ''[[Cena a Emmaús (Caravaggio Londres)|Cena a Emmaús]]'' (1601) - Londres, National Gallery. * ''[[Sacrifici d'Isaac (Caravaggio)|Sacrifici d'Isaac]]'' (1602) - [[Modena]], colleccion privada. ([https://web.archive.org/web/20130730235214/http://www.comune.castelvetro-di-modena.mo.it/servizi/notizie/notizie_fase02.aspx?ID=4371 *]) * ''[[Sant Matieu e l'Àngel (Caravaggio)|Sant Matieu e l'Àngel]]'' (1602) - Roma, Capèla Contarelli, Glèisa de Sant Loís dei Francés. * ''[[Arrestacion dau Crist (Caravaggio)|Arrestacion dau Crist]]'' (1602) - [[Dublin]], National Gallery of Ireland. * ''[[Coronament d'espinas (Caravaggio Prato)|Coronament d'espinas]]'' (1602-1603) - Prato, Galleria di Palazzo degli Alberti. * ''[[Amor Vincit Omnia (Caravaggio)|Amor Vincit Omnia]]'' (1602-1603) - Berlin, Staatliche Museen. * ''[[Sant Joan Baptista (Caravaggio)|Sant Joan Baptista]]'' (1602) - Roma, [[Musei capitolini|Pinacotèca Capitolina]]. * ''[[Mesa au tombèu (Caravaggio)|Mesa au tombèu]]'' (1602-1604) - Roma, Pinacotèca Vaticana. * ''[[Coronament d'espinas (Caravaggio)|Coronament d'espinas]]'' (1603) - [[Viena (Àustria)|Viena]], Kunsthistorisches Museum. * ''[[Sacrifici d'Isaac (Caravaggio)|Sacrifici d'Isaac]]'' (1603-1604) - Florença, Galariá deis Oficis. * ''[[Mòrt de la Verge]]'' (1604) - París, Musèu dau Lovre. * ''[[Madòna dei Pelegrins]]'' (1604-1606) - Roma, Glèisa de Sant Agustin. * ''[[Sant Jiròni meditant (Caravaggio)|Sant Jiròni meditant]]'' (ca. 1605) - [[Monastèri de Montserrat]], [[Catalonha]]. * ''[[Madòna dei Palafreniers]]'' (1605- 606) - Roma, Galleria Borghese. * ''[[Sant Francés meditant (Caravaggio Roma)|Sant Francés meditant]]'' (1605) - Glèisa de Sant Pèire, Carpineto Romano, en depaus a la Galleria Nazionale d'Arte Antica, Palazzo Barberini, Roma. * ''[[Santa Familha amb Sant Joan Baptista (Caravaggio)|Santa Familha amb Sant Joan Baptista]]'' (1605-1606) - [[Caracas]], colleccion privada, en depaus au Metropolitan Museum, Nòva York. * ''[[Sant Jiròni (Caravaggio)|Sant Jiròni]]'' (1605-1606) - Roma, Galleria Borghese. * ''[[Sant Francés meditant (Caravaggio Cremona)|Sant Francés en preguiera]]'' (1605-1606) - [[Cremona]], Museo Civico. * ''[[Dàvid amb la tèsta de Goliat (Caravaggio Roma)|Dàvid amb la tèsta de Goliat]]'' (1605-1606) - Roma, Galleria Borghese. * ''[[Cena a Emmaús (Caravaggio Milan)|Cena a Emmaús]]'' (1606) - [[Milan]], Pinacotèca de Brera. * ''[[Madòna dau Rosari (Caravaggio)|Madòna dau Rosari]]'' (1607) - Viena, Kunsthistorisches Museum. * ''[[Dàvid amb la tèsta de Goliat (Caravaggio Viena)|Dàvid amb la tèsta de Goliat]]'' (1607) - Viena, Kunsthistorisches Museum. * ''[[Sèt òbras de Misericòrdia (Caravaggio)|Sèt òbras de Misericòrdia]]'' (1607) - [[Nàpols]], Pio Monte della Misericordia. * ''[[Crucifixion de Sant Andrieu (Caravaggio)|Crucifixion de Sant Andrieu]]'' (1607) - [[Cleveland]], Museum of Art. * ''[[Flagelacion dau Crist (Caravaggio Roan)|Flagelacion dau Crist]]'' (1607) - [[Roan]], Musée des Beaux-Arts. * ''[[Flagelacion dau Crist (Caravaggio)|Flagelacion dau Crist]]'' (1607-1608) - Nàpols, Museo di Capodimonte. * ''[[Retrach d'Alof de Wignacourt (Caravaggio)|Retrach d'Alof de Wignacourt]]'' (1608) - París, Musèu dau Lovre. * ''[[Retrach de fra Antonio Martelli (Caravaggio)|Retrach de fra Antonio Martelli, Cavalier de Malta]]'' (1608-1609) - Florença, Galleria Palatina di Palazzo Pitti. * ''[[Degolacion de Sant Joan Baptista (Caravaggio)|Degolacion de Sant Joan Baptista]]'' (1608) - [[La Valeta (Malta)|La Valeta]] (Malta), Musèu de la Cocatedrala de Sant Joan. * ''[[Sant Jiròni escrivent (Caravaggio)|Sant Jiròni escrivent]]'' (1608) - La Valeta (Malta), Musèu de la Cocatedrala de Sant Joan. * ''[[Amor dorment (Caravaggio)|Amor dorment]]'' (1608) - Florença, Galleria Palatina di Palazzo Pitti. * ''[[Enterrament de Santa Lúcia (Caravaggio)|Enterrament de Santa Lúcia]]'' (1608) - [[Siracusa]], Glèisa de Santa Lúcia, en depaus a la Galleria Regionale di Palazzo Bellomo. * ''[[Nativitat amb Sant Laurenç e Sant Francés]]'' (1609) - [[Palèrme]], Sostrach de l'Oratòri de Sant Laurenç. * ''[[Resurreccion de Làzer (Caravaggio)|Resurreccion de Làzer]]'' (1609) - [[Messina]], Museo Nazionale. * ''[[Adoracion dei pastres (Caravaggio)|Adoracion dei pastres]] '' (1609) - Messina, Museo Nazionale. * ''[[Salomé amb la tèsta de Sant Joan Baptista (Caravaggio Madrid)|Salomé amb la tèsta de Sant Joan Baptista]]'' (1609) - Madrid, Palais Reau. * ''[[Anonciacion (Caravaggio)|Anonciacion]]'' (1609-1610) [[Nancí]], Musée des Beaux-Arts. * ''[[Renegament de Sant Pèire (Caravaggio)|Renegament de Sant Pèire]]'' (1609-1610) - Metropolitan Museum, Nòva York. * ''[[Martiri de Santa Orsula (Caravaggio)|Martiri de Santa Orsula]]'' (1609-1610) - Nàpols, Galleria di Palazzo Zevallos Stigliano. * ''[[Sant Joan Baptista (Caravaggio Borghese)|Sant Joan Baptista]]'' (1610) - Roma, Galleria Borghese. == Musèus == Lista dei musèus que tènon d'òbras de l'artista: * [[Real Academia de Bellas Artes de San Fernando|Académia de Bellas Artes de San Fernando a Madrid]] * [[Galleria Borghese]] a Roma * [[Galleria Nazionale d'Arte Antica]] a Roma * [[Galariá deis Oficis]] a Florença * [[Galleria Doria Pamphilj|Galleria Doria Pamphilij]] a Roma * [[Metropolitan Museum of Art|Metropolitan Museum of Art a Nòva York]] * [[Musèu dau Lovre]] a París * [[Reggia e gallerie nazionali di Capodimonte|Musèu de Capodimonte]] a Nàpols * [[Musèu dau Prado|Musèu dau Prado a Madrid]] * [[Musèu de l'Ermitage a Sant Petersborg]] * [[Museo Nazionale di Palazzo Bellomo]] a Siracusa * [[Museo regionale (Messina)|Museo Regionale di Messina]] * [[Museo Thyssen-Bornemisza|Museo Thyssen-Bornemisza a Madrid]] * [[National Gallery (Londres)|National Gallery a Londres]] * [[National Gallery of Ireland a Dublin]] * [[Palazzo degli Alberti|Palazzo degli Alberti di Prato]] * [[Galleria Palatina di Palazzo Pitti di Firenze]] * [[Musei capitolini|Pinacotèca Capitolina a Roma]] * [[Pinacoteca del Museo Civico di Cremona]] * [[Pinacotèca de Brera]] * [[Musèus Vaticans|Pinacotèca Vaticana]] * [[Musèus nacionaus de Berlin|Staatliche Museen a Berlin]] * [[Kimbell Art Museum a Fort Worth]] * [[Kunsthistorisches Museum]] == Liames intèrnes == * [[Barròc]] * [[Clarescur]] == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == {{referéncias|2}} {{commons|Michelangelo Merisi da Caravaggio|Caravaggio}} {{DEFAULTSORT:Caravaggio}} [[Categoria:Naissença a Milan]] [[Categoria:Pintre italian del sègle XVI]] [[Categoria:Pintre italian del sègle XVII]] [[Categoria:Pintre barròc]] [[Categoria:Pintre d'art sagrat]] [[Categoria:Pseudonim]] [[Categoria:Naissença en 1571]] [[Categoria:Decès en 1610]] [[Categoria:Cavalièr de l'Òrdre de Malta]] 2wivzlebffld0ivti3jsabbhuh0gzbf 0 65786 2497605 2012161 2026-04-06T06:35:19Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2497605 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Image:Torii Kiyohiro - Ichikawa Danjuro IV and Nakamura Tomijuro I.jpg|thumb|right|250px|[[ukiyo-e|Ukiyo-e]] per [[escòla Torii|Kiyohiro Torii]] vèrs [[1750]]-[[1760]].]] L''''onnagata''' (女方) o '''oyama''' (女形) es un tipe de personatge dau [[teatre]] [[Japon|japonés]].<ref>https://web.archive.org/web/20140728192231/http://www.wdl.org/es/item/4346/</ref> == Referéncias== <references/> [[Categoria:personatge dau teatre japonés]] [[Categoria:teatre japonés]] rz6hlxc6j9afiouodxtx6ketrc6f9rx 0 69284 2497631 2468207 2026-04-06T11:58:12Z ~2026-21199-17 63006 2497631 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Bonnat Hugo001z.jpg|thumb|Retrach de Victor Hugo. [[Léon Bonnat]], 1879, Musèu d'Orsay.]] '''Victor Hugo'''{{Refn|Son nom complèt èra '''Victor-Marie Hugo''', '''vicomte Hugo'''<ref>[[francés|'''(fr)''']] Edmond Biré, « [https://www.google.com/books/edition/Victor_Hugo_apr%C3%A8s_1830/-I01AAAAMAAJ?hl=oc&gbpv=0 Chapitre IV. La pairie] », ''Victor Hugo après 1830'', Paris, Perrin et Cie, 1899, p. 73.</ref> ({{AFI|lenga=fr|[viktɔʁ maʁi yɡo]|Victor Hugo.ogg}}).|group=nt.}} ([[Besançon]], [[26 de febrièr|26 de febrier]] de [[1802]]<ref>Raymond Escholier, ''Victor Hugo raconté par ceux qui l'ont vu'', Paris, Librairie Stock, 1931, 415 p. (ISBN 978-2-4022-2401-7), p. 358.</ref> – [[París]], [[22 de mai]] de [[1885]]) es un [[literatura|escrivan]] [[França|francés]] dau sègle XIX. Promotor e defensor dau [[romantisme]], es l'autor d'una importanta òbra que compren de recuelhs de [[poesia]], de pèças de [[teatre]] e de [[roman]]s e ocupa una plaça centrala dins la [[literatura francesa]] gràcias a sei caps d'òbras. En particular, es l'autor dei [[roman]]s ''[[Lo darrier jorn d'un condamnat]]'', ''[[Nòstra Dòna de París (roman)|Nòstra Dòna de París]]'', ''[[Lei Miserables]]'' e ''[[Nonanta-tres]]'', dei pèças de teatre ''[[Hernani]]'' e ''[[Ruy Blas]]'' e dei recuelhs de poèmas ''[[Lei Castigaments]]'' e ''[[Lei Contemplacions]]''. Pasmens, l'influéncia d'Hugo se limitèt pas a la [[literatura]]. D'efiech, tre leis [[ans 1820]], foguèt confrontat a la [[censura]] e, a partir deis [[ans 1830]], s'engatjèt dins la vida [[politica]]. Inicialament monarquista, mostrèt rapidament un interès per la misèria dau pòble e una volontat de combatre leis [[injustícia]]s. Aviâ ansin una posicion particulara au sen dei partisans de la [[Monarquia de Julhet]]. Pasmens, sei posicions socialas lo menèron a perseguir son evolucion politica e a venir [[republica]]n a partir de [[1846]]. Se raprochèt alora de [[Napoleon III|Loís Napoleon Bonaparte]] e sostenguèt son eleccion coma president de la Republica après la [[revolucion de 1848]]. Rompèt totalament amb la drecha e s'opausèt ai lèis reaccionàrias adoptadas per redurre lo sufragi universau ò l'influéncia dei republicans sus l'[[educacion]] ([[lèi Falloux]]). Dins aquò, rompèt tanben amb [[Napoleon III|Loís Napoleon Bonaparte]] e assaièt sensa succès de s'opausar au [[còp d'Estat dau 2 de decembre de 1851|còp d'Estat de 1851]]. Obligat de s'exiliar, s'installèt a [[Guernesey]] e venguèt un adversari acarnat dau [[Segond Empèri (França)|Segond Empèri]]. S'entornèt en [[França]] unicament après la proclamacion de la [[Tresena Republica|III{{a}} Republica]]. Elegit deputat en [[1870]] e senator en [[1876]], sostenguèt l'installacion de la Republica, mai a partir de [[1878]], sa [[santat]] li permetèt pas de mantenir una activitat importanta. En causa d'aqueu ròtle literari e politic, Victor Hugo foguèt considerat de son vivent coma una personalitat importanta de l'istòria de [[França]]. Aquela plaça foguèt confiermada pus tard per l'aspècte pionier de sei combats còntra la [[pena de mòrt]] ò en favor de l'unificacion [[Euròpa|europèa]]. Recebèt donc a sa mòrt d'obsèquias nacionalas e au mens dos milions de personas assistiguèron a son enterrament au Panteon. Son òbra demòra fòrça estudiada e es encara regularament l'objècte d'adaptacions ò de reedicions. == Biografia == === Joventut e formacion === [[Fichièr:Victor Hugo 1820.jpg|thumb|right|Retrach de Victor Hugo en [[1820]].]] Victor Hugo nasquèt lo 26 de febrier de [[1802]] a [[Besançon]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Escholier, ''Victor Hugo raconté par ceux qui l'ont vu'', París, Librairie Stock, 1931, 415 p., p. 358.</ref>. Èra lo fiu de [[Joseph Léopold Sigisbert Hugo]] ([[1773]]-[[1828]]), un [[oficier]] de l'armada [[Napoleon Bonaparte|napoleonenca]] que venguèt [[generau]] en [[1809]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' intrada « Joseph Léopold Sigisbert Hugo », dins Charles Mullié, ''Biographie des célébrités militaires des armées de terre et de mer de 1789 à 1850'', Poignavant et Compagnie, 1852.</ref>, e de [[Sophie Trébuchet]] ([[1772]]-[[1821]]), una filha eissida de la [[borgesiá]] [[Nantas|nantesa]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Louis Guimbaud, ''La Mère de Victor Hugo'', París, Plon, 1930.</ref>. Tre sa jovença, Victor Hugo mostrèt un interès important per la lectura. De mai, en causa deis afectacions de son paire en [[Espanha]], foguèt rapidament capable d'aprendre l'[[espanhòu]]. En [[1812]], s'installèt a [[París]] amb sa maire — de fach separada de son marit – e foguèt en partida educat per lo generau [[Victor Fanneau de la Horie]] qu'èra son pairin e lo galant de sa maire<ref group="nt.">Mai d'un biograf de Victor Hugo supausa que de la Horie pòsque èsser son paire car la relacion entre Sophie Hugo e lo generau sembla de durar quauqueis annadas (Raymond Escholier, ''Un amant de génie, Victor Hugo : lettres d'amour et carnets inédits'', París, Fayard, p. 23 ; Geneviève Dormann, ''Le Roman de Sophie Trébuchet'', París, Albin Michel, 2016, p. 298). Pasmens, aquò es pas demostrat (Thierry Lentz, ''La conspiration du général Malet: 23 octobre 1812, Premier ébranlement du trône de Napoléon'', París, Perrin, 2012).</ref>. En [[1815]], intrèt a la pension Cordier e comencèt d'aprendre la rima e la versificacion en autodidacte amb leis encoratjaments de sa maire e d'un professor que corregissiá seis escrichs<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Adèle Hugo, ''Victor Hugo, Victor Hugo raconté par un témoin de sa vie'', París, Brussèlas, Leipzig, Librairie Internationale A. Lacroix, Verboeckhoven et Cie, éditeurs, 1863, t. 1, p. 233.</ref>. De [[1817]] a [[1820]], ganhèt plusors prèmis de l'[[Acadèmia dels Jòcs Florals|Acadèmia dei Jòcs Floraus]] e obtenguèt una mencion a un concors de l'[[Acadèmia Francesa]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Recueil de l'Académie des jeux floraux, Toulouse, imprimeur M.-J. Dalles, 1821.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Adèle Hugo, ''Victor Hugo, Victor Hugo raconté par un témoin de sa vie'', París, Brussèlas, Leipzig, Librairie Internationale A. Lacroix, Verboeckhoven et Cie, éditeurs, 1863, t. 1, pp. 331-347.</ref>. Abandonant seis estudis en [[matematicas]], decidèt alora de se consacrar definitivament a la [[literatura]]. Durant aqueu periòde, probablament en reaccion ais idèas de son paire, creèt una revista ultramonarquista amb sei fraires. En quatre mes, ne'n vendèt {{formatnum:1500}} exemplaris e lo rèi [[Loís XVIII de França|Loís XVIII]] li acordèt una renda annadiera de {{formatnum:1000}} F<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Adèle Hugo, ''Victor Hugo, Victor Hugo raconté par un témoin de sa vie'', París, Brussèlas, Leipzig, Librairie Internationale A. Lacroix, Verboeckhoven et Cie, éditeurs, 1863, t. 2, p. 62.</ref>. Aquò li permetèt de venir escrivan professionau e de considerar l'idèa d'esposar son amiga [[Adèle Foucher]] ([[1803]]-[[1868]]). Lo [[maridatge]] foguèt retardat per lo decès de la maire d'Hugo en [[1821]], mai aguèt finalament luòc en octòbre de [[1822]]. Lo pareu aguèt cinc enfants : Leopold que moriguèt quauquei mes après sa naissença en [[1823]], [[Léopoldine Hugo]] ([[1824]]-[[1843]]), [[Charles Hugo]] ([[1826]]-[[1871]]), [[François-Victor Hugo]] ([[1828]]-[[1873]]) e [[Adèle Hugo]] ([[1830]]-[[1915]]). Durant sa vida, Victor Hugo aguèt tanben plusors mestressas. La pus coneguda foguèt l'actritz [[Juliette Drouet]] ([[1806]]-[[1883]]), mai se pòdon egalament citar l'escrivana [[Léonie d'Aunet]] ([[1820]]-[[1879]]) e la comediana [[Alice Ozy]] ([[1820]]-[[1893]]). === Lo periòde romantic === Dins lo corrent deis [[ans 1820]], Victor Hugo venguèt pauc a cha pauc una personalitat centrala dau Cenacle, un grop d'escrivans [[romantisme|romantic]] que se reünissián en cò de Hugo ò dau critic literari [[Charles Nodier]] ([[1780]]-[[1844]]). Durant aqueu periòde, Hugo s'interessèt tanben a la pintura en descubrent l'obrador de [[Paul Huet]] ([[1803]]-[[1869]]) e se reconcilièt amb son paire. Pasmens, venguèt mai que mai un autor prolific amb lei publicacions dei [[roman]]s ''[[Bug-Jargal]]'' ([[1820]] e [[1826]]), ''[[Han d'Islàndia]]'' ([[1823]]), lo ''[[Darrier jorn d'un condamnat]]'' ([[1829]]) e ''[[Nòstra Dòna de París (roman)|Nòstra Dòna de París]]'' ([[1831]]), dei recuelhs de [[poesia]] ''[[Odas e Baladas]]'' ([[1828]]), leis ''[[Orientalas]]'' ([[1829]]), lei ''[[Cants dau crepuscul]]'' ([[1835]]), lei ''[[Votz interioras]]'' ([[1837]]), lei ''[[Rais e leis Ombras]]'' ([[1840]]) e lei pèças de [[teatre]] ''[[Hernani]]'' ([[1830]]), ''[[Marion de Lorme (Hugo)|Marion de Lorme]]'' ([[1831]]), lo ''[[Lo Rèi s'amusa|Rèi s'amusa]]'' ([[1832]]), ''[[Lucrezia Borgia (1833)|Lucrezia Borgia]]'' ([[1833]]) e ''[[Marie Tudor (1833)|Marie Tudor]]'' ([[1833]]). Promotor dau [[romantisme]] en [[França]], Hugo i foguèt a l'origina de plusors revolucions literàrias importantas. Pasmens, suscitèt d'oposicions de part dei mitans conservators, en particular dei defensors dei principis de la literatura classica. Aquò menèt, per exemple, a l'enebiment de la pèça ''[[Marion de Lorme (Hugo)|Marion de Lorme]]'' per la censura reiala en [[1829]]. L'episòdi pus famós d'aquela confrontacion es probable la « [[batalha d'Hernani]] », una pèça de teatre d'Hugo jogada per lo premier còp en [[1830]]. L'òbra èra relativament susprenenta per lo public de l'epòca amb l'exaltacion d'un [[amor]] impossible, la denonciacion d'un poder esclerosat, una versificacion que seguissiá pas lei règlas tradicionalas e, benlèu encara pus novator, un refús de respectar la règla de l'unitat de temps e de luòc. Lei partisans dau classicisme assaièron d'organizar un tarabast per roïnar la representacion, mai se turtèron ais amics d'Hugo que preparèron la defensa de l'òbra amb lo Cenacle. Dins un ambient electric<ref group="nt.">Lei trabalhs menats per leis [[istòria|istorians]] dempuei lo sègle XX an mostrat lo caractèr limitat de la « batalha ». En realitat, se la premiera de la pèça foguèt agitada, lo racònte dau combat entre romantics e classics es una reconstitucion a posteriòri de plusors incidents que se debanèron durant quatre mes de representacions (Florence Naugrette, ''Le Théâtre romantique'', París, Seuil, coll. « Points Essais », 2001).</ref>, la premiera de la pèça s'acabèt per lo succès dei romantics. === L'engatjament en politica === [[Fichièr:Maison natale Victor Hugo 079.JPG|thumb|right|Victor Hugo en [[1849]].]] Après la revolucion de 1830, Victor Hugo venguèt un escrivan reconegut que se ralièt au regim de [[Loís-Felipe Ièr|Loís-Felipe]] en [[1837]]. Pauc a cha pauc, Hugo intrèt dins lo ceucle intim dau rèi. Aquò li permetèt de recebre d'onors importants coma una eleccion a l'[[Acadèmia Francesa]] en [[1841]] e una nominacion coma [[Chambra dei pars|par de França]] en [[1845]]. En parallèl de sa carriera literària, s'interessèt ansin a la [[politica]] en plaidejant còntra la [[pena de mòrt]] ò còntra d'injustícias socialas (en particular lo trabalh deis enfants). Au nivèu literari, Hugo obtenguèt un succès major en [[1838]] amb la pèça de [[teatre]] ''[[Ruy Blas]]''. Pasmens, lo public s'alassèt dei dramas romantics e leis òbras seguentas recebèron d'acuelhs pus mitigats. En [[1843]], ''[[Lei Borggravis|lei Borggravis]]'' foguèt un succès popular amb 33 representacions, mai foguèt tanben drama romantic que suscitèt l'interès d'un larg public<ref group="nt.">Aqueu racònte de la revirada dei ''[[Lei Borggravis|Borggravis]]'' es una etapa de l'istòria « classica » de la literatura francesa. Pasmens, es nuançat dempuei la fin dau sègle XX. D'efiech, se lo teatre romantic declinèt dins lo corrent deis [[ans 1840]], dispareguèt pas. De mai, enregistrèt de còps de succès importants coma ''[[Cyrano de Bergerac]]'' en [[1897]] (Corinne Saminadayar-Perrin, ''Qu'est-ce qu'un événement littéraire au XIXe siècle?'', Sant Estève, Université de Saint-Etienne, 2008, p. 155).</ref>. La meteissa annada, la vida de Hugo foguèt marcada per la negada accidentala de sa filha Léopoldine. Arrestèt alora de publicar durant dètz ans e se concentrèt sus la vida politica e mondana. Vengut republican vèrs [[1846]], foguèt elegit deputat de la [[Segonda Republica|II{{a}} Republica]] coma candidat dau partit de l'òrdre. Pasmens, desaprovèt la violéncia de la repression de l'[[Jornadas de Junh|insureccion de junh de 1848]]. Totjorn sensible ai questions socialas, se raprochèt pauc a cha pauc de [[Alphonse de Lamartine]] puei de [[Napoleon III|Loís Napoleon Bonaparte]]. Rompèt ansin amb la drecha e s'opausèt a plusors lèis [[reaccion (politica)|reaccionàrias]] adoptadas per redurre lo drech de vòte e la libertat de la [[premsa]]. S'opausèt tanben a la [[lèi Falloux]] que permetèt ai congregacions religiosas de prendre lo contraròtle de l'ensenhament en [[França]] fins a la fin dau sègle XIX. Dins aquò, s'alunchèt pauc a cha pauc de Loís Napoleon<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pascal Melka, ''Victor Hugo: un combat pour les opprimés : étude de son évolution politique'', La Compagnie Littéraire, 2008, pp. 254-255.</ref>. Lo 2 de decembre de [[1851]], assaièt ansin de s'opausar au [[Còp d'Estat dau 2 de decembre de 1851|còp d'Estat]] amb d'autrei deputats republicans, mai foguèt obligat de s'enfugir en [[Belgica]]. Un mes pus tard<ref>'''[[francés|(fr)]]''' ''Le Moniteur universel'', 10 de genier 1852, n° 10, p. 45.</ref>, faguèt partida dei 66 parlamentaris bandits per un decrèt imperiau que demorèt en vigor fins a [[1859]]. === L'exili === [[Fichièr:Victor Hugo Bruxelles Radoux 1861.jpg|thumb|right|Victor Hugo en [[1861]] durant un viatge a [[Brussèlas]].]] En [[1855]], Hugo s'installèt a [[Guernesey]]. I menèt una vida enujosa e la familha se dispersèt lentament. Per exemple, Adèle Foucher realizèt de viatges frequents a [[París]] e [[Brussèlas]] per defendre leis interès literaris e financiers de son marit. [[Adèle Hugo]] anèt en [[Canadà]] per i seguir un [[oficier]] [[Reialme Unit|britanic]] e [[Charles Hugo]] imitèt sa maire avans de se fixar en [[Belgica]] en [[1865]]. La meteissa annada, [[François-Victor Hugo]] s'installèt tanben dins la capitala bèlga. En [[1868]], Adèle Foucher moriguèt e Hugo acompanhèt l'[[ataüt]] fins a la [[frontiera]] francesa. Hugo eu meteis realizèt plusors viatges amb [[Juliette Drouet]]. Lo periòde de l'exili veguèt una represa de l'activitat literària de Hugo. Tres caps d'òbra de sa carriera foguèron publicats durant aquela epòca : lei ''[[lei Castigaments|Castigaments]]'' en [[1853]], lei ''[[lei Contemplacions|Contemplacions]]'' en [[1856]] e lei ''[[Lei Miserables|Miserables]]'' en [[1860]]. Pasmens, escriguèt d'òbras desenant mens conegudas coma lei ''[[Lei Trabalhaires de la Mar|Trabalhaires de la Mar]]'' en [[1866]]. Après lo trionf dei ''[[Lei Miserables|Miserables]]'', Hugo decidèt de portar la [[barba]]. Prenguèt ansin sa figura e son estatura de patriarca de la [[literatura francesa]] e de consciéncia [[morala]] de la vida [[politica]] nacionala. === Lo retorn en França === [[Fichièr:Funérailles de Victor Hugo, 31 mai 1885.jpg|thumb|right|Fotografia dei funeralhas nacionalas de Victor Hugo lo 31 de mai de [[1885]].]] En setembre de [[1870]], la desfacha de [[Napoleon III]] e la proclamacion de la [[Tresena Republica|Republica]] permetèron lo retorn de Victor Hugo en [[França]]. Recebèt un acuelh trionfau de part dei [[París|Parisencs]] e sostenguèt la defensa de la vila durant lo [[sètge de París (1870-1871)|sètge]] menat per lei [[Prússia|Prussians]] en [[1870]]-[[1871]]. Elegit a l'[[Assemblada Nacionala]] a la fin de la [[Guèrra franco-prussiana|guèrra]], demissionèt rapidament per protestar còntra l'invalidacion de l'eleccion de [[Josèp Garibaldi|Garibaldi]]. La mòrt sobda de son fiu Charles l'alunchèt de la [[Comuna de París (1871)|Comuna de París]], mai protestèt energicament còntra la violéncia de la repression. Puei, favorable a l'[[amnistia]] dei Comunards, foguèt batut a plusors eleccions legislativas complementàrias en [[1871]] e en [[1872]] en causa de son sostèn ais insurgents. En parallèl, Hugo escriguèt l’[[Annada terribla|''Annada terribla'']] e ''[[Nonanta-tres]]''. Seis òbras teatralas tornèron venir popularas. Per exemple, ''[[Ruy Blas]]'' foguèt tornarmai jogat en [[1872]] e ''[[Marion de Lorme (Hugo)|Marion de Lorme]]'' en [[1873]]. Durant aqueu periòde, foguèt tanben un dei centres de la vida intellectuala francesa e Hugo recebiá regularament de personalitats importantas coma lei [[fraires Goncourt]], [[Édouard Lockroy]] ([[1838]]-[[1913]]), [[Georges Clemenceau]] ([[1841]]-[[1929]]) ò [[Leon Gambetta]] ([[1838]]-[[1882]]). En [[1876]], Hugo foguèt finalament elegit au Senat. I adoptèt de posicions opausadas au president monarquista [[Patrice de Mac Mahon|Mac Mahon]], mai foguèt victima d'un important malaise que metèt fin a seis activitats politicas en [[Ans 1870|1878]]. Fins a sa mòrt, Hugo reduguèt tanben son activitat literària que se limitèt desenant a la publicacion de recuelhs de poèmas escrichs dins leis [[ans 1850]]-[[ans 1870|1870]]. Demorat una referéncia nacionala, moriguèt lo 22 de mai de [[1885]] en causa d'una [[congestion pulmonara]]. D'obsèquias nacionalas foguèron ordonadas per li rendre omenatge e lo [[Panteon (França)|Panteon]] foguèt tornarmai secularizat per recebre son còrs. Dos milions de personas assistiguèron a la ceremònia. == Òbras == === Leis òbras avans l'exili === ==== Lo premier periòde poetic ==== Lo premier periòde poetic de Victor Hugo dura de [[1822]] a [[1840]]. Es marcat per la publicacion de plusors recuelhs de poèmas que mòstran l'evolucion progressiva de l'autor deis idèas monarquistas e catolicas de sa jovença vèrs una posicion pus moderada. Aquela evolucion se tròba tanben au nivèu de l'estil, a l'origina liric e classic, que laissa pauc a cha pauc mai de plaça a d'elements [[romantisme|romantics]]. Lo premier recuelh d'aqueu periòde es ''[[Odas e Baladas]]'' qu'es una compilacion de poèmas pareguts entre [[1822]] e [[1827]]. Son de tèxtes d'aqueu recuelh que li permetèron de ganhar plusors prèmis ai Jòcs Floraus de Tolosa durant leis [[ans 1820]]. ''[[Odas e Baladas]]'' es clarament marcat per leis idèas monarquistas e religiosas d'Hugo, mai lei poèmas pus tardius mòstran ja d'evolucions. I a egalament quauquei libertats presas a respècte dei règlas de la poesia lirica classica. Lo recuelh seguent, lei ''[[Leis Orientalas|Orientalas]]'', revendica ansin d'intrada la libertat creatritz de l'artista e celèbra [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] e la [[Guèrra d'Independéncia Grèga|libertat grèga]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ludmila Charles-Wurtz, « Des Odes et Ballades aux Orientales : vers une libre circulation de la parole poétique », ''Autour des Orientales'', París, Minard, 2002, pp. 59-78.</ref>. ==== Lei romans d'avans l'exili ==== {{veire|Nòstra Dòna de París (roman)}} Avans l'exili, de [[1820]] a [[1834]], Victor Hugo escriguèt e publiquèt plusors [[roman]]s coma ''[[Bug-Jargal]]'', un racònte de la revòuta dei Negres de [[Sant Domingo (omonimia)|Sant Domingo]] e ''[[Han d'Islàndia]]'', un roman adaptat d'escrichs de jovença. Aqueleis òbras suscitèron un certan interès dins lei mitans romantics e ''[[Bug-Jargal]]'' foguèt publicat dins la revista ''[[Le Conservateur Littéraire]]''. ''[[Lo Darrier Jorn d'un Condamnat]]'', paregut en [[1829]], es lo premier roman famós de sa carriera. Descriu la fin de la vida d'un òme condamnat a mòrt e constituís un plaid en favor de l'abolicion de la [[pena de mòrt]]. Cinc ans pus tard, Hugo escriguèt ''[[Claude Gueux]]'', un cort roman denonciant lo sistèma penitenciari e la disproporcion dei penas e dei delictes de l'epòca. Aquelei romans marquèron ansin l'aparicion deis idèas progressistas d'Hugo. Pasmens, lo roman pus famós d'aqueu premier periòde romanesc es ''[[Nòstra Dòna de París (roman)|Nòstra Dòna de París]]''. A l'origina, Hugo voliá escriure un roman istoric segon lo modèl de [[Walter Scott]] ([[1771]]-[[1832]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Scepi, ''Notre-Dame de Paris de Victor Hugo'', París, Gallimard, coll. « Foliothèque » (n° 135), 2006, 238 p.</ref>. Dins aquò, l'escritura foguèt trebolada per la [[Revolucion de 1830]]. Desplacèt alora son racònte a la fin dau rèine de [[Loís XI de França|Loís XI]] e desvolopèt d'idèas eissidas de la pensada de [[Félicité de La Mennais|Lamennais]] ([[1782]]-[[1854]]), un precursor dau [[catolicisme liberau]] e [[catolicisme sociau|sociau]], e de [[Benjamin Constant]] ([[1767]]-[[1830]]), un sostèn liberau de la [[monarquia de Julhet]]. ==== Lo periòde teatrau ==== De [[1827]] a [[1843]], Hugo foguèt un deis autors de teatre principaus de [[França]]. Promotor dau [[drama romantic]], se reclamèt de [[William Shakespeare]] ([[1564]]-[[1616]]) e de [[Friedrich Schiller]] ([[1759]]-[[1805]]) e prepausèt una dramaturgia simpla amb de personatges somés a de fòrças fondamentalas poderosas. Per aquò, abandonèt lei règlas dau teatre classic, en particular lei personatges complèxes e lei finesas psicologicas. Au contrari, lei personatges d'Hugo son rapidament caracterizats e aisament identificables. Enfin, fau nòtar la preséncia dau pòble dins lo racònte siá indirèctament (''[[Cromwell (Hugo)|Cromwell]]''<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Anne Ubersfeld, ''Notice de Cromwell dans une édition Théâtre de Victor Hugo'', París, Robert Laffont, 1985, 997 p.</ref>) siá dirèctament (''[[Ruy Blas]]''). De mai, l'òbra teatrala de Hugo aguèt un ròtle major dins l'afiermacion de son apartenéncia au movement [[romantisme|romantic]] e dins l'evolucion de sa pensada politica. D'efiech, lo prefaci de ''[[Cromwell (Hugo)|Cromwell]]'' – una pèça quasi injogabla de 6 a 7 oras – èra un manifèst en favor dau [[romantisme]] e de la rompedura amb lo classicisme. Puei, la batalha d'Hernani marquèt lo succès dei romantics e lor existéncia dins l'esfèra artistica francesa. Pasmens, aquelei succès empachèron pas d'atacas regularas de part dei mitans [[conservatisme|conservators]]. Ansin, plusors pèças d'Hugo foguèron enebidas per leis autoritats. De mai, divèrsei campanhas foguèron organizadas per trebolar la preparacion ò l'organizacion de sei representacions. === Leis òbras dau periòde d'exili === ==== ''Lei Castigaments'' ==== {{veire|Lei Castigaments}} Après lo [[Còp d'Estat dau 2 de decembre de 1851|còp d'Estat]] e lo començament de son exili, Hugo publiquèt en aost de [[1852]] un [[panflet]] intitulat ''[[Napoleon lo Pichon]]'' qu'es considerat coma un cap d'òbra d'aqueu [[genre literari]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thomas Bouchet, « Couper-coudre. La fabrication de Napoléon-le-Petit (1851-1877) », dins ''Qu’est-ce qu’un événement littéraire au XIXe siècle ?'', Presses universitaires de Saint-Étienne, coll. « Le XIXe siècle en représentation(s) », 2022, pp. 169–181.</ref>. Puei, contunièt seis atacas còntra [[Napoleon III]] amb lo recuelh de poèmas satirics ''Lei [[Lei Castigaments|Castigaments]]'' publicat en [[1853]]. I utilizèt una versificacion e de tons variats per denonciar lei [[Còp d'Estat|còps d'Estat]] de [[Napoleon Bonaparte]] e de [[Napoleon III|Loís Napoleon Bonaparte]]. Pasmens, se Napoleon I{{èr}} es criticat dins l'òbra, son [[nebòt]] es ridiculizat e accusat d'aprofichar d'èsser un òme sensa talent aprofichant la glòria de son [[oncle]] per legitimar sei crimes. Au nivèu literari, se ''Lei Castigaments'' son una òbra politica, lo recuelh contèn tanben d'elements [[metafisica|metafisics]]. Aquò prefigura la tonalitat dei ''Contemplacions'' que foguèron publicadas tres ans pus tard<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maxime Prévost, « La charge visionnaire. Rêveurs et railleurs dans les Châtiments de Victor Hugo », ''Études françaises'', vol. 59, n° 2, 2023, pp. 117-131.</ref>. ==== ''Lei Contemplacions'' ==== {{veire|Lei Contemplacions}} ''Lei [[Lei Contemplacions|Contemplacions]]'' es un recuelh de poèmas escrichs entre [[1841]] e [[1855]] que foguèt publicat en [[1856]]. Es compausat de 158 poèmas devesits en sièis libres. Lei tèmas abordats son principalament l'[[amor]], la jòia, la [[mòrt]], lo [[dòu]] e divèrseis aspèctes mistics. La remembrança i ocupa tanben una plaça centrala e Hugo experimentèt lo genre de l'[[autobiografia]] versificada. Enfin, lo recuelh es un omenatge a Léopoldine, la filha d'Hugo mòrta negada en [[1843]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Johan Faerber, « 4 Septembre 1843. Léopoldine, fille de Victor Hugo, meurt noyée », ''Ma dose quotidienne'', 2022, pp. 258–258.</ref>. L'estructura dei [[Lei Contemplacions|Contemplacions]] rebat donc aquelei preocupacions multiplas. Una premiera partida, intitulada « A passat temps », evòca la jovença, leis amors e lei premierei consideracions d'Hugo sus la misèria dau monde. Una segonda partida, « Uei », tracta dau [[dòu]] e dei temptativas d'establir una forma de comuniacion amb sa filha defunta, puei de l'energia retrobada e dei certituds. La [[meditacion]] i es utilizada per trobar de rasons novèlas de viure e l'ambient vèn pauc a cha pauc [[subrenaturau]] e [[fantastic]]. ==== ''Lei Miserables'' ==== [[Fichièr:Ebcosette.jpg|thumb|Retrach de Cosette dins l'edicion originala de Les Misérables de 1862, realizat per Émile Bayard]] {{veire|Lei Miserables}} Imaginat a partir de [[1845]], ''[[Lei Miserables]]'' foguèt lo projècte principau d'Hugo entre [[1860]] e [[1862]]. Es considerat coma una òbra majora de la [[literatura francesa]] amb de reedicions regularas dempuei sa publicacion. Leis adaptacions [[cinèma|cinematograficas]] son tanben frequentas amb un quinzenau de films ò de serias televizadas recensadas entre [[1934]] e [[2018]]. Es un [[roman]] sociau, [[istòria|istoric]] e [[filosofia|filosofic]] que son racònte se situa entre [[1815]] e [[1832]] e seguís plusors personatges eissits dei classas popularas. Per aquò, utilizèt d'estils romanescs diferents coma lo roman melodramatic popular inspirat per [[Eugène Sue]] ([[1804]]-[[1857]]), la fresca istorica imaginada per [[Honoré de Balzac]] ([[1799]]-[[1850]]), la [[saga]] literària dominada per l'eròi mitic e lo [[roman didactic]] permetent d'alternar desvolopament de l'intriga e digressions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Robert Laffont e Valentino Bompiani, ''Dictionnaire Des Oeuvres'', París, Robert Laffont, 1990, t. IV, p. 581.</ref>. ''[[Lei Miserables]]'' foguèt mau acuelhit per l'elèit literari classic. L'usatge de l'[[argòt]], la complasença per lei [[revolucion]]aris [[republica]]ns ò la morala dau libre foguèron fòrça criticats per de personalitats coma [[Alphonse de Lamartine|Lamartine]], [[Jules Barbey d'Aurevilly|Barbey d'Aurevilly]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Winock, ''Les Voix de la Liberté'', Seuil 2001, p. 411.</ref>, [[Alexandre Dumas|Dumas]], [[Gustave Flaubert|Flaubert]], [[Charles Baudelaire|Baudelaire]] ò lei [[fraires Goncourt]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Edmond e Jules de Goncourt, ''Journal'', t. I, París, Éditions Robert Laffont, 1989, p. 808.</ref>. Pasmens, lo succès popular e comerciau foguèt immediat e l'obratge foguèt rapidament [[traduccion|traduch]] dins mai d'una [[lenga]]. ==== ''Lei Trabalhaires de la Mar'' ==== {{veire|Lei Trabalhaires de la Mar}} Lei ''[[Lei Trabalhaires de la Mar|Trabalhaires de la Mar]]'' es un [[roman]] publicat en [[1866]]. L'intriga presenta de similituds importantas amb ''Nòstra Dòna de París''. Seguís l'istòria d'un colòs, dich Gilliatt, que dèu afrontar mai d'una espròva per obtenir la man de Déruchette. Pasmens, en son abséncia, Déruchette s'enamora dau pastor Ebenezer. Gilliatt se sacrifica alora per permetre lo maridatge e la fugida dei dos amants. Pasmens, lo quadre es pus modèrne e s'inspira de la societat [[capitalisme|capitalista]] [[Reialme Unit|britanica]] e de la vida dei marins de Guernesey. === Leis òbras dau retorn en França === Après son retorn en [[França]], Hugo publiquèt plusors recuelhs de poèmas e lo roman ''[[Nonanta-tres]]''. Lo recuelh ''[[L'Annada terribla]]'' laissèt son nom au periòde [[1870]]-[[1871]] marcat per la [[guèrra francoprussiana]] e l'insureccion de la [[Comuna de París (1871)|Comuna]]. Pasmens, l'òbra pus importanta de la darriera partida de la carriera d'Hugo es probable ''[[Nonanta-tres]]'', un roman utilizant lei [[guèrras de Vendèa]] per descriure l'oposicion entre lei monarquistas absolutistas, lei republicans idealistas e lei republicans intransigents. Lo libre foguèt un succès comerciau amb {{formatnum:200000}} exemplaris venduts en dos ans. Plusors òbras postumas foguèron publicadas, mai que mai de recuelhs de poèmas e de pèças de [[teatre]]. La màger part foguèron escrichs durant lo periòde d'exili, mai una òbra de jovença – lo ''Castèu dau Diable'' qu'es inacabada – foguèt editada en [[1939]]. La pus famosa es probable [[Torquemada (Hugo)|Torquemada]], una pèça que denóncia lo fanatisme religiós en s'inspirant dau monge [[Tomás de Torquemada]] ([[1420]]-[[1498]]). == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Segonda Republica|II{{a}} Republica]]. * [[Segond Empèri (França)|II<small>^nd</small> Empèri]] * [[Batalha d'Hernani]]. * ''[[Lei Castigaments]]''. * ''[[Lei Contemplacions]]''. * [[Còp d'Estat dau 2 de decembre de 1851]]. * [[Drama romantic]]. * ''[[Nòstra Dòna de París (roman)|Nòstra Dòna de París]]''. * [[Romantisme]]. </div> === Òbra complèta === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> *''Odes et poésies diverses'' (1822) *''Odes'' (1823) *''Han d'Islande'' (1823) *''Nouvelles Odes'' (1824) *''Bug-Jargal'' (1826) *''Odes et Ballades'' (1826) *''Cromwell'' (1827) *''Les Orientales'' (1829) *''Le Dernier jour d'un condamné'' (1829) *''Hernani'' (1830) *''Notre-Dame de Paris'' (1831) *''Marion Delorme'' (1831) *''Les Feuilles d'automne'' (1831) *''Le roi s'amuse'' (1832) *''Lucrezia Borgia'' (1833) *''Marie Tudor'' (1833) *''Littérature et philosophie mêlées'' (1834) *''Claude Gueux'' (1834) *''Angelo, Tyrant of Padua'' (1835) *''Les Chants du crépuscule'' (1835) *''La Esmeralda'', libretto d'una opèra (1836) *''Les Voix intérieures'' (1837) *''Ruy Blas'' (1838) *''Les Rayons et les Ombres'' (1840) *''Le Rhin'' (1842) *''Les Burgraves'' (1843) *''Napoléon le Petit'' (1852) *''Les Châtiments'' (1853) *''Les Contemplations'' (1856) *''La Légende des siècles'' (1859) *''Les Misérables'' (1862) *''William Shakespeare'', ensag (1864) *''Les Chansons des rues et des bois'' (1865) *''Les Travailleurs de la Mer'' (1866) *''La voix de Guernsey'' (1867) *''L'Homme qui rit'' (1869) *''L'Année terrible'' (1872) *''Quatrevingt-treize'' (1874) *''Mes Fils'' (1874) *''Actes et paroles – Avant l'exil'' (1875) *''Actes et paroles – Pendant l'exil'' (1875) *''Actes et paroles – Depuis l'exil'' (1876) *''La Légende des Siècles 2e série'' (1877) *''L'Art d'être grand-père'' (1877) *''Histoire d'un crime'' 1a part (1877) *''Histoire d'un crime'' 2a part (1878) *''Le Pape'' (1878) *''La Pitié suprême'' (1879) *''Religions et religion'' (1880) *''L'Âne'' (1880) *''Les Quatres vents de l'esprit'' (1881) *''Torquemada'' (1882) *''La Légende des siècles'' Tòm III (1883) *''L'Archipel de la Manche'' (1883) </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Raymond Escholier, ''Victor Hugo raconté par ceux qui l'ont vu'', París, Librairie Stock, 1931. * '''[[francés|(fr)]]''' Yves Gohin, ''Victor Hugo'', París, Presses universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1987. * '''[[francés|(fr)]]''' Florence Naugrette, ''Le Théâtre romantique'', París, Seuil, coll. « Points Essais », 2001. === Nòtas === {{Referéncias|grop=nt.}} === Referéncias === {{Referéncias}} {{Portal|literatura}} [[Categoria:Escrivan francés del sègle XIX]] [[Categoria:Naissença a Besançon]] [[Categoria:Naissença en 1802]] [[Categoria:Decès en 1885]] [[Categoria:Decès a París]] 1fb1an9abippijxvk44uk9ho85wv713 0 69526 2497599 1786047 2026-04-06T01:15:59Z Dostojewskij 20932 imatge = Edmond Fischer Nobel Laureate 1992.jpg 2497599 wikitext text/x-wiki {{Nobel}} {{Infobox Identitat | carta = | nom = Edmond Henri Fischer | nomdebateg = | imatge = Edmond Fischer Nobel Laureate 1992.jpg | legenda = Edmond Henri Fischer (2016) | profession = [[Bioquimia|Bioquimista]] | tematica = nobel | datadenaissença = [[6 d'abril]] de [[1920]] | luòcdenaissença = [[Shanghai]], [[Republica Populara de China]] | datadedecès = | luòcdedecès = | paísdorigina = {{Soïssa}} e {{Estats Units}} | títol1 = | distincions = [[Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina]] l'an [[1992]] | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = }} '''Edmond Henri Fischer''' (n. en [[1920]]) es un [[bioquimia|bioquimista]] [[Soïssa|soís]]-[[USA|american]]. Recebèt lo [[Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina]] en [[1992]]. == Biografia == Nasquèt lo [[6 d'abril]] de [[1920]] dins la vila chinesa de [[Shanghai]] mas als 7 ans retornèt amb la siá familha dins lo sieu país d'origina, [[Soïssa]]. Estudièt [[quimia]] a l'Universitat de [[Genèva]], ont se licencièt l'an [[1947]] en s'especializant primièr en [[quimia organica]]. L'an [[1950]] se transportèt als [[Estats Units]] per trabalhar coma investigador associat de l'Institut Tecnologic de [[Califòrnia]], carga qu'abandonèt per venir membre de l'equipa de recèrca e catedratic de [[bioquimia]] a l'Universitat de Washington situada a [[Seattle]]. {{Paleta Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina}} {{Portal bioquimia}} {{DEFAULTSORT:Fischer, Edmond H.}} [[Categoria:Naissença en 1920]] [[Categoria:Biologista soís]] [[Categoria:Laureat del Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina]] [[Categoria:Prèmi Nobel soís]] [[Categoria:Bioquimista american]] [[Categoria:Prèmi Nobel american]] [[Categoria:Decès en 2021]] tvyt9votzo74v0zq1unzh50x1gz8j2c 0 69593 2497563 2455833 2026-04-05T12:44:26Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2497563 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} L''''Escòla [[Gaston Febus|Gaston Fèbus]]''' (''Escole Gastoû Fèbus'', dens la grafia de la sua fondacion) qu'ei ua escòla (seccion deu movement deu [[Felibritge]]) fondada en [[1896]], qui amassa los parçans de parlar gascon. Fondada a [[Pau]], qu’a adara lo son sièti au [[Castèth de Mauvesin]] (Hauts Pirenèus). La sua mission qu’ei de promàver la lenga e la cultura occitanas en Gasconha e Bearn. Que gerish lo [[Castèth de Mauvesin]] e ua maison d’edicion dita Edicions Reclams. La sua revista literària, ''[[Reclams]]'' (ancianament ''Reclams de Biarn e Gasconha,'' exactament ''Reclams de Biarn e Gascougne'') qu’existish desempuish [[1897]]. == La creacion == [[Fichièr:Simin Palay.jpg|vinheta|Simin Palay]] [[Simin Palai]] qu’encontrèc [[Miquèu de Camelat|Miquèu Camelat]] a la hèsta deu [[Felibritge|Felibrige]] de [[Tarba]] en 1890. Lo joen Camelat (19 ans) qu’estoc premiat per ua poesia. L’annada que seguiscoc, [[Simin Palai]] que’u perpausèc de fondar ua escòla, qu’ei a díser ua seccion locau deu movement deu [[Felibritge|Felibrige]]. Que calèva sèt signaturas entà demandar aquera creacion aus fondadors deu felibritge [[Frederic Mistral]], [[Josèp Romanilha]], [[Teodòr Aubanèu]], etc. Qu'estoc mauaisit pr’amor digun non cresèva pas a un tau movement en Gasconha. [[Fichièr:Camelat.jpg|vinheta|Miquèu Camelat]] Qu’encontrèn en prumèr Pèire Danièl Lafòra, secretari de la mairia d’[[Ortès]] qui seré hòrt actiu. Aqueste que hascoc seguir lo maire d’[[Ortès]], [[Adrien Planté|Adrian Planté]]. Puish dus regents bearnés, [[Jean Victor Lalanne|Joan Victor Lalana]] e Joan Eyt. Fin finau, lo felibre tolosan Pèire Bacquié-Fonada e l’escrivan tolosan Danton Casèlas que signèn la demanda tà ajudar los gascons. [[Simin Palai]], au servici militar, non avèva pas dret de signar. La demanda qu’estoc acceptada en 1896. Lo purmèr president qu’estoc [[Andrien Planté|Adrian Planté]] e un deus capdaus d'aunor, [[Vastin Lespy|Vastin Lespin]]. L'Escòla qu'estoc ua verdadèra escaduda: 500 membres en quauques mes. == Las prumèras accions == L’Escòla que definiscoc la sua mission: ''«La Societat Felibrenca deu Sud-Oèst, dita Escòla Gaston Fèbus, qu'ei constituida dab la tòca de desvolopar l'estudi de la vielha lenga romanica de las ancianas províncias de Gasonha e Bearn, de las lors legendas, de las lors tradicions, en un mot tot çò qui's restaca a l'istòria e a la legislacion de Bearn e de las tres parts de l'anciana Gasconha: las Lanas, Bigòrra e Armanhac.»'' ''[«La Société Félibréenne du Sud-Ouest, dite Escole Gastou Febus, est constituée dans le but de développer l’étude de la vieille langue romane des anciennes provinces de Gascogne et du Béarn, de leurs anciennes coutumes, de leurs légendes, de leurs traditions, en un mot tout ce qui se rattache à l’histoire et à la législation du Béarn et des trois parties de l’ancienne Gascogne : les Landes, la Bigorre et l’Armagnac.»]''<ref>Article 1^èr deus prumèrs estatuts de l’Escòla</ref> Qu’avièn ua revista, ''[[Reclams|Reclams de Biarn e Gasconha [Reclams de Biarn e Gascougne]]]''; lo prumèr numèro que data de heurèr de 1897. La revista, adara entitolada ''Reclams'', qu’existish encara e qu’ei ua revista literària màger de lenga d’òc. En 1903, que causiscón tres projèctes màgers: realizacion d’un diccionari, creacion d’un musèu gascon e realizacion d’un libe de l’istòria de [[Bearn]]. Aqueth tresau projècte no's realizèc pas. == Lo diccionari == Dab los prumèrs numèros de la revista ''[[Reclams|Reclams de Biarn e Gasconha]]'', qu’avalorèn la dificultat de legir un tèxt en gascon quan cada autor o autora escrivèva a la sua faiçon. Que creèn en 1904 un comitat de l’ortografia dab los Sénhers Baudorre, [[Miquèu de Camelat|Camelat]], [[Cesari Daugèr|Daugèr]], Lafore, [[Al-Cartero|Lacoarret]], Lacòsta e [[Simin Palai|Palai]]. Que’s van basar suus trabalhs d[[Edouard Bourciez|’Édouard Bourciez]], romanista e lingüista. Qu’estoc la neishença de la grafia febusiana, variacion gascona de la [[Nòrma mistralenca|grafia mistralenca]]. Que creèn tanben ua comission deu diccionari qui tienèva, en mei deus de la comission de l’ortografia,  los Sénhers [[Louis Batcave|Batcave]], Bergés, de Brescon, Darclanne, Dejeanne, Dubarrat, Lacasa e [[Fernan Sarran|Sarran]].   En genèr de 1907, Joan Victor Lalana qu’escrigoc sus la revista: ''«Coma la seror Anna, n'èi, au Dieu vivòstas, vist arribar arrei» [«Coum la serou Anne, n’ey, au Diu bibostes, bis arriba arrèy''.''»]''. Sens competéncia especiau, lo trabalh n’avançava pas. La guèrra de 1914-1918 qu'ac arrestèc tot. En 1920, Joan Victor Lalana, vadut capdau de l’Escòla Gaston Fèbus, que tornèc aviar lo trabalh deu diccionari.<ref>''Reclams de Biarn e Gascougne'', noveme 1920</ref> Que caloc aténder [[Simin Palai|Simin Palay]], navèth capdau, tà començar de verai. Que hoc ajudat per tots los membres de l’Escòla e, sustot, per [[Louis Rouch]], lingüista. Aqueste que perpausèc modificacions a la grafia febusiana tà estar mei compresa per las generacions futuras.<ref>Reclams 853 especiau diccionari, article de Louis Rouch, deceme 2019</ref> Lo prumèr tòme (letras A a E) que sortiscoc en 1932, lo tòme dusau en 1934. Que conteng 60 000 mots o expressions sus 1 200 paginas. Que i tròban arreproèrs, cançons, locucions e explicacions de tradicions. Lo ''Dictionnaire du Béarnais et du Gascon modernes'' de [[Simin Palai|Simin Palay]] que vadoc ua referéncia per la lenga occitana de [[Gasconha]], qu'es lo "tesaur gascon" coma l’apèra l’istorian [[Carles Samaran|Charles Samaran]]. Que hoc tornat editat mei d’un còp peu CNRS dab dus ajustèrs: en 1963 (edicion dita de 1961) e en 1974 dab sustot l’introduccion deus mots amassats per [[Fernan Sarran|Fernand Sarran]] dins lo departament deu [[Gers (departament)|Gers]].<ref>Prefaci de l'abat Sent Beard dens lo diccionari de 1974</ref> En 2020, l’Escòla Gaston Febus qu’editèc ua tresau edicion. == Lo castèth de Mauvesin == [[Fichièr:Chateau avec toit.jpg|alt=Vista deu Castèth de Mauvesin (Bigòrra, Hautas Pireneas o Hauts Pirenèus)|vinheta|Castèth de Mauvesin (Bigòrra)]] Albin Bibal, membre de l’Escòla Gaston Febus, que crompèc çò qui demorava deu [[Castèth de Mauvesin]] (roïnas) e que’ac passèc tot a l’Escòla lo 28 de març de 1907. Lo curat de Mauvesin que’n hoc lo conservator dinc a 1943. Que hascoc quauques òbras tà consolidar l’edifici. La renovacion vertadèra que comencèc en 1981. Lo conservator, Gui Cassanhet, que segurizèc lo castèth e hascoc renovacions electricas. En 1999, lo conselh d’administracion qu’avièc ua renovacion sancèra. Olivièr NAVIGLIO, caparquitècte deus monuments istorics, que hascoc los estudis. Lo permés de construsir que's depausèc lo 16 d'abriu de 2002. Benevòls e enterpresas qu’i van trabalhar mei de quinze ans. Fin finala, en 2019, lo castèth que semblèc lo castèth construsit per [[Gaston III de Fois-Bearn|Gaston Fèbus]]. Lo castèth que’s pòt visitar dab guidas en mei d’ua lenga, dont l'occitan gascon. Ua sala que conteng los libes de l’Escòla Gaston Febus (de cap a 3 000) qui's pòden consultar au castèth. Los libes liures de dret que son a disposicion sus un sit iInternet. == Las activitats actuaus de l’Escòla Gaston Febus == ===== La gestion deu castèth ===== * descobèrta de l’Edat Mejana * activitats e animacions ===== La maison d’edicion   ===== L’Escòla Gaston Febus e las Edicions Reclams qu'editan la revista literària ''[[Reclams]]'' e tanben libes d’autors gascons, enter los quaus [[Cesari Daugèr]], [[Miquèu de Camelat]], [[Albèrt Peirotet]], [[Andrèu Pic]], [[Bernat Manciet]], [[Sèrgi Javaloyès]], [[Eric Gonzales|Eric Gonzalès]]. ===== Los sits numerics de cultura gascona ===== L’Escòla Gaston Febus que perpausa sits de difusion de cultura occitana: * ''escolagastonfebus.com'': articles culturaus en francés, sustot basats sus libes de l’Escòla * ''arraton.fr:'' articles de cultura generau en gascon taus mainats (5-12 ans) * ''actu’joens'': sit d’actualitat hèit per joens tà joens (15-25 ans) == Ligam extèrne == * Sit oficiau de ''Reclams'' [https://web.archive.org/web/20110903215154/http://reclams.org/]. * Sit oficiau de l'''Escòla Gaston Febus'' [http://escolagastonfebus.com/]. * Libièr de l'Escòla Gaston Febus [[https://web.archive.org/web/20201009112410/http://biblio.ostau-bigordan.com/ <nowiki>3]</nowiki>] * articles culturaus sus Gasconha [[https://escolagastonfebus.com/ <nowiki>4]</nowiki>] * site entà mainats en gascon [[https://web.archive.org/web/20201002014852/https://arraton.fr/arraton.fr/ <nowiki>5]</nowiki>] == Nòtas e referéncias == ''Le château de Mauvezin'', Jean-François Abadie e Serge Clos-Versaille, Ed. Escòla Gaston Febus ''Les débuts de Reclams de Biarn e Gascougne'', Jean-Marie Sarpoulet, Presses universitaires de Bordeaux, juin 2005 ''Reclams — especiau Castèth de Mauvesin'', n° 857, deceme de 2020{{multibendèl|Portal Bearn|Portal Gasconha}} [[Categoria:Escòla felibrenca]] lr6u6ljyfac67c1e11agvav00mmzim0 0 74310 2497606 2217322 2026-04-06T07:43:47Z JackyM59 60827 Photograph updated 2497606 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nom2=Loffre | nomcomuna =Loffre | lògo= | imatge= Mairie de Loffre.jpg | descripcion= | escut=Blason de la ville de Loffre (59) Nord-France.svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment=[[Arrondiment de Douai|Douai]] | canton=[[Canton de Douai-Sud|Douai-Sud]] | sitweb=[http://www.commune-loffre.fr www.commune-loffre.fr] | cp=59182 | insee =59354 | cònsol =Yves Brillon | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Loffriens (en [[francés]]) |alt mej= |longitud=3.17 |latitud=50.3569444444 | alt mini =20 | alt maxi =39 | km² =2.6 }} '''{{PAGENAME}}''' es una comuna [[França|francesa]] del departament del [[Nòrd (departament)|Nòrd]] e de la region del [[Nòrd-Pas de Calais]]. ==Geografia== {{Apertium|fr}} [[Imatge:Loffre.png|200px|left|thumb|Loffre en lo sieu costat e lo sieu arrondissement]] {{Original|fr}} [[Imatge:Loffre.png|200px|left|thumb|Loffre dans son canton et son arrondissement]] ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta |insee=59354 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Yves Brillon |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=59354 |1793=120 |1800=114 |1806=128 |1821=141 |1831=185 |1836=186 |1841=161 |1846=168 |1851=181 |1856=202 |1861=208 |1866=217 |1872=204 |1876=188 |1881=198 |1886=208 |1891=222 |1896=248 |1901=236 |1906=249 |1911=222 |1921=236 |1926=248 |1931=248 |1936=319 |1946=311 |1954=284 |1962=357 |1968=388 |1975=511 |1982=611 |1990=702 |1999=726 |2004= |2005= |2006=758 |2007=757 |2008=756 |2009=755 |cassini=19802 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas del Nòrd}} {{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} [[Categoria:Comuna del Nòrd]] p8m8podtnumixln23gybpjcwhd3iwki 0 77021 2497617 2343978 2026-04-06T08:48:34Z ~2026-20684-31 63001 2497617 wikitext text/x-wiki {{Infobox Partit politic|acronim=PP|estat=[[Espanha]]|president=[[Alberto Núñez Feijóo]]|creacion=20 de genièr de 1989|ideologia={{Bes | [[conservatisme]] | [[democracia cristiana]] | [[liberalisme economic]] }}|secretari_general=[[Miguel Tellado Filgueira]]|orientacion=[[centredreita]] a [[drecha (politica)|dreita]]<ref>Ferreiro, Jesus; Serrano, Felipe (2001). Philip Arestis; Malcolm C. Sawyer (eds.). The economic policy of the Spanish Socialist governments: 1982–1996. The Economics of the Third Way: Experiences from Around the World. Edward Elgar Publishing. p. 155. ISBN 1843762838. Retrieved 30 January 2015. Encarnación, Omar G. (2008). Spanish Politics: Democracy After Dictatorship. Polity. pp. 61–64. ISBN 978-0745639925. Retrieved 30 January 2015. Íñigo-Mora, Isabel (2010). Cornelia Ilie (ed.). Rhetorical strategies in the British and Spanish parliaments. European Parliaments Under Scrutiny: Discourse Strategies and Interaction Practices. John Benjamins Publishing. p. 332. ISBN 978-9027206299. Retrieved 30 January 2015. DiGiacomo, Susan M. (2008). Sharon R. Roseman; Shawn S. Parkhurst (eds.). Re-presenting the Fascist Classroom: Education as a Space of Memory in Contemporary Spain. Recasting Culture and Space in Iberian Contexts. SUNY Press. p. 121. ISBN 978-0791479018. Retrieved 30 January 2015.</ref>|color=#1d84ce|nom_oficial=Partido Popular {{small|(es)}}|eslogan=«Himno del Partido Popular» ('Imne del Partit Popular')<ref>{{Ref-web|nom=Antonio|cognòm=Ruiz Valdivia|títol=La historia en 'A' del himno del PP (VÍDEOS) |url=https://www.huffingtonpost.es/2014/04/29/pp-himno_n_5231234.html|data=06-05-2014|site=HuffingtonPost.es}}</ref>}} Lo '''Partit Popular''' (en [[espanhòl]]: ''Partido Popular'', {{AFI|[paɾˈtiðo popuˈlaɾ]|Es partido-popular 001.ogg|afi}}) es un partit politic espanhòl. S'autodefinissent coma un partit d'ideologia de centre reformista e democrestiana, pasmens politicament se pòt considerar coma de [[drecha (politica)|drecha]] conservatritz en comparason amb los autres partits politics coma lo [[PSOE]], l'[[Izquierda Unida|IU]], l'[[UPyD]]. Fa partida del [[Partit Popular Europèu]]. == Referéncias == {{Referéncias}} [[Categoria:Partit politic espanhòl]] 21a2wfuni2h7ioyqtyfcvx8g0mhjbyp 2497618 2497617 2026-04-06T08:50:17Z ~2026-20684-31 63001 2497618 wikitext text/x-wiki {{Infobox Partit politic |acronim=PP |estat=[[Espanha]] |president=[[Alberto Núñez Feijóo]] |creacion=20 de genièr de 1989 |ideologia={{Bes | [[conservatisme]] | [[democracia cristiana]] | [[liberalisme economic]] }} |secretari_general=[[Miguel Tellado Filgueira]] |orientacion=[[centredreita]] a [[drecha (politica)|dreita]]<ref>{{Bes | Ferreiro, Jesus; Serrano, Felipe (2001). Philip Arestis; Malcolm C. Sawyer (eds.). The economic policy of the Spanish Socialist governments: 1982–1996. The Economics of the Third Way: Experiences from Around the World. Edward Elgar Publishing. p. 155. ISBN 1843762838. | Encarnación, Omar G. (2008). Spanish Politics: Democracy After Dictatorship. Polity. pp. 61–64. ISBN 978-0745639925. | Íñigo-Mora, Isabel (2010). Cornelia Ilie (ed.). Rhetorical strategies in the British and Spanish parliaments. European Parliaments Under Scrutiny: Discourse Strategies and Interaction Practices. John Benjamins Publishing. p. 332. ISBN 978-9027206299. | DiGiacomo, Susan M. (2008). Sharon R. Roseman; Shawn S. Parkhurst (eds.). Re-presenting the Fascist Classroom: Education as a Space of Memory in Contemporary Spain. Recasting Culture and Space in Iberian Contexts. SUNY Press. p. 121. ISBN 978-0791479018.}}</ref> |color=#1d84ce |nom_oficial=Partido Popular {{small|(es)}} |eslogan=«Himno del Partido Popular» ('Imne del Partit Popular')<ref>{{Ref-web|nom=Antonio|cognòm=Ruiz Valdivia|títol=La historia en 'A' del himno del PP (VÍDEOS) |url=https://www.huffingtonpost.es/2014/04/29/pp-himno_n_5231234.html|data=06-05-2014|site=HuffingtonPost.es}}</ref> }} Lo '''Partit Popular''' (en [[espanhòl]]: ''Partido Popular'', {{AFI|[paɾˈtiðo popuˈlaɾ]|Es partido-popular 001.ogg|afi}}) es un partit politic espanhòl. S'autodefinissent coma un partit d'ideologia de centre reformista e democrestiana, pasmens politicament se pòt considerar coma de [[drecha (politica)|drecha]] conservatritz en comparason amb los autres partits politics coma lo [[PSOE]], l'[[Izquierda Unida|IU]], l'[[UPyD]]. Fa partida del [[Partit Popular Europèu]]. == Referéncias == {{Referéncias}} [[Categoria:Partit politic espanhòl]] 7j7v70g6e7ah2enian0h54pevi2qnpu 2497619 2497618 2026-04-06T08:51:07Z ~2026-20684-31 63001 2497619 wikitext text/x-wiki {{Infobox Partit politic |acronim=PP |estat=[[Espanha]] |president=[[Alberto Núñez Feijóo]] |creacion=20 de genièr de 1989 |ideologia={{Bes | [[conservatisme]] | [[democracia crestiana]] | [[liberalisme economic]] }} |secretari_general=[[Miguel Tellado Filgueira]] |orientacion=[[centredreita]] a [[drecha (politica)|dreita]]<ref>{{Bes | Ferreiro, Jesus; Serrano, Felipe (2001). Philip Arestis; Malcolm C. Sawyer (eds.). The economic policy of the Spanish Socialist governments: 1982–1996. The Economics of the Third Way: Experiences from Around the World. Edward Elgar Publishing. p. 155. ISBN 1843762838. | Encarnación, Omar G. (2008). Spanish Politics: Democracy After Dictatorship. Polity. pp. 61–64. ISBN 978-0745639925. | Íñigo-Mora, Isabel (2010). Cornelia Ilie (ed.). Rhetorical strategies in the British and Spanish parliaments. European Parliaments Under Scrutiny: Discourse Strategies and Interaction Practices. John Benjamins Publishing. p. 332. ISBN 978-9027206299. | DiGiacomo, Susan M. (2008). Sharon R. Roseman; Shawn S. Parkhurst (eds.). Re-presenting the Fascist Classroom: Education as a Space of Memory in Contemporary Spain. Recasting Culture and Space in Iberian Contexts. SUNY Press. p. 121. ISBN 978-0791479018.