Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 25621 2497804 2414089 2026-04-09T18:40:37Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Sent Nectaire]] cap a [[Sent Netère]] 2414088 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Nectaire | nom2 = ''Saint-Nectaire'' | imatge = St_Nectaire2.jpg | descripcion = | lògo = | escut = Blason ville fr Saint-Nectaire (Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63380 | cp = 63710 | cònsol = Alphonse Bellonte | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | latitud = 45.5881 | longitud = 2.99278 | alt mej = | alt mini = 609 | alt maxi = 1011 | km² = 33.26 |}} [[Imatge:St Nectaire1 2007.jpg|200px|left|thumb|Glèisa romanica de Sent Nectaire]] '''Sent Nectaire''' [sɛ̃.nəˈtɛʁə]<ref>Collectatge IEO 63.</ref> (''Saint-Nectaire'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]]</small>. z-Es famosa per sa granda glèisa [[art romanic|romanica]] e per le [[Sant Nectàrie (formatge)|formatge de Sent Nectari]]. z-Es tanben una viala de termalisme. == Geografia == Sent Neitaire se tròba dins los [[Monts Dòr]], z-elh mèma localizat dins le [[Pargue naturau regionau daus volcans d'Auvèrnhe|Pargue naturau regionau daus Volcans d'Auvèrnhe]]. La viala z-es devesida entre una viala nauta (a rasa de la glèisa de Nòsta Dama dau Mont Cornadòr) e una viala baissa. == Istòria == Le site de Sent Nectaire siguèt despuèi los temps paleolitics coma z-o mòstra un [[dolmèn]]. Au [[sègle XII]], le comte d'Auvèrnhe Guilhem VII donèt la tèrra de Sent Neitaire per qu'i fondèsson un luòc de pregèiras. == Toponimia== Atestat ''Sanctus Necterius'' en 1030 e 1286, trobèm tanben las fòrmas ''Sainectaire'', ''Sénectaire'', ''Sennectaire'', ''Sennecterre'', ''Seneterre'' e ''Senneterre''. == Monuments e patrimòni == [[Imatge:St-Nectaire - Vierge du Mt Cornadore JPG01.jpg|thumb|left|200px|Verge dau Mont Cornadòr]] * Glèisa de Nòsta Dama dau Mont Cornadòr (dau [[sègle XII]]) * Font petrificanta de Sent Neitaire ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=63380 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Alphonse Bellonte<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 4 août 2009</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=63380 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas de| insee =63380}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] 3zv2g42vhkpcnf2aupn05lrb8nm6drn 2497810 2497804 2026-04-09T18:58:01Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2497810 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Netère | nom2 = Sent Netèri | imatge = St_Nectaire2.jpg | descripcion = | lògo = | escut = Blason ville fr Saint-Nectaire (Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63380 | cp = 63710 | cònsol = Alphonse Bellonte | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici =sentneteròt/-a | latitud = 45.5881 | longitud = 2.99278 | alt mej = | alt mini = 609 | alt maxi = 1011 | km² = 33.26 ||nom3=''Saint-Nectaire''}} [[Imatge:St Nectaire1 2007.jpg|200px|left|thumb|Glèisa romanica de Sent Nectaire]] '''Sent Netère''' o '''Sent Netèri''' (''Saint-Nectaire'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. z-Es famosa per sa granda glèisa [[art romanic|romanica]] e per le [[Sent Nectari (formatge)|formatge de Sent Netère]]. z-Es tanben una viala de termalisme. == Geografia == Sent Netère se tròba dins los [[Monts Dòr]], z-elh mèma localizat dins le [[Pargue naturau regionau daus volcans d'Auvèrnhe|Pargue naturau regionau daus Volcans d'Auvèrnha]]. La viala z-es devesida entre una viala nauta (a rasa de la glèisa de Nòsta Dama dau Mont Cornador) e una viala bassa, que data dau sègle 19, quand se desvolopèt le torisme termau. == Istòria == Le site de Sent Netère siguèt despuèi los temps paleolitics coma z-o mòstra un [[dolmèn]]. Au [[sègle XII]], le comte d'Auvèrnhe Guilhem VII donèt la tèrra de Sent Netère per qu'i fondèsson un luòc de pregèiras. == Toponimia== Atestat ''Sanctus Necterius'' en 1030 e 1286, trobèm tanben las fòrmas ''Sainectaire'', ''Sénectaire'', ''Sennectaire'', ''Sennecterre'', ''Seneterre'' e ''Senneterre''. Dins le parlar de los Arnats (vialatge de la comuna) se ditz [ʃinˈtɛrə], dins le parlar de [[Sent Sandol]] [ʃɛ̃nˈtɛrə]. Mens localament, vèrs [[Verninas]], se ditz [sɛ̃ nᵊˈtɪj] (davant una <nowiki><i>, la <r> es sovent pas prononciada en bas auvernhat)</nowiki><ref>Collectatges IEO 63. (Los Arnats 08/04/2026).</ref>. S'agís clarament d'un tipe en -erius pusliau qu'en -arius, se deu doncas escriure '''Sent Netère''', o '''Sent Netèri''' per la forma de Verninas. == Monuments e patrimòni == [[Imatge:St-Nectaire - Vierge du Mt Cornadore JPG01.jpg|thumb|left|200px|Verge dau Mont Cornadòr]] * Glèisa de Nòsta Dama dau Mont Cornador (dau [[sègle XII]]) * Fònt petrifianta de Sent Netère ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=63380 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Alphonse Bellonte<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 4 août 2009</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=63380 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas de| insee =63380}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] evn7vy1t46istooaxme4cld6nh3drfd 2497830 2497810 2026-04-10T11:26:27Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Geografia. 2497830 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Netère | nom2 = Sent Netèri | imatge = St_Nectaire2.jpg | descripcion = | lògo = | escut = Blason ville fr Saint-Nectaire (Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63380 | cp = 63710 | cònsol = Alphonse Bellonte | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici =sentneteròt/-a | latitud = 45.5881 | longitud = 2.99278 | alt mej = | alt mini = 609 | alt maxi = 1011 | km² = 33.26 ||nom3=''Saint-Nectaire''}} '''Sent Netère''' o '''Sent Netèri''' (''Saint-Nectaire'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. z-Es famosa per sa granda glèisa [[art romanic|romanica]] e per le [[Sent Nectari (formatge)|formatge de Sent Netère]]. z-Èra tanben una viala de termalisme. == Geografia == Sent Netère se tròba dins los [[Monts Dòr]], z-elh mèma localizat dins le [[Pargue naturau regionau daus volcans d'Auvèrnhe|Pargue naturau regionau daus Volcans d'Auvèrnha]]. La viala z-es devesida entre una viala nauta (a rasa de la glèisa de Nòsta Dama dau Mont Cornador) e una viala bassa, que data dau sègle 19, quand se desvolopèt le torisme termau. Dètz comunas son limitròfas : {{Comunas limitròfas|comuna=Sent Netère|Nòrd=[[Aidac]]|Sud-Èst=[[Veirèiras]]|Èst=[[Montagut le Blanc]] [[Grandairòls]]|Nòrd-Oèst=[[Le Vernet Senta Margaida]]|Nòrd-Èst=[[Cornòl]] [[Olèis]]|Sud-Oèst=[[Sent Victor de la Ribèira]] [[Muròu]]}} === Vialatges de la comuna === * '''Los Arnats''' [lyz͜ arˈna] (fr. ''Les Arnats''), los abitants son apelats ''los ases''. * '''Boissèiras''' [bwiˈsɛra] (fr. ''Boissières''). * '''Freidafònt''' [ˌfridaˈfã] (fr. ''Freydefont''). * '''Las Granjas''' [la ˈgrãdza] (fr. ''Les Granges''). * '''Lambre''' [ˈlãbrə] (fr. Lambre). * '''Lentuègel''' [lɛ̃ˈtydzə] (fr. ''Lenteuge''). * ''Sailles'' (en francés). * '''Salhens''' (fr. ''Saillant''). * ''Sapchat'' (en francés). * '''Sauvanhac''' [sovaˈɲa] (fr. ''Sauvagnat''). * '''Tresenchas''' [trəˈzɛ̃tsa] (fr. ''Treizanches''). == Istòria == [[Fichièr:St Nectaire1 2007.jpg|vinheta|esquèrra|Glèisa romanica de Sent Nectaire]] Le site de Sent Netère siguèt despuèi los temps paleolitics coma z-o mòstra un [[dolmèn]]. Au [[sègle XII]], le comte d'Auvèrnhe Guilhem VII donèt la tèrra de Sent Netère per qu'i fondèsson un luòc de pregèiras. == Toponimia== Atestat ''Sanctus Necterius'' en 1030 e 1286, trobèm tanben las fòrmas ''Sainectaire'', ''Sénectaire'', ''Sennectaire'', ''Sennecterre'', ''Seneterre'' e ''Senneterre''. Dins le parlar de los Arnats (vialatge de la comuna) se ditz [ʃinˈtɛrə], dins le parlar de [[Sent Sandol]] [ʃɛ̃nˈtɛrə]. Mens localament, vèrs [[Verninas]], se ditz [sɛ̃ nᵊˈtɪj] (davant una <nowiki><i>, la <r> es sovent pas prononciada en bas auvernhat)</nowiki><ref>Collectatges IEO 63. (Los Arnats 08/04/2026).</ref>. S'agís clarament d'un tipe en -erius pusliau qu'en -arius, se deu doncas escriure '''Sent Netère''', o '''Sent Netèri''' per la forma de Verninas. == Monuments e patrimòni == [[Imatge:St-Nectaire - Vierge du Mt Cornadore JPG01.jpg|thumb|left|200px|Vièrja dau Mont Cornador]] * Glèisa de Nòsta Dama dau Mont Cornador (dau [[sègle XII]]) * Fònt petrifianta de Sent Netère ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=63380 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Alphonse Bellonte<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 4 août 2009</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=63380 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas de| insee =63380}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] 4j5e8bt9vkrbxbzody7f7lrtbdsvtfh 0 26015 2497809 2497758 2026-04-09T18:55:48Z Toku 7678 /* Lo metabolisme de las plantas */ 2497809 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} En [[bioquimia]], lo '''metabolisme''' que designa l'ensemble deus procès [[quimia|quimics]] qui debanan dens las [[cellula]]s e los organismes vius. Qu'implica duas vias quimicas: l'[[anabolisme]] (la sintesi deus elements constituents de las cellulas e deus elements utilizats peu son foncionament) e lo [[catabolisme]] (la degradacion de [[molecula]]s entà prodúser [[energia]] qui, per los organismes [[eterotròf]]s, ei la sola hont d'energia, au contra deu organismes [[autotròf]]s qui poden préner la loa energia de la [[lutz]] deu só). == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === === La revolucion quimica del sègle XVIII === === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === === Las descobèrtas recentas === == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === === Lo cicle de Krebs === === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme basal e la despensa energetica === === Las malautiás metabolicas === === Las errors innadas del metabolisme === === Nutricion e metabolisme === === Exercici fisic e metabolisme === == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === === Lo metabolisme de las plantas === Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]. === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] fxgkkcfycoz6ugg9kdsp91hgvycfar4 0 27534 2497784 2287799 2026-04-09T15:37:25Z Culex 7477 nouveau maire 2497784 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Comuna catalana |carta=cat | nom2=Cabestany |nom comuna=Cabestany | lògo= | ligam imatge=Cabestany - Place de la Révolution française.JPG | descripcion= |escut=Escut de Cabestany.svg |Comarca={{Rosselhon}} | arrondiment=[[Arrondiment de Perpinhan|Perpinhan]] | canton=[[Canton de Perpinyà-3|Perpinyà-3]] | cp=66330 |insee=66028 |cònsol=Édith Pugnet |mandat=[[2026]]-[[2032]] | alt mej= | longitud=2.94333333333 | latitud=42.6811111111 |alt mini=0 |alt maxi=53 |km²=10,42 |gentilici=Cabestanyencs (en [[francés]]) |sitweb= }} '''Cabestany''' (occitan '''Cabestanh''') es una comuna de [[Rosselhon]], dins la [[Catalonha del Nòrd]]. Administrativament es una [[comuna]] [[França|francesa]] del [[departament francés|departament]] dels [[Pirenèus Orientals]] e de la region d'{{Ocreg}}. ==Geografia== {{...}} ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=66028 |Títol= Lista deus cònsols successius<ref>[http://www.francegenweb.org/mairesgenweb/resultcommune.php?id=661 ''MairesGenWeb'']</ref>}} {{Elegit |Debuta=1977 |Fin= |Identitat=Jean Vila |Partit=[[PCF]] |Qualitat= deputat (1997-2002) }} {{Elegit |Debuta= |Fin= |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=1921 |Fin=1924 |Identitat=François Pomarède |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=1912 |Fin=1921 |Identitat=François Sagui Escudié |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=1909 |Fin=1912 |Identitat=Jacques Comignan |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=1893 |Fin=1909 |Identitat=Jean Fort |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=1886 |Fin=1893 |Identitat=Étienne Casadamont |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=1884 |Fin=1886 |Identitat=Théodore Carrère |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=1883 |Fin=1884 |Identitat=François Badie |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=1882 |Fin=1883 |Identitat=Emmanuel Pairi |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=1881 |Fin=1882 |Identitat=Joseph Cavaillé |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=1878 |Fin=1881 |Identitat=Jean Noguès |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=1876 |Fin=1878 |Identitat=Pierre Pastor |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=1874 |Fin=1876 |Identitat=Louis Sabardeil |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=1870 |Fin=1874 |Identitat=Jean Camo |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=1868 |Fin=? |Identitat=Michel Fort |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=1855 |Fin=1868 |Identitat=Victor Battle |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=1852 |Fin=1855 |Identitat=Joseph Pons |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=1848 |Fin=1852 |Identitat=Louis Sabardeil |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=1848 |Fin=1848 |Identitat=Joseph Gely |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=1837 |Fin=1848 |Identitat=Joseph Sabardeil |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=1834 |Fin=1837 |Identitat=Pierre Berga |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=1831 |Fin=1834 |Identitat=Augustin Oriola |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=1825 |Fin=1831 |Identitat=Antoine Meunier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= junh de 1815 |Fin=1825 |Identitat=Jean Berga<ref name=vppo/> <ref name=vppo>Fabricio Cardenas, [http://vieuxpapierspo.blogspot.fr/2014/01/cabestany-le-11-juin-1815.html Vieux papiers des Pyrénées-Orientales, ''Cabestany, le 11 juin 1815 '', 30.01.2014]</ref> |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=? |Fin= junh de 1815 |Identitat=Marc Beille<ref name=vppo/> |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=66028 |1962=1155 |1968=1346 |1975=3390 |1982=6221 |1990=7513 |1999=8259 |2006=8360 |2007=8395 |2008=8630 |cassini= |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats== * [[Guilhèm de Cabestanh]], trobador. * [[Mèstre de Cabestany]], escalpraire del sègle XII. {{commonscat}} ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Comunas de| insee =66028 }} [[Categoria:Comuna dels Pirenèus Orientals]] [[Categoria:Comuna de Rosselhon]] sfxpsrxdw1g6bwx9kb6k467rodewmx8 2497785 2497784 2026-04-09T15:38:09Z Culex 7477 /* Administracion */ +1 maire 2497785 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Comuna catalana |carta=cat | nom2=Cabestany |nom comuna=Cabestany | lògo= | ligam imatge=Cabestany - Place de la Révolution française.JPG | descripcion= |escut=Escut de Cabestany.svg |Comarca={{Rosselhon}} | arrondiment=[[Arrondiment de Perpinhan|Perpinhan]] | canton=[[Canton de Perpinyà-3|Perpinyà-3]] | cp=66330 |insee=66028 |cònsol=Édith Pugnet |mandat=[[2026]]-[[2032]] | alt mej= | longitud=2.94333333333 | latitud=42.6811111111 |alt mini=0 |alt maxi=53 |km²=10,42 |gentilici=Cabestanyencs (en [[francés]]) |sitweb= }} '''Cabestany''' (occitan '''Cabestanh''') es una comuna de [[Rosselhon]], dins la [[Catalonha del Nòrd]]. Administrativament es una [[comuna]] [[França|francesa]] del [[departament francés|departament]] dels [[Pirenèus Orientals]] e de la region d'{{Ocreg}}. ==Geografia== {{...}} ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=66028 |Títol= Lista deus cònsols successius<ref>[http://www.francegenweb.org/mairesgenweb/resultcommune.php?id=661 ''MairesGenWeb'']</ref>}} {{Elegit |Debuta=2021 |Fin= |Identitat=Édith Pugnet |Partit=[[PCF]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=1977 |Fin=2021 |Identitat=Jean Vila |Partit=[[PCF]] |Qualitat= deputat (1997-2002) }} {{Elegit |Debuta= |Fin= |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=1921 |Fin=1924 |Identitat=François Pomarède |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=1912 |Fin=1921 |Identitat=François Sagui Escudié |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=1909 |Fin=1912 |Identitat=Jacques Comignan |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=1893 |Fin=1909 |Identitat=Jean Fort |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=1886 |Fin=1893 |Identitat=Étienne Casadamont |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=1884 |Fin=1886 |Identitat=Théodore Carrère |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=1883 |Fin=1884 |Identitat=François Badie |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=1882 |Fin=1883 |Identitat=Emmanuel Pairi |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=1881 |Fin=1882 |Identitat=Joseph Cavaillé |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=1878 |Fin=1881 |Identitat=Jean Noguès |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=1876 |Fin=1878 |Identitat=Pierre Pastor |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=1874 |Fin=1876 |Identitat=Louis Sabardeil |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=1870 |Fin=1874 |Identitat=Jean Camo |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=1868 |Fin=? |Identitat=Michel Fort |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=1855 |Fin=1868 |Identitat=Victor Battle |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=1852 |Fin=1855 |Identitat=Joseph Pons |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=1848 |Fin=1852 |Identitat=Louis Sabardeil |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=1848 |Fin=1848 |Identitat=Joseph Gely |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=1837 |Fin=1848 |Identitat=Joseph Sabardeil |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=1834 |Fin=1837 |Identitat=Pierre Berga |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=1831 |Fin=1834 |Identitat=Augustin Oriola |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=1825 |Fin=1831 |Identitat=Antoine Meunier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= junh de 1815 |Fin=1825 |Identitat=Jean Berga<ref name=vppo/> <ref name=vppo>Fabricio Cardenas, [http://vieuxpapierspo.blogspot.fr/2014/01/cabestany-le-11-juin-1815.html Vieux papiers des Pyrénées-Orientales, ''Cabestany, le 11 juin 1815 '', 30.01.2014]</ref> |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=? |Fin= junh de 1815 |Identitat=Marc Beille<ref name=vppo/> |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=66028 |1962=1155 |1968=1346 |1975=3390 |1982=6221 |1990=7513 |1999=8259 |2006=8360 |2007=8395 |2008=8630 |cassini= |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats== * [[Guilhèm de Cabestanh]], trobador. * [[Mèstre de Cabestany]], escalpraire del sègle XII. {{commonscat}} ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Comunas de| insee =66028 }} [[Categoria:Comuna dels Pirenèus Orientals]] [[Categoria:Comuna de Rosselhon]] dxilar5r1lh0hw27ys1vuyp8d8hfr43 0 35208 2497815 1773356 2026-04-09T20:01:55Z Juan Emilio Prades Bel 26387 2497815 wikitext text/x-wiki {| cellpadding="1" style="float:right; border:1px solid #88a; background:#f7f8ff; padding:5px; font-size: 95%; margin: 0 0 0.5em 1em; width:250px" |+'''<big>Íxar/Híjar</big>''' |colspan=2|[[Image:Híjar, Teruel, Aragón.jpg|250px|thumb|Vista panoramica.]] |- |Comarca||[[Baish Martin]] |- |Província||[[Teròl (Província)|Teròl]] |- |Comunautat Autonòma||[[Aragon]] |- |Còde postal||44530 |- |Superficia||165,4 km² |- |Altitud||291 m |- |Populacion||align right|1949 ab. |- |Flume||align right|[[Martín]] |} [[Fichièr:Municipio de Híjar, provincia de Teruel, Aragón, España.jpg|vinheta|Íxar]] '''Íxar''' (en [[aragonés]] [[grafia SLA|SLA]]/[[grafia d'Òsca|GO]]) o '''Híjar''' (en [[castelhan]]) es una vila de la comunautat autonòma d'[[Aragon]]. Es lo capdulh de la comarca de [[Baish Martin]]. {{Portal Aragon}} {{Municipis de|44}} 4p7i4seakcbn4nqhf7spyp6gef25n2y 2497816 2497815 2026-04-09T20:02:18Z Juan Emilio Prades Bel 26387 2497816 wikitext text/x-wiki {| cellpadding="1" style="float:right; border:1px solid #88a; background:#f7f8ff; padding:5px; font-size: 95%; margin: 0 0 0.5em 1em; width:250px" |+'''<big>Íxar/Híjar</big>''' |colspan=2|[[Image:Híjar, Teruel, Aragón.jpg|250px|thumb|Vista panoramica.]] |- |Comarca||[[Baish Martin]] |- |Província||[[Teròl (Província)|Teròl]] |- |Comunautat Autonòma||[[Aragon]] |- |Còde postal||44530 |- |Superficia||165,4 km² |- |Altitud||291 m |- |Populacion||align right|1949 ab. |- |Flume||align right|[[Martín]] |} [[Fichièr:Municipio de Híjar, provincia de Teruel, Aragón, España.jpg|vinheta|Íxar]] [[Fichièr:Híjar, municipio de la provincia de Teruel, España.jpg|vinheta|Íxar]] '''Íxar''' (en [[aragonés]] [[grafia SLA|SLA]]/[[grafia d'Òsca|GO]]) o '''Híjar''' (en [[castelhan]]) es una vila de la comunautat autonòma d'[[Aragon]]. Es lo capdulh de la comarca de [[Baish Martin]]. {{Portal Aragon}} {{Municipis de|44}} l1x9n00rdhn19086i6jf96ce8eavwqs 0 38844 2497820 2470098 2026-04-10T04:44:52Z Nicolas Eynaud 6858 /* Decès */ 2497820 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} <center>[[Sègle X|../..]] | [[Sègle XI]] | [[Sègle XII]] | ''' Sègle XIII''' | [[Sègle XIV]] | [[Sègle XV]] | [[Sègle XVI|../..]]</center> == Istòria == '''v. 1200''' : dins la vau de [[Cusco]], formacion de la dinastia que fondèt l'[[Empèri Inca]] quauquei decennis pus tard. Dins lo rèsta de l'America Precolombiana, lo [[Cultura de chimú|Reiaume Chimú]] comencèt una politca d'expansionisme militar<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John H. Rowe, « The kingdom of Chimor », ''Aus Acta Americana'', vol. 6, n° 1-2, 1948, p. 27.</ref>. <br/> '''1201-1206''' : començament d'una guèrra novèla entre [[França]] e [[Anglatèrra]]. Permetèt au rèi [[Felip II de França]] de conquistar [[Normandia]] e [[Peitieus]]. <br/> {{veire|Quatrena Crosada}} '''1202''' : començament de la [[Quatrena Crosada]] que concentrèt sei fòrças a [[Venècia]]. Pasmens, lei Crosats podián pas pagar l'utilizacion de la flòta veneciana. En cambi dau sostèn dei naviris de la Republica, lo dòga [[Enrico Dandolo]] demandèt l'ajuda dei Crosats per reconquistar lo pòrt de [[Zara]], una vila crestiana tenguda per [[Ongria]]. Aquò entraïnèt l'abandon de l'expedicion per plusors chivaliers. Lo rèsta e lei Venecians foguèron excomunicats per lo papa après lo pilhatge de [[Zara]]. <br/> '''1203''' : pilhatge de [[Kiev]], un dei centres intellectuaus pus importants en [[Euròpa]], dins lo quadre dei guèrras de succession que tocavan lei principats eissits dau [[Rus' de Kiev]]. <br/> [[Fichièr:Empèri Bizantin - Partiment après la Quatrena Crosada.png|thumb|right|Partiment de l'[[Empèri Bizantin]] a l'eissida de la [[Quatrena Crosada]].]] '''1203-1204''' : après lo pilhatge de [[Zara]], perseguida de la [[Quatrena Crosada]] vèrs [[Constantinòble]]. Aprofichant de conflictes de succession entre lei diferenteis emperaires de la dinastia deis Ange, prenguèron la capitala de l'[[Empèri Bizantin]] e la pilhèron. Puei, lei venceires se partejèron la màger part dau territòri bizantin per i fondar d'estats crosats. De son caire, [[Republica de Venècia|Venècia]] recebèt leis illas de la [[Mar Egèa]]. Per lei Bizantins, maugrat la formacion de divèrsei principats que permetèron la reconstitucion de l'Empèri ([[Desporat d'Epira]], [[Empèri de Nicèa]]...), aquela desfacha marquèt lo començament dau declin definitiu. <br/> '''1205-1207''' : guèrra entre lei Bizantins retirats dins la vila de [[Nicèa]] e divèrsei princes crosats, bizantins e turcs. Capitèron finalament d'establir sei posicions dins la region e d'estabilizar lo territòri de l'[[Empèri de Nicèa]]. <br/> {{veire|Genghis Khan}} '''1206''' : en [[Mongolia]], acabament dei guèrras d'unificacion dei diferentei tribüs mongòlas menadas per lo cap [[Genghis Khan|Temudjin]]. Foguèt proclamat [[Genghis Khan]] per l'assemblada dei clans. <br/> {{veire|Sultanat de Delhi}} '''1206''' : aprofichant lo declin de la poissança [[Samanidas|samanida]], lo governador de [[Lahore]], [[Qutb ud Din Aibak]] venguèt [[independéncia|independent]] e fondèt lo [[Sultanat de Delhi]]. <br/> [[Fichièr:Flag of Occitania (with star).svg|20px]] '''1206-1207''' : en [[Occitània]] Centrala, multiplicacion deis accions de legats pontificaus e de monges [[catolicisme|catolics]] còntra lo [[catarisme]]. Pasmens, en causa de l'abséncia de reaccion deis autoritats localas, poguèron gaire demenir l'influéncia de la Glèisa Catara. En [[1207]], lo legat [[Pèire de Castelnòu]] excomuniquèt [[Ramon VI de Tolosa]] e prononcièt l'interdich sus sei territòris (→ [[1208]]). <br/> '''1207''' : somission de plusors tribüs [[Quirguizstan|quirguizas]] de la region dau [[Lac Baikal]] a l'autoritat de [[Genghis Khan]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gérard Chailland, ''Les empires nomades'', Edicions Perrin, 2006, p. 124</ref>. En parallèl, lei Mongòls comencèron d'incursions còntra l'[[Empèri Tangut]]. <br/> [[Fichièr:Flag of Occitania (with star).svg|20px]] '''1208''' : a l'eissida de negociacions sus la question catara entre lo còmte de Tolosa e lei legats pontificaus, assassinat dau legat [[Pèire de Castelnòu]] per un chivalier occitan. Aquò entraïnèt l'apèu a la [[Crosada dels albigeses|Crosada]] (''« En avans ! Chivaliers dau Crist ! En avans recrus coratjós de l'armada crestiana ! Que lo crit universau de dolor de la Glèisa Santa vos entraïna !... »'') còntra lei [[catarisme|catars]] e sei protectors (→ [[1209]]). <br/> [[Fichièr:Occitània - Crosada deis Albigés.png|thumb|right|Esquèma generau de la [[Crosada deis Albigés]].]] {{veire|Crosada deis Albigés}} [[Fichièr:Flag of Occitania (with star).svg|20px]] '''1209''' : en despiech de son ostilitat au projècte, [[Felip II de França]] autorizèt l'organizacion d'una crosada còntra lei [[catarisme|catars]]. L'expedicion ataquèt lo domeni Trencavel e prenguèt [[Besièrs]] e [[Carcassona]] sensa dificultat. Lo vescòmte [[Ramon Rogièr Trencavèl]] foguèt assassinat e sei tèrras donadas a [[Simon IV de Montfòrt]] que venguèt lo cap principau dei Crosats. <br/> '''1209''' : somission deis [[Oigors]] a [[Genghis Khan]]. Relativament avançats a respècte deis autrei [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]], leis Oigors anavan tenir un ròtle major dins l'organizacion e l'estructuracion de l'[[Empèri Mongòl]]. <br/> '''1209-1210''' : ataca generala de l'[[Empèri Tangut]] per lei [[Empèri Mongòl|Mongòls]] de [[Genghis Khan]]. Durament batuts, lei Tanguts acceptèron de venir vassaus dau khan. <br/> [[Fichièr:Flag of Occitania (with star).svg|20px]] '''1210''' : après son succès de l'an precedent, lei Crosats de [[Simon IV de Montfòrt]] ataquèron e prenguèron lei fortalesas dei vassaus principaus de [[Ramon Rogièr Trencavèl]] ([[Sètge de Tèrme|Tèrme]], [[Sètge de Menèrba|Menèrba]]..). Someteguèron ansin totalament sei fèus e i chaplèron lei catars capturats. <br/> '''1211''' : en [[Anatolia]] Occidentala, un ensemble complèx de combats entre Latins, [[Empèri de Nicèa|Bizantins de Nicèa]] e [[Sultanat de Rum|Seldjokids de Rum]] s'acabèt per una demenicion de la poissança turca dins la region. <br/> '''1211-1212''' : en [[China]] Septentrionala, ataca dei [[Empèri Mongòl|Mongòls]] de [[Genghis Khan]] còntra l'[[Empèri Jin]]. Fòrça violenta (chaples, destruccion dei vilas e zònas agricòlas...), la campanha s'acabèt en causa de la bleçadura de [[Genghis Khan]] per una [[sageta]] (→ [[1213]]). <br/> [[Fichièr:Battle of Muret.jpg|thumb|right|Representacion [[Edat Mejana|medievala]] (vèrs [[1375]]) de la [[batalha de Murèth]].]] [[Fichièr:Flag of Occitania (with star).svg|20px]] '''1211-1213''' : après aver ben establit sei posicions dins lei domenis Trencavel, lei Crosats de [[Simon IV de Montfòrt|Simon de Montfòrt]] comencèron d'atacar lo [[Comtat de Tolosa]] per isolar sa [[capitala]]. Maugrat l'intrada en guèrra dau [[Comtat de Fois]], lei Tolosencs foguèron obligats de demandar la proteccion dau rèi [[Jaume II d'Aragon]]. Pasmens, aquò empediguèt la perseguida de la [[Crosada]] qu'esquichèt pas la coalicion occitanoaragonesa a la [[batalha de Murèth]] ([[1213]]). Aqueu combat veguèt tanben la mòrt dau rèi d'Aragon e marquèt la fin de la premiera partida de la [[Crosada deis Albigés]]. <br/> '''1212''' : dins l'estèpa, lei Khitans reconoguèron la senhoriá dei [[Empèri Mongòl|Mongòls]]. Aquò foguèt un eveniment important per la formacion de l'[[Empèri Mongòl]] car aqueu pòble aviá un mestritge important de la construccion d'[[arma de sètge|armas de sètge]]. Ansin, leis armadas de [[Genghis Khan]] poguèron desenant menar de sètges pus eficaç còntra leis estats sedentaris<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gérard Chailland, ''Les empires nomades'', Edicions Perrin, 2006, p. 125.