}}</ref> |color=#1d84ce |nom_oficial=Partido Popular {{small|(es)}} |eslogan=«Himno del Partido Popular» ('Imne del Partit Popular')<ref>{{Ref-web|nom=Antonio|cognòm=Ruiz Valdivia|títol=La historia en 'A' del himno del PP (VÍDEOS) |url=https://www.huffingtonpost.es/2014/04/29/pp-himno_n_5231234.html|data=06-05-2014|site=HuffingtonPost.es}}</ref> }} Lo '''Partit Popular''' (en [[espanhòl]]: ''Partido Popular'', {{AFI|[paɾˈtiðo popuˈlaɾ]|Es partido-popular 001.ogg|afi}}) es un partit politic espanhòl. S'autodefinissent coma un partit d'ideologia de centre reformista e democrestiana, pasmens politicament se pòt considerar coma de [[drecha (politica)|drecha]] conservatritz en comparason amb los autres partits politics coma lo [[PSOE]], l'[[Izquierda Unida|IU]], l'[[UPyD]]. Fa partida del [[Partit Popular Europèu]]. == Referéncias == {{Referéncias}} [[Categoria:Partit politic espanhòl]] jh6g4oeo9xl9p2nuv92x124739r1xaa 0 80046 2497578 2218196 2026-04-05T16:25:07Z JackyM59 60827 Photograph updated 2497578 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nom2= Sailly-Labourse | nomcomuna = Sailly-Labourse | lògo= | imatge= Église Saint-Martin de Sailly-Labourse.jpg | descripcion= | escut= Blason ville fr Sailly-Labourse (Pas-de-Calais).svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Béthune|Béthune]] | canton= [[Canton de Nœux-les-Mines|Nœux-les-Mines]] | sitweb= | cp= 62113 | insee = 62735 | cònsol = Robert Copin | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) |alt mej= |longitud= 2.695 |latitud= 50.5025 | alt mini = 19 | alt maxi = 41 | km² = 6.02 }} '''{{PAGENAME}}''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] del [[Pas de Calais (departament)|Pas de Calais]] e la [[regions francesas|region]] del [[Nòrd-Pas de Calais]]. ==Geografia== ==Toponimia== * '''Sailly''' (atestacion ''Salli'', en 1154, qu'ensenha pas grand causa) vendriá d'un nom d'òme gallo-roman, ''Salius'', e del sufixe ''-acum''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984</ref>, latinizacion del sufixe gallés ''-*acon''. Se tractariá donc probablament d'una propietat rurala d'origina gallo-romana, o çò pus mens de l'Antiquitat tardiva. * '''Labourse''' ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta |insee= 62735 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Robert Copin|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 62735 |1793=642 |1800=752 |1806=729 |1821=722 |1831=710 |1836=685 |1841=702 |1846=727 |1851=756 |1856=699 |1861=714 |1866=744 |1872=742 |1876=800 |1881=849 |1886=969 |1891=979 |1896=1062 |1901=1216 |1906=1408 |1911=1416 |1921=1410 |1926=1659 |1931=1920 |1936=1863 |1946=2106 |1954=1946 |1962=1966 |1968=1957 |1975=1889 |1982=1750 |1990=1938 |1999=2013 |2004= |2005= |2006=2120 |2007=2 136 |2008=2 151 |2009=2136 |cassini=30196 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas del Pas de Calais}} [[Categoria:Comuna del Pas de Calais]] 6g1w9vms5hgwtw39pp6u3252wrv6bzq 0 90903 2497622 2203322 2026-04-06T08:59:55Z Kontributor 2K 52367 escut ok 2497622 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Houlgate | nomcomuna2= | imatge= Cabourg 2.jpg | descripcion= Houlgate vist de la plaja de Cabourg. | lògo= | escut= CoA fr Houlgate.svg | escais= | region ist ={{Normandia}} | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Lisieux|Lisieux]] | canton= [[Canton de Dozulé|Dozulé]] | insee = 14338 | sitweb= [http://www.ville-houlgate.fr www.ville-houlgate.fr] | cp = 14510 | cònsol = Jean-Claude Pupin | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Houlgatais (en [[francés]]) | longitud= -0.0758333333333 | latitud= 49.3013888889 | alt mini = 0 | alt mej = | alt maxi = 124 | km² = 4.69 }} '''Houlgate''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Normandia|normanda]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Calvadòs (departament)|Calvadòs]] e la [[regions francesas|region]] de [[Normandia]]. ==Geografia== {{...}} ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Houlgate|]]'''Houlgate'''}} {{Image label|x=0.353556076552|y=0.622967257221|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|16px|Comuna amb 5890 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Dives-sur-Mer]] (2,6km)}}}} {{Image label|x=0.708621832499|y=0.676432281934|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 585 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Gonneville-sur-Mer]] (3,3km)}}}} {{Image label|x=0.792526724505|y=0.450168219941|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 452 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Auberville]] (3,6km)}}}} {{Image label|x=0.240744458807|y=0.623109901514|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|14px|Comuna amb 4027 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Cabourg]] (3,8km)}}}} {{Image label|x=0.634792775827|y=0.804136712832|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 226 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Grangues]] (4,1km)}}}} {{Image label|x=0.407294923391|y=0.86109125139|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 139 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Périers-en-Auge]] (4,7km)}}}} {{Image label|x=0.915747917045|y=0.584578142894|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 95 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Vaast-en-Auge]] (5,2km)}}}} {{Image label|x=0.903587729979|y=0.295300000925|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|12px|Comuna amb 2597 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Villers-sur-Mer]] (5,7km)}}}} {{Image label|x=0.811206338067|y=0.843726956554|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 222 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Douville-en-Auge]] (5,7km)}}}} </div><br clear=left> ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 14338 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean-Claude Pupin|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 14338 |1793=204 |1800=329 |1806=343 |1821=315 |1831=310 |1836=301 |1841=288 |1846=297 |1851=270 |1856=305 |1861=345 |1866=504 |1872=515 |1876=658 |1881=1011 |1886=1065 |1891=1110 |1896=1197 |1901=1274 |1906=1204 |1911=1261 |1921=1132 |1926=1188 |1931=1231 |1936=1339 |1946=1837 |1954=1753 |1962=1588 |1968=1617 |1975=1655 |1982=1729 |1990=1654 |1999=1832 |2004= |2005= |2006=1 902 |2007= 1933 |2008=1 960 |2009=1 988 |cassini=4104# |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== [[File:Houlgate (France) Manoir de Beuzeval (2).jpg|thumb|left|Castèl de Beuzeval]] {{clr}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Normandia}} {{Comunas de| insee = 14338 }} [[Categoria:Comuna de Normandia]] [[Categoria:Comuna de Calvadòs]] fcgn6816rgg9p4hqjdvtec0lpfvu17t 0 92973 2497616 2215098 2026-04-06T08:43:15Z Kontributor 2K 52367 svg 2497616 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna=Tour-en-Bessin | nomcomuna2=Tour-en-Bessin | imatge=cap | descripcion= | lògo= | escut=Blason ville fr Tour-en-Bessin (Calvados).svg | escais= | region ist ={{Normandia}} | parçan= | arrondiment=[[Arrondiment de Bayeux|Bayeux]] | canton=[[Canton de Trévières|Trévières]] | insee =14700 | sitweb= | cp =14400 | cònsol =Frédéric Renaud | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | longitud=-0.777777777778 | latitud=49.2969444444 | alt mini =20 | alt mej = | alt maxi =77 | km² =10.31 }} '''Tour-en-Bessin''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Normandia|normanda]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Calvadòs (departament)|Calvadòs]] e la [[regions francesas|region]] de la [[Bassa Normandia]]. ==Geografia== {{Apertium|fr}} Torn-en-Bessin es una municipalitat del [[Bessin]] situada sus la [[Rota nacionala 13 (Fran&ccedil;a)|rota nacionala 13]] a si&egrave;is quilom&egrave;tres a l'o&egrave;st de [[Bayeux]]. {{Original|fr}} Tour-en-Bessin est une commune du [[Bessin]] située sur la [[Route nationale 13 (France)|route nationale 13]] à six kilomètres à l'ouest de [[Bayeux]]. ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Tour-en-Bessin]]'''Tour-en-Bessin'''}} {{Image label|x=0.645251682964|y=0.658591916104|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 131 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Cussy]] (1,7km)}}}} {{Image label|x=0.422412058945|y=0.824972748771|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 176 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Cottun]] (2,8km)}}}} {{Image label|x=0.752773450401|y=0.270535513277|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 399 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Maisons (Calvados)|Maisons]] (2,8km)}}}} {{Image label|x=0.875946585527|y=0.466752764213|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 117 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sully (Calvados)|Sully]] (3,1km)}}}} {{Image label|x=0.780490999447|y=0.784093065747|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 182 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Barbeville]] (3,3km)}}}} {{Image label|x=0.351646907036|y=0.16015514153|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 256 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Étréham]] (3,3km)}}}} {{Image label|x=0.1756768298|y=0.332011865242|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 292 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Mosles]] (3,3km)}}}} {{Image label|x=0.884317657386|y=0.644725757636|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 310 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Vaucelles (Calvados)|Vaucelles]] (3,4km)}}}} {{Image label|x=0.275843599146|y=0.885962305307|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 516 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Crouay]] (3,9km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=14700 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Frédéric Renaud|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=14700 |1793=601 |1800=364 |1806=642 |1821=726 |1831=745 |1836=725 |1841=727 |1846=700 |1851=694 |1856=709 |1861=725 |1866=674 |1872=650 |1876=640 |1881=639 |1886=621 |1891=609 |1896=604 |1901=591 |1906=538 |1911=504 |1921=414 |1926=364 |1931=404 |1936=401 |1946=381 |1954=437 |1962=414 |1968=452 |1975=418 |1982=421 |1990=512 |1999=504 |2004= |2005= |2006=585 |2007= 582 |2008=584 |2009=587 |cassini=37828 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Normandia}} {{Comunas de| insee =14700 }} [[Categoria:Comuna de Normandia]] [[Categoria:Comuna de Calvadòs]] b0v0tx1xhqd3i9d41okjxktcnnjhy4m 0 100038 2497602 2220597 2026-04-06T04:57:53Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2497602 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Mondement-Montgivroux | nomcomuna2=Mondement-Montgivroux | imatge= mondement657.jpg | descripcion= Lo Monument Nacional. | lògo= | escut= | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment d'Épernay|Épernay]] | canton= [[Canton de Sézanne|Sézanne]] | insee = 51374 | sitweb= | cp = 51120 | cònsol = Anne-Marie Desroches | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 3.7786 | latitud= 48.7881 | alt mini = | alt mej = | alt maxi = | km² = 7.37 }} '''Mondement-Montgivroux''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Marna (departament)|Marna]] e la [[regions francesas|region]] de [[Champanha-Ardena]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Mondement-Montgivroux]]'''Mondement-Montgivroux'''}} {{Image label|x=0.652074767509|y=0.394129830535|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 61 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Reuves]] (2,2km)}}}} {{Image label|x=0.54360367171|y=0.305965762758|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 84 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Oyes]] (2,6km)}}}} {{Image label|x=0.629164113947|y=0.734815999947|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 159 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Allemant (Marna)|Allemant]] (3,2km)}}}} {{Image label|x=0.425735961848|y=0.747474338927|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 387 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Broyes (Marna)|Broyes]] (3,3km)}}}} {{Image label|x=0.785193466742|y=0.462448271197|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 145 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Broussy-le-Petit]] (3,5km)}}}} {{Image label|x=0.230941304853|y=0.323145559365|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 141 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Soizy-aux-Bois]] (4,4km)}}}} {{Image label|x=0.623247094545|y=0.150598372964|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 192 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Villevenard]] (4,7km)}}}} {{Image label|x=0.517953762776|y=0.88296125415|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 68 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Péas]] (4,8km)}}}} {{Image label|x=0.110197661596|y=0.66642786437|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 322 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Lachy]] (5,6km)}}}} {{Image label|x=0.316507442007|y=0.10755305094|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 110 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Talus-Saint-Prix]] (5,7km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== {{Apertium|fr}} La [[batalha de Mondement]] en setembre 1914 #&egrave;sser un epis&ograve;di important de la [[Primi&egrave;ra batalha de la Marna]]. Veire lo lu&ograve;c externe [https://web.archive.org/web/20121221015658/http://www.mondement1914.asso.fr/ Mondement 1914].<br /> Lo [[19e bataillon de chasseurs a p&egrave;]] a installat lo 8 de setembre al ser dins lo cast&egrave;l de Montgivroux e lo 9 dins lo cast&egrave;l de Mondement. {{Original|fr}} La [[bataille de Mondement]] en septembre 1914 fut un épisode important de la [[Première bataille de la Marne]]. Voir le site externe [http://www.mondement1914.asso.fr/ Mondement 1914].<br /> Le [[19e bataillon de chasseurs à pied]] est installé le 8 septembre au soir au château de Montgivroux et le 9 au château de Mondement. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 51374 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Anne-Marie Desroches|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 51374 |1793=82 |1800=77 |1806=77 |1821=77 |1831=85 |1836=83 |1841=91 |1846=126 |1851=129 |1856=111 |1861=101 |1866=90 |1872=83 |1876=81 |1881=61 |1886=76 |1891=75 |1896=71 |1901=62 |1906=71 |1911=75 |1921=50 |1926=62 |1931=59 |1936=53 |1946=52 |1954=46 |1962=41 |1968=54 |1975=50 |1982=51 |1990=56 |1999=48 |2004= |2005= |2006=48 |2007=46 |2008=46 |2009=46 |cassini=23290 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 51374 }} [[Categoria:Comuna de Marna]] bhh4lj6cnnhdmvrv1dne5be2037zn2d 0 106724 2497573 2485889 2026-04-05T15:27:48Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2497573 wikitext text/x-wiki {{Infobox Illa | nom = Îles Marquises | nom2 = Te Fenua Ènata Te Henua Ènana | code_langue2 = mqm | imatge = Marquesas map-fr.svg | legenda = Mapa de las illas Marquesas. | país1 = França | archipèla = Illas Marquesas | localizacion = [[Ocean Pacific]] | latitud = <!-- Sur Wikidata --> | longitud = <!-- Sur Wikidata --> | superfícia = 997 | côtes = | nombre_d'illas = 14 | illas_principalas = [[Nuku Hiva]], [[Ua Pou]], [[Ua Huka]], [[Hiva Oa]], [[Tahuata]], [[Fatu Hiva]] | punt_culminant = [[Mont Temetiu]] | altitud = 1276 | illa_del_punt_culminant = [[Hiva Oa]] | géologie = | estatut = Forma una [[Subdivision de la Polinesia francesa|circonscripcion]]. | país1_ligam_subdivision1 = Collectivitat d'otramar | país1_subdivision1 = Collectivitat d'otramar | país1_nom_subdivision1 = [[Polinesia francesa]] | gentilé = Marquisiens/Marquisiennes | populacion = 9839 | data_populacion = 2022<ref name="La population légale en Polynésie française au 18 août 2022">{{Ligam web |títol=La population légale en Polynésie française au 18 août 2022 |url=https://www.ispf.pf/content//uploads/RP_2022_Conference_de_presse_sur_la_presentation_des_nouveaux_chiffres_de_population_legale_22_novembre_2022_65eba56a35.pdf |date=22/11/2022 |site=ispf.pf |consulté le=24 novembre 2022}}.</ref> | vila = [[Taiohae]] | découverte = | fus_orari = [[UTC-9:30]] | web = | categoria = [[:Categoria:Archipèla en França|Archipèlas en França]] | position1 = so | geolocalizacion = Polinesia francesa/Oceania/Ocean Pacific | nom unesco = Te Henua Enata – Les îles Marquises | ID unesco = 1707 | type unesco = Mixte | criteres unesco = (iii) (vi) (vii) (ix) (x) | annee unesco = 2024 | superficie unesco = 345 749 ha | zone tampon = 6 841 ha }} Las '''illas Marquesas''' (''Îles Marquises'' en [[francés]]) forman un dels cinc [[archipèla]]s de la [[Polinesia Francesa]]. Foguèron nomenadas atal per l'espanhòl [[Álvaro de Mendaña de Neira]] que las aprochèt en [[1595]]. Lor donèt aquel nom en onor de son protector [[García Hurtado de Mendoza]], marqués de Cañete, qu'èra tanben vicerei de [[Peró]]. Mendaña en primièr visitèt [[Fatu Hiva]] puèi [[Tahuata]] abans d'anar a las [[illas Salamon]]. == Istòria == [[Fichièr:Flag of Marquesas Islands.svg|thumb|left|Bandièra de las illas Marquesas<ref>[http://tahitinui.blog.lemonde.fr/2009/03/06/le-drapeau-de-larchipel-des-marquises-flag-marquesas/ La bandièra de l'archipèla de las Marquesas], sus {{fr}} Les Marquises - Blog LeMonde.fr</ref>]] Las Marquesas èran abitadas per de Polinesians dempuèi lo sègle III AbC, Las observacions etnologicas e los ligams de parentat lingüistica daissan pensar que venián de [[Samoa]]. Cada val èra lo territòri d’una tribú amb un sistèma social pròpri, una aristocracia e un clergat. D’interminablas guèrras tribalas opausavan los Marquesians que praticavan lo canibalisme ritual amb los presonièrs de guèrra. Lo primièr Europèu que los descobriguèt foguèt l'espanhòl [[Álvaro de Mendaña de Neira]] en 1595. Pendent son viatge de [[Peró]] a las [[illas Salamon]], encontrèt las illas del sud: Magdalena (Fatu Hiva), Dominica (Hiva Oa), Santa Cristina (Tahuata) e San Pedro (Moho Tani). Dos sègles passèron abans qu’un autre Europèu, [[James Cook]], i tornèsse e demorèsse mai d’un mes per se repausar de son exploracion de l’[[Ocean Antartic|Antartic]]. En [[1791]], l’American [[Joseph Ingraham]] descobriguèt las illas del grop nòrd: Federal (Ua Huka), Washington (Nuku Hiva) e Adams (Ua Pou). Las nomenèt « las illas Washington ».<ref>https://web.archive.org/web/20130525141721/http://www.wdl.org/fr/item/436/</ref> Dos meses mai tard, foguèt lo torn del francés [[Étienne Marchand]]. Prenguèt l’archipèla al nom de França e lo nomenèt « illas de la Revolucion ». Las illas foguèron nomenadas de son nom e d'aquel de sos segonds: Marchand (Ua Pou), Masse (Eiao) e Chanal (Hatutu), de sos comanditaris Baux (Nuku Hiva) e d'una particularitat geomorfologica, ''Deux Frères'' (Dos Fraires) (Motu Iti). En 1813, pendent la guèrra angloamericana, l’American [[David Porter]] establiguèt una basa navala sus las illas Madison. Mas aprèp la guèrra, los [[Estats Units d'America]] ratifiquèron pas aquela possession. En 1842, lo Francés [[Abel Aubert Du Petit-Thouars|Aubert Du Petit-Thouars]] prenguèt l’archipèla e èra partida dels [[Establiments Franceses d'Oceania]]. Dempuèi aquela epòca, Du Petit-Thouars e [[Guizot]], desirèron de far de las illas Marquesas un luòc de deportacion, una pena prevista pels crimes politics mas pas encara aplicada. La lei del 8 de junh de 1850 definiguèt las illas Marquesas coma luòc de deportacion. Las illas Marquesas son incorporadas al [[territòri d'otramar]] de la [[Polinesia Francesa]] en 1958, aprèp la victòria de l'« òc » al referendum. == Geografia == [[Fichièr:FatuIva TropicalRainForest 20061111.jpg|thumb|450px|center|Selva tropicala, sus l'illa de Fatu Hiva]] === Illas === [[Fichièr:French Polynesia-CIA WFB Map.png|thumb|300px|Situacion de las Marquesas dins l'ocean Pacific]] D'una superficia totala de {{unitat|997|km|2}}, son d'entre los archipèlas pus vastes de la [[Polinesia Francesa]]. [[Fichièr:marquises 9631a.jpg|150px|thumb|lo naut replan de Nuku Hiva]] Se situan entre 600 e {{unitat|1000|km}} de l'[[Eqüator terrèstre|Eqüator]] a gaireben {{unitat|1600|km}} de [[Tahiti]]. Son repartidas en dos grops: * lo grop septentrional, centrat a l'entorn de la granda illa de [[Nuku Hiva]], las doas mai pichonas illas d’[[Ua Pou]] al sud, e [[Ua Huka]] a l’èst, e al nòrd las pichonas illas situadas sul meteis massís corallin d'[[Eiao]], [[Hatutaa]] e [[Motu One (Marquesas)|Motu One]] ; * lo grop meridional, centrat a l'entorn de l’illa principala d'[[Hiva Oa]], e las pus pichonas illas fòrça prèp de [[Tahuata]] e [[Moho Tani]] (o [[Molopu]]), e mai al sud l’illa de [[Fatu Hiva]] e lo ròc de [[Motu Nao]]. === Geologia === Totas las illas de las Marquesas son d’origina volcanica, levat Motu One. An un relèu escarpat e son pas aparadas per un escuèlh de [[coralh]] (levat Fatu Hiva e qualques vals coma Anaho a Nuku-Hiva). Los sucs se pòdon auçar cap a 1100 mètres de naut. Los bauces davalan cap a la mar fins al fons marins e son usats de contunh pels corrents del Pacific Sud. Las còstas semblan una muralha copada de prigondas fendas e de qualques plajas. Qualques vals prigondas e isoladas barran las sèrras. Los païsatges volcanics son a l’origina de fòrça noms de luòcs: Hiva Oa, La Granda Cresta ; Nuku Hiva, La Cresta dels Bauces ; Fatu Hiva, Las Nòu Ròcas o la Novena Illa ; Fatu Huku, Tròç de Pèira ; Ua Pou, Los Dos Pilars sens oblidar la susprenenta « Baia de las Vèrgas » que los missionaris cambièron en « Baia de las Verges ». [[Fichièr:Rainforest Fatu Hiva.jpg|thumb|Flòra tropicala a Fatu Hiva]] [[Fichièr:FatuIva Omoa Coast 20061111.jpg|thumb|[[Litoral]] de l'illa de Fatu Iva, prèp del vilatge d'[[Omoa]]]] === Clima, fauna e vegetacion === Las pluèjas son fòrça variablas d’una illa a l’autra e d’un an a l’autre. La temperatura es moderada pels [[alisis]]. Las còstas sul vent son fòrça mai asagadas que las còstas jol vent, pus secas e mens espitalièras. La granda distància que separa las illas del continent es a l’origina de las caracteristicas principalas de l’ecosistèma. Aquel patiguèt de las activitats umanas e de l’introduccion d’espècias estrangièras. La fauna marina es rica, la fauna terrèstra es plan mai paura: [[aucèl]]s, [[insèctes]] ([[parpalhòl]], [[aranha]]s, [[milapata]]s). L’òme tanben introduguèt de [[can]]s, de [[caval]]s, de [[cabra]]s, d'ovins coma las [[rata]]s, los [[moissal]]s e los [[escorpion]]s. La flòra es variada e originala. Se cultiva l’[[arbre de pan]], lo [[cocotièr]], lo [[tabat]], la [[vanilha]] e lo [[coton]]. == Demografia == L'encontra dels explorators amb los Marquesians expausèt aqueles darrièrs a de malautiás que n'avián pas d'immunitat. Aquò provoquèt una fòrta casuda de la populacion. Al sègle XVI, la populacion seriá estada de {{formatnum:100000}} abitants, al començament del sègle XX seriá sonque de 2000 Marquesians. Uèi son 8712. == Economia == === Transpòrts e communicacions === * Avion: I a quatre aeropòrts a las Marquesas. Son sus las illas de Nuku Hiva, Ua Pu, Ua Huka, e Hiva Oa. Son desservidas per la companhia [[Air Tahiti]]. * Naus : naus de la companhiá [[Aranui]], naus comunalas, speed boat,... * Taxis. * Cavals == Cultura == [[Fichièr:Tapa Marquises.JPG|thumb|Tapas marquesians]] [[Fichièr:Artisanat marquisien.JPG|thumb|Artisanat marquesian]] Las illas Marquesas èran abans un centre important de la civilizacion polinesiana orientala (las [[Hawaii]] foguèron plan segur pobladas a partir de las Marquesas, coma o mòstra la parentat de la lenga amb lo [[marquesian]]). === Lenga === Lo [[marquesian]] es oficialament reconegut coma [[Lengas regionalas de França|Lenga regionala de França]]. Se devesís en dos dialèctes que correspondon als dos grops d'illas (qualques lingüistas considèran que son doas lengas distintas). Lo marquesian es defendut per l'[[Acadèmia Marquesiana]], creada en 2000 per l'[[Assemblada de la Polinesia Francesa]]. === Tatoatge === Alara que la practica del tatoatge es presenta per tota Polinesia, aquel art atenguèt son trescòl a las Marquesas. Los òmes se tatoavan totalament de la tèsta als pès, subretot dins una tòca guerrièra. Los motius tipics marquesians son uèi utilizats dins lo monde entièr. === Arts e letras === [[Fichièr:Paul Gauguin 106.jpg|thumb|''Paul Gauguin : Cavalièrs sur la plaja'', ([[1902]])]] * Las Marquesas inspirèron lo romancièr american [[Herman Melville]], que sas experiéncias dins las Marquesas son la basa de las novèlas ''[[Typee|Taïpi]]'' e ''[[Omoo]]''. * Lo cercaire e aventurièr [[Thor Heyerdahl]] escriguèt son libre ''Fatu Hiva'' aprèp una demorança d’un an e punt de despart de sas recèrcas sus las migracions marinas preïstoricas. * Lo cantaire [[Jacques Brel]] i demorèt a partir de 1974. * Lo pintre [[Paul Gauguin]] i demorèt a partir de 1901 e defendèt los dreches dels indigènas. Influenciat pel mitan tropical e la cultura polinesiana, realizèt d'esculturas de fusta e fòrça quadres. Es enterrat a d'Atuona. La tomba de [[Jacques Brel]] es a costat de la seuna. * Uèi la cultura marquesiana es una mescla de cultura originala, tahitiana e francesa. === Nòtas === <references/> == Vejatz tanben == === Articles connèxes === * [[Marquesian]] * [[Jacques Brel]] * [[Paul Gauguin]] * [[Georges de Caunes]] * [[Herman Melville]] * [[caval de las Marquesas]] * [[Victor Segalen]] === Ligams extèrnes === * {{fr}}[https://web.archive.org/web/20111005052201/http://tahitinui.blog.lemonde.fr/ Les Marquises entre Traditions et Modernité] * {{fr}}[https://web.archive.org/web/20110813130119/http://knol.google.com/k/la-toponymie-des-%C3%AEles-marquises Toponimia] {{Portal Polinesia Francesa}} {{Comunas de la Polinesia Francesa}} [[Categoria:Polinesia Francesa]] msnmm1athgy713mscvzpt5oljl0y7h6 0 107308 2497571 2287781 2026-04-05T14:29:48Z Culex 7477 corr. mandat 2497571 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna catalana |carta=cat | nom2=Baho |nom comuna=Bao |ligam imatge=Mairie de Baho (66).jpg |Comarca={{Rosselhon}} |km²=7.90 | arrondiment=[[Arrondiment de Perpinhan|Perpinhan]] | canton=[[Canton de Sant Esteve del Monestir|Sant Esteve del Monestir]] | cp=66540 |insee=66012 |cònsol=Patrick Got |mandat=[[2026]]-[[2032]] | alt mej= | longitud=2.82305555556 | latitud=42.7011111111 |alt mini=34 |alt maxi=90 |gentilici=Bahotencs (en [[francés]]) |sitweb= }} '''Bao''' en [[catalan]] (''Baho'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Païses Catalans|catalana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] dels [[Pirenèus Orientals]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=66012 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{ElegitDonadas}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin=[[2026]] |Identitat=Patrick Got <ref>https://www.annuaire-mairie.fr/ville-baho.html</ref> |Partit=[[UMP|UMP, LR]] |Qualitat= retirat del sector bancari }} {{Elegit |Debuta=març de [[1983]] |Fin= 2008 |Identitat=Guy Casadevall |Partit=divèrs dreta |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1983|Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1956]] |Fin=[[1967]] |Identitat= Albert Garrigue|Partit= |Qualitat= filh del precedent, oficièr de la Marina Nacionala, director de cooperativa }} {{Elegit |Debuta=mai de [[1945]] |Fin= 1956 (mòrt en foncions)|Identitat= Antoine Garrigue |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin=1945 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1925]] |Fin=[[1944]] |Identitat=Antoine Garrigue |Partit= Partit Democrata Popular (= democrata-crestian) |Qualitat= nommat conselhièr depatamental en 1943 }} {{Elegit |Debuta= |Fin= |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=junh de [[1815]] |Fin= ?|Identitat= François Sauret filh<ref name=vppo>Fabricio Cardenas, [http://vieuxpapierspo.blogspot.fr/2014/01/baho-le-23-juin-1815.html Vieux papiers des Pyrénées-Orientales, ''Baho, le 23 juin 1815''], 18.01.2014</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=? |Fin=1815 |Identitat=Antoine Morat<ref name=vppo/> |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=66012 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=801 |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=808 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=734 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=787 |1968=1068 |1975=1449 |1982=1672 |1990=2027 |1999=2490 |2006=2874 |2007= |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Comunas dels Pirenèus Orientals}} [[Categoria:Comuna de Rosselhon]] [[Categoria:Comuna dels Pirenèus Orientals]] 3dy0wdaw6huqm3d268g4e1j9nzlbvsh 0 107328 2497610 2287791 2026-04-06T08:22:52Z Culex 7477 corr. mandat 2497610 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna catalana |carta=cat | nom2=Le Barcarès |nom comuna=El Barcarès |ligam imatge=MRSBarca13.jpg |Comarca={{Rosselhon}} |km²=11.65 | arrondiment=[[Arrondiment de Perpinhan|Perpinhan]] | canton=[[Canton de Sant Llorenç de la Salanca|Sant Llorenç de la Salanca]] | cp=66420 |insee=66017 |cònsol= Alain Ferrand |mandat=[[2026]]-[[2032]] | alt mej= | longitud=3.03638888889 | latitud=42.7891666667 |alt mini=0 |alt maxi=4 |gentilici=Barcarésien(ne)s (en [[francés]]) |sitweb= }} '''El Barcarès''' en [[catalan]] (''Le Barcarès'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Païses Catalans|catalana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] dels [[Pirenèus Orientals]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== ==Istòria== Comuna creada en 1929. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=66017 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= agost de [[2011]] |Fin= [[2032]] |Identitat=Alain Ferrand |Partit=[[UMP|UMP, LR]] |Qualitat= administrator de societat }} {{Elegit |Debuta=junh de [[2011]] |Fin=2011 |Identitat=Marie Roses |Partit= divèrs dreta |Qualitat= comercianta }} {{Elegit |Debuta=març de [[1999]] |Fin= junh de 2011 (demission) |Identitat=Joëlle Ferrand |Partit=RPR puèi [[UMP]] puèi CNIP |Qualitat= vice presidenta de la CA de Perpinhan-Mediterranèa }} {{Elegit |Debuta=junh de [[1995]] |Fin=1995 |Identitat=Alain Ferrand |Partit= RPR |Qualitat=professor de gestion puèi restaurator e tenancièr de casino }} {{Elegit |Debuta=març de [[1989]] |Fin= 1995 |Identitat=Claude Got |Partit=[[PS]] |Qualitat= farmacian }} {{Elegit |Debuta=març de [[1983]] |Fin= 1989 |Identitat= Yvon Blanc |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=mai de [[1953]] |Fin=1983 |Identitat= Albert Got |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin=1953 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=66017 |1931=485 |1936=508 |1946=344 |1954=576 |1962=775 |1968=1197 |1975=1347 |1982=2208 |1990=2422 |1999=3514 |2006=4033 |2007= |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Comunas dels Pirenèus Orientals}} [[Categoria:Comuna de Rosselhon]] [[Categoria:Comuna dels Pirenèus Orientals]] lg5695a13em1sroi8oj11roqdwstyax 0 112902 2497620 2396854 2026-04-06T08:52:04Z ~2026-20684-31 63001 2497620 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }}{{Infobox Partit politic|nom_oficial=Partido Socialista Obrero Español {{small|(es)}}|acronim=PSOE|estat=[[Espanha]]|imatge=37_Congreso_PSOE.jpg|ideologia=[[progressisme]], [[feminisme]], [[federalisme]] e [[Monarquia|monarquisme]]|creacion=2 de mai de 1879, [[Madrid]]|color=#dd0000|president=[[Cristina Narbona Ruiz]]|secretari_general=[[Pedro Sánchez Pérez-Castejón]]|premsa_oficiala=[[El Socialista]]|organizacion_de_joventut=[[Joventuts Socialistas d'Espanha]]|sètis1=Deputats al [[Congrès dels Deputats|Congrés]]|1_sètis1=120|2_sètis1=350|3_sètis1=#dd0000|1_sètis2=113|2_sètis2=265|sètis2=Senadors al [[Senat espanhòl|Senat]]|3_sètis2=#dd0000|sètis3=Deputats al [[Parlament Europèu]]|1_sètis3=20|3_sètis3=#dd0000|2_sètis3=54|fondador=[[Pablo Iglesias Posse]]|alienacion_politica=[[centresquèrra]]}} Lo '''Partit Socialista Obrièr Espanhòl''' (en [[castelhan|espanhòl]]: ''Partido Socialista Obrero Español''; abreviacion: '''PSOE''') es un [[partit politic]] [[Espanha|espanhòl]] de [[Esquèrra (politica)|esquèrra]] [[social democracia|sociala democrata]] membre del [[Partit Socialista Europèu]] e de l'[[Internacionala Socialista]]. Al poder d'[[octobre]] de [[1982]] fins a [[març]] de [[1996]], es a dire pendent mai de tretze ans, lo PSOE tornèt governar [[Espanha]] de [[març]] de [[2004]] a [[decembre]] de [[2011]]. Per las eleccions legislativas espanhòlas de 2008, lo partit ganhèt mai grand nombre de vòtes jamai obtengut amb {{unitat|11288698|vòtes}} alara que patiguèt de sa mai granda desbandada electorala dempuèi la [[transicion democratica espanhòla]] pendent las eleccions generalas de 2011. Lo secretari general actual, [[José Luis Rodríguez Zapatero]], que foguèt [[President del Govèrn d'Espanha]] de [[2004]] a [[2011]]. Lo PSOE govèrna actuelament las [[Comunautat autonòma d'Espanha|comunautata autonòmas]] d'[[Andalosia]] e de la [[Comunautat Autonòma Basca]] e participa al govèrn de las [[Canàrias]] e de la [[Comunautat Forala de Navarra]]. Dirigís tanben de vilas coma [[Vigo]], [[Soria]] e [[Saragossa]]. A prèp de {{unitat|550000|membres}}, atal es lo segond partit politic d'Espanha pel nombre d'aderents aprèp lo [[Partit Popular]]. {{Clr}} == Annèxes == === Ligams extèrnes === * {{es}} [http://www.psoe.es PSOE] * {{es}} [http://www.psoe.es/ambito/europa/index.do PSOE Euròpa, organizacion pels Espanhòls resident a l'estrangièr] {{politica}} [[Categoria:Partit politic espanhòl]] [[Categoria:Internacionala Socialista]] ou1dcw99l7jltxntmjbj7gyxylvh0dn 0 126059 2497601 2494361 2026-04-06T04:37:29Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2497601 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''Vall de Cardós''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la comarca de [[Palhars Sobeiran|Palhars Sobiran]]. ==Toponimia== ===Cardós=== La prononciacion es [kar'dos]. Lo gentilici es [kardo'zeŋs]. Las fòrmas ancianas son ''Cardosedanam'' en 824, ''in valle quam vulgares dicunt Cardosa'' en 849, ''Valle Cardossa'' en 930, ''Valle de Cardose'' en 891-895. Ven del latin ''Vallis Carduosus'', « val de ''cards'', de cardons ». ''Vall Cardós'' se mudèt en ''Vall de Cardós''. Signat JFC <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 273 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13028</ref>. ===Ainet de Cardós=== La prononciacion es [aj'net] o, pas tan sovent, [ej'net]. Las fòrmas ancianas son ''Asnet'' en 1120, ''Aynet'' en 1281. L'etime es ''asinetum'', « lòc ont fan venir d'ases ». Una possibilitat es que lo nom siá un calque del basc ''*astotegi'', « pargue d'ases » (''asto'', « ase », ''tegi'' a la valor collectiva de ''-etum'' e en mai significa « ostal, edifici ») <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 41-42 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=416</ref>. ===Estaon=== Estaon es lo vilatge principal de la val dita ''lo vallat''. La prononciacion es [asta'on], [esta'on], etc. La val del riu d'Estaon es [la ri'bera del ba'ʎat], [lo ba'ʎat]. Las fòrmas ancianas son ''Vallato'' e ''Vallatello'' en 839 (lo primièr es Estaon, o tota la val, e lo segond sa depéndéncia Anàs), ''Estaon'' en 1120, data d'aparicion del nom. L'etime es lo latin ''statio'', ''-onem'', « arrèst », aplicat als lòcs de residéncia e per extension als tropèls qu'amontanhan (la motivacion del toponime es probablament aquesta). L'evolucion de ''-ti-'' es confòrma a la fonetica catalana, mès l'''n'' finala es conservada per arcaïsme [parlars d'origina anteriors a la catalanizacion] <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 151 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13490</ref>. ===Anàs=== La prononciacion es [nas], [a'nas]. Las fòrmas ancianas son ''Anas'' en 1120 e 1281. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 186 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=2705</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 4n19vrxwx2wejg4p0uhxvepkc62xjrd 2497614 2497601 2026-04-06T08:37:47Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2497614 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''Vall de Cardós''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la comarca de [[Palhars Sobeiran|Palhars Sobiran]]. ==Toponimia== ===Cardós=== La prononciacion es [kar'dos]. Lo gentilici es [kardo'zeŋs]. Las fòrmas ancianas son ''Cardosedanam'' en 824, ''in valle quam vulgares dicunt Cardosa'' en 849, ''Valle Cardossa'' en 930, ''Valle de Cardose'' en 891-895. Ven del latin ''Vallis Carduosus'', « val de ''cards'', de cardons ». ''Vall Cardós'' se mudèt en ''Vall de Cardós''. Signat JFC <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 273 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13028</ref>. ===Ainet de Cardós=== La prononciacion es [aj'net] o, pas tan sovent, [ej'net]. Las fòrmas ancianas son ''Asnet'' en 1120, ''Aynet'' en 1281. L'etime es ''asinetum'', « lòc ont fan venir d'ases ». Se pòt que lo nom siá un calque del basc ''*astotegi'', « pargue d'ases » (''asto'', « ase », ''tegi'' a la valor collectiva de ''-etum'' e en mai significa « ostal, edifici ») <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 41-42 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=416</ref>. ===Estaon=== Estaon es lo vilatge principal de la val dita ''lo vallat''. La prononciacion es [asta'on], [esta'on], etc. La val del riu d'Estaon es [la ri'bera del ba'ʎat], [lo ba'ʎat]. Las fòrmas ancianas son ''Vallato'' e ''Vallatello'' en 839 (lo primièr es Estaon, o tota la val, e lo segond sa depéndéncia Anàs), ''Estaon'' en 1120, data d'aparicion del nom. L'etime es lo latin ''statio'', ''-onem'', « arrèst », aplicat als lòcs de residéncia e per extension als tropèls qu'amontanhan (la motivacion del toponime es probablament aquesta). L'evolucion de ''-ti-'' es confòrma a la fonetica catalana, mès l'''n'' finala es conservada per arcaïsme [parlars d'origina anteriors a la catalanizacion] <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 151 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13490</ref>. ===Anàs=== La prononciacion es [nas], [a'nas]. Las fòrmas ancianas son ''Anas'' en 1120 e 1281. La terminason deu èsser l'ibèrobasc ''-atze'' e lo primièr element es probablament lo basc ''andi'', « grand » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 186 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=2705</ref>. ===Lladrós=== ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 89nwsh6h17i5w8cl1kgntdr288ut86y 0 131511 2497570 1857307 2026-04-05T13:51:26Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2497570 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[file:Frutillar simbolo.jpg|thumb|200px|Lo Lac Llanquihue e lo volcan Osorno.]] '''Frutillar''' qu'ei ua vila e comuna [[chile]]na de la [[provincia de Llanquihue]], [[region de Los Lagos]]. En [[2002]], sa populacion qu'èra de 15 525 abitants. Sa superfícia totau qu'ei de 831 km². Sas coordenadas geograficas son: {{coord|41|07|0|S|73|02|60|W|type:city|display=inline}}. == Ligams extèrnes == {{commonscat|Frutillar}} * [https://web.archive.org/web/20170803214410/http://www.munifrutillar.cl/ Municipalidad de Frutillar] (espanhòl) * [http://www.semanasmusicales.cl Semanas Musicales de Frutillar] (espanhòl) {{stub}} [[Categoria:Vila de Chile]] bvhb930knd46fzsupqphft3ubyg1665 0 132790 2497588 2371224 2026-04-05T20:01:20Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2497588 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica=vegetal |carta=vegetal |imatge=<!--wikidata:--> |legenda= }} {{Taxobox fin}} [[Imatge:fleur de muscade.jpg|thumb|Macís]] Lo '''macís''', tanben nomenat '''flor de muscada''', es l’[[espècia (cosina)|espècia]] obtenguda amb lo tegument de la [[notz de muscada]] (l’[[aril]] mai precisament). Es la sisa prima a l'entorn de la notz de muscada. De color roja quand es fresc, lo macís ven irange en secant. ==Utilizacion== Mai rafinat que la notz de muscada, s'utiliza en cosina dins los plats salats, sucrats-salats, e tanben sucrats. Se presenta sovent molinat, e mai rarament entièr (foto). Es d'usatge frequent pendent l’Antiquitat, s'associa lo macís amb de peisses fins coma lo sandre, la pèrca, mas tanben amb de carns blancas (rostit de pòrc). En dessèrt, s'acorda fòrça plan amb de fruchs passats a la padena o amb lo chocolat. ==Autres utilizacions== Lo macís dintravan dins la composicion del [[diafenix]], remèdi de la farmacopèa maritima occidentala al sègle XVIII<ref>Segon Dorvault, dins l'òbra de {{fr}} Yannick Romieux, ''De la hune au mortier'', ed: ACL, Nantes, 1986. </ref>. Es encara un dels ingredients de l'[[ipocras]], una bevenda d'origina medievala que se fabrica uèi encara en Occitània. ==Notas e referéncias== <references /> ==Vejatz tanben== ===Articles données=== *[[Notz muscada]] *[[Muscadièr]] ===Ligams extèrnes=== *{{fr}}[https://web.archive.org/web/20060513171248/http://www.toildepices.com/fr/plantes/angio_dic/myristicacee/myristica/fragrans.html Toil'd'épices - Muscade et Macis] *{{fr}}[http://www.lesepicesrient.fr/08/2009/epice-macis/ Les épices rient ! - Le Macis] *{{fr}}[https://web.archive.org/web/20130213081956/http://www.lesepicesrient.fr/08/2009/peches-roties-aux-eclats-de-macis-et-anis-etoile/ Les épices rient ! - Recette avec le Macis entier] 5bvwcbbtyxsdxg81hfpi60k4783m3qf 0 148375 2497611 2444071 2026-04-06T08:23:58Z ~2026-21199-17 63006 2497611 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Ana María Botella Serrano''' ([[Madrid]], [[23 de julh]] de [[1954]]) es una politiciana [[espanhòla]] del [[Partit Popular]]. Foguèt cònsol màger de [[Madrid]], entre los ans 2011 e 2015, sent la primièra femna a ocupar aquela foncion. Es maridada amb [[José María Aznar]] que foguèt primièr ministre del govèrn espanhòl de 1996 a 2004. Se faguèt conéisser mondialament per sa marrida practica de l'[[anglés]] e sos problèmas de compreneson d'aquesta lenga durant la candidatura de Madrid als [[Jòcs Olimpics]] en setembre de 2013, e venguèt aital un dels tèmas mai recurrents de galejadas sus [[Twitter]]. == Biografia == Ana Botella nasquèt a Madrid en 1954 dins una familha amonedada de la capitala espanhòla. Son paire, Ernesto Botella Pradillo, èra un [[engenhaire]] industrial e sa maire, Ana María Serrano Sancho-Álvarez, èra la filha d'un mètge famós. Aguèron tretze enfants que Ana Botella n'es l'ainada e tres d'aqueles seguiguèron los passes de la sòrre granda en se far una carrièra politica. Faguèt los estudis primaris e segondaris dins un collègi religiós de l'airal, las [[Madres Irlandesas]]. Puèi partiguèt a l'[[Universitat Complutense de Madrid]] ont estudièt lo [[drech]]. En 1977 se maridèt amb José María Aznar e amassa aguèron tres enfants que los ainats, en seguir la tradicion espanhòla, recebèron los noms de sos parents: José María, Ana e Alonso. Passèt un concors per venir foncionària e aprèp l'obtencion d'aqueste trabalhèt dins divèrsas administracions publicas coma lo [[Ministèri d'Interior (Espanha)|Ministèri d'Interior espanhòl]], lo Govèrn Civil de [[Logroño]], lo Ministèri de Trabalhs Publics, la Delegacion de Finanças de [[Valladolid]] e mai lo Ministèri de Finanças. Se consagrèt puèi a la politica dins la formacion conservadora, lo [[Partit Popular (Espanha)|Partit Popular Espanhòl]]. En 2003 foguèt elegida conselhièra municipala de [[Madrid]], e designada coma segonda adjoncha del cònsol, [[Alberto Ruiz-Gallardón]]. {{ORDENA:Botella, Ana}} [[Categoria:Naissença a Madrid]] [[Categoria:Naissença en 1954]] 0vjhg4acjyegfy3lvad74oihtyx9hsu 0 159224 2497583 2090071 2026-04-05T17:42:40Z Alaric 506 44932 document mòrt, actualizacion 2497583 wikitext text/x-wiki Lo '''Qüartet Tátrai''', en ongrés ''Tátrai-vonósnégyes'', es un qüartet de còrdas [[Ongria|ongrés]] del sègle XX, fondat en 1946 e que se separèt en 1994 <ref>https://books.google.fr/books?id=bC7BBwAAQBAJ&pg=PT2074&lpg=PT2074&dq=enregistrements+quatuor+tatrai&source=bl&ots=S4ofpAEkP3&sig=dztA4KeX-AFfNqE4wO-vOA-Z7YE&hl=fr&sa=X&ved=0ahUKEwjm8KfessjLAhXLiRoKHbnqAEIQ6AEIPzAE#v=onepage&q=enregistrements%20quatuor%20tatrai&f=false</ref>. ==Istòria== Un document ongrés fornís d'entressenhas - dins la lenga del país - e de fotografias nombrosas del qüartet, a l'ocasion de son 70en aniversari. Lo Qüartet Tátrai faguèt son primièr concèrt lo 8 d'octobre de 1946 a [[Budapèst]], lo darrèr lo 10 de genièr de 1994 à Pannonhalma <ref>http://www.evangelikus.hu/hetven-evvel-ezelott-alakult-meg-tatrai-vonosnegyes</ref> (vila del comitat de Győr-Moson-Sopron, al nòrd-oèst del país, coneguda per son abadiá). ==Composicion== ===Primièr violon=== * Vilmos Tátrai, nascut lo 7 d'octobre de 1912 a Kispest (ara [[Budapèst]]), mòrt a [[Budapèst]] lo 2 de febrièr de 1999 ===Segond violon=== * Albert Rényi (1946-1955) * Mihály Szűcs (1955-1968), nascut a [[Debrecen]] lo 22 d'octobre de 1922, mòrt a [[Budapèst]] lo 20 de junh 1990 * István Várkonyi (1968-1994), nascut en 1931 a Budapèst <ref>http://epa.oszk.hu/00800/00835/00042/61.html</ref>. N.B. ''Le Nouveau Dictionnaire des interprètes'', d'Alain Pâris, escriu ''Mihály Szűcs (1955-1968)'' e ''István Várkonyi'' (1958- ), mès la notícia Hungaroton dels 33 torns e dels CD de l'opus 76 de [[Joseph Haydn|Haydn]], que lo Qüartet Tátrai enregistrèt en 1964, precisa que lo segond violon es Mihály Szűcs. Segur que la bona data es 1968, amai lo document dejà citat la confirma. ===Alto=== * József Iványi, nascut lo 8 de febrièr de 1920 a Kispest, mòrt lo 3 de genièr de 1967 a Budapest (1946-1959) <ref>https://www.arcanum.hu/hu/online-kiadvanyok/Lexikonok-magyar-eletrajzi-lexikon-7428D/i-75F28/ivanyi-jozsef-75FC0/</ref> * György Konrád (1959-1994), nascut lo 18 d'octobre de 1924 a [[Szeged]] e mòrt lo 28 de mai de 2024 ===Violoncèl=== * Vera Dénes (1946-1951), nascuda Vera Grossmann lo 12 de març de 1915 a [[Budapèst]], ont moriguèt lo 16 de març de 1970 * Ede Banda (1951-1994 ), nascut lo 6 d'abril de 1917 a [[Budapèst]], ont moriguèt lo 23 de junh de 2004 ==Importància musicala== Lo Qüartet Tátrai es mai que mai reconegut dins [[Béla Bartók|Bartók]] e [[Joseph Haydn|Haydn]] (que, pr'amor de sa longa preséncia a Eszterháza, es considerat en Ongria gaireben coma un compositor nacional). Los Tátrais enregistrèron l'integrala dels qüartets de còrdas de Haydn, en començant per l'opus 76. Aquela interpretacion foguèt recebuda elogiosament, mai que mai per la critica francesa, mès, pr'amor de l'edat dels musicians (lo programa d'enregistrament s'acabèt en un quart de sègle) e, çò qu'es pièger, del primièr violon, nascut en 1912, e del retard tecnic dels enregistraments de Hungaroton, las serias enregistradas après l'opus 76 agèron un succès mendre. L'interpretacion de l'opus 76 foguèt longtemps considerada sovent coma la milhora de totas <ref>''Dictionnaire des Disques Diapason'', 1984, Robert Laffont, Bouquins, p. 438</ref>, amai benlèu encara. ==Nòtas e referéncias== En mai del libre d'Alain Pâris citat en introduccion, los articles ongrés e anglés consacrats al Qüartet Tátrai, o a d'unes de sos musicians, son la font principala de l'article. Dins l'article, lo pichon nom de las personas es plaçat abans lo nom patronimic, mès l'usatge ongrés es de metre lo pichon nom aprèp. <references/> p79sjpjswb49etju58njjvhbgbgvzaw 0 159545 2497564 2462588 2026-04-05T12:48:22Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2497564 wikitext text/x-wiki L''''especisme''' (del mot [[anglés]] ''[[:en:Speciesism|<span class="lang-en" contenteditable="false" lang="en">speciesism</span>]]'' del meteis sens) es la consideracion morala superiora que los umans acòrdan a [[Homo sapiens|la lor espècia]], e lo tractament [[Discriminacion|discriminatòri]] que ne ven, per exemple al subjècte dels animals d'elevatge, destinats a l'experimentacion o considerats coma noisibles. Aquel concèpte es subretot utilizat pels defensors dels drechs dels animals. Per extension, l'especisme renvia atal a l'idèa que los umans acordarián una considearcion morala mai o mens importanta als individús de las autras espècias animalas en fonccion d'aquela: los animals de companhiá e los animals que l'espècia es [[Espècia en perilh d'extincion|en perilh d'extinccion]] aurián per exemple d'intereses melhors de presa en compte que pels animals d'elevatge. Lo concèpte d'especisme foguèt bastit a partir del començament dels [[ans 1970]] per analogia amb la notcons de [[racisme]] e de sexisme, per tòca de denonciar una ideologia dominanta, del meteis biais que la nocion de [[patriarcat]] foguèt utilizada pel feminisme radical per definir çò qu'èra jutjat coma una ideologia omnipresenta, invisibla e a l'origina de diversas injustícias. Lo concèpte d'especisme es tanben fondamentalament ligat a aquel d'antispecisme<ref>Fabien Carrié, « Antispécisme », ''Encyclopædia Universalis'' [http://www.universalis.fr/encyclopedie/antispecisme/ en ligne], consulté le 6 octobre 2015.</ref>. L'afirmacion de la preeminéncia de l'espècia umana, e las distinccions entre animals de companhiá, animals d'elevatge e animals noisibles fasent partida del sens comun, la pertinéncia analitica de la nocion d'especisme es d'en primièr reconeguda pels militants animalistas e unes universitaris travalhant especificament sus l'estatut moral dels animals. Ben mens reconegut que los concèptes de racisme o de sexisme, l'especisme fa pas l'objècte de politicas publicas per tòca de lo combatre. Mai existís una controvèrsia sus la quita existéncia de l'ideologia especista<span></span>: alara que los antispecistas considèron que l'especisme es una ideologia qu'es fòrça largament espandida dins la societat e que deuriá èsser combatuda, d'autras personalitats rebutan aquela qualificacion, sostenent puslèu que l'interés qu'acordam  en prioritat a la nòstra espècia e lo biais que diferenciam lo tractament dels animals de las autras espècias resultan pas d'una ideologia particulara e unificada. == Origina del tèrme == <span class="cx-segment" data-segmentid="37"></span>[[Aristòtel]] afirma per exemple la preeminança de l'espècia umana al sègle IV AbC dins son obratge ''Istòria dels animals'', ont establís tanben una iérarquia entre las espècias animalas. Per [[Isocrates]], segon Thierry Gonthier, l'animal representa alara lo pòl negatiu de la dualitat umana, la bestialitat essent oposada al ''logos''<ref>{{Modèl:Obratge|autor=Thierry Gonthier|títol=L’homme et l’animal|sostítol=la philosophie antique|luòc=Paris|editor=P.U.F|année=1999}}</ref><sup class="reference cite_virgule" contenteditable="false">,</sup><ref name="Ruggiu">Ciutat dins {{Modèl:Article|periodic=Camenae|numéro=1|mes=genièr|annada=2007|autor=Marie-Agnès Ruggiu|url=http://www.paris-sorbonne.fr/IMG/pdf/M.-A._Ruggiu.pdf|format=pdf|títol=Humanité et animalité dans la pensée cicéronienne}}</ref>. Tanben, totjorn segon Gonthier, Ciceron al sègle I AbC vei dins l'animal una aisina retorica, servissent a metre en valor l'òme<ref>{{Modèl:Article|periodic=Camenae|numero=1|mes=genièr|annada=2007|autor=Marie-Agnès Ruggiu|url=http://www.paris-sorbonne.fr/IMG/pdf/M.-A._Ruggiu.pdf|format=pdf|títol=Humanité et animalité dans la pensée cicéronienne}}</ref>. La religion josieva puèi la religion crestiana pausan tanben preeminença de l'espècia umana suls animals, creats pels umans. Pasmens foguèt mai recentament qu'aquela ierarquia comencèt a èsser interrogada per unes filosòfs. [[Fichièr:Richard_D_Ryder_in_The_Superior_Human_(2012).jpg|drecha|vinheta|200x200px|Richard Ryder bastiguèt lo tèrme « especisme » en 1970.]] Lo tèrme « especisme » e l'idèa correlativa que s’agissiá d’un prejutjat es aparegut en 1970 dins un pamflet del psicològ Richard Ryder titulat ''Speciesism''. Ryder aviá escrich al ''Daily Telegraph'' en abril e mai de 1969 tres letras criticant l’experimentacion animala, fondadas sus d'incidents qu’aviá observats dins de laboratòris. En seguisa, rejònh un grop d’intellectuals e d’escrivans a Oxford conegut uèi jol nom de « grop d’Oxford », que torna sus l'estatut e lo tracatment dels animals. Una de las activitats d'aquel grop èra d’escriure e de distribuir de pamflets, coma « Speciesism », sus l’experimentacion animala. Ryder explica dins son article que<span></span>: ''« Dempuèi Darwin, los scientifics admeton qu’i a pas cap de diferéncia essenciala «magica» entre los umans e los autres animals, biologicament parlant. Perque, alara, fasèm moralament une distinccion radicala? Se totes lo organismes son sur un sol continúum biologic, deuriám èsser sul meteis continúum. »'' Escriu que, al meteis moment al Reialme Unit, 5 milions d’animals son utilizat cada an per l’experimentacion, e qu'aquel biais de ne far benefici, per la nòstre espècia, de tractaments marrits inflijats als animals venon de l'especisme. Ryder torna emplegat lo tèrme dins « Experimentacions suls animals » dins ''Animals, Men and Morals'' (1971), un recuèlh d’ensags suls drechs dels animals editat per tres autres membres del grop d’Oxford, Stanley e Roslind Godlovitch e John Harris. Establís alara un parallèl entre especisme e racisme<span></span>: ''« Los mots « raça » e « espècia » son de tèrmes tan vags l’un que l’autre que s'utiliza per classificar los èssers vivents subretot sus la basa de lor aparéncia. Se pòt far una analogia entre los dos. La discriminacion sus la basa de la raça, pasmens que que tolerada gaireben universalament fa dos sègles, es ara largament condemnada. Del meteis biais, se poiriá qu’un jorn los esperits enlusits aborrisson l'especisme coma destestan uèi lo racisme. L’illogisme d'aquels dos biais de prejutjat es del meteis tipe. S'acceptam coma moralament inacceptable de far sofrir deliberament d'èssers umans inocents, alara es logic de trobar inacceptable de far sofrir deliberament d'èssers inocents d’autres espècias. Lo temps es vengut d’agir segon aquela logica. »'' == Espandiment de l’idèa == [[Fichièr:Peter_Singer_MIT_Veritas.jpg|vinheta|180x180px|Peter Singer popularizèt lo concèpte d'especisme dins ''Animal Liberation'' (1975).]] L’idèa foguèt popularizada pel filosòf australian Peter Singer (que coneguèt Ryder a Oxford) dins La liberacion animala (1975). Singer explica que le'especisme viòla lo principi d’egala consideracion dels intereses, que ven del principi enonciat per [[Jeremy Bentham]]<span></span>: ''« cadun compta per un, e pas deguns per mai d’un »''. Pasmens se pòsca aver fòrça diferéncia entre los umans e los autres animals, partejam amb aqueles la capacitat de sofrir. Atal, dins la deliberacion morala, devèm acordar lo mèsme pes a doas sofrança similaras, quin que siá l’individú que sofrís. Una teoria morala que mena a tractar de biais dissemblable dos cas semblables seriá pas una teoria morala valable. Singer escriu dins lo capítol Primièr de ''La Liberacion animala''<span></span>: ''« Los racistas viòlan lo principi d'egalitat donant un pes mai grand als intereses dels membres de la lor raça quand un conflicte existís entre aquel mèsmes intereses e aqueles dels membres d'una autre raça. Los sexistas viòlan lo principi d'egalitat privilegiant los intereses dels membres de lor sieu sèxe. De biais similar, los especistas permeton als intereses dels membres de la lor espècia de prevaler suls intereses superiors dels membres d'autras espècias. L'esquèma es lo meteis dins cada cas. »'' == Arguments justificant l'especisme == Los arguments en favor de l'especime se fondon subretot sus de cresença religiosas, de la concepcions filosoficas antropocentricas e lo concèpte de preferéncia per son grop d'apartenença (dins lo cas l'espècia). === Arguments religioses === De tradicions religiosas afirmisson que los animals foguèron creats a l'usatge de l'Òme, e qu'al contrari los umans son de creaturas especialas. Per exemple, las [[religions abraamicas]] ensenhan que l’Òme foguèt creat a l'imatge e al paréisser de Dieu, al contrari dels animals que foguèron creats per servir l'Òme. Pasmens se lo bodisme reconesca als animals un estatut moral d’èsser sensibles e pasmens que Boda aja presicat lo [[vegetarisme]]<ref>Dans le Mahâyâna Mahaparinirvana, le Bouddha déclare que « La consommation de viande éteint le germe de la suprême compassion ». </ref>, lo bodisme procedís en una ierarquia dels èssers, unes essent mai avançats que d’autres dans lo cicle de las [[Reïncarnacion|reïncarnacions]]<ref>Waldau, Paul (2001). </ref>. Los animals pòdon se reïncarnar en umans, los umans pòdon tornar en animals dins la vida seguenta se se comportèron mal, e sols los umans pòdon aténher dirèctament l’illuminacion (los animals devent d’en primièr se reïncarnar en umans). Se trapa aquela concepcion de progression dins las reïncarnacions dins l'indoïsme. Unes indós son vegetarians, amb un respècte prigond subretot per las vacas (representant la tèrra/maire, la figura centrala)<ref>Waldau, 2001.</ref>. === Antropocentrisme === Una de las defensas filosoficas de l'especisme es l’[[antropocentrisme]]. Se fonda sus l’idèa que los sols umans, possedisson la capacitats mentalas consideradas coma superioras coma la rason, lo langatge, l’autonomia, l’intelligéncia, eca. Tradicioalament, dempuèi [[Aristòtel]], s’agís de la rason, de la consciéncia de se et de la capacitat a agir moralament que son considearadas coma exclusivas a l'espècia umana. Los autors antispecistas respondon a la concepcion antropocentrica de l’etica de tres biais<ref>Voir Singer (1975), Regan (2004), Rachels (1990, 1998), Dombrowski (1997), Sapontzis (1987).</ref> : # I a pas totjorn de ligam logic entre la capacitat en question e l'estatut moral. Per exemple, s'interrògan sus la rason pertinenta que fariá accordar mens d’importança als intereses, als drechs, a la dignat d’un individú al motiu qu'es mens intelligent qu’un autre. Considèran que la soufrança d’un èsser deuriá pas èsser ignorada al motiu qu'es pas un agent moral. # L’etologia nos apren que fòrça animals possedisson, a de gras diverses, las capacitats en question. Los primats, per exemple, son d'individús socials intelligents, dotats d’una vasta gama d’emocions, avent una reconeissença de lor còs. Son capables de comprene la reciprocitat, l’equitat, e d’agir segon de motivacions moralas o protomoralas (empatia, simpatia, sollicitud)<ref>F. de Waals, ''L’Âge de l’empathie''. </ref>. # Existís d'umans que son desprovesits d'aquelas capacitats, o las possedissent a un gra mendre qu'unes animals, coma lo recents nascuts, los andicapats mentals prigonds, los senils. S'agís de l’argument dels cases marginals, que consistís a sosténer qu'acordam de la consideracion morala a aqueles umains, la meteissa consideracion morala deu èsser acordada als autres animals dotats de las meteissas capacitats o de capacitats superioras. Aqueles tres punts permeton atal d'obrir un debat sul posicionament antropocentric. Se pòt per exemple pensar al Cicle de l'Elevacion de David Brin qu'introduch un mond ont los chimpanzés, los dalfins, los gorillas e los cans son reconeguts coma d'èssers conscients dodats d'autonomia e egals als umains (dins las limitas de l'òbra de ficcion). D'unes afirmèron la pertinença de l'antropocentrisme e criticant l'analogia entre sexisme, racisme e especisme. Lo fiilosòf Carl Cohen&nbsp;[[:en:Carl Cohen|<span class="indicateur-langue" title="Équivalent de l’article « Carl Cohen » dans une autre langue">(en)</span>]] escriguèt que lo racisme e los sexisme son injusts car i a pas de diferéncia pertinenta entre los sèxes o entre las raças, alara qu'existís de diferéncias significativas entre las espècias. Los animals serián pas de personas segon la definicion que [[Immanuel Kant|Kant]] ne dona<ref>Emmanuel Kant, ''Anthropologie du point de vue pragmatique'' I,1 : {{Modèl:Citacion|Posséder le Je dans sa représentation : ce pouvoir élève l’homme infiniment au-dessus de tous les autres êtres vivants sur la terre. Par là, il est une personne (...)}}</ref>, en consequéncia an pas de drechs<ref>Cohen (2001).</ref>. Estima endacòm mai que l'especisme es necessari per agir moralament<span></span>: ''« L'especisme es pas simplament plausible, es essencial a une conducha justa, qu'aqueles que verián pas de diferéncias moralament pertinentas entre las espècias son gareben segur, en consequéncia, de mal comprene lors veraias obligacions. »'' Peter Staudenmaier escriguèt<span></span>: ''« L'analogia amb lo movement dels drechs civics e lo movement feministes trivializant e anistoric. Ambedos movements socials foguèron iniciats e menats pels membres de grops d'esperels discriminats, non per d'òmes e de blancs benvolents agissent al nom dels discriminats. Ambedos movements se bastiguèron sus l'idèa de reclamar e tornar afirmar una comuna umanitat fàcia a una societat que loraviá estat levats e negats. Pas cap de militant pels drechs civics o pels drechs de la femnas arguïguèron que'' « siam tanben d'èssers sentissents! »''. Arguïguèron'' « siam planament umain tanben! »''. Mas, lo movement de liberacion animala torna pas sus aquel argument umanista, lo critica directament. »'' === La preferéncia pel grop === Mai d'unes autors<ref>Comme Nozick (1983) ou R. Posner dans ''Sunstein'' et ''Naussbaum'' (2004).<sup class="need_ref_tag" style="padding-left:2px;" contenteditable="false">[réf.&nbsp;nécessaire]</sup></ref> afirmèron que los umans an un dever de preferéncia per la lor espècia e qu'aquel dever fondava l'especisme. Singer respondèt<ref>P. Singer, ''Comment vivre avec les animaux ?'', 2004, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;108-109.</ref> a l'argument qu’en tota logica aquela preferéncia cap al grop s'aplica a totes los grops qu'apartenam: lo grop estnic, la casta, le sèxe, la nacion, eca., e qu’en consequéncia s'acceptariam l’argument de la preferéncia cap al grop, deuriam acceptar qu’un individú practica, veire « aver lo dever » de practicar, de discriminacions en favor del sieu sèxe, grop etinic, grop religiós, eca. deuriam alara acceptar e encoratjar entre autres lo nepotisme, lo tribalisme, lo [[nacionalisme]], eca. Lo principi de preferéncia cap al grop « espècia umana » seriá donc contrari al principi d'egala consideracion dels intereses defendut per Singer e contrari a l'universalisme (qu'inspira per exemple la [[Declaracion Universala dels Dreches Umans|Declaracion universala dels drechs de umans]]). Un fondament teologic de la preferéncia pel grop foguèt prepausat per Jean-Pierre Dupuy, que la fa venir d'una logica de solidaritat permetent a cada uman d'aumentar la probabilitat de la sieuna subrevida<ref>Jean-Pierre Dupuy, Introduction aux sciences sociales. </ref>. Istoricament, aquela solidaritat s'establiguèt d'en primièr al nivèl dels grops umans restrenchs, e podava exclure d'autres grops que los drechs èran ignarats, puèi l'esfèra de solidaritat s'espandiguèt progressivament a l'espècia umana tota entièra. L'interés plan majoritari dels umains a defendre un sistèma moral als tèrmes de que la vida umana es sagrada e se deu preservar absoludament permet l'emergéncia d'un principi moral percebut coma transcendent, es a dire absolut e al dessús dels umans. Jean-Pierre Dupuy qualifica aquel principi d'« autotranscendent » car demora una construccion umana. L'impossibilitat de comunicar amb los autres animals e l'abséncia de recipricitat possibla al nivèl d'una esfère que lo cabarián significa qu'un tal mecanisme se pòr pas realizar a l'escala del mond animal dans son ensems. La feminista americana Nel Noddings&nbsp;[[:en:Nel Noddings|<span class="indicateur-langue" title="Équivalent de l’article « Nel Noddings » dans une autre langue">(en)</span>]] a reprochèt a Singer de prene pas en compte lo contèxte ont se produson las discriminacions cap a las espècias, alara que la critica del racisme e del sexisme auriá pres en compte lo contèxte ont se realizan las discriminacions entre los umans<ref>[http://www.jstor.org/discover/10.2307/3174525 Noddings (1991).]</ref>. == Arguments contre l'especisme == === Antispecisme === Segon l'antispecisme (movement filosofic e politic oposat a la discriminacion especista), l'especisme es una ideologia condamnabla, e un « movement de liberacion animala » es necessari d'acabar amb l'expleitacion dels animals. L’argument màger contra l'especisme se fonda sus l'idèa que l’apartenéncia a una espècia, tal coma es, a pas cap de pertinença morala. Peter Singer escriu<ref>P. Singer, Comment vivre avec les animaux, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;109-110.</ref> : ''« Lo defunt filosòf Robert Nozick pretendava que lo fach d'aver encara pas formulat deguna teoria sus l'importança morala de l'apartenénça a una espècia i podava pas res: ''« Pas degun a encara passat fòrça de temps, que lo problèma semblava pas urgent ». ''Mas trenta ans après, lo comentari de Nozick pren un sens différent. Depuèi, fòrça autors passèron de temps a ensejar de defendre l'importança de l'apartenença a l'espècia. E lo fracàs de contunh dels filosòfs a produire una teoria plausibla de l'importança morala de l'apartenénça a l'espècia mòstra, amb una probabilitat creissenta, qu'una tala toria es impossibla. »'' Lo rasonament antispecista procedís par extension de la morala existissenta<span></span>: fonda los drechs dels animals sus aqueles que los umans s'acòrdan entre eles, sens cercar a analizar l'origina d'aqueles drechs. Es pas lo fach que d'animals sián maltractats que trona sus la diferéncia de tractament entre aqueles e los umans. Negant l'existéncia d'una teoria morala justificant l'[[umanisme]] tal coma es, l'antispecisme conclutz que los animals devon èsser repectats tot coma o son los umans. L'egalitat que presica l'antispecisme concernís los individús, e non pas las espècias. Los intereses dels individús (a viure una vida astruca, a sofrir pas) devon èsser prés en compte de biais egal, independentament de l'espècia d'aqueles individús<ref name=":0">Voir Rachels (1990)</ref>. L'espècia pòt intervenir, mas sonque dins la mesura que ne resulta una caracteristica pertinenta per la determinacion dels intereses. Es la causa qu'es mens greu, escriu Singer, de donar una bofa (de meteissa intensitat) a un caval qu'a un mainat uma ; car la pèl del caval es mai espessa qu'aquela del nenon, e sa sofrença efective serà donc mendra. Atal, los autors antispecistas presican pas necessariament una egalitat de tractament o una egalitat dels drechs; tot coma seriá absurd d'acordar a un mascle lo drech a l'avortament, es absurd d'acordar a una pola lo drech de frequentar l'universitat. Las diferéncias de tractament o de drech son alara justifiables sonqu'en foncion de caracteristicas individualas, e non collectivas. Se la dificultat qu'i a a tuar un èsser depend de la capacitat qu'a aquel èsser a se projectar dins l'avenir (tèsi que defend Singer), es mai greu de tuar un èsser uman adult normal que de tuar une vaca; mas es tanben mai greu de tuar una vaca que possedís aquela capacitat a un cert nivèl, que de tar un nenon uman, que la possedís pas (en practica, es necessari de prene en compte tanben de la dolor eventuala causada als parents e als pròches, dins un cas coma dins l'autre). Peter Singer precisa dins ''La Liberacion animala''<span></span>: ''« Sosteni que pòt pas i aver pas cap de rason — levat lo desir egoïsta de preservar los privilègis del grop expleitaire — de refusar d'espandre lo principi fondamental d'egalitat de considerction dels intereses als membres de las autras espècias. »'' === Biologie et théorie de l'évolution === Las [[teorias de l'evolucion]] infirmèron l'idèa que los umains aurián una esséncia o una natura especiala e diferenta dels autres animals<ref name=":0">Voir Rachels (1990)</ref>. Mai generalament, d'antispecistas rebutan la pertinença de la nocion d'espècis animalas<ref>http://www.cahiers-antispecistes.org/spip.php?article81</ref>. Dins La descendéncia de l'òme, Darwin afirma qu'i aviá pas qu'una diferéncia de gra, e non de natura, entre los umans e los autres mamifèrs, que siá al plan fisic o mental. ''« Pasmens la diferéncia entre l'esperit de l'Òme e aquel dels animals superiors, tan granda que siá, es de segur una diferéncia de gra e non de natura. Avèm vist que los sentiments e las intuicions, las divèrsas emocions e facultats, tals que l'amor, la memòria, l'atencion, la curiositat, l'imiacion, la raison eca., que l'Òme se fa glòria, pòdon se trapar a l'estat naissent, o quitament a vegada plan desvolopat, pels animals inferiors. »'' Lo biologista de l'evolucion [[Richard Dawkins]] critica l'especime dins ''Lo Relotgièr cèc'' (1986) e ''Per n'acabar amb Dieu'' sus la basa de la teoria de l'evolucion. Compara las actituds racistas dels passat amb las actituds especistas actualas. Dins un capítol del Relotgièr cèc, titulat « Lo sol verai arbre de la vida », explica que la distinccion qu'operam entre las espècas se deu pas qu'al fach que las formas intermediàrias son mòrtas. Los èssers intermediaris entre los umains e los chimpanzés, per exemple, son tot simplament los nòstres aujòls e los lors fins a l'aujòl comun entre ambendoas espècias. Es qu'avèm pas jols uèlhs aqueles èssers intermediaris que podèm rasonar segon un « esperit discontinuista » (''discontinuous mind'') e practicar un « doble estandard » moral<span></span>: par exemple condamnar, al nom de la morala crestiana, l'avortament d'una sola cellula uòu uman tot en acceptant la viviseccion d'un grand nombre de chimpanzés adults intelligents. Pendent una discussion amb Peter Singer en 2007, Richard Dawkins avoa que contunha de manjar de vianda e ditz<span></span>: ''« Es un pauc la posicion qu'avián fòrça de gents fa 200 ans al subjècte l'esclavatge. Fòrça se sentissán maltrachits mas continunhava de lo practicar. »'' Lo filosòf James Rachels estima que la teoria de l'evolucion a per implicacion etica d'abandonar la morala tradicionala, fondada sus la religion e l'essencialisme, e d'adoptar una etica fondada sus l'individualisme moral<span></span>: ''« Segon aquel apròche, lo biais qu'un individú deu èsser tractat se determina, non pas considerant son apartenéncia de grop, mas considerant los sieus caractèrs particulars. Se A se deu tractar diferentament de B, la justificacion deu repausar sus las caracteristicas individualas de A e sus las caracteristicas individualas de B. Se pòt justificar de las tractar diferentament ne fasent valer que l'un o l'autre es membre d'un grop privilegiet 27. »'' == Bibliografia == === En francés === * Tom Regan, ''Les Droits des animaux'', 2013 * James Rachels, "Darwin, espèce et éthique", ''Cahiers antispécistes'' n°15-16 (1998) * Peter Singer, ''Comment vivre avec les animaux ?'', Empêcheurs de penser en rond, 2004 * Peter Singer, ''L'Égalité animale expliquée aux humain-es'', Tahin Party, 2000. Disponible en téléchargement sur [https://web.archive.org/web/20110111080701/http://tahin-party.org/singer.html le site de l'éditeur]. Il s'agit d'un résumé des thèses de ''La Libération animale''. * J-B. Jangène-Vilmer, ''Éthique animale'', PUF, 2008 * J-B. Jangène-Vilmer, ''L'Éthique animale'', « Que sais-je ? », PUF, 2011 === En anglés === * Bekoff, Marc&nbsp;[[:en:Marc Bekoff|<span class="indicateur-langue" title="Équivalent de l’article « Marc Bekoff » dans une autre langue">(en)</span>]] (2 April 2012). [http://www.psychologytoday.com/blog/animal-emotions/201204/the-superior-human-who-do-we-think-we-are "The Superior Human? Who Do We Think We Are?"], ''Psychology Today''. * Best, Steven (2 April 2012). [http://drstevebest.wordpress.com/2012/04/02/now-online-debut-of-new-anti-speciesist-film-the-superior-animal "Now Online!] [http://drstevebest.wordpress.com/2012/04/02/now-online-debut-of-new-anti-speciesist-film-the-superior-animal Debut of New Anti-Speciesist Film, ''The Superior Human?''"], drstevebest.wordpress.com. * Blackburn, Simon (1994). "Speciesism", ''Oxford Dictionary of Philosophy''. Oxford University Press. * Cohen, Carl&nbsp;[[:en:Carl Cohen (professor)|<span class="indicateur-langue" title="Équivalent de l’article « Carl Cohen (professor) » dans une autre langue">(en)</span>]]. (1986). "The case for the use of animals in biomedical research", ''The New England Journal of Medicine'', Vol. 315, No. 14. * Cohen, Carl and Regan, Tom (2001). ''The Animal Rights Debate''. Rowman & Littlefield Publishers. * Diamond, Cora (2004). "Eating Meat and Eating People", in Cass Sunstein and Martha Nussbaum. ''Animal Rights: Current Debates and New Directions''. Oxford University Press. * Daniel Dombrowski, ''Babies and Beasrs : the argument from marginal cases'', University of Illinois Press, 1997 * Frey, R. G. (1983). ''Rights, Killing and Suffering''. Blackwell. * Graft, D. (1997). "Against strong speciesism", ''Journal of Applied Philosophy'', Vol.14, No. 2. * Gray, J. A. (1990). "In defense of speciesism", ''Behavioral and Brain Sciences'', Vol. 13 No. 1. * Karcher, Karin (2009) [1998]. "Great Ape Project", in Marc Bekoff. ''Encyclopedia of Animal Rights and Animal Welfare''. Greenwood. * Lafollette, Hugh and Shanks, Niall&nbsp;[[:en:Niall Shanks|<span class="indicateur-langue" title="Équivalent de l’article « Niall Shanks » dans une autre langue">(en)</span>]]. [http://www.jstor.org/stable/3751526 "The Origin of Speciesism"], ''Philosophy'', Vol. 71, No. 275 (Jan., 1996), <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;41-61; [http://www.hughlafollette.com/papers/origin.of.speciesism.pdf courtesy link]. * Lee, Richard B. and Daly, Richard Heywood. ''The Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers''. * Noddings, Nel (Winter 1991). [http://www.jstor.org/discover/10.2307/3174525 "Comment on Donovan's 'Animal Rights and Feminist Theory'"], ''Signs'', Vol. 16, No. 2, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;418-422. * Robert Nozick « About Mammals and People », The New York Times Book Review, 27 novembre 1983, p. 29. * Perry, Constance K. (June 2001). "A Compassionate Autonomy Alternative to Speciesism", ''Theoretical Medicine and Bioethics'', Volume 22, Number 3. * Phelps, Norm. (2004). ''The Great Compassion: Buddhism and Animal Rights.'' Lantern Books&nbsp;[[:en:Lantern Books|<span class="indicateur-langue" title="Équivalent de l’article « Lantern Books » dans une autre langue">(en)</span>]]. * Ryder, Richard D. (1971). "Experiments on Animals", in Stanley and Roslind Godlovitch and John Harris. ''Animals, Men and Morals''. Victor Gollanz, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;41–82. * James Rachels, ''Created from animals'', 1990 * Ryder, Richard D. (2000) [1989]. ''Animal Revolution''. Berg. * Ryder, Richard D. (2009) [1998]. "Speciesism", in Marc Bekoff. ''Encyclopedia of Animal Rights and Animal Welfare''. Greenwood. * Ryder, Richard D. (2010). [https://web.archive.org/web/20121114004403/http://www.criticalsocietyjournal.org.uk/Archives_files/1.%20Speciesism%20Again.pdf "Speciesism Again: The Original Leaflet"], ''Critical Society'', Spring, Issue 2. * Scully, Matthew&nbsp;[[:en:Matthew Scully|<span class="indicateur-langue" title="Équivalent de l’article « Matthew Scully » dans une autre langue">(en)</span>]] (2003). ''Dominion: The Power of Man, the Suffering of Animals, and the Call to Mercy''. St. Martin's Griffin. * Steve Sapontzis, ''Morals, Reason, and Animals''. Temple University Press, 1987 * Cass Sunstein et Martha Nussbaum, ''Animal Rights : current debate and new directions'', 2004 * Waldau, Paul&nbsp;[[:en:Paul Waldau|<span class="indicateur-langue" title="Équivalent de l’article « Paul Waldau » dans une autre langue">(en)</span>]] (2001). ''The Specter of Speciesism: Buddhist and Christian Views of Animals''. Oxford University Press, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;5, 23–29. * Waldau, Paul (2009) [1998]. "Speciesism: Historical Views", in Marc Bekoff. ''Encyclopedia of Animal Rights and Animal Welfare''. Greenwood. * Wise, Steven M.&nbsp;[[:en:Steven M. Wise|<span class="indicateur-langue" title="Équivalent de l’article « Steven M. Wise » dans une autre langue">(en)</span>]] (2004). "Animal Rights, One Step at a Time", in Cass Sunstein and Martha Nussbaum. ''Animal Rights: Current Debates and New Directions''. Oxford University Press. == Notas e referéncias == <references/> == Vejatz tanben == === Articles connèxes === * [[Argument dels cases marginals]] * [[Bien-èsser animal]] * [[Egala consideracion dels inteseses]] * [[Mentafobia]] [[Categoria:Filosofia morala]] [[Categoria:Etica]] j8pa7mgb8s9la1kzenvrj6xqip22ppk 0 162483 2497567 2482057 2026-04-05T13:17:30Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2497567 wikitext text/x-wiki {{Taxobox debuta | animal | ''Martes foina''| Steinmarder (cropped).jpg|Faïna fotografiada dins un zoo en [[Alemanha]].}} {{Taxobox | embrancament | Chordata }} {{Taxobox | sosembrancament | Vertebrata }} {{Taxobox | classa | Mammalia }} {{Taxobox | sosclassa | Theria }} {{Taxobox | superòrdre | Eutheria }} {{Taxobox | òrdre | Carnivora }} {{Taxobox | sosòrdre | Caniformia }} {{Taxobox | familha | Mustelidae }} {{Taxobox | sosfamilha | Mustelinae }} {{Taxobox | genre | Martes }} {{Taxobox taxon | animal | espècia | Martes foina | ([[Johann Christian Erxleben|Erxleben]], [[1777]]) }} {{Taxobox UICN | LC }} {{Taxobox CITES | III | 16/03/89 }} {{Taxobox fin}} La '''faïna''' ('''''Martes foina''''') es una [[Espècia (biologia)|espècia]] de [[Mammalia|mamifèrs]] [[Carnivora|carnivòrs]] d'[[Euròpa]] et d'[[Asia]], de pelatge gris brun, corta sus pata e de mòrs nocturnas. Es una [[martra]] fasent partida de la [[Familha (biologia)|familha]] dels [[Mustelidae|Mustelids]], coma la [[mostèla]], lo [[Tais europèu|tais]], la [[loira]], lo [[catpudre]] o lo [[Mustela putorius|furet]], pichons mamifèrs carnivòrs se caracterizant sovent per lor odor fòrta. == Istòria == Dins l'antiquitat, las faïnas èran domesticadas per la caça d'animals considerats coma nosibles que son per exemple los autres [[Mustelidae|mustelids]] o las [[Sèrp|sèrps]]. == Descripcion == Sa longor va de 40 a 54 centimètres e son pes se situa entre 1,1 e 2,3 quilogramas. La faïna a una esperança de vida de 3 a 12 ans, l'edat maxim en libertat es de 10 ans. En captivitat o en elevatge, pòt aténher 18 ans. Quitament se son pas interfecondas, la faïna (''Martes foina'') e la Martra dels pins (''Martes martes'') son fòrça pròchas, la confusion es possibla. Lo critèri mai dirècte per determinar l'animal observat consistís a observar la color del pelatge situat jos la gòrja, sul pitre e lo naut de las patas. Per la martra una taca clara de color jaunenca es observabla sul pitre, alara que per la faïna aquela taca es francament blanca, cobrissent la gòrja, lo naut de las patas anterioras e lo pitre. Un autre metòde mai sovent admés per diferenciar una faïna e una martra dels pins: lo dejós de las patas de las martras es pelut, al contrari de lo de las faïnas. Aquela epecificitat se pòt veire tanben a la lectura de las pesadas dins un sol mòl.<gallery mode="packed"> Martes foina 1 (Bohuš Číčel).jpg |Faïna fotografiada en ivèrn en Chequia. Martes foina MHNT ZOO 2010.9.2 Black.jpg|Esqueleta de faïna Martes foina MHNT ZOO 2010.9.2. Crane.jpg|Crani </gallery> == Ecologia e comportament == === Comportament social === Las faïnas son d'animals solitaris, coma gaireben totas las autras espècias de martras. Evitan lors congenèrs fòra dels periòdes de reproduccion. S'agís d'animals territorials que marcan lor territòri amb de secrecions e l'aparan al mens contra d'autras faïnas de meteis sèxe. La grandor del territòri es variabla, mas demòra inferiora a lo de la Martra dels pins. Varia en foncion del sèxe (los territòris dels mascles son mai grands que lo de las femes), de la sason (son mai pichons en ivèrn), de l'abitat (son mai grands pels camps qu'en vila) e de la noiridura disponibla. Lor activitat es subretot nocturna. L’esperança de vida de la faïna es de gaireben dotze ans<ref>http://animal.cheloniophilie.com/Fiches/Fouine.php.</ref>. === Alimentacion === La faïna es oportunista e se noirís, segon las sasons, de pichons mamifèrs, de fruchs, d'aucèls, de desgalhs trapats près de las abitacions. === Reproduccion === [[Fichièr:Martes_foina_litter_2.jpg|vinheta|Portada de tres pichons, dins la remesa d'una bòria, en [[Bulgaria]].]] La [[Femèla|feme]] s'ajaç un còp per an, en març o abril, quitament se l'acoblament se debana pendent l'estiu precedent (junh a agost). Aquel periòde de uèit meses es la dormença, mas lo temps efectiu que la feme pòrta los pichons es d'un mes. La portada de la faïna compta de dos a cinc pichons que naisson cècs e nuds. Obrisson los uèlhs après un mes, son desmamats après dos meses e son independents a la davalada. La maduretat sexuala ven entre quinze e vint e set meses. == Reparticion e abitat == [[Fichièr:Beech_Marten_area.png|esquèrra|vinheta|[[Airal de reparticion]] de la faïna pel mond.]] Se trapa de faïnas dins una granda partida d'[[Eurasia]]. Son [[airal de reparticion]] va de l'[[Espanha]] fins a [[Mongolia]], passant per Euròpa del Sud, Euròpa centrala e Asia centrala. La faïna es absenta de las [[illas Britanicas]]. Una populacion de faïnas foguèt tanben introducha dins l'Estat american del [[Wisconsin]] dins la tòca de comercializar lors forraduras. La faïna es capabla d'ocupar de mitans plan variats. Viu especialament pel campèstre (bòsques e vergièrs) mas tanben près de las abitacions e fins a las vilas, a lo jaç dins las fenials et los granièrs. Puja plan mas se risca pas tan naut que la Martra dels pins, mai ligada al bòsc. Mas s'agís de la sola espècia de martra a viure pas sonque pel bòsc. == Sistematica == * L'espècia ''Martes foina'' foguèt descricha pel [[naturalista]] [[Alemanha|alemand]] Johann Christian Erxleben en 1777, jol nom inicial de ''Mustela fouina''<ref>Erxleben, J. C. P. 1777. </ref>. * Lo [[Nomenclatura binomiala|nom latin]], ''{{Lang|la|Martes foina}}'', significa ''martra dels [[Fau|faus]]''. * La localitat tipa es Alemanha. * Classificada per Philippe Pinel en 1792 dins lo genre ''Martes'', que n'es l'espècia tipa<ref>Pinel, 1792, Actes Soc. </ref>. === Sinonim === * ''Mustela fouina'' Erxleben, 1777 * ''Martes domestica'' Pinel 1792 === Taxinomia === ; Lista de las sosespècias Segon Mammal Species of the World<span> </span><small>(9 juin 2013)</small><ref name="MSW9 juin 2013">[[Fouine#MSW|Mammal Species of the World, consulté le 9 juin 2013]]</ref> e {{Bioref|CatalogueofLife espèce|9 juin 2013}}<span></span>: * sosespècia ''Martes foina bosniaca'' Brass, 1911 * sosespècia ''Martes foina bunites'' (Bate, 1906) * sosespècia ''Martes foina foina'' (Erxleben, 1777) * sosespècia ''Martes foina intermedia'' (Severtzov, 1873) * sosespècia ''Martes foina kozlovi'' Ognev, 1931 * sosespècia ''Martes foina mediterranea'' (Barrett-Hamilton, 1898) * sosespècia ''Martes foina milleri'' Festa, 1914 * sosespècia ''Martes foina nehringi'' (Satunin, 1906) * sosespècia ''Martes foina rosanowi'' Martino & Martino, 1917 * sosespècia ''Martes foina syriaca'' (Nehring, 1902) * sosespècia ''Martes foina toufoeus'' (Hodgson, 1842) == La faïna e l'Òme == === Menaças per l'espècia === [[Fichièr:Martes_foina_(roadkill).jpg|vinheta|Faïna victima de la rota.]] Los anticoagulants utilizats contra los rosegaires an per efièch d'empoisonar tota la cadena alimentària que se ne noirís. En efièch, l'empoisonament per anticoagulants es pas radical. Las victimas agonisan pendent d'oradas e aquò, de jorns après la consomacion de la poison. Mas, lo pròpri dels predators essent de s'atacar prioritàriament als animals mai flacs, las faïnas per exemple s'empoisonan a lor torn en consoment de [[Rat|rats]], [[Mirga|mirgas]] e autres [[Rodentia|rosegaires]] agonisants e donc aisits de caçar. De mai, plan sovent, las lutas contra los rosegaires se debanan mai sovent a la prima, periòde de fòrt aument de las populacions. E, quand una faïna morís d'empoisonament en abril/mai, la probabilitat de subrevida de sa progenitura es fòrça flaca. === Degalhs causats === Pòt destruire un galinièr quand cerca d'uòus. Excitada per la panica creada per las galinas, tua tot çò que se mòu. Quitament s'es subretot carnivòra, los produchs vegetals (baias et fruchs) constituisson una partida importanta de son alimentacion. S'ataca als circuits electrics de las veituras e a l'isolacion dels ostals, e tanben rosega lo caochóc. Es per aquò sovent considerada coma « nosibla ». Al contrari, a l’epòca de la [[Roma antica]], èra adoptada per capturar las mirgas e desratizar las abitacions. Jòga encara uèi un ròtle de polícia sanitària als bòrd de las abitacions umanas. Li agrada viure près de las abitacions umanas o jol teulat dels ostals. Per sa preséncia e son activitat nocturna, pòt destorbar los abitants que siá en rosegant de materials isolants, pels crits e rambalhs en periòde de gèst, o per las [[Odor|odors]] de las dejeccions o de las carònhas abandonadas<ref name="Bourdouxhe">Léon Bourdouxhe, ''[http://environnement.wallonie.be/publi/education/fouine.pdf la fouine]'', édition Claude Delbeuck, DGARNE, janvier 2012, sur le ''[http://environnement.wallonie.be/ Portail environnement de Wallonie]''</ref>{{,}}<ref>François Leger, ''La fouine'', collection ''approche'', éditions Lavoisier, 2006</ref>. Tanben se pòt atacar als pichons animals d'elevatge, coma la polalha, e los [[Caça|caçaires]] li repròchan de tuar las meteissas presas qu'eles, e cèrcan donc a ne limitar lo nombre<ref>Philippe Lustrat, ''[https://web.archive.org/web/20160303193549/http://www.faune-sauvage-foret-fontainebleau.org/cariboost_files/fouine-seine-et-marne.pdf La fouine (Martes foina Erxleben, 1777) en milieu urbain dans le sud seine et marnais (Contribution à l’étude de la répartition de la fouine en Ile de France)]''</ref>. ==== Luta ==== Lo primièr mejan de luta consistís a empachar al maxim las faïnas d'intrar dins las abitacions o los galinièrs, barrant los camins d'accès als trastes. Es possible tanben de los dissuadir de demorar amb repulsius (bruches aleatòris, esclairatge, odors, ultrasons...). En cas de nosença importanta, lo recors a de tendas o eliminacion radicala se regís per las legislacions localas<ref name="Bourdouxhe"/>. === Estatut de proteccion === La faïna es pas una espècia menaçada a l'escala mondiala. Se classifica coma preoccupacion minora (LC = ''{{Lang|en|Least Concern}}'') per l'[[International Union for Conservation of Nature and Natural Resources|IUCN]]. L'espècia es inscricha a l'annèx III de la CITES. En França, la faïna èra encara inscricha en 2009 sus la lista de las espècias susceptiblas d'èsser classificadas nosiblas, pontualament e localament, arrèst abrogat en 2012<ref>''[http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do;jsessionid=FAA7AF75A4B99C7DC3E81BD7C9C48D70.tpdjo09v_3?cidTexte=JORFTEXT000025743386&dateTexte=20120425 Arrêté du 3 avril 2012 pris pour l'application de l'article R. 427-6 du code de l'environnement et fixant la liste, les périodes et les modalités de destruction des animaux d'espèces susceptibles d'être classées nuisibles par arrêté du préfet]'' JORF n°0098 du 25 avril 2012 page 7350, texte n° 7, sur le site de [http://www.legifrance.gouv.fr/ Légifrance]. </ref>. == Notas e referéncias == <div class="references-small decimal" style=""> <references /> </div> == Annèxes == === Bibliografia === * ''Vivre avec la fouine'', bulletin mensuel de l’[https://web.archive.org/web/20081120160357/http://www.oncfs.gouv.fr/events/animois/1999/ss_rub07.php Office National de la Chasse], <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr><abbr class="abbr" title="numéro"></abbr>&nbsp;105. * ''Eco-éthologie de la fouine dans le Jura suisse'', thèse de doctorat de Nicole Lachat Feller, Université de Neuchâtel, Suisse. * Mermod C. & P. Marchesi (1988). Les petits carnivores. Atlas visuel, éd. Payot, Lausanne, 64 p. * La fouine, R. Libois & A. Waechter, SFEPM, Encyclopédie des carnivores de France, 1990 * Fiche informative sur la fouine : http://animal.cheloniophilie.com/Fiches/Fouine.php * {{Obratge|nom1=Herr|nom2=Schley|isbn=978-2-9599675-3-5|ISBN=978-2-9599675-3-5}}. Cette brochure décrit notamment la cohabitation entre fouines et humains au Grand-Duché de Luxembourg, synthétisant pour un large public les résultats d'une thèse de doctorat réalisée sur ce sujet. === Referéncias taxinomicas === * {{ADW|Martes_foina|''Martes foina''}} * <span class="ouvrage" id=" CatalogueofLife_esp.C3.A8ce">Referéncia [[Catalogue of Life]] : [https://web.archive.org/web/20160305132720/http://www.catalogueoflife.org/col/search/scientific/genus/Martes/species/foina/match/1/match/1 ''Martes foina'' (Erxleben, 1777)] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span><small> (consulté le 9 juin 2013)</small></span><span class="ouvrage" id=" CatalogueofLife_esp.C3.A8ce"></span> * {{Faunaeur|305307|''Martes foina''}} * {{ITIS|621941|''Martes foina'' (Erxleben, 1777)}} * <span class="ouvrage" id="SeaLifeBase_esp.C3.A8ce">Referéncia [http://www.sealifebase.org SeaLifeBase] : <span class="plainlinksneverexpand">[http://www.sealifebase.org/Summary/speciesSummary.php?lang=french&id=71092 <small>espèce </small>''Martes foina'' (Erxleben, 1777)] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : français">fr</abbr>)</span> (<small>[http://www.sealifebase.org/comnames/CommonNamesList.php?ID=71092 + noms communs]</small>)</span><small> (consulté le 9 juin 2013)</small></span><span class="ouvrage" id="SeaLifeBase_esp.C3.A8ce"></span> === Ligams extèrnes === * <span class="ouvrage" id=" CITES_esp.C3.A8ce">Referéncia [[Convencion sul comèrci internacional de las espècias de fauna e de flòra salvatjas menaçadas d'escantiment|CITES]] : [http://www.unep-wcmc-apps.org/isdb/CITES/Taxonomy/tax-species-result.cfm?Genus=Martes&Species=foina&source=animals&displaylanguage=fra&tabname=legal <small>espèce</small> ''Martes foina'' (Erxleben, 1777)] <small> (+ [http://www.unep-wcmc-apps.org/isdb/CITES/Taxonomy/tax-species-result.cfm?Genus=Martes&Species=foina&source=animals&displaylanguage=fra&tabname=distribution répartition])</small> <small>(sur le site de l’UNEP-WCMC)</small> <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : mélange français et anglais">fr+en</abbr>)</span><small> (consulté le 9 juin 2013)</small></span><span class="ouvrage" id=" CITES_esp.C3.A8ce"></span> * {{MSW|14001228|Martes foina|Erxleben, 1777}} * {{NCBI|9659|''Martes foina''}} * {{TPDB|157448|''Martes foina'' Erxleben 1777 (éteint)}} * {{UBIO|105649|''Martes foina'' (Erxleben, 1777)}} * <span class="ouvrage" id=" UICN">Referéncia [[International Union for Conservation of Nature and Natural Resources|UICN]] : [http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/29672 <small>espèce</small> ''Martes foina'' (Erxleben, 1777)] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span><small> (consulté le 9 juin 2013)</small></span><span class="ouvrage" id=" UICN"></span> [[Categoria:CITES annèxe III]] [[Categoria:Mamifèr (nom vernacular)]] [[Categoria:Mustelid]] e6m0ze7jf39onpdr3fvauaalqt907nx 0 163200 2497572 2458398 2026-04-05T14:51:15Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2497572 wikitext text/x-wiki {{Infobox Escrivan | carta = fr | nom = Guilhèm Tomas Rainal | imatge = Guillaume-Thomas Raynal nom.png | talha imatge = | legenda = | nom de naissença = Guilhèm Tomas Rainal | nom aliàs = | data de naissença = 1713 | luòc de naissença = [[La Panosa (Canton de Severac)]] | data de decès = 1796 | luòc de decès = Passy [[París]] | activitat = escrivan, pensaire e preire. | lenga = francés | genre = | movement = | distincions = <!-- Listar las donadas de las seccions çaiaprèp entre las balisas <div></div> E levetz pas las balisas <!- -> que quand las seccions son completadas --> <!-- | òbra = <div> * </div> --> <!-- | complement = <div> * </div> --> }} '''Guilhèm Tomàs Francés Rainal''', nascut a [[La Panosa (Canton de Severac)|La Panosa]] ([[Avairon (departament)|Avairon]]) lo [[12 d'abril]] de [[1713]] e mòrt a [[Passy (Sèina)|Passy]] ([[París]]) e [[6 de març]] de [[1796]], foguèt un [[escrivan]] de [[Francés|lenga francesa]], pensaire e preire. == Biografia == Rainal ven, après de longas estudis [[Companhiá de Jèsus|jesuistas]], preire en 1733 mai per desir de promocion sociala que per conviccion reala. En 1746, es nomenat a la [[Egleisa de Sent Sulpici de París|glèisa de Sant Sulpici]] a [[París]] ont, per melhorar son ordinari, es atanben preceptor dins de grandas familhas. Atanpauc esita pas a vendre de sermons a de confraires mens inspirats qu'el, e provòca un escandal al descobrir qu’aviá acceptat d’enterrar de [[Protestantisme|protestants]] los fasent passar per de [[Glèisa Catolica Romana|catolics]] contra pagament. Encara l’abat Rainal foguèt fòrça ligat tot lo long de sa vida als protestants. Fugís Sant Sulpici e comença a frequentar los salons de la dòmna de Tencin puèi de la dòmna Geoffrin. S'i fa conéisser coma apòstol de la libertat. Se constituís una fortuna d'esperel impriment sas òbras que realiza atanben lo comèrci. Redigís atanben d'obratges de comanda pels grands de l’epòca coma, per exemple lo duc de Choiseul, que de retorn foguèt nomenat, director del ''Mercure de France'' en 1750. Ven membre de l'Acadèmia reiala de las sciéncias e de las letras de Berlin. La gravadura de son retrach al cap de la tresena edicion de l’''Istòria filosofica e politica dels establiments e del comèrci dels Europèus dins las doas Índias ''signa son obratge. Es una ataca contra lo colonialisme. Es donc obligat de fugir (1781). Se recapta en [[Soïssa]] ont faguèt erigir un monument a la glòria de la libertat (1783–1793)<ref><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : allemand">de</abbr>)</span> Margrit Wyder, [http://www.nzz.ch/2002/11/09/li/article8HS2B.html « <span class="lang-de" lang="de">''«Ich hoffe, es soll nicht zu Stande kommen.''</span>]</ref>. Puèi passa a la cort de [[Frederic II de Prússia]] puèi a aquela de [[Caterina II de Russia]] totjorn velhant a de nòvas edicions de son obratge. Autorizat a tornar en [[França]] en 1784, mas enebit de demorar a [[París]], s’installa a [[Tolon]], puèi a [[Marselha]] e ven fondator de prèmis academics e de benfasença que contunhan lo succès de son òbra dins las grandas acadèmias europèas. Vòl pas far sesilha als Estats generals de 1789 invocant son vièlhum. Aquò l’empachèt pas, dos ans mai tard, de denonciar los excesses e lo torn violent que faguèron prene a la [[Revolucion Francesa|Revolucion]] los revolucionaris que vesián en el un paire fondator. Dins sa ''Letra a l’Assemblada nacionala'' adreiçada lo 31 de mai de 1791 escriu: « Parlèri als reis de lors poders, suportatz qu'uèi parle al pòble de sas decas ». Quitament jos la Terror, son prestigi e sa popularitat son tals que los revolucionaris li evitaràn de subir lo meteis malastre que maites Brissotins patiguèron en octobre de 1793; puslèu lo deneguèron l’accusant de senilitat. Pressentit per èsser membre de l’Institut de França en 1795, unes meses abans sa mòrt, pretextèt qu'èra vièlh per refusar aquela promocion. Jamai non foguèt deputat, mas beneficièt pel mond revolucionari de son imatge d'antiesclavagista fervent, subretot après lo decret del [[4 de febrièr|16 pluviôse]] [[1794|an II]]. Son nebòt, [[Simon Cambolas]], convencional regicid, contribuiguèt lo [[3 de febrièr|15 pluviôse]] [[1794|an II]] a l'obertura dels debats sus l'abolicion de l'esclavatge. Un pintral representant [[Jean-Baptiste Belley]], un dels dos primièrs députats negres de Sant Domingo a la Convencion e dins las assembladas directorialas, lo mòstra acoidat al bust de l'abat Rainal. == Òbra == Comença a publicar sos primièrs tèxtes dins las ''Nouvelles littéraires'', (1747-1755) que seràn d’introduccion a la revista ''Correspondance littéraire, philosophique et critique''<ref>Parue en 16 volumes en 1877. <small>[[https://web.archive.org/web/20160303235559/http://notices.bnf.fr/AfficherNoticeServlet?idNotice=35415478 lire en ligne]]</small>.</ref>, realizada amb Grimm e [[Denis Diderot|Diderot]]. Seguèron d'obratges de politica e d’istòria publicats sus comanda del govèrn coma l’''Histoire du Stadhoudérat'' (1747) e l’''Histoire du Parlement d’Angleterre'' (1748). Publica fòrça obratges istorics o [[Filosofia|filosofics]] de mendre importança fins a la sortida, en 1770, de la primièra edicion anonima d''<nowiki/>'Istòria filosofica e politica dels establiments e del comèrci dels Europèus dins las doas Índias'', vertadièra enciclopedia de l’anticolonialisme al sègle XVIII. S’agís d’un dels sieus « viatges filosofics » avogat a l’epòca, plan documentat mas pretèxt a perpensaments sus la « lei naturala » e denonciacions fissantas del despotisme, del clericalisme, de l'esclavatge dels Negres, e del [[colonialisme]]. Esita pas far collaborar d’autres escrivans coma d'Holbach o [[Denis Diderot|Diderot]] que li deu los passatges melhors e que lo fan avantatjosament comparar a [[Voltaire]] o [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau]]. Interdicha en 1772, l’''Istòria de las doas Índias'' tornèt èsser publicada per l’abat Rainal dins una novèla edicion en 1774 qu'es sul còp mesa a l’Indèx pel clergat. Es en 1780 que publica sa tresena edicion de l'''Istòria de las doas Índias'', encara mai virulenta que las doas precedentas e qu'avoa implicitament coma essent de el i fasent gravar son retrach en frontispici (cf. supra). Condemnat pel Parlament de París, l’obratge es brutlat pel borrèl en plaça publica, çò que li balha un succès considerable. L’ ''Istòria de las doas Índias'' siaguèt atanben l'escasença de la ''Letra apologetica de l’abat Rainal al sénher Grimm'' (1781) de [[Denis Diderot|Diderot]]. Dins aquela letra que Diderot mandèt pas jamai, acusa violentament Grimm (qu' aviá criticat Raynal pr'amor d'aver desacaptada l'identitat de Rainal dins sa tresena edicion de l’''Istòria de las doas Índias'' ) de s’èstre vendut als grands : {{Citacion|Vos coneissi pas pus ; sètz vengut, sens vos'n dobtar benlèu, un antifilosòf dels pus esconduts e dangeiroses. Vivètz amb n'autres, pr'aquò nos asiratz}}. Diderot, que sa part de paternitat dins l'obratge èra sai que pas estrangièra a son indignacion, n’aviá çaquelai pas tòrt : la Revolucion avenguda, Grimm quitèt de cocha França en denigrar la Revolucion. == Òbras == [[Fichièr:Raynal_-_Histoire_philosophique,_1794_-_336.tif|vinheta|''Istòria flosofica'', [[1794]].]] [[Fichièr:Guillaume-Thomas_Raynal_&_Map_of_Virginia.jpg|vinheta|Retrach de GuilhèmTomas Rainal ornat d'una mapa de [[Virgínia]].]] * ''Nouvelles douteuses'' (1747-1755) * ''Histoire du Stadhoudérat'' (1747) * ''Histoire du Parlement d’Angleterre'' (1748) * ''Mémorial de Paris'' (1749) * ''Mercure de France'' (1750-1754) * ''Anecdotes littéraires, ou Histoire de ce qui est arrivé de plus singulier & et de plus intéressant aux écrivains françois, depuis le renouvellement des lettres sous François I{{Er}} jusqu’à nos jours'' (1750 ; 1756) <small>[http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k108424t.pdf Texte en ligne]</small> * ''Anecdotes historiques, militaires et politiques de l’Europe depuis l’élévation de Charles-Quint au thrône de l’Empire, jusqu’au traité d’Aix-la-Chapelle en 1748'' (2 volumes, 1753) <small>[http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1084222.pdf Texte en ligne 1] [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k108423f.pdf 2]</small> * ''École militaire'' (3 volumes, 1762) <small>[http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k80133v.pdf Texte en ligne 1] [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k801346.pdf 2] [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k80135j.pdf 3]</small> * ''Histoire du divorce de Henry VIII'' (1763) * ''Histoire philosophique et politique des établissemens & du commerce des européens dans les deux Indes'' (6 volumes, 1770 ; 1774 ; 1780 ; 1820) <small>[http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k109687x.pdf Texte en ligne 1] [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1096889.pdf 2] [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k109689p.pdf 3] [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k109690m.pdf 4] [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1096910.pdf 5] [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k109692c.pdf 6]</small> * ''Épices et produits coloniaux'' (1770) <small>[http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k25850b.pdf Texte en ligne]</small> * ''Atlas de l’Histoire des deux Indes'' (1772) * ''Atlas portatif de l'histoire philosophique et politique'' (1773) <small>[https://web.archive.org/web/20170317034842/http://www.manioc.org/patrimon/HASH01327108d12a137e3239e02a Texte en ligne]</small> * ''Tableau de l’Europe (supplément Histoire des deux Indes)'' (1774) * ''Esprit et génie de Guillaume-Thomas Raynal'' (1777) * ''Suppléments à l’Histoire des deux Indes'' (1780) * ''Révolution de l’Amérique'' (1781) <small>[http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k2135636.pdf Texte en ligne]</small>[[Fichièr:Esclaves conduits par des marchands t3.png|vinheta|"Esclaus menats per de mercadièrs". Gravatge de la pàgina de títol del tresen volum de l'Història de les Dues Índies.]] * ''Lettre à l’auteur de la Nymphe de Spa'' (1781) * ''Précis de l’Histoire philosophique'' (1782) * ''Réponse à la Censure de la Faculté de Théologie'' (1782) * ''Esprit et génie de M. l’abbé Reynal'' (publié par l’abbé Hédouin, 1782) <small>[http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k651282.pdf Texte en ligne]</small> * ''Considérations sur la paix en 1783'' (1783) * ''Histoire philosophique et politique des isles françoises'' (1784]) * ''Œuvres de M. l’abbé Raynal'' (1785) * ''Essai sur l’administration de St Domingue'' (1785) * ''Maximes des trois auteurs philosophes'' (1787) * ''Tableau général du commerce de l’Europe'' (1787) * ''Éloge d’Eliza Draper'' (attribué à Diderot, 1787) * ''L’Abbé Raynal aux États-généraux'' (1789) <small>[http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k72957b.pdf Texte en ligne]</small> * ''Lettre à S. M. Louis XVI'' (1789) * ''Lettre à l’Assemblée nationale, 31 mai 1791'' (1791) * ''Extrait raisonné de l’Histoire des deux Indes'' (1791) * ''Histoire abrégée de l’Histoire des deux Indes'' (1792) * ''Abrégé de l’Histoire des deux Indes'' (1793) * ''Histoire abrégée de l’Établissement des Européens'' (1797) * ''Recueil de pensées'' (1802) * ''Abrégé de l’Histoire des deux Indes à l’usage de la jeunesse'' (1810)] * ''Le Raynal de la jeunesse'' (1821) * ''Des Peuples et des gouvernements'' (1822) * ''Histoire philosophique des Établissements dans l’Afrique septentrionale'' (1826) == Notas e referéncias == <div class="references-small decimal" style=""> <references /> </div> == Annèxes == === Bibliografia === * Gilles Bancarel, François-Paul Rossi, ''Guillaume-Thomas Raynal philosophe des Lumières'', préf. Philippe Joutard, Toulouse, CRDP Midi-Pyrénées, 1996 <span> </span><small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2865651509</span>)</small> * Gilles Bancarel, Gianluigi Goggi, ''Raynal, de la polémique à l’histoire'', Oxford, SVEC, 2000 <span> </span><small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">0729407136</span>)</small> * Gilles Bancarel, ''Raynal ou le devoir de vérité'', Paris, Honoré Champion, 2004 <span> </span><small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">274531047X</span>)</small> * Anatole Feugère, ''Un Précurseur de la Révolution. L’Abbé Raynal (1713-1796)'', Angoulême, 1922 * Antoine Jay, ''Précis historique sur la vie et les ouvrages de l’abbé Raynal'', Paris, 1820 * Hans Wolpe, ''Raynal et sa machine de guerre ; l’Histoire des deux Indes et ses perfectionnements'', Stanford, Stanford University Press, 1957 === Article connèxe === === Ligams extèrnes === * [http://www.abbe-raynal.org/ Site de la Societat d'estudi Guillaume-Thomas Raynal] * [https://web.archive.org/web/20160701200047/https://www.wdl.org/fr/item/4398/ ''Une histoire philosophique et politique des établissements et du commerce des Européens dans les Indes orientales et occidentales''] [[Categoria:Naissença en 1713]] [[Categoria:Decès en 1796]] [[Categoria:Acadèmia de Berlin]] [[Categoria:Escrivan francés del sègle XVIII]] 60tb3cfqn024ruhihy7vulapc1m3gmi 0 164669 2497569 2358009 2026-04-05T13:48:29Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2497569 wikitext text/x-wiki Lo '''Frontonh '''es un vin d'[[Apellacion d'origina contrarotlada|appellacion d'origina contrarotlada]] (uèi, AOP) produch a caval sus la [[Nauta Garona]] e lo [[Tarn e Garona]], entra [[Garona]] e [[Tarn (riu)|Tarn]] a un trentenat de quilomètres al nòrd de [[Tolosa]], a l'entorn de la vila de [[Frontonh]]. == Istòria == === Antiquitat === Fronton es un [[vinhal]] ancian. Son lo Romans que plantèron los primièrs pès suls terrens dominant la val du [[Tarn (riu)|Tarn]]. === Edat Mejana === Al sègle XII, amb la proteccion del [[papa]] [[Calixte II]] vengut en [[1119]] consacrar l’[[Glèisa (edifici)|glèisa]], lo vinhal es la proprietat dels cavalièrs de l’[[òrdre de Sant Joan de Jerusalèm]]. L’Òrdre bastiguèt lo vilatge a l'entorn de la glèisa de Sant Joan Baptista, bastida ont se situa la glèisa actuala. Las donacions piosas venon e l’Òrdre crea a Frontonh una comanderiá. Lo comandaire demorava a Frontonh e n'es lo senhor. Lo vilatge se bastís a l'abric de barris e la vida s’organiza jos la proteccion del castèl senhorial. En [[1400]], la comandiriá es suprimida e Frontonh ven al grand priorat de Tolosa. === Periòde modèrne === La vida de Frontonh es marcada per las guèrras de religion, las demranças de las tropas, la meteorologia e excepcionalament, Frontonh aculhís de personatges important<span></span>: [[Felip IV de França|Felip IV de França ''le Bel'']], [[Carles IX de França|Charles IX]], son cousin [[Enric de Borbon]], [[Loís XIII de França|Loís XIII]] que tòca las malautiás de las escròlas en [[1632]]… Al sègle XVI, l’importança de Frontonh merma que las atacas de las [[Protestantisme|protestants]] li son fatals. De preoccupacions mòblan las oras o los jorns: las guèrras de religion latentas fins a [[1628]], los passatges e los sejorns de tropas de crentar, la meteorologia e la [[pèsta]], lo mercat e las culhidas, le [[pan]] quotidian, lo [[blat]] e lo [[vin]]. La renomada dels vins es a son apogèu al sègle XVIII: le protectionnisme que benefician los vins girondins s'acaba e los vins pòdon èsser exportats via [[Bordèu]] cap a l’[[Euròpa]] entièra. Aquela bèla prosperitat resistís pas, a la fin del sègle XIX, al [[Daktulosphaira vitifoliae|filoxera]]. Lo vinhal de Frontonh es tocat en 1878<ref name=":0">http://www.leparisien.fr/economie/vinexpo-de-bordeaux-huit-francais-parmi-les-meilleurs-vins-du-monde-14-06-2015-4861889.php</ref>. === Periòde contemporanèu === Mercés als esforces dels vinharons, los [[Vin|vins]] de Frontonh tornan al vam, obtenant en [[1975]] l’[[Apellacion d'origina contrarotlada|apellacion d’origina controtlada]]. Dempuèi, la qualitat dels vins de Frontonh totjorn vrn mrlhora. En 2015, un Frontonh es elegit d'entre los 35 Melhors Vins del Mond<ref name=":0">{{lien web|url=http://www.musee-boissons.com/pages/za_fronton.html|titre=Histoire du vignoble de fronton par le musée des boissons|site=http://www.musee-boissons.com}}</ref> (Decanter World Award Gold pour le Bouissel, 2011). == Situacion geografica == === Orografia === === Geologia === Dins 20 comunas dels departements de Nautas Garona e del Tarn e Garona, lo vinhal de Frontonh s’espandís sus tres laissas fluvialas de la riba esquèrra de Tarn que datan del quaternari. Enseguida de mesclas deguts als depaus irregulars o a l’erosion e als remanejaments superficials, s'encontra una seria de sols fòrça variats. Tres grands tipes se destrian<span></span>: # Las [[Bolbena|bolbenas]]<span></span>: los [[Alluvion|alluvions]] (còdol, gravas, sables e les) venent de las regions del [[Massís Central|Massís central]], drenadas pel Tarn e sos afluents, se caracterizan per una tenor nauta en [[silici]] e per l’abséncia de [[calcari]]. Forman un mantèl superficial sul substrat molassic (bolbenas blancas, constituidas d’orizonts limono-argilós sens elements grosses, bolbenas sablosas e bolbenas peirosas formadas de gravars e calhau amb un orizont argilenx-limós-peirós). # Los rogets, sols argilo-limós que contenon fins a 30 % d’[[argila]]. # Las gravas constituida de peiras e gavas en superfícia e d’argil en prigondor. === Climatologia === [[Fichièr:Visuel_bouteille_La_Foret_Royale.jpg|vinheta|Bellevue-la Forêt es l'un dels principals domènis d'AOC Frontonh.]] Aque vinhal a la particularitat de se trapar a la joncion de tres tipes de [[Clima temperat|climas temperats]]<span></span>: i a un clima temperat [[Clima oceanic|oceanic]], amb influéncia [[Clima mediterranèu|mediterranèa]] e [[Clima continentau|continentala]], caracterizat per un estat sec e plan caud, un automne plan solelhat, un ivèrn fresc e un printemps marcat ear de fòrta pluèjas e d'auratges violents, amb possiblament de [[granissa]] (2008 e 2009). Los vents dominants son, per òrdre d'importança, lo vent d'oèst (menant mai sovent l'umiditat de l'[[ocean Atlantic]]), lo [[vent d'autan]] (venent del sud-èst) e lo vent del nòrd, fòrça mens frequent e mai sovent freg e sec (menat l'aire de la massas anticiclonicas frejas plaçadas sul nòrd de l'[[Euròpa]])<ref>{{Ligam web}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20080516140945/http://www.avignonet-lauragais.com/avignonet_climat.htm Climat d'Avignonet-Lauragais] (voir section sur le vent d'autan)</ref>. {| class="wikitable sortable" style="text-align: right; font-size: 95%; margin-bottom: 10px;" |+'''Comparatiu des donadas climatics de Tolosa''' ! width="140px" | Vila ! Solelhament ! Pluèja ! Nèu ! Auratge !Tubas |- | align="left" | [[Niça]] | 2 694 h/an | 767&nbsp;mm/an | 1 j/an | 31 j/an | 1 j/an |- | align="left" | [[Tolosa]] | 2 050 h/an | 655&nbsp;mm/an | 4 j/an | 26 j/an | 44 j/an |- | align="left" | [[París]] | 1 790 h/an | 642&nbsp;mm/an | 15 j/an | 19 j/an |13 j/an |- | align="left" | [[Estrasborg|Estrasburg]] |1 637 h/an | 610&nbsp;mm/an | 30 j/an | 29 j/an |65 j/an |- style="background: rgb(209, 232, 255) none repeat scroll 0% 0%;" | align="left" | Mejana nacionala | 1 973 h/an | 770&nbsp;mm/an | 14 j/an | 22 j/an | 40 j/an |} Aquel terridor conéis en mejana 24 jorns de fòrta calors e 33 jorns de gelada per an. La temeratura mejana annala es de 14&nbsp;°C. La temperatura mai cauda jamai registrada a Tolosa de 44&nbsp;°C lo 8 d'agost de 1923 e la temperature mai freja de –18,6&nbsp;°C lo 15 de febrier de 1956. Lo jorn mai asagat amb 82,7&nbsp;mm lo 7 de julhet de 1977 (font Météo-France). Las temperaturas mejanas son<ref>{{Ligam web}}</ref><span></span>: {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" |+[[Fichièr:Nuvola_apps_kweather.png|20x20px]] '''Temperaturas a Tolosa''' ! style="background: rgb(153, 204, 204) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 128);" height="17" |Mes ! style="background: rgb(153, 204, 204) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 128);" | [[Genièr|Gen]] ! style="background: rgb(153, 204, 204) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 128);" | [[Febrièr|Feb]] ! style="background: rgb(153, 204, 204) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 128);" | [[Març|Mar]] ! style="background: rgb(153, 204, 204) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 128);" | [[Abril|Abr]] ! style="background: rgb(153, 204, 204) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 128);" | [[Mai]] ! style="background: rgb(153, 204, 204) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 128);" | [[Junh|Jun]] ! style="background: rgb(153, 204, 204) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 128);" | [[Julhet|Jul]] ! style="background: rgb(153, 204, 204) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 128);" | [[Agost|Ago]] ! style="background: rgb(153, 204, 204) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 128);" | [[Setembre|Set]] ! style="background: rgb(153, 204, 204) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 128);" | [[Octòbre|Oct]] ! style="background: rgb(153, 204, 204) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 128);" | [[Novembre|Nov]] ! style="background: rgb(153, 204, 204) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 128);" | [[Decembre|Dec]] |- ! style="background: rgb(153, 204, 204) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 128);" |Temp. max. mej. (°C) | style="background: rgb(221, 221, 221) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 0);" | 10 | style="background: rgb(255, 255, 255) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 0);" | 11,5 | style="background: rgb(255, 255, 204) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 0);" | 15 | style="background: rgb(255, 255, 153) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 0);" | 17,5 | style="background: rgb(255, 204, 102) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 0);" | 21,5 | style="background: rgb(255, 128, 0) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 0);" | 26,5<br> | style="background: rgb(255, 128, 0) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 0);" | 28<br> | style="background: rgb(255, 128, 0) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 0);" | 28<br> | style="background: rgb(255, 128, 0) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 