</ref>. <br/> '''1212''' : gràcias a la somission dei [[Jurchens]], lei [[Empèri Mongòl|Mongòls]] prenguèron lo contraròtle de [[Manchoria]]. <br/> [[Fichièr:Reconquista - Sègle XIII.png|thumb|Localizacion de la [[batalha de Las Navas de Tolosa]] e representacion de sei consequéncias territòrialas.]] {{veire|Batalha de Las Navas de Tolosa}} '''1212''' : dins la [[Peninsula Iberica]], grèva desfacha deis [[Almohades]] a la [[batalha de Las Navas de Tolosa]] còntra una coalicion d'estats crestians. Entraïnèt l'afondrament de la poissança militara [[islam|musulmana]] dins la region. <br/> '''1213-1214''' : represa de l'invasion [[Empèri Mongòl|mongòla]] de l'[[Empèri Jin]]. En despiech de quauquei succès defensius, lei Jin foguèron obligats d'acceptar lo pagament d'un important [[tribut]] per obtenir lo retirament de seis adversaris (→ [[1215]]). <br/> '''1213-1214''' : guèrra novèla entre [[França]] e [[Anglatèrra]] (sostenguda per [[Flandra]] e per lo [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Empèri]]). L'armada [[França|francesa]] bateguèt durament seis adversaris ai batalhas de [[Batalha de La Roche-aux-Moines|La Roche-aux-Moines]] e de [[Batalha de Bouvines|Bouvines]] e poguèt confiscar plusors fèus rebèls. De son caire, seis adversaris deguèron faciar de trèbols intèrnes grèus. <br/> '''1214''' : conquista d'una partida dau litorau de la [[Mar Negra]] per l'[[Empèri de Nicèa]]. <br/> [[Fichièr:Magna Carta (British Library Cotton MS Augustus II.106).jpg|thumb|right|Fotografia de la [[Magna Carta]].]] '''1215''' : afeblit per sei desfachas de [[1214]], lo rèi [[Joan I d'Anglatèrra|Joan I{{èr}} d'Anglatèrra]] foguèt obligat d'adoptar la [[Magna Carta]]. Aqueu tèxte limitava l'arbitrari reiau e assegurava lo drech a la libertat individuala ò lo contraròtle de l'[[impòst]] per lo Grand Conseu dau Reiaume. Dins aquò, lo rèi assaièt de retirar son tèxte e lei barons anglés prepausèron alora la corona dau reiaume au [[Loís VIII de França|Loís de França]] (→ [[1216]]). <br/> [[Fichièr:Flag of Occitania (with star).svg|20px]] '''1215''' : sancionant la desfacha tolosenca, lo concili de Latran donèt la quasi totalitat dei fèus dau còmte [[Ramon VI de Tolosa]] a [[Simon IV de Montfòrt|Simon de Montfòrt]]. Lo venceire s'installèt a [[Tolosa]] e aviá juridicament ganhat la guèrra. Pasmens, son autoritat èra totjorn pas reconeguda per la populacion, per lei [[faidiment|faidits]] e — pus important — per lei còmtes de Fois e de Tolosa (→ [[1216]]). <br/> '''1215-1216''' : represa de la guèrra entre lei [[Empèri Mongòl|Mongòls]] e l'[[Empèri Jin]]. Leis envaïsseires prenguèron e pilhèron [[Pequin]] mai se turtèron a una resisténcia acarnada. Per la rompre, deguèron començar lo chaple sistematic de la populacion (→ [[1217]]). <br/> '''1216''' : en [[Mesopotamia]], combats entre lei tropas dau [[Califat Abbassida]] e aquelei dau [[Sultanat de Khwarezm]]. En dificultat, leis Abbassidas capitèron de resistir gràcias ais atacas organizadas per [[Genghis Khan]] en [[Asia Centrala]]. <br/> '''1216''' : en [[Anglatèrra]], mòrt dau rèi [[Joan I d'Anglatèrra|Joan]]. Sei vassaus reconoguèron alora son fiu coma successor e arrestèron de sostenir lo [[Loís VIII de França|Loís de França]]. En cambi d'una indemnitat importanta, aqueu darrier renoncièt a la corona anglesa. <br/> '''1217''' : revirada d'una revòuta dei Naimans còntra [[Genghis Khan]] menada per lo cap [[Kuchlug]]. Aquò permetèt a [[Genghis Khan]] de sometre lei Karakitans qu'acceptèron aisament sa dominacion en causa de sa politica de tolerància [[religion|religiosa]]. <br/> '''1217-1223''' : en [[China]], demenicion de l'intensitat dei combats entre Mongòls e Jin car [[Genghis Khan]] comencèt de s'interessar a l'[[Asia Centrala]]. Pasmens, laissèt de tropas dins la region que contunièron sa politica d'exterminacion dei populacions sedentàrias per conquistar lei províncias de Shanxi, Hebei e de Shangdong. <br/> [[Fichièr:Toulouse - Plaque de Simon de Monfort.jpg‎|thumb|right|Placa contemporanèa a [[Tolosa]] marcant lo luòc de la mòrt de [[Simon IV de Montfòrt]] durant lo sètge de la vila.]] [[Fichièr:Flag of Occitania (with star).svg|20px]] '''1216-1218''' : revòuta quasi generala dei senhors occitans còntra lei Crosats de [[Simon IV de Montfòrt|Simon de Montfòrt]]. La temptativa de còntra-ofensiva dau cap crosat mau capitèt e [[Simon IV de Montfòrt|Montfòrt]] foguèt tuat en assetjant [[Tolosa]] ([[1218]]). Foguèt remplaçat per son fiu [[Amalric de Montfòrt]]. <br/> '''1218''' : crisi diplomatica entre l'[[Empèri Mongòl]] e lo [[Sultanat de Khwarezm]] après la destruccion d'una caravana marchanda mongòla. Lo refús de Khwarezm de pagar d'indemnitats decidèt [[Genghis Khan]] d'organizar l'invasion de l'[[Asia Centrala]] (→ [[1219]]). <br/> [[Fichièr:Flag of Occitania (with star).svg|20px]] '''1219''' : en [[Occitània]] intervencion dau [[Loís VIII de França|Loís de França]] en favor dei Crosats. Pasmens, maugrat lo chaple deis abitants de [[Marmanda]], mau capitèt de conquistar [[Tolosa]]. De son caire, leis Occitans destruguèron la màger part de la [[cavalariá pesuca]] crosada a la [[batalha de Basièja]]. <br/> '''1219''' : per obtenir l'aliança dei [[Serbia|Sèrbs]], l'[[Empèri de Nicèa|emperaire bizantin de Nicèa]] [[Teòdor Ièr Lascaris|Teòdor Lascaris]] donèt l'[[autocefalia]] a la Glèisa de [[Serbia]]. <br/> '''1219-1221''' : invasion dau [[Sultanat de Khwarezm]] per lei tropas mongòlas de [[Genghis Khan]]. Aprofichant la dispersion dei tropas dau Sultanat, lei Mongòls prenguèron e destruguèron [[Samarcanda]], [[Bokharà]] e [[Urgench]] avans d'anientar lei darrierei fòrças enemigas en [[Afganistan]]. Lo sultan [[Ala ad-Din Muhammad]] moriguèt dins una illa de la [[Mar Caspiana]] e son fiu [[Jalal ad-Din]] foguèt obligat de s'enfugir a la cort de [[Delhi]] (→ ([[1224]]). <br/> [[Fichièr:Flag of Occitania (with star).svg|20px]] '''1220-1221''' : en [[Occitània]], darriera temptativa d'ataca de part d'[[Amalric de Montfòrt]]. Pasmens, foguèt batut au [[Sètge de Castèlnòu d'Arri (1220-1221)|sètge de Castèlnòu d'Arri]] (→ [[1223]]). <br/> '''1221''' : data probabla dau començament d'una revòuta maia còntra lei senhors d'origina [[Civilizacion toltèca|toltèca]] de [[Chichen Itza]] que dominavan la [[peninsula]] de Yucatan dempuei lo sègle X. Una [[guèrra civila]] rapida entraïnèt l'afondrament de la ciutat e de son autoritat. Lei venceires, gropats a l'entorn dau generau [[Hunac Ceel]], decidiguèron de bastir una [[capitala]] novèla que venguèt la [[vila]] [[fortificacion|fortificada]] de [[Mayapan]], darrier grand centre urban maia. Lo sobeiran maia novèu foguèt chausit au sen dei [[Cocomes]] mai divèrsei dinastias importantas obtenguèron una plaça assegurada au sen dau [[govèrn]]. <br/> '''1222''' : dins l'[[Empèri de Nicèa]], mòrt de l'emperaire [[Teòdor Ièr Lascaris|Teòdor Lascaris]] que foguèt remplaçat per son gendre [[Joan III Dukas Vatatzès]]. Energic e letrut, l'emperaire novèu menèt una politica de renfòrçament de l'Empèri dins lei domenis militars e economics. <br/> [[Fichièr:Flag of Occitania (with star).svg|20px]] '''1223-1224''' : en [[Occitània]], [[sètge de Carcassona (1223-1224)|sètge de Carcassona]] per lei senhors occitans e brèva victòria còntra la [[Crosada dels albigeses|Crosada]]. D'efiech, lei partisans d'[[Amalric de Montfòrt]] quitèron lo país. Pasmens, Almaric i laissèt totei sei drechs au rèi de França (→ [[1226]]). <br/> '''1224''' : aprofichant de trèbols en [[Anglatèrra]], lo rèi [[Loís VIII de França]] ataquèt e ocupèt [[La Rochèla]]. Divèrsei liberalitats li permetèron d'obtenir la somission rapida de tota la region. <br/> '''1225''' : en [[Mesopotamia]], mòrt dau califa [[Califat Abbassida|abbassida]] [[An-Nasir]] que foguèt remplaçat per son fiu [[Az-Zahir]] (→ [[1226]]). <br/> [[Fichièr:Flag of Occitania (with star).svg|20px]] '''1226''' : en [[Occitània]], intervencion dau rèi de [[França]] [[Loís VIII de França|Loís VIII]] per restablir sei « drechs » dins la region. Capitèt de conquistar [[Avinhon]] après un sètge malaisat mai moriguèt quauquei jorns après la fin de la batalha. Dins aquò, obtenguèt la somission dei domenis Trencavel. Un senescau, [[Humbert de Beaujeu]], demorèt dins la region amb una pichona armada. [[Loís IX de França|Loís IX]], encara un enfant, venguèt rèi de [[França]] sota la regéncia de sa maire [[Blanca de Castelha]]. <br/> '''1226''' : mòrt dau califa [[Az-Zahir]] a l'eissida d'un rèine fòrça brèu. Foguèt remplaçat per son fiu [[Al-Mustansir]]. <br/> [[Fichièr:Empèri Mongòl - Extension durant lo rèine de Genghis Khan.png|thumb|Extension de l'Empèri Mongòl durant lo rèine de [[Genghis Khan]].]] '''1227''' : mòrt de [[Genghis Khan]]. Chausiguèt son fiu [[Ogedei]] coma successor. Sa disparicion aguèt pas d'efiech sus l'expansionisme dei [[Empèri Mongòl|Mongòls]] que perseguiguèron sei campanhas en [[Asia]], en [[Orient Mejan]] e en [[Euròpa]] durant la màger part dau sègle XIII. <br/> [[Fichièr:Flag of Occitania (with star).svg|20px]] '''1228-1229''' : en [[Occitània]], somission dau còmte [[Ramon VII de Tolosa]] après l'adopcion d'una tactica novèla, basada sus la destruccion sistematica dei culturas, per lei tropas francesas. La patz permetèt au rèi de [[França]] d'integrar lei domenis Trencavel dins son domeni personau. De mai, [[Ramon VII de Tolosa|Ramon VII]] foguèt obligat d'adoptar lo fraire de [[Loís IX de França]] coma eiretier e successor. <br/> '''1230''' : dins la [[Peninsula Iberica]], integracion definitiva dau [[Reiaume de Leon]] dins aqueu de [[Reiaume de Castelha|Castelha]]. <br/> '''1230-1231''' : guèrra sensa resultat entre [[França]] e una aliança gropant [[Anglatèrra]] e [[Bretanha]] (→ [[1234]]). <br/> [[Fichièr:Flag of Occitania (with star).svg|20px]] '''1233''' : en [[Occitània]], generalizacion de l'[[Inquisicion]] per reprimir lo [[catarisme]]. Pasmens, maugrat quauquei succès, leis inquisitors se turtèron a una resisténcia populara importanta. <br/> '''1234''' : represa de la guèrra entre [[França]] e [[Bretanha]]. Batuts, lei Bretons deguèron liurar divèrsei plaças frontalieras. Aquò privèt [[Anglatèrra]] d'aliat continentau e lo rèi [[Enric III d'Anglatèrra]] deguèt acceptar una trèva amb [[Loís IX de França]]. <br/> '''1234-1235''' : rompedura diplomatica entre lei [[Empèri Mongòl|Mongòls]] e lei [[Dinastia Song|Song]] e començament d'una lònga guèrra entre lei dos camps (→ [[1236]]). <br/> '''1236''' : en [[Republica Populara de China|China]], presa de [[Xiangyang]] e de [[Chengdu]] per lei [[Empèri Mongòl|Mongòls]]. Lei doas vilas foguèron pilhadas e destruchas. Dins aquò, lei Chinés capitèron de [[fortificacion|fortificar]] una partida de sa frontiera per limitar l'efiech de la [[cavalariá]] advèrsa (→ [[1239]]). <br/> '''1236''' : dins la [[Peninsula Iberica]], presa de [[Còrdoa]] per lei fòrças castelhanas (→ [[1238]]). <br/> '''1238''' : conquista de [[Valéncia]] per leis [[Reialme d'Aragon|Aragonés]]. <br/> '''1239''' : reconquista de [[Xiangyang]] per lei [[Dinastia Song|Song]] (→ [[1241]]). <br/> [[Fichièr:Battle of Mohi 1241.PNG|thumb|right|Representacion europèa de la [[batalha de Mohi]] entre [[Empèri Mongòl|Mongòls]] e [[Ongria|Ongrés]] (sègle XIII).]] '''1241''' : incursions [[Mongolia|mongòlas]] importantas en [[Euròpa Centrala]] dirigidas còntra [[Polonha]], [[Ongria]] e [[Transilvània]]. Lei nomadas ganhèron plusors batalhas e pilhèron [[Budapest|Pest]] e [[Zagrèb]] avans de se retirar per participar a la designacion dau successor d'[[Ogedei]]. L'ataca aguèt de consequéncias politicas en [[Polonha]] car la mòrt dau duc [[Enric II lo Piós]] sus lo [[Batalha de Legnica|prat batalhier]] entraïnèt la fragmentacion de son domeni. <br/> '''1241''' : en [[Republica Populara de China|China]], reconquista de totei lei territòris perduts còntra lei [[Empèri Mongòl|Mongòls]] (franc de [[Chengdu]]) per leis armadas [[Dinastia Song|Song]]. <br/> '''1242-1251''' : encalament dau conflicte entre [[Empèri Mongòl|Mongòl]] e [[Dinastia Song|Song]]. <br/> [[Fichièr:Flag of Occitania (with star).svg|20px]] '''1243-1244''' : [[sètge de Montsegur (1243-1244)|sètge de Montsegur]] e eliminacion dei caps principaus de la [[Catarisme|Glèisa Catara]]. Aquò marquèt lo començament dau desmantelament dau [[catarisme]] en [[Occitània]]. <br/> '''1244''' : decision dau rèi [[Loís IX de França]] d'organizar una crosada novèla (→ [[1248]]). <br/> [[Fichièr:Flag of Occitania (with star).svg|20px]] '''1246''' : maridatge de [[Carles I d'Anjau|Carles I{{èr}} d'Anjau]] e [[Beatritz de Provença|Beatritz]], filha dau còmte de [[Provença]] [[Ramon Berenguièr IV]]. Aquò entraïnèt l'intrada de [[Provença]] au sen de l'esfèra d'influéncia capeciana. <br/> '''1248''' : dins la [[Peninsula Iberica]], conquista de [[Sevilha]] per lei fòrças [[Reiaume de Castelha|castelhanas]]. <br/> {{veire|Setena Crosada}} '''1248-1250''' : ataca d'[[Egipte]] per la [[Setena Crosada]] ([[França]], [[Reiaume de Chipre|Chipre]], òrdres monastics). Maugrat la pèrda dau pòrt de [[Damieta]], lei Mamelocs capitèron de resistir a la [[batalha de Mansura]] e capturar lo rèi [[Loís IX de França]]. Aquela victòria permetèt a [[Chajar ad-Durr]] de venir ''de facto'' sobeirana d'[[Egipte]]<ref>Coma lo califa abbassida refusèt de donar lo títol de sultan a una frema, [[Chajar ad-Durr]] foguèt obligada de se maridar amb lo cap mameloc [[Al-Muizz Aybak]].</ref> e de fondar lei dinastias mamelocas qu'anavan dirigir lo país fis au sgle XVI. [[Loís IX de França|Loís IX]] foguèt liberat en cambi d'un recapte e de l'evacuacion de [[Damieta]]. <br/> '''1250''' : presa dau poder per la [[dinastia Folkung]] amb l'eleccion de [[Valdemar Ier de Suècia|Valdemar I{{èr}}]] coma rèi. Pasmens, dins lei fachs lo poder demorèt entre lei mans de son paire [[Birger Jarl]] (→ [[1252]]). <br/> '''1251''' : reconoissença de [[Lituània]] coma estat [[cristianisme|crestian]] per lo papa [[Innocenci IV]] après lo batejament dau grand duc [[Mindraugas]]. En principi, aquò empediguèt desenant l'organizacion d'una crosada còntra la region. <br/> [[Fichièr:Itàlia - Division de la Peninsula vèrs 1250.png|thumb|right|Division politica d'[[Itàlia]] vèrs [[1250]].]] '''1251''' : invasion d'[[Itàlia]] per l'emperaire [[Conrad IV]] per sostenir sei revendicacions sus lo [[Reiaume de Sicília]]. Gràcias ais esfòrç de son fraire naturau [[Manfred Ièr de Sicília|Manfred]], ocupèt la màger dau reiaume franc de [[Nàpols]] e de [[Càpoa]]. <br/> '''1251''' : reglament dei tensions entraïnadas per la [[mòrt]] dau [[khan]] [[Guyuk]] amb l'eleccion de [[Mongke]]. Dins lei fachs, lo Grand Khan novèu laissèt una autonòmia importanta a son fraire [[Kublai Khan]] ([[Republica Populara de China|China]]) e a [[Hulagu]] ([[Khorasan]], [[Iraq]], [[Caucàs]]...). Aquò menèt pauc a pauc a la fragmentacion de l'Empèri. <br/> '''1252''' : en [[Suècia]], fondacion de la vila d'[[Estocòlme]] per [[Bilger Jarl]]. <br/> '''1254''' : invasion mongòla de [[Corèa]]. Dins aquò, lei fòrças dau reiaume de [[Goryeo]], comandadas per lo [[generau]] [[Choe Ui]], assaièron de resistir (→ [[1258]]). <br/> '''1255''' : [[famina]] grèva en [[Portugal|Portugau]]. <br/> {{veire|Pichona Edat glaciària}} '''1257''' : en [[Indonesia]], erupcion dau volcan [[Samalas]]. Entraïnèt de destruccions considerablas dins la region amb la disparicion de plusors reiaumes locaus. Foguèt benlèu una causa de la [[Pichona Edat glaciària]]. <br/> '''1257''' : en [[Egipte]], assassinat de [[Chajar ad-Durr]] que foguèt remplaçada per [[Al-Mansur Ali]]. <br/> '''1258''' : [[tractat de Corbeil]] entre [[França]] e [[Reialme d'Aragon|Aragon]]. Permetèt de definir clarament la frontiera qu'èra contestada dempuei la [[Crosada deis Albigés]]. <br/> '''1258''' : invasion mongòla de [[Lituània]]. S'acabèt probablament per un resultat indecís<ref>Segon lei cronicas russas, s'acabèt per una victòria mongòla. Pasmens, segon lei tèxtes catolics, lei Lituanians foguèron venceires.</ref>. <br/> [[Fichièr:Fall Of Baghdad (Diez Albums) (cropped) 2.jpg|vinheta|[[Pintura]] persana representant lo sètge de Bagdad e l'utilizacion de maquinas de sètge per lei Mongòls (sègle XIV).]] {{veire|Sètge de Bagdad (1258)}} '''1258''' : invasion mongòla de [[Mesopotamia]] e presa de [[Bagdad]]. La [[capitala]] [[Califat abbassida|abbassida]] foguèt pilhada e destrucha (entre {{formatnum:90000}}<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Grousset, ''L'empire des steppes. Attila, Gengis-khan, Tamerlan'', Payot (1965), p. 447.</ref> e un milion de mòrts). Aquò marquèt la fin de l'independéncia deis Abbassidas amb la fugida dei subrevivents de la dinastia en [[Egipte]] ont obtenguèron la proteccion dei Mamelocs. En mai d'aquò, la destruccion deis òbras intellectualas gardadas dins lei bibliotecas de la ciutat entraïnèt lo declin dei sciéncias arabas. Enfin, [[Mesopotamia]], region centrala dins l'istòria umana dempuei l'[[Antiquitat]] Auta perdiguèt tota importància fins au sègle XX. <br/> '''1258''' : en [[Corèa]], assassinat dau generau [[Choe Ui]] qu'èra partisan de perseguir lo combat còntra lei Mongòls. Foguèt remplaçat per un partisan de la [[patz]], [[Wonjong]], qu'acceptèt vassau de l'[[Empèri Mongòl]]. Pasmens, après la retirada dei Mongòls, una guèrra civila comencèt entre partisans e adversaris de [[Wonjong]]. <br/> '''1258''' : revirada d'una ataca mongòla d'amplor còntra lei [[fortificacion]]s [[Dinastia Song|Song]] de [[Sichuan]]. Em mai d'aquò, una epidemia decimèt pauc a pauc leis asalhidors. <br/> '''1259''' : [[tractat de París (1259)|tractat de París]] entre [[França]] e [[Anglatèrra]]. Permetèt de restaurar la patz entre lei dos reiaumes. [[Anglatèrra]] retrobèt ò gardèt la possession de [[Lemosin (region)|Lemosin]], de [[Perigòrd]], de [[Guiana]], de [[Carcin]], d'[[Agenés]] e dau sud de Charanta. Pasmens, la senhoriá [[França|francesa]] i foguèt clarament tornada afiermar. <br/> '''1259''' : signatura dau [[tractat de Nymphaeon]] entre l'[[Empèri de Nicèa]] e la [[Republica de Gènoa]]. En cambi de concessions comercialas importantas, permetèt ai Bizantins de Nicèa d'obtenir l'aliança de la [[republica marchanda]]. <br/> '''1259''' : en [[Egipte]], còp d'Estat dau regent [[Qutuz]] que reversèt lo sultan [[Al-Mansur Ali]]. Per empedir tota oposicion, decidèt de s'opausar ai [[Empèri Mongòl|Mongòls]] de [[Hulagu]] (→ [[1260]]). <br/> '''1259-1264''' : dins l'[[estèpa]] [[eurasia]]tica, mòrt dau khan [[Mongke]]. Sa succession entraïnèt una guèrra civila entre sei fraires [[Kubilai Khan]], partisan d'una sinizacion dau pòble mongòl, e [[Ariq Boqa]] qu'èra sostengut per lei partisans d'un mantenement de la tradicion mongòla. Lo conflicte s'acabèt per la victòria de [[Kubilai Khan]]. Dins lei fachs, aquò menèt a la fragmentacion definitiva de l'[[Empèri Mongòl]]. <br/> '''1260''' : en [[Siria]], victòria dei Mamelocs d'Egipte còntra lei Mongòls de [[Hulagu]] a la [[batalha d'Ain Jalut]]. Aqueu combat marquèt lo limit de l'expansion mongòl en Orient Mejan. Après aquela batalha, lo sultan [[Qutuz]] foguèt reversat e executat per [[Baybars]]. <br/> '''1260''' : ocupadas per la guèrra de succession començada en [[1259]], lei tropas mongòlas abandonèron totei sei conquistas en [[Republica Populara de China|China]] (→ [[1265]]). Lo ministre [[Jia Sidao]] assaièt d'aprofichar la situacion per redreiçar lei finanças estatalas mai sa politica fiscala venguèt rapidament fòrça impopulara (→ [[1262]]). <br/> '''1261''' : après l'aliança de certanei Francs amb lei [[Empèri Mongòl|Mongòls]] en [[1260]], lo sultan [[Baybars]] decidèt de conquistar totei leis estats crosats d'[[Orient Mejan]]. Dins aquò, se turtèt a una resisténcia acarnada (→ [[1266]]). <br/> '''1261''' : restauracion de l'[[Empèri Bizantin]] per [[Miquèu VIII Paleòleg]] que capitèt de reconquistar [[Constantinòble]]. <br/> '''1262''' : dins l'[[Dinastia Song|Empèri Song]], nacionalizacion parciala dei tèrras [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, lo projècte foguèt atacat per lei [[confucianisme|confucianistas]], partisans d'[[impòst]]s febles e de la proprietat privada. <br/> '''1263''' : mòrt d'[[Alexandre Nevski]]. Son domeni foguèt devesit entre seis eiretiers, çò que donèt naissança au [[Principat de Moscòu]]. <br/> '''1264''' : en [[Republica Populara de China|China]], mòrt de l'emperaire [[Lizong]] que foguèt remplaçat per son nebòt [[Duzong]]. <br/> '''1264-1267''' : [[segonda guèrra dei Barons]] en [[Anglatèrra]]. Menats per [[Simon V de Montfòrt]], plusors senhors anglés assaièron sensa succès de limitar lo poder reiau. <br/> '''1265''' : represa de la guèrra entre lei [[Empèri Mongòl|Mongòls]] e lei [[Dinastia Song|Song]]. <br/> '''1266''' : en [[Siria]]-[[Palestina]], importanta victòria mameloca amb la presa de la fortalesa de [[Safed]] (→ [[1268]]). <br/> '''1267-1273''' : en [[Republica Populara de China|China]], sètge e presa de [[Xiangyang]] per lei [[Empèri Mongòl|Mongòls]]. Au mens {{formatnum:250000}} personas foguèron tuats durant lo pilhatge (→ [[1275]]). <br/> '''1268''' : presa dau pòrt de [[Jaffa]] e de la vila d'[[Antioquia]] per lei [[Mamelocs]]. Aquò marquèt la disparicion dau [[Principat d'Antioquia]]. <br/> '''1270''' : en [[Etiopia]], mòrt dau negus [[Harbai]]. Foguèt remplaçat per lo cap rebèl [[Yekuno Amlak]] que fondèt la [[dinastia salomoniana]]. Lo negus novèu installèt sa capitala a [[Tegurlet]] dins la region de [[Choa]]. <br/> [[Fichièr:Flag of Occitania (with star).svg|20px]] '''1271''' : annexion dau [[Comtat de Tolosa]] dins lo domeni reiau. <br/> {{veire|Novena Crosada}} '''1271-1272''' : per ajudar leis estats crosats de [[Siria]]-[[Palestina]], lo prince anglés [[Edoard Ièr d'Anglatèrra|Edoard]] organizèt una crosada. Ben dirigida mai dispausant de mejans limitats, l'expedicion obtenguèt la signatura d'una trèva de 10 ans entre [[cristianisme|crestians]] e [[islam|musulmans]] dins la region. <br/> '''1272''' : inquiet dei persecucions menadas per lei Mamelocs còntra lei [[cristianisme|crestians]], [[Makuria]] ataquèt lo sud d'[[Egipte]]. Pasmens, lei Nubians foguèron rapidament batuts e obligats de faciar d'incursions recurrentas còntra son territòri (→ [[1276]]). <br/> '''1272-1273''' : en [[Siria]], presa de totei lei fortalesas deis Assassins per lei Mamelocs. Aquò entraïnèt la disparicion progressiva de la sècta. <br/> '''1275''' : destruccion de la darriera armada [[Dinastia Song|Song]] per lei [[Empèri Mongòl|Mongòls]]. Après aquela desfacha, [[Jia Sidao]] perdiguèt la direccion dau [[govèrn]] imperiau e foguèt executat (→ [[1276]]). <br/> '''1276''' : conquista de la capitala [[Dinastia Song|Song]] per lei [[Empèri Mongòl|Mongòls]]. <br/> '''1276''' : après quatre ans d'incursions punitivas mamelocas, un pretendent au tròne de [[Makuria]], [[Shekanda]], s'alièt amb lei Turcs per i prendre lo poder. Acceptèt la vassalizacion e l'installacion d'una garnison mameloca a [[Dongola]] (→ [[1286]]). <br/> '''1277''' : [[mòrt]] dau sultan [[Baybars]] que foguèt remplaçat per son fiu [[As-Said Baraka Khan]]. Desirós de dirigir eu meme l'estat, ordonèt l'arrestacion dau vice-sultan de son paire e mandèt lo generau [[Qala’un]] en campanha còntra lo Reiaume Armenian de Cilícia. <br/> '''1277''' : invasion mongòla còntra lo [[Reiaume de Pagan]]. Lei tropas dau rèi [[Narathihapati]] foguèron esquichadas mai leis envaïsseires se retirèron en causa de la mòrt de son [[generau]] (→ [[1283]]). <br/> '''1277-1282''' : guèrra civila dins lo [[Comtat de Trípol]]. <br/> '''1279''' : acabament de la conquista de l'[[Dinastia Song|Empèri Song]] per lei [[Empèri Mongòl|Mongòls]] de [[Kubilai Khan]]. <br/> '''1279''' : en [[Egipte]], reversament d'[[As-Saïd Baraka Khan]] per lo generau [[Qala'un]]. Lo sultan novèu favorizèt una aliança entre Mamelocs, [[Cumans]] e [[Empèri Bizantin|Bizantins]] per s'aparar còntra la menaça representada per lei Mongòls de l'[[Ilkhanat]] (→ [[1281]]). <br/> '''1281''' : importanta victòria dei Mamelocs de [[Qala'un]] còntra lei Mongòls de l'[[Ilkhanat]] dins la region de Homs. Permetèt de protegir [[Siria]] e [[Palestina]] deis ambicions mongòlas. De son caire, l'[[Ilkhanat]] intrèt rapidament dins un periòde de crisi. <br/> '''1282''' : mòrt de l'emperaire [[Empèri Bizantin|bizantin]] [[Miquèu VIII Paleòleg]] que foguèt remplaçat per son fiu [[Andronic II Paleòleg]]. <br/> '''1283''' : rompedura novèla entre [[Constantinòble]] e la [[Glèisa Catolica]]. L'objectiu de l'emperaire [[Andronic II Paleòleg|Andronic II]] èra de se raprochar de son pòble. Pasmens, dins lei fachs, aquò privèt l'[[Empèri Bizantin]] de l'ajuda occidentala. <br/> '''1283''' : conquista dau nòrd dau [[Reiaume de Pagan]] per lei [[Empèri Mongòl|Mongòls]]. <br/> '''1284''' : [[batalha de la Meloria|batalha navala de la Meloria]] entre [[Republica de Gènoa|Gènoa]] e [[Pisa]]. Durament batuts, lei Pisans perdiguèron [[Corsèga]] e veguèron son importància comerciala declinar au profiech dei venceires. <br/> '''1284-1285''' : revirada de la [[Crosada d'Aragon]], expedicion menada per lo rèi [[Felip III de França]] còntra [[Reialme d'Aragon|Aragon]]. <br/> '''1285''' : mòrt dau negus [[Yekuno Amlak]] que foguèt remplaçat per son fiu [[Yagbea-Sion]]. <br/> '''1286''' : en [[Makuria]], reversament dau rèi [[Shekanda]]. Foguèt remplaçat per lo prince [[Shamamun]] que restabliguèt l'independéncia dau reiaume. Pasmens, deguèt acceptar una aumentacion dau tribut pagat per lei Nubians ais Egipcians (→ [[652]]). <br/> '''1287''' : en [[Reiaume de Pagan|Pagan]], un conflicte de succession permetèt ai [[Empèri Mongòl|Mongòls]] d'intervenir dins leis afaires dau reiaume e de plaçar un rèi favorable a seis interès, [[Kyawswa]], sus lo tròne. Pasmens, l'autoritat dau sobeiran novèu foguèt limitada car lo reiaume se fragmentèt. <br/> '''1287''' : en [[Siria]], represa de la guèrra entre lo [[Comtat de Trípol]], darrier estat crosat important de la region, e lei Mamelocs (→ [[1289]]). <br/> '''1287-1288''' : incursion [[Empèri Mongòl|mongòla]] en [[Polonha]]. Pasmens, se turtèt a una resisténcia ben organizada e poguèt unicament pilhar [[Sandomierz]]. <br/> '''1288''' : en [[Insulindia]], conquista de [[Srivijaya]] per lo rèi [[Kertanegara de Singhasari]]. <br/> '''1289''' : presa de [[Trípol (Liban)|Trípol]] per lei Mamelocs e disparicion dau [[Comtat de Trípol]]. <br/> '''1289''' : guèrra entre [[Etiopia]] e [[Sultanat d'Adel|Adel]]. S'acabèt per una victòria etiopiana que permetèt d'establir lo primat etiopian dins la region. <br/> '''1290''' : mòrt dau sultan egipcian [[Qala'un]] que foguèt remplaçat per son fiu [[Al-Ashraf Khalil]]. En parallèl, rompedura entre lo [[Reiaume de Jerusalèm]] e [[Egipte]] après lo chaple d'una caravana de marchands arabes dins la region d'[[Acre]] (→ [[1291]]). <br/> '''1291''' : conquista d'[[Acre]] per lei Mamelocs. Aquò marquèt la pèrda de la darriera vila fortificada importanta tenguda per lei [[Crosada|Crosats]] en [[Siria]]-[[Palestina]]. Dins lo corrent deis ans seguents, lei senhors crestians abandonèron sei darrierei posicions. <br/> '''1291-1294''' : dins lei [[Balcans]], guèrra entre l'[[Empèri Bizantin]] e una coalicion antibizantina gropant de principats bizantins e crosats. S'acabèt per un resultat indecís. <br/> '''1293''' : en [[Insulindia]], revòuta dau prince [[Raden Vijaya]] que capitèt d'expulsar lei [[Empèri Mongòl|Mongòls]] de la region. Fondèt lo Reiaume de [[Majapahit]]. <br/> '''1294''' : crisi religiosa dins l'[[Empèri Bizantin]] en causa dau refús dau patriarca [[Joan XII Kosmas]] de validar una [[lei|lèi]] proclamant l'[[anatèma]] còntra tota persona participant a un complòt còntra l'emperaire. <br/> '''1294-1299''' : en [[Etiopia]], mòrt dau [[negus]] [[Yagbea-Sion]]. Sa succession foguèt trebolada amb cinc successors de [[1294]] a [[1299]]. La situacion s'estabilizèt amb la presa dau poder per [[Wedem Arad]]. <br/> '''1295''' : guèrra civila dins l'[[Empèri Bizantin]] entre l'emperaire [[Andronic II Paleòleg|Andronic II]] e lo generau [[Alexios Philanthropenos]]. S'acabèt per la captura dau generau insurgent mai lei Turcs aprofichèron lo conflicte per avançar mai en [[Anatolia]]. <br/> '''1296-1299''' : destruccion d'una partida de [[Constantinòble]] per un [[tèrratrem]]. Interpretant la catastròfa coma un senhau de colèra divina, l'emperaire [[Andronic II Paleòleg|Andronic II]] modernizèt leis institucions judiciàrias per luchar còntra la [[corrupcion]]. <br/> '''1296-1302''' : aprofichant lei problemas de l'[[Empèri Bizantin]], [[[[Republica de Venècia|Venècia]] ataquèt [[Constantinòble]]. Se turtèt a una resisténcia acarnada fins a [[1299]] car [[Republica de Gènoa|Gènoa]] mandèt d'ajuda ai Bizantins. Pasmens, après aquela data, la flòta bizantina poguèt pas s'opausar a son adversari e [[Constantinòble]] deguèt pagar una importanta indemnitat e cedir plusors illas. <br/> '''1297''' : disparicion definitiva dau [[Reiaume de Pagan]]. <br/> '''1297-1299''' : guèrra entre [[Empèri Bizantin|Bizantins]] e [[Serbia|Sèrbs]]. En dificultat, [[Constantinòble]] deguèt negociar un maridatge entre lo rèi sèrbe [[Stefan Uros II Milutin]] e una princessa imperiala per retrobar totei lei territòris perduts. <br/> '''1299''' : en [[Anatolia]], presa de la vila bizantina de Mocadena ([[Bilecik]]) per [[Osman Ier|Osman I{{èr}}]]. Aquò marquèt la fondacion de la [[dinastia]] e de l'[[Empèri Otoman|estat otoman]] d'[[Anatolia]]. == Cultura == '''1223''' : a l'iniciativa dau califa [[An-Nasir (Abbassida)|An-Nasir]] ([[1180]]-[[1225]]), començament de trabalhs importants d'agrandiment dau [[Sanctuari d'Al-Hussayn ibn Ali]] de la vila de [[Kerbala]]. Aquò foguèt la segonda etapa majora de la construccion dau sanctuari actuau. <br/> [[Fichièr:DivrigiUluCamiportal (2006).jpg|thumb|Intrada de la [[Granda Mosqueta de Divrigi]] en [[2006]].]] '''1228''' : acabament de la [[Granda Mosqueta de Divrigi]] que venguèt famosa per l'importància de seis ornamentacions exterioras. Foguèt classada au [[Patrimòni Mondial de l'Umanitat]] en [[1985]]. <br/> '''1277''' : en [[Provença]], acabament de la bastida de la [[Glèisa de Sant Joan de Malta d'Ais de Provença]] après 5 ans de trabalhs. Es la premiera glèisa [[Arquitectura gotica|gotica]] de [[Provença]]. Amb un cloquier de 67 mètres, venguèt lo bastiment pus aut de la vila e ocupa totjorn aquela posicion a l'ora d'ara. <br/> '''1284''' : fondacion dau [[monastèri]] [[Etiopia|etiopian]] de [[monastèri de Debre Libanos|Debre Libanos]] dins un endrech qu'es uei situat a 120 km au [[nòrd]]-[[oèst]] d'[[Addis Abeba]]. Venguèt lo [[monastèri]] pus important dau país e son superior foguèt lòngtemps considerat coma lo cap de totei lei monges [[etiopia]]ns [[Ortodoxia|ortodoxs]]. == Sciéncias e tecnicas == '''1202''' : publicacion dau ''[[Liber abaci]]'' per [[Leonardo de Pisa|Leonardo Fibonacci]]. Aquela òbra presentava lo sistèma de chifres arabes e favorizèt sa difusion sus lo [[continent]] [[Euròpa|europèu]]. <br/> '''1206''' : publicacion per [[Al-Jazari]] dau ''[[Libre de la Coneissença dei Dispositius Mecanics Engenhòs]]'' que depintava un centenau de sistèmas mecanics. En particular, explicava lo foncionament d'unei sistèmas automatics e de divèrsei [[relòtge]]s. <br/> '''1214''' : premiera observacion dau ròtle dau [[pus]] durant una [[infeccion]] per lo mètge [[Itàlia|italian]] [[Uc de Luca]]. Capitèt tanben d'utilizar dau [[vin]] coma [[antiseptic]]. <br/> '''1217''' : en [[Toledo]], traduccion en [[latin]] de la ''[[Teoria planetària]]'' de l'astronòm arab [[Alpetragius]] per lo sabent [[Escòcia|escocés]] [[Michael Scot]]. Aquò permetèt de difusar en [[Euròpa]] l'idèa d'utilizar d'orbitas excentricas per depintar lo movement dei [[planeta]]s. <br/> '''1227''' : premiera recomandacion coneguda, facha per [[Gilbertus de Aguila]], d'embarcar de [[fruch]]s sus lei [[naviri]]s per prevenir l'[[escorbut]]. <br/> '''1231''' : dins la vila de [[Damasc]], fondacion de la premiera escòla unicament destinada a l'ensenhament de la [[medecina]]. <br/> '''1242''' : premiera descripcion de la circulacion dau [[sang]] dins lo còrs uman realizada per lo mètge arabi [[Ibn al-Nafis]] ([[1213]]-[[1288]]). <br/> '''1247''' : mencion de la [[polvera|pouvera]] dins un trabalh de l'[[Anglatèrra|Anglés]] [[Roger Bacon]]. <br/> '''1247''' : publicacion dau premier libre tractant de [[medecina legala]] per lo mètge e foncionari [[Republica Populara de China|chinés]] [[Song Ci]] ([[1186]]-[[1249]]). <br/> '''1247''' : publicacion dau ''Liber de proprietatibus rerum'' (« Libre dei proprietats dei causas » en [[occitan]]) escrich per lo monge [[Anglatèrra|anglés]] [[Bartholomeus Anglicus]]. Aquela òbra èra una enciclopedia de 19 libres qu'es considerada coma una dei premiers trabalhs de vulgarizacion scientifica. Fins au sègle XIV, conoguèt mai d'una traduccion en [[occitan]], en [[francés]], en [[anglés]], en [[neerlandés]], en [[alemand]] e en [[italian]]. <br/> '''1248''' : publicacion dau ''Libre dei medicaments simples'' dau mètge arabe [[Ibn al-Baitar]] (vèrs [[1190]] - 1248). Èra una compilacion fòrça importanta dau saber medicau arabe e aguèt una gròssa influéncia sus la medecina [[Edat Mejana|medievala]]. <br/> '''1250''' : premiera descripcion en [[Euròpa]] de la nèu (→ [[-135|135 avC]]) per [[Albertus Magnus]]. <br/> '''1250''' : acabament de la redaccion dau ''Compendium medicinae'' dau prèire e mètge [[Anglatèrra|anglés]] [[Gilabèrt l'Anglés]]. Traduch en [[ebrieu]], en [[catalan]], en [[anglés]] e en [[alemand]], aqueu tractat foguèt fòrça utilizat en [[Euròpa]] durant lei darriers sègles de l'[[Edat Mejana]]. Èra format de plusors libres regardant la tèsta, lo [[còr]], lo [[sistèma respiratòri]], lei fèbres e lei [[malautiá]]s. <br/> '''1258''' : destruccion sistematica dei bibliotècas de [[Bagdad]] per lei [[Empèri Mongòl|Mongòls]]. Aquò entraïnèt la disparicion definitiva de plusors tèxtes [[Antiquitat|antics]] grècs. <br/> '''1260''' : teoria dau sabent [[Alemanha|alemand]] [[Albèrt lo Grand]] (vèrs [[1200]] - [[1280]]) sus l'origina dei [[volcan]]s que serián la consequéncia de vents sosterranhs. <br/> '''1260''' : un document publicat per l'abat de [[Wissemborg]], qu'enebissiá la venda d'animaus morduts per un [[lop]], sembla d'indicar una coneissença parciala dau mecanisme de transmission de la [[ràbia]]. <br/> '''1267''' : acabament de la redaccion de l’''Opus majus'' (« Òbra majora » en [[occitan]]) dau monge e sabent [[Anglatèrra|anglés]] [[Roger Bacon]] ([[1220]]-[[1292]]). Inicialament destinada a la defensa d'una reforma de la [[Glèisa Catolica]], aquela òbra teniá mai d'una observacion sus l'observacion experimentala, una descripcion de la [[polvera|pouvera]], una descripcion de l'estructura de l'[[uelh]] e una partida importanta sus l'optica. <br/> '''1268''' : premiera utilizacion documentada d'un [[trabuc]] de [[contrapés]] en [[Republica Populara de China|China]] (per lei Mongòls). Aquela maquina se difusèt rapidament e foguèt adaptada per leis engenhaires chinés per tirar de projectiles explosius ò incendiaris. <br/> '''1269''' : redaccion de ''Epistòla de magnete'', òbra dau sabent [[França|francés]] [[Petrus Peregrinus]]. Premier estudi regardant lei proprietats deis [[aimant]]s, definiguèt lei lèis de l'atraccion e de la repulsion magneticas. En mai d'aquò, permetèt de melhorar lei bossòlas magneticas que venguèron un element major de la navegacion. <br/> '''1274''' : premiera mencion de l'utilizacion d'un [[canon]] (en [[Republica Populara de China|China]]). <br/> '''1275''' : publicacion de ''Chirurgica'', obratge depintant la premiera disseccion coneguda de l'[[Edat Mejana]], dau monge [[Itàlia|italian]] [[Guilhem de Saliceto]]. En mai d'aquò, lo monge i recomandèt l'utilizacion sistematica d'un [[cotèu de cirurgia]] per lei mètges. <br/> '''1276''' : reforma dau [[Calendièr|calendier]] [[Republica Populara de China|chinés]] per l'[[astronomia|astronòm]] [[Guo Shoujing]] ([[1231]]-[[1316]]). Fixèt la durada de l'[[annada]] a 365,2425 [[jorn]]s — valor adoptada tres sègles pus tard en [[Euròpa]]. Son trabalh foguèt utilizat durant 364 ans. <br/> '''1277''' : premiera utilizacion documentada d'una [[mina terrèstra]] per lei [[Republica Populara de China|Chinés]] còntra lei [[Empèri Mongòl|Mongòls]]. L'arma entraïnèt una « explosion giganta » mai sei consequéncias sus l'eissida de la batalha son mau conegudas. <br/> '''1280''' : concepcion e descripcion d'una [[torpilha]] auto-propulsada per lo [[quimia|quimista]] arabi [[Hasan al-Rammah]]. L'eficacitat d'aquel engenh es desconeguda. <br/> '''1285''' : data de realizacion de la ''[[Carta pisana]]'' qu'es lo [[portulan]] pus vièlh conegut a l'ora d'ara. <br/> '''1286''' : premiera descripcion d'unei lunetas per [[Giordano de Pisa]]. <br/> '''1288''' : data de construccion dau pus ancian [[canon]] descubèrt per leis [[arqueologia|arqueològs]]. Foguèt bastit per d'engenhaires chinés. <br/> '''1290''' : descripcion de l'utilizacion d'una ''camera obscura'' per l'astronòm [[França|francés]] [[Guillaume de Saint-Cloud]]. Aquò èra destinat a l'observacion deis eclipsis [[Solelh|solars]]. == Decès == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Ala ad-Din Muhammad]], sultan de [[Sultanat de Khwarezm|Khwarezm]]. * [[Alienòr d'Aquitània]], duchessa d'[[Ducat d'Aquitània|Aquitània]] e rèina de [[França]] e d'[[Anglatèrra]]. * [[Al-Jazari]], [[engenhariá|engenhaire]] [[Arabs|arabe]]. * [[Al-Mansur Ali]], sultan d'[[Egipte]]. * [[Al-Mustansir]], califa [[Califat Abbassida|abbassida]]. * [[Al-Mustasim]], califa [[Califat Abbassida|abbassida]]. * [[Bartholomeus Anglicus]], sabent e monge [[Anglatèrra|anglés]]. * [[An-Nasir]], califa [[Califat Abbassida|abbassida]]. * [[As-Saïd Baraka Khan]], sultan d'[[Egipte]]. * [[Az-Zahir]], califa [[Califat Abbassida|abbassida]]. * [[Baybars]], sultan d'[[Egipte]]. * [[Boemond VII de Trípol]], còmte de [[Comtat de Trípol|Trípol]]. * [[Chajar ad-Durr]], sultana d'[[Egipte]]. * [[Conrad IV]], [[Sant Empèri Roman Germanic|emperaire germanic]]. * [[Dozen]], monge [[bodisme|bodista]] [[japon]]és. * [[Duzong]], emperaire [[Dinastia Song|Song]]. * [[Enric II lo Piós]], duc de [[Polonha]]. * [[Enric III d'Anglatèrra|Enric III]], rèi d'[[Anglatèrra]]. * [[Enrico Dandolo]], dòga [[Republica de Venècia|venecian]]. * [[Felip II de França|Felip II]], rèi de [[França]]. * [[Felip III de França|Felip III]], rèi de [[França]]. * [[Folquet de Marselha]], [[trobador]] e [[evesque]] [[Occitània|occitan]]. * [[Genghis Khan]], khan de l'[[Empèri Mongòl]]. * [[Gilabèrt l'Anglés]], [[medecina|mètge]] [[Anglatèrra|anglés]]. * [[Guillaume de Saint-Cloud]], [[astronomia|astronòm]] [[França|francés]]. * [[Guiraut de Bornelh]], [[trobador]] [[Occitània|occitan]]. * [[Guo Shoujing]], [[astronomia|astronòm]] [[Republica Populara de China|chinés]]. * [[Hasan al-Rammah]], sabent arabe. * [[Ibn al-Baitar]], [[Medecina|mètge]] arabe. * [[Ibn al-Nafis]], mètge arabe. * [[Innocenci III]], papa [[Catolicisme|catolic]]. * [[Innocenci IV]], papa [[Catolicisme|catolic]]. * [[Isaac lo Bòrni]], [[teologia]]n e [[filosofia|filosòf]] [[Judaïsme|judieu]]. * [[Jalal ad-Din]], sultan de [[Sultanat de Khwarezm|Khwarezm]]. * [[Jia Sidao]], ministre [[Dinastia Song|Song]]. * [[Kubilai Khan]], khan de l'[[Empèri Mongòl]]. * [[Leonardo de Pisa|Leonardo Fibonacci]], [[Matematicas|matematician]] [[Itàlia|italian]]. * [[Leonin]], [[musica|musician]] [[França|francés]]. * [[Lizong]], emperaire [[Dinastia Song|Song]]. * [[Loís VIII de França|Loís VIII]], rèi de [[França]]. * [[Loís IX de França|Loís IX]], rèi de [[França]]. * [[Albertus Magnus]], sabent e [[teologia]]n [[Alemanha|alemand]]. * [[Maimonides]], [[teologia]]n e [[filosofia|filosòf]] [[judaïsme|judieu]]. * [[Mindraugas]], grand duc de [[Lituània]]. * [[Miquèu VIII Paleòleg]], emperaire [[Empèri Bizantin|bizantin]]. * [[Mongke]], khan de l'[[Empèri Mongòl]]. * [[Nasir al-Din al-Tusi]], [[sciéncia|sabent]], [[filosofia|filosòf]] e [[teologia]]n [[Iran|persan]]. * [[Alexandre Nevski]], prince de [[Kiev]]. * [[Ogedei]], khan de l'[[Empèri Mongòl]]. * [[Pèire Olieu]], religiós [[Occitània|occitan]]. * [[Pèire de Castèlnòu]], [[legat pontificau]]. * [[Perotin]], [[musica|musician]] [[França|francés]]. * [[Qala'un]], sultan d'[[Egipte]]. * [[Qutb ud Din Aibak]], sultan de [[Sultanat de Delhi|Delhi]]. * [[Qutuz]], sultan d'[[Egipte]]. * [[Ramon VI de Tolosa]], còmte de [[Tolosa]]. * [[Ramon VII de Tolosa]], còmte de [[Tolosa]]. * [[Ramon Rogièr de Fois]], còmte de [[Fois]]. * [[Roger Bacon]], sabent e [[filosofia|filosòf]] [[Anglatèrra|anglés]]. * [[Rogièr IV de Fois]], còmte de [[Fois]]. * [[Michael Scot]], sabent [[Escòcia|escocés]]. * [[Shamamun]], rèi de [[Makuria]]. * [[Shekanda]], rèi de [[Makuria]]. * [[Simon IV de Montfòrt]], cap militar de la [[Crosada deis Albigés]]. * [[Simon V de Montfòrt]], còmte de [[Leicester]] e de [[Chester]]. * [[Song Ci]], mètge [[Republica Populara de China|chinés]]. * [[Teòdor Ièr Lascaris|Teòdor Lascaris]], emperaire de [[Empèri de Nicèa|Nicèa]]. * [[Tomàs d'Aquin]], [[filosofia|filosòf]] e [[teologia]]n [[Itàlia|italian]]. * [[Uc de Luca]], [[medecina|mètge]] [[Itàlia|italian]]. * [[Valdemar Ier de Suècia|Valdemar I{{èr}}]], rèi de [[Suècia]]. * [[Valdemar II]], rèi de [[Danemarc]]. * [[Yagbea-Sion]], negus d'[[Etiopia]]. * [[Yekuno Amlak]], negus d'[[Etiopia]]. </div> == Liames intèrnes == * [[Catarisme]]. * [[Crosada deis Albigés]]. * [[Empèri Mongòl]]. * [[Genghis Khan]]. * [[Quatrena Crosada]]. * [[Reconquista]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> [[Categoria:Sègle]] lj0gug4edptj70gaznhmdg37f3mi3h8 0 40187 2497825 2497365 2026-04-10T09:51:28Z Alaric 506 44932 /* Llessui */ 2497825 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Imatge:Sort.jpg|thumb|right|250px|Vista generala de Sort]] [[Imatge:Escut de Sort.svg|thumb|left|100px|Escut de Sort]] '''Sort''' es la capitala de la [[comarca]] [[Catalonha|catalana]] del [[Palhars Sobeiran|Palhars Sobiran]]. Es una vila de 2236 abitants (2025) situada dins la província de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. La prononciacion catalana es [sɔ́ɾt], segon lo Diccionari català-valencià-balear (L'Onomasticon Cataloniæ non ditz ren). ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sòrt | nòrd = [[Espot]] | nòrd-èst = [[Rialp|Rialb]] | èst = | sud-èst = [[Soriguera]] | sud = | sud-oèst = [[Baix Pallars]] | oèst = [[La Torre de Cabdella]] <small>([[Palhars Jusan]])</small> | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Sort, La Bastida de Sort, Bressui e Pernui (desabitat) èran de l'ancian municipi de Sort. Enviny, Castellviny, Llarvén, Montardit de Baix, Montardit de Dalt, Olp e Pujalt èran de l'ancian municipi d'Enviny. Llessui, Meneurí (desabitat) e Saurí èran de l'ancian municipi de Llessui. Altron, Bernui e Sorre èran de l'ancian municipi d'Altron. ===Sort=== L'etimologia es parallèla ambe la del [[El Pont de Suert|Pont de Suert]]. L'Acte de 839 non cita lo nom, sonque la localitat contigüa de ''Vilamflor'' (< ''Villa Furoris''), despareguda ara. La menaça dels moros empachèt tota formacion de vilatge, en mai de la dominacion exclusiva del monestièr de [[Baix Pallars|Gerri]], que non daissava subrondar que de vilatges. Solament i aviá un pont, tan necessari que lo paratge es citat en 947 la ''ribera de Saorte'' (del basc ''çubi'', « pont »), de ''çuburi-ti'', SŬBŬRĬTI, ambe'l sufixe d'adjectiu -TI e ''iri'', « vilatge »; ''çuburi-ti'' èra donc l'endret (''-ti''), dins la practica la val del vilatge (''iri'') del pont (''çubi''). La fòrma ''Suort'' de 981 daissa intacta lo Ŭ etimologic, mès en general i agèt una dissimilacion en ''Sa(v)ort'', completament normala, puèi ''Saort'' > ''Sort''. Çaquelà, i aviá en [[Reiaume de Navarra|Navarra]] una localitat del nom de ''Çubiurruti'' citada en 1277, donc ''urruti'', « luènh » o sa varianta ''irruti'' poiriá èsser una autra etimologia, ''Çubi-urruti''. Auriam donc siá « lo vilatge del pont » siá « delà lo pont », vist de l'autra riba. [[Sòrt]] ([[Shalòssa]]) seriá un nom semblable ? <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 186-187 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39558</ref> ===La Bastida de Sort=== La definicion de ''bastida'' en catalan es « construccion de caractèr provisòri per la defensa d'una plaça o per sa conquista » (Llull, Blanquerna, Desclot, Muntaner) ; « dispositiu de guèrra en fòrma de tor » (Jaume I, Eiximenis) ; « armadura o estaudèl fait de pòstes e de bigas e utilizat dins una construccion » (tèxte anterior de 1495 e 1534, dins AlcM) e dins Baró de Maldà, Excursions, p. 155) <ref>https://decat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26269</ref> ===Bressui=== La prononciacion es [bre'suj]. I a un nom femenin germanic citat a Alaó en 972 : ''Ego Ecco et uxor mesa Brexunio''. S'agís de ''Bergsuind'' (près d'un autre, ''Bergsind''). Regularament, ''nd'' > ''nn'', puèi lo nom venguèt quicòm coma ''Breksuin'', puèi ''Bres(s)uin''. Enfin l'atraccion dels nombroses noms en ''-ui'' menèt al resultat actual <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 118 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=10796</ref>. ===Pernui=== La prononciacion es [per'nuj], atestat ''Pernui'' en 966. Lo sufixe [-ŏi] > catalan ''-ui'', supausa pas exclusivament que lo nom siá ibèrobasc, cf. lo Santuari de Pedrui, de ''pedra''; aicí, deriva de ''Peró'' (Pedró), derivat de ''pedra'', donc ''Pero(n)ui'', contractat en ''Pernui'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 204-205 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31258</ref>. ===Enviny=== La prononciacion es [am'biɲ] o intermediària entre [am'biɲ] e [em'biɲ]. Las fòrmas ancianas son ''Invicinio'' en 839, ''Inbicinio'' en 1014, ''Invecing'' en 1066, ''Envezino'', ''Envezin'' en 1163, ''Envey'' en 1281, etc. Deriva de ''in vicinio'', « dins lo vesinat, -atge, a l'entorn, compréner « a l'entorn de Sort » <ref name = viny>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 74-75 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17127</ref>. ===Castellviny=== La prononciacion es [kasteʎ'biɲ] o [kastel'biɲ] [dissimilacion]. Deriva de ''castellum vicinii'', probablament un genitiu latin <ref name = viny/>. Veire lo precedent. ===Llarvén=== La prononciacion es [ʎar'ben]. Las fòrmas ancianas son ''Lertuen'' en 1080, ''Leruent'' en 1094, ''Lartuen'' en 1281. Lo càmbiament de ''Lertŭén'' en ''Lertvén'', puèi a ''Lervén'' es de fonetica normala. Enfin, abans ''r'' e ''é'' accentuats, la mudason de ''e'' en ''a'' es una dissimilacion normala, facilitada per la situacion darrèr ''r''. D'un autre costat, la sillaba iniciala istorica ''Lert-'' coïncidís ambe la de ''Lertamon'', [lɛrta'mon], municipi de [[Lladorre]]. L'origina seriá lo [[basc]] ''ler'', « pin », que se pòt derivar en ''lerdo'', « rosina », mès lo sens primitiu de ''lerdo'' seriá « [[Pinales|rosinós]] ». Sembla çaquelà que lo nom primitiu del pin seriá ''Leher'', trobat dins ''Leherenn-'', nom d'una divinitat aquitana. Veire [[Senterada|Larén]]. Per explicar l'ensemble del nom, se pòt postular un compausat ''*Lertuondo'', ambe'l basc ''ondo'', « fons, soca, lòc de fondament »; la seguida seriá ''lertŭón'', puèi seriá diferenciacion de ''lertŭón'' en ''ler(t)ŭén'' — coma ''vou'' > ''veu'', ''crou'' > ''creu'', e enfin Llarvén <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 11-12 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23418</ref>. ===Montardit (de Baix, de Dalt)=== Lo vilatge principal es Montardit (de Dalt). Al pè d'aqueste es Montardit de Baix (o Ribera de Montardit, o els Hostals de Montardit). La prononciacion es [muntar'dit]. Las fòrmas ancianas son ''Monte ardit'' en 1163, ''Monte Ardit'' en 1164, ''Montardit'' en 1408. ''Montardit'' es de segur un compausat ambe l'adjectiu ''ardit'', « coratjós », siá ambe un sens metaforic de castèl que non se rend, siá coma subrenom del senhor del lòc <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 330-331 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=27000</ref>. ===Olp=== La prononciacion es [olp]. Las fòrmas ancianas son ''Olve'' en 977, ''condominas de Olb'' en 983, ''Olbis'' en 981-985, ''Olbe'' en 1076 (prop de Mur), ''Olb'' en 1257-1269, ''Olp'' en 1276, etc. I agèt un omonime dins 22223 [[Sopeira]], citada ''Olobe'' en 841-45. L'origina es ''olo'', « pichon edifici rustic » , de meteissa origina que ''o(h)ol'', « pòst, madièr », ambe ''-be'', « jos, dejós ». Lo resultat es ''ólobe'', « a cobèrt de las pòsts, jos lo refugi », aparentat a de mots basques actuals <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 41-42 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=29106</ref>. ===Pujalt=== Pas citat dins l'ONCAT. Probablament Puialt, puèg naut. ===Llessui=== Es lo vilatge pus naut de la val d'Àssua (situada entre ''Lles'' e ''Llesp''). La prononciacion es [ʎe'suj]. Lo nom es atestat ''La Suy'' en 1359 e ''Lessui'' en 1525, ''Llaçuy'' en 1518, ''Llassuy'' en 1645 e 1770. Siquenon, es quasi absent de las fonts medievalas, coma lòc refractari a la penetracion, qu'a per exemple conservat de basquismes coma ''lido'', « lavanca, lit, lhavet » e donc que gardèt tardivament lo monolingüisme basc. L'essencial es la rasic ''Leç-'', comuna ambe Lles i Llesp. Lo mot basc ''leçe'' o ''leize'' amassa las nocions d'espeluga, avenc, bauç, gòrja e tanben un valat. La terminason ''-ui'' es tipica de la toponimia basca <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 68-69 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23630</ref>. ===Meneurí o Menaurí=== Lòc desabitat. La prononciacion locala es [menew'ri]. Lo nom es citat en 1645 ''Menorí'' e ''Benaurí''; lo segond compòrta una dissimilacion, a la manièra del latin MERENDARE > ''berenar'', o del mot prelatin MUNO > catalan ''bony''. Çò pus probable es que ven del nom d'un repoblaire francés del nom de ''Maunoury'' (puslèu que d'un nom basc), que significa « mal noirit », que se pòt compréner coma « mal ensenhat » o puslèu coma « afamat, atalentat »; la proximitat de ''Saurí'', vilatjòt un pauc pus important, que [[Joan Coromines]] interprèta coma una fòrma lemosina o sentongesa ''Saverí'' (del nom germanic d'òme ''sabi-rik'') ambe pèrda de ''-k'' final coma en francés, va tanben dins aquel sens. Lo gascon ''neurir'', « noirir », de NUTRIRE, foguèt benlèu una influéncia, o lo vèrbe ''menar'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 250-251 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=25955</ref>. ===Saurí o Seurí=== La prononciacion locala es [sew'ri] o de còps (benlèu) [saw'ri]. Las fòrmas ancianas son ''in territorio Savarisi'' en 899, ''in villa Savariense'' en 979 e cap a 980, ''in Sabarisi'' en 981, ''Sauri'' en 1359, ''Seuri'' en 1566, ''Saurí'' en 1645. Lo nom patronimic ''Savarís'' es benlèu palharés. L'origina es lo nom germanic d'òme ''Sabiriks'', varianta de ''Sabirik'', ''Sabarik'', ambe sincòpa. Per explicar la tombada de ''-k'', cal supausar un nom lemosin o auvernhàs, o quitament francés. I a una varianta en ''-eu'' coma dins Meneurí<ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 65 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=37857</ref>, que [[Joan Coromines]] explica pas. ===Altron=== La prononciacion es [al'trɔn] a l'entorn de Sort, [al'tron] endacòm mai. Las fòrmas ancianas son ''Otron'' en 1164, ''Loch del Torn'' (per ''Eltron''), ''lloch del Tron'' en 1435, ''loci del Trohon'' en 1455, ''lo Tron'' en 1518, ''Altron'' en 1525 e 1541. L'etimologia es ''Alt Tron'', « cima aplatida », motivada per la nautor planièra que lo vilatge es dessús <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 177 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=2453</ref>. </br> ''Tron'' o ''trony''. Es un adjectiu arcaïc, d'origina celtica, de sens « aplatit, camús » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 354 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=44795</ref>. ===Bernui=== Se ditz [plans de Ber'nuj]. Es un nom aparentat a [[La Torre de Cabdella|Beranui]]. La terminason (probablament) basca ''-ŏi'' mena a ''-ui''. Per la basa, [[Gerhard Rohlfs]] causís lo cognomen latin ''Veranus'' e dins d'autres cases lo nom celtic ''Brennus'', mentre que Menéndez Pidal, seguit al mens provisòriament per J. Coromines, aima mai l'adjectiu substantivat ''veranus'', « primaverenc »; çaquelà, Coromines penava a creire qu'un nom pauc frequent coma ''Veranus'' aja pogut donar tant de toponimes dins un airal estret. Demòra un escrupul a acceptar un mot latin e una terminason basca. I a una autra solucion, benlèu preferibla, lo basc ''bera'', « mòl, doç », en parlant del terren, que correspond a de lòcs aigaloses, aptes a far de pastencs e a donar una èrba abondosa. ''Bera'' se pòt jónher ambe ''-ŏi'' pel mejan de ''-n-'' unitiva <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 454-455 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=8059</ref>. ===Sorre=== La prononciacion es ['sorre] a Sort, tanben ['sɔrri] a Sort e a l'entorn. Las fòrmas ancianas son ''Saore'' en 1248 (ipèrcorreccion segon lo modèl ''Saort'' > ''Sort''), ''Sorre'' en 1359, 1556, 1645. S'agís d'un nom ibèrobasc. L'etime es ''çur'', « fusta, lenha », que deviá èsser ancianament ''çurr(a)'', ambe l'article ''-a'' e ''rr'' dobla. Coma ''u'' ibèrobasca èra una vocala de quantitat indiferenta, sa romanizacion podiá menar a [u] o a [o], donc per exemple, a costat, ''Surp'', municipi de [[Rialp]], (nom ambe la pòstposicion ''-be'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 167-168 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39540</ref>. ==Istòria== En 1970, los municipis d'Enviny e Llessui foguèron incorporats a Sort, puèi ne foguèt atal per Altron en 1976. ==Ligams extèrnes == *[http://sort.ddl.net/ Sit de la comuna] *Diccionari català-valencià-balear d'Alcover-Moll [http://dcvb.iec.cat/] *Onomasticon Cataloniæ, vol. VII, p. 186-187 [https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39558]. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} pletg06vagp2spalks7lw41try4hd1j 1 40544 2497806 2414091 2026-04-09T18:40:38Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Discutir:Sent Nectaire]] cap a [[Discutir:Sent Netère]] 319349 wikitext text/x-wiki Quin e's pot transcriver Mont Dore, Mont Cornadore ? --[[User:Lembeye|Lembeye]] ([[User talk:Lembeye|d]]) 25 de mai 2008 a 14:00 (UTC) 4fec3jzu6ezrzfug0ezvf7zrnail285 0 49118 2497802 2481099 2026-04-09T17:55:01Z Jiròni 239 /* La vida d'Enric Molin */ 2497802 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''Enric Molin''' <small>(prononciat en estandard: {{AFI|[enˈrik muˈli]}})</small> (en francés: ''Henri Mouly''; [[Complibat]], [[10 d'octobre]] de [[1896]]- [[Complibat]], [[29 de genièr]] de [[1981]]), foguèt un autor occitan de [[Roèrgue]]. Amb l'escrivana [[Calelhon]] èra estat membre fondador del [[Lo Grelh Roergàs|Grelh Roergàs]] en [[1921]]; venguèt majoral del [[Felibritge]] en [[1949]]. == La vida d'Enric Molin == Nascut en [[Roergue]] dins una familha de païsans, s'apassionèt tre l'enfança per la literatura, e foguèt un escolan brilhant. Coma mantes autres foguèt mobilizat en 1915 per participar a la [[Primièra Guèrra Mondiala|Primièira Guèrra]] e i foguèt nafrat en 1916. Foguèt reformat en seguida de sas divèrsas nafras (subretot i perdèt un uèlh). Dins aquel periòde de lucha venguèt amic amb [[Eugèni Seguret]]. En 1917 venguèt regent a [[Vilafranca de Roergue]] e contunhèt d'exercir dins fòrça localitats del campèstre fins a la retirada. Foguèt durant l'inauguracion d'un monument a l'abat [[Justin Besson]] que rescontrèt [[Antonin Perbòsc]] que lo deviá influenciar e dirigir dins lo militantisme occitan. En [[1921]], quand aviá sonque 25 ans, foguèt amb son amic Eugèni Seguret un dels membres fondadors del [[Lo Grelh Roergàs|Grelh Roergàs]] e d'aquí a la siá mòrt, quitèt pas jamai d'escriure. Foguèt premiat de l’[[Acadèmia dels Jòcs Florals]] (''mèstre en Jòcs Florals'') abans de ne venir membre puèi. Foguèt tanben vicepresident de l’[[Escòla Occitana]] e [[Felibritge|Majoral del Felibritge]] demest fòrça autras activitats qu'èra tanben un òme d'accion. [[Imatge:La Campana (Molin).jpg|miniatura|Cobèrta de la revista ''La Campana'']] Se pòt dire d'el qu'es un dels ''[[prosadors màgers]]'' de lenga d'òc del sègle XX, amb aicesta aisidesa naturala e espontanèa del amai d'al terrador eissida mas tot parièr fòrça mestrejada e trabalhada, e que ne quitèt pas jamai de voler melhorar, a tengut. Una '''''[[favèla naturala]]''''' que ''pauques'' e ''pauquis'' e ''paucs'' an!!! Es tanben l'autor d'unas pèças de teatre de plan bona qualitat que se n'ameritarián d'èsser jogadas mai sovent que non pas ne foguèron. Devèrs la fin de sa vida, se ne tenguèt de trobadas d'unas òbras poeticas de tria, el lo d'en primièr primieràs que tot prosador. Foguèt prepausat, per la qualitat de sa produccion, al [[Prèmi Nobel de Literatura]] en 1980 mas foguèt pas causit. Son filh, [[Carles Molin]], que seguiguèt la dralha occitana del paire, venguèt celèbre gràcias a la creacion dels personatges de [[Catinon e Jacotin|Catinou e Jacouti / Catinon e Jacotin]] (1944). Lo nom d'Enric Molin foguèt prepausat al [[Prèmi Nobel de Literatura]] de 1980. == L'òbra d'Enric Molin == * ''La Solenca'' (La Soulenco), comedia dramatica, 1926 * ''Al cant de l'alauseta'', roman, 1928 * ''Rajòls d'antan'', roman, 1930 * ''Mas espingadas'', racontes, 1933 * ''Joan de Morlhon'', drama istoric de 3 actes en vèrs, 1938 * ''Al bufal del cor'', poèma, 1941 * ''Teatre escolar'', 12 pèças per dròlles, 1942 * ''Lo Catet de Rascal'', comedia d'un acte en pròsa, 1942 * ''Lo Còp de la Lèbre'', comedia d'un acte en pròsa, 1944 * ''Bistanflèra! (o la política al vilatge)'', roman, 1945 * ''E la barta floriguèt'', roman, 1948 * ''En tutant lo grelh'', istòria del ''Grelh Roergàs'', 1965 * ''Grela d'abrial'', roman, 1966 * ''Teatre païsan'', ''libre I'', 1968 * ''Rambalhs de bòria'', roman, 1969 * ''Kathleen'', roman, 1970 * ''Teatre païsan'', ''libre II'', 1970 * ''Teatre païsan'', ''libre III'', 1972 * ''Bortomieu o lo torn del Roergue'', roman, 1972 * ''A travèrs camps'', poèmas ''de tot biais'', 1973 * ''Al vent dels puèges'', poèmas, 1974 * ''Complibat'', monografia de ''" ma comuna "'', 1977 * ''Legendas.20 legendas del Roergue'', 1977 * ''A ma Treson'', garba de sonets, 1978 == Bibliografia == [[Imatge:Wikisource logo suggestion - curved books.png|120 px]] [[Imatge:Accessories-text-editor.png|120 px]] * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * ==Ligams extèrnes== ** [[Imatge:Www.gif|50 px]] [[Imatge:Flag of Occitania (with star).svg|35 px]] * [https://web.archive.org/web/20100226023650/http://www.canal-u.tv/producteurs/vo_universite_toulouse_le_mirail/dossier_programmes/occitan/henri_mouly_par_sa_fille La vida d'Enric Molin contada per sa filha (Canal-u.tv)] * [http://www.locirdoc.fr/ Sit oficial CIRDÒC] {{Multibendèl|portal Roergue|LitOc}} {{DEFAULTSORT:Molin, Enric}} [[Categoria:Literatura occitana]] [[Categoria:Teatre occitan]] [[Categoria:Majorau dau Felibritge]] [[Categoria:Escrivan occitan]] [[Categoria:Poèta occitan]] [[Categoria:Escrivan roergàs]] [[Categoria:Naissença en 1896]] [[Categoria:Decès en 1981]] 6qrrz58big9zrnsrhde8fsczsuwwyxb 0 57593 2497828 1868088 2026-04-10T10:47:19Z Jfblanc 104 2497828 wikitext text/x-wiki '''El Poble-sec''' ei un barri de [[la Seu d'Urgèl]], en l'[[Aut Urgèl]]. Eth barri se tròbe plaçat ath nòrd de la Seu abans deth barri de [[Sant Antoni (la Seu d'Urgell)|Sant Antoni]]. Se tròbe peth dessús dera N-260 (èish pirenenc) isolada de [[la Seu d'Urgèl]] e de Sant Antoni. Entà melhorar es connexions deth barri damb la Seu se dauric un carrèr per jos era carretèra. Plaçat ara fin dera [[plana de la Seu]], a on comence era montanha, eth 2001 auie 116 abitants. Administrativament Se tròbe dividit e aparten ath municipi de [[la Seu d'Urgèl]] e en [[les Valls de Valira]]. [[Fichièr:Indrets_de_la_Seu_d'Urgell.svg|thumb|centre|450px|Mapa deth municipi de [[la Seu d'Urgèl]].]] {{coord|42|21|43.28|N|1|28|1.30|E|type:city(12533)_region:ES-CT|display=title}} [[Categoria:La Seu d'Urgèl|Poble-sec, el]] mk3y2wi5tuz95ifyj5yi0dmas3mf231 0 65649 2497783 2497589 2026-04-09T15:30:37Z Ziv 56933 ([[c:GR|GR]]) [[File:Michelangelo Caravaggio 025.jpg]] → [[File:Rest on the Flight into Egypt-Caravaggio (c.1597).jpg]] → File replacement: Updating from a low-quality version to a higher-quality version ([[c:c:GR]]) 2497783 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Entèsta label|BA}} '''Michelangelo Merisi<ref>o '''Merigi''' o '''Amerighi'''.</ref> da Caravaggio''', dich '''Caravaggio''', nascut a [[Milan]] lo [[28 de setembre]] de 1571, mòrt a Porto Ercole lo [[18 de julhet]] de 1610, foguèt un pintre italian. Actiu a [[Roma]], [[Nàpols]], [[Malta]] e en [[Sicília]] entre [[1593]] e [[1610]], es considerat coma lo premier grand representant de l'escòla [[Barròc|barròca]] e un dei pintres pus celèbres dau Mond. [[Imatge:Bild-Ottavio Leoni, Caravaggio.jpg|right|thumb|250px|Retrach de Caravaggio, Ottavio Leoni, 1621]] {{cita|Quand i a pas d'energia i a pas de color, pas de forma, pas de vida|Caravaggio}} == Biografia == === La joventut (1571-1595) === Michelangelo Merisi nasquèt en 1571, a [[Milan]] coma o pròva lo certificat de naissença descubèrt en 2007<ref>La descubèrta clava un debat dubèrt en 1973, quand per lo premier còp se metèt en dobte que foguèsse nascut a [[Caravaggio (Itàlia)|Caravaggio]] dins la [[província de Bergam]], tradicion sensa fondament, mai comunament acceptada dempuei de sègles. Segon de recèrcas recentas dins leis archius parroquiaus lombards, Michelangelo Merisi nasquèt dins la parròquia de Santo Stefano in Brolo (Milan) lo 28 de setembre de 1571 e i foguèt batejat lo 30: {{cita|Adi 30 fu bat[tezzato] Michel Angelo f[ilio] de D[omino] Fermo Merixio et d[omina] Lutia de Oratoribus. Compare Francesco Sessa}}. Cf. [http://www.ilsole24ore.com/art/SoleOnLine4/Tempo%20libero%20e%20Cultura/2007/06/carminati-caravaggio.shtml?uuid=4d415878-19a4-11dc-ac19-00000e251029&DocRulesView=Libero ''Sole24ore, suplement dominicau, 25 de febrier de 2007''].</ref>. Son paire, Fermo Merisi, èra intendent e arquitècte decorator ({{cita|magister}}) de Francesco I{{exp|er}} Sforza, marqués de Caravaggio. Sa maire, Lucia Aratori, aparteniá a una familha aisada de l'encontrada. En 1576 la familha se mudèt a Caravaggio en [[Lombardia]] per fugir l'epidemia de [[pèsta]] que devastava Milan. Lo paire e lo grand i moriguèron en 1577. Se supausa que lo futur artista cresquèt ailà, e que la familha restèt en relacion amb lei [[Sforza]] e seis aliats (per maridatge), lei poderós [[Colonna]], que devián jogar puei un ròtle major dins la vida de Caravaggio. En 1584, dins sei tretze ans, Michelangelo intrèt per aprendís dins l'obrador dau pintre [[Lombardia|lombard]] [[Simone Peterzano]], actiu a Milan, d'una cèrta renomada a l'epòca, e escolan de [[Tician]]<ref>Segon lo contracte d'aprendissatge.</ref>; i deviá restar quatre ans. Entandaumens, aprenguèt la leiçon dei mèstres de l'escòla lombarda e [[Venèt|venèta]]. Giulio Mancini, un de sei biografs, dins lei ''Considerazioni sulla pittura'' de 1621, sotalinha lo fòrt caractèr de l'artista ja dins aquelei premiereis annadas: «''Estudièt dins son enfança pendent quatre o cinc ans a Milan, amb diligéncia, e mai de temps en temps faguèsse quauqua extravagança causada per aquel afogament e aquel esperit tant viu.''»<ref>{{cita|''Studiò in fanciullezza per quattro o cinque anni in Milano, con diligenza ancorché di quando in quando, facesse qualche stravaganza causata da quel calore e spirito così grande.''}}</ref> Lo 6 d'abriu de 1588 tombava tèrme lo contracte amb son mèstre; tant se pòt que lo jove pintre n'aprofichèt per visitar [[Venècia]] e veire leis òbras dei grands mèstres de la color, [[Giorgione]], [[Tician]] e [[Tintoretto]]. ==== Lo sejorn a Roma (1592) ==== [[Fichièr:Fanciullo con canestro di frutta (Caravaggio).jpg|thumb|250px|''Dròlle amb una canestèla de frucha'', 1593, òli sus tela, 70&nbsp;cm × 67&nbsp;cm, Roma, Gallerie Borghese.]] Quauquei biografs dau pintre (subretot Giovanni Baglione), fan allusion a un omicidi probable que Caravaggio, qu'aviá alora gaire mai de vint ans, auriá comés aquel an, supausant que lo viatge a Roma foguèsse estat en fach una fugida. Lei premiers temps foguèron durs e depriments, subretot a causa de son caractèr menèbre e agressiu que facilitava pas sei relacions amb leis autrei. Giovanni Pietro Bellori, un istorian de l'epòca e un dei premiers [[biografia|biografs]] de Caravaggio, lo descriu ja afectat an aqueu moment per la [[malària]], malautiá que condicionèt tota la vida son sistèma nerviós e rendèt son fisic fragil e vulnerable, en contrast perfiech amb son temperament irascible.[[Fichièr:Baco, por Caravaggio.jpg|right|thumb|285px|''Bacus'', 1593-1594, òli sus tela, 95&nbsp;cm x 85&nbsp;cm, [[Florença]], Galariá deis Oficis.]]Dins lo premier periòde roman, Caravaggio se veguèt obligat de faire de còpias de quadres sagrats: se'n serviá per pagar son lotjament modèst dins la pension menada per un ''monsignor'' Pandolfo Pucci (que se li disiá {{cita|Monsignor Insalata}}, a causa dau manjar gaire regissent qu'aviá costuma de servir a sei clients). Alassat d'aquela situacion, l'artista s'installèt près de l'obrador de Lorenzo lo Sicilian, pintre mediòcre que saupèt pas valorar e sasir lo talent dau jove aprendís en cu fasiá pintar ren que de tèstas de sants. Après lo Sicilian, Caravaggio aguèt brevament per mèstre Antiveduto Gramatica, un pintre manierista [[Siena|sienés]] alambicat. Gràcias a l'aprendissatge dins leis obradors d'aquelei dos artistas, Caravaggio aquistèt la rapiditat d'execucion: estent que lei dos pintres produsián d'òbras {{cita|en seria}}, en un grand nombre de còpias, elei e seis escolans, que seguissián sei directivas, èran constrenchs de pintar rapidament. Foguèt tanben gràcias a sei premiers mèstres se Caravaggio dins lo corrent de vint ans de carriera capitèt a crear tant de caps d'òbra. ==== L'obrador dau Cavalier d'Arpino ==== Après l'experiéncia en cò de Gramatica, Caravaggio faguèt tèsta dins l'obrador de Giuseppe Cesari, dich lo ''Cavalier d'Arpino'', un dei pintres qu'èran en vòga a Roma sus lo mercat de l'art. En cò d'aqueu mèstre, coma o ditz Bellori: «''s'apliquèt a pintar de flors e de fruchs tant ben imitats, que ne venguèt a li donar la beutat incomparabla que nos agrada tant uei.''»<ref>{{cita|''fu applicato a dipinger fiori e frutti sì bene contraffatti, che da lui vennero a frequentarsi a quella maggior vaghezza che oggi tanto diletta.''}}</ref> Aquelei flors e fruchs representan en fach la començança dau genre picturau que serà puei conegut coma [[natura mòrta]]. L'ensenhament dau Cavalier d'Arpino satisfasiá pas lo jove pintre que se sentiá gaire estimulat per çò que li prepausava lo mèstre. Aquela insatisfaccion, aponduda an un episòdi que veguèt Caravaggio espitalizat per la reguitnada d'un cavau, sensa que son mèstre li faguèsse visita, foguèt motiu de garrolha entre lei dos; lo caractèr marridàs de l'escolan menèt a la rompedura dei liames amb l'obrador de Cesari. Caravaggio, se volent afirmar, decidiguèt de s'establir a son còmpte. Durant aqueu periòde, coma tota sa vida, aguèt un comportament puslèu desreglat; sovent se citèt dins lei rancuras per divèrs actes de violéncia dins lei quartiers mau famats de la ciutat, çò qu'a mai que mai alimentat lo mite de l'artista ''boèmi'' que tirava l'inspiracion de la vida de la carriera e dei maufachs que i èra acostumat. Dins lo ''[[Jove Bacus malaut]]'', una de sei premiereis òbras complidas, se representa lo Caravaggio d'aquelei premiereis annadas romanas; son regard viu e intens contrasta amb la malanconiá provocada per la malautiá que ne patissiá lo jove pintre e que l'acompanhèt fins a la mòrt. Lei personatges que pausavan per sei pinturas venián directament de la carriera: èran de gents dau pòble que eu trevava cada jorn; de mai, Caravaggio se podiá pas permetre de pagar de modèls de profession, en rason dau pauc de comandas qu'obteniá, amb malei penas. === Lei succès deis annadas romanas (1595-1606) === ==== L'amistat amb lo cardinau Del Monte ==== [[Fichièr:La Diseuse de bonne aventure, Caravaggio (Louvre INV 55) 02.jpg|right|thumb|250px|''La devinarèla'', 1596-1597, òli sus tela, 99&nbsp;cm x 131&nbsp;cm, [[París]], Musèu dau Lovre.]] [[Fichièr:Rest on the Flight into Egypt-Caravaggio (c.1597).jpg|thumb|250px|''Repaus pendent la fugida en Egipte'', 1596-1597, òli sus tela, 133,5&nbsp;cm x 166,5&nbsp;cm, [[Roma]], [[Galleria Doria Pamphilj|Galleria Doria Pamphilij]].]] Gràcias a Prospero Orsi (que se conois mielhs coma Prosperino delle Grottesche), pintre per cu aviá una gròssa amistat, Merisi en 1595 rescontrèt son premier protector: lo cardinau Francesco Maria Del Monte, òme d'una vasta cultura e apassionat d'art que, pivelat per sa pintura, aquistèt quauqueis uns de sei quadres; lo jove lombard intrèt a son servici, i restant per environ tres ans. Segon Bellori, Del Monte «''metèt Michele dins l'aisança'' ''e l'aucèt en li donant una plaça onorabla dins l'ostau entre lei gentilòmes.''»<ref>{{cita|''ridusse in buono stato Michele'' ''e lo sollevò dandogli luogo onorato in casa fra i gentiluomini.''}}</ref> Gràcias a son important mecènas, la renomada de l'artista comencèt de s'espandir dins lei pus importants salons de l'auta noblesa romana. Lo mitan foguèt bolegat per sa pintura revolucionària que se trobèt immediatament au centre de discussions animadas e de polemicas enfuocadas. Bònadich lei comandas e lei conseus dau prelat influent e esclairat, Caravaggio tremudèt son [[estil]]: abandonèt lei telas de pichonei dimensions e lei retrachs individuaus e comencèt de se consagrar a la realizacion d'òbras complèxas amb de gropes de mai d'un personatge interagissent entre elei, descrivent dins un luòc un episòdi especific. Una dei premiereis òbras d'aqueu periòde es lo [[Repaus pendent la fugida en Egipte (Caravaggio)|''Repaus pendent la fugida en Egipte'']]. En pauc d'annadas sa renomada cresquèt d'un biais espectaclós; Caravaggio venguèt un mite vivent per una generacion entiera de pintres que n'exaltavan l'estil e lei tematicas. ==== Lei premierei comandas importantas ==== [[Fichièr:CappellaContarelli.jpg|300px|thumb|right|La Capèla Contarelli amb leis òbras de Caravaggio]] En [[1599]] Caravaggio, gràcias a l'ajuda dau cardinau Del Monte, recebèt la premiera comanda publica de doas grandei telas per plaçar dins la Capèla Contarelli de la [[Glèisa de Sant Loís dei Francés]] a Roma. Lei pinturas que Caravaggio deviá realizar pertocavan d'episòdis de la vida de [[Matieu apòstol e evangelista|Sant Matieu]]: [[Vocacion de Sant Matieu (Caravaggio)|la vocacion]] e [[Martiri de Sant Matieu (Caravaggio)|lo martiri]]. En mens d'un an lo pintre acabèt lei doas òbras; aguèron un tau succès que Caravaggio recebèt immediatament un autre pretzfach important per la Glèisa de Santa Maria dau Pòble. Per òrdre de monsignor Tiberio Cerasi, qu'aviá aquistat una capèla de la glèisa romana, se li comandèt doas pinturas: la ''[[Crucifixion de Sant Pèire]]'' e la [[Conversion de Sant Pau (Caravaggio)|''Conversion de Sant Pau'']]. En meteis temps se li demandèt de realizar una tresena tela per la Glèisa de Sant Loís dei Francés: [[Sant Matieu e l'Àngel (Caravaggio)|''Sant Matieu e l'Àngel'']]. Lo pintre, e mai coneguèsse ben lei gosts estetics de sei clients, chausiguèt de modèls populars per exprimir lo debanar deis eveniments dins son costat reau e dramatic, representant ansin lei valors espiritualas dau corrent {{cita|pauperista}} a l'interior de la [[Glèisa Catolica]]. La premiera version dau ''Sant Matieu e l'Àngel'', destrucha en [[Alemanha]] durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt pasmens refusada puei remplaçada per aquela que se i tròba encara, pintada en 1602. Ansin foguèt dei dos quadres comandats per la Capèla Cerasi de Santa Maria dau Pòble, qu'après èsser estats refusats, foguèron crompats per lo cardinau Giacomo Sannesio. La descripcion per Bellori de l'episòdi dau refús dau [[retaule]] de ''Sant Matieu e l'Àngel'' sèrve d'introduccion a un autre protector important de Caravaggio: :{{cita|D'aqueu temps un eveniment destorbèt mai que mai Caravaggio e lo metèt quasi au desespèr, que crenhiá per sa reputacion; en fach, quand aguèt acabat lo quadre centrau dau retaule de Sant Matieu e que l'aguèt plaçat sus l'autar, lei prèires lo levèron, disent qu'aquela figura aviá ni la dignitat ni la semblança d'un sant, car se teniá d'assetada, cambas crosadas e mostrant lei pès au pòble d'un biais desconvenent. Caravaggio èra desesperat, que l'avián escornat per sa premiera òbra destinada a una glèisa, quand lo marqués Vincenzo Giustiniani lo venguèt sostar, e lo desliurèt d'aqueu pensament: s'entremetèt dins lo litigi, se crompèt lo quadre e li ne faguèt faire un autre, diferent, qu'es aqueu que se vei ara sus l'autar.}}<ref>{{cita|''Qui avvenne cosa, che pose in grandissimo disturbo, e quasi fece disperare Caravaggio in riguardo de la riputazione; poiché avendo egli terminato il quadro di mezzo di San Matteo e postolo sù l'altare, fu tolto via dai Preti, con dire che quella figura non aveva decoro, né aspetto di santo, stando à sedere con le gambe incavalcate, e co' piedi rozzamente esposti al popolo. Si disperava il Caravaggio per tale affronto nella prima opera da esso pubblicata in chiesa, quando il Marchese Vincenzo Giustiniani si mosse à favorirlo, e liberollo da questa pena; poiché interpostosi con quei Sacerdoti, si prese per sé il quadro, e glie ne fece fare un altro diverso, che è quello che si vede ora sul'altare.''