0);" | 25<br> | style="background: rgb(255, 204, 102) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 0);" | 20 | style="background: rgb(255, 255, 204) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 0);" | 13 | style="background: rgb(221, 221, 221) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 0);" | 9,5 |- ! style="background: rgb(153, 204, 204) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 128);" height="16;" |Temp. min. mej. (°C) | style="background: rgb(135, 206, 235) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 3 | style="background: rgb(135, 206, 235) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 3,5 | style="background: rgb(135, 206, 235) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 6 | style="background: rgb(221, 221, 221) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 8 | style="background: rgb(255, 255, 204) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 12 | style="background: rgb(255, 255, 204) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 15,5 | style="background: rgb(255, 255, 153) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 17 | style="background: rgb(255, 255, 153) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 17 | style="background: rgb(255, 255, 204) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 14 | style="background: rgb(221, 221, 221) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 11,5 | style="background: rgb(135, 206, 235) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 5,5 | style="background: rgb(135, 206, 235) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 3 |- ! style="background: rgb(153, 204, 204) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 128);" height="16;" |Mejana (°C) | style="background: rgb(221, 221, 221) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 6 | style="background: rgb(221, 221, 221) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 7 | style="background: rgb(221, 221, 221) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 9 | style="background: rgb(255, 255, 204) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 11 | style="background: rgb(255, 255, 153) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 15 | style="background: rgb(255, 204, 102) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 18 | style="background: rgb(255, 128, 0) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 21<br> | style="background: rgb(255, 128, 0) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 21<br> | style="background: rgb(255, 204, 102) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 18 | style="background: rgb(255, 255, 153) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 14 | style="background: rgb(221, 221, 221) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 9 | style="background: rgb(221, 221, 221) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 7 |- ! style="background: rgb(153, 204, 204) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 128);" height="16;" |Precipitacions mej. (mm) | style="background: rgb(135, 206, 235) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 76 | style="background: rgb(175, 238, 238) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 64 | style="background: rgb(175, 238, 238) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 66 | style="background: rgb(175, 238, 238) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 66 | style="background: rgb(135, 206, 235) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 71 | style="background: rgb(175, 238, 238) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 66 | style="background: rgb(224, 255, 255) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 53 | style="background: rgb(224, 255, 255) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 58 | style="background: rgb(135, 206, 235) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 71 | style="background: rgb(0, 123, 167) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 86 | style="background: rgb(0, 123, 167) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 89 | style="background: rgb(0, 123, 167) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 86 |- | colspan="13" style="text-align: center; font-size: 90%;" |''Font<span> </span>: [https://web.archive.org/web/20090224174521/http://www.linternaute.com/ville/ville/climat/356/toulouse.shtml Clima de Tolosa sul site Linternaute.com] '' |} {| class="wikitable sortable" style="text-align: right; font-size: 95%; margin-bottom: 23px;" |+ '''Températures et précipitations relevées à Toulouse entre 1961 et 1990''' ! style="background: rgb(153, 204, 204) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 128);" height="17" |Mes ! style="background: rgb(153, 204, 204) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 128);" | [[Genièr|J]] ! style="background: rgb(153, 204, 204) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 128);" | [[Febrièr|F]] ! style="background: rgb(153, 204, 204) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 128);" | [[Març|M]] ! style="background: rgb(153, 204, 204) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 128);" | [[Abril|A]] ! style="background: rgb(153, 204, 204) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 128);" | [[Mai|M]] ! style="background: rgb(153, 204, 204) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 128);" | [[Junh|J]] ! style="background: rgb(153, 204, 204) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 128);" | [[Julhet|J]] ! style="background: rgb(153, 204, 204) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 128);" | [[Agost|A]] ! style="background: rgb(153, 204, 204) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 128);" | [[Setembre|S]] ! style="background: rgb(153, 204, 204) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 128);" | [[Octòbre|O]] ! style="background: rgb(153, 204, 204) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 128);" | [[Novembre|N]] ! style="background: rgb(153, 204, 204) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 128);" | [[Decembre|D]] ! style="background: rgb(153, 204, 204) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 128);" | An |- ! style="background: rgb(153, 204, 204) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 128);" |Temperaturas <small>(jos abric, normalas 1961-1990) °C</small> | style="background: rgb(128, 255, 255) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 0);" | 5,4 | style="background: rgb(128, 255, 255) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 0);" | 6,8 | style="background: rgb(178, 255, 255) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 0);" | 8,7 | style="background: rgb(178, 255, 255) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 0);" | 11,3 | style="background: rgb(255, 255, 153) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 0);" | 14,8 | style="background: rgb(255, 204, 102) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 0);" | 18,4 | style="background: rgb(255, 128, 0) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 0);" | 21,3 | style="background: rgb(255, 128, 0) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 0);" | 20,8 | style="background: rgb(255, 204, 102) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 0);" | 18,5 | style="background: rgb(255, 255, 153) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 0);" | 14,4 | style="background: rgb(178, 255, 255) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 0);" | 8,9 | style="background: rgb(128, 255, 255) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 0);" | 5,9 | style="background: rgb(255, 255, 255) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 0);" | 12,9 |- ! style="background: rgb(153, 204, 204) none repeat scroll 0% 0%; color: rgb(0, 0, 128);" height="16;" |Precipitacions <small>(nautor mejana en mm, periòde 1961-1990)</small> | style="background: rgb(229, 229, 229) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 55,1 | style="background: rgb(229, 229, 229) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 55,2 | style="background: rgb(229, 229, 229) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 57,5 | style="background: rgb(223, 223, 223) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 64,4 | style="background: rgb(178, 178, 178) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 73,1 | style="background: rgb(223, 223, 223) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 57,8 | style="background: rgb(236, 236, 236) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 41 | style="background: rgb(236, 236, 236) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 47,4 | style="background: rgb(236, 236, 236) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 47,7 | style="background: rgb(229, 229, 229) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 51,5 | style="background: rgb(236, 236, 236) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 48,8 | style="background: rgb(229, 229, 229) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 55,9 | style="background: rgb(255, 255, 255) none repeat scroll 0% 0%; color: black;" | 655,7 |- | colspan="14" style="text-align: center; font-size: 90%;" |''Source: Météo France'' |} == Vinhal == [[Fichièr:Vignoble_de_Fronton.jpg|vinheta|Vinhal de Frontonh.]] === Presentacion === Lo vinhal s'espandís sus 2 300 ectaras ocupant 20 comunas, coma [[Nauta Garona]]<span></span>: [[Bonlòc (Nauta Garona)|Bonlòc]], [[Castèlnau d'Estretasfonts]], [[Frontonh]], [[Sent Rostesi]], [[Vaquièrs|Vacquièrs]], [[Vilamatièr]], [[Vilamur de Tarn]], [[Vilanava de Bonlòc]] e [[Vilaudric]], [[Tarn e Garona]]<span></span>: [[Bessens]], [[Campsàs]], [[Canals (Tarn e Garona)|Canals]], [[Diupentala]], [[Favars (Tarn e Garona)|Favars]], [[Grisòlas]], [[La Bastida de Sent Pèire]], [[Montbartièr]], [[Noïc]], [[Orgulh]] e [[Pompinhan (Carcin)|Pompinhan]] Frontonh es lo vinhal mai pròche de Tolosa; es perque lo Frontonh es sovent considerat coma ''lo vin dels Tolosencs''. === Vitatge === l'[[Apellacion d'origina contrarotlada|AOC]] frontonnh es un [[vin]] obtengit d'un vitatge vièlh, la negreta, de 50 % minim e de ''sira cot, cabernet franc, sauvignon, fer servadon, gamai, cinsaut'' e ''mauzac''. Lo vitatge Negreta est tanben utilizat als EUA jol nom de « Pinot St. George ». ==== La negreta, l'exclusivitat de Frontonh ==== [[Fichièr:Feuillage_d'automne_à_Fronton.jpg|vinheta|Fulham d'automne a Frontonh.]] [[Fichièr:Feuillage_de_negrette_à_Fronton.jpg|vinheta|Fulham de negreta a Frontonh.]] Del vejaire genetic, la negreta es ligada dempuèi de temps pels ampelografs a la granda familha dels « cotoíds », emblematic a çò nòstre. A l'ora d'ara se considèra que l'uajòl fondator d'aquela familha es lo ''prunelard''. D’autres vitages de la region s’i ligan: ''mérille, valdiguié, tannat,'' etc. La genetica establís pas encara la parentat exacta de la negreta, que de « cadenons mancants » figuran pas en colleccion, mas la valor dels diferents marciares genetics permeton amb una bona probabilitat de ligar la negreta aquela granda familha. Dins l’ampelografia de Viala e Vermorel (1902-1910), la negreta es senhalada dins lo vinhal de [[Galhac (vin)|Galhac]] « de memòria perduda », abant de s’espandre lo long de la val de Tarn. Al començament del sègle XVI, se fa mencion a Galhac de « vins negres » (en oposicion als clarets), compausats de ''prunelard'' e de ''«negremal»'' (negreta). E, regularament, lo « negret de Galhac » es citat dins la literatura coma essent de negreta. E ne foguèt trobat, çò que permetèt de lo confirmar. Una legenda dich que la negreta seriá estat portada de [[Chipre]] pels espitalièrs de l’[[òrdre de Sant Joan de Jerusalèm]], qu'avián establit una comandariá a Frontonh a partir del sègle XI. Aquel vinhatge auriá estat nomenat ''Mavro'' a Chipre (« negre » en grèc). Es verai que l'òrdre aviá son sèti a Chipre, ont existís un vinhatge ''Mavro'' uèi encara. === Metòde culturalas === === Vinificacion === === Terridor e vins === La negreta, dins son terridor, fa un vin roge sople e pauc acid possedissent una personalitat pròpria marcada per d'aròmas de violeta e de regalissa. === Estructura de las expleitacions === === Tipes de vins e gastronomia === La negreta conferís als vins fruchat e finesa caracteristicas. Los roges venon a lor plenitud entre 4 a 7 ans. Los rosats, caracterizats per una fèble aciditat, subretot quand la negreta es plan presenta, se bevon joves. '''De vins roges gormands e elegants''' Los vins roges de Frontonh son elegants, soples, amb de tanins velosats. Se caracterizan per d'aròmas de fruchs negres ('''cassís, amora'''), de flors ('''peuna''', '''violeta''') e d’espècia ('''regalissa''', '''pebre'''). Los vins de garda, plus corsats e fustas, son complèxes, rics e armonioses, amb a vegada de nòtas animalas, de cuèr e de fruchs confits. '''Des rosas plaser, frescs e aromatics''' Plan fruchada e sopla, la negreta va plan per realizar de rosats. Mai sovent d'una bèla color, los rosats de Frontonh donan una bèla intensitat aromatica, una longor en boca inabituala e un polit gras. === Comercializacion === Son una centenat de membre viticultors a la cava cooperativa e 40 chais particulars que produson unes 65 000 ectolitres amb 65 % de vin roge et 35 % de vin rosat. ==== Produccion 2014 ==== * 9 milions de botelhas/an * 65 % de roge, 35 % de vin rosat * 15 % a l'exportacion === Nòtas e referéncias === <references/> == Vejatz tanben == === Articles connèxes === * Negreta === Bibliografia === * Guy Lavignac, ''Cépages du sud-ouest, 2000 ans d'histoire/Mémoires d'un ampélographe'', Éditions du Rouergue, INRA éditions, 2001. ISBN 2841562891 et ISBN 2738009743. * Paul Strang, ''Vins du sud-ouest'', Éditions du Rouergue, 1997, {{ISBN|2841560546}}. * Pierre Casamayor, ''L'école des alliances, les mets et les vins'', Hachette pratique, octobre 2000, {{ISBN|2012364616}}. * Jules Guyot, ''Étude des vignobles de France, pour servir à l'enseignement mutuel de la viticulture et de la vinification françaises'', Tome 2, Éditions Jeanne Laffite, collection=Bibliothèque de l'œnophile, 1868, publication 1982, ISBN 9782734800736 - [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110946v.image.r=jules+guyot.f1.langFR Lire en ligne], consulté en ligne le 26 mai 2010. === Ligams extèrnes === * [http://www.vins-de-fronton.com/ Vin de Frontonh]<span></span>: site oficial de l'AOP Frontonh * [https://web.archive.org/web/20090707082301/http://www.vins-tarn-et-garonne.fr/ Los vins del Tarn e Garona] * [https://web.archive.org/web/20170412105350/http://www.hachette-vins.com/tout-sur-le-vin/appellations-vins/294/fronton Frontonh dins lo Guida Hachette] cfb145dovgzi11tddv152z43vc6mwzv 0 165133 2497603 2396663 2026-04-06T05:40:22Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2497603 wikitext text/x-wiki Una '''mòstra de solelh''' es un instrument silenciós, e immobil qu'indica lo [[Temps solar|temps solar]] pel desplaçament de l'ombra d'un objècte de forma variabla, lo [[gnomòn]] o l'estil, sus una superfícia, la taula quadrant, associat a un ensemble de graduacions marcadas sus aquela superfícia. La taula es mai sovent plana mas tanben pòt èsser [[Concavita|concava]], [[Convexita|convèxa]], [[Esfèra|esferica]], [[Cilindre (geometria)|cilindrica]], etc. [[Fichièr:057Cracow.JPG|esquèrra|vinheta|Mòstra de solelh a Cracòvia amb un traçat d'arcs diurnes. <br>A costat del bendèl marcant, en negre sus fond blanc, las oras matinalas (VII a IX, a esquèrra) e vesperalas (III a VI, adrecha), figuran al revèrs del bendèl marcant las oras pròches de miègjorn (X a XII e I à II) e desenhat en blanc sus fond negre, los signes del zodiac (sièis a esquèrra e sièis a drecha), que los limits correspondon al traçat de 7 arcs diurnes (que son d'arcs d'iperbòla). L'ora indicada es 1 h 50 min de vèspre, lo 16 de julhet, 25 jorns après lo [[Solstici|solstici d'estiu]].]] [[Fichièr:Saint-remy-de-provence-cadran-solaire.jpg|vinheta|Mòstra de solelh a [[Sant Romieg]]]] Lo gnomòn indica mai sovent l'ora per la longor o la direccion de son ombra. Suls quadrants corrents, l'element pòrta ombra es mai sovent un ais (o l'arèsta d'un plan) clinat parallèlament a l'ais de rotacion de la [[Tèrra]] o ais del mond. Se nomena alara « estil polar ». Aquela inclinason, que l'angle depend de la [[latitud]] del luòc, permet de legir l'ora pendent tota l'annada dirèctament sus un meteis ensemble de graduacions<span></span>: lo ventalh de las linhas oràrias. [[Fichièr:Maison_Pontarlier_Mal_Joffre_02.jpg|vinheta|Mòstra de solelh de [[Pontarlier]] amb [[analema]] de correccion del temps.]] == Un instrument de mesura del temps == [[Fichièr:Cadran_solaire_Tourette_sur_Loup.jpg|esquèrra|vinheta|Mòstra de solelh de [[Torretas de Lop|Torreta de Lop]].]] [[Fichièr:Yantramandir01.jpg|vinheta|Mòstras de solelh a l'observatòri de Jaipur]] La mòstra de solelh es considerada, a causa de sa simplicitat, coma un dels tot primièrs objèctes utilizats per l'òme per mesurar la correguda del temps. Los modèls mai ancians coneguts, simples quadrants de nautor, foguèron trobats en [[Egipte]]. Un modèl novèl (l'escafé), basat sus l'esfèra, fouguèt introdusit per [[Berós]] en Grècia antica al sègle III AbC; d'autres modèls seguiguèron (emisferic, conic, plan…) Aqueles modèls indicavan d'« oras inegalas » (oras tanben nomenadas temporàrias variant segon lo luòc e la sason<ref>[http://www.sciencesarabexpo.org/catalogue/pagesfr/mesurer/temps.html Mesurer le temps]</ref>) que devesiá lo jorn, de la sortida a solelh colc, en 12 òras, estiu coma ivèrn: las oras d'estiu èran longas, las oras d'ivèrn cortas. Vèrs lo sègle VII los [[Quadrant canonial|quadrants canonials]] apareguèron en Euròpa a la seguida de las òbras de [[Bèda lo Venerable]]. Faguèron la transicion amb las mòstras de solelh d'estil cliaté coma los coneissam ara, e que lo principi, venent de la civilizacion araba, apareguèt vèrs los [[Sègle XIII|sègles XIII]] e [[Sègle XIV|XVI]]. L'inclinason de l'estil permetèt de traçar un diagrama de linhas oràrias indicant d'oras egalas, es a dire tala que las fasem servir: un jorn, d'un mièjorn al seguent, es devesit en 24 oras, quina que siá l'epòca de l'annada. L'aparicion e la difusion del [[relòtge]], a partir de la fin del [[sègle XIV]], provoquèt lo desvelopament d'aquel tipe de mòstra de solelh, que sas indicacions podián èsser dirèctament comparadas amb aquelas dels relòtges: la mòstra de solelh disiá l'ora, a carga pel relòtge de la servar. Los quadrants faguèron alara l'objècte d'una sciéncia, la [[gnomonica]], branca de l'[[astronomia]], que coneguèt son apogèu al [[sègle XVIII]] e un art. == Principi e usatge == [[Fichièr:Bretteville_l'Orgueilleuse_-_Le_Cadran_Solaire.JPG|vinheta|Mòstra de solelh a [[Bretteville-l'Orgueilleuse]].]] Lo desplaçament de l'ombra pendent la jornada es ligat al desplaçament aparent del [[Soleu|Solelh]] dins lo cèl, que rebat la rotacion de la [[Tèrra]]. Es mesurable per las coordonadas solaras aparentas: angle orari, [[nautor]] o azimut. Se realaiza alara de quadrants d'angle orari, de luènh los mai esapandits, de quadrants de nautor ([[mòstra de pastor]] per exemple), e de quadrants d'azimut. L'ora indicada per una mòstra solara es l'ora solara, o ora veraia, del luòc ont se troba<span></span>: autrescòps, aquò anava plan per totes, que los desplaçaments èran lents e que aviá pas cap de mejans de difusar l'ora. Aquela ora es diferenta de l'ora legala de totes los jorns per mai d'una rasons<span></span>: * lo jorn solar es pas rigorosament constant seguent las sasons: aquela variacion es traducha per l'[[equacion del temps]]; * l'ora legala es la meteissa dins tot un país, levat pels mai vasts que se dividisson en fuses alara que l'ora solara varia de contunh amb la [[longitud]]; * l'ora legala pòt èsser arbitràriament descalada d'una o mai oras: la França es decalada d'un fus orari l'[[ora d'ivèrn]], de dos a [[ora d'estiu]]. Per passar de l'ora solara a l'ora legala, cal donc aplicar a l'ora indicada per la mòstra tres correccions successivas. La primièra es la correccion correspondent a l'[[equacion del temps]], qu'exprimís l'escart entre lo temps mejan e lo temps verai del Solelh; en addicionant aquela valor al temps verai s'obten lo temps mejan. La segonda es la correccion de [[longitud]] egala en minutas de temps a quatre còps la longitud exprimida en gras; en efièch, la Tèrra fa un torn sus ela meteissa, o 360° gras, en 24 oras, o encara 15° en 1 ora, o 1° en 4 minutas. Aquela correccion dona lo [[Temps universal]]; es comptada negativa per las longituds d'èst e positiva per l'oèst<span></span>: los quadrants situats a l'èst son en avança sus l'ora de Greenwich. Fin finala, cal apondre la diferéncia orària ligada a la practica de [[Ora d'estiu|cambiament d'ora]] de la zona orària ont se situa lo quadrant: per exemple, per la França, l'Espanha o l'Itàlia, apondre +1 ora en ivèrn, e +2 oras en estiu: Temps legal = Temps solar + Correccion ligada a l'equacion del temps + decaltge temporal ligat a la longitud + Ora d'estiu/ivèrn. [[Fichièr:Eqdt_wiki.png|vinheta|Equacion del temps]] Pasmens, aquelas correccions entre l'ora solara e l'ora legala pòdon èsser dirèctament inclusidas, sus de quadrants un pau elaborats, per exemple amb un estil que la forma compensa l'equacion del temps o amb de linhas oràrias qu'inclusisson las correccions<span></span>: an alara una forma ondejada rebatent la famosa [[Analema|corba de 8]] e, mai encara, pòdon èsser decaladas se la [[longitud]] es presa en compte. Una mòstra solara pòt encara comportar d'autras indicacions<span></span>: [[Fichièr:Suncanik_Senj_45_paralela_07.jpg|vinheta|La mòstra de solelh dins la vila de Senj en [[Croàcia]] que se trapa sul 45n parallèl mòstra que Senj es exactament a la mitat entre l'[[Equinòcci|equator]] e lo [[pòl Nòrd]].]] * la data aproximativa, es a dire la sason, amb los ''arcs diürns''. Un [[arc diürn]], tanben nomenat ''linha de declinason'', materializa la correguda de l'ombra de l'extremitat del gnomòn pendent una meteissa jornada. Mai sovent sonque se traça l'arc diürn d'unas datas ''astronomicament'' remarcablas coma los solsticis e los equinòxis, possiblament aumentadas dels arcs correspondent a 8 autres datas marcant la dintrada del Solelh dins un signe del zodiac. Aquela 12 datas correspondon a de valors de la longitud ecliptica del solelh multiplas de 30°; las valors de la [[Declinason (astronomia)|declinason]] del Solelh a aqueles instants son alara egalas à 0°, ± 11° 28', ± 20° 09' et ± 23° 26'; en practica, i a alara set arcs diürns presentats sul queadrant; * las oras agotadas dempuèi la sortida del Solelh (oras ''babilonicas'') ; * Aquelas que mancan de corrir fins al colc (oras ''italicas'') ; * las oras sideralas, etc. L'organizacion d'una mòstra de solelh, que las formas concrètas son innombrablas, permetèt, subretot a la fin del [[sègle XX]], de desvelopar tot un art del quadrant, per la decoracion a vegada plan sofisticada de sa superfícia e pel trabalh sovent fin de l'axe. De quadrants son de vertadièra òbras d'art, esculpturas o pinturas a vegadas monumentalas, a vegada sens pas cap de superfícia plana, coma las esfèras armillaras. Una devisa o un provèrbi orna sovent la mòstra. Pòt èsser en latin<span></span>: ''Carpe diem'' (« Culhís lo jorn ») o ''Vulnerant omnes, ultima necat'' (« Totas [las oras] nafran, la darrièra [ora] tua »), ''Horas non numero, nisi serenas'' (« Compti pas que las oras seranas »), ''Dies nostri quasi umbra super terram et nulla est mora'' (« Los nòstres jorns sus la tèrra son coma l'ombra, e i a pas ca d'esperança » - Bíblia: 1 Cronicas 29:15 (Louis Segond), ''Lex est quodcumque notamus'' (« Que qu'escrivam, es lei »<span></span>: la mòstra es causida coma emblèma dels notaris) ; en d'autra lengas<span></span>: ''À qui sait aimer les heures sont lumineuses ''(Francés: Per qui sap amar las oras son luminosas), ''Souviens-toi de vivre'' (remembra't de viure), ''Crains la dernière'' (crenta la darrièr) ''Sevel a ra an heol ewid an oll'' (breton<span></span>: « lo solelh sortís per tot lo mond »), ''Καλη η ωρα'' (grèc: « que l'ora siá bèla ») o en lenga nòstra ''Lou tems passo passo lou ben''. Segur que, una mòstra de solelh fonciona pas quand lo Solelh es pas visible e quand lo temps es cobèrt. Pasmens, l'ombra portada per la lutz de la [[Luna]] la nuèch permet de trobar l'ora veraia amb una correction foncion de l'edat de la Luna. D'ora, las civilizacions desvolopèron d'instruments que podavan alara prene lo relai de la mòstra de solelh, coma la [[clepsidra]].<gallery widths="200" heights="200"> Fichièr:Cadran solaire Kairouan.jpg|Cadran solar dons la cort de la Granda Mosqueta de Cairoan. Fichièr:Kew Gardens 0502.JPG|Cadran solar dins los Jardins botanics reials de Kew. Fichièr:Precision sundial in Bütgenbach-Belgium.jpg|Cadran solar de precision a Bütgenbach (precision = ±30 secondes) Coordonnées : 50.4231° 6.2017’ tipe:landmark, 4° 5’ 6. </gallery> == Tipes de mòstras == Los quadrants mai frequents son de quadrants d'angles oraris. * Quadrants d'estil polar, es a dire orientat segon l'axe del mondo o d'estil puntual ** [[Fichièr:Ecu1.svg|vinheta|Cadran équatorial]] Quadrant equatorial ** [[Fichièr:Relojhoriz1.png|vinheta|Cadran horizontal]] Quadrant orizontal ** [[Fichièr:Relojvert.png|vinheta|Cadran vertical]] Quadrant vertical *** Quadrant declinant **** Quadrant oriental **** Quadranr occidental ** Quadran polar ** Quadran cilat-declinant ** Annèl universal (modèl comercial modèrne<ref>[https://web.archive.org/web/20161117211351/http://cadransolaireancien.e-monsite.com/ Cadran solaire 3D portatif en argent]</ref>) * Quadrants d'estil drech: Los quadrants son alara dichs de temps mejan e las linhas oràrias son remplaçadas per de corbas de 8. Mas existís fòrça autres tipes de quadrants encara mai originals. * Mòstra bifilara * [[Fichièr:Analem.jpg|vinheta|Mòstra analematica]]  Mòstra analematica * Mòstrass d'azimut * Mòstra de nauteur ** La mòstra de pastor ** Les quadrants horaires ** Navicula, (mòstra del capucin) * Mòstra d'azimut e de nautor ** Lo capitèl filtrant ** Lo quadrant de Freeman * Mòstras de mai d'un estil que son de partidas de plans oraris ** Lo quadrant de Pingré * Las mòstras de capèl ** Mòstra de tronc cilindric ** Mòstra de tronc conic * [[Fichièr:Reloj_negativo_de_sol.jpg|vinheta|Mòstra de solelh negativa, Corregidora, Queretaro, Mexic.]] Mòstra de solelh negativa<ref>[https://web.archive.org/web/20120215161550/http://www.ruben.mx/reloj/cadran.html Cadran solaire négatif, Querétaro, Mexique]</ref> * Blòc gnomonic, comportant de mòstras simultanèas * Mòstra de luna, ont l'ombra projetada pel Solelh es remplaçat per aquela de la [[Luna]] * Mòstra canoniala, indicant las ores canonialas == Logicials == De logicials son ara disponibles liurament sus de sites internet. Permeton d'obtenir rapidament lo traçat d'una mòstra seguent lo luòc d'implantacion, lo tipe de mòstra e los comausantas desiradas (arcs diürns, equacion del temps) per aquel traçat. Demora alara a la persona de reportar lo traçat sul supòrt causit. Se pòt citar Shadows, Cadsol<ref>[http://www.cadsol.fr Logiciel Cadsol]</ref>, Solarium<ref>[https://web.archive.org/web/20120726145111/http://isheyevo.ens-lyon.fr/village_este/cycles/cycle-3/cadrans_solaires/solarium/ Logiciel Solarium]</ref> et Calcad<ref>[http://gnomonique.fr/calcad/ Logiciel Calcad]</ref>. == Bibliografia == * ''Les Cadrans solaires'', Denis Savoie, Éd. Belin, coll. « Pour la Science », 2003. * ''La Gnomonique'', Denis Savoie, Éd. Les Belles Lettres, 2001. * ''Gnomonique moderne'', Denis Savoie, Société astronomique de France, Paris, 1997. * ''Cadrans solaires : histoire, théorie, pratique'', René R. J. Rohr, Éd. Oberlin, Strasbourg, 1986. * ''Traité abrégé de gnomonique'', Francis Ziegeltrum<ref>[https://web.archive.org/web/20161117211453/http://francis.ziegeltrum.perso.sfr.fr/ La gnomonique sous un autre angle]</ref> auto-édition, 2010 * ''Recherches sur les cadrans solaires'', D. Savoie, Éd. Brepols, 2014, {{ISBN|978-2-503-55298-9}}. * Denis Roegel: ''Three dials, and a few more: a practical introduction to accurate gnomonics'', [http://www.loria.fr/~roegel/TeX/article-sundials.pdf PDF], 2007 == Bibliografia en francés == * {{Cite book}}. * {{Cite book}}. * {{Cite book}}. * {{Cite book}}. * {{Cite book}}. * {{Cite book}}. * {{Cite book}}. * ''L’heure au Soleil, cadrans solaires en Franche-Comté'', F.Suagher, P.Perroud et J.P.Marchand, Ed. Cêtre, 1991, {{ISBN|978-2-901-04096-5}}. * {{Cite book}}. * {{Cite book}}. * {{Cite book}}. * {{Cite book}}. * {{Cite book}}. * {{Cite book}}. * {{Cite book}}. * {{Cite book}}. * {{Cite book}}. * {{Cite book}}. * {{Cite book}}. * {{Cite book}}. * {{Cite book}}. * {{Cite book}}. * {{Cite book}}. * {{Cite book}}. == Vejatz tanben == === Articles connèxes === == Referéncias == {{Reflist}} === Ligams extèrnes === * [http://www.commission-cadrans-solaires.fr/ Commission des cadrans solaires de la Société Astronomique de France] * [https://web.archive.org/web/20130709191057/http://cadrans-solaires.scg.ulaval.ca/v08-08-04/accueil/accueil.html La Commission des Cadrans solaires du Québec] * [http://www.cadrans-solaires.org/fr/biblio.html Bibliographie complète sur les cadrans solaires] * [http://kaekoda.free.fr/alex_cms/?Bricole:Gnomonique:Bibliographie Autre bibliographie] * [http://cadransdazur.free.fr Cadrans solaires donnant l'heure légale] * {{Ligam web}} Manuscrits arabs * [https://web.archive.org/web/20170212115914/https://www.wdl.org/fr/item/2841/ "Le Livre des remédiations aux déficiences dans la mise en place de cadrans solaires en marbre" (1319)] * [http://www.wdl.org/fr/item/4260 "Petit traité sur le calcul de tables pour la construction de cadrans solaires inclinés" ({{s-|XVI|e}})] [[Categoria:Calendièr]] j0k1q35j1jjydpyqp9ym786dchog4t4 0 166298 2497630 2461552 2026-04-06T09:25:33Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2497630 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Wappers_belgian_revolution.jpg|vinheta|Illustracion de la « contagion revolucionària »<span></span>: amb l'<nowiki/>''Episòdi de las [[Revolucion Bèlga|jornadas de Setembre de 1830]]'', las autoritats crenhon un embrasament en Belgica a la seguida de las Tres Gloriosas en França<br> (pintura de [[Gustave Wappers]] - Musèus reials de las bèlas arts de Belgica).]] [[Fichièr:La Liberté guidant le peuple - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures RF 129 - après restauration 2024.jpg|vinheta|''La Libertat guidant lp pòble'', inspirada de la revolucion de las Tre Gloriosas de 1830.]] Una '''revolucion''' es un capvirament subte d’un [[Fòrma de govèrn|regim politic]] per la fòrça. Dins sa forma contemporanèa, la practica revolucionària apareis sonque a la fin del sègle XVIII, al moment ont se generaliza en [[Occident]] la pensada reflexiva, quand l'[[Umanitat]] se pensa coma tal e formula los principis dels sieu govèrn. Es l'epòca ont [[Adam Smith]] en Anglatèrra lança las basas del [[liberalisme]] e ont en França [[Jean-Jacques Rousseau]], amb son ''[[Contracte social]]'', basts losí fondaments de la [[democracia]] modèrna. Dos eveniments politics son atal considerats coma las primièras grandas revolucions de l'istòria<span></span>: en 1776, la [[revolucion americana]] (que correspond a la naissença dels [[Estats Units d'America]]) puèi en 1789 la [[Revolucion Francesa|Revolucion francesa]] (que marca l'aveniment de la Republica en França). Al sègle XIX, lo Francés [[Alexis de Tocqueville|Tocqueville]] es lo primièr intellectual a portar un agach critica sul movement revolucionari que se dissocia pas d'una tendéncia de las [[Nacion|nacions]] a s'instituir en [[Estat|Estats]] (centralizats o federats, mas als poders de contunh espandits), alara que, fàcia a las inegalitats creissentas qu'engendra lo [[capitalisme]], l'Alemand [[Karl Marx]] desvelopa los primièrs apròches teotics de la revolucion, per tòca d'acabar amb las inegalitats socialas provocadas pel [[capitalisme]] dins los païses industrializats. Al sègle XX, se reclamant de Marx, lo [[marxisme-leninisme]] (en [[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|URSS]]), lo [[maoïsme]] (en [[Republica Populara de China|China]]) e las revolucions del tèrç mond (subretot en Africa e en America latina) son los ensags màger per capvirar lo capitalisme e li opausar d'autres modèls. Mas aquestas experiéncias fan pas que contunhar de conflictes de classa<ref>Dénoncés en URSS en 1980 par [//fr.wikipedia.org/wiki/Mikha%C3%AFl_Voslenski Mikhaïl Voslenski], à travers son livre La Nomenklatura</ref> e subretot de graves mancas a las [[Libertats fondamentalas|libertats individualas]], que los « intellectuals d'esquèrra », en Occident, veiran sonque mai tard<ref>Le livre ''[//fr.wikipedia.org/wiki/L%27Archipel_du_Goulag L'Archipel du Goulag]'', d'[//fr.wikipedia.org/wiki/Alexandre_Soljenitsyne Alexandre Soljenitsyne], marquera cette prise de conscience en 1973, soit... près de quarante ans après les Procès de Moscou</ref>. En 1989, la casuda del [[Mur de Berlin]] precipita, en [[Euròpa Orientala|Euròpa de l'Ést]] puèi en [[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|URSS]], lo capvirament de las dictaturas comunistas alara qu'a l'Oèst, las politicas de desregulacion menadas per [[Ronald Reagan]] als [[Estats Units d'America|EUA]] e [[Margaret Thatcher]] en [[Grand Bretanha]] marcan lo declin del [[socialisme]] coma modèl alternatiu al capitalisme e l'egemonia d'aqueste darrièr dins lo mond entièr: las « leis del mercat » s'impausan sempre mai coma « naturalas » a las populacions. Aquestas, malgrat la pujada en poténcia de la [[pauretat]], del [[caumatge]], de la precaritat e de las inegalitats socialas,son vencudas pels gost del confòrt material e de la consomacion de massa. L'esperit individualista pren de fach lo pas sus l'esperit revolucionari e los ideals de justícia. == Etimologia e terminologia == Lo mot « revolucion » es eissit del bas latin e latin crestian ''revolutio'' « revolucion, retorn (del temps); cicle, retorn (de las almas per la metempsicòsi) »; latin medieval « [[revolucion (astronomica)]] », derivada del [[latin]] ''revolvere'' « ròtlar (quicòm) en rèire; donar un movement circular, far tornar (quicòm) a un punt de son cucle ». Es en 1660, quand la restauracion de la monarquia anglesa, que foguèt utilizat pel primièr còp dins son sens actual, aquel d'un movement politic menant, o ensejant de menar un cambiament brusc e en prigondor dis l'estructura politica e sociala d'un [[Estat]]. La dificultat a definir lo tèrme ven d'un usatge espandit de lo fa confondre amb aquel de "revòlta", que designa la contestacion per de grops socials de mesuras presas per las autoritats en plaça, ''sens qu'aquesta contestacion s'acompanhe necessàriament d'una volontat de prene lo poder e de se substituir a aquestas autoritats''. Se pòt dire alara revolucion ''a posteriori'', un còp que la susmauta arribèt a una presa de poder, que se realiza enseguida per d'importants cambiaments institucionals<ref>Hannah Arendt, ''Essai sur la révolution'', 1963. Trad. fr. Gallimard, 1967.</ref>. A la diferéncia de la revòlta, qu'es un movement de ''rebellion'' espontanèu se manifestant d'ora dins l'istòria (ex. la revòlta d'[[Espartac]]), la revolucion es mai sovent conciderada coma un fenomèn ''modèrne'' e, senon premeditat, al mens precedits de signes anonciadors. Lo mot designa alara una succession d'eveniments rrsultant d'un programa (o projècte), veire d'una [[ideologia]]. Çò que destria donc la revolucion de la simple revòlta, es qu'es possible de la ''teorizar''<ref>Jacques Ellul, ''Autopsie de la révolution'', 1969. {{2e|édition}} Paris: La Table Ronde, 2008</ref>. == Definicion == [[Fichièr:Guy_fawkes_henry_perronet_briggs.jpg|vinheta|Henry Perronet Briggs, ''The Discovery of the Gunpowder Plot'' (v. 1823).]] Segon l'istorian american Martin Malia<ref>Martin Malia, ''History's Locomotives. Revolutions and Making of the Modern World'', Yale University Press, 2006. Traduction française : ''Histoire des révolutions'', Taillandier, 2008</ref>, es quand la sociologia emergís coma sciéncia umana, distincta de l'istòria, que se pòt analisar lo fenomèn revolucionari. Crane Brinton es lo primièr a s'engatjar dins aquesta dralha en 1938 amb ''The Anatomy of Revolution''. Vòl valorar diferents motius qu'an en comun, amb per exemple la fèbre que pren un pòble quand lo poder respond pas mai a las esperanças. Mas Malia nota quitament s'a retocat son obratge en 1965, Brinton (d'en primièr especialista de la Revolucion francesa) aplica a las revolucions anglesa, americana e russa de factors caracteristics del cas francés<ref>ibid, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;404-405</ref>, fasent mencion de las òbras d'autres pensaires americans avent ensejat de formular una tipologia (Barrington Moore, Charles Tilly...), estima que pas cap de conceptualizacion es convencanta e tampauc envisajabla. En Euròpa tanben, d'esfòrces son desplegats per definir exactament lo mot "revolucion". Analisant los ensags d'Henri Janne<ref>Henri Janne, Un modèle théorique du phénomène révolutionnaire in Annales. Économies, sociétés, civilisations. {{15e|année}}, {{n°|6}}, 1960, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;1138-1154</ref>, [[Jules Monnerot (sociològ)|Jules Monnerot]]<ref>Jules Monnerot ''Sociologie de la Révolution : Mythologies politiques du {{s-|XX|e}}. Marxistes-léninistes et fascistes. La nouvelle stratégie révolutionnaire'', Paris, Fayard, coll. « Les Grandes études contemporaines », 1969.</ref>, [[Jean Baechler]]<ref>Jean Baechler, ''Les phénomènes révolutionnaires'', 1970. Rééd.La table-ronde, 2006</ref> e [[Pierre Lepape]]<ref>Pierre Lepape, ''Les révolutions du {{s-|XX|e}}'', Denoël 1970; réed. 1975</ref>, [[Jaume Ellul|Jacques Ellul]]<ref>Jacques Ellul, ''Autopsie de la révolution'' (1969); ''De la révolution aux révoltes'' (1972)</ref> lèva el tanben de mancas e d'incoeréncias e estima que los contèxtes istorics son plan tròp diferents per que se pòsca se riscar a fixar un concèpte universal. Pel melhor se pòt far d'analisis comparats. Mas, Ellul destria plan la "revòlta" de la "revolucion", considerant quese pòt pas parlar de revolucion sens tractar dels rapòrts que los individús establiscan amb l'Estat. Tèsi qu'utiliza mai tard la sociològa americana [[:en:Theda Skocpol|Theda Skocpol]]<ref>Sur Theda Skocpol, lire : Theda Skocpol l’État, l’histoire et la science politique américaine de Pierre Bollinger, Raisons politiques 2002 (no 6), <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;134-148. Texte accessible en ligne : http://www.cairn.info/revue-raisons-politiques-2002-2-page-134.htm</ref>, s'apiejant sus sa formula ''« bringing the state back in »'' (« far tornar l'Estat al centre »)<ref>Theda Skocpol, ''States and Social revolutions : A Comparative analysis of France, Russia and China'', 1979. Traduction française : ''États et révolutions sociales : la révolution en France, en Russie et en Chine'', Fayard, 1985.</ref>. === Un rapòrt conflictual a l'Estat === La "revolucion", coma lo "reformisme" a per tòca una transformacion de l'organizacion de la societat, mas se'n destria del fach que se presenta coma una ''crisi'', un rapòrt de fòrça se manifestant mai sovent per la violença. Dintra obertament en conflicte amb l'Estat e l'ataca de l'exterior quand lo reformisme vòl modificar aqueste en doçor, estapa par estapa e en general de l'interior. Pasmens, la revolucion pòt pas s'assimilar estrictament a una postura [[Anarquisme|anarquista]]. En 1902, [[Paul Eltzbacher]] considèra que se, de segur, los fondateurs de l'anarquisme<ref>Il cite [//fr.wikipedia.org/wiki/Michel_Bakounine Michel Bakounine], [//fr.wikipedia.org/wiki/William_Godwin William Godwin], [//fr.wikipedia.org/wiki/Pierre_Kropotkine Pierre Kropotkine], [//fr.wikipedia.org/wiki/Pierre-Joseph_Proudhon Pierre-Joseph Proudhon], [//fr.wikipedia.org/wiki/Max_Stirner Max Stirner], [//fr.wikipedia.org/wiki/Benjamin_Tucker Benjamin Tucker] et [//fr.wikipedia.org/wiki/L%C3%A9on_Tolsto%C3%AF Léon Tolstoï]</ref> an en comun de regetar l'autoritat de l’Estat, cal destriar aquestes que, coma [[William Godwin|Godwin]] e [[Pierre-Joseph Proudhon|Proudhon]], preveson la transicion de la societat actuala a la societat preconizada ''sens violacion del drech'' d'aqueles que lo volon sonque per còp de fòrça. Eltzbacher qualifica aquestes darriès de ''revolucionaris''<ref>Paul Eltzbacher, ''L'Anarchisme'', 1902. http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5681615g</ref>. Un sègle mai tard, Xavier Bekaert adòpta el tanben aquesta tipologia<ref>{{Ouvrage|langue=|auteur1=Xavier Bekaert|titre=[[Anarchisme]], violence et non-violence|sous-titre=Petite anthologie de la révolution non-violente chez les principaux précurseurs et théoriciens de l’anarchisme|éditeur=[[Le Monde libertaire]] - [[Alternative libertaire (Belgique)]]|lieu=Bruxelles-Paris|année=mars 2000|pages totales=|passage=|isbn=2-903013-93-4|lire en ligne=https://fr.scribd.com/document/9541545/Violence-Non-Violence}}.</ref>. Segon aqueste vejaire, çò que se nomena uèi [[desobesissença civila]] se pòt donc comprene coma un acte "prerevolucionari". Mas per lo qualificar plenament de "revolucionari", un acte deu visar a capvirar completament un [[govèrn]] e lo cambiar per un autre. Ellul soslinha qu'i a dins la revolucion un ''projècte'' vertadièr, una volontat de bastir de novèlas institucions, dimension que manca a la simpla revòlta, qu'aquela ten de l'acte desesperat quitament se pòt damatjar l'Estat<ref>Raison pour laquelle Ellul ne classe pas les événements de la [//fr.wikipedia.org/wiki/Guerre_d%27Espagne Guerre civile espagnole], par exemple, parmi les révolutions.</ref>. === Un acte de refortiment de l'Estat === Se la majoritat dels teoricians s'acòrdan a dire que la revolution vòl cambiar un govèrn per un autre, una autra dificultat a pausar le concèpte de "revolucion" ven del fach que la nocion de govèrn "evoluar" sensiblament amb lo temps dempuèi lo sègle XVIII. Abans los grands eveniments revolucionnaris, en efièch, la foncion d'un govèrn èra simplament d'instituir de [[Lei|leis]] garantissent lo manten d'un cert òrdre dins la vida videnta e d'aparar las populacions de las atacas dels pòbles estrangièrs. Mas, la [[revolucion americana]] puèi la [[Revolucion Francesa|Revolucion francesa]] espandiguèron fòrça lo camp de sas competéncias: comprenon dempuèi l'ora tanben l'educacion, la santat, la seguretat sociala, etc. A tal punt que la nocion d'[[Estat]] es venguda fòrça plan ''concrèta''. Se, a partir del sègle XIX, los intellectuals s'efòrçan en mai de la teorizar de ne far l'apologia ([[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]] subretot), es que lo individús an totjorn mai tendéncia se tornar cap a el, coma se tornavan autrecòps a l'autoritat divina, per que prenga sonh de lor condicion (al sègle XX, quitament se parlava d'[[Estat del benestar]])<ref>Dans son ouvrage ''Le désenchantement du monde'', en 1985, le philosophe [//fr.wikipedia.org/wiki/Marcel_Gauchet Marcel Gauchet], analysant le processus de [//fr.wikipedia.org/wiki/S%C3%A9cularisation sécularisation], explique comment les démocraties modernes se sont substituées au [//fr.wikipedia.org/wiki/Droit_divin droit divin] en en récupérant plusieurs fonctions symboliques.</ref>. Dins la dralha de la pensada de [[Alexis de Tocqueville|Tocqueville]], Ellul pensa que las revolucions ne fan fin finala qu'enforçar le poder estatic al prejudici de la responsabilitat dels individús<ref>{{citation|Le mouvement de l'histoire ne précipite pas la chute de l'État mais au contraire le renforce : c'est ainsi que toutes les révolutions contribuent à rendre l’État plus totalitaire.}} : Jacques Ellul, ''Autopsie de la révolution'', 1969</ref>{{,}}<ref>Ce faisant, Ellul prend soin de se démarquer de toute position libérale : il ne conteste nullement le principe d'une instance chargée d'assurer la redistribution de la richesse, ce qu'il rejette de l'État, c'est sa masse et sa technicité, le fait qu'il se soit érigé en machine gigantesque.</ref>. === Cap a una dessacralizacion de l'Estat? === [[Fichièr:MarxEngels_3a.jpg|esquèrra|vinheta|Estatuas de [[Karl Marx]] e [[Friedrich Engels]] a [[Berlin]].]] [[Karl Marx]] afirma que la [[borgesiá]] mprenguèt lo contraròtle de l'Estat dins la sola tòca de legitimar los sieus interesses. Après aver pres, al sègle XIV, lo poder economic, al sègle XVIII, enforcèt sa dominacion creant en tot una classa sociala qui n'existissiá pas<span></span>: la [[classa obrièra]] (que Marx nomena "[[proletariat]]"). De fach, la [[revolucion industriala]] es un movement iniciada per la borgesiá, pendent que una granda partida de la populacion rurala migra cap a las vilas (urbanizacion) per se metre a son servici. Sens lo [[Trabalh salariat|regim salarial]], pas cap d'industrializacion auriá estat possibla; e ''sol l'Estat es apte a legitimar lo salariat'', a far normal e acceptable lo fach que lo borgés es [[Proprietat|proprietari]] de la fòrça de trabalh de l'obrièr. Per çò far, caliá qu'aqueste prenga d'esperel lo contraròtle politic, que prenga los retnas de l'Estat. Çò que fa a partir de la [[Revolucion Francesa|Revolucion francesa]]. [[Jaume Ellul|Ellul]] utiliza l'analisi de Marx<span></span>: l'Estat es un aparelh que, amagat pel republicanisme, ''justifica'' politicament la dominacion economica borgesa. La democracia parlamentària es donc pas qu'un dispositiu ''espectacular'' tendent a far creire a qui que siá que pòt dirigir l'Estat alara qu'en realitat, aquò demora lo privilègi exclusiu de la borgesia possedenta<ref>Jacques Ellul, ''Métamorphose du bourgeois'', 1967. Dans ce livre, l'auteur avance l''idée que la posture première du bourgeois, en tant que classe dominante, est le discours de justification. Or, précise t-il, si le bourgeois éprouve le besoin de (se) justifier est si forte, c'est que la situation de départ n'est pas juste. Et à partir du moment où les populations acceptent ce discours, qui n'est qu'un discours [//fr.wikipedia.org/wiki/Id%C3%A9ologie idéologique], elles entretiennent ce que Marx appelle « la conscience fausse ».''</ref>. Ellul considèra l'[[anarquisme]] coma "la forma mai abotida del socialisme"<ref>Jacques Ellul, ''Anarchie et christianisme'', 1988. {{3e|édition}} 2001.</ref> al sens que, avent mostrat que ''tot'' Estat (quitament se reclamant del [[marxisme]]) aclapa l'initiaciativa individuala, la revolucion deu aver per objectiu de le desmistificar, lo fach apareis al subjècte de: "una maquina" (burocracia, tecnocracia...) - que mai es "una maquina de legitimar la dominacion" - puèi li substituir d'estructuras desconcentradas ([[federalisme]]), de talha mai umana, donc respectuosas dels individús. Ellul se destria pasmens de l'anarquisme, considerant qu'es [[Utopia|utopic]] de creire que se pòt suprimir l'Estat qu'es ara fòrça tròp ancorat dins las consciéncias. Mas, estima que la revolucion exigís son desmantèlament progressiu, çò que demanda tan de patiéncia e de circonspeccion que de determinacion. La revolucion deu aver per mira non pas las ''ancianas'' infrastructuras de la societat (lo Capital) mas las ''novèlas''<span> </span>: la Technica e l'Estat. Que que siá demora impossibla sens la presa de consciéncia de la plaça que prenguèron al sègle XX al respècte del Capital. Pas cap de revolucion es possibla sens lor ''dessacralizacion''<ref>Jacques Ellul, ''Les nouveaux possédés'', 1973. {{2e|édition}}, Le Cherche midi, 2003.</ref>. == Istoric == Aquí se recampa las revolucions que la causa es ''sociala'', procediment que comença al sègle XVIII<ref>"L'idée que toutes les révolutions ont une cause sociale est un pur et simple préjugé issu du [//fr.wikipedia.org/wiki/Marxisme marxisme]. C'est historiquement inexact. La question sociale ne joue un rôle révolutionnaire que depuis la fin du {{s-|XVIII|e}}. Il fallait pour y arriver que les hommes soient convaincus que la pauvreté n'était pas le destin de l'homme, que la division entre les ''aristoï'', ''oligoï'' et les autres n'était pas naturelle". Jacques Ellul, ''Autopsie de la révolution'', 1969. {{2e|édition}}, 2008, La Table ronde, page 32.</ref>. === Lo sègle XVIII === ==== La revolucion americana (1775-1783) ==== [[Fichièr:1776KingGeorgeStatueNYC.jpg|vinheta|270x270px|Lo 9 julhet de 1776, los abitants de Nòva York capviran l'estatut del rei de Granda Bretanha.]] [[Fichièr:Yorktown80.JPG|vinheta|250x250px|''Capitulacion de Cornwallis a Yorktown'' - John Trumbull (1820).]] '''Contèxte'''<span></span>: Las seissentans primièras annadas del sègle XVIII son marcadas per de guèrras colonialas entre Franceses Angleses. En 1763, lo [[Tractat de París (1763)]] acaba aquestes conflictes e consacre la victòria dels Angleses qu'annexan l'ensemble dels territòris anant del Canadà cap al Mississipi. Los rapòrts entre los Angleses e lors [[Tretze Colonias|tretze colonias]] se'n tròban considerablament modificats<span></span>: los colons patisson pas mai de menaças exterioras an en efièch mai besonh dels Angleses pels aparar. Los Angleses, mai, vòlon réduire de lor budget la defensa de lors colonias e vòlon modificar los tèrmes de lors escambis militars e comercials amb elas, exigissent d'elas qu'assrguran la lor defensa. 1764 marca lo començament d'un periòde de reaccion de la part dels colons, que culmina en 1770 amb lo Chaple de Boston. '''Resumit dels [[Revolucion americana|eveniments]]''' : De velleïtats d'independéncia se manifestan en 1774 (Congrés de Filadèlfia) que provòcan l'an segent lo cemençament d'un conflicte armat. Plan banhat dins l'esperit de las [[Luses (filosofia)|Luses]], Thomas Paine emigra d'Angletèrra cap a Filadèlfia e ven l'un dels pilars del movement d'independéncia. Lo 17 de junh de 1775, los Americans prenon l'ascendent suls Angleses (Batalha de Bunker Hill) e, lo meteis jorn, tenon un segond congrès que confia a [[George Washington]] lo cap d'una armada, amb per mission de levar als Angleses l'administracion de las colonias. Lo 4 de julhet de 1776, lo congrès oficializa la trencadura e publica una Declaracion d'Independéncia redigida per [[Thomas Jefferson]]. Los concflites contunhan fins en octobre de 1781 (Batalha de Yorktown). En 1783, de negociacions se debanèron en França, la patz es signada a París lo [[Tractat de París de 1783|3 de setembre]]. Redigida en 1787, la Constitucion pren efièch en 1789. Son primièr objectiu es d'establir l'equilibre entre l'executiu (lo president), lo legislatiu (le Congrès) e lo judiciari (la Cort suprèma). '''Impacte'''<span></span>: La revolucion americana crèt un Estat novèl (en l'escasença una republica federala) dotada d'institucions marcadas per una separacion neta dels poders. Plan rapidament, aguèt un resson en Euròpa, per exemple en França, provocant d'importants cambiaments intellectuals guidats pels ideals republican e democratic. Los jornals europèus seguissèron amb atencion çò que se debanèt outratlantica alara que lo tèxte de la Declaracion d'independéncia americana foguèt traduch dins tot lo vièlh continent, servissent de font de reflexion a fòrça juristas e intellectuals. '''Analisis'''<span></span>: Los avises critics sont partejats. [[Hannah Arendt|Arendt]]<ref>Hannah Arendt, ''Essai sur la révolution'', 1963. trad. fr. 1967.</ref> considèra los eveniments coma lo paradigme de la revolucion modèrna, [[Jaume Ellul|Ellul]]<ref>Jacques Ellul, ''Autopsie de la révolution'', 1969. {{2e|édition}} 2008</ref> i vei pas qu'una simpla guèrra d'independéncia. Malia, comparant aquestes eveniments amb la revolucion anglesa del sègle precedent, descriu « un curiós paradòxe » e s'interròga: « alara qu'après 1640, los Angleses vivon a l'evidéncia un movement institucional major qu'esitan encara uèi a qualificar de revolucion, los Americans, que coneisson après 1765 pas qu'un modèst capvirament estructural, l'an sul còp considerat coma un eveniment d'una radicalitat extrèma, dempuèi, se'n caran d'aquestes resultats. Amb la França, l'America del Nòrd britanic a donc portat suls fons baptismals lo concèpte de revolucion dins son sens modèrne. Mas dins que sens aquesta rebellion coloniala foguèt una révolucion?<ref>Martin Malia, ''Histoire des révolutions'', Taillandier, 2008, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;216</ref> » Malia precisa<span></span>: « Los Americans prenguèron pas cap de bastilha e an descapitat pas rei. Los principals eveniments emblematics son una « partida de té » (la celèbra ''Boston Tea Party'') e unes còps de mosquets tirats sur Lexington Green. [...] La revolucion americana es singulara per d'autres aspèctes. Per començar, lo sobeiran contra qui las coloniás se reblèron èran pas present suls luòcs mas separats d'elas per mai de 5 000 quilomètres d'ocean, çò que, dins una larga mesura, fa de la revolucion una guèrra d'independéncia territoriala. Enseguida, i aviá pas guaire a l'interior de las quitas coloniás d'institucions solidas de capvirar. (...) Fin finala, la rebellion americana se produguèt dins de províncias o lo revengut ''per capita'' èra superior a aqueste de totes lps païses de l'Ancian mond, çò que limitava seriosament la pression en favor del cambiament social<ref>Ibid. <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;216-217</ref>. » Malia se demanda<span> </span>: « Qu'aviá donc de « revolucionari » la susmauta de 1776? Abans tot, marca la creacion d'una républica democratica a l'escala d'un continent, fach inausit, expleitat e presentat coma l'aveniment d'un mond novèl e d'un òme novèl, eveniment far pel rèste de l'umanitat. Mai, aquesta republica es nascuda dins lo contèxte d'una « fèbre » milenarista creissenta, absomudament comparable a aquesta qu'aviá provocat los precedents episòdis revolucionaris en Euròpa. [...] Es aqueste republicanisme ''escatologic'' qu'avián al cap los fondators quand inscrissián sul sàgel nacional los mots ''novus ordo seclorum'' (« novèl òrdre mondial ») e substituiguèron al sens conservator qu'aviá lo mot « revolucion » dins l'Anglatèrra de 1688 sa significacion modèrne de ''trebolum'', aqueste que fa data uèi<ref>Ibid. <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;217-218</ref>. » La revolucion atenh donc l'estadi del ''mite'', ven lo « lo trach comun a totas las revolucions modèrnas » ([[Jaume Ellul|Ellul]], ''Autopsia de la revolucion''). ==== La Revolucion francesa (1789-1799) ==== [[Fichièr:Prise_de_la_Bastille.jpg|vinheta|''Presa de la Bastille'' lo 14 de julhet de 1789 par Hoüel.]] [[Fichièr:Réforme_des_droits_féodaux.jpg|drecha|vinheta|<center>« Refòrma de diferents drechs feudals e de lo dèime. L'11 d'agost de 1789. »<br> (Caricatura anonima de 1789.<br> Un òme del [[tèrç Estat]] : « E, encara un còp rengatz, Sr curat, que refuse d'una man que volgatz tener de l'autre, mas e lo darrièr. »)</center>]] [[Fichièr:Hinrichtung_Ludwig_des_XVI.png|esquèrra|vinheta|L'execucion de Loís XVI segon una gravadura alemanda.]] '''Resumit dels [[Revolucion Francesa|eveniments]]'''<span></span>: a la seguida d'una gestion desastrosa de las finanças, [[Loís XVI de França|Loís XVI]] e sos ministres placèron la França en bancarrota. Lo 5 de mai de 1789, per reparar la crisi, lo rei a convocat los Estats generals. Una fòrta majoritat de « patriòtas » se far jorn, reclamant la fin de l'absolutisme reial e dels privilègis de la noblesa. Amassat encara lo 20 de junh dins la sala del [[Jurament del Jòc de Pauma|jòc de Pauma]], vòta transformacion dels Estats generals en Assemblada constituenta. Lo rei fa venir de regiments de mercenaris estrangièrs per far un còp de fòrça. Aprenent la novèla, lo pòble parisenc s'insurgís e pren la Bastilha lo 14 de julhet. Lo movement ganha las regions. Lo [[4 d'agost]], l'Assemblada vòta l'abolicion dels privilègis. Dins un climat mai seren, adòpta la [[Declaracion dels Dreches de l'Òme e del Ciutadan|Declaracion dels Drechs de l'Òma e del Ciutadan]] e establís las basas d'una constitucion parlementària ont la democracia demora pasmens reservada als ciutadans aisits. Malgrat aquesta moderacion, la cort vòl empachar la promulgacion de decrets novèls mas, en octobre, de novèlas jornadas popularas l'obligan a los acceptar. La tension puja quand l'Assemblada decidís de nacionalizar los bens del clergat. Vesent l'espandida del movement, lo rei espèra una intervencion estrangièra. Lo [[20 de junh]] de [[1721]], ensag fugir de França mas es trapat a la frontièra, çò que fa pas qu'aumentar son discredit près de la populacion. L'Assemblada legislativa succedís a la constituenta lo 20 de setembre. En 1792, lo movement se radicaliza amb, al cap, lo movement dels Jacobins. Lo 10 d'agost, la monarquia es capvirada e la Republica proclamada lo 21 de setembre. Lo [[21 de genièr]] de [[1793]], lo rei es datcapité. Mas de discòrdas intèrnes naisson al sen dels Jacobins. L'an es marcat a l'encòp per la naissença d'una guèrra civila e per l'ataca de las tropas anglesas, prussianas, austriacas, espanhòlas e pemontesas que volon contribuir al retorn de la monarquia. En 1794, los sens culòta (eissuts del pòble) son escartairada del poder per la borgesiá, que, pendent cinc ans, van bescairant per se manténer, per las guèrras que contunhavan e las compromissions intèrnas... fins a que, lo [[9 de novembre]] de [[1799]], un general, [[Napoleon Bonaparte]] prenga lo poder amb lo títol de Primièr cónsol. '''Impacte'''<span></span>: La Revolucion a legat la [[Declaracion dels Dreches de l'Òme e del Ciutadan|Declaracion dels drechs de l'Òme e del Ciutadan]], que proclama l'egalitat dels ciutadans al respècte de la lei, las libertats fondamentalas e la [[sobeiranetat]] de la [[Nacion]], apte a se governar mejans de representants elegits. Demorèt un objècte de debats e tanben una referéncia a l'encòp positiva e negativa, en França coma dins lo mond, creant de divisions durablas per exemple entre los partisans de l'intervencion estatica en economia e los defendaires del liberalisme o alara entre los anticlericals e la [[Glèisa Catolica Romana|Glèisa catolica]]. Pasmens, lo caractèr universal dels ideals de la Revolucion francesa (« libertat, egalitat, fraternitat ») s'impausèt fins a que venguèt d'usatge de far coïncidir l'eveniment amb lo concèpte de modernitat. '''Analisis'''<span> </span>: L'ensemble dels istorians e sociològs admetent que la Revolucion francesa serviguèt de trempolin a las exigéncia de la [[borgesiá]], que l'activitat produsiá tota la riquesa industriala e comerciala del país mas que l'aviada butava contra l'absolutisme reial e tanben als privilègis exorbitants del clergat e de la noblesa. Pasmens, un debat opausa dos camps al subjècte l'identitat dels principals actors<span></span>: aqueles considèran que la susmauta de 1789 es nascut subretot de la volontat populara<span></span>: es l'opinion mai largament espandida, menada per l'[[Marxisme|ideologia marxista]] que longtemps banhèt los mitans intellectuals franceses; e aqueles per que aqueste vam popular foguèt minim e serviguèt de paravent, lo pòble avent estat, dempuèi lo començament, instrumentalizat per la borgesiá dins la tòca de prene lo poder politic. En França, [[Jaume Ellul|Jacques Ellul]] es lo representant màger d'aqueste segond corrent: "lo pòble fa jamai las revolucion, çò escriu en 1969, i participa". === Lo sègle XIX === Lo,sègle XIX es pas marcat per d'eveniments amb de consequéncias fasent resson mondialament, coma aquò foguèt lo cas al sègle XVIII (revolucions americana e francesa) e coma aquò serà encara lo cas al sègle XX (revolucions russa e chinesa). Pasmens, dos movements se produson en França, que ne prendrent en compte mai tard los primièrs teoricians de la revolucion, subretot [[Karl Marx]]<span></span>: la revolucion de París (1848-1852) e la Comuna de París (1871). ==== La revolucion de 1848 ==== [[Fichièr:Lar9_philippo_001z.jpg|vinheta|[[25 de febrièr]]<span></span>: Lamartine, al font de l’Ostal de Vila de París, refusa la bandièra roja.]] [[Fichièr:Donghi_5_giornate_1848.jpg|vinheta|[[18 de març|18]]-[[22 de març]]<span></span>: cinc jornadas de Milan.]] '''Contèxte politic'''<span></span>: L'an 1848 es marcada per fòrça accions de susmautas en Euròpa (França, Àustria, Itàlia, Alemanha). Totas an en comun la misèria populara e la terribla condicion del proletariat dins las vilas (subretot en França) e totas fan lèu fracàs. En França, lo rei Loís-Felip es contrench d'abdicar e la republica es proclamada a l'improvista mas durarà pas que tres ans. En Àustria-Ongria, [[Klemens Wenzel von Metternich|Metternich]] deu fugir mas la contestacion es fin finala reprimida per l'armada. Dins diferentras regions d'Itàlia (Roma, Pemont, Venèt, Sicília...) e d'Alemanha (sobretot en Saxe, Bade e Palatinat) las revendicacions pòrtan ss de cabiaments institucionals mas, tanben encara, en van. '''Contèxte social''': Dempuèi la [[Revolucion Francesa|revolucion francesa de 1789]], la societat es considerablament transformada, aquò mens per de rasons d'òrdre politic que per de rason de l'evolucion acceleradas dels mejans de produccion. En cinquanta ans, lo maquinisme provoquèt una mutacion prigonda dins los biais de trabalhar, de viure e de pensar, que l'ensemble de la populacion pren consciéncia. Es pas un asard s'aqueste periòde vei puntar aquesta novèla sciéncia qu'es la [[sociologia]]<ref>[//fr.wikipedia.org/wiki/Auguste_Comte Auguste Comte] popularise le terme en 1839.</ref> e se, en 1838, l'economista Adolphe Blanqui<ref>Frère du révolutionnaire [//fr.wikipedia.org/wiki/Louis_Auguste_Blanqui Louis Auguste Blanqui].</ref>, dins una de sas leissons, utiliza pel primièr còp l'expression « [[revolucion industriala]] » per designar aquesta mutacion. En 1845, [[Karl Marx]], que viu a París dempuèi dos ans, desvelopa doas tèsis que seràn al centre de son òbra, a saber, d'un costat, qu'es la quita natura dels mejans de produccion que determina l'istòria, plan mai que lo contengut dels ideals politics; d'un autre costat que « los filosòfs faguèron pas qu’interpretar lo mond de baises diferents; çò qu'impòrta, es de lo transformar »<ref>Karl Marx, ''[//fr.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A8ses_sur_Feuerbach Thèses sur Feuerbach]'', 1845 (publiées en 1883, après la mort de leur auteur), thèse 11</ref>. A la prima de 1847 a Brussèlas, puèi encara un còp en novembre a [[Londres]], rejonh un grop politic clandestin, la Liga dels comunistas, en companhiá d'[[Friedrich Engels|Engels]]. redigisson alara lo manifèst, que serà conegut jol nom de ''[[Manifèst del Partit comunista|Manifèt del Partit comunista]]''. Pareis en febrièr de 1848 alara que surgís la revolucion a París. [[Fichièr:Maerz1848_berlin.jpg|esquèrra|vinheta|[[19 de març]]<span></span>: revolucion de Març]] '''Resumit dels '''[[Revolucion Francesa de 1848|'''eveniments''']] '''en França'''<span></span>: Lo règne de Loís-Felip es marcar pel desvelopament e l'enriquiment rapid de la borgesiá manufacturièra e financièra, l'extrèma misèria de las classas obrièras e la pauperizacion dels païsans venguts obrièrs. Subretot a partir de 1840, quand Guizot pren lo cap del govèrn e subretot a partir de 1846, quand se mòstra incapable de restancar una grava crisi economica. En 1848, près de dos tèrces dels obrièrs del mòble e del bastiment sona al caumatge. Las inegalitats coma tanben revoltantas al nivèl politic<span></span>: lo país compta pas que 240 000&nbsp;electors per près de 35,5 milions d'abitants. La situacion es plan dificila a París, poblada d'un milion d'abitants vivent gaireben tota dins de condicions vetustas. Una susmauta se fa lo 22 de febrièr, una setmana après que lo prefècte de polícia aja fach interdire las reünions politicas. Après tres jrns, lo rei es constrench d'abdicar e la Segonda Republica es proclamada. Una partida dels actors d'aqueste capvirament son de catolics socials moderats que, après Lamartine e Arago, seràn portaires de reformas politicas (per exemple lo restabliment del sufragi universal masculin e la fin de l'esclavatge dins las colonias francesas). D'autres, coma Louis Blanc, son partisans de reformas socialas. Per eles, l'[[Estat]] deu se dotar de mejans de luchar contra lo caumatge. Quitament se foguèt pas creat un ministèria del trabalh, obtenon la creacion dels talhièrs nacionals. Mas totes aquestes republicans autentics veson lors ancians adversaris politics venir de « republicans de l'endeman ». Astrucs de l'eviccion de Loís-Felip, fòrces notables legitimistas en efièch se liguèon a la Republica. Que quitament se s'opausavan vigorosament a la laïcizacion de l'ensenhament e a bon nombre de reformas socialas, lo sufragi universal lor pareis un mejan de reconquerir lo poder: comptan sul contraròtle economic qu'an per tot lo país per far pression suls electors. Lo 23 d'abril se fan d'eleccions en vista de formar l'Assemblada constituenta e pausar las basas del regim novèl. Aquesta es dominada pels moderats (unes 500). Los monarquistas, que forman lo Partit de l'Òrdre, son 200 alara que los radicals totalizan sonque 100 deputats e que los socialistas son gaireben totes sortits<ref>Le 15 mai, [//fr.wikipedia.org/wiki/Armand_Barb%C3%A8s Barbès], [//fr.wikipedia.org/wiki/Auguste_Blanqui Blanqui], [//fr.wikipedia.org/wiki/Fran%C3%A7ois-Vincent_Raspail Raspail] et l'[//fr.wikipedia.org/wiki/Alexandre_Martin ouvrier Albert] pénètreront de force de force dans l'assemblée pour contester l'élection. Ils seront finalement arrêtés.</ref>. Lo nombre de caumaires aumenta: lo 18 de mai, près de 115000 personas son inscrichas dins los talhièrs nacionals parisians. Al vejaire de las classas dominantas, que s'exaspèran de dever entretenir un nombre creissent de caunaires, constituisson una infamia morala. Alara que simbolizan la politica sociala realizadas après las jornadas de febrièr, la majoritat conservatritz de l'Assemblada vòta lor dissolucion en junh, çò provòca, lèu, una novèla susmauta: las [[Jornadas de Junh]]. L'armada reprimís fòrça los insurgents. Un còp venceire, republicans moderats e monarquistas escampilhan los obrièrs dels Talhièrs nacionals (lo 3 de julhet), aumentan d'una ora la jornada de trabalh, e fan desportar en [[Argeria]], sens jutjament, près de 4 350 insurgents. La libertat d'expression es plan limitada, es la fin del sòmi d'una republica sociala. Las eleccions municipalas (3 de julhet), cantonalas (27 d'agost - 3 de setembre) e legislativas (17-18 de setembre) revèlan una evolucion de l'electorat<span></span>: malcontents de la bassa dels preces, nafrats dels mejans militars utilizazts per percebre l'''impòst dels 45 centims'', los rurals desavoan la republica. Las eleccions presidencialas (10 de decembre) confirman aqueste reget<span></span>: sostengut pel Partit de l'Òrdre, [[Napoleon III|Loís Napoleon Bonaparte]] es elegit per quatre ans amb mai de 75 % dels vòtes exprimits. Lo 2 de decembre de 1851, realiza un còp d'Estat qu'acaba amb la Republica e, un an mai tard (2 de decembre de 1852), se fa proclamar emperaire. '''Impacte'''<span></span>: Presents à París al mitan dels ans 1840, [[Karl Marx]] e [[Friedrich Engels]] frequentan los mitans activistas. Mas en 1845, a la demanda del govèrn prussian, ne son caçats e s'installan a Brussèlas, ont escrivon lo ''[[Manifèst del Partit comunista]]''. Aqueste pareis en febrièr de 1848, quand se debanan los eveniments. Marx torna alara a París e i demora per intermiténcias abans de n'èsser encara caçat en junh de 1849 (s'exiliant aqueste còp a Londres, ont demora fins a sa mòrt). Aqueste movement, que mèna de l'abolicion de la monarquia a aquesta de la republica, exercirà una influéncia tant mai notòri sus sa pensada que l'interval entre los dos moments aurà estat brèu. '''Analisi''': En 1852, Marx escriu una seriá de set articles que seràn amassats mai tard jol títol ''Lo 18 de Brumaire de Loís Bonaparte''<ref>Karl Marx, ''Le 18 Brumaire de Louis Bonaparte'', dernière édition française : Mille et une nuits, 1997; {{ISBN|978-2-8420-5182-2}}</ref>. Analisi lo periòde 1848-1851 jos l'angle de l’antagonisme de classa. L'obratge s’inscrich dins la prolongacion de las ''Luchas de classas en França'' (1850)<ref>Karl Marx, ''Les luttes de classes en France'', dernière édition française, Gallimard, 2002. {{ISBN|978-2-0704-2231-9}}</ref> ont utliza gaireben totes los arguments, coma l'idèa que la Republica es l'aisina de dominacion de la borgesiá<span></span>: "a la monarquia borgesa de Loís-Felip succedís la republica borgesa. Autrament dich: se, al nom del rei, regnèt una partida de la borgesia, es ara al nom del pòble que regnarà l’ensemble de la borgesia." Considerant los eveniments sus la longa durada, establís un parallèl entre lo còp d'Estat del general Bonaparte (que, dins le calendièr revolucionari, capvirèt lo Directòri lo 18 de brumaire de l'an VIII) e aquel de son nebòt, en 1851, que presenta coma de la « segonda edicion del 18 de Brumaire ». Mas tant considèra [[Napoleon Bonaparte|Napoleon Ièr]] coma un actor en plan dins la [[Revolucion Francesa|Revolucion francesa]], e lo Primièr Empèri coma lo compliment d'aquesta, tant los eveniments de 1848 son per el pas "que lo retorn de l'espectacle de la vièlha revolucion". Lo Segond Empèri es pas de res lo perlongament de la revolucion mas sa negacion. ==== La Comuna de París (1871) ==== [[Fichièr:Franck,_Colonne_Vendôme,_1871.jpg|vinheta|Casuda de la colomna Vendôme <br> (fotografia de Franck).]] [[Fichièr:Commune de Paris barricade Place Blanche.jpg|esquèrra|vinheta|Femnas aparant la barricada de la plaça Blanca (litografia).]] [[Fichièr:Louise.Michel.A.jpg|drecha|vinheta|Louise Michel en 1871.]] '''Contèxte''': En julhet de 1870, [[Napoleon III]] comècèt una guèrra contra la Prussa. Lo 4 de setembre, après una jornada de susmauta parisenca, es capvirat. Un govèrn de defensa nacionala s'installa a l'Ostal de Vila de París, oficielament per contunhar la guèrra contra los Estats alemands, en realitat dins la tòca segreda de signar la capitulacion. Lo 18 de genièr de 1871, alara que París es assetjat e coneis una greva famina, l'Empèri alemand es proclamat a Versalhas. Lo 28, un armistici es signat, lo temps daissat als Franceses de convocar l'assemblada nacionala per que decida de la seguida o de l'acabament de la guèrra. L'8 de febrièr, una fòrta proporcion de monarquistas son favorables a la patz mas la mai granda partida dels elegits parisencs i son opausats. Lo 10 de març, l'Assemblada transferís son sèti de París a Versalhas. Un grand nombre de parisencs (subretot los abitants dels quartièrs borgeses) quitan tanben la vila. Pasmens, dins los quartièrs èst, las classas popularas (subretot los obrièrs que constituisson un quart de la populacion) comencèt a s'organizar en vista d'un conflicte<ref>Elles sont d'autant plus organisées que le droit de grève est autorisé depuis 1864 et que la loi sur la liberté de la presse, promulguée en 1868, a permis aux revendications anti-capitalistes de se développer.</ref>. Lo 17, lo govèrn Thiers manda la tropa a París per prene de canons de la Garda nacionala. Es aqueste projècte que constituís l'element desencadenador de la Comuna. '''Resumit dels''' [[Comuna de París (1871)|'''eveniments''']]<span></span>: Lo 18 de junh, instruchs de çò que se passèt en junh de 1848, los Parisencs s'opausan a la tropa venguda cercar los canons. Mas lèu, aquesta fraterniza amb eles. Capturan dos generals encargats de la manòbras e los fusilhan. Pendent mai de dos meses, combatan l'Estat. Lo 26 de març, d'eleccions se debanan per designar los membres del Conselh de la Comuna<ref>En réalité, une partie seulement siègera, en raison de la démission des modérés.</ref>. Una granda partida de lor accion es absorbada per la lucha contra las tropas de Thiers, aquestas benefician de la pièja del cancelièr alemand [[Otto von Bismarck|Bismarck]]. Alara que la convencion d'armistici n'autoriza pas que 40 000&nbsp;soldats franceses en region parisencas, aqueste libèra près de 60 000&nbsp;prisonièrs de guèrra que s'adjonhon a las tropas de Thiers. Fàcia a una armada nombrosas e experimentada, la Comuna (que dispausa pas mai que d'òmes de la Garda nacionala) es vencuda lo 28 de mai. '''Impacte'''<span></span>: La majoritat dels istorians classifican pas l'eveniment de la Comuna al registre de las revolucions per tres rasons<span></span>: sa durada foguèt brèva; la susmauta foguèt pas dirigidas per d'organizacions ciutadanas mas per una federacion de batalhons de la garda nacionala; e faguèt un fracàs grand. Mai, l'espotiment dels Comunards (qu'èran afogadament ligats a una Republica ''ideala'') farà mai aisida l'installacion durabla d'una republica intrinsècament borgesa e ''conformista''<span></span>: la [[Tersera Republica Francesa|Tresena Republica]]. Se pòt dire que los eveniments de la Comuna constituisson en França e en Euròpa, lo darrièr ensag popular per se liberar de la dominacion economica de la borgesia. Mas, pels primièrs teoricians de la revolucion, la Comuna de París a valor d'exemplaritat, subretot [[Karl Marx|Marx]], que la considèra coma la premièra susmauta proletariana autonòma. Foguèt revendicada enseguida coma modèl — amb de punts de vista diferents — per l'esquèrra, l'esquèrra extrèma e los anarquistas, inspirant fòrça movements, d'en primièr en Russia, amb l'experiéncia dels [[Soviet|Soviets]] e pendent la [[Revolucion Russa|revolucion de 1917]]. '''Analsis''': Marx seguèt los eveniments de près que los commenta alara que se debanan, a partir de la fin d’abril e redigís lo tèxte final de ''La Guèrra civila en França''<ref>Karl Marx, ''La Guerre civile en France'', 1871 - édition nouvelle accompagnée des travaux préparatoires de Marx, éd. sociales, 1968.</ref>, lo 30 de mai, es a dire dos jorns après l’espotiment per l’armada versalhesa. Escriu per exemple<span></span>: « La Comuna se descarga totalament de la ierarquia politica e remplaça los mèstres ufans del pòble per de servicials sempre revocables, remplaça una responsabilitat illusòria per una responsabilitat vertadièra, qu'aquestes mandataris agisson de contunh jol contraròtle del pòble. Son pagats coma d'obièrrs qualificats »<ref>Ibid. <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;214</ref>. === Lo sègle XX === [[Fichièr:Hammer_and_sickle.svg|esquèrra|vinheta|[[Fauç e martèl|La fauç e lo martèi]], un dels simbòls mai familièrs del comunisme, representa l'union entre los travalhadors agricòls e industrials per la joncion entre lo [[Martèl (espleit)|martèl]] del [[proletariat]] obrièr e la [[fauç]] dels païsans.]] Lo sègle XX es d'en primièr aqueste de las revolucions russa e chinesa, dirèctament e explicitament inspiradas de las teorias de [[Karl Marx]]. Auràn sul mond entièr de consequéncias prigondas e durablas que, pendent quatre deceniás, lo divisiràn en dos camps [[Ideologia|ideologics]] opausats: lo [[capitalisme]] e lo [[socialisme]]. Aqueste afrontament culminerà dins los ans 1950 e 1960 (al punt que se designa jol nom de [[Guèrra Freja|Guèrra freja]] e que s'exprimiràn las crenhenças d'una tresena [[Guèrra Mondiala|guèrra mondiala]]) e s'atudarà en 1991 amb la dissolucion de l'[[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|URSS]] e la consecracion del capitalisme sus l'ensemble de la planèta. Dins la pòstguèrra, donc, l'esperit revolucionari es viu per nombre d'intellectuals occidentals, que se reclaman del [[marxisme]] (en França, lo mai conegut d'entre eles es [[Jean-Paul Sartre|Sartre]]). Es tanben fòrça potent dins los païse del Tèrç Mond (que constituisson de fach lo teatre màger de l'afrontament èst oèst). Es fin finala visible per una partida del jovent occidental que s'exprimís dins lo movement de la contracultura, qu'associa l'idèa de revolucion a la question de las relacions interpersonalas, per exemple los rapòrts òmes femnas. Mas gaireben totes lo líders libertaris, coma aqueles de Mai de 1968, se plaçaran enseguida al [[Liberalisme economic|liberalisme]]<ref>[//fr.wikipedia.org/wiki/Daniel_Cohn-Bendit Daniel Cohn-Bendit] se définit lui-même comme [//fr.wikipedia.org/wiki/Lib%C3%A9ral-libertaire libéral-libertaire].</ref> e lors eritièrs a la cultura borgesa. Dins los ans 1980 e 1990, l'obertura de la China puèi de la Russia a l'[[economia de mercat]] contribuisson a l'atudament de l'ideal revolucionari pel mond. En França, lo [[Partit Comunista Francés]] se vei regularament reprochat d'èsser mai reformista que revolucionari<ref>''Le PCF face à ses contradictions'', Hendrik Davi, Que faire ?, avril-juin 2006. http://quefaire.lautre.net/spip.php?page=article&id_article=70</ref>. Lo quita socialisme, dins la democracia sociala, s'atuda al començament de la presidéncia de [[François Mitterrand]]<span></span>: alara qu'en 1981, lo govèrn [[Pierre Mauroy|Mauroy]] menava una politica de nacionalizacions e associava de ministres comunistas, en 1984, lo govèrn [[Laurent Fabius|Fabius]] s'alinha sus la [[Liberalisme economic|politica liberala]] menada als EUA per [[Ronald Reagan]] e en Anglatèrra per [[Margaret Thatcher]]. En 2002, [[Lionel Jospin]], candidat a l'eleccion pesidenciala, declara: "Soi socialista d'inspiracion, mas lo projècte que propausi al país es pas un projècte socialista"<ref>Archives INA. http://www.ina.fr/video/I09083555</ref>. La quita esquèrra extrèma abandona tot projècte de revolucion per se limitar a la contestacion du capitalisme<span></span>: en 2009, la LCR (Liga comunista revolucionària) es dissolguda e ven lo NPA (Novèl Partit Anticapitalista), que l'audiéncia acaba pas de descréisser: 2 500&nbsp;membres en 2013<ref>''Le NPA veut un « congrès de reconstruction »'', Raphaëlle Besse Desmoulières, Rouges et Verts, {{1er}} février 2013</ref> ==== La revolucion russa (1917-1921) ==== [[Fichièr:Lenin_1921.jpg|vinheta| [[Lenin]], en [[1921]].]] [[Fichièr:Anarkistimatruuseja.jpg|esquèrra|vinheta|Marins revolucionaris russes de la flòta imperiala pendent l'estiu de 1917.]] [[Fichièr:19170704_Riot_on_Nevsky_prosp_Petrograd.jpg|drecha|vinheta|250x250px|Escampilhament de la fola sus la perspectiva Nevski, pendent las jornadas de julhet.]] [[Fichièr:1987_CPA_5869.jpg|vinheta|Sàgel sovietic remembrant la revolucion d'Octobre.]] '''Avertiment'''<span></span>: Objècte de simpatiás e d'esperança per unes<ref>Exemples : Jules Romains évoque la « grande lueur à l’Est », François Furet décrit le « charme universel d’Octobre »...</ref> o al contrari, per d'autres, de criticas sevèras, veire de crentas e de regets, la revolution russa constituís un dels fachs mai afogadament discutits de l’istòria contemporanèa. Uèi encara, son debanament e sas consequéncias pausan fòrça questions als istorians. D'en primièr, la [[revolucion de Febrièr]] implicava necessàriament aquela d'[[Revolucion d'Octobre|Octobre]] ? En d'autres tèrmes, los eveniments d’octobre son de revolucion e non pas, puslèu, del simple ''còp d'Estat''? Quitament pel periòde treble de 1918-1921<span></span>: es pas sonque uan ''guèrra civila''? fin finala, dins la mesura que los eveniments menan sus la dictatura estaliniana, ne cal conclure que la revolucion a estat desviada, traïda, o es al contrari, en se, ''inevitablament'', un procediment mortifèr?... Los comentaris que seguisson volon sipmlament destriar e presentar lo vejaires dins una tòca didactica: en que la revolucion dels [[Soviet|Soviets]] nos permet de questionar, près d'un siègle après son debanament, la quita revolucion? '''Contèxte'''<span></span>: Abans de 1917, l'Empèri rus èra un regim tsarista, autocratic e repressiu. Pasmens, en 1861, l'abolicion del servatge a anoncièt la fin del regim feudal. Al començament del sègle XX, la Russia coneis un cert van industrial. Pujat cap a las vilas, lus ancians sèrvs venguèron pauc a pauc obrièrs. La novèla prosperitat fa pas de benefici per la populacion que lo país es dominat pels capitals estrangièrs alara que l’economia, dins son ensemble, demora arcaíc. En 1913, la produccion industriala es dos còp e mièg inferior a aquela de França, sièis còp mens qu'aquesta d’Alemanha e quatorze còps mens qu'aquela desl Estats Units d'America. Mai, alara que la Russia demora un país subretot rural (85 % de la populacion), lo rendiment agricòl demora mediòcre alara que la carestiá de transpòrt paraliza tot ensag de modernizacion. Lo poder tsarista mostrant pas que d’imobilisme, diferents movements organizats ensajan de lo capvirar, mas los atemptats son fòrça reprimits per l'Okhrana, la poderosa polícia politica tsarista. Ni las revòltas païsanas, ni los atempats politics, ni l’activitat parlamentària de la Doma capitan pas a impausar lo cambiament, aqueste serà fin final provocat pel [[proletariat]]. En 1905, una primièra [[Revolucion russa de 1905|revolucion]] peta, a la seguida de la [[Guèrra Russojaponesa|desfacha de la Russia fàcia al Japon]]. Aqueste primièr ensag del pòble de se liberar de son tsar es severament reprimit mas permet pasmens als obrièrs e païsans de se constituir en organs de podes independents de la tutèla de l’Estat: los [[Soviet|Soviets]]. A partir de 1914, la Russia participa a la [[Primièra Guèrra Mondiala|Primièra Guèrra mondiala]]: dinra en conflicte amb l’Alemanha e l’Empèri d'Àustria-Ongria per venir en ajuda a la Serbia. Una ofensive en Polonha es severament batuda: las tropas russas se devon retirar. En febrièr de 1917, lo pes de la guèrra sus l’economia e las nombrosas pèrdas umanas sus un front reduch a una estrategia defensive menan lo pòble a la revolucion. '''Resumit dels''' [[Revolucion Russa|'''eveniments''']]: Las tropas refusant de reprimir las manifestacions, lo tsar [[Nicolau II]] a pas pus de mejans de govenar: dissòlv la Doma, nomena un comitat provisòri, lo 2 de març, es constrench d'abdicar<span></span>: es la fin del tsarisme. La casuda del regim provòca dins lo país tan mai d'entosiasme que foguèt brèva e que faguèt sonque un centenat de victimas. Mas pas mens de quatre govèrns provisòris van se succedirr pendent uèit meses, mentretant que la massa dels obrièrs e païsans se politiza. En unas setmanas, en efièch, los [[Soviet|soviets]] se multiplican per tot lo país. Organs de democracia dirècta, aquestas assembladas elegidas volon exercir un poder autonòm fàcia als govèrns provisòris. Elegits per la Doma, aquestes son dirigits per d'ancians monarquistas o de membres de la borgesiá liberala (socialistas moderats o [[menchevics]]). D'en primièr, abolisson la pèna de mòrt, libèran los prisonièrs d'opinion e proclaman la libertat de la premsa. Mas las dificultats començan alara que los soviets se multiplican e que reclaman de grandas decisions politicas e economicas. Atal, quand lo soviet de [[Sant Petersborg|Petrograd]], dirigit per [[Trotski]], reclama la patz, la tèrra als païsan, la jornada de uèit oras e una republica democratica, la borgesiá liberala vòl pas entendre res. Mai, totòm s'accòda a reconeisser que sola una Constituenta elegida al sufragi universal a le drech de legiferar sus las questions de fons. E, l’abséncia de milions d’electors mobilizats al front retarda encara mai la convocacion d'eleccions que los diferents govèrns provisòris entendon contunhar la guèrra. Lo blocatge es tal que la republica es pas encara proclamada oficialament. Los govèrns provisòris podent pas agir sens l’ajuda dels soviets, qu'an lo sosten e la fisança de la granda massa dels trabalhadors, refusan de prene las mesuras decisivas, çò que fa pas qu'aumentat la tension populara. Menats per [[Lenin]], lo pichon partit [[Bolchevics|bolchevic]] pren benefici de la situacion<span></span>: réclamant la patz, recupèra lo malcontentament general creissent. Alara que los soviets èran fins alara dominats per de partits socialistas, menchevics e socialistas revolucionriss, los bolchevics se reclaman pauc a pauc los depositaris de la revolucion. Preparan [[Còp d'estat|còp d'Estat]] e, dins la nuèch del 24 al 25 d'octobre (calendièr julian), prenon lo poder. L'endeman, [[Trotski]] anóncia oficialament la dissolucion del govèrn provisòri. La novèla provòca la desolidarizacion dels socialistas revolucionariss e mencheviks e la desaprobacion d'una partida de la populacion<ref>Maxime Gorki écrit : « Les bolcheviks ont placé le Congrès des soviets devant le fait accompli de la prise du pouvoir par eux-mêmes, non par les soviets. [...] Il s’agit d’une république oligarchique, la république de quelques commissaires du peuple. »</ref> mas lo regim novèl se manten. [[Lenin]] prepausa als païses belligerants de coneçar de parlatòris « en vista d'una patz equitabla e democratica, immediata, sens annexions e sens indemnitats ». Baptizats « conselh dels comissaris del pòble », lo govèrn novèl projecta en 33 oras las basas del regim novèl<span></span>: nacionalizacion de las bancas, contraròtle obrièr sus la produccion, creacion d’una milícia obrièra, sobeiranetat e egalitat de totes los pòbles de Russia. Lo decret sus la tèrra es promulgat, disent que « la granda proprietat fonsièra es abolida sens pas cap d'indemnitat ». Libertat es daissada als soviets de païsans de ne far çò que volon<ref>Le texte entérine en fait une réalité déjà existante, puisque les paysans se sont déjà emparés des terres pendant l’été 1917.</ref>. Prenguent lo poder, [[Lenin]] e [[Trotski]] espèran impulsar la revolucion dins l'Euròpa tota<ref>Au Congrès des soviets, qui approuve l’insurrection, Trotski déclare : « Ou bien la révolution russe soulèvera le tourbillon de la lutte en Occident, ou bien les capitalistes de tous les pays étoufferont notre révolution. »</ref>. Mas que siá en Alemanha, en França, al Reialme Unit o als Estats Unis d'America, las caumas e manifestacions menan a pas res. En Russia, los bolchevics demoran tan isolats qu’als primièrs jorns<span></span>: lor presa del poder fa pas l’unanimitat. A la guèrra contra l'Alemanha s'apond, a partir de la davalda de 1917, la guèrra civila. Pels bolchevilcs, lo sol mejan d'assegurar lo succès de la revolucion es la somission de tota oposicion per la fòrça. De mejans de repression son meses en plaça, d'en primièr la Tcheka (polícia politica)<ref>Fondée à Pétrograd, elle comptait 600 agents en mars 1918 quand elle s'installa à Moscou, un millier en juin 1918, {{formatnum:40000}} fin 1918, et {{formatnum:280000}} début 1921.</ref> que farà des milièrs de victimas. La guèrra s'acaba en març de 1918, mas lo tractat de Brest-Litovsk amputa la Russia de 26 % de sa populacion, 27 % de sa superfícia cultivada, 75 % de sa produccion d'acièr e de fèrre. Al subjècte de la guèrra civila, se conclutz pzr reconstruccion, pels bolchevics, d'un Estat plaçat jos l'autoritat d'un partit unic e dotat d'un poder absolut. Es dins aqueste contèxte de reconstruccion que, lo 21 de novembre de 1920, Lenin pronóncia una pichona frasa que va cambiar radicalament lo destin du país<span></span>: "Lo comunisme, es los Soviets mai l'electricitat"<ref>Lénine, ''Notre situation extérieure et intérieure et les tâches du parti'', conférence de la province de Moscou du Parti communiste de Russie, 21 novembre 1920. Texte en ligne http://www.marxists.org/francais/lenin/works/1920/11/vil19201121.htm. La citation exacte est : "Le communisme, c'est le pouvoir des Soviets plus l'électrification de tout le pays"</ref> Marx aviá observat que las tecnicas son lo motor de l’economia que condicionan l'ensems de l'esfèra de la produccion. Pasmens s'enonciat jos la forma de galejada, la pichona frasa de Lenin indica que, ara, es l’ensemble de la vida sociala (e pas sonque l'economia) qu'es condicionat per las tecnicas. '''Impacte'''<span></span>: Los bolchevics s’impausan al cap del país mas lo fan evoluar economicament sonque al prètz d'una dictatura exercida sul pòble<ref>des milliers d'hommes sont déportés ou fusillés, les plus célèbres d’entre eux l'étant en 1936-1938 lors des [//fr.wikipedia.org/wiki/Proc%C3%A8s_de_Moscou procès de Moscou].</ref>, subretot sul proletariat, amb una industrializacion forçada. A l'interior del país, lo regim de [[Iòssif Stàlin|Stalin]] acabèt per aclapar los ideals revolucionaris e entreten lo mite del [[comunisme]] sonque amb de [[propaganda]]. Aqueste s'impausèt fins a 1991, data quand l'[[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|URSS]] serà desmembrada. Dins los païses occidentals, contunharà fins a aquesta data de servir de modèl a de millièrs de militants anticapitalistas que ne faran la propaganda. '''Analisi'''<span></span>: Per fòrça marxistas nonbolchevics, Lenin desencadenèt una revolucion obrièra dins un país massissament païsan e surestimat las potencialitats revolucionàrias dins los païses occidentals. Atal, escarniguèt los principis establis per [[Karl Marx|Marx]] e realizèt un capitalisme d'Estat. Comentant los eveniments al moment quand se passavan, Karl Kautsky e [[Rosa Luxemburg]] denoncièron lo partit bolchevic e son mesprés de la democracia, que s'exprimava mejans los soviets. Son caractèr centralizat e militarizat lo amenèt a concentrar totes los poders dins las mans d’un grop restrenh (le Politburo, fondat en 1919) puèi fin finala dins aquelas d'un sol òme. Comentant la famosa citacion de Lenin, "Lo comunisme, es los Soviets mai l'electricitat", Jacques Ellul considèra que lo comunisme es pas diferent fondamentalament del capitalisme dins sa corsa al progrès mas que las doas [[Ideologia|ideologias]] son ara reünidas dins una sola e meteissa ideologia que los passa l'un e l'autre, mas qu'es percebut atal enlòc, ni a l'èst ni a l'oèst<span></span>: lo productivisme. Per Ellul, lo fach de considerar l'oposicion entre capitalisme e comunisme coma un fach màger constituís una "tragèdia de l'istòria", "lo mai greu de totes los contrasens", dins la mesura ont lo comunisme constituís un capitalisme d'Estat. Lo problèma essencial es pas lo capitalisme ''stricto sensu'' mas "l'acte de capitalizar". Qu'emena d'entrepresas privadas (coma es lo cas en occident) o de l'Estat (coma es lo cas en URSS) es un problèma "segondari"; per lo dire dons los tèrmes de Marx : "que ten pas sonque de las superstructuras sens tornar sus l'infrastructura". E per Ellul, l'infrastructura, al sègle XX, es pas mai lo capital mas la tecnica, quitament se la tecnica pòt pas existir sens capitalizacion. Çò fasent, Ellul s'opausa radicalament als marxistas<span></span>: l'important es pas mai de saber qui es proprietari dels mejans de produccion mas çò que ne fa. ==== La revolucion chinesa (1949-1976) ==== Per « revolucion chinesa », aquí se compren los eveniments que marquèron los començaments de la Républica populara de China, dempuèi sa proclamacion, en 1949, fins a la mòrt de son dirigent màger, [[Mao Zedong]], en 1976. Los ideals revolucionris s'acaban subretot dos ans mai tard mb l'arribada al podeir de Deng Xiaoping, introdusent de reformas de tipe capitalista tot conservant la retorica comunista (encara en cors al començament de sègle XXI). '''Eveniments anonciators''' * De l'Empèri cap a la Republica nacionalista<span></span>: Al sègle XIX, l'autoritat imperiala, que caracterizava la civilizacion chinesa demuèi 5 000&nbsp;ans, se trapa fòrça aflaquida per las poténcias americanas e europèas, que, dins lo mond entièr, impausan lor poténcia industriala e comerciala. En 1911, una [[Revolucion chinesa de 1911|revolucion]] acaba amb lo regim imperial. Menada per [[Sun Yat-sen]], lo Kuomintang (partit nacionalista) instaura una [[Republica de la China (1912–1949)|republica]]. En 1921, los comunistas se constituisson en [[Partit Comunista Chinés|partit]]. Sun Yat-sen mòrt en 1925, [[Chiang Kai-shek|Chiang Kaï-shek]] li succedís. Mas son regim s'nfonsa dins l'instabilitat. * La guèrra civila (1927-1949)<span></span>: En 1927, las revòltas popularas de Canton e de Shanghaï son durament reprimidas, bradissant lo valat entre comunistas e nacionalistas e menant a la guèrra ciivila. En 1931, los comunistas se reviscolan. Guidats per [[Mao Zedong]], fondan la Republica sovietica chinesa pels monts del Jiangxi. Al tèrme dels 12 000&nbsp;km que constituisson la [[Longa Marcha]] (1934-1935), ganhan lo Shanxi, region situada al nòrd-oèst del país. Pasmens, pendnet las detz primièras annadas de crisi (1927-1937), los nacionalistas gardan lo contraròtle del país. En 1937 seguís la guèrra chinojaponesa. Nacionalistas e comunistas s'aprochan fins a 1942, data quand lo primièrs s'asseguran lo sosten dels Estats Units d'America. Lor rivalitat atenh son paroxisme en 1945 après la capitulacion del Japon fàcia als EUA e s'acaba en 1949 per la victòria dels comunistas, Mao s'essent assegurat l'ajuda dels païsans, son primièr projècte es de restaurar una economia roïnada per la guèrra. '''Las grandas estapas''' * Los començaments (1949-1953)<span></span>: Mao adòpta una politica progressista, caracterizada per una participacion conjoncha dels dirents jaces socials, çò que li permet de luchar contra l'[[inflacion]]. En 1950, la reforma agrària destituís los proprietaris terrencs e torna distribuir los camps als païsans. Aqueles se cargan de l'epuracion<ref>Les camps de travail - [//fr.wikipedia.org/wiki/Laogai laogai] - se multiplient</ref> sens realizar que son instrumentalizats per la [[propaganda]] de Mao. Lèu, en efièch, l'Estat pren lo contraròtle de la produccion agricòla en demai. L'estructura sociala païsana, qu'èra fondada sul clan pairal, se'n trapa capvirada, çò que facilita tant mai la mesa en plaça d'institucions comunistas. * Lo « passatge al socialisme » (primièr plan quinquennal, 1953-1957)<span></span>: lo comèrci e l'industria son nacionalizats, l'agricultura tanben [[Collectivizacion|collectivizada]], sul modèl soviétic dels [[Kolkhoz|kolkhozes]]. La China se liga mai a l'[[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|URSS]], que l'ajuda es vitala per l'industrializacion. Pasmens, alunhats de las auças de produccion previstas e malgrat la mobilizacion menada pel Partit près dels quadres e dels païsans, los resultats son mediòcres. Las calamitats naturalas que cason en 1956 sus unas regions (inondacions, secadas…) agreuja la situacion fins a que la credibilitat del regim es tocada. * Las Cent flors (febrièr-junh de 1957)<span></span>: aquesta campanha "de rectificacion" visa a melhorar las relacions amb la populacion. Lo principi anoncia es de li tornar de la libertat d'expression et de permetre als intellectuals de criticar lo [[Partit Comunista Chinés|Partit]]. « Que cent flors s'espeliscan e que cent escòlas de pensada rivalizan », declara Mao. Aquesta campanha es fin finala l'istòria d'« una comèdia que ven se cambiar en tragèdia »<ref>Jean-Luc Domenach, ''Les années Mao : révolution et tragédies'' [https://web.archive.org/web/20160331144538/http://www.histoire.presse.fr/dossiers/la-chine-2000-ans-d-empire/les-annees-mao-revolution-et-tragedie-01-07-2005-5426] in ''[//fr.wikipedia.org/wiki/L%27Histoire_(revue) L'Histoire (revue)]''</ref>. Los adversaris de Mao èran sempre mai nombroses de se desvelar, son eliminats per centenas de milièrs. Los ensenhaires, estudiants e mestièrs de la justícia son los mai tocats. * Lo Grand Bond cap en davant (1958 - començament de 1960) : lo govèrn espèra aumentar la produccion per la desapareisson de las cooperativas agricòlas al benefici de las comunas popularas e per una industrializacion artersanala. Mobilizant la man d'òbra rurala disponibla en pichonas unitatts, se vòl amentar la produccion amb un minim d'investiments. Aquesta politica sensibiliza la populacion à l'industrializacion. La concepcion sovietica adoptada fins alara es abandonada fins a que la querèla ideologica ambedos païses aumenta. Fin finala, lo « bond cap davant » fa fracàs, a causa, a l'encòp de las dissesions entre los dirigents chinese, als tempèris e a la sosestimacion dels problèmas economics. [[Fichièr:China_-_Xian_13_-_Maos_red_book_on_sale_at_the_market_(135950846).jpg|vinheta|Exemplars del Pichon Libre roge.]] * La rivaliat entre Liu Shaoqi, president de la republica, e [[Mao Zedong|Mao]], secretari del Partit (1960-1966)<span></span>: A la seguida de las consequéncias de la politica economica de Mao, aqueste daissa a Liu son pòste de president de la Republica. Los dos òmes partejan dos objectius, lo desvolopament economic e la revolucion. Mas Liu vòl auçar la nacion al reng de poténcia mondiala e donc de la dotar d'una infrastructura « modèrna », per exemple sul plan militar (la primièra bomba atomica chinesa pèta en 1964). De fach, capita a reviscolar economicament lo país. Mao, el, ten a çò que le progrès tecnic mena pas los Chineses a voler ne beneficiar individualament e tanbe s'emborgesir. Liu e la majoritats dels quadres del Partit refusan de sosténer Mao dins son ensag de relançar lo procediment revolucionari amb lo "movement d'educacion socialista", de 1962 a 1965. Mas son Pichon Libre roge (editat en 1964 e ara l'obratge mai publicat al mond après la Bíblia) valoriza l'idèa de Mao que los individús devon se consacrar au trabalh sens jamai cercar a ne tirar un benefici personal. * La [[Revolucion Culturala|revolucion culturala]] (1966-1969)<span></span>: l'empresa exercida suls jovent constituís la fasa mai decisiva de la revolucion chinesa mas un dels eveniments mai marcants de l'[[Edat Contemporanèa|istòria contemporanèa]]. En 1966 Mao pren l'ascendent sus Liu e afortís son pder. Al non de las idèas presicadas dins lo ''Libre Roge'', los joves « gardas roges » umilian publicament los intellectuals e los quadres del Partit, denonciant coma « reaccionaris » los usatges tradicionals e las valors occidentalas. Donab l'impression d'èsser los actors d'aqueste movement sens s'apercebre que son instrumentalizats, Mao se servissent d'eles per purgar lo [[Partit Comunista Chinés|Partit]] de sos elements « revisionistas ». Aquesta fasa li permet en mai de tornar prene lo contraròtle de l'Estat e del Partit (Liu morís en 1969 dins un camp d'internament) d'acquerir una vertadièra reputacion internacionala<span></span>: una partida del jovent estudianta occidentala es espantada pel maoïsme, convencuda que la « via chinesa » constituís una sortida de l'estalinisme. Ne demora a l'''espectacle'' dels eveniments sens suspectar la mendre manipulacion. En França, ls [[Internacionala situacionista|situacionistas]] fan partit dels rares intellectuals a demistificar lo procediment<span></span>: "Los mai estupids an cregut qu'i aviá quicòm de cultural dins aqueste afar fins a que la quita premsa maoïsta lor jòga una malfacha d'avoar qu'èra dempuèi lo començament d'una lucha politica pel poder<ref>Guy Debord, Bulletin de l'Internationale situationniste, 16 août 1967</ref>". * L'enfortiment de l'autoritat de Mao (1969-1976)<span></span>: en 1969, lo IXn Congrès del partit consacra l'autoritat de Mao. Aquesta ven "incontestabla" fins a que, dos ans mai tard, engatge un front antisovietic, que teoriza jos la formula teoria dels tres monds alra que los dirigents del mond entier, los uns après los autres (coma lo president american [[Richard Nixon]]) son sos invitats a Pequin. [[Fichièr:Voa_chinese_Long_March_first_starting_point_11may10.jpg|vinheta|Monument a la [[Longa Marcha]] debant lo mausolèu de Mao Zedong.]] '''Bilanç''' * Positiu<span></span>: la revolction a portat l'igièna; las condicions materialas de vida melhorèron; las [[Famina|faminas]] s'acabèron; l'analfabetisme reculèt; l'[[egalitat sociala]] entre los individús s'enforcèt... Demuèi lo començament (1950), lo mariadatge forçat dels enfants, la prostitucion e l'infanticid foguèron interdits, lo divòrci foguèt legalizat e las femnas obtenguron lo drech de vòte. Mas subretot, "Mao aguèt la compreneson de çò sus que la [[Revolucion Russa|revolucion russa]] aviá fracassat, a perfièchament vist que se s'engatjava dins la dralha de l'industrializacion massissa, se passariá del meteis qu'en URSS: l'apareisson d'un [[proletariat]] a cause de la necessitat de la capitalizacion"<ref>Jacques Ellul, ''[//fr.wikipedia.org/wiki/Changer_de_r%C3%A9volution._L%27in%C3%A9luctable_prol%C3%A9tariat Changer de révolution. L'inéluctable prolétariat]'', Le Seuil, 1982. <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;98</ref>. Los principis directors de la pensada de Mao son "lo rebrot de l'[[economisme]] e (en contrapartida) la preponderéncia de la pensada e de la volontat (dels individús), la fusion de las [[Classa sociala|classas socialas]], la progression concordanta e integrada de l'estructura politicosociale e de l'activitat economica, lo refús de l'abís financièr necessari per la "modernizacion", la lucha contra la creacion potenciala d'una novèla [[borgesiá]], lo refús de la proliferacion dels expèrts e dels des gestionaris, la lucha contre la desequilibri entre las vilas e los camps"<ref>Ibid. <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;99</ref>. * Negatiu<span></span>: coma en URSS, la revolucion faguèt un nombre incalculable de victimas<span></span>: jos l'argument de la « reeducacion », de desenas de milions de personas foguèron enfermadas dins de camps de trabalh o executas<ref>Certains auteurs, comme le sinologue [//fr.wikipedia.org/wiki/Jean-Luc_Domenach Jean-Luc Domenach], ou l'historien [//fr.wikipedia.org/wiki/St%C3%A9phane_Courtois Stéphane Courtois] dans l'ouvrage collectif ''[//fr.wikipedia.org/wiki/Le_Livre_noir_du_communisme Le Livre noir du communisme]'', estiment le nombre de morts à plusieurs millions</ref> alara que, a fòrça [[propaganda]], lo cult de la personnalitat del líder atenguèt lo paroxisme. Uèi encara, los [[Dreches de l'Òme|drechs de l'Òme]] son negats, tot coma l'eseprit critica. Lo mai grèu es que la revolucion acabèt per se denegar d'esperela e s'avalir. Alara qu'a l'origina los comunistas s'opausavan al nacionalisme, venguèron ultranacionalistas. Tot en conservant del comunisme los metòdes estatics autoritaris e una partit de son vocabulari, lo [[Partit Comunista Chinés|Partit]] partatja ara amb los [[Capitalisme|païses capitalistas]] lo meteis ideal de creissença, menant la China a un [[Pollucion|sacatge de la natura]] sens comuna mesura amb aqueste realizats pertot endacòm mai. ==== Las revolucions du tèrç mond ==== Al sègle XVI, los païses europèus menèron lor egemonia en expleitant de biais dessenat los pòbles dels autres continents, subretot en Africa e en America, ont l'[[esclavatge]] èra estat instituit fins al sègle XIX.  Dempuèi aquesta epòca, mas subetot al sègle XX, après la [[Dusau Guèrra Mondiau|Segonda Guèrra mondiala]], se multiplican de guèrras d'independéncia<span></span>: los pòbles someses se revòltan e balhan a lors movements lo nom de revolucion. Aqueste movement de descolonizacion mena mai sovent al desvolopament dels [[Nacionalisme|nacionalismes]], al mens a la [[Movement dei Non Alinhats|volontat de ne dependre de caps cap autre país]]. Mas mentretant se realiza un fenomèn gaireben invèrs, que se dona tanben lo nom de revolucion<span></span>: alara que los [[Estats Units d'America]] e l'[[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|URSS]] s'afirmisson coma las doas poténcias mondialas màger, instituissent çò que se nomena la [[Guèrra Freja|Guèrra freja]], de païses s'alinhan sus l'una d'aquestas. Es emblematic lo cas de [[Cuba]], pendent los ans 1960, que se plaça jos la tutèla sovietica. ===== L'Africa ===== Per un cert nombre d'intellectuals d'esquèrra, que lo mai conegut es [[Jean-Paul Sartre]], las nacions que foguèron expleitadas per la colonizacion constituisson l'equivalent del [[proletariat]] per Marx. De fach, per fòrça politicians e d'activistas africans (coma [[Gamal Abdèl Nassèr]] en [[Egipte]], Sékou Touré en [[Guinèa]] e lo martiniqués [[Frantz Fanon]] en [[Argeria]]), la descolonzaciion e l'acquisicion de l'estatut d'independéncia an valor de revolucion. Existís quitament una cèrta comunautat d'esperit entre los païses s'engatjant dins lo procediment d'independéncia. Mas aqueste ven lèu un fracàs. « Se'n instituís pas lo socialisme a còp de decrets e la fraseologia revolucionària es non pas inutil mas empoisonada que residís a l'espròva dels fachs » escriu Ellul<ref name="Ellul1972">Jacques Ellul. ''De la révolution aux révoltes'', 1972</ref>. « Lo socialisme african es una teoria rasseguranta: significa que pas res a cambiat. Ofrís una consolacion patriotica a la plaça de las dificultats concrètas del desvelopament », precisa Yves Benoît<ref>Yves Benoît, ''Idéologies des indépendances africaines'', 1968</ref>. « Las dificultats venon pas de las estructuras de capvirar (...) mas d'aqueste fach fa que lo retard tecnic pòt èsser colomat sonque per un progrès tecnic, que se realizarà pas per una via politica ». "Los pòbles africans se trapan dins una fasa precapitalista. Per venir « modèrnes », devont d'en primièr viure una mutacion sociologica. "L'enòrma diferéncia entre la borgesiá europèa e la borgesiá africana, es que la primièra s'èra constituida (a l'Edat Mejana) abans de prene possession de l'Estat (al sègle XVIII) alara que la segonda pren possession de l'Estat sens pas cap basa". ===== L'America latina ===== Coma en Africa, e quitament se los païses ajan ja acqurits l'independéncia politica, las condicions de vida miserablas d'una granda partida de las populacions resultan dirèctament de la dependéncia economica al vejaire dels païses industrializats, subretot los Estats Units d'America, que provesisson fòrça en matèrias primièras e de preces mai qu'avantatjoses<ref>Claude Julien, ''L'Empire Américain'', 1968</ref>. "L'intervencion dels intellectuals provòca dins los jaces mai necessitoses una presa de consciéncia que d'unes qualifican de prerevolucionari. (...) Se realiza un movement social important que buta contra d'[[Oligarquia|oligarquias]] de tipes diferents. Aquò es la novèla edicion de çò que se passèt en Euròpa al sègle XIX, mas amb l'apòrt especific d'America latina<span></span>: violéncias, susmautas e còps d'Estat"<ref>Jacques Ellul, ''De la révolution aux révoltes'', 1972</ref>. ===== Cuba ===== [[Fichièr:Che_Guevara_June_2,_1959.jpg|esquèrra|vinheta|[[Che Guevara]] en 1959.]] [[Fichièr:Fidel_Castro8.jpeg|vinheta|[[Fidel Castro]] en [[2003]].]] '''Preludi'''<span></span>: En 1952, [[Fulgencio Batista]] (que participèt a la junta militar qui dirigissiá Cuba de 1933 a 1940 puè foguèt president de la republica de 1940 a 1944 amb lo sosten dels EUA) pren lo poder a la seguida d'un còp d'Estat. En julhet de 1953, 120 rebèls atacan una casèrna. La mitat son tuats mas unes, coma [[Fidel Castro]], avocat, e son fraire [[Raúl Castro|Raúl]], son fachs prisonièrs. S'exprimissent plan longament per assegurar sa defensa, lp primièr fa de son procès una tribuna politica. Los dos fraires son condamnats à 15 e 13 ans de prison. En 1954, Batista es elegit a la presidéncia sens oposicion. En 1955, en rason de la pression de personalitats civilas e dels jesuistas qu'avián participat al procès dels prisonièrs politics, Batista fa liberar los fraires Castro que s'en va en exili al Mexic, ont rejonh d'autres cubans exiliats, coma [[Che Guevara|Ernesto « Che » Guevara]], un mètge argentin acquerits a la [[Marxisme|tèsis marxistas]] e que considèra que les inegalitats socioeconomicas se pòdon abolirs sonque per la revolucion. Tornan en 1956 e, amb lo sosten d'una granda partida de la populacion, entreprenon de destituir Batista. En 1958 comença una guèrra civila. La classa dirigenta abandona Batista que fa responsable de la deterioracion de la situacion economica e sociala. Del 28 al 31 de decembre, la susmauta es decisiva e mena al capvirament del poder. '''Los eveniments:''' Lo 1èr de genièr de 1959, Batista avent fugit, Cuba es dins las mans des rebèls. Lo 16 de febrièr, un president novèl es nomenat ([[Manuel Urrutia Lleó|Manuel Urrutia]]) e Fidel Castro ven comandant en cap de l'armada puèi Primièr ministre. Lo meses seguents, Guevara es designat procuraire d'un tribunal que fa executar de centenats de militars pròches del regim precedent. Lo poder de Castro de contunh aumenta alara que lo « Che » crèa de « camps de trabalh e de reeducacion ». Ocupant enseguida diferents pòstes ministerials, escarta los democratas, instaura una economia pròcha d'aquesta de l'[[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|URSS]] e s'aprocha du [[Blòc de l'Èst]]. Mas fa fracàs dins l'industrializacion del país. Castro anóncia qu'identifica son regim amb lo [[comunisme]] (etiquèta qu'aviá pas revendicat pendent la presa de poder). '''La revolucion instrumentalizada dins la Guèrra freja:''' Las relations amb las doas primièras poténcias mondialas, los [[Estats Units d'America|EUA]] e l'[[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|URSS]], contribuisson a influénciar lo destin de la revolucion cubana. A causa de proximitat amb lo EUA, Cuba jòga en efièch un ròtle determinant dins l'[[Guèrra Freja|afrontament ideologic èst oèst]]. En genièr de 1961, los EUA trencan lors relacions diplomaticas amb Cuba. Lo 15 d'abril, 1 400&nbsp;exiliats cubans recrutats e entraïnats als EUA per la CIA desbarcan dins la baia dels Pòrcs alara que d'avions americans penchs als colors cubanas bombardan los aeropòrts e aerodròms del país, destrusent una granda partida dels avions al sòl. Mas, dos jorns mai tard, aqueste ensag de còp d'Estat fa fracàs. En 1962, fàcia à l'embargo dels EUA contra Cuba, Castro se liga a l'URSS, çò que mèna, en octobre, a la [[Crisi dei missils de Cuba|crisi dels missils de Cuba]]<span></span>: de missils nuclears sovietics son puntats cap als EUA dempuèi Cuba. Los ans que seguisson son marcats pel relargament de l'afrontament ideologic èst oèst. Quand, en 1967, morís Che Guevarra, lo sol vertadièr ideològ de la revolucion cubana, la referéncia castrista al [[marxisme]] ven sonque un pretèxte. [[Fichièr:LaCaballeriaCorrales.JPG|vinheta|300x300px|''La Caballería'', fotografia de Raúl Corrales.]] '''La recepcion a l'estrangièr:''' En França, un grand nombre d'intellectuals tèrçmondistas defendent lo regim castrista, subretot lo filosòf [[Jean-Paul Sartre]]. Mas en 1970, K. S. Karol e René Dumont publican respectivament ''Los Guerrièrs al poder'' e ''Es Cuba socialista?'', dos obratges criticant vivament lo regim castrista. L'an seguent, lo quita Sartre contesta los metòdes utilizats. Encara a present, la question de Cuba opausa los simpatisants del regim, qu'insistisson sus las reformas socialas (sistèma de santat, educacion, etc.) a totes aquestes qu'invòcan lo non respècte dels [[Dreches de l'Òme|drechs de l'Òme]]. '''Critica:''' En 1972, [[Jaume Ellul|Ellul]] escriu: "Quand Castro afirma que los EUA van de desastre en desastre, que l'imperialisme serà vencut brèu delai, qu'i a pas qu'a establir amb eles un rapòrt de fòrça, que serà atal que se contrenherà las EUA renonciar a lor pretencion a la dimension mondiala, avèm l'impression que s'agís plan mai d'un òdi viscerala contra los Americans que l'expression de çò qu'es vertadièrament l'imperialisme american. E es aquesta abséncia de doctrina que fa nàisser de dangierosas illusions"<ref>Jacques Ellul, ''De la révolution aux révoltes'', 1972. Deuxième édition, La table ronde, 2011, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;154.</ref>. "(Quand Castro declara) a la Conferéncia de L'Avana (1966) : "La violéncia revolucionària es la possibilitat manifestament la mai concrèta d'abatre l'imperialisme", revèla son ignorança al subjècte de la realitat del capitalisme modèrne e la soliditat de sas organizacions. Aquesta abséncia de doctrina es un des punts de viva critica de la part dels comunistas, e tanben dels Chineses<ref>À cette époque, les Chinois sont en rivalité idéologique avec les Russes.</ref>". Ellul cita alors un communicat de l'agéncia China novèla: "S'esfòrça (a Cuba) de popularizar de tèsis que negligisson la preparacion del pòble a la revolucion e segon que une benda de rebèls pòt capvirar la maquina d'Estat existent, prene lo poder e entraïnar enseguida lo pòble. Aquesta teoria es fondamentalament fondada sul romantisme borgesòt e es caracterizat per la negation de la necessitat de la direccion del Partit. Aquò a pas res de veire amb teoria del camarade [[Mao Zedong]] qu'es fondada su la pièja totala de las massas"<ref>Ibid. <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;155.</ref>. ==== Lo reget del mòde vida "borgés" ==== Al sègle XIX, dos fenomèns, l'espelida dels Estats-nacions e lo vam del maquinisme, contribuiguèt a s'impausar dins las mentalitats coma de "fachs establits". Que tornèron pas en question sonque de biais marginal (l'[[anarquisme]], la critica dels progreses tecnics e aquesta del productivisme demorant fòrça minoritaris dins lo camp de la critica politica e sociala), contribuiguèron a faiçonar, dins l'ensemble de las societats industrialas, un mòde de vida axat sul confòrt, posant subretot sa font als EUA (American Way of Life) e que, subretot, la cultura de massa e la [[Réclame|publicitat]] tenon luòc d'instruments de [[propaganda]]. De biais actiu, diferents movements politics e/o socials se manifestèron al sègle XX per remandar aqueste modèl, anant dels mai violents (coma lo faissisme, dins l'Itàlia dels ans 1920, e lo [[nazisme]], dins l'Alemanha dels ans 1930) als mai pacifics (coma lo movement de la contracultura, subretot als EUA dins los ans 1960). ===== Lasz revolucions de drecha ===== Dins l'imaginari collectiu, "la drecha seriá per essencia contrerevolucionària. Pasmens, a la fin del sègle XIX, apareisson de movements de drecha extrèma d'un genre novèl. Nascut de ''l'èra de las massas''<ref>Henri de Man. ''L'ère des masses et le déclin de la civilisation'', 1951. Réédition, Flammarion, 1992</ref>, volon la creacion d'un òrdre novèl puslèu que la restauracion de l'ancian. Lo faissisme e lo nazisme, qu'an revendicat lo mot "revolucion", ne son los descendents<ref>Maud Chirio, "Existe t-il des droites révolutionnaires ? La révolution à contresens" in ''Révolutions'', ouvrage collectif, 2013. <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;145</ref>". "Lo faissisme e lo nazisme ne son pas de revolucions socialas e politicas al sens d'inversions dels rapòrts de dominacion socials e politics. Pasmens, constituiguèron de projèctes de trencadura radicala dins l'organizacion de las societats, la vision de l'Òme, al rspècte se, a l'autre e al grop, la morala, lo rapòrt al passat. Dins aqueste vejaire constituiguèron de ''revolucions culturalas'', realizadas dins un temps relativament cort mercé d'extraordinaris aparelh de [[propaganda]], d'enquadrament e d'endoctrinament de las massas<ref>Ibid. <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;149</ref>". En 1972, dins ''De la revolucion a la revòltas'', [[Jaume Ellul|Jacques Ellul]] indica en que le [[nazisme]] constituís una revolucion culturala. "L'explicacion marxizanta (del nazisme) acabèt per s'impausar: 1°) depression economica, crisi monetària, set milions de caumaires; 2°) espaventats per la paur de la proletarizacion, las classas mejanas son prèstas a se vodar a que que siá per evitar aqueste abís; 3°) vesent créisser la menaça d'aqueste comunista, lo grand capital fiula sos cans de garda. (...) Aquesta explicacion es caumanta mas complètament insatisfasenta. (...) En realitat, la crisi economica foguèt una condicion de l'aveniment d'Hitler, pas res pus (...) e lo nazisme foguèt una revolucion culturala que s'encolrava fòrça contra la societat de consommation, contre l'umanisme e la toleréncia liberala. Èran un reaccion violenta d'una afirmacion de valor contra l'anomia del mond occidental.