}}</ref> Lo marqués Giustiniani èra un ric banquier genovés dins l'orbita de la cort pontificala — e vesin d'ostau, amb son fraire lo cardinau Benedetto Giustiniani, dau cardinau Del Monte. Protector de Caravaggio pendent fòrça annadas, colleccionèt tot plen de seis òbras e contribuiguèt grandament a la formacion culturala dau pintre. En mai d'una ocasion, gràcias a seis influéncias multiplas, capitèt a sortir l'artista dei dificultats judiciàrias onte se trobava sovent en rason de son naturau agressiu. [[Fichièr:The Cardsharps.jpg|left|0.5em|300px|thumb|''Lei trichaires'', 1594-1595, òli sus tela, 94,3&nbsp;cm x 131,1&nbsp;cm, Fort Worth, Kimbell Art Museum.]] ==== Lei problèmas amb la justícia ==== Lo 28 de novembre de 1600, dau temps que sejornava au Palazzo Madama, demòra dau cardinau Del Monte, Merisi maumenèt e piquèt amb un baston Girolamo Stampa, un nòble qu'èra l'òste dau prelat; s'enseguiguèt una rancura. Après aquel incident, leis episòdis de chafarets, batèstas e violéncias anèron aumentant; sovent lo pintre foguèt arrestat e menat a la preson de Tor di Nona. Coma que siá, sembla pas que foguèsse son premier problèma amb la justícia. Bellori va fins a sostenir que devèrs 1590-1592, Caravaggio, ja conegut per de [[bagarra]]s entre bandas de marriàs, auriá comés un [[omicidi]] qu'a causa d'eu s'èra enfugit de [[Milan]], d'en premier per [[Venècia]] (ont estudièt la pintura locala, en particular aquela de [[Giorgione]]), puei per [[Roma]]. Sa partença per la Ciutat Etèrna, doncas, seriá pas estada premeditada, mai puslèu la consequéncia d'una fugida. En 1602 pintèt [[Arrestacion dau Crist (Caravaggio)|''L'arrestacion dau Crist'']] e [[Amor Vincit Omnia (Caravaggio)|''Amor Vincit Omnia'']] (tanben conegut coma l'''Amor victoriós''). En 1603 lo jutgèron per aver difamat un autre pintre, Giovanni Baglione, que portèt rancura còntra Caravaggio amb sei discípols Orazio Gentileschi e Onorio Longhi, copables d'aver escrich de rimas ofensantas a son esgard. Gràcias a l'intervencion de l'ambaissador de França, Merisi, condemnat, foguèt liberat puei mes per gaire de temps ais arrèsts domiciliaris (qu'aperavans, aviá ja complit un mes de preson a Tor di Nona). Entre mai e octobre de 1604, lo pintre foguèt arrestat mai d'un còp per possession illegala d'armas e injúrias ai gàrdias de la ciutat; de mai, lo citèt en justícia un garçon de tavèrna per li aver mandat a la figura un plat de carchòfas. En 1605 se deguèt sauvar a [[Gènoa]] per environ tres setmanas, qu'aviá nafrat grevament un notari, Mariano Pasqualone da Accumuli, a causa d'una frema: Lena, l'amanta de Caravaggio. L'intervencion dei protectors de l'artista permetèt d'enterrar l'afaire e mai se, quand tornèt a Roma, lo pintre foguèt citat per Prudenzia Bruni, sa proprietària, estent qu'aviá pas pagat lo loguier; per se venjar, Merisi mandèt de nuech de pèiras sus sa fenèstra, e foguèt citat un còp de mai. En novembre de la meteissa annada, lo pintre foguèt espitalizat per una nafra, qu'a son dire se l'èra facha solet en tombant sus son espasa. Pasmens, lo fach mai grèu se debanèt a Campo Marzio, lo vèspre dau 28 de mai de 1606, jorn que l'artista tuèt, benlèu involontariament, Ranuccio Tommasoni. En seguida d'una garrolha per una fauta au jòc de pauma, lo pintre foguèt nafrat e, a son torn, nafrèt a mòrt lo rivau, amb cu aviá ja agut aperavans de rasons, sovent conclusas per de batèstas. Tanben aqueu còp èra question d'una frema, Fillide Melandroni, que totei dos se disputavan sei gràcias. Probablament darrier lo murtre de Ranuccio i aviá pereu de questions de sòus (benlèu quauque deute de jòc que lo pintre auriá pas pagat) o quitament politicas: d'efècte, la familha Tommasoni èra notoriament dau partit espanhòu, mentre que Merisi èra assostat per l'ambaissador de França. Lo verdicte dau procès per lo crime de Campo Marzio foguèt implacable: la mòrt per decapitacion. Après la condemnacion de Caravaggio, comencèron d'aparéisser dins seis òbras, coma una idèa fixa, de personatges supliciats amb la tèsta copada, onte son autoretrach preniá sovent la plaça dau condemnat. ==== La fugida de Roma ==== Caravaggio podiá plus restar dins la Ciutat Etèrna: es lo prince Filippo I Colonna que l'ajudèt a fugir, e que lo recaptèt dins un de sei [[fèu]]s [[Laci|laciaus]] de Marino, Palestrina, Zagarolo e Paliano. Lo nòble roman apliquèt una seria d'escapadors, sostengut per lei membres de sa familha que testimonièron de la preséncia dau pintre en d'autrei vilas d'Itàlia, fasent ansin pèrdre sei traças. An aquela epòca, Caravaggio executèt divèrsei pinturas per lei Colonna, la pus importanta estent la [[Cena a Emmaús (Caravaggio Milan)|''Cena a Emmaús'']], dins la version esplendida e sòbria qu'es uei a la Pinacotèca de Brera. === Lei darriereis annadas (1606-1610) === ==== Lo periòde napolitan ==== A la fin de 1606 Caravaggio arribèt a [[Nàpols]], onte restèt aperaquí un an. La renomada dau pintre dins la ciutat èra ben establida. Lei Colonna lo recomandèron a una branca collaterala de la familha: lei Carafa-Colonna, membres importants de l'aristocracia napolitana. Ailà Merisi visquèt un periòde urós e fecond en çò que pertòca lei comandas: la pus importanta, d'un mercant [[Croàcia|croat]] de [[Ragusa (Croàcia)|Ragusa]], Nicola Radulovic, foguèt la [[Madòna dau Rosari (Caravaggio)|''Madòna dau Rosari'']]; lo client eu meteis definiguèt l'iconografia de la pintura, mai fin finala vouguèt plus de l'òbra; aquesta foguèt modificada per lo pintre e plaçada a l'interior de la Capèla dau Rosari dins la glèisa dei dominicans. D'aqueu temps realizèt lei ''[[Sèt òbras de Misericòrdia]]''. ==== Lo sejorn a Malta ==== [[Fichièr:Le Caravage - Portrait d'Alof de Wignacourt.jpg|thumb|250px|right|''Retrach d'Alof de Wignacourt'', 1607-1608, òli sus tela, 195&nbsp;cm x 134&nbsp;cm, París, Musèu dau Lovre.]] En 1607 Michelangelo Merisi partiguèt per [[Malta]], sostat un còp de mai per lei Colonna. Ailà intrèt en contacte amb lo Grand Mèstre de l'[[Òrdre de Malta|Òrdre dei Cavaliers de Sant Joan]], [[Alof de Wignacourt]], que lo pintre ne faguèt tanben un [[Retrach d'Alof de Wignacourt (Caravaggio)|retrach]]. Sa tòca èra de venir Cavalier per obtenir l'immunitat, que sus eu pesava encara la senténcia de mòrt. En 1608 Caravaggio pintèt la ''[[Degolacion de Sant Joan Baptista]]'', son quadre mai grand per lei dimensions, totjorn conservat dins la Catedrala de [[La Valeta (Malta)|La Valeta]]. Après un an de noviciat, lo 14 de julhet de 1608, Caravaggio foguèt investit de la carga de ''Cavalier de gràcia'', de reng inferior an aquela de ''Cavalier de justícia'' (reservada ai nòbles). Ailà tanben aguèt de problèmas: l'arrestèron per violéncias còntra un cavalier de reng superior e perque se saupèt que sus eu pesava una condemnacion a mòrt. Embarrat dins la preson de Sant Àngel a [[La Valeta (Malta)|La Valeta]], lo 6 d'octòbre, capitèt a s'escapar e a se refugiar en [[Sicília]], a [[Siracusa]]. Lo 6 de decembre, lei Cavaliers l'embandiguèron de l'Òrdre «''Coma membre fetid e putrid.''» ==== Caravaggio en Sicília ==== [[Fichièr:Syrakus Ohr des Dionysios.jpg|thumb|150px|left|L'aurelha de Danís a [[Siracusa]].]] A [[Siracusa]], Caravaggio foguèt l'òste de Mario Minniti, son amic de vièlha data, conegut durant lei darriereis annadas romanas. Dins la ciutat siciliana s'interessèt fòrça a l'arqueologia, estudiant lei pèças ellenisticas e romanas; pendent una visita amb l'istorian Vincenzo Mirabella, creèt lo nom d'''Aurelha de Danís'' per designar la ''Grotta delle Latomie'' ({{cita|Bauma dei Latomias}})<ref>{{fr}} Catherine Puglisi : ''Caravage'', traduit de l'anglais par Denis-Armand Canal, Paris : Phaidon, 2005, p. 313 {{ISBN|978-07-1489-475-1}}.</ref>.<br /> Durant aqueu sejorn pintèt per la Glèisa de Santa Lúcia un retaule de l'''[[Enterrament de Santa Lúcia (Caravaggio)|Enterrament de Santa Lúcia]]'' (la patrona de la ciutat siciliana), que son decòr sembla d'èsser precisament aqueu dei baumas vesinas qu'admirava tant. Pendent son viatge, segon fòrça critics e segon l'escrivan Andrea Camilleri, se seriá arrestat a Licata, pintant lo ''[[Sant Jiròni dins la fòssa dei lions]]'' (pintura supausada d'èsser a l'origina dau culte de la fèsta dau Divendres Sant dins aquela localitat de l'[[Província d'Agrigent|Agrigentin]]) e lo Sant Jaume de la misericòrdia present dins la glèisa omonima. A [[Messina]] pintèt la ''[[Resurreccion de Làzer (Caravaggio)|Resurreccion de Làzer]]'', dei colors mau conservadas, que sa part centrala es ocupada per Làzer, {{cita|sostengut fòra dau sepulcre e durbent lei braç a la votz dau Crist que lo sòna}} (segon la descripcion de Bellori), e l'''[[Adoracion dei pastres (Caravaggio)|Adoracion dei pastres]]'', umila, reculhida, essenciala, serena.<br /> Faguèt a [[Palèrme]] per l'Oratòri de la Companhiá de Sant Laurenç una ''[[Nativitat amb Sant Laurenç e Sant Francés]]'', mencionada per Giovanni Pietro Bellori, puei sostracha per [[Cosa nostra]] dins la nuech dau 17 au 18 d'octòbre de 1969. Segon lo repentit Gaspare Spatuzza, l'òbra, passada de {{cita|familha}} en {{cita|familha}} e expausada dins leis acamps de caps coma simbòl de poder e de prestigi, foguèt cremada dins leis [[annadas 1980]] car rosegada per lei ratas dau temps que lei Pullarà la gardavan dins un estable<ref>{{en}} {{Liame web |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article6950256.ece |títol=Lost Caravaggio painting 'was burnt by Mafia' |opera=[[The Times]] |accesso=10-12-2009}}</ref>. L'episòdi dau raubament inspirèt lo darrier roman de [[Leonardo Sciascia]], ''Una storia semplice'', {{cita|Una istòria simpla}}. ==== Lo retorn e la fin ==== A la fin de l'estiu de 1609 Caravaggio tornèt a [[Nàpols]]. Lo 24 d'octòbre, atacat per quauqueis òmes que se saup pas cu leis assoudava, restèt desbregat e la novèla de sa mòrt comencèt de circular denantora. La fasa creativa de son segond periòde napolitan es reconstituida per leis istorians amb fòrça conjecturas: de tot segur pintèt lo [[Martiri de Santa Orsula (Caravaggio)|''Martiri de Santa Orsula'']] per Marcantonio Doria, lo [[Renegament de Sant Pèire (Caravaggio)|''Renegament de Sant Pèire'']], e lo ''[[Sant Joan Baptista (Caravaggio)|Sant Joan Baptista]]'' conservat a la [[Galleria Borghese]]. Atribuits au periòde [[Nàpols|napolitan]] o, se se preferís de considerar la comanda, [[Malta|maltés]], son lei dos quadres amb lo meteis tèma: ''[[Salomé amb la tèsta de Sant Joan Baptista (Caravaggio Londres)|Salomé amb la tèsta de Sant Joan Baptista]]'' expausat dempuei gaire en prest a la [[National Gallery (Londres)|National Gallery]] a [[Londres]], que lo pintre auriá degut remetre ai Cavaliers de l'Òrdre de Malta, e ''[[Salomé amb la tèsta de Sant Joan Baptista]]'', conservat a [[Madrid]]. En mai d'aquò, lo ''Sant Francés recebent leis Estigmatas'', lo ''Sant Francés meditant'' e una ''Resurreccion'' (aquesta se conois uei per una còpia de Louis Finson as [[Ais de Provença]]) foguèron perduts durant lo [[tèrratrémol]] de 1805 amb la derrunada de la Glèisa de Santa Anna dei Lombards, per la quala èran estats pintats. <br />De [[Roma]] se li mandèt la novèla que lo [[Papa]] [[Papa Pau V|Pau V]] èra a preparar una revocacion dau bandiment. Caravaggio, de Nàpols, ont abitava vèrs la marquesa [[Costanza Colonna]], s'encaminèt dins una feloca que cada setmana fasiá lo trajècte Nàpols-Porto Ercole e retorn; se gandissiá secretament a Palo, [[fèu]] deis Orsini en territòri papau, luòc situat a 40&nbsp;km de Roma. I auriá esperat en part de sauvetat la gràcia papala avans de tornar a Roma, en òme libre. <br />La seguida es pas clara. Sembla qu'a l'escala de Palo, Caravaggio foguèt arrestat (per error o mauvolença), restèt dos jorns en preson, onte tombèt malaut, avans d'èsser alargat. Sei bagatges èran restats dins la feloca. Anèt a Porto Ercole per lei recuperar, e i moriguèt lo 18 de julhet de 1610, sus la plaja segon la tradicion, en realitat a l'espitau locau de Santa Maria Ausiliatrice<ref>[http://www.portoercole.org/webs/caravaggio1/index.htm Lo document atestant la mòrt de Michelangelo Merisi.]</ref>. Lo perdon papau foguèt expedit quauquei jorns après a la Marquesa Costanza. ==Activitat artistica == === Estil picturau === [[Fichièr:Supper at Emmaus-Caravaggio (1601).jpg|300px|thumb|''[[Cena a Emmaús (Caravaggio Londres)|Cena a Emmaús]]'', 1602, òli sus tela, 139&nbsp;cm x 195&nbsp;cm, Londres, National Gallery.]] La tecnica particulara picturala e d'execucion de Caravaggio foguèt una dei claus de son succès. Avans son aveniment dins la pintura, i predominava un estil fondat mai que mai subre l'estudi academic de l'art classic, amb d'influéncias fòrtas dei grands artistas de l'edat d'aur de la [[Renaissença]] italiana, especialament [[Michelangelo Buonarroti|Miquèl Àngel]] e [[Raffaello Sanzio|Rafèu]] en [[Itàlia]] centrala, [[Tician]], [[Correggio (pintre)|Correggio]] e [[Leonardo da Vinci]] en [[Itàlia]] septentrionala. La revolucion de Caravaggio tèn au naturalisme de son òbra, que s'exprimís dins lei subjèctes de sei pinturas e mai dins lo tractament de la lutz, que sotalinha teatralament lei volums dei còrs sorgissent de la sorniera. Son rars lei quadres onte lo mèstre pinta lo fons, segondari a respècte dei personatges, lei veritables e solets protagonistas de son òbra. Per realizar sei pinturas, Caravaggio plaçava dins son obrador de lantèrnas en d'endrechs chausits per que lei modèls foguèsson esclairats ren qu'en partida, laissant lo restant dau còrs dins l'escuritat de la pèça. === Lei personatges === ==== Lei personatges efebics e l'[[omosexualitat]] presumida ==== [[Fichièr:Caravaggio - Cupid as Victor - Google Art Project.jpg|right|thumb|220px|''L'Amor victoriós'', 1602-1603, òli sus tela, 154&nbsp;cm x 110&nbsp;cm, [[Berlin]], Gemäldegalerie.]] Leis òbras de joventut de Caravaggio mòstran sovent de dròlles sedusents, ocupats de costuma a jogar d'un instrument (acompanhament tradicionau de l'amor) o a manjar un fruch (simbòl de la satisfaccion dei sens); son de jovents rescontrats per carrieras, o dins d'endrechs que eu trevava volontiers coma lei tavèrnas, ostaus de jòc, bordèus e luòcs mau famats de la ciutat. La preséncia continuala d'aquelei personatges a portat de critics nombrós a emetre de suposicions per quant a l'omosexualitat presumida de l'artista e de sei dos crompaires pus importants, lo cardinau Del Monte e lo marqués Giustiniani, que gardavan fòrça d'aqueleis òbras dins son gabinet particular; la mai famosa es [[Amor Vincit Omnia (Caravaggio)|''l'Amor victoriós'']], pintura de la forta tonalitat sensuala, que l'artista ne deguèt faire una replica per cadun dei dos crompaires. E mai sián plausiblas, aquelei tendéncias omosexualas son pas establidas e rèstan que de presompcions. ==== Leis autrei personatges ==== ==== La natura ==== [[Fichièr:Michelangelo Caravaggio 019.jpg|thumb|220px|right|''Canestèla de frucha'', circa 1597, òli sus tela, 46&nbsp;cm × 64&nbsp;cm, Milan, Pinacoteca Ambrosiana.]] Dins lei premiereis òbras de Caravaggio s'atròba sovent d'elements esplendids de natura mòrta, mai nos es pervengut ren qu'una composicion completa, la [[Canestèla de frucha (Caravaggio)|''Canestèla de frucha'']], contemporanèa dau periòde d'aprendissatge dins l'obrador dau [[Cavalier d'Arpino]]. ==== Lei retrachs ==== Lo pintre pintèt gaire de retrachs e ne sobra solament quatre o cinc (l'unic retrach femenin, aqueu d'una cortesana, probable Fillide Melandroni, que serviguèt de modèl a l'artista, foguèt destruch a Berlin, dins lo [[Bode-Museum|Kaiser Friedrich Museum]] durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]]). En mai d'aquò, rèstan lo retrach dau cardinau [[Papa Urban VIII|Maffeo Barberini]] (que vendrà papa sota lo nom d'[[Papa Urban VIII|Urban VIII]]), aqueu dau Grand Mèstre dei [[Òrdre de Malta|Cavaliers de Malta]] [[Alof de Wignacourt]] amb un patge, lo retrach d'un autre Cavalier de Malta, Antonio Martelli, aqueu d'un gentilòme desconegut e aqueu dau Papa Pau V (d'atribucion mausegura). ==== Comandas importantas ==== Entre 1600 e 1606 Caravaggio pintèt per quauquei glèisas romanas quatre telas lateralas importantas e cinc retaules (compresa la Mesa au tombèu, ara a la Pinacotèca Vaticana, mai pintada per la segonda capèla a drecha a Santa Maria in Vallicella, la glèisa Nòva de Roma), que tres d'entre elei (Sant Matieu e l'Àngel, la Mòrt de la Verge e la Madòna dei Palafreniers) foguèron refusadas o levadas perqué consideradas coma de representacions gaire convenentas d'un subjècte sagrat. Fòrça quadres de Caravaggio representan de sants; lei tres pus representats son [[Francés d'Assisi|Sant Francés]], [[Sant Jiròni]] e [[Joan Baptista|Sant Joan Baptista]]. Sant Francés apareis en generau coma una figura ascetica en preguiera, Sant Jiròni coma un vièlh ocupat a escriure e Sant Joan coma un jovent, practicament nus, dins lo desèrt. === La ''redescubèrta'' === [[Fichièr:Lire 100000 (Caravaggio).JPG|220px|right|thumb|Caravaggio sus lo bilhet de {{formatnum:100000}} liras]] Celèbre e admirat de son vivent, Caravaggio foguèt oblidat quasi completament dins lei sègles que seguiguèron sa mòrt, e cauguèt esperar lo començament dau [[sègle XX]] per que se reconeguèsse universalament son importància dins lo desvolopament de l'art picturau modèrne. Maugrat aquò, son influéncia subre lo Barròc novèu — l'estil picturau qu'emergiguèt dei roïnas dau [[Manierisme]] — foguèt fonsa. André Berne-Joffroy, autor de ''Le Dossier Caravage'', ditz d'eu: {{cita|Çò que comença amb l'òbra de Caravaggio es tot simplament la pintura modèrna}}<ref>{{fr}} André Berne-Joffroy, ''Le Dossier Caravage'', Ed. de Minuit (1959)</ref>. == Òbras == * ''[[Dròlle amb una canestèla de frucha (Caravaggio)|Dròlle amb una canestèla de frucha]]'' (1593-1594) - [[Roma]], [[Galleria Borghese]]''. * ''[[Jove Bacus malaut]]'' (1593 - 1594) - Roma, Galleria Borghese. * ''[[Lei trichaires]]'' (1594'') - [[Fort Worth]], [[Kimbell Art Museum]].'' * ''[[Devinarèla (Caravaggio Roma)|Devinarèla]]'', (1594) - Roma, Musei Capitolini. * ''[[Sant Francés en extasi (Caravaggio)|Sant Francés en extasi]]'' (1594-1595) - [[Hartford (Connecticut)|Hartford]] ([[Connecticut]]), [[Wadsworth Atheneum de Hartford|Wadsworth Atheneum]]. * ''[[Magdalena penitenta (Caravaggio)|Magdalena penitenta]]'' (1594-1595) - Roma, [[Galleria Doria Pamphilj]]. * ''[[Concèrt (Caravaggio)|Concèrt]]'' (1595) - [[Nòva York]], [[Metropolitan Museum of Art]]. * ''[[Jogaire de laüt]]'' (1595 - 1596) - [[Sant Petersborg]], Musèu de l'Ermitage. * ''[[Dròlle mordut per un laïmbèrt (Caravaggio)|Dròlle mordut per un laïmbèrt]]'' (1595 - 1596) - [[Florença]], Fondazione Longhi. * ''[[Repaus pendent la fugida en Egipte (Caravaggio)|Repaus pendent la fugida en Egipte]]'' (1595 - 1596) - Roma, Galleria Doria-Pamphilj. * '' [[Bacus (Caravaggio)|Bacus]]'' (1596-1597) - Florença, Galariá deis Oficis. * ''[[Devinarèla (Caravaggio París)|Devinarèla]]'' (1596-1597) - [[París]], [[Musèu dau Lovre]]. * ''[[Santa Catarina d'Alexàndria (Caravaggio)|Santa Catarina d'Alexàndria]]'' (1597) - [[Madrid]], Museo Thyssen-Bornemisza. * ''[[Canestèla de frucha]]'' (1597-1598) - Milan, Pinacotèca Ambrosiana. * ''[[Dàvid e Goliat (Caravaggio)|Dàvid e Goliat]]'' (1597-1598) - Madrid, [[Musèu dau Prado]]. * ''[[Medusa (Caravaggio)|Tèsta de Medusa]]'' (1598) - Florença, Galariá deis Oficis. * ''[[Vocacion de Sant Pèire e Sant Andrieu|La vocacion de Sant Pèire e Sant Andrieu]]'' (1598) - Londres, Hampton Court Palace, Royal Gallery. * ''[[Crist a la colomna (Caravaggio)|Crist a la colomna]]'' (1598) - [[Cantalupo in Sabina]] ([[província de Rieti|Rieti]]), [[Palazzo Camuccini]] * ''[[Judit e Olofèrnes (Caravaggio)|Judit e Olofèrnes]]'' (1599) - Roma, [[Palazzo Barberini]]. * ''[[Narcís (Caravaggio)|Narcís]]'' (1599) - Roma, [[Palazzo Barberini]]. * ''[[Vocacion de Sant Matieu (Caravaggio)|Vocacion de Sant Matieu]]'' (1599-1600) - Roma, Capèla Contarelli, Glèisa de Sant Loís dei Francés. * ''[[Martiri de Sant Matieu]]'' (1600-1601) - Roma, Capèla Contarelli, Glèisa de Sant Loís dei Francés. * ''[[Conversion de Sant Pau (Caravaggio Odescalchi)|Conversion de Sant Pau]]'' (1600) - Roma, Colleccion privada Odescalchi. * ''[[Conversion de Sant Pau (Caravaggio)|Conversion de Sant Pau]]'' (1600 - 1601) - Roma, Capèla Cerasi, Glèisa de Santa Maria dau Pòble. * ''[[Crucifixion de Sant Pèire (Caravaggio)|Crucifixion de Sant Pèire]]'' (1600 - 1601) - Roma, Capèla Cerasi, Glèisa de Santa Maria dau Pòble. * ''[[Incredulitat de Sant Tomàs (Caravaggio)|Incredulitat de Sant Tomàs]]'' (1600 - 1601) - Potsdam, Bildergalerie. * ''[[Cena a Emmaús (Caravaggio Londres)|Cena a Emmaús]]'' (1601) - Londres, National Gallery. * ''[[Sacrifici d'Isaac (Caravaggio)|Sacrifici d'Isaac]]'' (1602) - [[Modena]], colleccion privada. ([https://web.archive.org/web/20130730235214/http://www.comune.castelvetro-di-modena.mo.it/servizi/notizie/notizie_fase02.aspx?ID=4371 *]) * ''[[Sant Matieu e l'Àngel (Caravaggio)|Sant Matieu e l'Àngel]]'' (1602) - Roma, Capèla Contarelli, Glèisa de Sant Loís dei Francés. * ''[[Arrestacion dau Crist (Caravaggio)|Arrestacion dau Crist]]'' (1602) - [[Dublin]], National Gallery of Ireland. * ''[[Coronament d'espinas (Caravaggio Prato)|Coronament d'espinas]]'' (1602-1603) - Prato, Galleria di Palazzo degli Alberti. * ''[[Amor Vincit Omnia (Caravaggio)|Amor Vincit Omnia]]'' (1602-1603) - Berlin, Staatliche Museen. * ''[[Sant Joan Baptista (Caravaggio)|Sant Joan Baptista]]'' (1602) - Roma, [[Musei capitolini|Pinacotèca Capitolina]]. * ''[[Mesa au tombèu (Caravaggio)|Mesa au tombèu]]'' (1602-1604) - Roma, Pinacotèca Vaticana. * ''[[Coronament d'espinas (Caravaggio)|Coronament d'espinas]]'' (1603) - [[Viena (Àustria)|Viena]], Kunsthistorisches Museum. * ''[[Sacrifici d'Isaac (Caravaggio)|Sacrifici d'Isaac]]'' (1603-1604) - Florença, Galariá deis Oficis. * ''[[Mòrt de la Verge]]'' (1604) - París, Musèu dau Lovre. * ''[[Madòna dei Pelegrins]]'' (1604-1606) - Roma, Glèisa de Sant Agustin. * ''[[Sant Jiròni meditant (Caravaggio)|Sant Jiròni meditant]]'' (ca. 1605) - [[Monastèri de Montserrat]], [[Catalonha]]. * ''[[Madòna dei Palafreniers]]'' (1605- 606) - Roma, Galleria Borghese. * ''[[Sant Francés meditant (Caravaggio Roma)|Sant Francés meditant]]'' (1605) - Glèisa de Sant Pèire, Carpineto Romano, en depaus a la Galleria Nazionale d'Arte Antica, Palazzo Barberini, Roma. * ''[[Santa Familha amb Sant Joan Baptista (Caravaggio)|Santa Familha amb Sant Joan Baptista]]'' (1605-1606) - [[Caracas]], colleccion privada, en depaus au Metropolitan Museum, Nòva York. * ''[[Sant Jiròni (Caravaggio)|Sant Jiròni]]'' (1605-1606) - Roma, Galleria Borghese. * ''[[Sant Francés meditant (Caravaggio Cremona)|Sant Francés en preguiera]]'' (1605-1606) - [[Cremona]], Museo Civico. * ''[[Dàvid amb la tèsta de Goliat (Caravaggio Roma)|Dàvid amb la tèsta de Goliat]]'' (1605-1606) - Roma, Galleria Borghese. * ''[[Cena a Emmaús (Caravaggio Milan)|Cena a Emmaús]]'' (1606) - [[Milan]], Pinacotèca de Brera. * ''[[Madòna dau Rosari (Caravaggio)|Madòna dau Rosari]]'' (1607) - Viena, Kunsthistorisches Museum. * ''[[Dàvid amb la tèsta de Goliat (Caravaggio Viena)|Dàvid amb la tèsta de Goliat]]'' (1607) - Viena, Kunsthistorisches Museum. * ''[[Sèt òbras de Misericòrdia (Caravaggio)|Sèt òbras de Misericòrdia]]'' (1607) - [[Nàpols]], Pio Monte della Misericordia. * ''[[Crucifixion de Sant Andrieu (Caravaggio)|Crucifixion de Sant Andrieu]]'' (1607) - [[Cleveland]], Museum of Art. * ''[[Flagelacion dau Crist (Caravaggio Roan)|Flagelacion dau Crist]]'' (1607) - [[Roan]], Musée des Beaux-Arts. * ''[[Flagelacion dau Crist (Caravaggio)|Flagelacion dau Crist]]'' (1607-1608) - Nàpols, Museo di Capodimonte. * ''[[Retrach d'Alof de Wignacourt (Caravaggio)|Retrach d'Alof de Wignacourt]]'' (1608) - París, Musèu dau Lovre. * ''[[Retrach de fra Antonio Martelli (Caravaggio)|Retrach de fra Antonio Martelli, Cavalier de Malta]]'' (1608-1609) - Florença, Galleria Palatina di Palazzo Pitti. * ''[[Degolacion de Sant Joan Baptista (Caravaggio)|Degolacion de Sant Joan Baptista]]'' (1608) - [[La Valeta (Malta)|La Valeta]] (Malta), Musèu de la Cocatedrala de Sant Joan. * ''[[Sant Jiròni escrivent (Caravaggio)|Sant Jiròni escrivent]]'' (1608) - La Valeta (Malta), Musèu de la Cocatedrala de Sant Joan. * ''[[Amor dorment (Caravaggio)|Amor dorment]]'' (1608) - Florença, Galleria Palatina di Palazzo Pitti. * ''[[Enterrament de Santa Lúcia (Caravaggio)|Enterrament de Santa Lúcia]]'' (1608) - [[Siracusa]], Glèisa de Santa Lúcia, en depaus a la Galleria Regionale di Palazzo Bellomo. * ''[[Nativitat amb Sant Laurenç e Sant Francés]]'' (1609) - [[Palèrme]], Sostrach de l'Oratòri de Sant Laurenç. * ''[[Resurreccion de Làzer (Caravaggio)|Resurreccion de Làzer]]'' (1609) - [[Messina]], Museo Nazionale. * ''[[Adoracion dei pastres (Caravaggio)|Adoracion dei pastres]] '' (1609) - Messina, Museo Nazionale. * ''[[Salomé amb la tèsta de Sant Joan Baptista (Caravaggio Madrid)|Salomé amb la tèsta de Sant Joan Baptista]]'' (1609) - Madrid, Palais Reau. * ''[[Anonciacion (Caravaggio)|Anonciacion]]'' (1609-1610) [[Nancí]], Musée des Beaux-Arts. * ''[[Renegament de Sant Pèire (Caravaggio)|Renegament de Sant Pèire]]'' (1609-1610) - Metropolitan Museum, Nòva York. * ''[[Martiri de Santa Orsula (Caravaggio)|Martiri de Santa Orsula]]'' (1609-1610) - Nàpols, Galleria di Palazzo Zevallos Stigliano. * ''[[Sant Joan Baptista (Caravaggio Borghese)|Sant Joan Baptista]]'' (1610) - Roma, Galleria Borghese. == Musèus == Lista dei musèus que tènon d'òbras de l'artista: * [[Real Academia de Bellas Artes de San Fernando|Académia de Bellas Artes de San Fernando a Madrid]] * [[Galleria Borghese]] a Roma * [[Galleria Nazionale d'Arte Antica]] a Roma * [[Galariá deis Oficis]] a Florença * [[Galleria Doria Pamphilj|Galleria Doria Pamphilij]] a Roma * [[Metropolitan Museum of Art|Metropolitan Museum of Art a Nòva York]] * [[Musèu dau Lovre]] a París * [[Reggia e gallerie nazionali di Capodimonte|Musèu de Capodimonte]] a Nàpols * [[Musèu dau Prado|Musèu dau Prado a Madrid]] * [[Musèu de l'Ermitage a Sant Petersborg]] * [[Museo Nazionale di Palazzo Bellomo]] a Siracusa * [[Museo regionale (Messina)|Museo Regionale di Messina]] * [[Museo Thyssen-Bornemisza|Museo Thyssen-Bornemisza a Madrid]] * [[National Gallery (Londres)|National Gallery a Londres]] * [[National Gallery of Ireland a Dublin]] * [[Palazzo degli Alberti|Palazzo degli Alberti di Prato]] * [[Galleria Palatina di Palazzo Pitti di Firenze]] * [[Musei capitolini|Pinacotèca Capitolina a Roma]] * [[Pinacoteca del Museo Civico di Cremona]] * [[Pinacotèca de Brera]] * [[Musèus Vaticans|Pinacotèca Vaticana]] * [[Musèus nacionaus de Berlin|Staatliche Museen a Berlin]] * [[Kimbell Art Museum a Fort Worth]] * [[Kunsthistorisches Museum]] == Liames intèrnes == * [[Barròc]] * [[Clarescur]] == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == {{referéncias|2}} {{commons|Michelangelo Merisi da Caravaggio|Caravaggio}} {{DEFAULTSORT:Caravaggio}} [[Categoria:Naissença a Milan]] [[Categoria:Pintre italian del sègle XVI]] [[Categoria:Pintre italian del sègle XVII]] [[Categoria:Pintre barròc]] [[Categoria:Pintre d'art sagrat]] [[Categoria:Pseudonim]] [[Categoria:Naissença en 1571]] [[Categoria:Decès en 1610]] [[Categoria:Cavalièr de l'Òrdre de Malta]] 20a85r0o4y0qy3k4gstn46h8aj0vloc 0 66245 2497782 2380572 2026-04-09T13:32:08Z Ziv 56933 ([[c:GR|GR]]) [[File:The Calling of Saint Matthew by Carvaggio.jpg]] → [[File:Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg]] → File replacement: Updating from a low-quality version to a higher-quality version ([[c:c:GR]]) 2497782 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <!-- Article redigit en provençau --> [[Fichièr:Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg|thumb|200px|[[Vocacion de Sant Matieu (Caravaggio)|''La vocacion de Sant Matieu'']], de [[Caravaggio]]]] Lo '''clarescur''' (''chiaroscuro'' en [[italian]]) es una tecnica [[picturala]] basada sus la perspectiva espaciala que s'obtèn amb lo jòc de contrasts entre la [[lutz]] e l'ombra. Per mejan de contrasts acusats entre lei volums esclairats e lei volums ensornits, se pòt metre en relèu d'elements precís d'un quadre. Aquela tecnica es ja descricha e nomenada au començament dau sègle XV per lo pintre italian Cennino Cennini, dins son obratge ''Il libro dell'arte''<ref>Citat per [[Vasari]] dins ''[[Le Vite]]''.