(...) Se l'accion a estat tanben eficaç, es que respondava exactament a las aspiracion, a l'espera del pòble alemand. (...) Lo nazisme foguèt la primièra revòlta globala contra la societat modèrna, non pas sonque contra una estructura economicosociala mas contra l'industrialisme, la burocracia, la tecnicizacion de la vida, l'americanizacion, l'esperit borgés" (...) La crisi de la societat aviá aboutit a un trionf de l'irracional e de l'amoralisme. (Fin finala), (tot aquò) abotí a la granda triada modèrna: Estat, Nacion, Tecnica. Tota revolucion (modèrna) aboutís al contrari de òç qu'aviá proclamat a sas originas ===== La contracultura ===== [[Fichièr:Stakingen in Frankrijk, Bestanddeelnr 921-3744.jpg|drecha|vinheta|300x300px|Bandièras roja e negra al teatre de l'Odéon, ocupat per d'estudiants e d'artistas en mai de 1968.]] Pendent los ans 1960 se produchs als EUA un movement social que s'enrasiga dins una partida del jovent s'articula l'entorn de dos axes<span></span>: d'un costat la critica de la [[societat de consomacion]], que resulta del fòrt espandiment economic que marca las tres primièras deceniás de la Pòstguèrra (periò de la Trenta Gloriosas), d'un autre costat, dins lo contèxte de la [[Guèrra de Vietnam|Guèrra contra le Vietnam]], la contestacion de ''totas'' las formas de dominacion<span></span>: en mai de la dominacion militara d'un pòble sus un autre tanben lo [[racisme]], l'omofobiá, la pretenduda superiora de l'òme sus la femna, la dominacion de l'òme sus la natura, las pressions exercidas dins lo mond del trabalh, etc. Aquesta critica visa donc l'ensemble de la vida videnta modèrna e los [[Morala|principis morals]] e/o [[Religions|religioses]] que la fondan, dictats per la [[borgesiá]]. Fa la promocion de l'egalitarisme e de totas las formas de libertat. Atenhent son apogèu en 1968 (en Mai en França) e popularizada pels [[Hippie|hippies]] e los intellectuals de la [[Beat generation|Beat Generation]], aqueste movement de contracultura defend una nocion de la libertat axada sus l'edonisme e l'abséncia d'interdits, coma en matèria de sexualitat (es perque se li dona sovent lo nom de [[revolucion sexuala]]). Se destria de tota referéncia a la transcendéncia (consacrant de fach l'[[ateïsme]] al reng de "religion oficiala") mas tanben de tota referéncia al [[Marxisme|marxista]], pesica al contrari lo [[liure arbitri]]. La cançon ''Revolution'' dels [[The Beatles|Beatles]] (compausada e interpretada en 1968 per [[John Lennon]]) es a aquest vejaire plan revelatritz: "Dises que vòls la revolucion, sas plan que volèm totes cambiar lo mond (...). Me demandas una contribucion, sas plan qu'avèm jamai refusat mas se vòls d'argent per aquestes qu'an l'òdi al cap, daissa me dire, mon vièlh, que pòs esperar. (...) Dises que cambiaràs la constitucion mas nosaltres, volèm te cambiar lo cap. Dises ques son las institucions (que cambian lo mond), faràs melhor de liberar d'en primièr ton esperit. Mas se contunhas a portar sus te de fodos de Mao, pas degun te seguirà, crei-me" La contracultura se demarca tanben de totas referéncias a la transcendéncia, consacrant atal mameteis l'[[ateïsme]] gaireben al reng de religion oficiala. "Liberar d'en primièr son esperit" significa evacuar tota espiritualitat, devenir individualista dins un univèrs concebut coma [[Materialisme|estrechament material]]. Es tan revelator que, dos ans après aver cantat ''Revolution'', Lennon compausa una autra cançon, titulada ''God'' (Dieu), ont dich<span></span>: "Cresi pas en Dieu, cresi pas en Jèsus, cresi pas en Boda, cresi pas al mantrà, sesi pas al iogà ... (seguís una litania de noms)... cresi just en ièu, Yoko e ièu. Los principis egalitaris defenduts pel movement de la contracultura son revolucionària que superficiellement a partir de 1964 es votat lo ''Civil Rights Act'': s'inscrivon mai exactament dins çò que [[Guy Debord]] nomena en 1967 "la societat de l'espectacle"<ref>Guy Debord, ''La Société du spectacle'', 1967</ref>: la politica es venguda un espectacle que las manifestacions sus l'empont an per tòca d'amagar (o far obliar) çò que se jòga en colissas<ref>Exemple, en 2008, l'élection de [//fr.wikipedia.org/wiki/Barack_Obama Barack Obama] à la [//fr.wikipedia.org/wiki/Pr%C3%A9sident_des_%C3%89tats-Unis présidence du pays] fera sensation : elle n'empêchera pas l'accroissement des [//fr.wikipedia.org/wiki/In%C3%A9galit%C3%A9_(sociologie) inégalités sociales] mais elle servira de rempart contre toute velléité révolutionnaire.</ref>. Mia, lo "bonaur" promogut par la contracultura diferís sus l'''American Way of Life'' borgés sonque sul plan de la mòda. Coma el, es axat sus la nocion de confòrt material que vendrà enseguida lo modèl gaireben exclusiu dels occidentals, amb l'apareisson de las "[[Tecnologias de l'informacion e de la comunicacion|novèlas tecnologias]] ([[internet]], malhum sociald, telefonet...). Aquestas donaràn als individús una fòrta impression de [[Libertat (filosofia)|libertat]], pasmens se unes intellectuals ([[Jaume Ellul|Ellul]], [[Bernard Charbonneau|Charbonneau]], [[Günther Anders|Anders]], [[Ivan Illich|Illich]]...) ajan de per abans mostrat dins lo progrès tecnic la font d'una [[alienacion]] d'un tipe radicalament novèl, basat sul contraròtle social, l'interiorizacion de las constrenchas e lo conformisme. Lo movement de la contracultura ten de l'actitud liberala libertària, que d'esperela fa lo lièch de l'individualisme, del [[liberalisme]] e del dògma de la creissença. Se la [[societat de consomacion]] es tan vivaça que mas un autre movement social la contèsta (levat unes corrents d'idèas ultraminoritàrias, coma lo movement de la [[Descreissença (economia)|descreissença]]), es que lo movement de la contracultura incitèt los individús (subretot lo jovent) a s'i ''conformar'' en tota bona consciéncia e quitament entretenent per eles l'idèa que subvertissiá los còdes de la borgesiá<ref>Cette bonne conscience n'est que la manifestation de la "conscience fausse" qui d'après Marx, fonde toute idéologie. Jean-Claude Ruano-Borbalan, "L'idéologie. Fausse conscience ou système de valeurs ?" revue Sciences humaines, janvier 2011. http://www.scienceshumaines.com/l-ideologie-fausse-conscience-ou-systeme-de-valeurs_fr_11722.html</ref>. ==== Lo declin de l'ideal revolucionari en Occident ==== Se pòt comprene lo declin de l'ideal revolucionari en Occident sonqu'en lo replaçan dins lo contèxte istoric. L'endeman de la [[Dusau Guèrra Mondiau|Segonda Guèrra mondiala]], las nacions europèas començan una fasa de reconstruccion. L'[[Estat]] jòga un ròtle decisiu per torna aviar la produccion coma la consomacion. * D'un costat, investís massissament dins "la modernizacion de l'aparelh productiu". Que siá dins l'agricultura dinsns l'industria, lo trabalh es pas sempre mai ''mecanizat''<ref>Le [//fr.wikipedia.org/wiki/Travail_%C3%A0_la_cha%C3%AEne travail à la chaîne] a été inauguré aux États-Unis dès 1908 avec le [//fr.wikipedia.org/wiki/Fordisme fordisme] puis caricaturé au cinéma en 1936 par [//fr.wikipedia.org/wiki/Charles_Chaplin Chaplin] dans [//fr.wikipedia.org/wiki/Les_Temps_modernes_(film) Les Temps modernes]</ref>; amb l'arribada de l'[[informatica]], es ''automatizat''. Jacques Ellul afirma que "l'Estat es per esséncia tecnician" dins la mesura ont contribuís fòrça a çò que "lo trabalh umain arrèsta d'èsser creator de riquesa, coma als temps de Marx, alara que çò que lo deven puslèu, es la tecnica"<ref>Tout au long de son œuvre, Ellul s'attache à analyser ce processus.</ref>. * D'un autre costat l'Estat establís un ensemble de reformas visant a generar de confòrt e estimular la consomacion. Sus un modèl establit per l'economista britanic [[William Beveridge]], lo concèpte de ''welfare state'' ([[Estat del benestar]]) se concretiza. A per consequéncia l'auçada del nivèl de vida dels individús (las trois decenniás que seguisson la Guèrra son simbolicament designadas jol nom "Trenta Gloriosa") e, de biais crrelat, lo declin per eles de tot esperit revendicatiu. "Per qu'i aja revolucion, cal un nom que designa l'adversari. La revolucion se pòt far pas que contra qualqu'un. Mas aicí, i a pas degun que representa la tecnica, que siá responsable de la societat tecniciana. (...) Çò que se cal aténher e véncer a pas de cara. Cossí esperar que d'òmes hommes agiscan dins aquesta abstraccion?" Aqueste desinvestiment fa lo lièch de la desregulacion (amb la desregulacion financièra), de la dereglamentacion e - d'un biais mai general - del [[Liberalisme economic|liberalisme]]<ref>Le cinéaste anglais [//fr.wikipedia.org/wiki/Ken_Loach Ken Loach], [//fr.wikipedia.org/wiki/L%27Esprit_de_45 L'Esprit de 45] (2013) rappelle l'itinéraire de son pays depuis la victoire des travaillistes, en 1945, et les avancées sociales qui ont suivi, jusqu'à leur écrasement par les victoires conservatrices. Mais il se limite au constat et à la déploration, sans en tirer la conclusion d'un rapport de cause à effet : le développement du ''[//fr.wikipedia.org/wiki/Welfare_state welfare state]'' a pour premier effet de désamorcer le [//fr.wikipedia.org/wiki/Lutte_de_classe conflit de classe], considéré par Marx comme levier principal de tout mouvement révolutionnaire</ref>. Aqueste es denonciat per sos opausants (amasssar dins çò que se nomena appelle "l'esquèrra") coma un desengatjament de l'Estat del fach que daissa tota "libertat" a la entrepresas de guidar l'economia. En realitat, l'Estat demora poderós coma qu'''insténcia exclusiva de legitimacion del mercar''. Donat las responsabilitat sonque als sieus dirigents, los militants cridan a luchar contra lo liberalisme sonque per l'intervencionisme estatic. Que que siá, afirma Ellul, "se trompan tragicament de combat. (...) Percebent pas la dimension tecniciana de l'Estat, fan pas qu'enforçar eles meteisses la Tecnica coma ideologia". Atal la [[democracia]] se vuèja de sens e tens a se resumir a un pur exercici de delegacion de poder, menant los delegants a "pere non pas tant lo sens de las responsabilitats qu'aquel de la realitat". Coma voidada de sa substéncia, la politica es criticada per Ellul coma una ''illusion''<ref>Jacques Ellul. ''L'illusion politique'', 1965</ref> e per [[Guy Debord|Debord]] coma un pur ''espectacle''<ref>Guy Debord. ''La société du spectacle'', 1967.</ref>. [[Fichièr:Berlin_1989,_Fall_der_Mauer,_Chute_du_mur_18.jpg|vinheta|Casuda del [[mur de Berlin]] en novembre de 1989.]] L'informatizacion e la robotizacion allegant la penibilitat dels pretzfachs, es d'en primièr dins lo mond del trabalh que se realiza l'abséncia d'esperit critic al subjècte de la tecnica e quitament que s'enforça l'ideologia tecniciana. Ellul analisa lo movement autogestionari dels ans 1970 coma una volontat dels obrièrs de s'implicar dins lo foncionament de las entrepresas, çò que lo patronat vòl abans tota causa. Atal lo [[sindicalisme]] servís a enforçar lo sistèma productiu, de cap de biais a lo contestar. Lo desvelopament de la tecnica es tal qu'aqueste exercís una fòta impression sus l'imaginari collectiu (d'ont lo dich popular<span></span>: "se pòt pas arrestar lo progrès"). La sola revolucion que los òmes s'accòrdan a reconeisser alara l'existéncia e la valor, la "revolucion tecnologica" o "numerica", se realiza ''sens que la contraròtle'' e mai sovent ''contra los lors interesses''<ref>David Barroux, Pourquoi la révolution technologique m'a « tuer », journal Les 2chos. https://archive.is/20131220045651/http://www.lesechos.fr/opinions/analyses/0203065192211-pourquoi-la-revolution-technologique-m-a-tuer-620688.php</ref>. Lo "progrès tecnic essent generator de confòrt,  a per consequéncia una certaa mesa en velha de l'esperit critic. Quitament un fenomèn tel que la videovigiléncia es mai sovement pas vecut coma un risc d'aténher a la [[Libertats fondamentalas|libertats individualas]]. [[Jaume Ellul|Jacques Ellul]] ne dona la rason seguenta<span></span>: "L’òme modèrne es pas cap de biais passionat per la libertat, coma lo pretend. Fòrça mai constant e prigond es son besonh de seguretat, de conformitat, d’adaptacion, de bonaür, d’economia dels esfòrts. Es prèst a sacrificar sa libertat per satisfar aqueste besonhs. De segur, supòta pas una oppression dirècta. Mas sol li es intolerable lo fach d’èsser govrnat de biais autoritari. Aquò, non pas qu'es un èsser liure mas que desira comandar e exercir son autoritat sus altrú. Fin finala, a fòrça mai paur de la libertat autentica que la desira" Lo [[consumerisme]] constituís la causa primièra d'aquesta "anestesia de l'esperit critica". [[Herbert Marcuse]] mòstra que la denonciacion de la [[societat de consomacion]] es factícia dins la mesura ont, dins lor majoritat, las populacions dels païses industrializats entendon de cap de biais renonciar als avantatges del confòrt modèrne, qu'acaban pas d'optimisar las novèlas tecnicas de produccion. Relèva en particular que la classa obrièra constituís pas mai lo "[[proletariat]]" que, segon Marx, èra censat portar la revolucion. "Lo proletari, dins los estadis precedents del capitalisme, èra vertadièrament la bèstia de bast que donava pel trabalh de son còrs. Las necessitats e los luxes de la vida pendent que vivián dins la crassa e la pauretat. Atal, èra un vivent refús de la societat. Al contrari, l'obrièr d'uèi, organizat dins los sectors avançatés de la societat tecnologica, viu lo refús de biais mens perceptible. Coma d'autres, es a s'integrar dins la societat tecnologica. Dins los sectors ont l'automacion a mai capitat, una mena de comunautat tecnologica sembla associar los atòms umans dins lor trabalh" S'es encara une revolucion vivaça uèi, ironizan unes analista, es la "revolucion liberala"<ref>Éric Le Boucher, ''Économiquement incorrect'', Grasset, 2005, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;7.</ref>. Cal alaras comprene lo tèrme "revolucion" al sens de "revolucion conservatritz". E çò que "consèrva" d'en primièr lo liberalisme, es lo capitalisme. Autor d'una trilogia consacrada al tèma de la revolucion<ref>''[//fr.wikipedia.org/wiki/Autopsie_de_la_r%C3%A9volution Autopsie de la révolution]'', en 1969; ''[//fr.wikipedia.org/wiki/De_la_r%C3%A9volution_aux_r%C3%A9voltes De la révolution aux révoltes]'', en 1972; ''[//fr.wikipedia.org/wiki/Changer_de_r%C3%A9volution._L%27in%C3%A9luctable_prol%C3%A9tariat Changer de révolution. L'inéluctable prolétariat]'', en 1982.</ref>, [[Jaume Ellul|Jacques Ellul]] considèra qu'"es van de parlejar contra le capitalisme, es tanpauc plus e qui faiçona lo mond mas la maquina"<ref name="Ellul1954">Jacques Ellul, ''La technique ou l'enjeu du siècle'', 1954</ref>. Tota revolucion es "impossibla" dins nòstra societat per la rason qu'aquesta es pas mai "industriala" mas "tecniciana" e que los òmes an pas pres la mesura d'aquesta mutacion. Tant que se la concep sonque en tèrmes marxistas, la revolucion es simplament ''inconcevabla''. Segur, reconeis Ellul, Marx a rason quand explica que lo capitalisme resistís a la critica del fach d'una fetichizacion generalizada de la merça. Mas çò que, al sègle XX estimula sempre mai aqueste fetichisme, es la tecnica. Es d'ela que depend lo renovelament de l'aparelh de produccion de las merças e es ela que se sacraliza mejans deferents vocables (progrès, novelum...), l'exortavion de contunh a ''s'adaptar'' al progrès. aqueste, per existir, necessita una ''accumulacion de capital''. Fin finala, afirma Ellul, es aquesta que deu èsser fondamentalament contestada per la revolucion e non pas lo capitalisme privat, qu'es pas que la varianta mai coneguda mas qu'es pas mai qu'una superstructura al vejaire de la tecnica (que, ela, constituís l'infrastructura de la societat). La revolucion deu combatre lo productivisme, font de [[Proletariat|proletarizacion]] e de [[Pollucion|nosenças environamentalas]]; non pas "lo" capitalisme mas ''totes los capitalismes'', e tanben lo capitalisme d'Estat, entrepresa a que s'es de contunh fugiguèt lo [[socialisme]]<ref>Jacques Ellul, ''Changer de révolution. L'inéluctable prolétariat'', 1982</ref>. ==== Lo concèpte de « revolucion necessària » ==== [[Jaume Ellul|Jacques Ellul]] emprunta l'expression "revolucion necessària" al títol d'un libre de Robert Aron e Arnaud Dandieu, que, pendent los ans 1930, oparticipèron, coma el meteis, al movement personalista<ref>Robert Aron et Arnaud Dandieu, ''La révolution nécessaire'', 1933, rééd. 1997</ref>. Avent analisat en detalh lo procediment per que las revolucions modèrnas se son totas mostradas "contra-productivas"<ref>"Le mouvement de l’histoire non seulement ne précipite pas la chute de l'État mais il le renforce. C’est ainsi, hélas, que toutes les révolutions ont contribué à rendre l’État plus totalitaire" (Jacques Ellul, ''Autopsie de la révolution''</ref>, Ellul considèra qu'assistam uèi sonqu'a de revòltas, de subresalts esporadics que, ''in fine'', son sempre assimilats per la societat tecniciana<ref>Frédéric Rognon, ''Jacques Ellul. Une pensée en dialogue'', Genève, Labor et Fides (coll. Le Champ éthique, no 48), 2007, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;53-62</ref>. Una revolucion demora mai jamai "necessària", çò conclutz, mas pòt sonque capitar sus la basa d'una demistificacion totala de la figura de l'Estat ("Creire que se modificarà que que siá per la via institucionala es illusòria"<ref>''De la révolution aux révoltes'', 1972</ref>), d'una ''desacralizacion de la tecnica'' - qu'exigís d'esperela de cada individú un sevèr examen de se ("Es pas la tecnica que nos asservit mas lo sacrat transferit a la tecnica"<ref>''Les nouveaux possédés'', 1973</ref>) - e fin finala l'adopcion d'una forma de vida ascetica ("Lo mai naut punt de trncadura dins la societat tecniciana, l'actitud vertadièrament revolucionària, seriá l'actitud de contemplacion puslèu de l'agitacion frenetica"<ref>''Autopsie de la révolution'', 1969</ref>). La revolucion necessària se paga pas al prètz de sang versat mas exigís que cadun que renoncie a una partida substanciela de son confòrt materiall<span></span>: "Se sèm pas dispausat a aquesta ascèsi, sèm prèst per aucuna revolucion". Lo concèpte ellulien de "revolucion necessàrua" trapa uèi un perlongament dirècte dins lo [[Descreissença (economia)|movement de la descreissença]] e dins los cèrcles de reflexion sus la quescion de la plaça de la tecnica dins las mentalitats. === Lo sègle XXI === [[Fichièr:Kastanienallee_86_Kapitalismuskritik_bei_Tag.jpg|vinheta|331x331px|Eslogan anticapitalista<ref>''« Kapitalismus normiert, zerstört, tötet »'' (Le capitalisme normalise, détruit, tue)</ref> sus un imòble de Prenzlauer Berg a [[Berlin]].]] Lo començament del sègle es marcat per dos moments de contestacion politica presentant de caracteristicas de çò qu'a estat de per abans descrich coma "revolucionaris"<span></span>: l'[[altermondialisme]], movement sobent qualificat de "ciutadan" que, dins los païses occidentals, rassembla un grand nombre de personas s'opausant al fenomèn de la financiarizacion de l'economia (que sempre se desvelopa a l'escala planetària dempuèi la casuda del [[comunisme]]) e la "[[Prima Aràbia|Prima aràbia]]" que, dempuèi 2011, designa un ensemble de susmautas popularas contra los regims en plaça dins lo Magrèb. Mas fin finala, quand es question de "revolucion", es subretot de "revolucion numerica" qu'es mai sovent subjècte, es a dire d'un fenomèn non plus menat per de ciutadans al nom d'ideals politics mas per d'engenhaires de multiples especialitats al nom d'un ideal ''implicit'', non formalizat e prescrit dins de manifèsts (coma pendent los precedents movements revolucionaris), mas que fach gaireben consens unanim: lo progrès tecnic. ==== L'altermondialisme ==== [[Fichièr:Manifestation_anti-G8_au_Havre_-_21_mai_2011_-_025_v1.jpg|vinheta|Eslogans altermondialistas pendent la manifestacion al Havre contra lo som del G8 2011 a Deauville.]] Lo passatge entre lo sègle XX e lo XXI es marcat per la naissença de l'[[altermondialisme]], que se bastís sus una èrsa de contestacion de l'[[economisme]]<span></span>: la politica a pas mai presa sul real qu'es entièrament faiçonada per l'economia, subretot la finança. Los altermondialistas s'opausan al [[Liberalisme economic|liberalisme]], que jutjan injust e dangierós. Mas lor diversitat es tala que seriá melhor de parlar de ''movança'' que de ''movement'', quitament se d'ensags d'estructuracion son fachs mejans l'organizacion de "forums socials", menat tant a l'escala continentala, coma lo (Forum social europèu) que planetari (Forum social mondial). D'en primièr, l'altermondialista pòt èsser qualificat de revolucionari. Se pièja en efièch sus doas recomandacions de [[Karl Marx|Marx]]<span></span>: s'engatjar pas mai segon de [[Nacionalisme|reflèxes nacionalistas]] ni sus la basa de precèptes [[Ideologia|ideologics]], coma aquò s'èra realizat amb totas la revolucions precedentas, mas segon un vejaire pragmatic, ont se considèra los problèmas "globalament", saisits dins lor interdependéncia, e ont se pensa que conven de los resòlvre "localament"<span></span>: "sul terren", en fonccion de las singularitats de cada situacion. L'un dels eslogans altermondialistas dels mai celèbres es: "Pensar globalament, agir localament". Mas, après de començaments espectaculars<ref>Principalement en 1999, avec les [//fr.wikipedia.org/wiki/Manifestations_de_1999_%C3%A0_Seattle manifestations de Seattle], et en 2001, avec la tenue à Porto Alegre (Brésil) du [//fr.wikipedia.org/wiki/Forum_social_mondial%23Le_forum_de_Porto_Alegre_en_2001 premier forum social mondial]</ref>, los altermondialistas capitan pas a s'estructurar, subretot del fach qu'al nòrd, se risca a una critica del desvelopament e qu'al sud, las populacions n'aspiran pas qu'a accedir al desvelopament dels païses del nòrd. Alara, pas cap linha directritz clara se fa jorn<span></span>: la "dictatura dels mercats" es denoncida mas los contre-modèls son cercats mai sovent dins de las recèptas keynesianas, revalorizant la nocion d'Estat sens integrar las rasons que menan los Estats a s'alinhar, totes, sul Mercat e lo productivisme<span></span>: l'ideologia tecniciana. Lo manca d'òrdre teoric manten los altermondialistas dins una oscillacion entre "esperit de revòlta" (que l'accion [[Occupy Wall Street]] e lo [[Mouvement des Indignés|movement dels Indignats]] simbolizan pro) e "esperit reformista" (subretot caracterizat en França per [[ATTAC|Attac]] e sas recomandacions keynesianas). Aquesta revirada de l'altermondialisme explica que lo mot "revolucion" es simplament abandonat del vocabulari militant. En França, en 2009, la Liga comunista revolucionària se dissòlv per venir lo Novèl Partit anticapitalista. aqueste cambiament simboliza a el sol la situacion<span></span>: los militants son sonque en situacion de contestar l'òrdre del mond sens quitament poder impausar l'idèa que ''caldriá'' lo transformar. De fach, aquesta contestacion se manifèsta mai que de biais epars, sus de motius fòrça materials (subretot las revendicacions pel manten del poder de crompar) e sul registre de l'umor (movement dels Indignats, economistas aterrats, etc.). Fàcia al [[consumerisme]] que domina la planèta, los celèbres eslogans altermondialistas "Lo mond es pas una mèrça" e "Un autre mond es possible" son reduchs a una foncion sonque incantatòria sens jamai trobar a s'incarnar dins un vertadièr ''projècte de societat.'' ==== La prima aràbia ==== [[Fichièr:Tunisia_Unrest_-_VOA_-_Tunis_14_Jan_2011_(2).jpg|vinheta|Manifestacions a [[Tunis]] lp [[14 de genièr]].]] [[Fichièr:NPA_Révolution_tunisienne_Planoise.jpg|drecha|vinheta|Aficha de l'NPA en favor de la revolucion tunisiana de 2010-2011, a [[Besançon]] ([[Dobs (departament)|Dobs]], [[França]]).]] Dins unes païses aràbias s'exprimís de segur una volontat fòrta de se liberar dels carcans que representavan las dictaturas autrescòps instituidas amb lo sosten dels païses occidentals. Se qualifica a vegadas los eveniments de 2011 (en Tunisia, en Egipte e en Libia) de « revolucions aràbias ». Pasmens, las populacions capitan pas a s'espandre a l'entorn d'un projècte comun que vivon un dilemma, partejadas entre lo gost per la modernitat, que los païses occidentals demoran lo modèl e qu'an pas las aisinas conceptualas per la criticar, e lo pes de la religion, en l'escasença las prescripcions coranicas extrèmament constrehentas e inegalitàrias. ==== La revolucion numerica ==== Se nomena « revolucion numerica » lo revolum de las societats balhadas per las tecnicas ligadas a l'[[informatica]], subretot [[Internet]]. Aqueste movement se traduch per la [[Ret informatica|misa en ret]] dels individús a l'escala planetària via de novèlas formas de comunicacion ([[Corrièr electronic|corrièls]], ret socials...) e donc una decentralizacion radicala dins la circulacion de las idèas<ref>Laurent Sorbier, « Quand la révolution numérique n'est plus virtuelle», revue Esprit, mai 2006, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;121-127</ref>. Alara que gaireben totas las revolucions èran portadas per de líders, l'''aveniment'' del numeric constituís un ''eveniment'' dins la mesura ont, precisament, acaba amb aqueste procediment piramidal. Es donc ensejan de veire dins la revolucion numerica una truacada de l'[[Democracia|esperit democratic]]. En realitat, las informacions se multiplicant de biais exponencial e dins totas las direccions (del fach per exemple de las escochas telefonicas e de filtratge d'internet), se realiza una pèrda de l'informacion que tend a banalizar, trebolar e/o desviar lo contengut dels messatges, mai que la paraula es frequentament mesclada a tot un flus d'imatges. Lo dich "tròp d'informacion tua l'informacion" resuma aquesta realitat. En 2011, pendent [[Prima Aràbia|Prima aràbia]], circula una tèsi que lo capvirament del govèrn de [[Zine El Abidine Ben Ali|Ben Ali]] auriá pas podut se realizar sens los [[Telefòn intelligent|telefòns intelligents]] e los malhum socials dels contestataris. Aquò fa controvèrsia: sufison los malhum socials a capvirar un regim<ref>Régis Chenavaz, "Printemps arabe, les réseaux sociaux suffisent-ils à renverser un régime ?" Le Nouvel Observateur , 2 juillet 2012. http://leplus.nouvelobs.com/contribution/583988-printemps-arabe-les-reseaux-sociaux-suffisent-ils-a-renverser-un-regime.html</ref>? D'aqueste debat, sembla sortir que l'utilitat d'aqueste mejans es indenegable per ''iniciar'' un movement de contestacion mas mai aquestes son totalament contra productius del moment que s'agís de l'''organizar'' dins la durada. Cossí l'explicar? A partir de 2008, l'ensagista Nicholas Carr publiquèt un article ont enoncia la tèsi seguenta: "Le Net ven un medium universal (...). Los avantatges d'un accès instantanèu a una font d'informacion tan rica son nombroses e foguèron largament descrichs e coma cal aplaudits. (...) Mas coma lo soslinhava lo teorician dels media Marshall McLuhan dins los années 60, los media son pas un simple luòc passiu de transmission d'informacion. Provesisson la matèria de las pensadas, mas ne determinan tanben lo procediment. E, çò que lo Net sembla far, es escalhar la capacitat de concentracion e de reflexion. L'esperit s'espèra ara a prene l'informacion aquí ont lo net la distribuís: dins un flus rapid e movent de particulas. Èri un cabissaire dins la mar dels mots. Ara limpi a la superfícia coma un òme sus un get esquí. Es l'usatge de far lo parallèl entre la revolucion numerica a la [http://www.museeprotestant.org/Pages/Notices.php?scatid=1&noticeid=113&lev=1 revolucion de l'imprimeriá]<ref>"L'impact de l'imprimerie sur la diffusion des idées", Université du Québec à Montréal, https://web.archive.org/web/20161202112032/http://www.phi2080.uqam.ca/node/61</ref> e a la [[revolucion industriala]] per designar de ''mutacions'' de l'umanitat<ref>Au terme "révolution", Bernard Charbonneau préfère l'expression "grande mue".</ref> que, a la diferéncia de las revolucions classicas, se produson ''sens qu'un projècte prestablit de biais concertat ne siá l'origina''. Alara, es pas tròp restrictiva l'expression "revolucion numerica"? Lo fenomèn constituís pas l'aspècte mai visible de çò que se nomena lo progrès tecnic? Jacques Ellul afirma: "contrarotlam pas mai lo progrès tecnic qu'ara, es el que govèrna nòstre actes". E comentant la citacion de Marx "s'evalua pas una ideologia a çò que revèla mas a çò qu'amaga", [[Bernard Charbonneau]] afirma: "mai los òmes s'afanan a creire que la tecnica es ''neutra'', mai ''neutralizan'' lor esperit critic a son subjècte". La revolucion numerica es pas directament, explicitament, politica que las causidas se realizan pas de biais [[Democracia|democratic]] mas son establida per d'expèrts mandatats. Atal per exemple, en 2013, l'Union europèa sosten financièrament le "Projècte Cervèl uman" que l'objectiu es d'esimular lo foncionament del cervèl uman mercé a un superordinator per - atal es declarat - de desvelopar de terapias mai eficaças sus las malautiás neurologicas. Lo cost del projècte es estimat a 1,19 miliard d'euros mas ne resultèt pas cap de consultacion ciutadana<ref>De même, durant les années 1960, la décision prise par différents états de recourir à l'énergie nucléaire, pourtant réputée dangereuse, n'a résulté d'aucune réflexion profonde à l'échelle démocratique.</ref>. Çò que fonda la revolucion numrica la "logica" del progrès tecnic, la politica essent d'un biais assignada a se metre a son diapason<ref>Jacques Ellul, ''L'illusion politique'', 1965</ref>, çò que resuma lo dich "se pòt pas arrestar lo progrès". ''A fortiori'', a pas pus res a veire amb l'idèa de ''revòlta'', que portava totas las revolucions dempuèi la Revolucion francesa, çò qu'explica en partida lo fenomèn de la depolitizacion e la "crisi de l'engatjament"<ref>Cette formule désigne le fait que l'on ne s'exprime plus au travers de [//fr.wikipedia.org/wiki/Doctrine positions doctrinales] affirmées que par l'incantation (cf "l'altermondialisme" qui ne dégage aucune "alternative" au libéralisme), l'[//fr.wikipedia.org/wiki/Utopie utopie] ("un autre monde est possible") et l'exaspération (ex. le "mouvement des Indignés" en France)</ref>. Tot al contrari, se debanèt sonque qu'una majoritat d'individús se ''conforman'' a [[Zeitgeist|l'esperit del temps]], aqueste de l'ideologia tecniciana, que se manifèsta ara dins ''totes'' los domènis de l'activitat umana<ref>Jacques Ellul, ''Le système technicien'', 1977</ref>. L'industria numerica representa lo vector màger de la civilizacion dels lésers dins la mesura ont, afirma Ellul, "l'ideologia del bonaür constituís lo fondament de la modernitat"<ref name="Ellul1967">Jacques Ellul, ''Métamorphose du bourgeois'', 1967</ref>. L'economia numerica portant l'essencial de l'economia mondiala e aquesta essent venguda una [[economia de mercat]]<ref>... ceci depuis son adoption en Russie (officiellement dans les années 1990) et en Chine (officieusement dix ans plus tôt).</ref>, se presenta coma la consecracion a l'encòp de fetichisme de la mèrça analisat per Marx e del dògme de la creissença lausat pels liberals. ''In fine'', la revolucion numerica es una revolucion ''politica'' al sens ont lo [[Liberalisme economic|liberalisme]] es una revolucion conservatritz, anant dins lo sens de l'[[Zeitgeist|esperit del temps]] e de l'ideologia del progrès == Teorias == ''Contra que'' far la revolucion? L'Estat? La borgesiá possedenta? Lo capitalisme?... E subretot ''per que''la far? Un mond mai egalitari? La fin de la lucha de las classas? La desapareisson del proletariat o al contrari sa "dictatura" (coma l'avançavan los marxistas-leninistas russes)?... Aquestas dos questions son inagotablas. === Sègle XVIII === Aqueste sègle es d'en primièr aquel desvelopament del maquinisme, que los istorians donan lo nom de [[revolucion industriala]]. Aqueste fenomèn foguèt pas premeditat, se bastiguèt de biais improvizat seguent las [[Sciéncia|descobèrtas scientificas]] e de las invencions tecnicas, fasent dintrar l'umanitat dins çò que se nomena abitualament "la modernitat"<span></span>: los individús se presentan coma "autonòmas", "emancipats", mèstres de lors destins, lo desvelopament de la sciéncia e de la tecnica los invita a relativizar sempre mai las valors qu'èran las lors dempuèi de sègles e qu'èran menadas per la [[Mond crestian|crestientat]]. Los incita remandar sempre mai luènh las limitas de la natura, a se crear un mitan sempre mai "tecnicizat" (faiçonat per la tecnica): l'aglomeracion urbana, los camins de fèrre que percorrisson los camps, las usinas. Alara, devon inventar de ''novèlas valors'', a la plaça de las valors crestianas, coma per ''justificar'' aqueste cambiament. La primièra d'entre elas es "[[Bonaür|lo bonaür]]". Lo tèrme es pas novèl mas, dins lo contèxte, pren un sens inedit, aqueste de "confòrt material". Existí al sègle XVIII pas cap de "teoria revolucionària" mas, sglon Jacques Ellul, "l'ideologia del bonaür constituís lo ferment de totas las revolucions de venir". ==== Adam Smith ==== Dins la mesura ont se considèra lo [[liberalisme economic]] coma una "revolucion conservatritz", unes escrits de son fondator, lo filosòf economista escossés [[Adam Smith]], pòdon retrospectivament prene una valor de manifèst. Dins sa Teoria dels sentiments morals, Smith estima que, del fach que los interesses particulars se concilian "naturalament" amb l'interès collectiu, la libertat daissada a cadun de perseguir son interés particular favoriza lo progrès material de l'ensemble de la societat. Es perque, conclutz, "las leis an per tòca la reerca del bonaür individual al meteis temps qu'aquela del bonaür collectiu"<ref>Adam Smith, ''Théorie des sentiments moraux'', 1759</ref>. === Sègle XIX === La Revolucion francesa avent menat en França a l'instauracion de l'Empèri puis la restauracion de la monarquia; la [[revolucion industriala]] generant ela lo [[proletariat]] e un desvelopament exponencial de las inegalitats socialas, diferents pensaires se demandan cossí la societat poiriá sortir de çò que consideravan coma una ''androna''<ref>De là émerge précisément le terme de "révolution", terme d'astronomie signifiant "mouvement périodique d’un astre autour d'un autre" et renvoyant à l'idée de "retour au point de départ".</ref>. Sus aqueste registre, [[Karl Marx]] apareis coma lo pensaire mai fecond; aqueste, de segur que l'influéncia serà mai importanta e mai durabla. ==== [[Alexis de Tocqueville]] ==== La primièra analisi critica del fenomèn revolucionari emana de l'istorian francés [[Alexis de Tocqueville]]. Dins son ensag ''L'Ancian Regim e la Revolucion''<ref>Alexis de Tocqueville, ''L'Ancien Régime et la Révolution'', 1856. Dernière édition, Flammarion, 1993.</ref> publicada en 1856, considèra pas la [[Revolucion Francesa|Revolucion francesa]] coma una trencadura mas coma lo compliment d’un procediment engatjat dempuèi de sègle e que l’acabament es la centralizacion de l’[[Estat]]. Quitament se Toqueville tracta pas que de la Revolucion francesa, sas especulacions permeton de rebatre la multiplicitat dels paramètres entrant en jòc dins ''tot'' procediment revolucionari. Es que que siá lo sol autor que menciona [[Bernard Charbonneau]] dins son voluminós obratge ''L'Estat'', soslinhant tanben lo caractèra l'encòp actual e sintetic de sa critica<ref>Bernard Charbonneau, ''L'État'', 1949. Réédition : Economica, 1999.</ref>. ==== [[Karl Marx]] ==== Lo primièr grand teorician de la revolucion es lo filosòf alemand [[Karl Marx]]<ref>Michael Löwy, ''La théorie de la révolution chez le jeune Marx'', 1970. Ré-édité aux Éditions sociales en 1997. Voir également le site « Matière et évolution » : www.matierevolution.fr/spip.php?article1637</ref>. Segon el, la revolucion deu s'atacar a dos enemics<span></span>: las infrastructuras economicas, autrament dich, l'aparelh de produccion, e l'[[Estat]], ambedos que son dins las mans d'una classa sociala (la [[borgesiá]]) que se'n serví per assegurar sa dominacion sus una autra (le [[proletariat]]). Dins ''Lo Capital'', esciu: "L'industria modèrna considèra pas jamai definitiu lo mòde actual d'un procediment. Sa basa es donc revolucionària. Amb lo mejan de maquinas, de procediments quimics e d'autres mejans, tresvira las foncions dels trabalhadors e las combinasons socialas del trabalh, qu'arrèsta pas de revolucioanar la division establida. Citant aqueste passatge, Ellul fa remarcar que Marx a plenament consciéncia del fach que lo regim capitalista crea las condicions propicis a l'aplicacion de la sciéncia e de la tecnica dins l'esfèra de la produccion<ref>Jacques Ellul, ''Changer de révolution. L'inéluctable prolétariat'', Le Seuil, 1982, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;20-21.</ref>. En 1871, comentant la [[Comuna de París (1871)|Comuna de París]], Marx escriu: La Comuna foguèt pas una revolucion contre una quina que siá forma del poder de l’Estat, legitimista, constitucionala, republicana o imperiala. Foguèt una revolucion contra l’Estat tal coma es, contra aqueste avorton monstruós de la societat (…) Foguèt pas una revolucion avent per tòca de transferir lo poder d’Estat d’una fraccion de las classas dominantas a una autra mas una revolucion tendent a detruire aquesta maquina abjècta de la dominacion de classa Mantuns còps dins son òbra, [[Jaume Ellul|Ellul]] regreta qu'es pas aquesta radicalitat que los [[Marxisme|marxistas]] retendran mai tard de Marx mas lo concèpte de [[lucha de las classas]] qu'èra de segur pertinent a son epòca mas que l'es pas mai al sègle XX del fach qu'es pas mai lo trabalh uman qu'es creator de riquesa mas la tecnica. ==== [[Marxisme|Los marxistas]] ==== En agost-setembre de 1917, [[Lenin]] escriu ''L'Estat e la Revolucion<span></span>: la doctrina marxista de l'Estat e los pretzfachs del proletariat dins la revolucion'', obratge interromput pels [[Revolucion d'Octobre|eveniments d'octobre de 1917]]. Declara defendre los analisis de [[Karl Marx|Marx]] e [[Friedrich Engels|Engels]] sus la natura de l'Estat contra çò que considèra èsser una deformacion de lor pensada pels teoricians reformistas de la social-democracia que se reclaman del [[marxisme]], subretot [[Karl Kautsky|Kautsky]]. L'[[Estat]] i es analisat coma un instrument d'opression visant assegura la dominacion d'una [[classa sociala]] sus una autra dins un mòde de produccion donada. La revolucion permanenta es un mot d'òrdre lançat per Marx puèi desvelopat per [[Trotski|Trotsky]] e [[Alexandre Parvus|Parvus]] per designar lo procediment per que la revolucion s'arrèsta pas tan qu'a pas atengut totes sos objectius. Per Trotsky, las revolucions de nòstre temps saupriá pas s'arrestar e de realizacions nacionalas e borgesas<span></span>: lo proletariat deu prene lo movement per començar una revolucion mondiala e comunista. ==== [[Anarquisme|Los anarquistas]] ==== L'anarquisme es fondat sus la negacion del principi d'autoritat dins l'organizacion sociala e lo refús de tota constrencha institucionala. Los anarquistas volon bastir una societat sens dominacion, ont, economicament, los individús coopèran liurament dins una dinamica d'autogestion e de federalisme. L'idèa que promòvon, es "l'òrdre mens lo poder". Al vejaire dels marxistas, realizèron relativament pauc d'escrichs que se focalizan essencielament sus la practica. Es lo cas subretot de [[Mikhaïl Bakonin|Bakonin]]. Mas aqueles que tenèm son extrèmament precioses, per exemple las Quinze revendicacions de [[Revòlta de Kronstadt|Kronstadt]] (febrièr de 1921), que - pasmens se pòrtant subretot sus de questions fòrça practicas - pòdon prene ''a posteriori'' valor de manifèst. Defendon la libertat de paraula e de la premsa, la libertat d'associacion, la liberacion dels prisonièrs politics, lo fach d'interdire a un partit d'aver lo privilègi de la propaganda de sas idèas o de recebre la mendre subvencion de l'Estat. === Sègle XX === Après la mòrt de Marx, l'ensemble dels teoricians (que d'unes, coma [[Lenin]] e [[Mao Zedong|Mao]], son tanben de líders revolucionaris) se prononcian al respècte de sos analisis, mai sovent per se'n reclamar, las amendar e las tornar actualizar; mai rarament per ne contestar la pertinéncia. ==== [[Hannah Arendt]] ==== Dinss son ''Ensag sus la revolucion'', en 1963, la filosòfa americana (d'origina alemanda) [[Hannah Arendt]] (1906-1975) opausa al modèl de la [[Revolucion Francesa|Revolucion francesa]] e de las luchas contra la misèria, un ensemble d'eveniments qu'ensajan de fondar la [[Libertat (filosofia)|libertat]]. D'entre aquestes eveniments, reten subretot la [[Comuna de París (1871)]], la [[Insureccion Ongresa de 1956|revolucion ongresa]] e la [[revolucion americana]]. La figura de l'Estat es gaireben pas contestada per Arendt, e tampauc critica lo modèl de vida borgés. ==== Los marxians ==== Se nomena uèi los marxians los teoricians que, tot se reclamant de la pensada de [[Karl Marx|Marx]] se destriant radicalament del [[marxisme]], considerant qu'es pas qu'una [[ideologia]] d'entre las autras e ont Marx se seriá pas reconegut. Considèran que la revolucion se deu pas pus pensar en tèrmes de rapòrts de classas e de dominacion e que consistís pas mai a capvirar tal o tal sistèma; se la deu pensar en tèrmes d'[[alienacion]]. A la diferéncia dels marxistas, que contunhan de se referir al postulat de Marx que la revolucion consistís a tornar prene las aisinas de produccion, los marxians considèran que cal repensar la quita natura de la produccion, admetre que la [[valor trabalh]] es una ideologia que foguèt menada pels [[Socialisme|socialistas]] tot coma lo [[Capitalisme|capitalistas]] e que'n resultèt l'ideologia de la [[Creissença economica|creissença]]. La critica marxiana passa donc largament aquela del [[capitalisme]] e pòrta sul [[productivisme]] dins son ensemble. ==== [[Jaume Ellul|Jacques Ellul]] ==== D'entre los marxians, Ellul es aqueste qu'estudia mai le concèpte de revolucion<ref>Frédéric Rognon. "La révolution : déconstruction d’un mythe" in ''Jacques Ellul. Une pensée en dialogue'', Genève, Labor et Fides, 2007, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;53-62. Un résumé de cette analyse est accessible en ligne : http://www.jacques-ellul.org/les-grands-themes/la-revolution .</ref>. Mas se contenta pas de l'estudiar; d'esprel prepausa un tipe novèl de revolucion. E, a partir de 1935, alara qu'aviá 23 ans e que se plaçava encara dins la movança del corrent [[Personalisme|personalista]]: "Actualament, tota revolucion deu èsser ''immediata'', es a dire que deu començar a l'interior de cada individú per una transformacion del biais de jutjar (...) e d'agir. Es perque la revolucion pòt pas mai èsser un movement de massa e un grand bolegadís (...). Es perque encara es impossible actualament de se dire revolucionari sens èsser revolucionari, es a dire sens cambiar de vida. (...) Veiràm lo vertadièr revolucionari non pas dins lo fach que prononcia un discors (...) mas dins lo fach qu'acaba de percebre los interesses de son argent. » Ellul analisa los grands moments revolucionaris e las rasons que los menèron als resultats opausats a aquestes espreats. Tres obratges subretot fan d'el lo teorician màger de la revolucion en França: - ''Autopsia de la revolucion''<ref>''Autopsie de la révolution''. Paris: Calmann-Lévy, 1969. {{2e}}<nowiki> édi}}tion Paris: La Table Ronde, 2008.</nowiki></ref> - ''De la revolucion a la revòltas''<ref>''De la révolution aux révoltes''. Paris: Calmann-Lévy, 1972. {{2e}} édition Paris: La Table Ronde, 2011;</ref> - ''Cambiar de revolucion. L'ineluctable proletariat''<ref>''Changer de révolution. L'inéluctable prolétariat''. 1982, Paris, Seuil.</ref>. Considèra que la revolucion "modèrna" (que [[Revolucion Francesa|Revolucion francesa]] es lo paradigme) es pas una revòlta avent capitat. A la diferéncia de la revòlta, viscerala e impulsiva, se pièja sus una doctrina que cerca a s’aplicar al real. A pas res de desesperat, al contrari, cerca a s’institucionalizar seguent un metòde e visa sempre un cert òrdre. E aqueste òrdre, est la constitucion [[Estat|estatica]]. Lo « destin recurrent de la revolucion », avança Ellul, es qu'es « la prise en charge d'une aspiration populaire par une classe dominante : une classe qui, au passage, n'oublie pas ses propres intérêts et qui, ce faisant, finit toujours par trahir l'impulsion populaire initiale ». « Le mouvement de l’histoire non seulement ne précipite pas la chute de l'[[Estat|État]] mais il le renforce. C’est ainsi, hélas, que toutes les révolutions ont contribué à rendre l’État plus totalitaire. »<ref>Jacques Ellul, ''Autopsie de la révolution'' Paris : Calmann-Lévy, 1969. {{2e}} édition Paris : La Table Ronde, 2008.</ref>. Es perque, conclutz, « croire que l'on modifiera quoi que ce soit par la voie institutionnelle est illusoire »<ref>Jacques Ellul, ''De la révolution aux révoltes'', 1972, {{2e}} édition 2011, La Table Ronde.</ref>. La critica qu'Ellul fa de l'Estat lo fa semblar ni a l'[[anarquisme]] (movement qu'afeciona mas que considèra coma [[Utopia|utopista]]) ni al [[liberalisme]] (en que vei pas qu'una [[ideologia]] mortifèra), rason que lo politològ Patrick Troude-Chastenet<ref>Professeur de science politique à l'Université Bordeaux 4 et président de l'Association Internationale Jacques Ellul depuis sa création en 2000.</ref> lo qualifica d'[https://web.archive.org/web/20130915185943/http://jacques-ellul.org/jacques-ellul/portraits/linclassable inclassable]<ref>Patrick Troude-Chastenet, ''Jacques Ellul, penseur sans frontières'', Le Bouscat, L’Esprit du temps, PUF, 2005 <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;19-29</ref> e que sa recepcion demora encara pro discrèta. Çò qu'Ellul denoncia abans tot dins l'Estat, es sa ''massa'', sa talha aclapanta al vejaire d'aqiesta de l'individú. Ellul es pas sonque un teorician de la revolucion, es tanben - fins a sa mòrt, en 1994 - un ardent defendor de la quita idèa de revolucion. Citant [[Robert Aron]] e Arnaud Dandieu, "la revolucion es l'emanacion de la personalitat umana"<ref>Robert Aron et Arnaud Dandieu, ''La révolution nécessaire'', 1933, rééd. 1997.</ref>, afirma en efièch<span></span>: "es mejans d'actes revolucionaris que l'òme se fa, quand torna radicament en question son mitan environant. e a l'ora d'ara, son miten, es la tecnica" <ref>Jacques Ellul, ''Autopsie de la révolution''. Paris : Calmann-Lévy, 1969. {{2e}} édition Paris : La Table Ronde, 2008, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;289.</ref> Mas la demistificacion de la tecnica passa inevitablament per aquela de son instància de legitiacion<span></span>: l'Estat. Del meteis biais qu'al sègle XIX l'Estat legitimèt lo [[capitalisme]], del meteis biais al sègle XX fa legitima l'ideologia tecniciana<ref>Elul n'affirme jamais que l'État est l'unique agent du pouvoir, il reconnait notamment l'influence croissante du marché (à travers les entreprises multinationales) et des médias. Il souligne en revanche que l'État, en tant qu'instance de légitimation, leur sert de caution.</ref> E la tecnica es encara mens reconeguda coma ideologia que lo capitalisme dins la mesura ont las constrenchas son encara mai interiorizadas: sembla indolora e abstacha qu'i a, aqueste còp, pas cap d'enemic clarament designat. Per contrar l'ideologia tecniciana e l'Estatisme, la revolucion demora mai que jamai "necessària". Mas pòt pas se relizar sonque se la set de libertat pren l'ascendent sus la quista de confòrt material (assegurat sempre mai per la Tecnica) e sus l'esperit de poténcia, de racionalitat e d'eficacitat (que l'Estat de contunh valorizar, mejans la polícia, l'armada, lo contraròtle social, etc.). La revolucion es subretot envisajabla sonque s'aquesta quista de libertat prend la forma, pels individús, d'una volontat de cambiar radicalament d'estil de vida. ==== Guy Debord ==== Per Guy Debord, l’afrontament politic èst/oèst (que naís l'endeman de la [[Dusau Guèrra Mondiau|Segonda Guèrra]] e qu'absòrba gaireben totes los intellectuals pendent al mens tres decenniás) es un fals debat. Una [[ideologia]] s'evalua pas en efièch al jutjat tal o tal discors mas de tal o tal ''biais de viure'' ''al quotidian''. L'ideologia que demanda d'en primièr èsser combatut es comuna al [[capitalisme]] e al [[socialisme]], es entièrament axada sul confòrt [[Borgesiá|borgés]] e suls mejans d'i accedir ([[Estat]], tecnica, [[economisme]]...). Nòtre mond se dich ''modèrne'', es en realitat arcaíc que se noirís de çò que Marx nomena lo fetichisme de la mèrça: l'imens majoritat dels umans es [[Alienacion|alienada]] per la consomacion, totas las activitats son merchandizadas e lo mai grèu es qu'aquò sembla normal e acceptable. Es en consequéncia "revolucionari" lo fach de capvirar aquesta situacion e, per aquò, de demistificar la quita idèa de modernitat mostrant que, jos d'arguments [[Progressisme|progressistas]], aquela es l'incarnacion del mai plan conformisme, la consequéncia a tèrme essent l'anestesia de tot esperit critica. La revolucion exigís de se desengatjar del [[Borgesiá|mòde de vida borgesa]] e de las convenéncias que, al fons, ''justifican'' la [[societat de consomacion]]. Tant qu'es pas fach, lo mond es voat èsser pas qu'un ''espectacle''<ref>Guy Debord, ''La société du spectacle'', 1967</ref>. Debord es pas lo sol a portar sul mond de la Pòstguèrra un acach desabusat mas es justament per le un acte revolucionari que d'exprimir aqueste desencantament de biais a lo convertir en elògi de la libertat<span></span>: la desalienacion passa per l'analisi meninosa de l'alienacion. La revolucion se realiza pas tant pel discors que pel comportament, l'estil de vida, lo biais de veire. Exigís de gaitar la vila (la caricatura del "mond modèrne") de biais destacat, çò que Debord nomena la ''deriba''. S'agís ensegida de crear de ''situacions'' de vida novèlas. En 1957, Debord pren una partida activa a la creacion de l'[[Internacionala situacionista]] (ebreviacion<span></span>: IS), una organizacion se situant dins la filiacion de pensada d'[[Anton Pannekoek]] e [[Rosa Luxemburg]] e s'inspirant del comunisme de conselhs. Lo tèxte fondator de l'IS, le "Rapòrt sus la construccion de situacions e sus las condicions de l'organizacion e de l'accion de la tendéncia situacionista internacionala"<ref>Guy Ernest Debord, ''Rapport sur la construction des situations et sur les conditions de l’organisation et de l’action de la tendance situationniste internationale'' Paris, 1957. Plaquette in-12 Texte fondateur de l’Internationale Situationniste</ref>, atal comença<span></span>: "Pensam d'en primièr que cal cambiar lo mond. Volèm lo cambiament mai liberator de la societat e de la vida ont nos trabam embarrats. Sabèm qu'aqueste cambiament es possible per d'accions apropriadas. Nòstre afar es precisament l'emplec d'unes mejans d'accion, e la descobèrta de novèls, mai aisidament reconeissables dins lo domèni de la cultura e las mòrs, mas aplicats dins la perspectiva d'una interaccion de totes los cambiaments revolucionaris. Çò que se nomena la cultura rebat, mas tanben prefugura, dins una societat donada, las possibilitats d'organizacion de la vida. Nòstra epòca es caracterizada fondamentalament pel retard de l'accion politica revolucinària sul desvelopament de las possibilitats modèrnas de produccion, qu'exigisson una organizacion superiora del mond Debord es radical e sens concession dins sos prepaus<span></span>: "La revolucion se deu tornar inventar, vaquí tot" mas sos criticas li repròcha de se distanciar pas pro del marxisme e per exemple de se destriar pas del concèpte de [[lucha de las classas]] que jutjan despassat<ref>Gérard Briche, ''Guy Debord et le concept de spectacle : sens et contre-sens'', 2010.</ref>. Mai embarrassant encara es lo fach qu'a la diferéncia d'un [[Jaume Ellul|Ellul]], que preconiza per exemple l'ascèsi e la contemplacion<ref>"Le plus haut point de rupture envers cette société technicienne, l'attitude vraiment révolutionnaire, serait l'attitude de contemplation au lieu de l'agitation frénétique" (Jacques Ellul, ''Autopsie de la révolution'', 1969).</ref>, Debord s'interdís tot apròche normatiu e programatic, prepausa en particular pas cap "valor contraborgesa" sur laquelle construire la révolution. Aqueste manca contribuís en mai de rendre sa pensada inaplicabla mas a l'expausar als contresens. De fach, lo celèbre eslogan de 1968, ''Viure sens temps mòrt e gausir sens entravas'' utilza una idèa dels situationistas que la revolucion se deu menar sul plan de la vida videnta mas los liberals libertaris la tornan dins un sens estrechament edonista qu'a per consequéncia de desamorsar durablament tota critica al subjècte de la societat de consomacion<ref>Jouir sans entraves et consommer de même. La Voix du Nord, 4 mai 2008</ref>. ==== André Gorz ==== L'endeman dels eveniments de Mai 68, lo filosòf francés [[André Gorz]] escriu ''Reforma e revolucion''<ref>André Gorz. ''Réforme et révolution'', Le Seuil, 1969, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;205-209</ref>. Afirma per exemple<span></span>: « L’avènement du socialisme ne résultera ni d’un aménagement progressif du système capitaliste, tendant à rationaliser son fonctionnement et à institutionnaliser les antagonismes de classe ; ni de ses crises et de ses déséquilibres, dont le capitalisme ne peut éliminer ni les causes ni les effets, mais qu’il sait empêcher désormais de revêtir une acuité explosive ; ni d’un soulèvement spontané des mécontents ; ni de l’anéantissement, à coup d’anathèmes et de citations, des social-traîtres et des révisionnistes. Il résultera seulement d’''une action consciente et à long terme'' dont le début peut être la mise en œuvre graduelle d’un échelonnement cohérent de réformes, mais dont le déroulement ne peut être qu’une succession d’épreuves de force, plus ou moins violentes, tantôt gagnées, tantôt perdues ; et dont l’ensemble contribuera à former et à organiser la volonté et la conscience socialistes des classes travailleuses. » En aquò, las posicions de Gorz s'aparentan al [[marxisme]] mas, mentretant, se destrian de son ortodoxia pel fach que valorizan lo ròtle de la responsabilitat individuala. Mas la fin de sa vida es marcada per un capvirament. Dins ''Misèrias del present, riquesa del possible'' (1997) puèi ''L'immaterial'' (2003), Gorz considèra que l'evolucion recenta del capitalisme es marcada per ''la desapareission de la'' ''valor trabalh'' e per ''l'emergéncia de l'intelligéncia'' coma generatritz de riquesa<ref>Ce qu'Ellul appelle "l'information".</ref>. A aquesta epòca, s'interessa a la ''Wertkritik'' (critica de la valor), corrent intellectual alemand subretot representat per la revista ''Krisis'' e la personalitat de [[Robert Kurz]], e tanben pels escrichs del sociològ e istorian american [[Moishe Postone]]. Dins los dos cas, se torna interpretar la teoria critica de [[Karl Marx|Marx]]. Gorz considèra alara coma revolucionari tot cambiament de mòde de vida caracterizada d'una parida per una consomacion mendre d'energia, mai (e de biais corollari) per una reduccion drastica de la durada del temps de trabalh e tanben una novèla definicion complèta de la nocion de [[Trabalh (economia)|trabalh]]. La susconsomacion d'energia dels uns condamnant inevitablament los autres a la misèria e menaçant a tèrme l'equilibri de la planèta, adoptar un mòde de vida sòbri es ara una necessitat absoluda<ref>Cette posture rejoint le concept connu sous le nom de [//fr.wikipedia.org/wiki/Simplicit%C3%A9_volontaire simplicité volontaire].</ref>. La revolucion, abans de s'inscriure dins de cambiaments institucionals, passa donc per une presa de consciéncia de cada individú e subretot la traduccion d'aquesta presa de consciéncia dins sos actes al quotidian. Uèi al centre del debat de la [[Descreissença (economia)|descreissença]], los analisis de Gorz contribuisson a far lo ligam entre las questions de transformacion sociala e d'ecologia amb una reflexion sus l'individualisme. Coma aquesta d'Ellul e de [[Bernard Charbonneau|Charbonneau]], trapan un perlongament dins lo movement de la [[Descreissença (economia)|descreissença]]. === Sègle XXI === Malgrat los esfòrces dels pensaires marxians, existís pas mai al sègle XXI de projècte revolucionari se piejant sus las teorias sociopoliticas de [[Karl Marx|Marx]] e l'idèa de desapareisson de las classas socialas. Pasmens, la « revolucion numerica » compta un cert nombre de teoricians que se definisson coma ''[[Transumanisme|transumanistas]]'' e los que lors detractors qualifican de « tecnoprofètas » sens los prene al seriós<ref>John Horgan, « L’avènement des technoprophètes. La Singularité, cette vaste blague ». ''Scientific American'', juillet 2010, traduit dans ''Le Courrier international''. [http://www.courrierinternational.com/article/2010/07/29/contrepoint-la-singularite-cette-vaste-blague lire en ligne]</ref>. == Referéncias == {{Reflist}} == Annèxes == === Articles connèxes === * [[Estat]] * [[Prima dels pòbles]] * [[Prima Aràbia|Prima aràbia]] * Revolucion nacionala, doctrina oficiala del [[Regim de Pétain|regim de Petin]] ([[França]], [[1940]]-[[1944]]) === Bibliografia === * {{Cite book}} * [[Alexis de Tocqueville]], ''L'Ancien Régime et la Révolution'', 1856. Dernière édition, Flammarion, 1993 {{ISBN|978-2-0807-0500-6}} * [[Karl Marx]], ''La Guerre civile en France'', 1871, [http://www.sciencemarxiste.com Science marxiste éditeur], 2008 {{ISBN|978-2-9126-3931-8}} * Gustav Landauer, ''La Révolution'', Francfort, 1907. Dernière édition, Pollen-Litteral, 2006 {{ISBN|978-2-3512-2000-9}} * Arthur Bauer, ''Essai sur les révolutions'', 1908. Dernière édition, Kessinger Publishing, 2009 {{ISBN|978-1-1205-6729-1}} * Pitirim Sorokin, ''Sociology of Revolution'', Philadelphie, 1925. * Theodor Geiger, ''Die Masse und ihre Aktion : ein Beitrag zur Sociologie der Revolutionen'', Stuttgart 1926. * Lyford P. Edwards, ''The Natural history of Revolution'', 1927. * Clarence Crane Brinton, ''The Anatomy of Revolution'', 1938. {{2e}} édition remaniée, Vintage, 1965 {{ISBN|978-0-3947-0044-1}}. * Ernest Labrousse, ''Comment naissent les révolutions ?'' Actes du Congrès du Centenaire de la révolution de 1848, Paris, Presses universitaires de France, 1949 * Henri Janne, ''[http://www.rechercheisidore.fr/search/resource/?uri=10670.1/qdlhgn Un modèle théorique du phénomène révolutionnaire]'' in Annales. Économies, sociétés, civilisations. {{15e}} année, {{n°|6}}, 1960, 1138-1154 * Wilhelm Emil Mühlmann, ''Messianismes révolutionnaires du tiers monde'', 1961. Trad. fr. Gallimard, 1968 * [[Hannah Arendt]], ''Essai sur la révolution'', 1963. Trad. fr. Gallimard, 1967. Réed. 1985 {{ISBN|978-2-0707-0277-0}} * Régis Debray, ''Révolution dans la révolution. Lutte armée et lutte politique en Amérique latine'', Maspero, 1967 * André-Clément Découflé, ''Sociologie des révolutions'', PUF, 1968 {{ISBN|978-2-1303-7792-4}} * Jules Monnerot ''Sociologie de la Révolution : Mythologies politiques du {{s-|XX|e}}. Marxistes-léninistes et fascistes. La nouvelle stratégie révolutionnaire'', Paris, Fayard, coll. « Les Grandes études contemporaines », 1969. * [[Jaume Ellul|Jacques Ellul]], ''Autopsie de la révolution'', Calmann-Lévy, 1969. {{2e}} édition Paris: La Table Ronde, 2008 {{ISBN|978-2-7103-3094-3}} * André Gorz ''Réforme et Révolution'', Paris, Seuil, 1969 {{ISBN|978-2-7071-5697-6}}. * Jean Baechler, ''Les phénomènes révolutionnaires'', 1970. Rééd.La table-ronde, 2006. {{ISBN|978-2-7103-2843-8}} * Pierre Lepape, ''Les révolutions du {{s-|XX|e}}'', Denoël 1970. réed. 1975 * Michael Löwy, ''La théorie de la révolution chez le jeune Marx'', Paris, Maspero, 1970 (thèse de doctorat du {{3e}} cycle). Traduit en espagnol, italien, portugais, anglais et japonais. Ré-édité aux Éditions sociales en 1997. {{ISBN|978-2-9118-3305-2}} * [[Jaume Ellul|Jacques Ellul]], ''De la révolution aux révoltes'', Calmann-Lévy, 1972. {{2e}} édition Paris: La Table Ronde, 2011. {{ISBN|978-2-7103-6736-9}} * John Dunn, ''Modern Revolutions : An Introduction to the Analysis of a Political Phenomenon'', New York, Cambridge University Press 1972. * Michael Löwy, ''Dialectique et révolution : essais de sociologie et d'histoire du marxisme'', Paris, Éditions Anthropos, 1974. * Mark Hagopian, ''The Phenomenon of Revolution'', New York, Dodd, Mead 1974. * Charles Tilly, ''From Mobilization to Revolution'', Reading, Massachusetts, Addison-Wesley 1978. * [https://web.archive.org/web/20120406214032/http://www.wjh.harvard.edu/soc/faculty/skocpol/ Theda Skocpol], ''States and Social revolutions : A Comparative analysis of France, Russia and China'', 1979. Traduction française : ''États et révolutions sociales : la révolution en France, en Russie et en Chine'', Fayard, 1985. {{ISBN|978-2-2130-1401-2}} * [[Jaume Ellul|Jacques Ellul]], ''Changer de révolution. L'inéluctable prolétariat'', Seuil 1982 {{ISBN|978-2-0200-6119-3}} * Jack Goldstone, ''Revolutions : Theoretical Comparative and Historical Studies'', Belmont, Californie, Wadswort/Thomson, 1986. {{3e}} édition : 2002 * Maurice Tournier, ''Le grand soir : un mythe de la fin du siècle'', in: Mots, juin 1989, {{n°|19}}. Batailles de mots autour de 1900. <abbr class="abbr" title="pagina(s)">p.</abbr>&nbsp;79-94. * Michael S. Kimmel, ''Revolution : A Sociological Interpretation'', Philadelphie, Temple university Press 1990 * [https://web.archive.org/web/20171107184609/http://www.bibliomonde.com/auteur/pierre-vayssiere-2464.html Pierre Vayssière], ''Les révolutions en Amérique Latine'', Paris, Le Seuil, coll. « Points », 1991. * Noel Parker, ''Revolutions and History'', Malden, Massachusetts 1999. * sous la direction de Michael Löwy, ''Révolutions'', éd. Hazan - 2000, 511 p., 20&nbsp;cm {{ISBN|2-8-5025-732-X}} : documentation photographique sur les principaux mouvements révolutionnaires depuis la Commune de Paris jusqu'à nos jours. * Émile Perreau-Saussine, ''Les libéraux face aux révolutions : 1688, 1789, 1917, 1933'', Commentaire, printemps 2005, <abbr class="abbr" title="pagina(s)">p.</abbr>&nbsp;181-193. ({{Pdf}} [https://web.archive.org/web/20090305164726/http://www.polis.cam.ac.uk/contacts/staff/eperreausaussine/libAraux_et_rAvolutions.pdf ''Les libéraux face aux révolutions'']) * Martin Malia, ''History's Locomotives. Revolutions and Making of the Modern World'', Yale University Press, 2006. Traduction française : ''Histoire des révolutions'', Taillandier, 2008 {{ISBN|978-2-8473-4495-0}}. * Mathilde Larrère (dir.), ''Révolutions. Quand les peuples font l'histoire'', Belin, 2013 {{ISBN|978-2-7011-6275-1}}. [[Categoria:Revolucion]] fy5ogtsjdmjwggg3e1ijcuz39cmmt4u 0 166746 2497576 2280081 2026-04-05T16:00:25Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2497576 wikitext text/x-wiki Lo '''jade''' ([[chinés]]: 玉) es una pèira gemma fòrça [[Escala de Mohs|dura]] e tenaça utilizada en ornementacion e en [[joielariá]]. Las diferentas varietats de jade essent utilizadas en Euròpa a l'epòca de la pèira polida (lo [[Neolitic]]) per la confeccion dels destrals. Los artistas chineses utilizan dempuèi longtemps aquesta pèira fina per realizar d'objèctes d'art pichons. == Tres jades == [[Fichièr:Jade_001.jpg|esquèrra|vinheta|Jade expausat a Jade City, [[Colómbia Britanica]] (Canadà).]] Lo jade designa en realitat de minerals difererents podent aver una aparéncia e de proprietats pro semblablas<span></span>: la jadeïta, la nefrita e lo cosmoclor. Los dos premièrs minerals èran pas diferencias per abans. Es en 1863 qu'[[Alexis Damour]] descriu e nomena la jadeïta, après aver observat una varitat de jade que la composition se destriva radicalament d'aquesta d'una autra varietat qu'aviá estudiada en 1846 (la nefrita) e identificada coma apartenant a la familha de las [[Tremolita|tremolitas]]. Se destria ara: * lo ''jade nefrita'' compausat subretot de nefrita, un [[silicat]] de calci e magnesi del grop dels [[Anfibòl|anfibòls]], pro commun; * lo ''jade jadeïta'' compausat subretot de jadeïta, un silicat de sòdi e alumini del grop dels [[Piroxèn|piroxèns]], mai dur, mai dense, mai rare e considerat coma mai preciós. == Etimologia == [[Fichièr:Olmecfigurine.JPG|vinheta|Figurina olmèca de jade - British Museum.]] L'origia etimologica es [[Espanhòu|espanhòla]]<span></span>: los conquistadors dègle XV la nomena ''piedra de ijada'' - textuellement ''pèira pel clòt (iliac)''<span></span>: que la cresença indiana, la fasiá passar per garrir las mals de [[Ren (anatomia)|rens]] e las colicas nefreticas mas tanben per alunhar los esperits marrits<ref>{{Cite book}}</ref>. Los noms ''jada'' e ''nefrita'' son de mèsma origina<span></span>: ''lapis nephriticus'' es l'équivalent latin de l'espanhòl ''piedra de ijada'', es a dire ''pèira del flanc'', en referéncia a son utilizacion pels pòbles [[Mesoamerica|mesoamericans]] per garrir diferents mals intèrnes, coma los problèmas nefretics. == Color == * Lo jade es mai sovent d'un [[verd]] mai o mens intens. * Lo jade blanc es lo jade pur. * Lo jade verd conten de sals de cròm. * Lo jade blau-verd conten de sals de cobalt. * Lo jade negre conten de sals de titan. * Lo jade ròse conten de sals de fèrre e de manganès. == Jaces == [[Fichièr:Jade_gisements.jpg|esquèrra|vinheta|Mapa dels màger païses productors de jades pel mond]] S'escava uèi la nefrita en [[Republica Populara de China|China]], en [[Russia]], en [[Nòva Zelanda|Nòca Zelanda]] e am [[Canadà]]. La jadeïta foguèt tanben utilizada al [[Guatemala]] pels [[Civilizacion maia|Maias]]; deuriá venir de las tèrras nautas del país ([[Sierra de las Minas]]). Al [[Guatemala]], lo geològ Jay Ridinger e son esposa Mary Lou qu'èra arqueològa, cerquèron dins la region d'Antigua, las broas del flevi Motagua. En [[1974]], i descobriguèron los ancians jaces qui foguèron escava a l'epòca precolombiana. Dins los jaces que son de nòu en expleitacion, s'i trapa de colors de jade anant del blanc al negre passant pel tradicional verd e tanbe de ròse fòrça rare. Lo jade blau-verd es nomenat « jade dels [[Civilizacion olmèca|Olmecas]] », lo jade verd escur « jade dels [[Civilizacion maia|Maias]] ». Se'n trapa tanben al [[Cazacstan]], e en [[Birmania]] ric en [[cosmoclor]] (jade imperial). [[Fichièr:British_Museum_jadeite_axe.jpg|vinheta|Hache du [[Kent]] en jadéite importé des Alpes, 4000-2000 {{av JC}}, British Museum.]] Existís de jaces de jadeïta dins los [[Alps]] occitans, près del mont [[Vísol]]. Descobèrts en 2003 per Pierre Pétrequin<ref>{{Cite book}}</ref>, los jaces alpins avián estat expleitats al [[neolitic]] per realizar de destrals de prestigi en pèira polida exportadas en granda quantitat dins tota l'Euròpa occidentala<ref>{{Revista|nom1=P. Petrequin|issn=1461-9571}}</ref>. De destrals que lo material ven d'aquestes jaces doguèron trobats fins en Angletèrra<ref><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> <cite style="font-style:normal" lang="en">« 14 »</cite>, dans Neil MacGregor, <cite class="italique" lang="en">Une histoire du monde en 100 objets</cite> [« A History of the World in 100 Objects »], [//fr.wikipedia.org/wiki/Penguin_Books Penguin Books], <time class="nowrap" datetime="2010-10-28">28 octobre 2010</time>, 608&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">([//fr.wikipedia.org/wiki/International_Standard_Book_Number ISBN]&nbsp;[//fr.wikipedia.org/wiki/Sp%C3%A9cial:Ouvrages_de_r%C3%A9f%C3%A9rence/9781846144134 <span class="nowrap">9781846144134</span>])</small>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;85-89</ref>{{,}}<ref>{{Ligam web}} </ref>. == Jade fals == L'[[antigorita]], una [[serpentina]] es sovent utilizada, colorizada, per simular de jade alara qu'es fòrça mai correnta e mens cara que lo jade. L'autre rason essent que l'antigorita es fòça mens dura que lo jade e donc mai aisit de talhar<ref>{{Harvsp|id=Atlas_RoMi|texte=Minéraux et Pierres de collection, 1996}}.</ref>. == En China == === Istorica === [[Fichièr:Chinese_jadeite_buttons.jpg|esquèrra|vinheta|Botons antics en jadeïta realizats a la man (China).]] Es, din l'estat actual de las conesseissenças (2012) , dins la cultura de Hongshan<ref>{{harvsp|Gu Fang and Li Hongjuan|2013|p=43}}.</ref> (una cultura [[Neolitic|neolitica]], v. 4700-2900 abans uèi) del nòrd-èst de la China (Hebei e de cada costats de cors superiors del Daling (大凌河) e del Xiliao (西遼河) al [[Liaoning]] e en [[Mongolia Interiora]]) e dins una mendre mesura dins la Cultura de Zhaobaogó que l'a precediguèt (v. 5000-4400) dins la mèsme region, qu'apareisson los primièrs objèctes de jade en China. Son donc de contemporanèus de las [[Cultura de Yangshao|culturas : « pre-Yangshao »]] del periòde 5500-4500<span></span>: culturas de Laoguantai a l'Oèst, e de las fasas finalas de las culturas Cishan-Peiligang a l'Èst. Lo primièr « apogèu » d'aqueste art se trapa dins la cultura de Liangzhu (v. 3300-2000 abant l'èra comuna, dins lo Dèlta del Yangzi Jiang), que multiplica la produccion e ne fa un usatge ceremonial sistematicament associat a l'emergéncia d'un grop social distincte, ont lo mòrt dispausant d'un prestigi d'aparéncia incontestable es literalament sebelit jol jade<span></span>: un elèit pren atal una matèria associada a un trabalh dificil e lent, e ne fa sa marca distinctiva. Aquesta practica contunharà jos diferentas variantas pendent los millenaris seguents, e la pèira es sempre polida a mai o mens talhada de biais artistic demerarà ligat al prestigi dels reng social e de la beutat fins a l'epòca modèrna. === Simbolica === Fa uèit mila ans los abitants de çò que venguèt la China d'uèi, pujats per de motivacions poderosas e un esperit creatiu segur, comencèron a polir mininosament aquestas pèiras finas fòrça duras per ne far d'ornaments que portavan sus los còrs. Mas aquesta accion fòrça complèxa e fòrça lenta, associada a las formas singularas que causissián de segur d'actes sens pas cap d'importança, veire de sens. La China es lo país mai important dins la produccion, la fabricacion e l'utilizacion del jade <ref>{{harvsp|Gu Fang and Li Hongjuan|2013|p=12}}: le professeur Gu Fang (Institute of Archaeology Chinese Academy of Social Sciences, établi en 1950 à la suite de l'[//fr.wikipedia.org/wiki/Academia_Sinica Academia Sinica]. Situé à Pékin il constitue un "département" de ''https://web.archive.org/web/20140807101623/http://bic.cass.cn/english/InfoShow/Arcitle_Show_Cass.asp?BigClassID=1&Title=CASS] la ''Chinese Academy of Social Sciences, CASS'' [page établie en 2003]) est aussi l'auteur de l'ouvrage monumental qui compile les jades découverts en Chine [http://www.goodreads.com/book/show/14681576-the-complete-collection-of-jades-unearthed-in-china] : ''The Complete Collection of Jades Unearthed in China'' (15 vol.).''</ref> Pendent la [[preïstòria de China]], lo jade es vengut una pèrie preciosa cargada de proprietats magicas. Las legendas contribuiguèron a aqueste imatge d'elegéncia, de caractèr fòrme, d'aspècte de tranquillitat, de resèrva, de puretat e de vertut. Atal la legenda de Nuwa, la creatritz de l'umanitat, quand lo dòme del Cèl s'asclèt, Nuwa tapèt las ascladuras del cèl trissant ensemble cinc pèiras de colors diferentas. aquesta posca cobrissiá la tèrra pendent d'eons. Sus tèrra los esperits del cèl e de la Tèrra, los dieus dels rius, e lo mèl immortal on las flors e totas las plantas banhan, an pel primièr còp acampat l'esséncia de la vida, e un còp lo temps vengut, se manifestèt dins la douça esplendor de las pèrlas, l'incandescenta brilhança de las gemmas, las compaténcias de la complexitat e la plena magnificéncia. Après, le jade apareguèt al sen de l'umanitat. Lo signe chinés pòrte en el una goteta que sembla posada a costat del pilar que represente la Tèrra, aquesta gota es aquesta matèria preciosa que Nuwa espandiguèt sus tèrra<span></span>: le quite jade<ref>{{harvsp|Gu Fang and Li Hongjuan|2013|p=12-13}}.</ref>. Mas los chineses valorizan la beutat del jade per manifestar lors desirs per una melhora qualitat de vida. Atal la legende de Pangu, a l'escasença del primièr uman mòrt son buf venguèt vents e nívols, sa carn venguèt tèrra, e sos òsses de pèrlas e de jade. Le jade tanben venguèt pèira de bonastre, creada amb la proprietat magica d'alunhar lo mal. Dins la simbolica chinesa, lo jade èra una pèira en relacion amb l'emperaire, simbòl d'un poder absolut. L'emperaire deviá portar un scèptre de jade (Ruyi) pendent las grandas ceremonias. Los cinc rengs de princes recevián cadun una tauleta de jade d'un tipe particular. * Lo primièr reng receviá una tauleta oblonga amb doas colomnas gravadas. * Lo segond reng receviá una tauleta oblonga ont figurava un òme de pè, de còrs drech. * Lo tresen reng receviá una tauleta oblonga on èra presentat un òme corb. * Lo quatren rang receviá una tauleta anulara ont figurava de milh. * Lo cinquèn reng receviá una tauleta anulara gravada de fuèlhas de jonc. Cada annada, los princes anèron en audiéncia debans l’emperaire e tornavan lors tauletas qu'èran alara comparadas amb los modèls servats al palai. Se tot èra parelh las tauletas lor èran retornadas. Lo simple fach que l’emperaire volguesse pas tornar una tauleta signifiacava la destitucion del prince. Los enviats de l’emperaire e los ambassadors possedavan, eles, de mièg tauletas trencadas dins la longor e qu'embedoas devián perfièchament correspondre. Possedir un jade, en China, es donc, d'un biais, poder pretendre a una dignitat imperiala. Mai, se plaçava dins la boca dels defunts una [[Cicadidae|cigala]] de jade, simbòl de la vida eternala e de la resurreccion dins l'al delà. Los nòus orificis del còrs tampats per d'aur e de pèira de jade qu'apararián de la putrefaccion. En China, lo jade es tanben assimilat al semen del dragon<ref>{{Ligam web}}.</ref>. == Nòtas e referéncias == {{Références|taille=30|références=<ref name="Easby1968">{{ouvrage |langue=en |nom1=Easby, Elizabeth Kennedy |titre=Pre-Columbian Jade from Costa Rica |éditeur=André Emmerich Inc. |lieu=New York |année=1968 }}.</ref> <ref name="Damour1863">{{Article |prénom1=Alexis |nom1=Damour |titre=Notice et analyse sur le jade vert. Réunion de cette matière minérale à la famille des Wernerites |périodique=Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences |année=1863 |volume=56 |pages=861-865 |url texte=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3013s.image.r=damour.f861.langFR |consulté le= }}.</ref> <ref name="Damour1846">{{Article |prénom1=Alexis |nom1=Damour |titre=Analyse du jade oriental, réunion de cette substance à la Trémolite |périodique=Annales de chimie et de physique |année=1846 |série=3 |volume=16 |pages=469-474 |url texte=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k34757f.image.langFR.f468.pagination |consulté le= }}.</ref>}} {{reflist}} == Bibliografia == * Sofía Martínez del Campo Lanz, préface de Marc Restellini, ''Les Masques de jade mayas,'' catalogue de l'exposition de la Pinacothèque de Paris, 2012, 312 p. (<small> {{ISBN|978-235-867022-7}}</small>) == Annèxes == === Articles connèxes === * [[Nefrita]] * [[Jadeïta]] === Ligams extèrnes === * [http://www.geminterest.com/gemlist.php?ID=73 Geminterest] * {{Vid}} [https://web.archive.org/web/20101205074626/http://www.universcience-vod.fr/media/1289/jade--extrait-.html?page=1&cat_id=275 Jade e arqueologia dins los Alps] juiy23lfxs1wmpt4cx4iilo4gdf1a2x 0 167732 2497568 2279722 2026-04-05T13:31:02Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2497568 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lenga |lenga=Fon<br/>Fɔngbè |regions=Africa |país=[[Benin]], [[Nigèria]] |parlada=au |personas=4,1 millions (2013) | tipologia = {{SVO}} + {{vso min}} |familha= lengas nigerocongolesas * lengas atlanticocongolesas ** lengas voltaïcocongolesas <small>(ipotetic)</small> *** lengas voltaïconigerienas **** lengas gbe *****fon |iso1= |iso2=fon |iso3=fon |iso5= |ietf=fon |tipe=lenga viventa |espandida=lenga individuala |mòstra=Article primièr de la declaracion universala de la declarcion dels drechs de l'Òme ([http://www.un.org/fr/documents/udhr/#a1 tèxte complèt])<br ></span><br /> GBETA GBƐ Ɔ BI TƆN EE ƉƆ XÓ DÓ ACƐ E GBƐTƆ ƉÓ KPODO SISI E ƉO NA ƉÓ N'I LƐ KPO WU E<br /> WEXWLE<br /> Ee nyi ɖɔ hɛnnu ɖokpo mɛ ɔ, mɛ ɖokpoɖokpo ka do susu tɔn, bɔ acɛ ɖokpo ɔ wɛ mɛbi ɖo bo e ma sixu kan fɛn kpon é ɖi mɛɖesusi jijɛ, hwɛjijɔzinzan, kpodo fifa ni tiin nu wɛkɛ ɔ bi e ɔ,}} Lo '''fon''' (o fongbe, autonim ''{{Lang|fon|Fɔngbè}}'') es une [[lengas gbe|lenga gbe]] parlada al [[Benin]], al [[Nigèria]] e al [[Tògo]]. Sa fonologia, son lexic e sa sintaxi fan l’objècte de mai d'un estudis linguistics. Lo fon es una de las lengas majoritària de Benin; es practicat per una partida non negligibla de la populacion, subretot dins lo sud del país, coma dins lo plan d'Abomey, Bohicon, Oidah, Abomey-Calavi e Cotonó. Èra la lenga oficiala de l'ancian [[reialme de Dahomey]]. Uèi es utilizada per las radios e television publicas et privadas del Benin. Es utilizada dins los programas d'alfabetizacion e d'educacion dels adultes. Lo mot d'aquesta lenga mai conegur sul plan internacional es ''{{Lang|fon|vodun}}'' que donèt [[vodó]] e que significa « L'Esperit destriat » e que foguèt acclimatat a [[Haití (estat)|Haití]] pels esclaus. Lo fongbe es una lenga de la familha kwa. Aparten al grop gbe. Es una lenga isolanta; es a dire las categorias gramaticalas son realizadas per d'itèms lexicals liures e non de morfèms ligats. Las lengas gbe son tonalas e isolantes, la sintaxa de las frasas son de l'òrdre SVO (Subjècte-Vèrbe-Objècte) [[Fichièr:Gbe_languages.png|vinheta|Reparticion de las principalas lengas gbe (segon Capo 1988, 1991)]] == Prononciacion == === Vocalas === {| class="wikitable" ! style="font-size: x-small;" | Anterior ! style="font-size: x-small;" | Central ! style="font-size: x-small;" | Posterior |- ! style="text-align: right;font-size: x-small;" | Tampat | {{API|i}}, ĩ | | {{API|u}}, ũ |- ! style="text-align: right;font-size: x-small;" | Semitancat | {{API|e}}, (ẽ) | | {{API|o}}, (õ) |- ! style="text-align: right;font-size: x-small;" | Semidubèrt | {{API|ɛ}}, ɛ̃ | | {{API|ɔ}}, ɔ̃ |- ! style="text-align: right;font-size: x-small;" | Dubèrt | | {{API|a}}, ã | |} === Consonantas === {| class="wikitable" |- style="font-size: x-small;vertical-align:top;" ! ! colspan=2 | [[Consonanta bilabiala|Bilabiala]] ! colspan=2 | [[Consonanta labiodentala|Labio-<br />dentala]] ! colspan=2 | [[Consonanta alveolària|Alveolària]] ! colspan=2 | [[Consonanta postalveolària|Post-<br />alveolària]] ! colspan=2 | [[Consonanta retroflèxa|Retroflèxa]] ! colspan=2 | [[Consonnata palatala|Palatala]] ! colspan=2 | [[Consonanta velària|Velària]] ! colspan=2 | [[Consonanta labiovelària|Labiovelària]] |- ! style="font-size:x-small" | [[Consonanta occlusiva|Occlusiva]] | ({{API|p}}) || {{API|b}} | colspan=2 | | {{API|t}} || {{API|d}} | colspan=2 | | || {{API|ɖ}} | || | {{API|k}} || {{API|ɡ}} | {{API|k͡p}} || {{API|ɡ͡b}} |- ! style="font-size:x-small" | [[Consonanta nasala|Nasala]] | colspan="2" | {{API|m}} | colspan="2" | | colspan="2" | {{API|n}} | colspan="2" | | || | colspan="2" | {{API|ɲ}} | colspan="2" | | colspan="2" | |- ! style="font-size:x-small" | [[Consonanta fricativa|Fricativa]] | || | {{API|f}} || {{API|v}} | {{API|s}} || {{API|z}} | {{API|ʃ}} || {{API|ʒ}} | || | || | {{API|x}} || {{API|ɣ}} | {{API|xʷ}} || {{API|ɣʷ}} |- ! style="font-size:x-small" | [[Consonanta rotlada|Rotlada]] | colspan=2 | | colspan=2 | | colspan=2 | {{API|r}} | colspan=2 | | colspan=2 | | colspan=2 | | colspan=2 | | colspan="2" | |- ! style="font-size:x-small" | [[Consonanta espiranta|Espiranta]] | colspan=2 | | colspan=2 | | colspan=2 | | colspan=2 | | colspan=2 | | colspan=2 | {{API|j}} | colspan=2 | {{API|w}} | colspan="2" | |- ! style="font-size:x-small" | [[Consonanta espiranta|Espiranta laterala]] | colspan=4 style="background:#ccc" | | colspan=2 | {{API|l}} | colspan=2 | | colspan=2 | | colspan=2 | | colspan=2 | | colspan="2" | |- |} La consonanta [p] es pas fonemica e es unicament retrobada dins unes mots manlevats. D’autres mots manlevats utilizan mai son allofòn [f]. == Escritura == Lo fon s’escriu amb l’alfabet latin. Al Benin, l’Alfabet de las lengas nacionalas publicadas en 1975, e editadas de nòus en 1990, definís las letras e digramas utilizats dins l’ortografia fon. {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" |+ Alphabet fon ! Majuscula | A | B | C | D | Ɖ | E | Ɛ | F | G | GB | H | I | J | K | KP | L | M | N | NY | O | Ɔ | P | R | S | T | U | V | W | X | Y | Z |- ! Minuscula | a | b | c | d | ɖ | e | ɛ | f | g | gb | h | i | j | k | kp | l | m | n | ny | o | ɔ | p | r | s | t | u | v | w | x | y | z |- ! Valor fonetica | /{{API|a}}/ | /{{API|b}}/ | /{{API|c}}/ | /{{API|d}}/ | /{{API|ɖ}}/ | /{{API|e}}/ | /{{API|ɛ}}/ | /{{API|f}}/ | /{{API|ɡ}}/ | /{{API|ɡ͡b}}/ | /{{API|h}}/ | /{{API|i}} | /{{API|dʒ}}/ | /{{API|k}}/ | /{{API|k͡p}}/ | /{{API|l}}/ | /{{API|m}}/ | /{{API|n}}/ | /{{API|ɲ}}/ | /{{API|o}}/ | /{{API|ɔ}}/ | /{{API|p}}/ | /{{API|r}}/ | /{{API|s}}/ | /{{API|t}}/ | /{{API|u}}/ | /{{API|v}}/ | /{{API|w}}/ | /{{API|x}}/ | /{{API|j}}/ | /{{API|z}}/ |} Las vocalas nasalisas s’escrivon amb la letra de la vocala seguit de la letra ‹ n ›. {| class="wikitable" style="margin-bottom: 34px;" |+ Voyelles nasales ! Grafia | an | ɛn | in | ɔn | un |- ! Valor fonetica | ɑ̃ | ɛ̃ | ĩ | ɔ̃ | ũ |} == Mes de l’annada == {| class="wikitable" style="margin-bottom: 106px;" |+ Mes de l’annada, ''sun e ɖo xwe mɛ lɛɛ'' ! En occitan ! En fon ! Significacion |- |genièr | ''alunsun'' | mes de la secada |- | febrièr | ''zofinkplɔsun'' | mes del brutladís |- | març | ''xwejisun'' | mes de la primièra pluèja de l’annada |- | abril | ''lidosun'' | mes que se semana lo mil |- | mai | ''nuxwasun'' | mes del sarclatge |- | junh | ''ayidosun<div class="cx-overlay"><div class="cx-spinner"><div class="bounce1"></div><div class="bounce2"></div><div class="bounce3"></div></div></div>'' | mes que se semena la monja |- | julhet | ''{{Lang|fon|liyasun}}'' | mes que se culhís lo mil |- | agost | ''{{Lang|fon|avuvɔsun}}'' | mes de freg |- | setembre | ''{{Lang|fon|zosun}}'' | mes del començament  de la segonda sason de cultura d'aliments<br /> |- | octobre | ''{{Lang|fon|kɔnyasun}}'' | mes que se mescla la tèrra per bastir de parets<br /> |- | novembre | ''{{Lang|fon|abɔxwisun}}'' | mes que la milhòca murís |- | decembre | ''{{Lang|fon|woosun}}'' | mes de l’harmattan |} == Escrivans en lenga fon == * feu Guéligué Selidji (manuals) * Benoît Dadaglo Glélé (tradicions istoricas) * Assogba Irénée Fandohan (geografia, contes) * Roger Gbegnonvi (ensag, provèrbes, contes) * Jean Norbert Vignondé (roman, provèrbes e contes) * Michel Ahohounkpanzon (reportatges, provèrbes) * Paul C. Hachémè (ensags, recits) * Philibert Cossi Dossou Yovo (pharmacopée et roman) * Albert Bienvenu Akoha (traduccions, tradicions oralas) * Julien Tokoudagaba (poesia) * feu Antoine Kondo (ensag, contes) * Marcellin Ahissou Dossou (ensags) * Désiré Michel Vigan (ensags, traduccions) * feu Arsène Gbaguidi (ensags, romans) * Antoine Comlan Sangronio Mètodjo (reportatges, ensags) * Antoinette Mèdo Ahoyo (ensags) * Louise Zohoun (reportatges, ensags) * feu RP Georges Hounyèmè (ensags, sillabari) * RP Théophane Houétchénou * Emile Kpikpidi (ensag, recits) * RP Romain Daï (farmacopèa, ensags, traduccions) * Mathias Agbankponto (ensag) * feu Sylvestre Adanlokonon (recits) * Gilles Jules Donouvossi (recits, ensags) * RP Étienne Soglo (traduccions: psalmes) * RP Barthélemy Adoukonou (traduccions, tradicions) * Séverin Marie Kinhou (traduccions, ensags) * [http://www.diffusiontheses.fr/52214-these-de-houidjihounde-adja-eric.html Eric Adja] Houidjihoundé (ensags, provèrbis, etnolinguistica) * Mahougnon Sinsin (Poesia) === Bibliografia === * Rassinoux, Jean, 2000, ''Dictionnaire Français-Fon'', Madrid, Société des Missions Africaines * Gbéto, Flavien, 2000, ''Les emprunts linguistiques d'origine européenne en Fon'' (Nouveau Kwa, Gbe:Bénin), Köln, Rüdiger Köppe. * Guédou, Georges A. G., 1985, ''Xó et gbè, langage et culture chez les Fon (Bénin)'', Langues et cultures africaines 4 Paris, SELAF, 1985. * Guillet, Gérard, 1972, ''Initiation à la tonalité et à la grammaire de la langue fon'', 242 p., format 27 x 21&nbsp;cm, Cotonou, Librairie Notre Dame. * Höftmann, Hildegard (1993), ''Grammatik des Fon'', Berlin, Langenscheidt Verlag Enzyklopedie, 216 pages, {{ISBN|3-324-00333-4}} (il s'agit de la première grammaire scientifique du fongbe publiée en allemand) * Höftmann, Hildegard (2003), ''Dictionnaire fon-français, avec une esquisse grammaticale''. En collaboration avec Michel Ahohounkpanzon. (Westafrikanische Studien: Frankfurter Beiträge zur Sprach- und Kulturgeschichte, 27.) Köln, Rüdiger Köppe, {{ISBN|3-89645-463-3}}, <abbr class="abbr" title="pagina(s)">p.</abbr>&nbsp;424, <div class="cx-template-editor-source-container" dir="ltr" style="display: none;" lang="fr"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="Modèle pour indiquer un numéro de page.">P.</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="1" class="cx-template-editor-param-key">Numéro de page</span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="1" style="position: relative;">424</div></div></div></div> * Höftmann, Hildegard (2012), ''Dictionnaire Français–Fon''. En collaboration avec Michel Ahohounkpanzon et Cécile Boko. Westafrikanische Studien: Frankfurter Beiträge zur Sprach- und Kulturgeschichte, 35.) Köln, Rüdiger Köppe, 431 pages. {{ISBN|978-3-89645-471-3}}. * Lefebvre, Claire & Anne-Marie Brousseau (2002), ''A Grammar of Fongbe'', (Mouton Grammar Library, 25.), Berlin, Mouton de Gruyter. <Kwa>. * Lafage, Suzanne, 1975, Contribution à un inventaire chronologique des publications concernant l’aire culturelle Ewé, (deuxième partie), Annales de l’Université d’Abidjan, 1975, Série H, Linguistique, tome VIII, Fascicule I, Pages 159-189, {{Lang|fon|zofinkplɔsun}} * Akoha, Albert Bienvenu, 2010, ''Syntaxe et Lexicologie du Fon-Gbe, Bénin'', Paris, L’Harmattan. * Cossi Boniface Gnanguenon, 2014, Analyse syntaxique et sémantique de la langue fon au Bénin en Afrique de l'Ouest, pour la création d'un dictionnaire bilingue en langues fon et français. Approche onomastique : dérivation affixale de la nomenclature des rois du Danxome. Dictionnaire étymologique des noms calendaires fon. Thèse de doctorat. Université de Cergy-Pontoise. == Nòtas e referéncias == == Vejatz tanben == === Bibliografia === * Commission nationale de linguistique, 1975, ''Alphabet des langues nationales''. République populaire du Benin, Ministère de l'éducation nationale, Commission nationale de linguistique Porto-Novo. * Centre national de linguistique appliquée, 1990, ''Alphabet des langues nationales'', Cotonou, segonda edicion. === Articles connèxes === *[[Lengas africanas|lengas en Africa]] === Ligams extèrnes === * [https://web.archive.org/web/20120406152255/http://www.jolome.com/dagbo/fon/ Dictionnaire interactif Français-Fon et ressources grammaticales pour la langue Fon] * [https://web.archive.org/web/20180321213942/https://beninlangues.com/ La langue Fongbe du Bénin : site spécialement conçu pour l'apprentissage approfondi de cette langue] * [https://archive.org/details/manueldahomengr00delagoog/page/n6 Manuel dahoméen: grammaire, chrestomathie, dictionnaire français-dahoméen et dahoméen-français, 1894] par Maurice Delafosse {{Paleta lengas vòlta-nigèr}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Lenga gbe]] [[Categoria:Pagina del modèl Ligam web comportant una error|Url]] [[Categoria:Pagina del modèl Ligam web comportant una error|titol]] [[Categoria:Lenga tonala]] ghmcrvn9o88adk6emies60y4dh7x1ab 0 171515 2497566 2454333 2026-04-05T13:13:04Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2497566 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Dialècte Provençau}} [[Imatge:Twelve Apostles, Victoria, Australia-2June2010 (1).jpg|Los dos farilhons dels [[dotze apòstols (Victòria)|Dotze Apòstols]], Victòria, Austràlia.|vinheta|drecha]] Un '''faralhon''' (provençal, lengadocian, lemosin)<ref>Pròche de Marselha: https://books.google.com/books?id=kUxUduvJ0qEC&pg=PA118&lpg=PA118&dq=%22Farailloun%22&source=bl&ots=w68EgfRNEe&sig=ACfU3U23sx7rBRPkGvENCeAsSwaiRaSLGg&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwic3e6lr8jzAhVvLDQIHW3nD10Q6AF6BAgCEAM#v=onepage&q=%22Farailloun%22&f=false</ref><ref>A [[La Pena]], dins Aude, trobam una rota ''Faraillou''. https://web.archive.org/web/20230208094702/http://www.gasconha.com/IMG/txt/fantoir2015-gascogne.txt https://web.archive.org/web/20220929023151/https://rue-ville.info/rues/09500-LAPENNE.php https://adresses-francaises.com/search.php?ld=&lc=LAPENNE&c=9153 https://www.lesruesdefrance.com/detailrue.php?dep=09&dir=0&com=153&id_voie=B056&commune=</ref><ref>En [[Avairon]], ''Faraillou'': https://www.jstor.org/stable/43605528</ref><ref>[[Borg de Maisons]], en [[Perigòrd]]: ''Faraillou(x)'' https://web.archive.org/web/20220929085030/https://www.jurisaquitaine.fr/images/214118%20bourg%20des%20maisons%20ccv.pdf https://dicotopo.cths.fr/places/P13080376</ref> o '''farilhon''' (provençal)<ref>Enquèsta a l'[[Ostau dau País Marselhés]].</ref><ref>[http://toscanoreinat.chez-alice.fr/dicof.pdf Diccionari de Reinat Toscano]</ref> es un pilar, una agulha o un pinacle de pèira destacat del [[litoral]] per l'[[erosion]] e que pòt o pas formar una illa. L'agulha a una forma ponchuda, contràriament al pilar mentre que lo pinacle es un tèrme mai general utilisat per designar un pic en forma de pilar o d'agulha. ==Nom== Lo mot ''faralhon'' o ''farilhon'', coma sei aparentats ([[italian]], [[catalan]], etc), es un diminitiu de [[far]] en rason de la fòrma dei ròcas<ref>Enquèsta a l'[[Ostau dau País Marselhés]]. "Farilhon, diminutiu de far. Les petits phares. En raison de leur forme, par paréidolie"</ref>, del [[grèc ancian]] ''φαλαριῶν'' (falarion). ===Variacion dialectala=== Las doas formas ''farilhon'' e ''faralhon'' son atestadas dins lo lexic e la toponimia provençala. La forma ''faralhon''―francizat en ''faraillou'', ''farailloux'', o ''pharaillon''―es trobada dins la toponimia als domenis [[lengadocian]], [[lemosin (dialecte)|lemosin]], e [[peitavin-santongés]]<ref group="N">Existís, en francés, qualques atestacions d'[[Aguiaina]], ancianament partida d'[[Occitània]]: *Rotas ''Faraillou'' a [[Santas]] (http://www.audentia-gestion.fr/rues/Rues-17-Charente-Maritime-17100-SAINTES.htm) e a [[Charanta]] (http://audentia.fr/Rues/Rues-16-Charente-Villes.htm). *Un ''[https://fr.wikipedia.org/wiki/Phare_de_la_Chaume pharaillon]'' en Peitau, dins lo sens literal: diminitiu de ''far''. Vestigi possible de l'occitan local. Pr'aquò, es possible tanben que ''pharaillon/faraillon'' e ''pharillon/farillon'' sián los aparentats franceses, uèi desuets, de ''farilhon''. Veire lo [https://books.google.com/books?id=LN5KAAAAcAAJ&pg=PA58&lpg=PA58&dq=%22pharaillon%22&source=bl&ots=uUE2BMbxW0&sig=ACfU3U1E3aWBUcS2ksploqMmV5eSpCWsHA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjswvL4_6HyAhVEjp4KHWsZCtk4FBDoAXoECA8QAw#v=onepage&q=%22pharaillon%22&f=false Catholicon] (en alemand, an 1772), la [https://books.google.com/books?id=wv8TAAAAQAAJ&pg=PA451&lpg=PA451&dq=%22pharaillon%22&source=bl&ots=OT_FjMo80V&sig=ACfU3U3WcJ1Br-RrSeOkDiKyRJpPB8wKjg&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjn4s7O_6HyAhVLrp4KHesmA40Q6AF6BAgZEAM#v=onepage&q=%22pharaillon%22&f=false Biblioteca sagrada], l'[https://books.google.com/books?id=kUxUduvJ0qEC&pg=PA119&dq=%22faraillon%22+AND+%22toponymie%22&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjqhMSS3KryAhUPvZ4KHeEVCiwQ6AEwAHoECAMQAg#v=onepage&q=%22faraillon%22%20AND%20%22toponymie%22&f=false Antroponimia e toponomastica nelle lingue neolatine] (en italian) e [https://www.lalanguefrancaise.com/dictionnaire/definition/pharillon LLF] per las autras atestacions francesas.</ref>. Es donc probable que la forma mai comuna occitana es ''faralhon'', amb las variantas ''farilhon'' en [[Provença]] e benlèu ''haralhon'' (segon lo cambiament ''f-'' -> ''h-'') en [[gascon]]. ==Formacion== {{Traduccion/Referéncia|en|Stack (geology)#Formation}} Los faralhons se forman generalament dins de [[ròca sedimentària|ròcas sedimentàrias]] o [[ròca volcanica|volcanicas]] a lièch orizontal, en particular suls [[bauç|bauces]] [[calcari]]s. La duretat mejana d'aquelas ròcas significa una resisténcia mejana a l'[[erosion]] abrasiva e attritiva. Un jaç mai resistent pòt formar una [[ròca de cobertura]]. (Los bauces amb de ròcas mai feblas, talas que l'[[argila]] o la ròca fòrtament articulada, an tendéncia a s'[[slump|enfonsar]] e a s'erodar<ref group="N">"erodar" o "erodir" mai localament? https://www.academiaoccitana.eu/diccionari/DGLO.pdf</ref> tròp rapidament per formar de faralhons, mentre que las ròcas mai duras talas que lo [[granit]] s'erodan de manièras diferentas.)<ref name="Schwartz_2006">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=VWnxpAxp6TMC&q=sea+stack+formation+high+compressional+strength&pg=PA238 |title=Encyclopedia of Coastal Science |publisher=Springer Science & Business Media |year=2006 |isbn=9781402038808 |editor-last=Schwartz |editor-first=Maurice |page=238}}</ref>. Lo procès de formacion comença generalament quand la [[mar]] ataca de linhas de feblesa, talas que de [[diaclasa]]s abruptas o de petitas zònas de [[falha]] dins un [[bauç]]. Aquelas [[fendilha]]s s'agrandisson puèi progressivament e se transforman en caunas. S'una cauna travèrsa un promontòri, una [[arca naturala|arca]] se forma. Una erosion suplementària provòca l'esbaussament de l'arc, laissant lo [[pilar (geologia)|pilar]] de ròca dura a despart de la [[còsta]], lo faralhon. Finalament, l'erosion entrainarà l'esbaussament del faralhon, laissant una soca. Aquela soca forma generalament una petita [[illa]] rocosa, sufisentament bassa per qu'una [[marèa|marèa nauta]] la pòsca submergir. ==Veire tanben== ===Ligams intèrnes=== *[[Lei Farilhons]] ===Ligams extèrnes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} [[Categoria:Geomorfologia litorala]] 50uc2m3ozd58lutfpnsfno83ju0q5gk 0 172398 2497604 2430840 2026-04-06T06:20:43Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2497604 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:ManifClimatBerne-28sept2019-168-TreffpunktBahnhof.jpg|vinheta|Pancarta, en [[francés]], ambe la citacion al moment d'una manifestacion pel clima ([[Soïssa]], [[2019]]).]] {{Citacion|'''Nòstre ostal crema e agacham endacòm mai'''}} (en [[francés]], {{Citacion|''Notre maison brûle et nous regardons ailleurs''}}) es una frasa prononciada per [[Jacques Chirac]], [[President de la Republica Francesa]], en dobertura del [[discors]] que faguèt davant l'assemblada plenièra del [[Somalh mondial sul desvolopament sostenable|IV^e Somalh de la Tèrra]] lo [[2 de setembre]] de [[2002]] a [[Johannesburg]] en [[Sud-Africa]], e que servís ara a designar aquela presa de paraula. En se referissent especialament al [[rescalfament climatic]], la declaracion del cap de l'Estat [[francés]] faguèt a l'encòp lo constat de la destruccion de la [[Natura]] e la critica de l'indiferéncia dels abitants de la [[Tèrra]] fàcia a aquesta catastròfa que met pr’aquò a l'espròva e en perilh l'espècia umana. Segon los comentaires, que presèron las intencions de l'[[orator]], mas que planguèron tanben sa [[presa de consciéncia]] tardiva, que foguèt que fòrça pauc seguida d'efièches de la part d'aqueste, de son auditòri, e de sas ciblas. Lo meteis viatge permetèt a Jacques Chirac e al [[Primièr ministre del Reialme Unit|primièr ministre britanic]] [[Tony Blair]] d'aviar una collaboracion que finiguèt que desboquèt sus la mesa en plaça de la [[taxacion dels bilhets d'avion]] per finançar l'[[ajuda al desvolopament]]. == Istoric == La frasa foguèt escricha per [[Jean-Paul Deléage]] (fisician, geopolitològ, mèstre de conferéncias a las universitats d'Orleans e de París, militant e istorian de l'ecologia) especialament pel discors del president francés de l'epòca a aquel somalh mondial. Aquela frasa foguèt inspirada per la cançon ''Beds are Burning'' de [[Midnight Oil]] en 1986 (extrach : {{Citacion|''How do we sleep while our beds are burning''}})<ref name=":0">{{Fr}} Stéphane Davet, [https://www.lemonde.fr/musiques/article/2017/07/10/midnight-oil-toujours-verts_5158383_1654986.html Midnight Oil, toujours verts], ''[[Le Monde]]'', 10 de julhet de 2017.</ref><ref>{{Fr}} Cathy Lafon, [https://web.archive.org/web/20131203080921/http://maplanete.blogs.sudouest.fr/archive/2013/07/28/chanson-culte-beds-are-burning-de-midnight-oil-1006034.html Chanson culte. "Beds are burning", de Midnight Oil], ''[[Sud-Ouest]]'', 2 de setembre de 2013.</ref>. A l'epòca, Australia èra en preda als fuòcs de bòsques e lo [[rescalfament climatic]] n'èra la causa segon los militants ecologistas<ref name=":0" />. === Contèxt === Lo discors de [[Jacques Chirac]] aguèt lòc lo diluns [[2 de setembre]] davant l'assemblada plenièra de la quatrena edicion de çò que l'òm nomena comunament los [[Somalh de la Tèrra|somahs de la Tèrra]], la quala comencèt lo diluns [[26 d'agost]] e deviá s'acabar lo dimècres [[4 de setembre]]. L'òme s'expremiguèt a la tribuna alara que veniá d'èsser reelegit [[President de la Republica Francesa]] lo 5 de mai precedent, al tèrme d'una [[Eleccion presidenciala francesa de 2002|eleccion]] durant la quala l'[[environament]] tengèut pas qu'una plaça segondària e que foguèt sustot marcada per la preséncia del candidat d'[[extrèma drecha]] [[Jean-Marie Le Pen]] al segond torn, aqueste sus qué se focalizèran los mèdias nacionals durant las setmanas que seguiguèron. En rota per lo somalh, Jacques Chirac s'arrestèt a [[N'Djamena]], al [[Chad]], lo dimenge [[1èr de setembre]]. Encontrèt [[Idriss Déby Itno]] e s'entretenguèt ambe el de la situacion regionala e de las relacions bilateralas abans de lo convidar en França e de repréner l'avion pel somalh. L'[[Airbus]] presidencial aterrèt sus la basa aeriana de [[Waterkloof]] a l'entorn de 21 òras e 30 minutas, e lo President s'installèt a l'ostalariá Sandton Hilton una mièja òra mai tard. Es pas lo primièr còp que Jacques Chirac se retrobava en [[Sud-Africa]] coma cap de l'Estat francés : en junh de 1998, efectuèt una visita d'Estat de dos jorns dins aqueste país del 26 al 28. Çaquelà, encontrèt [[Nelson Mandela]] a aquela escasença, e visitèt pas [[Johannesburg]], ont aviá lòc lo somalh. === Contengut === Lo passatge lo mai celèbre del discors de Jacques Chirac es constituït per qualques frasas liminaras : : {{Citacion|Nòstre ostal crema e agacham endacòm mai. La natura, mutilada, subrespleitada, arriba pas mai a se reconstituir, e refusam de l'admetre. L'umanitat sofrís. Sofrís de mal desvolopament, al nòrd coma al sud, e sèm indiferents. La Tèrra e l'umanitat son en perilh, e ne sèm totes responsables.}} Enumerèt après los grands problèmas [[environament|environamentals]] e de [[desvolopament uman (economia)|desvolopament uman]] que se pausan [[continent]] per continent. Citada la primièra, l'[[Euròpa]] tocada per de [[Catastròfa naturala|catastròfas naturalas]] e de [[Crisi sanitària|crisis sanitàrias]]. En [[America del Nòrd]], l'[[economia dels Estats Units]] sovent {{Citacion|bolimica en [[Ressorsa naturala|ressorsas naturalas]]}} e {{Citacion|portada d'una [[crisi de fisança]] dins sos mòdes de regulacion}}. L'[[America Latina|America latina]] que vei ressorgir {{Citacion|la crisi financièra}} e sos contracòps socials. De son costat, l'[[Asia]] menaçada d'[[empoisonament]] per una [[pollucion]] que s'espandís e menaça, çò dont testimoniarà, segon Jacques Chirac, {{Citacion|lo [[Nívol brun d'Asia|nívol brun]]}}. L'[[Africa]] per çò qu'es d'es {{Citacion|aclapada pels [[Conflicte (sciéncias socialas)|conflictes]], lo [[sida]], la [[desertificacion]], la [[famina]]}}. Per finir, citèt d'unes [[Estat insular|Estats insulars]] menaçats de disparicion del fach del [[rescalfament climatic]]. === Comentaris e analisis === [[Fichièr:Chirac Bush 20020526-2 paris1-515h.jpg|vinheta|[[Jacques Chirac]] (a drecha) en 2002 ambe [[George W. Bush]] (a esquèrra), una cibla indirècta de son discors de Johannesburg.]] Los comentaires del discors consideran generalament que constituís una descripcion exacta de la situacion en cors en matèria d'environament. Pr’aquò opausat a [[Jacques Chirac]] sus de nombrosas questions, lo [[Partit Comunista Francés]] estima per exemple que per son biais França aguèt rason, a trobat {{Citacion|los mots justs}}. Çaquelà, las rasons que possan los uns e los autres a jutjar lo contengut del discors positivament divergisson, e lo PCF i vei per exemple un vertadièr diagnostic portat per [[França]] dins {{Citacion|una arèna onusiana}} e que {{Citacion|trencava ambe la vanitat dels [[Estats Units d'America|Estats Units]], campions totas categorias en matèria de pollucion mas refusant de ratificar lo [[Protocòl de Quiòto]]}}. === Consequéncias === Ulteriorament, mantun comentaires soslinhan que ni [[Jacques Chirac]], ni las personas l'escotant o que visava implicitament an pas pres de mesuras en favor de l'[[environament]]. La formula es alara represa per la premsa, per indicar que lo fuòc crema totjorn e/o que un tal agacha totjorn endacòm mai. Segon lo [[Partit Comunista Francés]], atal :<blockquote>{{Citacion|La formula de Jacques Chirac al Somalh de la Tèrra es intrada dins lo trist placard de las frasas sens endeman e de las ocasions perdudas.}}</blockquote>De fach, pauc après lo Somalh, Jacques Chirac aviá ja declarat que sabiá que l'impacte de l'encontre internacional seriá reduch, se çò es en matèria de [[Educacion environamentala|sensibilizacion]] :<blockquote>{{Citacion|Los tèxts del somalh son çò que son. An una portada limitada, benlèu, mas incontestablement son un moment de presa de consciéncia e una avançada. Es ben çò qu'òm esperava d'aquel somalh dificil.}}</blockquote> == Autras expressions == Un provèrbi romanés es mai pròche, ambe la meteissa significacion : {{Citacion|La Tèrra crema e mameta se penchena}} (''Țara arde și baba se piaptănă''). Al [[Fòrum Economic Mondial]] de genièr de [[2019]], la joventa militanta [[Suècia|suedesa]] [[Greta Thunberg]] utiliza una formulacion similara en declarant : {{Citacion|Nòstre ostal es en fuòc. Vòl que ressentatz la paur que ressenti cada jorn. Avèm mai que dotze ans per agir. E òm fach res !}}<ref>{{Fr}} Marianne Enault, [https://www.lejdd.fr/Politique/notre-maison-brule-et-nous-regardons-ailleurs-pourquoi-la-phrase-de-chirac-sur-le-climat-est-encore-dactualite-3921855 "Notre maison brûle et nous regardons ailleurs..." : pourquoi la phrase de Chirac sur le climat est encore d'actualité], ''[[Le Journal du Dimanche]]'', 26 de setembre de 2019.</ref>. == Nòtas e referéncias == {{Traduccion/Referéncia|fr|Notre maison brûle et nous regardons ailleurs|163095481}} <references /> == Vejatz tanben == === Bibliografia === * ''Notre maison brûle !'', Samson Florence, prefaci d'[[Axel Kahn]], Theles, genièr de 2006 <small>(<nowiki>ISBN 978-2847766127</nowiki>)</small>. Aqueste assag es una extrapolacion del discors del President de la Republica. Reven suls moments fòrts de l'istòria contemporanèa en abordant mantuna tematics : guèrras, atemptats extremistas, religions, ecologia, descobèrtas scientificas e lors incidéncias sus l'environament. * ''[[Dol (benda dessenhada)|Dol]]'' es una [[benda dessenhada]] de [[Philippe Squarzoni]] publicada en 2006 per Les Requins Marteaux. Es una critica de la politica francesa de las annadas 2000 e especialament un bilan de la politica de Jacques Chirac. A la fin de la creacion de l'album, Philippe Squarzoni analisa la politica environamentala del president e los enjòcs darrièra aquela frasa corta, e decidís d'en far un entièr, ''[[Saison Brune]]''. L'autor a recebut en 2012 lo prèmi Léon de Rosen per l'[[Acadèmia Francesa]] per sa contribucion a la compreneson e a l'espandiment de las valors que recobra la nocion de respècte de l'environament. === Articles ligats === * [[Jacques Chirac]] * [[Rescalfament climatic]] * [[Desvolopament sostenable]] * [[Protocòl de Quiòto]] * [[Acòrd de París sul clima]] === Ligams extèrnes === * {{Fr}} [https://fr.wikisource.org/wiki/Discours_de_Jacques_Chirac_au_Sommet_mondial_du_d%C3%A9veloppement_%C3%A0_Johannesburg_le_2_septembre_2002 Discours de Jacques Chirac au Sommet mondial du développement à Johannesburg le 2 septembre 2002], [[Wikisource]] [[Categoria:Frasòta]] [[Categoria:Jacques Chirac]] [[Categoria:Cambiament climatic]] [[Categoria:2002]] klk3sku0r2kij405v21c0e1y7q7eiuh 0 173965 2497613 2452322 2026-04-06T08:37:36Z ~2026-20684-31 63001 2497613 wikitext text/x-wiki {{Infobox Partit politic |nom=Labour Party |color=#e4003b |estat=[[Reialme Unit]] |cap_títol_1=Cap |cap_nom_1=[[Keir Starmer|Sir Keir Starmer]] |cap_títol_2=Cap adjunt |cap_nom_2=[[Lucy Powell]] |president=[[Anna Turley]] |ideologia={{Bes | [[democracia social|socialdemocracia]] | [[liberalisme radical]] | [[eurofilia]] }} |creacion=27 de febrièr de 1900 |orientacion=[[centresquèrra]] a [[esquèrra (politica)|esquèrra]] |sètis1=[[Cambra de las Comunas del Reialme Unit|Cambra de las Comunas]] |1_sètis1=404 |2_sètis1=650 |3_sètis1=#e4003b |sètis2=[[Cambra dels Lòrds del Reialme Unit|Cambra dels Lòrds]] |1_sètis2=231 |2_sètis2=848 |3_sètis2=#e4003b |sètis3=[[Parlament escocés]] |1_sètis3=21 |2_sètis3=129 |3_sètis3=#e4003b |sètis4=[[Parlament galés]] |1_sètis4=29 |2_sètis4=60 |3_sètis4=#e4003b }} Lo '''Partit Trabalhista''' (en [[anglés]]: ''Labour Party'', {{AFI|[ˈleɪbə ˈpɑːti]|3=afi}})<ref>{{Ref-web|pagina=30|títol=Practical Lessons in Phonetics: Courses designed for First Year Students|url=https://www.researchgate.net/profile/Mohammed_Naoua/publication/323684709_Practical_Lessons_in_Phonetics_Courses_designed_for_First_Year_Students/links/5aa90045458515b024fb9c2e/Practical-Lessons-in-Phonetics-Courses-designed-for-First-Year-Students.pdf|sit=www.researchgate.net|lenga=en|an=2017|cognòm=Naoua|nom=Mohammed|editor=Universitat Echahid Hamma Lakhdhar}}</ref> es un [[partit politic]] [[Reialme Unit|britanic]] de centresquèrra,<ref>{{Ref-web|url=https://blogs.lse.ac.uk/europpblog/2015/05/14/mapping-europes-party-systems-which-parties-are-the-most-right-wing-and-left-wing-in-europe/|títol=Mapping Europe’s party systems: which parties are the most right-wing and left-wing in Europe?|sit=blogs.lse.ac.uk|editor=Escòla d'Economia de Londres|cognòm=Bakker|cognòm2=Jolly|cognòm3=Polk|nom=Ryan|nom2=Seth|nom3=Jonathan|data=14 de mai de 2015|consulta=5 de junh de 2024}}</ref><ref>{{Ref-web|url=https://www.nytimes.com/2024/07/05/opinion/uk-election-labour-conservatives.html|títol=Britain’s Election Is Not the Centrist Triumph It Appears to Be|cognòm=Stewart|nom=Rory|data=5 de junh de 2024|sit=[[New York Times|The New York Times]]|consulta=5 de junh de 2024}}</ref> qu'abraça diferents movements politics, particularament, la [[socialdemocracia]], lo [[socialisme democratic]], e lo [[sindicalisme]].<ref>{{Ref-libre|nom=Matthew |cognòm=Worley|an=2009|url=https://books.google.fr/books?id=Fki0YScKbA8C&pg=PA1&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|títol=The Foundations of the British Labour Party: Identities, Cultures and Perspectives, 1900–39|editor=Ashgate Publishing|isbn=978-0-7546-6731-5}}</ref> De tradicion populista, lo Partit Trabalhista foguèt fondat en 1900 per defendre los dreits dels obrièrs.<ref>{{Ref-libre|pagina=108|títol=Le parti travailliste et la décolonisation de l'Inde|cognòm=Fischer|nom=Georges|isbn=9782348051340|editor=BS Éditions|an=1966}}</ref> A partir dels ans 1920, davantejèt lo Partit Liberal; venguèt l'un dels dos partits principals del Reialme Unit amb lo [[Partit Conservador (Reialme Unit)|Partit Conservador]]. En 1945, s'existissiá 191 sindicats al Reialme Unit regropant 6 576 000 trabalhaires, nòu sindicats amassavan mai de 65 % dels aderents. <ref>{{Ref-libre|títol=Regards sur le communisme britannique: lectures|capítol=Le Parti Communiste pendant la Guerre Froide|pagina=193|cognòm=Boulouque|nom=Sylvestre|isbn=9782825137512|editor=L'Âge de l'Homme|an=2007}}</ref> Après dos decennis d'abséncia al govèrn del Reialme Unit, lo partit cambièt de linha politica sota l'influéncia dels modernizators dins lo contèxte de la divergéncia esquerrista en 1983.<ref>{{Ref-libre|títol=Comprendre la Grande-Bretagne de Tony Blair: Bilan d'une alternance politique|lenga=fr|url=https://books.google.fr/books?id=o4BDdJSXJ74C&printsec=frontcover&dq=Parti+Travailliste&hl=oc&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjlmNPCk5CHAxXzdqQEHfdmCoIQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=Parti%20Travailliste&f=false|cognòm=Avril|nom=Emmanuelle|pagina=13–15|editor=Presses Universitaires Septentrion|an=2001|isbn=9782859396626}}</ref> A la virda dels ans 1990 e 2000, prenguèt una posicion centrista e liberala, e aquesit l'economia del mercat virada cap a la convenéncia dels grands sectors economics.<ref>{{Ref-libre|url=https://books.google.fr/books?id=Hh8AEQAAQBAJ&pg=PA406&dq=Parti+Travailliste&hl=oc&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjlmNPCk5CHAxXzdqQEHfdmCoIQ6AF6BAgNEAI#v=onepage&q=Parti%20Travailliste&f=false|títol=Les partis politiques en Europe de l'Ouest|autor=Guy Hermet, Julian Thomas Hottinger, Daniel-Louis Seiler|isbn=9782402454858|pagina=406|editor=Economica|an=1997}}</ref> Aquel periòde èra nomenat ''New Labour'', jos la direccion de [[Tony Blair]] puèi [[Gordon Brown]], al poder de [[1997]] a [[2010]]. En setembre de [[2015]], [[Jeremy Corbyn]], membre de l'ala radicala de Partit Trabalhista e fòrça critic del bilanç de Blair, marquèt un retorn a l'esquèrra a l'eleccion a la presidéncia del partit. Lo Partit Partit es lo pus grand partit del [[Senedd]] (Parlament Galés), essent l'unic partit formant lo govèrn de [[Galas]]. == Referéncias == {{Referéncias|colomnas=2}} == Ligams extèrnes == * {{En}} [http://labour.org.uk/ Sit oficial] {{Autoritats}}{{Politica}} [[Categoria:Partit politic britanic]] [[Categoria:Partit socialista o socialdemocrata]] ix7zb9gde5psc8duglhd9jah18t3olm 2 188877 2497600 2496376 2026-04-06T01:25:09Z Dostojewskij 20932 6 abril de 2026 2497600 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:French administrative divisions in Occitania (OC).svg|thumb|[[Occitan]]]] [[Fichièr:Idioma occitano.png|thumb|[[Occitan]]]] * ID de l’utilisateur: 20.932 * Date d’inscription: 2014-09-14 {| class="wikitable" |- ! Date !! Live edits !! Deleted edits !! Total edits !! Main !! Pages edited (total) |- | 6 decembre de 2014 || 1 || 0 || 1 || 1 || 1 |- | 30 mai de 2022 || 46 || 1 || 47 || 42 || 38 |- | 6 setembre de 2022 || '''106''' || 1 || '''107''' || '''100''' || 83 |- | 8 setembre de 2022 || 125 || 1 || 126 || 116 || '''100''' |- | 10 setembre de 2022 || '''225''' || 1 || '''226''' || '''215''' || 164 |- | 10 setembre de 2022 || 280 || 1 || 281 || 267 || '''205''' |- | 10 setembre de 2022 || '''301''' || 1 || '''302''' || 287 || 223 |- | 11 setembre de 2022 || 319 || 1 || 320 || '''304''' || 238 |- | 18 setembre de 2022 || 357 || 1 || 358 || 339 || 273 |- | 25 setembre de 2022 || '''430''' || 1 || '''431''' || '''411''' || '''323''' |- | 12 octobre de 2022 || '''505''' || 1 || '''506''' || 485 || 379 |- | 16 octobre de 2022 || 531 || 1 || 532 || '''510''' || '''403''' |- | 23 octobre de 2022 || '''603''' || 1 || '''604''' || 581 || 462 |- | 27 octobre de 2022 || 629 || 1 || 630 || '''606''' || 486 |- | 29 octobre de 2022 || 645 || 1 || 646 || 621 || '''501''' |- | 3 novembre de 2022 || '''706''' || 1 || '''707''' || 680 || 545 |- | 3 novembre de 2022 || 749 || 1 || 750 || '''718''' || 576 |- | 6 novembre de 2022 || 796 || 1 || 797 || 763 || '''614''' |- | 6 novembre de 2022 || '''803''' || 1 || '''804''' || 769 || 620 |- | 14 novembre de 2022 || 838 || 1 || 839 || '''803''' || 650 |- | 23 novembre de 2022 || '''909''' || 1 || '''910''' || 872 || '''716''' |- ! Date !! Live edits !! Deleted edits !! Total edits !! Main !! Pages modifiées (total) |- | 26 novembre de 2022 || 939 || 1 || 940 || '''901''' || 745 |- | 27 novembre de 2022 || '''1.002''' || 1 || '''1.003''' || 959 || '''801''' |- | 30 novembre de 2022 || 1.048 || 1 || 1.049 || '''1.001''' || 840 |- | 4 decembre de 2022 || '''1.103''' || 1 || '''1.104''' || 1.054 || 889 |- | 5 decembre de 2022 || 1.125 || 1 || 1.126 || 1.074 || '''908''' |- | 10 decembre de 2022 || 1.156 || '''2''' || 1.158 || '''1.102''' || 936 |- | 12 decembre de 2022 || 1.190 || 2 || 1.192 || 1.131 || 961 |- | 13 decembre de 2022 || '''1.212''' || 2 || '''1.214''' || 1.152 || 977 |- | 17 decembre de 2022 || 1.241 || 2 || 1.243 || 1.178 || '''1.001''' |- | 17 decembre de 2022 || 1.276 || 2 || 1.278 || '''1.212''' || 1.033 |- | 18 decembre de 2022 || '''1.301''' || 2 || '''1.303''' || 1.236 || 1.056 |- | 20 decembre de 2022 || '''1.416''' || 2 || '''1.418''' || '''1.344''' || '''1.133''' |- | 21 decembre de 2022 || 1.477 || 2 || 1.479 || '''1.401''' || 1.180 |- | 23 decembre de 2022 || '''1.578''' || 2 || '''1.580''' || 1.483 || '''1.264''' |- | 5 genièr de 2023 || '''1.612''' || 2 || '''1.614''' || '''1.516''' || 1.296 |- | 7 genièr de 2023 || 1.629 || 2 || 1.631 || 1.531 || '''1.309''' |- | 17 genièr de 2023 || '''1.727''' || 2 || '''1.729''' || '''1.623''' || 1.399 |- | 18 genièr de 2023 || 1.751 || 2 || 1.753 || 1.646 || '''1.413''' |- | 19 genièr de 2023 || 1.787 || 2 || 1.789 || 1.679 || 1.441 |- | 22 genièr de 2023 || '''1.859''' || 2 || '''1.861''' || '''1.748''' || 1.496 |- | 23 genièr de 2023 || 1.873 || 2 || 1.875 || 1.761 || '''1.504''' |- ! Date !! Live edits !! Deleted edits !! Total edits !! Main !! Pages modifiées (total) |- | 27 genièr de 2023 || '''1.911''' || 2 || '''1.913''' || 1.794 || 1.526 |- | 29 genièr de 2023 || 1.942 || 2 || 1.944 || '''1.823''' || 1.550 |- | 9 febrièr de 2023 || 1.999 || 2 || '''2.001''' || 1.874 || 1.597 |- | 11 febrièr de 2023 || '''2.004''' || 2 || 2.006 || 1.878 || '''1.601''' |- | 13 febrièr de 2023 || 2.028 || 2 || 2.030 || '''1.901''' || 1.621 |- | 24 febrièr de 2023 || '''2.123''' || 2 || '''2.125''' || 1.993 || '''1.703''' |- | 28 febrièr de 2023 || 2.135 || 2 || 2.137 || '''2.003''' || 1.713 |- | 11 març de 2023 || '''2.201''' || 2 || '''2.203''' || 2.067 || 1.762 |- | 26 març de 2023 || 2.243 || 2 || 2.245 || '''2.108''' || '''1.800''' |- | 26 abril de 2023 || '''2.310''' || 2 || '''2.312''' || 2.173 || 1.855 |- | 30 abril de 2023 || 2.383 || 2 || 2.385 || '''2.238''' || '''1.904''' |- | 15 mai de 2023 || '''2.426''' || 2 || '''2.428''' || 2.280 || 1.934 |- | 23 mai de 2023 || 2.454 || 2 || 2.456 || '''2.306''' || 1.946 |- | 24 mai de 2023 || '''2.505''' || 2 || '''2.507''' || 2.351 || 1.990 |- | 28 mai de 2023 || 2.523 || '''3''' || 2.526 || 2.368 || '''2.003''' |- | 11 julhet de 2023 || 2.594 || 3 || 2.597 || '''2.438''' || 2.064 |- | 23 julhet de 2023 || '''2.607''' || 3 || '''2.610''' || 2.450 || 2.075 |- | 5 setembre de 2023 || 2.647 || 3 || 2.650 || 2.489 || '''2.102''' |- | 26 setembre de 2023 || 2.685 || 3 || 2.688 || '''2.526''' || 2.133 |- | 19 novembre de 2023 || '''2.700''' || 3 || '''2.703''' || 2.539 || 2.147 |- | 3 decembre de 2023 || 2.764 || 3 || 2.767 || '''2.601''' || '''2.201''' |- ! Date !! Live edits !! Deleted edits !! Total edits !! Main !! Pages modifiées (total) |- | 8 genièr de 2024 || 2.776 || 3 || 2.769 || 2.612 || 2.212 |- | 15 genièr de 2024 || 2.799 || '''4''' || '''2.803''' || 2.631 || 2.228 |- | 15 genièr de 2024 || '''2.801''' || 4 || 2.805 || 2.631 || 2.229 |- | 17 març de 2024 || 2.879 || '''7''' || 2.886 || '''2.706''' || '''2.301''' |- | 22 març de 2024 || '''2.909''' || 7 || '''2.916''' || 2.735 || 2.325 |- | 21 abril de 2024 || '''3.000''' || 7 || '''3.007''' || '''2.824''' || '''2.404''' |- | 8 julhet de 2024 || 3.048 || '''52''' || '''3.100''' || 2.870 || 2.486 |- | 18 julhet de 2024 || 3.074 || 52 || 3.126 || 2.894 || '''2.509''' |- | 18 julhet de 2024 || 3.083 || 52 || 3.135 || '''2.902''' || 2.515 |- | 27 julhet de 2024 || '''3.129''' || 52 || 3.181 || 2.945 || 2.552 |- | 7 agost de 2024 || 3.148 || 52 || '''3.200''' || 2.962 || 2.564 |- | 18 setembre de 2024 || '''3.202''' || 52 || 3.254 || '''3.014''' || '''2.607''' |- | 29 setembre de 2024 || 3.248 || 52 || '''3.300''' || 3.059 || 2.641 |- | 15 octobre de 2024 || 3.280 || '''53''' || <span style="color:#0000FF">3.333</span> || 3.089 || 2.670 |- | 20 octobre de 2024 || '''3.300''' || 53 || 3.353 || '''3.108''' || 2.686 |- | 23 novembre de 2024 || 3.347 || 53 || '''3.400''' || 3.154 || '''2.730''' |- | 10 genièr de 2025 || '''3.416''' || 53 || 3.469 || '''3.221''' || 2.783 |- | 12 febrièr de 2025 || 3.451 || 53 || '''3.504''' || 3.255 || '''2.817''' |- | 27 març de 2025 || '''3.501''' || 53 || 3.554 || '''3.304''' || 2.851 |- | 10 abril de 2025 || 3.517 || 53 || 3.570 || 3.318 || 2.863 |- | 3 mai de 2025 || 3.547 || 53 || '''3.600''' || 3.347 || 2.885 |- ! Date !! Live edits !! Deleted edits !! Total edits !! Main !! Pages modifiées (total) |- | 17 mai de 2025 || 3.576 || 53 || 3.629 || 3.375 || '''2.912''' |- | 23 mai de 2025 || '''3.600''' || '''54''' || 3.654 || 3.397 || 2.930 |- | 15 junh de 2025 || 3.632 || '''55''' || 3.687 || '''3.429''' || 2.953 |- | 7 setembre de 2025 || '''3.733''' || 55 || '''3.788''' || '''3.529''' || '''3.013''' |- | 21 setembre de 2025 || 3.745 || 55 || '''3.800''' || 3.540 || 3.022 |- | 7 decembre de 2025 || '''3.844''' || '''56''' || '''3.900''' || '''3.637''' || 3.082 |- | 1 genièr de 2026 || 3.878 || 56 || 3.934 || 3.671 || '''3.103''' |- | 11 genièr de 2026 || 3.894 || 56 || 3.950 || 3.685 || 3.115 |- | 20 genièr de 2026 || '''3.905''' || 56 || 3.961 || 3.692 || 3.124 |- | 26 genièr de 2026 || 3.914 || 56 || 3.970 || '''3.700''' || 3.130 |- | 9 febrièr de 2026 || 3.946 || 56 || '''4.002''' || 3.730 || 3.147 |- | 16 març de 2026 || '''4.001''' || 56 || 4.057 || 3.782 || 3.175 |- | 6 abril de 2026 || 4.024 || 56 || 4.080 || '''3.804''' || 3.184 |- |} == Comptadors annadièrs == [[Fichièr:Wikipedia-logo-v2-oc.svg|thumb|[[Wikipèdia en occitan]]]] {| class="wikitable" |- ! Year !! Live edits !! Deleted edits !! Total edits !! Namespace Main |- | 2014 || 3 || 0 || 3 || 3 |- | 2015 || 7 || 0 || 7 || 6 |- | 2016 || 1 || 0 || 1 || 1 |- | 2017 || 3 || 0 || 3 || 2 |- | 2018 || 15 || 0 || 15 || 13 |- | 2019 || 2 || 0 || 2 || 2 |- | 2020 || 5 || 0 || 5 || 5 |- | 2021 || 5 || 0 || 5 || 5 |-style='background:#FFEE77' | 2022 || '''1.507''' || '''43''' || '''1.550''' || '''1.415''' |-style='background:#C0C0C0' | 2023 || 1.170 || 13 || 1.183 || 1.102 |-style='background:#DDAA77' | 2024 || 678 || 0 || 678 || 647 |- | 2025 || 481 || 0 || 481 || 469 |- | 2026<br/><small><small>(06.04.2026)</small></small> || 147 || 0 || 147 || 134 |- |} * [https://xtools.wmflabs.org/ec/oc.wikipedia.org/Dostojewskij xtools.wmflabs] * [https://oc.wikiscan.org/?menu=userstats&user=Dostojewskij oc.wikiscan] <div style="border: 3px solid green; margin: 2px; background-color: white;"><div style="margin: 10px;"> * <span style="color:#990000">❙❚❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span><span style="font-variant:small-caps;color:#000"></span><span style="color:#006699">❚❙❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span> [[wikidata:User:Dostojewskij/Contributions]] * {{0}}{{0}}{{0}}{{0}}[[Fichièr:Commons-logo.svg|20px]] [[commons:User:Dostojewskij/Contributions]] </div></div> == Categoria == # 🖫 [[:Categoria:Cantaira russa]] (6 setembre de '''2022''') # 🖫 [[:Categoria:Personalitat femenina russa]] (6 setembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Decès en 2022]] (10 setembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Actritz alemanda de filmes pornografics]] (17 setembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Actritz britanica de filmes pornografics]] (18 setembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Decès a Moscòu]] (3 novembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Decès a Nòva Orleans]] (22 novembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença a Besièrs]] (2 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Decès a Marselha]] (5 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença per vila en Austràlia]] (10 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença a Melbourne]] (10 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença per vila en Russia]] (12 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença a Sant Petersborg]] (12 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Decès a Sant Petersborg]] (12 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Decès a Florença]] (17 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença a Pisa]] (17 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Sant Petersborg]] (20 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença a San Francisco]] (20 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Estat de Nòva York]] (20 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença a Nòva York]] (20 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Actritz romanesa de filmes pornografics]] (21 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Illinois]] (21 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Loïsiana]] (23 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Wisconsin]] (23 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Mississipí]] (23 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Missorí]] (23 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Alabama]] (23 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Connecticut]] (23 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Kentucky]] (23 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Nòva Jersei]] (23 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Oklahoma]] (23 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Kansas]] (23 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Iowa]] (23 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Ohio]] (23 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Michigan]] (23 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Nebraska]] (23 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Virgínia]] (23 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Maryland]] (23 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Florida]] (23 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Massachusetts]] (23 decembre de 2022) # 🖫 [[:Categoria:Naissença a Evanston (Illinois)]] (7 genièr de '''2023''') # 🖫 [[:Categoria:Actritz canadiana de filmes pornografics]] (10 genièr de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença a Viena (Àustria)]] (17 genièr de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Tennessee]] (19 genièr de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Oregon]] (19 genièr de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Indiana]] (22 genièr de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Arkansas]] (22 genièr de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Arizòna]] (27 genièr de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença a Los Angeles]] (27 genièr de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Georgia (Estats Units)]] (27 genièr de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Washington (estat)]] (27 genièr de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Nòu Mexic]] (28 genièr de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Nòu Hampshire]] (2 febrièr de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Alaska]] (9 febrièr de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Rhode Island]] (9 febrièr de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Nevada]] (9 febrièr de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença a Baltimore]] (24 febrièr de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Colorado]] (24 febrièr de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Carolina del Sud]] (28 febrièr de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença a Chicago]] (11 març de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Carolina del Nòrd]] (26 abril de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Piemont]] (28 abril de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença a Novara]] (28 abril de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Delaware]] (28 abril de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Hawaii]] (28 abril de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Utah]] (30 abril de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Montana]] (30 abril de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Virgínia Occidentala]] (30 abril de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Maine]] (23 mai de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Wyoming]] (24 mai de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Idaho]] (24 mai de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Vermont]] (24 mai de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Dakota del Nòrd]] (24 mai de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Dakota del Sud]] (24 mai de 2023) # 🖫 [[:Categoria:Decès en 2024]] (9 genièr de '''2024''') # 🖫 [[:Categoria:2024]] (15 genièr de 2024) # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Anglatèrra]] (4 febrièr de 2024) # 🖫 [[:Categoria:Vila de l'óblast de Samara]] (8 julhet de 2024) # 🖫 [[:Categoria:Naissença a Jerusalèm]] (27 julhet de 2024) # 🖫 [[:Categoria:Naissença a San Diego]] (18 setembre de 2024) # 🖫 [[:Categoria:Decès en 2025]] (10 abril de '''2025''') # 🖫 [[:Categoria:Naissença en Galas]] (11 genièr de '''2026''') # 🖫 [[:Categoria:Decès en 2026]] (20 genièr de 2026 a 20.13) # 🖫 [[:Categoria:2026]] (20 genièr de 2026 a 20.15) # 🖫 [[:Categoria:2025]] (20 genièr de 2026 a 20.16) == Article == * 🖫 [[Nicole Kidman]] (30 abril de 2023) * 🖫 [[Lista de personas nascudas a Marselha]] (12 mai de 2023) ---- {{Occitània}} [[de:Benutzer:Dostojewskij/Bearbeitungen]] [[ca:Usuari:Dostojewskij/Contribucions]] [[ru:Участник:Dostojewskij/Мои правки]] [[pl:Wikipedysta:Dostojewskij/Wkład]] [[nl:Gebruiker:Dostojewskij/Gebruikersbijdragen]] [[fr:Utilisateur:Dostojewskij/Contributions]] [[pt:Usuário(a):Dostojewskij/Contribuições]] [[scn:Utenti:Dostojewskij/Cuntribbuti]] [[en:User:Dostojewskij/Contributions]] [[es:Usuario:Dostojewskij/Contribuciones]] [[uk:Користувач:Dostojewskij/Внесок]] [[no:Bruker:Dostojewskij/Bidrag]] [[wuu:User:Dostojewskij/我个贡献]] [[sv:Användare:Dostojewskij/Bidrag]] [[zh-min-nan:Iōng-chiá:Dostojewskij/Kòng-hiàn]] [[cs:Wikipedista:Dostojewskij/Příspěvky]] [[ht:Itilizatè:Dostojewskij/Kontribisyon]] [[bg:Потребител:Dostojewskij/Приноси]] [[ro:Utilizator:Dostojewskij/Contribuții]] [[lv:Dalībnieks:Dostojewskij/Devums]] [[tr:Kullanıcı:Dostojewskij/Katkılarım]] [[mai:प्रयोगकर्ता:Dostojewskij/योगदान]] [[id:Pengguna:Dostojewskij/Kontribusi]] [[mg:Mpikambana:Dostojewskij/Fandraisan'anjara]] [[da:Bruger:Dostojewskij/Bidrag]] [[bn:ব্যবহারকারী:Dostojewskij/অবদান]] [[ml:ഉപയോക്താവ്:Dostojewskij/സംഭാവനകൾ]] [[ast:Usuariu:Dostojewskij/Collaboraciones]] [[lmo:Utent:Dostojewskij/Contribuzzion]] [[szl:Używacz:Dostojewskij/Edycyje]] [[crh:Qullanıcı:Dostojewskij/İsseler]] [[kn:ಸದಸ್ಯ:Dostojewskij/ನನ್ನ ಕಾಣಿಕೆಗಳು]] [[ky:Колдонуучу:Dostojewskij/Салымдарым]] [[mk:Корисник:Dostojewskij/Придонеси]] [[sk:Redaktor:Dostojewskij/Príspevky]] [[ne:प्रयोगकर्ता:Dostojewskij/मेरो योगदानहरू]] [[ko:사용자:Dostojewskij/기여]] [[zh:User:Dostojewskij/贡献]] [[ja:利用者:Dostojewskij/投稿記録]] [[kk:Қатысушы:Dostojewskij/Үлесім]] [[it:Utente:Dostojewskij/Contributi]] [[be:Удзельнік:Dostojewskij/Уклад]] [[pa:ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Dostojewskij/ਯੋਗਦਾਨ]] [[fi:Käyttäjä:Dostojewskij/Muokkaukset]] [[ceb:Gumagamit:Dostojewskij/Mga tampo]] [[hi:सदस्य:Dostojewskij/योगदान]] [[uz:Foydalanuvchi:Dostojewskij/Hissam]] [[ms:Pengguna:Dostojewskij/Sumbangan]] [[la:Usor:Dostojewskij/Conlationes]] [[sat:ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ:Dostojewskij/ᱮᱱᱮᱢᱠᱩ]] [[bcl:Paragamit:Dostojewskij/Mga ambag]] [[nn:Brukar:Dostojewskij/Bidrag]] [[pam:User:Dostojewskij/Deng ambag]] [[fa:کاربر:Dostojewskij/مشارکت‌ها]] [[bs:Korisnik:Dostojewskij/Doprinosi]] [[vi:Thành viên:Dostojewskij/Đóng góp]] [[tg:Корбар:Dostojewskij/Ҳисса]] [[cv:Хутшăнакан:Dostojewskij/Хывнӑ тӳпе]] [[mn:Хэрэглэгч:Dostojewskij/Хэрэглэгчийн хувь нэмэр]] [[sq:Përdoruesi:Dostojewskij/Kontributet]] [[tl:Tagagamit:Dostojewskij/Mga ambag ko]] [[mr:सदस्य:Dostojewskij/माझे योगदान]] [[simple:User:Dostojewskij/My changes]] [[te:వాడుకరి:Dostojewskij/నా మార్పులు]] [[sh:Korisnik:Dostojewskij/Doprinos]] [[so:User:Dostojewskij/Ku darsashooyinka]] [[af:Gebruiker:Dostojewskij/Bydraes]] [[et:Kasutaja:Dostojewskij/Kaastöö]] [[nds:Bruker:Dostojewskij/Mien Arbeid]] [[yo:Oníṣe:Dostojewskij/Àwọn àfikún]] [[az:İstifadəçi:Dostojewskij/Töhfələrim]] [[war:Gumaramit:Dostojewskij/Akon mga ámot]] [[sco:Uiser:Dostojewskij/Contreibutions]] [[sl:Uporabnik:Dostojewskij/Prispevki]] [[se:Geavaheaddji:Dostojewskij/Mu rievdadusat]] [[vec:Utensa:Dostojewskij/Contribusion]] [[eu:Lankide:Dostojewskij/Nire ekarpenak]] [[bar:Nutza:Dostojewskij/Mei Gschriebnas]] [[dty:प्रयोगकर्ता:Dostojewskij/मेरो योगदानहरू]] [[hr:Suradnik:Dostojewskij/Doprinosi]] [[jv:Naraguna:Dostojewskij/Pasumbang]] [[be-tarask:Удзельнік:Dostojewskij/Унёсак]] [[gl:Usuario:Dostojewskij/Contribucións]] [[ka:მომხმარებელი:Dostojewskij/წვლილი]] [[sc:Usuàriu:Dostojewskij/Contributos mios]] [[sah:Кыттааччы:Dostojewskij/Суруйуу тиһилигэ]] [[th:ผู้ใช้:Dostojewskij/ส่วนร่วม]] [[ln:Utilisateur:Dostojewskij/Nkásá nakomí]] [[si:පරිශීලක:Dostojewskij/මගේ දායකත්වය]] [[eo:Uzanto:Dostojewskij/Kontribuoj]] [[ku:Bikarhêner:Dostojewskij/Beşdariyên min]] [[kw:Devnydhyer:Dostojewskij/Kevrohow]] [[sw:Mtumiaji:Dostojewskij/Michango]] [[ta:பயனர்:Dostojewskij/பங்களிப்புக்கள்]] [[kaa:Paydalanıwshı:Dostojewskij/Úlesim]] [[sr:Корисник:Dostojewskij/Доприноси]] [[cy:Defnyddiwr:Dostojewskij/Fy nghyfraniadau]] [[lt:Naudotojas:Dostojewskij/Mano indėlis]] [[ga:Úsáideoir:Dostojewskij/Iarrachtaí]] [[el:Χρήστης:Dostojewskij/Η συνεισφορά μου]] [[hy:Մասնակից:Dostojewskij/Ներդրում]] [[li:Gebroeker:Dostojewskij/Mien biedrages]] [[hu:Szerkesztő:Dostojewskij/Közreműködések]] [[rue:Хоснователь:Dostojewskij/Приспівкы]] [[mhr:Пайдаланыше:Dostojewskij/Мыйын надырем]] [[an:Usuario:Dostojewskij/Contribucions]] [[qu:Ruraq:Dostojewskij/Llamk'apusqaykuna]] [[vep:Kävutai:Dostojewskij/Tehtud rad]] [[lo:ຜູ້ໃຊ້:Dostojewskij/ປະກອບສ່ວນ]] [[olo:Käyttäi:Dostojewskij/Kohendukset]] [[ha:User:Dostojewskij/Gudummawa]] [[is:Notandi:Dostojewskij/Framlög]] [[lb:Benotzer:Dostojewskij/Kontributiounen]] [[io:Uzanto:Dostojewskij/Mea adportado]] [[os:Архайæг:Dostojewskij/Бавæрд]] [[su:Pamaké:Dostojewskij/Kontribusi kuring]] [[or:ବ୍ୟବହାରକାରୀ:Dostojewskij/ଅବଦାନ]] [[pdc:Yuuser:Dostojewskij/Mei Ardickele]] [[haw:Mea hoʻohana:Dostojewskij/He aha ka'u i lūlū ai]] [[hsb:Wužiwar:Dostojewskij/Přinoški]] ecsudsgh51n1nkk2fg8jtk2rdr84tsw 0 189971 2497587 2483993 2026-04-05T19:38:44Z Raymond Trencavel 26125 /* Cançons mai conegudas */ 2497587 wikitext text/x-wiki [[Imatge:The Cure Live in Singapore 2- 1st August 2007.jpg|right|250px|thumb|'''The Cure''' sus l'empont a [[Singapor]] en 2007]] '''The Cure''' es un grop [[Reiaume Unit|britanic]] emblematic del pop [[rock]], fondat en 1978. Es actualament compausat de ''Robert Smith'' (cant e guitarra), ''Roger O'Donnell'' (clavièrs), ''Reeves Gabrels'' (guitarra), ''Simon Gallup'' (bassa), ''Perry Bamonte'' (guitarra e clavièrs) e ''Jason Cooper'' (batariá). Devenguts fòrça populars capvath lo monde entièr en plena periòda [[New wave (musica)|new wave]] au bèth miei de las annadas 1980, an fòrça influençat la cultura populara actuala, e pas unicament au nivèu de la musica : per exemple, fòrça monde de la mòda gotica an pres aqueste grop coma referéncia, en particular pr'amor de l'estetica ''victoriana romantica'' de lors disques del començament de las annadas 1980 (''Charlotte sometimes''), que fasián a-n'aqueste moment una musica malenconiosa, per pas díser sinistra, qualificada de còps de ''[[Ròck gotic|cold wave]]'' (''A forest''), e quitament un pauc mai tard son estat prés per modèla pr'amor de lor ''look'' post-[[punk]], tot aquò a contribuït de'n far un grop culte. L'autra fàcia del grop a partir de la segonda mitat de las annadas 1980 es la del grop [[Pop (musica)|pop]], au sens pròpi coma au sens musical del tèrme, qu'aguèron fòrça tubes entre 1985 e 1993 (''Boys don't cry'', ''In between days'', ''Close to me'', ''Just like heaven'', ''Lullaby'', ''Lovesong'', ''High''), fasent d'eles a-n'aquesta periòda un dels grops los mai populars de lor [[Generacion X|generacion]]. A partir de 1993-1994, '''The Cure''' passa un pauc de mòda, la popularitat del grop s'aflaquís pr'amor benlèu de la relèva, ambe la pujada d'una novèla mena de ''britpop'' ([[Blur]], [[Oasis (grop)|Oasis]], [[Dodgy]], [[The Cranberries|The Cranberries]], [[Supergrass]]...). Lor cançon de 1987 ''Just like heaven'' a la particularitat d'èsser ''culta'' pr'amor d'una part qu'es una de las mai conegudas de lor repertòri aus [[Estats Units d'America|Estats Units]], e d'autra part pr'amor qu'en [[França]] ([[Occitània]] francesa compresa) a servit a l'epòca (1987-1988) de generic a l'emission televisada ''[https://fr.wikipedia.org/wiki/Les%20Enfants%20du%20rock Les enfants du rock]''<ref>https://www.radiofrance.fr/franceinter/podcasts/pop-co/just-like-heaven-de-cure-1442958</ref>. ==Discografia== * 1979: ''Three Imaginary Boys'' * 1980: ''Seventeen Seconds'' * 1981: ''Faith'' * 1982: ''Pornography'' * 1984: ''The Top'' * 1985: ''The Head on the Door'' * 1987: ''Kiss Me, Kiss Me, Kiss Me'' * 1989: ''Disintegration'' * 1992: ''Wish'' * 1996: ''Wild Mood Swings'' * 2000: ''Bloodflowers'' * 2004: ''The Cure'' * 2008: ''4:13 Dream'' * 2024: ''Songs of a Lost World'' ==Cançons mai conegudas== * ''A forest'' (1980) * ''Charlotte Sometimes'' (1981 e 1986) * ''Let's Go to Bed'' (1983) * ''In Between Days'' (1986)<ref>http://www.chartsinfrance.net/The-Cure/In-Between-Days-s252.html</ref> * ''Close to me'' (1986) * ''Boys don't cry'' (1986)<ref>http://www.chartsinfrance.net/The-Cure/Boys-Don-t-Cry-New-Voice-New-Mix--sc344.html</ref> * ''Why can't I be you'' (1987) * ''Just like heaven'' (1987)<ref>http://www.chartsinfrance.net/The-Cure/Just-Like-Heaven-s539.html</ref> * ''Lullaby'' (1989)<ref>http://www.chartsinfrance.net/The-Cure/Lullaby-s851.html</ref> * ''Lovesong'' (1989) * ''Never enough'' (1990) * ''High'' (1992)<ref>http://www.chartsinfrance.net/The-Cure/High-s1434.html</ref> * ''Friday I'm In love'' (1992) * ''A Letter To Elise'' (1992) == Referéncias == [[Categoria:Grop de rock britanic|Cure, The]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1980|Cure, The]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1990|Cure, The]] [[Categoria:Grop de musica britanic|Cure, The]] [[Categoria:Grop de rock|Cure, The]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2000|Cure, The]] [[Categoria:New wave|Cure, The]] [[Categoria:Rock gotic|Cure, The]] 5pyv417qcahc285p7t79x9pbms9fzld 0 190610 2497579 2363222 2026-04-05T16:32:26Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2497579 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Joan Jett 2013.jpg|right|200px|thumb|'''Joan Jett''' en 2013]] '''Joan Jett''', de son nom vertadièr '''Joan Marie Larkin''', nascuda lo [[22 de setembre]] de 1958 a [[Wynnewood]] dins la banlèga de [[Filadèlfia]] ([[Estats Units d'America|Estats Units]]), es una guitarrista e cantaira [[anglés|anglofòna]] [[Estats Units d'America|americana]] de [[Musica Rock|ròck]]. Es sustot coneguda per sa represa del títol ''I Love Rock 'n' Roll'' en 1982, tròç [[Musica Rock|ròck]] compausat e enregistrat en 1975 per Alan Merrill e Jake Hooker del grop anglo-american ''The Arrows''. '''Joan Jett''' es l'un dels sòcis fondators en 1975 del grop efemèr de [[Musica Rock|ròck]] ''The Runaways'' ambe la bataira Sandy West, Micki Steele, Jackie Fox, Lila Ford e Cherie Currie. Lo grop se separa tre la debuta de l'annada de 1979. '''Joan Jett''' enregistra alavetz en 1981 aquela represa dels ''Arrows'', ''I Love Rock 'n' Roll''<ref>https://web.archive.org/web/20230207171136/https://www.rtl.fr/culture/musique/qui-est-reellement-a-l-origine-du-tube-i-love-rock-n-roll-7800827300</ref>, acompanhada dels '''Blackhearts''', sos musicians a n'aquel moment, Dougie a la guitarra sòlo, Thomas Price a la bassa e Kenny Laguna. Aquesta version de '''Joan Jett e los Blackhearts''' es un tube colossal dins lo monde entièr en 1982 e deveng aital un estandard del ròck, sovent représ tornamai per mantuns artistas, per exemple per [[Britney Spears]] en 2002, o encara parodiat en [[occitan]] pel grop [[Test]] en 1998 (''I Love cagarols''). ==Referéncias== {{ORDENA:Jett, Joan}} [[Categoria:Cantaira americana]] [[Categoria:Cantaira de rock]] [[Categoria:Naissença en 1958]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1980]] 3jz6osq1pwsuieohu6tdr5ygz3y7cqf 2 199181 2497590 2470245 2026-04-06T00:15:44Z François Fontan 58351 2497590 wikitext text/x-wiki == Fontan foguèt un important autor, legissètz sos libres e seguissètz l'òbra de l'original [[Benjamin Vautier|Ben Vautier]] ! == 99f90xxx90@qzueos.com t3l296pm8t4lmv2ai3a38tk38dt8l0s 0 199307 2497591 2491741 2026-04-06T00:29:53Z François Fontan 58351 Nome de l'oncle per François Fontan 2497591 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona|liga=[[Liga Magnus]]|nom=Christian Pouget|etnia=Occitan|alias=''Lo Brasilian''|imatge=ChristianPouget.JPG|legenda=Amb los Rapaces de Gap.}} '''Christian Pouget''' (nascut lo 11 de genièr de 1966 a [[Gap]], dins [[Alps Nauts]]) es un jogaire professional [[francés]] d'origina occitana de [[Oquei sus glaç|òquei sus glaç]]. Evoluava al pòst d'alièr esquèr o defensor. L'un dels mai genials atacants del hòquei sus glaç francés fa partida de la generacion de las [[Philippe Bozon]], Arnaud Briand amb los quals a partejat una linha en equipa de França, o autra Denis Perez e Christophe Vila. Es lo nebot del [[Judo|judocà]] Jean-Paul Coche. == Carrièra de jogaire == Pouget fa sas debutas al hòquei sus glaç dins sa vila natala de Gap. Jols conselhs del checoslovac [[Zdeněk Bláha]], pren gost a aquel espòrt e s'investís dins l'entrainament. Debuta dins lo [[Liga Magnus|campionat de França]] de primièra division en 1983. Las Aglas blavas acaban vicecampion de França, darrièr los Bocs de Megève que comptan dins lor reng Philippe Bozon. Bozon empòrta aquela annada lo trofèu Jean-Pierre-Graff de l'espèr melhor. Lo club gapençais envia alara son jogaire jove de 17 ans a Quebèc per fin qu'el s'aguérisse e jòga un mai grand nombre de partidas. Rejonh los Draveurs de Trois-Rivières dins la Liga de hòquei junior màger de [[Quebèc]]. Los Draveurs s'inclinan en quart de finala de la Copa del president contra los Voltejaires de Drummondville 4 victòrias a 3. La rota s'arrèsta al meteis estadi en 1986 contra lo Titan de Laval venceires cinc margas a zèro. Pouget participa a tres partidas. Doas sasons mai tard, torna dins lo capluòc del departament d'Alps Nauts e comença sa carrièra professionala. Los Gapençais prenon la tresena plaça del campionat 1987, e Pouget es elegit melhor jogaire francés. En 1988, l'equipa acaba sus la tresena marcha del podium. La sason seguenta es mai dificila, l'equipa acaba novena davant Bordèu mas coneis de dificultats financièras e decidís de far una pausa amb lo hòquei professional. Gap causís de davalar en Division 1. En 1989, Pouget rejonh donc Grenòble que decidís de bastir un grop ambiciós amb l'arribada de Bozon. Los brutlaires de lops s'inclinan en finala contra Roan. Un an mai tard, las doas equipas se retròban a aquel estadi de la competicion mas los isereses se revenjan. Mas lo club de Grenòble pòt pas defendre son títol e patís una liquidacion judiciària. Pouget partís alara a Chamonix en 1991. Los camoces acaban segond darrièr Roan. La sason seguenta, los normands empòrtan un còp mai la finala de las serias eliminatòrias contra Chamonix que compta dins sos rengs Christophe Vila, Vladimir Zubkov, Stéphane Barin e Gérald Guennelon. En 1993, partís en companhiá de Christophe Vila en Serie A italiana al HC Devils de Milan que comptan dins sos rengs de nombroses franceses. En semifinala de la Copa d'Euròpa dels clubs campions, Pouget se nafra grèvament pendent la partida contra lo Podhale Nowy Targ. {{ORDENA:Pouget, Christian}} [[Categoria:Jogaire occitan de òquei]] [[Categoria:Naissença a Gap]] [[Categoria:Esportiu Occitan]] [[Categoria:Naissença en 1966]] cscc0w679my61c9v87sptgj0ko785nm 0 200788 2497615 2495544 2026-04-06T08:39:06Z ~2026-20684-31 63001 2497615 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Karl Marx art detail, from- Long Live Mao Zedong Thought, People's Republic of China, undated, lithograph - Jordan Schnitzer Museum of Art, University of Oregon - Eugene, Oregon - DSC09526 (cropped).jpg|vinheta|285x285px|Imatge de [[Karl Marx]], pensaire important de l'esquèrra, especialament de la pensada comunista e socialista. ]] En [[Politica|politic]], l''''esquèrra''' (var. '''senèstra''', '''senèca''') se caracteriza per la defensa de l'[[egalitat sociala]], coma objectiu principal. Implica tipicament una preocupacion pels [[Ciutadanetat|ciutadans]] que son considerats desfavorizats, respècte als autres e una suposicion que i a d'inegalitats injustificadas que deurián èsser redusida o abolida. Los tèrmes "[[Drecha (politica)|drecha]]" e "esquèrra" foguèron encodats amb la [[Revolucion Francesa]] (1789–1799), e fasián referéncia a ont los politicians s'assetavan dins lo [[parlament francés]]: los assetats a la drecha de la cadièra del president parlamentari èran en granda partida partisans de l’''[[Ancian Regim]].''<ref name="Knapp">{{Ref-libre|autor=Andrew Knapp and Vincent Wright|url=http://books.google.com/?id=67ttjXHhT3wC&dq=the+government+and+politics+of+france&printsec=frontcover&q=|isbn=978-0-415-35732-6}}</ref> L'usatge dau tèrme « esquèrra » venguèt mai important aprèp la restauracion de la monarquia francesa en 1815 e foguèt aplicat als «Independents». Mai tard, foguèt aplicat a una gama de [[Movement sociau|movements socials]], mai que mai [[Republica|lo republicanisme]], [[Socialisme|lo socialisme]], <ref>{{Ref-libre|isbn=978-1608460731}}</ref> [[Comunisme|lo comunisme]] e [[Anarquisme|l'anarquisme]].<ref>{{Ref-libre|isbn=978-1-904859-16-1}}</ref> Dins lo contèxte contemporanèu, lo tèrme "esquèrra" es estat utilizat per descriure una granda varietat de [[Movement sociau|movements sociaus]],<ref>{{Ref-libre|isbn=978-1594032646}}</ref> dont lo movement [[Drechs civics|dels dreches civils]], los movements [[Pacifisme|antiguèrra]] e los movements [[Ecologisme|ecologistas]]. == Istòria == En politica, lo tèrme « esquèrra » deriva de la [[Revolucion Francesa]] : quand, lo [[28 d'agost]] de [[1789]], la question del drech de vèto del rei foguèt discutida a l' Assemblada Constituenta Nacionala, los deputats que s'opausavan a la proposicion s'assetèron a l'esquèrra del sèti del president, iniciant la costuma dels deputats radicals del [[Tèrç Estat]] identificant amb aquela posicion. Pendent tot lo sègle XIX en [[França]], la principala linha de division entre Esquèrra e Drecha èra entre partisans de la [[Republica]] e partisans de la [[Monarquia]].<ref>{{Ref-libre|autor=Andrew Knapp and Vincent Wright|url=http://books.google.com/?id=67ttjXHhT3wC&dq=the+government+and+politics+of+france&printsec=frontcover&q=|isbn=978-0-415-35732-6}}</ref> A partir de la segonda mitat del [[sègle XIX]], l'esquèrra ideologica fariá de mai en mai referéncia a diferents corrents de [[socialisme]] e [[Comunisme|de comunisme]] . Particularament influenta foguèt la publicacion del ''[[Manifèst del Partit comunista|Manifèst dau Partit comunista]]'' per [[Karl Marx|Marx]] e [[Friedrich Engels]] en 1848, qu'afirmava que l'[[istòria]] de totas [[Societat|las societats]] umanas fins a aquel moment èra l'istòria de la [[Lucha de las classas|lucha de las classa]]<nowiki/>s. Prediguèt qu'una [[revolucion]] [[Proletariat|proletària]] renversariá fin finala la societat [[Borgesiá|borgesa]] e, a travèrs l'abolicion de [[Proprietat|la proprietat privada]], creariá una societat sens [[Classa sociala|classa]], sens [[estat]] e pòst-[[Moneda|monetària]]. L' [[Primièra Internacionala|Associacion Internacionala dels Trabalhadors]] (1864–76), de còps nomenada la Primièra Internacionala, amassèt de representants de divèrses païses e de diferents grops d'esquèrra e d'[[Sindicat|organizacions sindicalas]]. Quauques contemporanèus de [[Karl Marx|Marx]] avián d'idèas similaras mas èran pas d'acòrdi amb la sieuna vision de cossí aténher una societat sens classa e sens estat. Après la sicion entre los grops ligats a [[Karl Marx|Marx]] e [[Mikhail Bakunin]] dins la Primièra Internacionala, los anarquistas formèron l'Associacion Internacionala dels Obrièrs. Dins las [[Ans 1990|annadas 1990]], la conversion dels partits socialistas europèus al [[liberalisme]] s'accelerèt sus lo continent, notadament amb lo [[Partit Trabalhista (Reialme Unit)|Partit Trabalhista Britanic]] jos la direccion de [[Tony Blair]] e lo Partit Socialdemòcrata Aleman jos [[Gerhard Schröder]]. Lo "blairisme" embracèt un tresen camin dins lo camp economic, en combinant d'[[Liberalisme economic|idèas economicas liberalas]] amb un progressisme social desprovesit d'aspiracions [[Egalitat sociala|egalitàrias]], venent una de las fòrças mai poderosas del centre-esquèrra europèa. Una autra linha de "socialisme" europèu representada a l'epòca èra aquela de [[Lionel Jospin]], alara [[Cap de govèrn|cap del govèrn]] [[França|francés]], qu'èra dobèrtament mens liberal. <ref name="Van Gosse 2005">{{Ref-libre|isbn=978-1-4039-6804-3}}</ref> Pasmens, aquela conjonctura èra pas destinada a durar. Aprèp la crisi economica de 2008 e la descreditacion consequenta del modèl neoliberal, de contratemps politics consecutius foguèron portats al partit, e la plataforma de [[Tony Blair|Blair]] perdèt lèu sa prominéncia al [[Reialme Unit]]. Dins una novèla eleccion intèrna del [[Partit politic|partit]], la victòria aclaparanta de Jeremy Corbyn (lo mai radical dels membres del [[Partit Trabalhista (Reialme Unit)|Partit Trabalhista]]) recuperèt gaireben totas las bandièras tradicionalas del Partit Laborista. == Posicions politicas == === Economia === Dins la sieuna istòria, l'esquèrra es estada associada a de sistèmas economics distinctes: * Mai que mai al sègle XIX, l'esquèrra [[Republica|republicana]] e lo [[liberalisme]] "radical" defendèron (o al mens acceptèron) lo [[liberalisme economic]] (subretot contra los privilègis "[[Feudalitat|feudals]]" e [[Mercantilisme|mercantilistas]]). Qualques [[Anarquisme|anarquistas]] individualistas (per exemple, Benjamin Tucker) se consideravan tanben coma de contunhaires dau "liberalisme de Manchester", en cresent que lo revengut dau [[Capital (economia)|capital]] èra possible sonque a causa de l'intervencion de l'[[estat]]. <ref>{{Ref-libre|url=http://www.mutualist.org/sitebuildercontent/sitebuilderfiles/MPE.pdf}}</ref> * Dins los [[Partit politic|partits]] d'esquèrra ligats a l' [[Internacionala Socialista]] (e tanben als social-liberals), es comun de preconizar una economia mixta, en combinant lo keynesianisme, l' [[estat del benestar]], e qualques formas de [[Democracia sociala|democracia industriala]] per limitar çò que considèran coma los problèmas del [[capitalisme]], del temps que mantenon una granda partida de l'[[economia]] dins lo sector privat. D'exemples d'aquela politica incluson los païses nòrdics e lo ''New Deal'' als [[Estats Units d'America|Estats Units]] . * Una partida de l'esquèrra preconiza la nacionalizacion ([[socializacion]] dels mejans de production a travèrs de l'[[estat]]) a granda escala e una economia planificada . Aquelas idèas foguèron l'inspiracion per la construccion del dich [[socialisme]] "real" dins l'[[URSS]] e los païses del Blòc Oriental, s'espandissent al cors del sègle XX cap a un vast nombre de païses (per exemple, [[Cuba]], [[Etiopia]], [[Republica Populara de China|China]] ), notadament dins l'encastre dau [[marxisme]]-[[leninisme]] . A partir de 1989, la màger part dels païses amb d'economias centralament planificadas se son desplaçats cap a una [[Liberalisme economic|liberalizacion economica]] e de còps tanben [[Liberalisme|politica]]. * Los socialistas de mercat, los cooperativistas e los mutualistas basan lors punts de vista sus una [[economia de mercat]] [[Socializacion|socializada]] ([[proprietat]] [[Collectivizacion|collectiva]]), dominada per d'entrepresas autogestionadas, volontàrias e cooperativas, basadas sus la democracia economica e industriala. Alara que los socialistas de mercat pòdon sostenir un estat de benestar, los mutualistas tenon de posicions [[Libertarianisme|libertarias]]. * Los socialistas libertaris, los [[Comunisme|comunistas]] del conselh, los [[Anarquisme|anarquistas]], e qualques [[Umanisme|umanistas]] creson dins una economia [[Descentralizacion|descentralizada]] dirigida per de [[Sindicat|sindicats]], de conselhs de trabalhadors, de cooperativas, [[Municipalitat|de municipalitats]], e [[Comuna (subdivision administrativa)|de comunas]], e s'opausan al contraròtle del [[govèrn]] e del privat de l'economia, preferissent ''lo [[Democracia dirècta|contraròtle local]]'' ont una nacion de regions [[Descentralizacion|descentralizadas]] son unificadas dins una [[confederacion]] umana. La " Novèla Esquèrra", associada a la protèsta e a la contracultura de las annadas 1960, preconizava tanben de posicions dins aquelas linhas. Amb las limitacions qu'avèm mencionadas, se pòt dire que dempuèi lo començament del [[sègle XX]], l'esquèrra es estada associada a de politicas que preconizavan una intervencion extensiva del [[govèrn]] dins l'economia.<ref>Eric D. Beinhocker. ''The origin of wealth''. Harvard Business Press. 2006. ISBN 978-1-57851-777-0 p. 416 [http://www.google.com/books?id=eUoolrxSFy0C&printsec=frontcover&dq=Beinhocker#PPA416,M1 Google Books]</ref> Pasmens, una tala definicion ignora de posicions flagrantament anti-estatistas tengudas per qualques corrents de l'esquèrra politica, coma [[Anarquisme|l'anarquisme]] — e tanben lo fach que las estapas finalas del [[comunisme]] preveson l'abolicion de l'[[estat]] [[Proletariat|proletari]] meteis. Una partida de l'esquèrra crei en l'[[economia]] [[Marxisme|marxista]], que se basa sus las teorias economicas de [[Karl Marx]] . Qualques unes destrian las teorias economicas de Marx de sa [[filosofia politica]], argumentant que l'apròchi de Marx per comprene l'economia es independent de sa defensa del [[socialisme]] [[Revolucion|revolucionari]] o de sa cresença dins l'inevitabilitat de la revolucion [[Proletariat|proletaria]] . <ref>{{Ref-web|url=http://www.hetwebsite.net/het/schools/neomarx.htm}}</ref> <ref>{{Ref-web|url=http://www.chass.utoronto.ca/~munro5/MARXECON.htm}}</ref> L'economia marxista s'apièja pas exclusivament sus Marx mas tira d'una varietat de fonts marxistas e non-marxistas. La "[[dictatura del proletariat]] " o "[[estat]] obrièr" son de tèrmes utilizats pels marxistas per descriure çò que veson coma un estat temporari entre la societat [[Capitalisme|capitalista]] e [[Comunisme|comunista]] . === L'ecologisme === Tant Karl Marx coma lo socialista [[William Morris]] èran preocupats per de questions [[Environament|environamentalas]]. Aprèp la [[Revolucion Russa]], de [[Scientific|scientifics]] environamentals, coma Alexander Bogdanov e l'organizacion ''Proletkult'', s'esforcèron d'incorporar l'[[ecologisme]] dins lo [[Bolchevics|bolchevisme]], e d' "integrar la produccion amb de leis e de limits [[Natura|naturals]]" dins la primièra decennia [[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|sovietica]]. Abans que [[Iòssif Stàlin|Joseph Stalin]] ataquèsse [[Ecologia|los ecologistas]] e la [[Ecologia|sciéncia de l'ecologia]], purguèt los ecologistas e promòguèt la pseudosciéncia de Trofim Lysenko. De manièra similara, [[Mao Zedong]] refusèt l'environamentalisme e cresiá que, en foncion de las leis del [[Materialisme|materialisme istoric]], tota la [[natura]] deuriá èsser plaçada al servici de la [[revolucion]]. A partir de 1970, l'[[environament]] venguèt una preocupacion creissenta de l'esquèrra, amb de [[Movement sociau|movements socials]] e qualques [[Sindicat|sindicats]] que fasián campanha sus de questions environamentalas. Per exemple, la ''Federacion dels Trabalhadors dels Constructors'' d'[[Austràlia]], menada pel [[Comunisme|comunista]] Jack Mundy, se jonhèt als [[Ecologia|ecologistas]] per boicotar de projèctes de desvolopament destructors de l'environament. Qualques segments de l'esquèrra socialista e marxista fusionèron conscientament l'[[ecologisme]] e l'anticapitalisme dins una [[ideologia]] ecosocialista.<ref>Per exemple, Wall, D., Babylon and Beyond: The Economics of Anti-Capitalist, Anti-Globalist and Radical Green Movements, 2005</ref> Barry Commoner articulèt una responsa d'esquèrra al modèl "Las Limitas de la Cresença" que prediguèt un esgotament catastrofic de las [[Ressorsas naturalas|ressorsas]] e una pression per l'environament, en soslinhant que las [[Tecnologia|tecnologias]] [[Capitalisme|capitalistas]] èran principalament responsablas de [[Degradacion de l'environament|la degradacion de l'environament]], al contrari de las pressions de la populacion.<ref>D'aprèp Commoner, B., The Closing Circle, 1972</ref> La degradacion de l'environament pòt èsser vista coma una question de [[Classa sociala|classa]] o [[Equitat|d'equitat]], doncas que la destruccion de l'environament tòca desproporcionadament las comunautats e los païses mai [[Pauretat|paures]]. <ref>{{Ref-web|url=http://www.blacksmithinstitute.org/articles/file/The+Argentimes.pdf}}</ref> Divèrses grops d'esquèrra o [[Socialisme|socialistas]] an una preocupacion environamentala clara, del temps que divèrses partits verds contenon una fòrta preséncia socialista. Per exemple, lo Partit Verd d'Anglatèrra e de País de Galas a un grop ecosocialista, l'Esquèrra Verda, que foguèt fondat en junh de 2005 e que sos membres ocupan un fum de pòstes influents dins lo partit, dont los ancians directors presidents Siân Berry e lo doctor Derek Wall, un ecosocialista e academic [[Marxisme|marxista]]. <ref>{{Ref-web|url=http://gptu.net/gleft/greenleft.shtml|data=}}</ref> Al [[sègle XXI]], las questions environamentalas son vengudas de mai en mai [[Politica|politizadas]], amb l'esquèrra qu'accepta generalament las conclusions de la màger part dels [[Scientific|scientifics]] [[Ecologia|environamentals]] sus l'origina antropogenica del [[rescalfament climatic]] <ref>{{Ref-web|url=http://www.usnews.com/blogs/barone/2009/03/16/the-left-pushes-secular-religions-global-warming-embryonic-stem-cell-research.html|data=}}</ref> <ref>{{Ref-web|url=http://dieoff.org/page8.htm|data=1992-11-18}}</ref> e que preconiza de politicas per lo reduire. Fòrça mond de [[Drecha (politica)|drecha]] s'opausan, siá en desacòrdi amb o en refusant aquelas conclusions, <ref>[http://www.nytimes.com/2007/11/13/science/earth/13book.html, "Challenges to both Left and Right on Global Warming", by Andrew C. Revkin, Nov. 13, 2007,] </ref> <ref>Chris Mooney, ''The Republican War on Science'', p. 89, Basic Books, 2006, ISBN 978-0-465-04676-8</ref> siá en dobtant de l'eficacitat de las solucions prepausadas (particularament en tèrmes de rapòrt còst/benefici). Pasmens, l'esquèrra es encara dividida sus cossí reduire eficaçament e equitativament las emissions de [[carbòni]] — lo centre-esquèrra preconiza sovent la dependéncia de mesuras de [[mercat]] coma lo comèrci de las emissions o un [[impòst]] sul carbòni, del temps que los mai a l'esquèrra an tendéncia a sostenir la regulacion e l'intervencion dirècta del [[govèrn]]. <ref>{{Ref-web|url=http://www.greenleft.org.au/node/41735}}</ref> <ref>{{Ref-web|url=http://www.solidarity.net.au/22/carbon-tax-not-the-solution-we-need-on-climate}}</ref> <ref>{{Ref-web|url=http://www.greenleft.org.au/node/43410}}</ref> === Nacionalisme e antinacionalisme === La question de [[Nacionalitat|la nacionalitat]] e [[Nacionalisme|del nacionalisme]] es estada una caracteristica centrala dau debat politic d'esquèrra. Pendent la [[Revolucion Francesa]], lo nacionalisme foguèt una politica de l'Esquèrra [[Republica|Republicana]].<ref>William Doyle, ''The Oxford History of the French Revolution'', Oxford University Press, 2003, ISBN 978-0-19-925298-5</ref> L'Esquèrra Republicana preconizèt lo nacionalisme civic<ref>{{Ref-libre|autor=Andrew Knapp and Vincent Wright|url=http://books.google.com/?id=67ttjXHhT3wC&dq=the+government+and+politics+of+france&printsec=frontcover&q=|isbn=978-0-415-35732-6}}</ref>, e argumentèt que la [[nacion]] es un "plebiscit quotidian" format per la "volontat de viure amassa". Ligat al « revanchisme francés », lo desir beligerant de se venjar còntra l' [[Empèri Alemand]] e de tornar prene lo contraròtle d'[[Alsàcia-Lorena]], lo nacionalisme èra de còps opausat a [[Imperialisme|l'imperialisme]] . Dins [[Ans 1880|las annadas 1880]], i aguèt un debat entre aqueles que, coma [[Georges Clemenceau]] (radicau), [[Joan Jaurés|Jean Jaurès]] ([[Socialisme|socialista]]) e [[Maurice Barrès|Maurici Barrès]] ([[Nacionalisme|nacionalista]]), argumentavan que [[Colonialisme|lo colonialisme]] aviá desviat [[França]] de la « linha blava dels [[Vòges]] » (en se referissent a [[Alsàcia-Lorena]]), e lo «'' lobby'' colonial », coma lo republican Ferry (Ferryon) . Gambetta (republicana) e Eugène Etienne, lo president del [[grop parlamentari]] colonial. Après l'[[afar Dreyfus]], pasmens, lo nacionalisme venguèt de mai en mai associat a l'extrèma drecha.<ref>Winock, Michel (dir.), ''Histoire de l'extrême droite en France'' (1993).</ref> L’internacionalisme [[Proletariat|proletari]] foguèt considerat coma un impediment a la [[guèrra]], perque las personas que partejan d’[[Interès general|interèsses comuns]] son mens propensas a prene las armas las unas contra las autras, e preferiguèron puslèu se concentrar sus [[Lucha de las classas|la lucha contra la classa dominanta]]. Segon la [[Marxisme|teoria marxista]], l’antòn de l’internacionalisme proletari es lo [[nacionalisme]] [[Borgesiá|borgés]]. D’unes marxistas, amassa amb d’autres sectors de l’esquèrra, vegèron dins lo nacionalisme<ref>Szporluk, Roman. Communism and Nationalism. 2nd. Oxford University Press, 1991</ref>, dins lo [[racisme]], d’expressions [[Ideologia|ideologicas]] opausadas a aquela vision. L'[[anarquisme]] a desvolopat una critica del nacionalisme que se centra sul ròtle del nacionalisme per justificar e consolidar lo poder e la dominacion estatala. A travèrs son objectiu d'unificacion, lo nacionalisme s'esfòrça per la centralizacion, tant dins de territòris especifics coma dins una [[elèit]] dominanta d'individús, del temps que prepara la populacion a l'[[Esplecha sociala|esplecha]] [[Capitalisme|capitalista]]. Dins l'anarquisme, aquel subjècte es estat tractat exaustivament per Rudolf Rocker dins ''Nationalism and Culture'' e dins las òbras de Fredy Perlman, coma dins ''Against His-Story, Against Leviathan'' e ''The Continuing Appeal of Nationalism''. == Vejatz tanben == * [[Anarquisme]] * [[Democracia dirècta]] * [[Liberalisme]] * [[Drecha (politica)]] * [[Marxisme]] == Notas e Referèncias == {{ORDENA:Esquèrra}} <references /> [[Categoria:Politica]] [[Categoria:Ideologia]] [[Categoria:Pensada]] [[Categoria:Filosofia politica]] [[Categoria:Economia]] qtpymwwn7x69pw9g3sxwt4373s1jdbd 0 200954 2497584 2026-04-05T19:12:05Z Raymond Trencavel 26125 Creacion de la pagina amb « [[Imatge:Cutting crew band.jpg|200px|thumb|right|Lo grop anglés '''Cutting Crew''', aquí en 1989]] '''Cutting Crew''' es un grop de [[Pop (musica)|pop]] [[Musica Rock|ròck]] [[anglés]] format a [[Londres]] ([[Anglatèrra]]) pel guitarrista Kevin Scott MacMichael e lo cantaire Nick Van Eede en 1985, ambe lo bassista Colin Farley e lo bateire Martin Beadle a partir de 1986. En Occitània, son mai que mai coneguts per lor tube ''(I just) died in your arms''... » 2497584 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Cutting crew band.jpg|200px|thumb|right|Lo grop anglés '''Cutting Crew''', aquí en 1989]] '''Cutting Crew''' es un grop de [[Pop (musica)|pop]] [[Musica Rock|ròck]] [[anglés]] format a [[Londres]] ([[Anglatèrra]]) pel guitarrista Kevin Scott MacMichael e lo cantaire Nick Van Eede en 1985, ambe lo bassista Colin Farley e lo bateire Martin Beadle a partir de 1986. En Occitània, son mai que mai coneguts per lor tube ''(I just) died in your arms'' a la debuta de 1987 (tròç publicat en [[single]] fin 1986). bz8mnv23m63z1irnxoqt5tbqtado7r4 2497585 2497584 2026-04-05T19:13:22Z Raymond Trencavel 26125 2497585 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Cutting crew band.jpg|200px|thumb|right|Lo grop anglés '''Cutting Crew''', aquí en 1989]] '''Cutting Crew''' es un grop de [[Pop (musica)|pop]] [[Musica Rock|ròck]] [[anglés]] format a [[Londres]] ([[Anglatèrra]]) pel guitarrista Kevin Scott MacMichael e lo cantaire Nick Van Eede en 1985, ambe lo bassista Colin Farley e lo bateire Martin Beadle a partir de 1986. En [[Occitània]], son mai que mai coneguts per lor tube ''(I just) died in your arms'' a la debuta de 1987 (tròç publicat en [[single]] fin 1986). al4l2n7pcl5vay7f7mmvl8yf0bxqsu2 2497586 2497585 2026-04-05T19:14:15Z Raymond Trencavel 26125 2497586 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Cutting crew band.jpg|200px|thumb|right|Lo grop anglés '''Cutting Crew''', aquí en 1989]] '''Cutting Crew''' es un grop de [[Pop (musica)|pop]] [[Musica Rock|ròck]] [[anglés]] format a [[Londres]] ([[Anglatèrra]]) pel guitarrista Kevin Scott MacMichael e lo cantaire Nick Van Eede en 1985, ambe lo bassista Colin Farley e lo bateire Martin Beadle a partir de 1986. En [[Occitània]], son mai que mai coneguts per lor tube ''(I just) died in your arms'' a la debuta de 1987 (tròç publicat en [[single]] fin 1986). [[Categoria:Grop de rock britanic]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1980]] [[Categoria:Grop de musica britanic]] [[Categoria:Grop de rock]] n37gm72ncwpfv7jundmayl6n27v70bx 0 200955 2497594 2026-04-06T00:50:13Z François Fontan 58351 Creacion de Alexandre Texier per François Fontan 2497594 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona|escut=''Tex"|imatge=Stephenson 10 8 (54055798351) (cropped).jpg}} '''Alexandre Texier''' (nascut lo 13 de setembre de 1999 a [[Saint-Martin-d'Hères|Sant Martin-d'Hères]] en [[França]]) es un jogaire professional francés de [[Oquei sus glaç|òquei sus glaç]]. Evolua al pòst d'atacant. == Biografia == === Debuta amb Grenòble e l'equipa de França === Entièrament format al club dels Brutlaires de lops de Grenòble, Texier comença sa carrièra professionala lo jorn de sos 17 ans lo 13 de setembre de [[2016]] pendent la partida opausanta son equipa als Ducs de Dijon per la primièra jornada de la [[Liga Magnus]] 2016-2017. Marca son primièr triplat lo meteis ser. Empòrta amb Grenòble la Copa de França en 2017. Es regularament seleccionat dins las equipas de França joves, en [[2017]], a l'escasença de participar als Campionats del mond U18, U20 e sénior la meteissa annada mas una nafra en partida de preparacion del Mondial organizat en França la n'empacha. === Repesca e prèst en Finlàndia === Es causit lo 24 de junh de 2017 pels Blue Jackets de Columbus en 45na posicion, e primièra causida de Columbus qu'aviá pas de seleccion al primièr torn, pendent la repesca de dintrada dins la LNH 2017. S'agís del primièr francés a èsser seleccionat pendent una repesca de la LNH mentre qu'evolua en [[Liga Magnus]]. Mens d'un mes après èsser estat seleccionat, Alexandre Texier signa un contracte d'un an en [[Finlàndia]], amb lo club de Kalevan Pallo (KalPa), club de la flor finlandesa. Lo 22 de mai de 2018, signa un contracte de tres ans amb los Blue Jackets de Columbus. Rejonh pas sulcòp [[America del Nòrd]] puèi qu'es prestat al KalPa per perseguir son aprendissatge. Empòrta la [[Copa Spengler]] 2018 amb KalPa. === Debuta en LNH amb las Blue Jackets (2018) === En marces de 2019, mentre que son equipa es pas qualificada per las serias eliminatòrias del campionat finlandés, rejonh lo club-escòla de las Blue Jackets, las Monsters de Cleveland, qu'evoluan dins la Liga americana de òquei. Una setmana mai tard, inscriu sa primièra tòca en America del Nòrd en superioritat numerica. Après 7 partidas amb las Monsters al cors de los quals marca 5 ponches e 7 ponches, es apelat per Columbus e disputa sa primièra partida dins la Liga nacionala de òquei lo 5 d'abril de 2019, partida que permet a las Blue Jackets de se qualificar per las serias eliminatòrias. L'endeman, marca son primièr ponch dins la LNH contra los Senators d'Ottawa. Alexandre Texier marca sos dos primièrs tòcas en serias eliminatòrias de la LNH pendent lo quatren e darrièra partida del primièr torn contra lo Lightning de Tampa Bay lo 16 d'abril de 2019, participant atal a la victòria de las Blue Jackets 7-3. Lo 24 d'agost de 2022, los Blue Jackets anóncian que jogarà pas per Columbus pendent la sason 2022-2023 per protegir al melhor sa santat mentala. S'engatja l'endeman amb l'equipa soïssa de las Zürcher Schlittschuh Club Lions per una sason. Lo 19 d'abril de 2023, après una sason en [[Soïssa]], la franquesa de Columbus anóncia que Texier evoluarà tornarmai amb l'equipa de LNH per la sason 2023-2024. === Blues de Sant Loís (2024-2025) === Lo 28 de junh de 2024, Alexandre Texier es escambiat pels Blue Jackets de Columbus als Blues de Sant Loís contra una causida de quatrena torre a la repesca de dintrada dins la LNH 2025. Signa un contracte de dos ans amb los Blues. Lo 23 de novembre de 2025, los Blues anullan lo contracte de Texier, après 39 partidas, 6 ponches e 6 assisténcias pendent son passatge amb la franquesa. === Canadians de Montreal (dempuèi 2025) === Lo jorn de l'anullacion de son contracte amb los Blues, signa un contracte d'un an d'una valor d'un milion de dòlars amb los canadians de Montreal. E après aver disputat 25 partidas amb los canadians, recoltant 7 ponches e 9 passas, Texier s'ausís amb la franquesa suls tèrmes d'una prolongacion de contracte de dos ans (de 2026-2027 a 2027-2028), d'una valor de 2,5 milions de dòlars per annada. === Jòcs Olimpics d'ivèrn de Milan-Cortina 2026 === Èra lo sol membre actiu de la LNH dins la formacion francesa als [[Jòcs Olimpics d'Ivèrn de 2026|Jòcs Olimpics de Milan-Cortina]]. [[Categoria:Esportiu francés]] dp4vfsg049pd44kode93813mnc5z13v 2497595 2497594 2026-04-06T00:52:27Z François Fontan 58351 Club de Alexandre Texier per François Fontan 2497595 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona|escut=''Tex"|imatge=Stephenson 10 8 (54055798351) (cropped).jpg|draft=2017|club_actual=[[Canadians de Montreal]]}} '''Alexandre Texier''' (nascut lo 13 de setembre de 1999 a [[Saint-Martin-d'Hères|Sant Martin-d'Hères]] en [[França]]) es un jogaire professional francés de [[Oquei sus glaç|òquei sus glaç]]. Evolua al pòst d'atacant. == Biografia == === Debuta amb Grenòble e l'equipa de França === Entièrament format al club dels Brutlaires de lops de Grenòble, Texier comença sa carrièra professionala lo jorn de sos 17 ans lo 13 de setembre de [[2016]] pendent la partida opausanta son equipa als Ducs de Dijon per la primièra jornada de la [[Liga Magnus]] 2016-2017. Marca son primièr triplat lo meteis ser. Empòrta amb Grenòble la Copa de França en 2017. Es regularament seleccionat dins las equipas de França joves, en [[2017]], a l'escasença de participar als Campionats del mond U18, U20 e sénior la meteissa annada mas una nafra en partida de preparacion del Mondial organizat en França la n'empacha. === Repesca e prèst en Finlàndia === Es causit lo 24 de junh de 2017 pels Blue Jackets de Columbus en 45na posicion, e primièra causida de Columbus qu'aviá pas de seleccion al primièr torn, pendent la repesca de dintrada dins la LNH 2017. S'agís del primièr francés a èsser seleccionat pendent una repesca de la LNH mentre qu'evolua en [[Liga Magnus]]. Mens d'un mes après èsser estat seleccionat, Alexandre Texier signa un contracte d'un an en [[Finlàndia]], amb lo club de Kalevan Pallo (KalPa), club de la flor finlandesa. Lo 22 de mai de 2018, signa un contracte de tres ans amb los Blue Jackets de Columbus. Rejonh pas sulcòp [[America del Nòrd]] puèi qu'es prestat al KalPa per perseguir son aprendissatge. Empòrta la [[Copa Spengler]] 2018 amb KalPa. === Debuta en LNH amb las Blue Jackets (2018) === En marces de 2019, mentre que son equipa es pas qualificada per las serias eliminatòrias del campionat finlandés, rejonh lo club-escòla de las Blue Jackets, las Monsters de Cleveland, qu'evoluan dins la Liga americana de òquei. Una setmana mai tard, inscriu sa primièra tòca en America del Nòrd en superioritat numerica. Après 7 partidas amb las Monsters al cors de los quals marca 5 ponches e 7 ponches, es apelat per Columbus e disputa sa primièra partida dins la Liga nacionala de òquei lo 5 d'abril de 2019, partida que permet a las Blue Jackets de se qualificar per las serias eliminatòrias. L'endeman, marca son primièr ponch dins la LNH contra los Senators d'Ottawa. Alexandre Texier marca sos dos primièrs tòcas en serias eliminatòrias de la LNH pendent lo quatren e darrièra partida del primièr torn contra lo Lightning de Tampa Bay lo 16 d'abril de 2019, participant atal a la victòria de las Blue Jackets 7-3. Lo 24 d'agost de 2022, los Blue Jackets anóncian que jogarà pas per Columbus pendent la sason 2022-2023 per protegir al melhor sa santat mentala. S'engatja l'endeman amb l'equipa soïssa de las Zürcher Schlittschuh Club Lions per una sason. Lo 19 d'abril de 2023, après una sason en [[Soïssa]], la franquesa de Columbus anóncia que Texier evoluarà tornarmai amb l'equipa de LNH per la sason 2023-2024. === Blues de Sant Loís (2024-2025) === Lo 28 de junh de 2024, Alexandre Texier es escambiat pels Blue Jackets de Columbus als Blues de Sant Loís contra una causida de quatrena torre a la repesca de dintrada dins la LNH 2025. Signa un contracte de dos ans amb los Blues. Lo 23 de novembre de 2025, los Blues anullan lo contracte de Texier, après 39 partidas, 6 ponches e 6 assisténcias pendent son passatge amb la franquesa. === Canadians de Montreal (dempuèi 2025) === Lo jorn de l'anullacion de son contracte amb los Blues, signa un contracte d'un an d'una valor d'un milion de dòlars amb los canadians de Montreal. E après aver disputat 25 partidas amb los canadians, recoltant 7 ponches e 9 passas, Texier s'ausís amb la franquesa suls tèrmes d'una prolongacion de contracte de dos ans (de 2026-2027 a 2027-2028), d'una valor de 2,5 milions de dòlars per annada. === Jòcs Olimpics d'ivèrn de Milan-Cortina 2026 === Èra lo sol membre actiu de la LNH dins la formacion francesa als [[Jòcs Olimpics d'Ivèrn de 2026|Jòcs Olimpics de Milan-Cortina]]. [[Categoria:Esportiu francés]] cnakttnwfdi9r5nbvwsf5cue56ivv4q