</ref> (''Lo libre de l'art''), que son capítol IX s'intitula ''Coma deves balhar lo clarescur a tei figuras, segon la doctrina de la lutz, lei dotant de la qualitat dau relèu''<ref>Vejatz ''infra'' lo tèxte italian d'aqueu capítol.{{bóstia desenrotlanta|títol=''Capítol IX dau Libre de l'art''|contengut=<small>Capitolo IX. ''Come tu de' dare (secondo) la ragione della luce, chiaroscuro alle tue figure, dotandole di ragione di rilievo''.<br>Se per ventura t'avvenisse, quando disegnassi o ritraessi in cappelle, o colorissi in altri luoghi contrari, che non potessi avere la luce dalla man tua, o a tuo modo, seguita di dare el rilievo alle tue figure, o veramente disegno, secondo l'ordine delle finestre che trovi ne' detti luoghi, che ti hanno a dare la luce. E così, seguitando la luce da qual mano si sia, da' el tuo rilievo e l'oscuro, secondo la ragione detta. E se venisse che la luce venisse o risplendesse per lo mezzo in faccia, o vero in maestà, per lo simile metti il tuo rilievo chiaro e scuro alla ragione detta. E se la luce prosperasse con finestra che fusse maggiore d'altra che fusse ne' detti luoghi, seguita sempre la più eccellente luce, e voglia con debito ragionevole intenderla e seguitarla; perché, ciò mancando, non sarebbe tuo lavorio con nessuno rilievo, e verrebbe cosa semprice, e con poco maestero.</small>}}</ref>. Lo clarescur foguèt desvolopat per lei pintres flamencs e italians dau sègle XVI; lei [[manierisme|manieristas]] lo presavan fòrça. Deviá ajónher la maduretat a l'epòca [[barròc]]a, especialament amb [[Caravaggio]] e lei caravaggistas, e durbir camin a l'estil dich ''[[tenebrisme]]''. == Galariá == {{messatge galariá}} <gallery> Fichièr:Geertgen tot Sint Jans 002.jpg|''Nativitat'', de [[Geertgen tot Sint Jans]]. Londres, [[National Gallery]] Fichièr:Virgin of the Rocks (Louvre).jpg|''La Verge dei rocàs'', de [[Leonardo da Vinci]]. París, [[Musèu dau Lovre]] Fichièr:Tintoretto - Self-Portrait as a Young Man.jpg|''Autoretrach'', de [[Tintoretto]]. Londres, [[Victoria and Albert Museum]] Fichièr:GENTILESCHI Judith.jpg|''Judit e Olofèrnes'', d'[[Artemisia Gentileschi]]. Florença, Galariá deis Oficis Fichièr:José de Ribera 018.jpg|''Lo tocar'', de [[Josèp de Ribera]]. Pasadena, Musèu Norton Simon Fichièr:Gerrit van Honthorst - De koppelaarster.jpg|''L'entremeterèla'', de [[Gerard van Honthorst]]. Utrecht, Centraal Museum Fichièr:Georges de La Tour 001.jpg|''L'Adoracion dei pastres'', de [[Georges de La Tour]]. París, Musèu dau Lovre Fichièr:Rembrandt_van_Rijn-De_Nachtwacht-1642.jpg|''La ronda de nuech'', de [[Rembrandt]]. Amsterdam, Rijksmuseum </gallery> == Liames extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20091024183408/http://www.liberliber.it/biblioteca/c/cennini/il_libro_dell_arte_etc/pdf/il_lib_p.pdf ''Il libro dell'arte'' de Cennino Cennini] {{it}} * [https://web.archive.org/web/20081212214343/http://studiochalkboard.evansville.edu/s-chiaro.html ''Chiaroscuro'' a la Evansville University] {{en}} == Nòtas e referéncias == <references/> [[Categoria:Tecnica picturala]] ghrt5nkq1qwtt3b5talfw8ai5cwk6j1 0 101167 2497822 2244484 2026-04-10T08:22:38Z Cantrusthestory 56658 2497822 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Nogent-sur-Seine | nomcomuna2= | imatge=Nogent-sur-Seine-FR-10-mairie-1.jpg | descripcion= | lògo= | escut=Blason Nogent sur seine.svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[arrondiment de Nogent-sur-Seine|Nogent-sur-Seine]] ([[Capluòc]]) | canton= [[Canton de Nogent-sur-Seine]] ([[Capluòc]]) | insee = 10268 | sitweb= [http://www.nogent-sur-seine.fr nogent-sur-seine.fr] | cp = 10400 | cònsol = Estelle Bomberger-Rivot | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = Nogentais (en [[francés]]) | longitud= 3.50333333333 | latitud= 48.4941666667 | alt mini = 60 | alt mej = | alt maxi = 113 | km² = 20 }} '''Nogent-sur-Seine''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Auba (departament)|Auba]] e la [[regions francesas|region]] del [[Grand Èst]]. ==Geografia== {{...}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 10268 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Estelle Bomberger-Rivot |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Gérard Ancelin|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 10268 |1793=3174 |1800=3201 |1806=3158 |1821=2926 |1831=3277 |1836=3355 |1841=3383 |1846=3515 |1851=3469 |1856=3486 |1861=3530 |1866=3641 |1872=3474 |1876=3435 |1881=3469 |1886=3652 |1891=3704 |1896=3723 |1901=3818 |1906=3829 |1911=3976 |1921=3373 |1926=3611 |1931=3683 |1936=3631 |1946=3589 |1954=3333 |1962=3777 |1968=4447 |1975=4671 |1982=5009 |1990=5505 |1999=5963 |2004= |2005= |2006=5983 |2007=5 984 |2008=6 060 |2009=6100 |cassini=25113 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 10268 }} [[Categoria:Comuna d'Auba]] 6av55cbs53xhm5b8m7g0rta5xcstf83 0 115155 2497780 1864753 2026-04-09T12:54:36Z Juan Emilio Prades Bel 26387 2497780 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {| cellpadding="1" style="float:right; border:1px solid #88a; background:#f7f8ff; padding:5px; font-size: 95%; margin: 0 0 0.5em 1em; width:250px" |+'''<big>Binazeit</big>''' |Comarca||[[Baish Martín]] |- |Província||[[Teròl (Província)|Teròl]] |- |Comunautat Autonòma||[[Aragon]] |- |Còde postal||44591 |- |Superficia||50,07 km² |- |Altitud||304 m |- |Populacion||align right| 301 ab. |- |Flume||align right|[[arriu Aguas|Aguas]] |} [[Fichièr:Municipio de Vinaceite, comarca Bajo Martín, provincia de Teruel, Aragón, España.jpg|vinheta|Binazeit]] '''Binazeit''' ('''Vinaceite''' en [[castelhan]]) es una [[comuna]] de la comunautat autonòma d'[[Aragon]]. Se tròba dens la [[província de Teròl]] e la comarca deu [[Baish Martín]]. A 301 abitants (2011). {{Aragon}} [[categoria:Vila d'Aragon]] [[Categoria:Comuna de la província de Teròl]] q1x9e6jksrpfi8o7565ry4mnt7gemyi 2497781 2497780 2026-04-09T12:55:15Z Juan Emilio Prades Bel 26387 2497781 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {| cellpadding="1" style="float:right; border:1px solid #88a; background:#f7f8ff; padding:5px; font-size: 95%; margin: 0 0 0.5em 1em; width:250px" |+'''<big>Binazeit</big>''' |Comarca||[[Baish Martín]] |- |Província||[[Teròl (Província)|Teròl]] |- |Comunautat Autonòma||[[Aragon]] |- |Còde postal||44591 |- |Superficia||50,07 km² |- |Altitud||304 m |- |Populacion||align right| 301 ab. |- |Flume||align right|[[arriu Aguas|Aguas]] |} [[Fichièr:Municipio de Vinaceite, comarca Bajo Martín, provincia de Teruel, Aragón, España.jpg|vinheta|Binazeit]] [[Fichièr:Municipio de Vinaceite, comarca Bajo Martín, provincia Teruel, Aragón, España.jpg|vinheta|Binazeit]] '''Binazeit''' ('''Vinaceite''' en [[castelhan]]) es una [[comuna]] de la comunautat autonòma d'[[Aragon]]. Se tròba dens la [[província de Teròl]] e la comarca deu [[Baish Martín]]. A 301 abitants (2011). [[Fichièr:Iglesia de S. Juan Bautista parroquia de Vinaceite, municipio de la provincia de Teruel.jpg|vinheta|Binazeit]] {{Aragon}} [[categoria:Vila d'Aragon]] [[Categoria:Comuna de la província de Teròl]] noleicen9z41zd8rbq7z1brp87h56i6 0 115160 2497787 1862923 2026-04-09T16:20:21Z Juan Emilio Prades Bel 26387 2497787 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {| cellpadding="1" style="float:right; border:1px solid #88a; background:#f7f8ff; padding:5px; font-size: 95%; margin: 0 0 0.5em 1em; width:250px" |+'''Almochuel''' |colspan=2| |- |Comarca||[[Camp de Belgit]] |- |Província||[[Província de Saragossa|Saragossa]] |- |Comunautat Autonòma||[[Aragon]] |- |Còde postal||44591 |- |Superfícia||32 km² |- |Altitud||275 m |- |Populacion||align right|37 ab. |- |Flume||align right|[[Arriu Aguasvivas|Aguasvivas]] |} [[Fichièr:Iglesia de San Agustín, municipio de Almochuel, Campo de Belchite, provincia Zaragoza, España.jpg|vinheta|Almochuel]] '''Almochuel''' es una vila de la Comunautat autonòma d'[[Aragon]] e de la comarca de [[Camp de Belgit]]. A 37 abitants ([[2011]]). {{Portal Aragon}} {{Municipis de|50}} e44p36t4exs5py4sf98kmjohy7g2jug 2497788 2497787 2026-04-09T16:20:52Z Juan Emilio Prades Bel 26387 2497788 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {| cellpadding="1" style="float:right; border:1px solid #88a; background:#f7f8ff; padding:5px; font-size: 95%; margin: 0 0 0.5em 1em; width:250px" |+'''Almochuel''' |colspan=2| |- |Comarca||[[Camp de Belgit]] |- |Província||[[Província de Saragossa|Saragossa]] |- |Comunautat Autonòma||[[Aragon]] |- |Còde postal||44591 |- |Superfícia||32 km² |- |Altitud||275 m |- |Populacion||align right|37 ab. |- |Flume||align right|[[Arriu Aguasvivas|Aguasvivas]] |} [[Fichièr:Iglesia de San Agustín, municipio de Almochuel, Campo de Belchite, provincia Zaragoza, España.jpg|vinheta|Almochuel]] [[Fichièr:Municipio de Almochuel, comarca Campo de Belchite, provincia de Zaragoza, España.jpg|vinheta|Almochuel]] '''Almochuel''' es una vila de la Comunautat autonòma d'[[Aragon]] e de la comarca de [[Camp de Belgit]]. A 37 abitants ([[2011]]). {{Portal Aragon}} {{Municipis de|50}} 1lbta12yi07gc8musat81eymmpgzyqv 4 119511 2497793 1373147 2026-04-09T16:27:21Z Ziv 56933 ([[c:GR|GR]]) [[File:Bacchusbycaravaggio.jpeg]] → [[File:Baco, por Caravaggio.jpg]] → File replacement: Updating from an old and lower-quality version to a newer version with better quality ([[c:c:GR]]) 2497793 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Baco, por Caravaggio.jpg|right|thumb|285px|''Bacus'', 1593-1594, òli sus tela, 95&nbsp;cm x 85&nbsp;cm, [[Florença]], Galariá deis Oficis.]] '''Michelangelo Merisi da [[Caravaggio]]''', dich '''Caravaggio''', nascut a [[Milan]] lo [[28 de setembre]] de 1571, mòrt a Porto Ercole lo [[18 de julhet]] de 1610, foguèt un pintre italian. Actiu a [[Roma]], [[Nàpols]], [[Malta]] e en [[Sicília]] entre [[1593]] e [[1610]], es considerat coma lo premier grand representant de l'escòla [[Barròc|barròca]] e un dei pintres pus celèbres dau Mond. 92a140lr4r5p7rl2q5x8a1p5z6622gn 4 120480 2497794 1402382 2026-04-09T16:27:22Z Ziv 56933 ([[c:GR|GR]]) [[File:Bacchusbycaravaggio.jpeg]] → [[File:Baco, por Caravaggio.jpg]] → File replacement: Updating from an old and lower-quality version to a newer version with better quality ([[c:c:GR]]) 2497794 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Baco, por Caravaggio.jpg|right|thumb|235px|''Bacus'', 1593-1594, òli sus tela, 95&nbsp;cm x 85&nbsp;cm, [[Florença]], Galariá deis Oficis.]] '''Michelangelo Merisi da [[Caravaggio]]''', dich '''Caravaggio''', nascut a [[Milan]] lo [[28 de setembre]] de 1571, mòrt a Porto Ercole lo [[18 de julhet]] de 1610, foguèt un pintre italian. Actiu a [[Roma]], [[Nàpols]], [[Malta]] e en [[Sicília]] entre [[1593]] e [[1610]], es considerat coma lo premier grand representant de l'escòla [[Barròc|barròca]] e un dei pintres pus celèbres dau Mond. {{clr}} n4vbckg85k88tmdqug7ulun3qtvt9h7 0 125423 2497786 2099684 2026-04-09T16:13:43Z Alaric 506 44932 2497786 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''Castilló de Sos''' (oficialament en [[espanhòu|castelhan]] ''Castejón de Sos'', ''Castilló de Sos'' o (non local) ''Castillón de Sos'' en [[aragonés]]) es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] d'[[Òsca (província) |Òsca]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] d'[[Aragon]]. Sa lenga es de tipe [[benasqués]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|22}} f5a3owg2ofjrbsz6mmz1w0exrtbra19 0 126002 2497811 1857231 2026-04-09T19:20:56Z Alaric 506 44932 2497811 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''El Pont de Suert''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. ===Perimètre del territòri=== ==Toponimia== ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} g8gefb6dhvzvp7l3fjceo174rvlze6u 2497818 2497811 2026-04-09T23:40:27Z Alaric 506 44932 2497818 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''El Pont de Suert''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = El Pont de Suert | nòrd = [[La Vall de Boí]] | nòrd-èst = | èst = [[Sarroca de Bellera]] <small>([[Palhars Jusan]])</small> | sud-èst = [[Tremp|Sapeira]] | sud = [[Sopeira]] | sud-oèst = | oèst = [[Montanui]] </br> [[Bonansa]] | nòrd-oèst = [[Vilaller]] }} ==Toponimia== ===el Pont de Suert=== Las fòrmas ancianas son ''castro Suberte'' en 955, 958, ''villa que dicitur Suverte'' en 978, ''in pau Sovertense'' cap a 1000, ''pago Sovertense'' e ''Suverte'' en 1015, ''castrum de Ssuert'' en 1095, ''Lo Pont de Suert'' en 1240 o 1247, etc. Çò qu'importava a l'epòca, èra lo monestièr de Lavaix e lo pont, que serviá per totis los vilatjòts. La val èra desèrta, pr'amor dels moros e Soverte èra pas una vila, quitament se se parlava d'un ''pagus Sovertensis''. Dins lo nom, i a dos còps lo mot ''pont'', coma arriba dins los païses qu'an cambiat de lenga (''çubi'' designa lo pont en basc). <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 186-187 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39558</ref> ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} ie9hxnnrayemk3t690uae3shj06qt2g 2497826 2497818 2026-04-10T09:56:07Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2497826 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''El Pont de Suert''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = El Pont de Suert | nòrd = [[La Vall de Boí]] | nòrd-èst = | èst = [[Sarroca de Bellera]] <small>([[Palhars Jusan]])</small> | sud-èst = [[Tremp|Sapeira]] | sud = [[Sopeira]] | sud-oèst = | oèst = [[Montanui]] </br> [[Bonansa]] | nòrd-oèst = [[Vilaller]] }} ==Toponimia== ===el Pont de Suert=== Las fòrmas ancianas son ''castro Suberte'' en 955, 958, ''villa que dicitur Suverte'' en 978, ''in pau Sovertense'' cap a 1000, ''pago Sovertense'' e ''Suverte'' en 1015, ''castrum de Ssuert'' en 1095, ''Lo Pont de Suert'' en 1240 o 1247, etc. Çò qu'importava a l'epòca, èra lo monestièr de Lavaix e lo pont, que serviá per totis los vilatjòts. La val èra desèrta, pr'amor dels moros e Soverte èra pas una vila, quitament se se parlava d'un ''pagus Sovertensis''. Dins lo nom, i a dos còps lo mot ''pont'', coma arriba dins los païses qu'an cambiat de lenga (''çubi'' designa lo pont en basc). Auèi lo nom del Pont designa la vila : « anirem al Pont », « la gent del Pont »; n'èra atal a temps passat, en basc, ambe un derivat de ''çubi'', ''*çubĭrĭ-ti'', que designava tot lo pagus o airal del Pont de Suert, ''iri'', « vilatge, vila, ciutat », ''-ti'' es un sufixe d'adjectiu coma dins ''baso-ti'', « campèstre, salvatge ». Donc ''*çubĭrĭ-ti'' significa l'(airal) del vilatge del pont. Los notaris, de sègles après, utilisavan l'adjectiu ''Subertensis'', sense se mainar que ''-ti'' valiá çò meteis que ''-ensis''. Dins las nautas vals catalanas, ''iri'' e ''uri'' deguèron coexistir : ''Irgo'' e ''Iran'' d'una part, [[Camprodon|Creixenturri]], [[Les Valls de Valira|Asnurri]], [[Montferrer i Castellbò|Canturri]] de l'autra. La diferéncia ambe [[Sort]] es que i a ''uri'' al lòc de ''iri'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 186-187 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39558</ref>. ===Llesp=== La prononciacion es ['ʎesp]. Las fòrmas ancianas son ''infra territorio Lespetano'' en 819, ''Bal Lespetana'' en 874, ''in valle Lespetana'' en 892 (la formacion adjectivala ''-itanus'', ''-a'' es signe de l'importància de Llesp), ''in Lespe'' en 1015, 1076-94, ''Loch Dalesp'' en 1359 (« lòc de Llesp », es un cens copiat per d'escribas orientals, plen de confusions entre ''e'' e ''a''). A Barruera, [[Joan Coromines]] reculhiguèt lo nom ''Lespedàna'', ensemble de camps e de prats que confrontan ambe'l territòri de Llesp, signe que lo nom, creat per l'usatge administratiu, aviá penetrat dins l'usatge popular (evolucion del ''-t-'' en ''-d-'', mès ''L-'' iniciala non palatalizada, d'una fòrma mièja-sabenta). Lo nom conten lo mot ''leçe'' (sinonime ''leize''), « espeluga, avenc, bauç, gòrja » e tanben « valat, fossat ». A Llesp, l'informator parlèt d'un trauc o espeluga d'ont sord una vabor, sul travèrs que tresplomban lo vilatge. L'etime es donc clar ''leç-pe'', « jos l'espeluga », ambe ''be'' o ''pe'' qu'altèrnan (cambiament normal de ''z+b'' en ''zp'', mès dins lo paleobasc extrème oriental, dominava la varianta ''pe''). L'etime es ''*leçpe'' o benlèu ''*léçepe'', puèi casuda romanica, o dejà basca, de ''-e-'' intermediàri <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 68-70 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23627</ref>. ===Malpas=== <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 144 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=24745</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} osqpx6ka99xotv8khfmtmhqe2x47m8d 0 126058 2497803 2497770 2026-04-09T18:34:00Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2497803 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''La Vall de Boí''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la comarca d'[[Auta Ribagorça]]. [[Imatge:Eglise_Sainte-Marie_de_Taüll_1.JPG|thumb|180px|left|Santa Maria de Taüll]] [[Imatge:Taull001.jpg|thumb|240px|center|Sant Climent de Taüll]] [[Imatge:Barruera_-_Sant_Feliu.jpg|thumb|200px|right|Sant Feliu de Barruera]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = La Vall de Boí | nòrd = [[Naut Aran]] <small>([[Val d'Aran]])</small> | nòrd-èst = [[Espot]] <small>([[Palhars Sobeiran|Palhars Sobiran]])</small> | èst = [[La Torre de Cabdella]] <small>([[Palhars Jusan]])</small> </br> [[Sarroca de Bellera]] <small>([[Palhars Jusan]])</small> | sud-èst = | sud = [[El Pont de Suert]] | sud-oèst = | oèst = [[Vilaller]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== ===Besiberri=== Es un massís pirenenc, present a La Vall de Boí, a [[Vilaller]] e a [[Naut Aran|Arties]]. La prononciacion locala, pas influenciada per las prononciacions exterioras o oficialas, es [bezi'bɛrri], ambe ''-s-'' sonòra. L'etimologia basca es ''baso-be erri'': « lòc jos los bauces », que designava non pas la montanha, mès çò qu'interessava practicament los pastres que i fasián pasturar lo bestiar a l'estiu, las vals. Segondàriament lo nom s'apliquèt als pics, objècte d'interès dels alpinistas. Signat X.T., que cita [[Joan Coromines]]. Comparar ambe una formacion parallèla, ''Mendi-be erri'' > ''Montiberri'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 488 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=8526</ref>. ===Vall de Boí, Boí=== Ven de ''vallis bovinus'' (del latin ''bos'', ''bovis'', « buèu, vaca ») « val dels tropèls de vacas ». Lo nom passèt benlèu per ''Valle-boví'' > ''Badjeboí'', reinterpretat (totjorn una suposicion) en ''val-de-boí''. Ne deriva lo nom del vilatge de Boí. Las fòrmas ancianas son ''Valle Boinam'' abans 945, ''port Buin et de Capitella'' en 1010-1035, ''villa de Bogin'' en 1064 (''-g-'' significa ''-y-'' dins lo sistèma grafic), ''Boí'' en 1094, ''habitatores de Bugi'' en 1310-12, ''Bohy'' en 1281, etc. La prononciacion es mai que mai [bu'ji] o [bu'i]. Lo gentilici es ''boïnesos'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 45-46 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=9613</ref>. ===Taüll=== Lo nom ven del basc ancian ''(A)ta-úri'', « vilatge de la pòrta », ''pòrta'' al sens de « pòrt de montanha ». Taüll es lo vilatge pus naut de la Val de Boí, per ont dintrava en venent de Cabdella e del pòrt de Rus e benlèu tanben ancianament del Pas de Llevata per Filià, que mena tanben a Cabdella. ''Ata-úri'' se poguèt mudar en ''(a)taúʎi'' per palatalizacion expressiva, fenomèn possible en bascologia <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 248 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=42874</ref>. ===Barruera=== La prononciacion es [barru'era]. Lo gentilici es [barrue'reŋs]. Las fòrmas ancianas son ''Balorsera'' en 1064, ''Vallorcera'' en 1066, ''Vall orcera'', ''Vall de Orcera'' en 1067, ''Vallorzera'' en 1094 e 1095, ''in Barruzera'' en 1180-90, ''Barruera'' en 1359 e 1382, etc. L'origina es dobtosa. La primièra ipotèsi es ''Vallis ursaria'', « val dels orses ». Una primièra dificultat es la conservacion de ''-rs'' contra la prononciacion catalana normala (catalan ''ós'', ''vessar'', ''bossa'', etc). Encara pus important, fòra de la fòrma de 1064, las autras son en ''z'' o en ''c'', que se prononciava diferentament de ''s''. L'interpretacion per los orses es donc incorrècta. [[Joan Coromines]] assaja ''vallis roberea'', « val de roires », que tanpauc non fonciona. La tresena ipotèsi seriá un derivat de ''ulex, ulĭcis'' : ''Uliceta''(s) > ''Ulzedas'' > ''Urzeras'' > ''(Vall)-Urzera'' > ''Barurzera'' > ''Baruzera'' (dissimilacion) > ''Baruera'' (cf. ''vezina'' > ''veïna''). Seriá donc una explicacion basada sus la preséncia de brugas. Per lo passatge de ''-ll-'' a ''-r-'', Joan Coromines s'apièja sus [[Montanui|Casterner]], un pauc pus luènh a l'oèst (de ''castellum nigrum''). Per confirmar l'ipotèsi, i a dins lo terrador de Durro, que tresplomba Barruera, un ''Barrutzedes'' que seriá una fòrma arcaïca de ''Barruera'' (vilatge pus naut e isolat, toponimia arcaïsanta) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 359-361 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6220</ref>. ===Erill la Vall=== Erill es un vilatge, lòc d'origina dels senhors d'Erill, nommat oficialament ''Erill la Vall'', a diferenciar d'Erill Castell, niu d'aglas desabitat. La prononciacion es [e'riʎ]. Las fòrmas ancianas son ''Erilio'', ''Erilli'', ''Erillo'', ''Eryll'', ''Herilli'', ''Yrillo'', ''Yrill'', ''Arill'', ''Erir'', ''Rill'' als sègles X e XI, puèi al sègle XII ''Eril'', ''Herilli'', ''Yrillo'', ''Ril'', etc. ''Erill'' ven d'un basco-iberic ''ili-ili'', d'un mot ''ili'' plan atestat dins la lenga iberica, « vilatge, vila » e supausat en basc, que ditz ''iri'' e ''uri''. Veire per exemple ''Iliberris'', nom iberolatin de la vila d'[[Elna]], ''Ilixo'' > [[Banhèras de Luishon|Luishon]]. I auriá agut una palatalizacion expressiva, fenomèn plan conegut en bascologia e una dissimilacion (primièr ''l'' > ''r''). La duplicacion ''ili-ili'', coneguda dins plan de lengas, auriá una valor ponderativa e intensiva, ambe un sens de « vilatge dels vilatges », donc « grand vilatge ». Erill, al centre de la val de Boí, èra benlèu lo vilatge pus populós de l'airal. [[Joan Coromines]] aviá interpretat al començament lo nom coma ''iri-iri''. Signat X.T. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 82-84 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17237</ref>. ===Durro=== La prononciacion es ['durro]. Las fòrmas ancianas son ''Durro'' en 1064, 1067, 1094, 1281, ''Dorro'' en 1359 [mès lo document es sovent erronèu]. Ven de la basa basca ''Urru'', que per exemple fòrma ''Urruti'', « luenh, de luènh ». Lo ''D-'' inicial se pòt explicar siá per la preposicion latina ''ad'' (las primièras atestacions son tardivas e un tal apondi es possible), siá per l'usatge basc : las alternàncias onomasticas del tipe ''Durruti''/''Urruti'', ''Durrizague''/''Urrusage'', ''Durrizbure''/''Urrizburu'', ''Hualde''/''Duhalde'', ''Aguerre''/''Daguerre'', ''Aranceta''/''Darancette'', ''Aranaz''/''Daranatz'' son frequentas <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 31-33 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=16621</ref>. ===Cóll=== La prononciacion es [koʎ]. Lo gentilici es [go'ʎuts]. Las fòrmas ancianas son ''Coll'' en 819, 892, 1359. Lo nom ven del latin ''cōleus'', « testicul, borsonada ». Lo mot ''goll'' ne ven tanben. Lo nom de ''golluts'' confirma l'etimologia. ''Cóll'' (grafia que separa lo nom de ''coll'', latin ''collis'', « pòrt de montanha »). Cóll es pas situat près d'un pòrt de montanha. La motivacion es probablament la fòrma de qualques ròcs <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 408 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=14782</ref>. ===Saraís=== La prononciacion es [sara'is]. Lo gentilici es [sara'isos]. Las fòrmas ancianas son ''Sara(i)si'', ''Saraisi'' al sègle XI, ''Saraisi'' en 1068, ''Se[r]rahis'' en 1359. Es un nom de la familha ibèrobasca, que garda sa dierèsi (veire la mencion de 1359). Lo nom es semblabla al de ''Çaraitçe'', nom basc de la val dita de ''Salazar'' e [per la finala] fa tanben pensar a [[Espot|Estaís]]. Es un nom en relacion ambe'l basc ''çare'', « fialat, ret, malhum, pargue de tropèls ». Los mots basques en ''-e'' an sovent una varianta en ''-a'' [coma aicí], mai que mai dins los compausats e derivats. L'iatús s'es conservat probablament perqué los noms en ''-itze'' an una varianta en ''-gitze'', coma dins [[Sauguís-Sent Estève|Sauguís]], ''Salgitze'' en basc <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 49 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=37590</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} kbpoh38vp0f03rkttvjau8fq0wdfux2 2497808 2497803 2026-04-09T18:55:33Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2497808 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''La Vall de Boí''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la comarca d'[[Auta Ribagorça]]. [[Imatge:Eglise_Sainte-Marie_de_Taüll_1.JPG|thumb|180px|left|Santa Maria de Taüll]] [[Imatge:Taull001.jpg|thumb|240px|center|Sant Climent de Taüll]] [[Imatge:Barruera_-_Sant_Feliu.jpg|thumb|200px|right|Sant Feliu de Barruera]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = La Vall de Boí | nòrd = [[Naut Aran]] <small>([[Val d'Aran]])</small> | nòrd-èst = [[Espot]] <small>([[Palhars Sobeiran|Palhars Sobiran]])</small> | èst = [[La Torre de Cabdella]] <small>([[Palhars Jusan]])</small> </br> [[Sarroca de Bellera]] <small>([[Palhars Jusan]])</small> | sud-èst = | sud = [[El Pont de Suert]] | sud-oèst = | oèst = [[Vilaller]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== ===Besiberri=== Es un massís pirenenc, present a La Vall de Boí, a [[Vilaller]] e a [[Naut Aran|Arties]]. La prononciacion locala, pas influenciada per las prononciacions exterioras o oficialas, es [bezi'bɛrri], ambe ''-s-'' sonòra. L'etimologia basca es ''baso-be erri'': « lòc jos los bauces », que designava non pas la montanha, mès çò qu'interessava practicament los pastres que i fasián pasturar lo bestiar a l'estiu, las vals. Segondàriament lo nom s'apliquèt als pics, objècte d'interès dels alpinistas. Signat X.T., que cita [[Joan Coromines]]. Comparar ambe una formacion parallèla, ''Mendi-be erri'' > ''Montiberri'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 488 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=8526</ref>. ===Vall de Boí, Boí=== Ven de ''vallis bovinus'' (del latin ''bos'', ''bovis'', « buèu, vaca ») « val dels tropèls de vacas ». Lo nom passèt benlèu per ''Valle-boví'' > ''Badjeboí'', reinterpretat (totjorn una suposicion) en ''val-de-boí''. Ne deriva lo nom del vilatge de Boí. Las fòrmas ancianas son ''Valle Boinam'' abans 945, ''port Buin et de Capitella'' en 1010-1035, ''villa de Bogin'' en 1064 (''-g-'' significa ''-y-'' dins lo sistèma grafic), ''Boí'' en 1094, ''habitatores de Bugi'' en 1310-12, ''Bohy'' en 1281, etc. La prononciacion es mai que mai [bu'ji] o [bu'i]. Lo gentilici es ''boïnesos'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 45-46 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=9613</ref>. ===Taüll=== Lo nom ven del basc ancian ''(A)ta-úri'', « vilatge de la pòrta », ''pòrta'' al sens de « pòrt de montanha ». Taüll es lo vilatge pus naut de la Val de Boí, per ont dintrava en venent de Cabdella e del pòrt de Rus e benlèu tanben ancianament del Pas de Llevata per Filià, que mena tanben a Cabdella. ''Ata-úri'' se poguèt mudar en ''(a)taúʎi'' per palatalizacion expressiva, fenomèn possible en bascologia <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 248 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=42874</ref>. ===Barruera=== La prononciacion es [barru'era]. Lo gentilici es [barrue'reŋs]. Las fòrmas ancianas son ''Balorsera'' en 1064, ''Vallorcera'' en 1066, ''Vall orcera'', ''Vall de Orcera'' en 1067, ''Vallorzera'' en 1094 e 1095, ''in Barruzera'' en 1180-90, ''Barruera'' en 1359 e 1382, etc. L'origina es dobtosa. La primièra ipotèsi es ''Vallis ursaria'', « val dels orses ». Una primièra dificultat es la conservacion de ''-rs'' contra la prononciacion catalana normala (catalan ''ós'', ''vessar'', ''bossa'', etc). Encara pus important, fòra de la fòrma de 1064, las autras son en ''z'' o en ''c'', que se prononciava diferentament de ''s''. L'interpretacion per los orses es donc incorrècta. [[Joan Coromines]] assaja ''vallis roberea'', « val de roires », que tanpauc non fonciona. La tresena ipotèsi seriá un derivat de ''ulex, ulĭcis'' : ''Uliceta''(s) > ''Ulzedas'' > ''Urzeras'' > ''(Vall)-Urzera'' > ''Barurzera'' > ''Baruzera'' (dissimilacion) > ''Baruera'' (cf. ''vezina'' > ''veïna''). Seriá donc una explicacion basada sus la preséncia de brugas. Per lo passatge de ''-ll-'' a ''-r-'', Joan Coromines s'apièja sus [[Montanui|Casterner]], un pauc pus luènh a l'oèst (de ''castellum nigrum''). Per confirmar l'ipotèsi, i a dins lo terrador de Durro, que tresplomba Barruera, un ''Barrutzedes'' que seriá una fòrma arcaïca de ''Barruera'' (vilatge pus naut e isolat, toponimia arcaïsanta) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 359-361 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6220</ref>. ===Erill la Vall=== Erill es un vilatge, lòc d'origina dels senhors d'Erill, nommat oficialament ''Erill la Vall'', a diferenciar d'Erill Castell, niu d'aglas desabitat. La prononciacion es [e'riʎ]. Las fòrmas ancianas son ''Erilio'', ''Erilli'', ''Erillo'', ''Eryll'', ''Herilli'', ''Yrillo'', ''Yrill'', ''Arill'', ''Erir'', ''Rill'' als sègles X e XI, puèi al sègle XII ''Eril'', ''Herilli'', ''Yrillo'', ''Ril'', etc. ''Erill'' ven d'un basco-iberic ''ili-ili'', d'un mot ''ili'' plan atestat dins la lenga iberica, « vilatge, vila » e supausat en basc, que ditz ''iri'' e ''uri''. Veire per exemple ''Iliberris'', nom iberolatin de la vila d'[[Elna]], ''Ilixo'' > [[Banhèras de Luishon|Luishon]]. I auriá agut una palatalizacion expressiva, fenomèn plan conegut en bascologia e una dissimilacion (primièr ''l'' > ''r''). La duplicacion ''ili-ili'', coneguda dins plan de lengas, auriá una valor ponderativa e intensiva, ambe un sens de « vilatge dels vilatges », donc « grand vilatge ». Erill, al centre de la val de Boí, èra benlèu lo vilatge pus populós de l'airal. [[Joan Coromines]] aviá interpretat al començament lo nom coma ''iri-iri''. Signat X.T. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 82-84 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17237</ref>. ===Durro=== La prononciacion es ['durro]. Las fòrmas ancianas son ''Durro'' en 1064, 1067, 1094, 1281, ''Dorro'' en 1359 [mès lo document es sovent erronèu]. Ven de la basa basca ''Urru'', que per exemple fòrma ''Urruti'', « luenh, de luènh ». Lo ''D-'' inicial se pòt explicar siá per la preposicion latina ''ad'' (las primièras atestacions son tardivas e un tal apondi es possible), siá per l'usatge basc : las alternàncias onomasticas del tipe ''Durruti''/''Urruti'', ''Durrizague''/''Urrusage'', ''Durrizbure''/''Urrizburu'', ''Hualde''/''Duhalde'', ''Aguerre''/''Daguerre'', ''Aranceta''/''Darancette'', ''Aranaz''/''Daranatz'' son frequentas <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 31-33 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=16621</ref>. ===Cóll=== La prononciacion es [koʎ]. Lo gentilici es [go'ʎuts]. Las fòrmas ancianas son ''Coll'' en 819, 892, 1359. Lo nom ven del latin ''cōleus'', « testicul, borsonada ». Lo mot ''goll'' ne ven tanben. Lo nom de ''golluts'' confirma l'etimologia. ''Cóll'' (grafia que separa lo nom de ''coll'', latin ''collis'', « pòrt de montanha »). Cóll es pas situat près d'un pòrt de montanha. La motivacion es probablament la fòrma de qualques ròcs <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 408 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=14782</ref>. ===Saraís=== La prononciacion es [sara'is]. Lo gentilici es [sara'isos]. Las fòrmas ancianas son ''Sara(i)si'', ''Saraisi'' al sègle XI, ''Saraisi'' en 1068, ''Se[r]rahis'' en 1359. Es un nom de la familha ibèrobasca, que garda sa dierèsi (veire la mencion de 1359). Lo nom es semblabla al de ''Çaraitçe'', nom basc de la val dita de ''Salazar'' e [per la finala] fa tanben pensar a [[Espot|Estaís]]. Es un nom en relacion ambe'l basc ''çare'', « fialat, ret, malhum, pargue de tropèls ». Los mots basques en ''-e'' an sovent una varianta en ''-a'' [coma aicí], mai que mai dins los compausats e derivats. L'iatús s'es conservat probablament perqué los noms en ''-itze'' an una varianta en ''-gitze'', coma dins [[Sauguís-Sent Estève|Sauguís]], ''Salgitze'' en basc <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 49 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=37590</ref>. ===Cardet=== La prononciacion es [kar'det]. Las fòrmas ancianas son ''Carded'' en 1066, ''Cardedard'' (?) en 1094, ''Cardet'' en 1359. Lo nom ven del latin ''carduetum'', « camp de cardons ». Signat J.F.C. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 270 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13010</ref>. ===Caldes de Boí=== ''Caldes'', de l'[[espanhòl]] ''caldas'', significa « aigas termalas ». Fornís l'aiga Font Boix, de mineralizacion plan bassa (42 mg/l). ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} s2a5lecvpyg8vugcb0j2899ik1zzs0p 2497817 2497808 2026-04-09T21:52:10Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2497817 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''La Vall de Boí''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la comarca d'[[Auta Ribagorça]]. [[Imatge:Eglise_Sainte-Marie_de_Taüll_1.JPG|thumb|180px|left|Santa Maria de Taüll]] [[Imatge:Taull001.jpg|thumb|240px|center|Sant Climent de Taüll]] [[Imatge:Barruera_-_Sant_Feliu.jpg|thumb|200px|right|Sant Feliu de Barruera]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = La Vall de Boí | nòrd = [[Naut Aran]] <small>([[Val d'Aran]])</small> | nòrd-èst = [[Espot]] <small>([[Palhars Sobeiran|Palhars Sobiran]])</small> | èst = [[La Torre de Cabdella]] <small>([[Palhars Jusan]])</small> </br> [[Sarroca de Bellera]] <small>([[Palhars Jusan]])</small> | sud-èst = | sud = [[El Pont de Suert]] | sud-oèst = | oèst = [[Vilaller]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== ===Besiberri=== Es un massís pirenenc, present a La Vall de Boí, a [[Vilaller]] e a [[Naut Aran|Arties]]. La prononciacion locala, pas influenciada per las prononciacions exterioras o oficialas, es [bezi'bɛrri], ambe ''-s-'' sonòra. L'etimologia basca es ''baso-be erri'': « lòc jos los bauces », que designava non pas la montanha, mès çò qu'interessava practicament los pastres que i fasián pasturar lo bestiar a l'estiu, las vals. Segondàriament lo nom s'apliquèt als pics, objècte d'interès dels alpinistas. Signat X.T., que cita [[Joan Coromines]]. Comparar ambe una formacion parallèla, ''Mendi-be erri'' > ''Montiberri'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 488 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=8526</ref>. ===Vall de Boí, Boí=== Ven de ''vallis bovinus'' (del latin ''bos'', ''bovis'', « buèu, vaca ») « val dels tropèls de vacas ». Lo nom passèt benlèu per ''Valle-boví'' > ''Badjeboí'', reinterpretat (totjorn una suposicion) en ''val-de-boí''. Ne deriva lo nom del vilatge de Boí. Las fòrmas ancianas son ''Valle Boinam'' abans 945, ''port Buin et de Capitella'' en 1010-1035, ''villa de Bogin'' en 1064 (''-g-'' significa ''-y-'' dins lo sistèma grafic), ''Boí'' en 1094, ''habitatores de Bugi'' en 1310-12, ''Bohy'' en 1281, etc. La prononciacion es mai que mai [bu'ji] o [bu'i]. Lo gentilici es ''boïnesos'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 45-46 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=9613</ref>. ===Taüll=== Lo nom ven del basc ancian ''(A)ta-úri'', « vilatge de la pòrta », ''pòrta'' al sens de « pòrt de montanha ». Taüll es lo vilatge pus naut de la Val de Boí, per ont dintrava en venent de Cabdella e del pòrt de Rus e benlèu tanben ancianament del Pas de Llevata per Filià, que mena tanben a Cabdella. ''Ata-úri'' se poguèt mudar en ''(a)taúʎi'' per palatalizacion expressiva, fenomèn possible en bascologia <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 248 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=42874</ref>. ===Barruera=== La prononciacion es [barru'era]. Lo gentilici es [barrue'reŋs]. Las fòrmas ancianas son ''Balorsera'' en 1064, ''Vallorcera'' en 1066, ''Vall orcera'', ''Vall de Orcera'' en 1067, ''Vallorzera'' en 1094 e 1095, ''in Barruzera'' en 1180-90, ''Barruera'' en 1359 e 1382, etc. L'origina es dobtosa. La primièra ipotèsi es ''Vallis ursaria'', « val dels orses ». Una primièra dificultat es la conservacion de ''-rs'' contra la prononciacion catalana normala (catalan ''ós'', ''vessar'', ''bossa'', etc). Encara pus important, fòra de la fòrma de 1064, las autras son en ''z'' o en ''c'', que se prononciava diferentament de ''s''. L'interpretacion per los orses es donc incorrècta. [[Joan Coromines]] assaja ''vallis roberea'', « val de roires », que tanpauc non fonciona. La tresena ipotèsi seriá un derivat de ''ulex, ulĭcis'' : ''Uliceta''(s) > ''Ulzedas'' > ''Urzeras'' > ''(Vall)-Urzera'' > ''Barurzera'' > ''Baruzera'' (dissimilacion) > ''Baruera'' (cf. ''vezina'' > ''veïna''). Seriá donc una explicacion basada sus la preséncia de brugas. Per lo passatge de ''-ll-'' a ''-r-'', Joan Coromines s'apièja sus [[Montanui|Casterner]], un pauc pus luènh a l'oèst (de ''castellum nigrum''). Per confirmar l'ipotèsi, i a dins lo terrador de Durro, que tresplomba Barruera, un ''Barrutzedes'' que seriá una fòrma arcaïca de ''Barruera'' (vilatge pus naut e isolat, toponimia arcaïsanta) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 359-361 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6220</ref>. ===Erill la Vall=== Erill es un vilatge, lòc d'origina dels senhors d'Erill, nommat oficialament ''Erill la Vall'', a diferenciar d'Erill Castell, niu d'aglas desabitat. La prononciacion es [e'riʎ]. Las fòrmas ancianas son ''Erilio'', ''Erilli'', ''Erillo'', ''Eryll'', ''Herilli'', ''Yrillo'', ''Yrill'', ''Arill'', ''Erir'', ''Rill'' als sègles X e XI, puèi al sègle XII ''Eril'', ''Herilli'', ''Yrillo'', ''Ril'', etc. ''Erill'' ven d'un basco-iberic ''ili-ili'', d'un mot ''ili'' plan atestat dins la lenga iberica, « vilatge, vila » e supausat en basc, que ditz ''iri'' e ''uri''. Veire per exemple ''Iliberris'', nom iberolatin de la vila d'[[Elna]], ''Ilixo'' > [[Banhèras de Luishon|Luishon]]. I auriá agut una palatalizacion expressiva, fenomèn plan conegut en bascologia e una dissimilacion (primièr ''l'' > ''r''). La duplicacion ''ili-ili'', coneguda dins plan de lengas, auriá una valor ponderativa e intensiva, ambe un sens de « vilatge dels vilatges », donc « grand vilatge ». Erill, al centre de la val de Boí, èra benlèu lo vilatge pus populós de l'airal. [[Joan Coromines]] aviá interpretat al començament lo nom coma ''iri-iri''. Signat X.T. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 82-84 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17237</ref>. ===Durro=== La prononciacion es ['durro]. Las fòrmas ancianas son ''Durro'' en 1064, 1067, 1094, 1281, ''Dorro'' en 1359 [mès lo document es sovent erronèu]. Ven de la basa basca ''Urru'', que per exemple fòrma ''Urruti'', « luenh, de luènh ». Lo ''D-'' inicial se pòt explicar siá per la preposicion latina ''ad'' (las primièras atestacions son tardivas e un tal apondi es possible), siá per l'usatge basc : las alternàncias onomasticas del tipe ''Durruti''/''Urruti'', ''Durrizague''/''Urrusage'', ''Durrizbure''/''Urrizburu'', ''Hualde''/''Duhalde'', ''Aguerre''/''Daguerre'', ''Aranceta''/''Darancette'', ''Aranaz''/''Daranatz'' son frequentas <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 31-33 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=16621</ref>. ===Cóll=== La prononciacion es [koʎ]. Lo gentilici es [go'ʎuts]. Las fòrmas ancianas son ''Coll'' en 819, 892, 1359. Lo nom ven del latin ''cōleus'', « testicul, borsonada ». Lo mot ''goll'' ne ven tanben. Lo nom de ''golluts'' confirma l'etimologia. ''Cóll'' (grafia que separa lo nom de ''coll'', latin ''collis'', « pòrt de montanha »). Cóll es pas situat près d'un pòrt de montanha. La motivacion es probablament la fòrma de qualques ròcs <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 408 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=14782</ref>. ===Saraís=== La prononciacion es [sara'is]. Lo gentilici es [sara'isos]. Las fòrmas ancianas son ''Sara(i)si'', ''Saraisi'' al sègle XI, ''Saraisi'' en 1068, ''Se[r]rahis'' en 1359. Es un nom de la familha ibèrobasca, que garda sa dierèsi (veire la mencion de 1359). Lo nom es semblabla al de ''Çaraitçe'', nom basc de la val dita de ''Salazar'' e [per la finala] fa tanben pensar a [[Espot|Estaís]]. Es un nom en relacion ambe'l basc ''çare'', « fialat, ret, malhum, pargue de tropèls ». Los mots basques en ''-e'' an sovent una varianta en ''-a'' [coma aicí], mai que mai dins los compausats e derivats. L'iatus s'es conservat probablament perqué los noms en ''-itze'' an una varianta en ''-gitze'', coma dins [[Sauguís-Sent Estève|Sauguís]], ''Salgitze'' en basc <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 49 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=37590</ref>. ===Cardet=== La prononciacion es [kar'det]. Las fòrmas ancianas son ''Carded'' en 1066, ''Cardedard'' (?) en 1094, ''Cardet'' en 1359. Lo nom ven del latin ''carduetum'', « camp de cardons ». Signat J.F.C. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 270 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13010</ref>. ===Caldes de Boí=== ''Caldes'', de l'[[espanhòl]] ''caldas'', significa « aigas termalas ». Fornís l'aiga Font Boix, de mineralizacion plan bassa (42 mg/l). ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 26i9zicchsxn2sowj5lv6n7bw36yc80 0 129183 2497790 1863963 2026-04-09T16:23:07Z Juan Emilio Prades Bel 26387 2497790 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Iglesia de N.ª S.ª de la Piedad, parroquia de Azuara, municipio de la provincia de Zaragoza, España.jpg|vinheta|Azuara]] '''Azuara''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Saragossa (província)|Saragossa]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] d'[[Aragon]]. {{Portal Aragon}} {{Municipis de|50}} rn3gq3scgt29q6nh0z69eln6mictzjn 0 129207 2497789 1883019 2026-04-09T16:22:03Z Juan Emilio Prades Bel 26387 2497789 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Municipio de Berrueco, Campo de Daroca, provincia de Zaragoza.jpg|vinheta|Berrueco]] '''Berrueco''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Saragossa (província)|Saragossa]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] d'[[Aragon]]. {{Portal Aragon}} {{Municipis de|50}} 8qgg2y0rzjenq0kurmdcbhkb9o7dh3s 0 129488 2497791 1873281 2026-04-09T16:25:04Z Juan Emilio Prades Bel 26387 2497791 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Municipio de Mainar, provincia de Zaragoza, comarca Campo de Daroca.jpg|vinheta|Mainar]] '''Mainar''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Saragossa (província)|Saragossa]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] d'[[Aragon]]. {{Portal Aragon}} {{Municipis de|50}} 2uq9nmnw0rmnmcfpy6ghkk2epb4rs48 2497792 2497791 2026-04-09T16:25:27Z Juan Emilio Prades Bel 26387 2497792 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Municipio de Mainar, provincia de Zaragoza, comarca Campo de Daroca.jpg|vinheta|Mainar]] [[Fichièr:Ayuntamiento de Mainar, municipio de la provincia de Zaragoza, comarca Campo de Daroca.jpg|vinheta|Mainar]] '''Mainar''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Saragossa (província)|Saragossa]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] d'[[Aragon]]. {{Portal Aragon}} {{Municipis de|50}} k0tokefo41op0iktqh4pmomitx5pm3g 0 129641 2497796 1882773 2026-04-09T16:27:28Z Juan Emilio Prades Bel 26387 2497796 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Castillo del municipio de Romanos, comarca Campo de Daroca, provincia Zaragoza.jpg|vinheta|Romanos]] '''Romanos''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Saragossa (província)|Saragossa]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] d'[[Aragon]]. {{Portal Aragon}} {{Municipis de|50}} 1iaskaymzv1ug570a8uxpnsdc6trcvf 2497797 2497796 2026-04-09T16:28:00Z Juan Emilio Prades Bel 26387 2497797 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Castillo del municipio de Romanos, comarca Campo de Daroca, provincia Zaragoza.jpg|vinheta|Romanos]] [[Fichièr:Ayuntamiento, municipio de Romanos, comarca Campo de Daroca, provincia Zaragoza.jpg|vinheta|Romanos]] '''Romanos''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Saragossa (província)|Saragossa]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] d'[[Aragon]]. {{Portal Aragon}} {{Municipis de|50}} 9y4cin96fkkk2nclwu87l96t6ynyrj2 4 131434 2497795 1596799 2026-04-09T16:27:23Z Ziv 56933 ([[c:GR|GR]]) [[File:Bacchusbycaravaggio.jpeg]] → [[File:Baco, por Caravaggio.jpg]] → File replacement: Updating from an old and lower-quality version to a newer version with better quality ([[c:c:GR]]) 2497795 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Baco, por Caravaggio.jpg|right|thumb|285px|''Bacus'', 1593-1594, òli sus tela, 95&nbsp;cm x 85&nbsp;cm, [[Florença]], Galariá deis Oficis.]] '''Michelangelo Merisi da Caravaggio''', dich '''[[Caravaggio]]''', nascut a [[Milan]] lo [[28 de setembre]] de 1571, mòrt a Porto Ercole lo [[18 de julhet]] de 1610, foguèt un pintre italian. Actiu a [[Roma]], [[Nàpols]], [[Malta]] e en [[Sicília]] entre [[1593]] e [[1610]], es considerat coma lo premier grand representant de l'escòla [[Barròc|barròca]] e un dei pintres pus celèbres dau Mond. 2sg4p717lkddav4u244of4ruwwbg1n8 0 155347 2497829 2497671 2026-04-10T11:25:28Z Poiuytrell 61256 2497829 wikitext text/x-wiki Lo [[Lemosin (dialècte)|lemosin]] ten en general lo vocabulari de l'[[occitan]] amb los eventuals cambiaments fonetics del [[nòrd-occitan]], mas a tanben de fòrmas lexicalas especificas ([[arcaïsme]]s e mots diferents de la rèsta de l'occitan) que plan sovent son comunas amb los dialèctes [[auvernhat]] e [[vivaroaupenc]]. Aqueste lexic conten de tèrmes tanben emplegats endacòm mai, pasmens los avèm pas excluses per amor de donar una mòstra de vocabulari lemosin. Nos basèm sus lo diccionari Occitan/Francés d'[[Ives Lavalada]], ed. IEO Lemosin 2010, dont trobam extraches aquí [http://al.deliquet.free.fr/Occitan/Joan-Pau_VERDIER/Joan-Paul_VERDIER_01.htmlz] D'espleitar: https://espritdepays.com/bonus/glossaire-les-mots-du-perigord. NDR: tota esmenda, correccion o melhorament es benvengut, especialament quand ignorèm la definicion o l'existéncia d'un mot ("??") o que sèm pas segurs qu'existisca ("?"). Certans mots pòdon aver una consonanta iniciala [[epetentic]]a: ''g-uech'' [get], ''l-èsser'', ''z-onte'', ''v-onta''... franc. : [[Francisme|francesisme]] a evitar Lo [[sufix]] [[aumentatiu]] -às, -assa ven -ard, -arda. * abalhat,-da part. pass. : maucorat,-da, deçaubut,-da * abaura: fr. (d') à présent * abausir, 'bausir [bu 'vi] : abausir, esbalausir * abeurat, abeurada: fr. détrempé(e) * abeuratge m., beuratge f.?? : beuratge * abilhar ('bilhar) v. assasonar (tanben vòl dire Vestir) * abinar: acoblar (sens general e sens sexual) * abocha (d'), d'abochas? : la gòrja duberta e lo còrs virat contra terra * abochar, abochonar (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * abora (d') : d'ora, tòst * abòrd (d') : a l'instant, tot primièr, lèu; d'abòrd que: tantlèu que; puèi que (tanben emplegat) * abracar: fatigar grandament * abrial (sud del Perigòrd), abriu (nòrd [abri(w)/abre], abriau: abril) * abriar: acorcir, abracar, escodar * acaçar (acassar? varianta de (a)catar?) : cobrir * aca(p)tar, 'ca(p)tar (/s') : amagar, escondre; cobrir * acelar, açalar, acialar: abrigar de la pluèja * acelat, açalat, acialat (a l') : abric (a l'); d'amagat, d'escondon, d'agachon, d'assetons) * acepte: aisat, facile * achabason: terminacion * achaptar: comprar, crompar (non seriá un francesisme: Acapte e acaptar ‘adquirir, obtenir’ com acatar ‘reverenciar, respectar, obesir’ provenon en darrièra instància d’un meteis vèrb latin captare) * acharrau V. Charrau * acimar: emplenar a ras * acimat, -ada: que sa cima es elevada * aclapir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) ; s'esfondrar, tombar tot d’un còp, s’afojar * aclatar (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * acocolar (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * acoconar (/s'): emmitoufler * acossar : encoratjar * acotar: fr. appuyer, accoter, soutenir, étayer; atteindre * acotir, cotir: batre, maltractar, prene pels cabèls * acotit, -ida, cotit, -ida: mesclat, -ada * acranar (s') : se far crane, polit * acraponhir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * acropir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * adir: asirar, mauvoler a quauqu'un * adissença: asirança, òdi * aer: èr, aire (tanben emplegats) * aficar: pimpar?? * afinar: enganar * aflatar: careçar * afincar: ballar, careçar; aficar ?? * afincar (s') : s'aplicar * aflincar v. Aficar * afamgalir: afamar * afolar: avortar, far avortar; destruire * afolir: afolesir, far venir fòl * aforchar: enforcar; fr. être à califourchon * afortigar, afortir: afirmar, assegurar * ageir? : ?? * agresir fr. aigrir * agroar (s') (Prov. tanben) : acatar (s') (tanben emplegat) * agromar, agromelar, agromelir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * agromelir (s’) : se redusir, se far tot pitit en s’escondre * agrumir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * agrupir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * aguir : asirar * aguissable: aissable, fr. détestable, insupportable * aguissença: asirança, òdi * aicí a (/tant) (d') : fins a * aicianta (d') : fins a * aigafòrt: aigafòrta (tanben emplegat) * airau: airial, fr. basse-cour * airier: abajonièr (vaccinum myrtillus) * aisat adj. aisit * aisinable : propri a rendre servici, a metre a l'aise * aisinar : aprestar, preparar, alestir * aitanben: (a)tanben; fr. aussi bien, c'est pourquoi * aitanpauc: tanpauc ; fr. aussi bien, c'est pourquoi * aitanplan: tanplan; fr. aussi bien, c'est pourquoi * aitau: atal * aitot V. Eitot * ajauc: fr. ajonc * ajumbrir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * alacada: fòrta plojada? * alaidonc, 'laidonc: donc, doncas. Alaidonc que: dau temps que, mentre que * alau: alai, ailà * albalutz V. Orbalutz * alha (Cruesa): alh * alopir: assalhir; maltractar; invectivar * aluchar : alumar (tanben emplegat) * alulhar: cridar fòrt per far portar la votz au lonh. Alulhar de jòia: udlar, cridar, udolar plan fòrt, per mostrar la jòia * amassar, 'massar: regropar ; atrapar, prendre (un còp) * amodelonar: fr. antasser * amorrar : abaissar la testa, faire mòrdre la pols * amortesir fr. adoucir * ancèis, ancès que : abans (oc. anc. anceis, del latin ante-ipsum) * anchau m. : anchòia f. * anda: tanta, sògra, mairastra; abusivament: granda, mameta * anueit/anuèit, anuech/anuèch: auei, uei (tanben emplegats) * apà! (de Òc-pas?) : non vòli pas! * apautar: fr. renverser * apetís fr. ciboulette * aplèch [aplej] : fr. soc (de charrue) * apoiar: fr. appuyer * aponhar: garder, aver mestièr de quicòm; fr. répugner à faire quelque chose, tarder * aprueismar ('prueismar, [prajmà], [(o)preimà], [apresmà], [aprowmà]): apropchar * aquilhs (plural de 'aquel', ancian cas subjècte) * ara. D'ara ençai: d'ara enans, d'ara en avant. V. Aura * arair: araire * arçà! : interj. per incitar a faire quicòm (de òr + ça) * arcar: passar per dessús de * arçau : arç (planta). Fiau d'arçau: fil de fèrre barbelat * archelar: escalar. fr. escalader * areclana: arcolan * argiu m. : argila * ariclana: V. Areclana * aromaire: murtrièr? * aromir: tuar * arondesir fr. arrondir * apietosir: fr. apitoyer * arpiar: arpejar * arreir: arrèire * arser: ièr al ser * asperja f. espargue * assedrat: assedat * artichau, artrujau m. cachofle * assumir (s') : s'assopir * assuausar: apasimar, adocir, calmar * assús, a sus: sus, sobre * atrapar de (d') : se botar de, començar de * atrevador: endrech qu'atira; rendètz-vos * au: o (pronom neutre) * aubalutz V. Orbalutz * aubrisson: arbust * auçada: nautada * aucha, òucha: pradèl o camp claus situat prèp de la maison, sovent près de la cort dels pòrcs, ont se los laissava * auchard: aucat, mascle de l’aucha * auguer, auger?? : aver * aul: el. V. Eu * aulana: avelana. fr. noisette * aumalha f. bestial gròs, bèstias amb banas que fan de la charn roja per la nuridura * aura adv. ara. Tot aura/Totaura: ara meteis, en aqueste moment; tota ara/totara (d'aquí un moment). D'aura enlai: d'ara endavant * aures: quicòm mai, autra causa * ausanier (comunas del sud del país de [[Garait]], region de [[Sent Vauric]]): bois [bwej] entrò una linha que jonh [[Ansesme]], [[Jòlhac]] e [[Ladapeira]], e [bwi] dejós d'aquesta delimitacion) * ausar: gausar * ausela: ironda; femela d'auseu * auseu: aucèl * auvelha, ovelha n. oelha, aolha * auvernhata: fr. litorne (grive) * avacar: reüssir, capitar * avalir (s') : esfondrar (s') * avances, avanceis : abans (oc. anc. anceis, del latin ante-ipsum) * avant que de + v. inf. : abans de * avantier (l') : i a quauques jorns, i a quauque temps * aver: prend lo sens d'atrapar, raubar, n'acabar amb quicòm o quauquarren, tuar * avesar: rendre domde, adometjar; familiarizar * avesat (d') : de costuma, d'abitud * avisar: regardar * ba(m)bòia, babula, babuia: nesci; estatua; petòta * babinhon mf. menton * babòi : original (persona estranha) * babusar: repapiar * bacada n. past, pasta, pastèla (pels animals). fr. patée pour les cochons * bacar: donar la bacada * bada-graula:?? * badar v. cridar * badada: grand crit * bafada: repais d’importáncia en quantitat * bajar: pensar * balada : frairiá, vòta * balaia: escoba (tradicionala de bàlec o autra planta) * balajar (Corresa) : escobar * balanç: vam, eslanç * balharc: òrdi * balharja: òrdi de primavera * balinjas n. f. plur.: fr. couches ou langes * banchieron: banc pichon * banlesar (se) : barrutlar, fr. errer * banturla, banturle?? m. persona non seriosa (non pejoratiu) * banturlar (se) : fr. errer; musar, perdre son temps a far quicòm? * barbòta: mena de sèrp non verenosa * baraquen: fr. voyou * barbelòta: jonquilha * bargassar: charrar * bargasson: que japa sens rason, que crida, que fa de bruch * barginhar: esitar. Sens barginhar: sens esitacion, de manièra fèrma * barja (Cruesa): partida de la granja situada au-dessús de l’estable on s'estojava lo fen e la palha * barracat, - ada adj: barriolat, -ada * barradís n. tèrra clausa près de la maison. * barradissa: claus * barrancon: barrèu d’escala o de cadièra, per ext. baston * barrial, barriu: barril * barrutlar: fr. errer * bascha: fr. bâche la toile * b-assetz: assatz; cèrts, certans (qualques) * bàssia: aiguièra. fr. évier * b-assuelh: asuèlh, fr. seuil (de la porte) * batalhar, batalar?: charrar * baterias: batasons (tanben emplegat) * bateusa: fr. moissonneuses-batteuse * bauda: asnessa, borrica, Saura * 'bausir [bu 'vi], abausir: abausir, esbalausir * baussuelh : asuèlh, fr. seuil (de la porte) * beca f. vèspa * beça, beçal, beçau, beçol, betol, betolaud, beç * becar: fr. picorer * becicar: far la sesta * belier: febrièr * belhier: febrièr * belinament : fr. foisonnement, grouillement * belujar (/se) : (se) bolegar * benaise: satisfait, content * beneisir: benesir (emplegat tanben) * bentot: tanben * berche: fr. édenté * bergossa: vièlha oelha coriaç sense valor mercanta * besenga/besinga: pauta * besilh, besilha: causa de pas cap d'importància, pas res * besilhar, bosilhar, far de las besilhas: bosigar, trencar, deteriorar, desgalhar, far de mala òbra * bessicar (bercicar? breçicar?, de Brèç?) : somnolar * bestiaria: bestiesa * besunha, besonha: causa; obratge, afars (personals), bagatge... (tot çò qu'aparten a qualqu'un) * b'etot, ben 'tot: benlèu * beu (de " de) : a còp de, a fòrça de * beu (de ~ que) : a mesura que, a proporcion que * beuna?, beune? : ?? * beuradenc : bevible, potable, que se pòt beure * bevetar: beure lentament * biau biau ! : japada mai aguda dels jounes chens * bicanard: païsan pej. * bicas f. pl. labras * bicar: baisar, potonar * bicon: poton * bieta: bleta * bi(n)gois (de ") : fr. de guingois * bigòrra m. bigarraud/bigarròt, bigarroei/bigarroelh: blat d'Espanha, milhòc * bigòs/bigoelh (bigwé) m. fr. hoyau * bisard??, bisarde?, bisarda: bisarre, bijarre * bilha: tronc d'un aubre * binhet: bonheta * biòla: bèç??, betol?? * biòla (d'un forn) : fr. charbons ardents * bladar fr. emblaver; fig. joncher?? * bladasons : fr. semailles (du blé) * bladin: blat negre (tanben emplegat) * blagassar: charrar * blanc fr. chevesne, meunier (peis) * blanch, -a: blanc, -a * blancha pura: aiga de vida * blanchinhard, a: fr. banchâtre * blandar: ?? (lo fuec) * blesta f.: fr. écheveau * bocanar: fa de bruch * bochas f. pl. labras * boda: fanga * bodra, broda (de 'brauda'?) : fr. crotte, boue battue; ordure * bodrós: fug-l'òbra * boes!: bah! * boifar: v. Boissar * boija, boïja [bwejjo] [buijJo] (Cruesa e endacòm mai): V. buïja * bòina?, boina [bwejno] : bòrna * boinar: bornar * boïolar: faire de bofiòlas, fr. se boursoufler * boirador [bwejra'dur] fr. instrument pour enlever la deuxième peau des châtaignes dans l'opération qui consiste à blanchir les châtaignes, instrument que l'on appelle aussi en Creuse "las tanalhas" * boirar [bwej'ra]: mesclar, braçar, pelar las castanhas amb un boirador (aisina per las emblanquir) * boiricin: panièr * boiriu: redalh, fr. regain * bois m. pl.: encastre (d'una fenèstra) * boissar : escobar * boisson blanc : espinalba, aubespina, jargas blanc, jargue, fr. aubépine * bòja, bòtja (?) : saca * bojal(h?) : fr. trou. bogalh? * bojalar: traucar * bolar: s'enfonzar los pès dins l'aiga e n'aver la cauçadura mòla * bolega: fanga liquida * bolin: panet redond * bolit, bolhit, bulit, bulhit: olada (plat) * boljar, bolejar: bolegar (tanben emplegat) * bomba (a tota ~) : en córrer plan regde, plan viste * bombar: fr. bondir, rebondir * bòn(n?)a: fr. marécage * bondir: fr. gronder (bruch) * bonhar: far trempar, macerar (varianta de Banhar qu'a aquesit un sens particular) * bonhat,-da : se ditz d’una frucha tròp madura, tanben de quauquaren qu’a demorat dau temps a trempar dins un liquid * bonicon: ?? * bordairatge, bordieratge: bòria, ermitage, fr. closerie, petite métairie * bordassar (metatèsi d'Adob(r)assar) [burdasà/durdasà] : repetaçar, fr. rapetasser V. 'do(b...)rassar * bordier: bordièr; p. ext. logatièr * boreta: bar(r)iòta, carriòl(a) * borifa: fr. rombe (instrument de musica) * borilh: borlhon, tapon (coma la nèu) ; tot pitit grun de pouvera * bornat m., bornhon : buc (demorança de las abelhas, autrescòps facha amb la cavorna de chastenh, aura dins de caissas de fusta) * bornha: panièr grand, naut e pregond, de palha tressada per tal de conservar la frucha * bornhon V. Bornat * borramesclar: mesclar totalament? * borrar: tustar (tanben emplegat) * borrassons: fr. langes, couches * borricha (grafia?): bòssa, bossa (engenh de pesca) * borricon: fr. bourriquet * borrilh : polvera, bordilha. fr. balayures, poubelle * borrinar : barrutlar, fr. errer * borriqueta: saussa o sopa d'orselha * bòsc beneit: bois * bosar (se) : se laissar tombar coma una bosa * boschalh : tap (de trafec rotièr) * bòta: bota (fr. outre) * botarèl: campanhòu * bòtja (?), bòja : saca * botjar: vojar fr. verser. Plòure coma qui la bòtja: Plòure a semaladas * boreta: fr. brouette * botareu: fr. bolet * 'bracar V. Abracar * braçar: remenar * braçat (de '') : à bras-le-corps * bradar: gelar * bradassa: charraira, fr. barbouilleuse * bradassar (brandassar) v. secodre; parlar a tort e a travèrs * bradasson, bredasson: persona maladreita o brusca * bradau adj. (tombar '') : fr. lourdement * braga: fr. culotte * bran: bordilha * brancantar : barrutlar, fr. errer * branchiera : ?? * brand o bram?: "sonar a brand": fr. sonner à toute volée * brandinar: barrutlar, fr. errer * brau: fr. lisière de terre qui sépare un champ d'un autre * braulhós: brumós * bravament adj. : doçament; regde; rudament * brave, brava : bèl, bèla * brèça [barça] : brèç * brechar: cobrir * brechalh (Cruesa): tapadoira * bredilha: charraira * brejadís: discussions, charradissa; baralha, disputa * brejauda: sopa caracteristica del Lemosin facha de cauls e de lard (de 'brejar') * brejon: codena del lard * brenada: manjalha de bren amb aiga per péisser los pòrcs * breta, bretona: vaca de lach * bretonar: faire de grumèls * briar (de 'breviar') : acortar * bric de (pas '') : pas ges de; pas cap de, cap bri de * brija (pas '') : pas brica * brijon, brigon: miga, morcèl * brima: molsa; bruine, crachin (que dona l'oidiom o lo mildiu als vergièrs) * brimar: fr. bruiner; èsser atacadas las trufas pel mildiu * bringa: femna mal bastida, una evaporada, una filha nauta e desguindada que fa pas que saltilhar e gambadar * bringar: dançar, saltar, folastrar * bròcha: branca secondària d'un aubre * brochilhon: branquilhoneta * brochon: fr. brindille * brocon (far au "): ?? (es un jòc) * broda: fanga * brodir (brondir), brudir: far de brug, bronzir, bondinar, resclantir * brodischa: branquilhon;fr. broussaille * brostachabrit: fr. chèvrefeuille * brosinar: brosinhar, brusinhar. fr. bruiner d'une pluie fine et persistante * bruau (variant de bruelh?): talús * bruchadís: bruch continu??, brejadís ?? * brucir: mòrdre, atacar a pitits còps de dents, pinçar, piunar * brudir: brusir, brugir, brogir, brunhir, brúnher. V. Brundir * bruja: bruguièra * brujaud: fr. ajonc * brumerlós: brumós * brun (faire ") : faire negre/fosc. montar brun: s'escuresir lo cèl * brundir (lat. grundire) : bronzir, bronzinar * bruset? bruselh?: iò-iò fabricat pels mainatges * budalha: budèls de pòrc * bufec: fr. vide (de fruit à coque: cacau, avelana...) * buïja, buija, boïja, boija, buja, boja: pradèl (bas e umid), pasquièr, situat sovent prèp de la maison, inculte ont gaireben sempre l'èrba a creissit naturalament. Ancianament designava la bosiga. fr. terre en friche, pâtis, jachère * buja, bruja: gèrla, jarra (cruche à huile en terre cuite vernissée, non à long col, mais à anses) * bujandariá: fr. buanderie * bunhet m. : aurelheta (pastisson) * bura: de color fosc * burgaud, bergauda (Cruesa), burgon n. : fosseron * burrau (Cruesa): fr. babeurre * butir: butar * cabonhat adj. : fr. encaissé fig.?? * cacau, cacalh (de 'cascalh' ?), calau, cacòu: notz * cacunha: automobil vièlh * caga-menut: avar * çaiquedelai, çai que delai: ça que la, çaquelà * caireforcha: caireforc * cairiá (cairia, càiria) : canton (coin de l'âtre). C(h)erchar per las cairiás : c(h)erchar, furonar pertot sens succés; caire, ròdol/ròde, parçan, comarca * calau: notz. fr. noix V. Cacau * caleta: fr. cosse * calhada, calhadon, calhat (Cruesa): formatge blanc * calhar: fr. tasser (la terre) * calòta: sièta crosa * camjar: cambiar * campar (/se): quilhar, dreçar * canaçon : fr. caleçon * canal [conar] * cancanar, cancanilhar: charrar * cancaridier: fr. frêne * canòla (Dordonha) V. Coada * cap (pas '') Bas. Lem. : ges * capforcha: caire * capit: poirit (fusta) * 'captar (/se) V. Aca(p)tar * caquetar: charrar * carcalin: pan gròs en corona * carcilhar (se) fr. s’émietter? * cardalhan??, cardalhau: tòpi, topinambor * carolha (Cruesa): pèl d'espic de blat d'Índia * carreu: fr. chariot * cascavel: cadun dels torns qu'òm fa en restant suls pès e las mans sans que lo còrs tòque lo sòl * cascavelar: avançar fasent cascavels * cassa, casson: bocin de tèrra, ben massiu, fr. motte de terre. Durmir coma un casson : durmir coma una còça (dormir pregondament). Un casson de pan: un bocin de pan * cassar: copar * 'catar (/se) V. Aca(p)tar * catissar(s'): acatar (s') (tanben emplegat) * catura : tòrt, despit o damnatge causat a qualqu'un * cauçar: fr. butter (la terre) * cauças: socas (d’arbre) * caumassa: calmàs (calor estofanta) * cauquilhard: pelegrin * cavalhier: gendarme * cencena: nœud de l'écheveau; remue-ménage?? * cendrilha: fr. mésange * censat: gaireben * 'cepte V. Acepte * cerèisa/cirèisa [sirèijo], cerièisa [serièijo] : cerièra * cerv: cèrvi * ‘chabason: terminacion * chabeç: fr. fâne * chablata, chabla: clujada (fr. toit de chaume) * chabreta: siulet o cornet d'escorça de castanhièr fabricat pels goiats * chabreu, chabròla, charbòu?, chabròt? : barreja de bolhon e de vin. "far chabreu" ajostar de vin al bolhon * chabreulh/chabridon: cabridon * chabròl, chabròu, chabròt? : cabiròl? , fr. chevreuil?; cabridon? * chabruelh: cabiròl, fr. chevreuil * chadan: tèrra (de 'chada an') * chadieira: cadièra * chafre : surnom, escais(-nom) * chafrolhar: fr. froisser * chaine, chasne, casse, jarric, rover, rove * chaitiu, -iva: coquin; marrit (maloneste e mauplasent) : persona malaürosa, magra e de pauc de santat, pas en fòrma * chalelh [chonej] [tchalej] : calelh (tanben emplegat) * chambija: rastèl * chambon: jambon * chamnhar, chamjar v. cambiar * chaminaire: vagabond, sens-ostau * chaminar: caminer; vagabondar * chanabon: cambe??, carbe?? * chanòla: ansa * chantilhar v. fr. chantonner * chanturlar: fr. ânonner * chapalon (Cruesa): V. pelharaud * chapdau: ensemble daus bens, la propietat (terras e bèstias) * chapiau: fr. pignon (d'un ostal) * chapmarteu: caboçòla, capgròs, tèsta d’ase * chaputadís: dispute * charavelí(s): carivari, charvarin, fr. charivari, vacarme, tapage qu'on fait aux nouveaux mariés * charbonièra, cendrilha, senzilha, gamada, coa de panlon: chincharra, sarralhier blau, tèsta blava (blua), pimparrin, lardeireta (tots en Provença maritima), lardier Prov.; fr. mésange charbonnière * charjant: pesant, pesuc * charmable, eissarmable ? : fr. charmant * charmenar: tormentar, tracassar * charpinhadís : disputa * charrairon: caminòl charratièr * charrau f. : intrada d'un camp sens barrallha, facha d’entrelaç de branchas, mai granda que la cleda; barralha "à claire voie" * charrièra, carriera: camin o espaci libre près dels ostals ont passan o estacionan las carretas entre las bòrdas; per ext. cort de la bòria (de. basse cour) * chas adv. en çò de; chas ieu/me…: los membres de ma familha, l'ostalada " chaser: caire, tombar * chasne: casse * chassida: fr. chassie * chastiar: castigar * chat-martre: martra * chat-pitoir, chat-pitoi(s), chat-pitòer?, chat-pitair, chat-pitais? [pituej/pitòj] : catpudre, (gat-)pudís * chat-pudent, chat-punais V. Chat-pitoir * chatinglar v. fr. chatouiller * chauça: cauceta * chauchabutida: ?? * chauchar: fr. appuyer * chaucida: caucida, mena de cardon salvatge * chaufaliech [-et] : fr. bassinoire * chaul d'asne (Cruesa): mena de cardon salvatge * chaulhadura: solhadura, brutícia * chaulhar: solhar, enlordir, embrutar; trempar * chaumassa : calor umidosa de l'estiu * chaumenir fr. moisir * chaumenit, -ida: fr. moisi, -e * chaunhar: fr. grignoter, croquer * chaupir : atrapar, agantar * chaupre m., charpre m. calpre (arbre) * chavana: tempesta * chavau: caval * chavau dau diable: fr. bousier, lucane ou cerf-volant, faucheux; mante religieuse * chavaujar: cavalgar * cheita: fr. chute?? * cheminada: cheminèia, chaminèia, cheminièra * chen: can, chin, gos * cherbe f., chibre m. (Cruesa) : carbe, cambe * chialar (Cruesa): cridar en ploramicant * chonhar (Cruesa): V. Fonhar * chòrta (Cruesa): veitura, automobil * chucant: fr. boudeur * chucar: chocar * 'cianta: V. Aicianta * cierge: ciri *cima (a la <nowiki>''</nowiki> de) : au bot/cap de * cinglan (singlan?): colòbre vèrd e auriòl * cir(i)èja: ceriesa. V. Cerèisa * cirie(i)r m. ceresièr * cirèisa, cirieisa: cerièra V. Cerèisa * citron: sòrta de cogorda de color rossèla * clabòt (ueu '') : uòu covat e non espelit, que siá estat fecondat o pas, o que l’embrion soiá mòrt * clachar (se) : s'amagar, s'escondre * cladassa: fr. litorne (grive) * clampar, clampanciar: charrar * clampinar: ? * clapar: per dire de borrar vivament emb las mans o ben emb una lata, o amb quauquaren de plat, de plange * clapeta: fr. pipelette * clapeta (far "): charrar * clapetar: fr. claquer (de las dents) * clardat: clartat * clauvar: clavar * cledier: fr. séchoir * cledon: fr. portillon * clessa: fr. clisse * clocauda : fr couvée, troupe de poussins, engeance, famille * clucas : fr. lunettes * clucaron m. grapaud que pòrta los uòus de la fema "a pelharaud" * cluseu: fr. fente? * coa de patla [panlo]: ajaça, agaça * coada, coda (Cruesa): sòrta de lòssa de fusta o metalh amb un long tudèl traucat que se pausava sus la selha per beire o versar l'aiga. ("godet à queue qui sert à puiser de l'eau dans un seau"), cassotte * coar: fr. couver * coatar (se) : metre sa coberta *còbla f. : fr. couplet * coble (un ~ de) fig. : parelh (un ~ de) * coca: patata * còça: soca. V. Còssa * coçar: cercar, espepissar * cocorda f. cogorla * codar: pàisser las vacas dins lo coderc * coeijar (/se) V. Coijar (/se) * coenh : canton * cogasson: se ditz per lo còu darreir la testa, lo copet * cogoiç, cogòu/cagüelh-cagoelh [kagwey] m. cogòt * cogolha, cagolha f. cagaròl * coguol m. fr. cocu; coguola: fr. primevère * coia, coja: fr. courge, citrouille; gorda faita amb una coloquinta * coijar (/se) : (/se) colcar * colar: descendre? o prendre una carrièra * còl(d)re, còure (còrre) : coudrier (notat 'coorre' en un lexic) * colenar (se) : fr. se glisser * colidor: corredor, fr. couloir * colier: colar. fr. collier * coma adv. amb (exprimís l’acompanhament quand òm parla daus umans e sovent de las bèstias de la bòria) * coma: com. (/Com) vai 'cò? : com va? * començada : començament, començança * conchon: fr. bassin? * concir (lat. concidere) : fr. abattre, accabler (la calor) * condencionar (se) fr. se coaguler * coneitre: conéisser * conelha (conuelha) : conolha * conestre: conéisser * congièra: congèsta * conhar: enfonzar, folrar; fig fr. glisser dans * conòrt: auguri, presagi, opinion, esgard * conortar (se) : regaudir, consolar, donar de coratge * conselh (se balhar) : se donar de còr, de determinacion * contrariós: fr. contrariant * convidós: convidaire * còpa : copa (de bòsc) * còp-sec d’abòrd : fr. tout de suite, sur le champ * copilhar: copar en morcelets * copinhar: tustar? * coquerla: cocut feme * corbe, corba adj. : corb, corba * corcha: sièja (fr. vandoise) * coret: corada, coradilha * còrnabudeu(s?) : fr. culbute * cornelha: graula * corniòla : còl, traquea artèria, esofag * còrsonela, còrsenela fr. scorsonère * cortissons: pantalons corts * cosinacuol: renouée (lit. "démangecul" planta) * còssa: soca * cossier, cossei (Naut Lemosin): preocupacion (gascon 'cossidèr') * cotilhons pl. : gonèla * coturas f. pl. : terras cultivadas de blat, de segle, de blat negre * cramilhera fr. crémaillère * crànher : crénher, crénger (tanben emplegats) * craunhar: fr. grignoter, croquer * crema f. crenta * crochar, 'crochar: acrocar * crochet: fr. pissenlit * cronhar: fr. grignoter, croquer * cròs: trauc; fr. tane (de renard etc). Cròs dau cul: anus * crostar: enlordir * crubir, crubrir?? (p.p crubert) : cobrir * crum: fr. brume * crumor (en ") : fr. obscurci par la brume * crussir : manjar?, devorar? * cubertilh: tap d'ola * cubrir: cobrir * cueire v. còure * cuenh: canton, fr. coin (d'un luòc) * cujar + v. inf. : arribar a, reüssir a * cul sus testa: fr. sens dessus dessous * cuol [kju], cuòl ([tior] a Tula) : cul (tanben emplegat) * cussòla: gròs pan de segla * dadet? (Cruesa): nom afectiu donat als mainatges (de 'daret' aret?) * daiciá, daiciant (d'aicí a/en, ent (= ont) : d'aquí a; dinc a, fins fig. (tanben: d'aicí a) * daivoar: desautorizar, renegar, condamnar * dalh: fr. faux * darreir (nontronés e endacòm mai) : darrier * dau: del (tanben emplegat) * dausuns: qualques, certans. 'dausuns còps' : certanas vetz * decha: ferida * degolinar: caire gota a gota * degolinari (far ") : fr. enlever furtivement (en jòcs d'enfants) * degrad, degrat: grad, gra * degreu: mal grat, despiech, pena, estat de sofrença morala * degut: deute (tanben emplegat) * deibrir, dreibir: dubrir * deimai: fatigat, geinat, excedit * delesei? delaiçai? De lai ençai? [delesej] : d'ara en avant * deleser: fug-l'òbra, hippy * demia, demiá f, demieg m: mièg, mièja * dempès: V. pès (d'en ") * denada: viure(s); argent; tropèl? * denaut: en naut * desbilhar, des’bilhar (se) : desabilhar * de(s)bolar: s'enfugir * desavenhe: desagradable, desplasent * desboijar: esbosigar * desboirar: desmesclar V. Boirar * desbojar, desbotjar, desvojar? : desbanar, travolhar; recontar, decorar, cardinejar * desbolegar: desbrolhar?? * desborrinar : esborrifar? * desbraulhar: grafia per Desbrolhar?? * desbrundelar: desrotlar (un fial) * deschassidar: levar la chassida (crostas dels nòunats al bòrd de las paupièras e cilhas); dobrir los uèlhs al monde; batejar. * descranilhar: descrocar, desgafar * descrubir: descobrir * desdire: fr. fausser (au sens materiel) * desei (deseir?), deser : desir; fr. désir * desennastar: levar l'asta * desfarda: fr. débris, rebuts * desgaunhar: fr. faire des grimaces; rechigner; fr. vomir ? * desgaunhat, -ada: renfrogné, ronchon * desgoletar: fr. se dérober, disparaître * desgorçar: netejar una broa * desgreu: mal grat, despiech, pena, estat de sofrença morala * de(s)guelha: fr. boucan, bombance, ribote * desjaivar, desgeivar? : far sortir del lièch *deslenat: fatigat * deslurat, -ada: fr. déniaisé(e), résolu(e) * desnant: d'aicí/d'ara en avant * desnogalhar: dobrir un *nogalh o notz * despetesir: fr. décrasser * despiech (far) : contranhar, desrenjar, saubre mau * despuei [dejpej] [despë], dempuei, : depuis * desraijar: desrasigar, desraiçar * desrei: malaür, desastre, troble, desrota * desrejar: chambiar de direccion, desviar * dessierv: dessert * dessós, dessot?, dessots?, dessotz?: dessota, dejós * destombar: càser (de sa nautor); fig. desconcertar * destrenh: fr. ménage (faire le ") * desvarachar: desbosigar, artigar, desglevar, de(s?)gorsar, fornelar * desversar: fr. renverser * desviardar: fr. décamper * desvirar : ?? * desvirolar: escorjar * desvoar: renegar (qualqu'un) * det. grand det: det gròs?. mermilhon : det pichon. guinhaire: indèx * deu: del (arrondiment de [[Sent Irieis]) * déver: deure (tanben emplegat) * diaures!, diatres! : diantre! * diesena: desena * diesenat: desenat * dietz: dètz * dieumenc [diòmen], dieumenche [diòmenche], dieumergue [diomerge], dieumenge [dioumejne] : dimenge (dimenge o diumenc semblan las formas majoritàrias) * dijuòus: dijòus * dimenir : demenir, diminuar (tanben emplegat) * dinc a: fins a * dindaud: dindon, dinde (Corresa) * dindrinar: tindar  * dispareitre, disparestre : disparéisser * dissa(n)des n. (de */'die 'sambati/) : dissabte (de */'die 'sabat-i/ tanben emplegat [disadde]) * 'do(b...)rassar, 'dobrassar? (>adobassar) v. : petaçar. fr. raccomoder (un tissu) * doas-tres: qualques * doçarèl: fat, doçastre * doler v. : dòler * domaisela: fr. cerf-volant * domdar v. : domesticar * domde : docil * dondar v. Domdar * dòstar: dostar, retirar * dòuça: fr. gousse; mongeta, fr. haricot vert * dòure, doler v. : dòler * dreibida, deiberta, duberta, druberta: pp. dobèrta * d'òrs en avant: d'ara en davant * drollichon: drollet * drubir, drobiir, dreibir, dubrir, druebir, deibrir, ubrir : dobrir * drucar: ?? * dueinan, d'uei un an, endueinan, en d'uei un an: l'an que ven * dumpuèi: dempuèi * durbir: dobrir * durmença: dormança, fr. somnolence * egulhada: fr. aiguillon à boeufs * eidredon: edredon * eigar, aigar, eissegar, asengar v. metre en òrdre, agençar, adobar; ajustar, separar; adesar * eimatin: aqueste matin * einoiar: sofrir; fr. ennuyer (embêter) * einueg: problèma, pena * einuech adv. uèi * einuei, ennuei (esnuei) : sofrença. V. einueg * eiperar, esperar [eipéra] fr. attendre * eirisseu f. jolverd * eisanhe: avar * eisilar: fr. glisser * eisir: aisir??; eissir?? * eissabanit : ?? * eissabencar: eissabrancar, eissabancar?, desbrancar, (e)scabeçar * eissaragar (grafia de verificar): esparpalhar lo fen. V. Eissigar * eissarquiar: esfondrar, desplaçar la tèrra * eissaurar: V. Eissurir * eissaurelhar : assordir * eissebrar: estrifar, entalhar * eissegar : segar, meissonar; fig. destruire * eisserbant: deserbant * eisserbar: sarclar, arrancar las marridas èrbas * eisserbatge: deserbatge * eissicolhar (s') : cridar * eissigar (varianta d'eissegar/eissagar: partejar en parts egalas entre personas) (/s') : esparpalhar * eissiular: siblar, siular * eissolent: insolent * eissorlar: eissordar (dins lo sens d'enervar) * eissublar, eissuflar, eissicliar (sicliar) : siblar, siular (lat. exsibilare) * eissubir : fr. se volatiliser?? * eissufle, estufle, eschurlet, eschuflòl, eschurlòl: siblet, siulet (lemosin classic) * eissurir v. fr. premsar, serrar, tòrcer, faire secar, fr. essorer, épreindre; agotar, fr. tarir; fig. agitar, quichar lo chuc * eitot: tanben * embaisse: biais, afar * embarbolicar: embrolhar?; embarbostir? * embrucida, embrussida: morduda, nhacada; fr. pincée * emper adv. pasmens, totun, pr'aquò (cf. catalan 'emperò') * emplei: emplec * empleiar, empluiar franc. : emplegar * emplenat, empluiat franc. : emplegat * emplir: emplenar * empluiar, empleiar franc. : emplegar * empluiat, emplenat franc. : emplegat * en per avant: aperabans * enançar: avançar, progressar * enautar (/s') : enauçar * enchaiença, enchaison: escasença, pretèxte * enclunhe: enclutge. fr. enclume * encranilhar: encrancar * endalh: andain. Fenar los endalhs: faner les andains * endechar: endecar, mabolhar, abasir, abismar * endechat, -ada: andicapat ; privat d'un o plusors dets de la man * endonc: puèi que; alara, alavètz (en aquel moment) * endueinan [ɛndej'nɔm]: l'an venent * endunle, endutle: budeu emplit de charn de pòrc aprestada. Se conserva emb lo salat (charn de pòrc salada) e que se minja bulhit. fig. V. Entrule * endurar: sofrir * enfetós: pudent * enfeurit,-da: enfebrit (que suefra de las feures) * enfonilh: fr. entonnoir * engalunchar (s'): s'installar o èsser pres dins las brancas d'un aubre * engarçar: trompar meschantament * engaulhar (/s') : se crotter de boue * enginjaire: fr. inventeur * engolar: engolir; fr. gober * engraunhar: engraufinhar, grafinhar * engrunar: fr. écosser, égrainer * engueitar: gaitar, espiar * engingar: engimbrar * engravissa: escaravissa, fr. écrevisse * engulhar: conhar lo fiau dins l’agulha; conhar lo còrs dedins un vestit per s’abilhar * eniurar: fr. enivrer * enjagat,-ada : posicionat d’un meschant biais * enjucar (s') : s'enjocar, se plaçar a la cima de quauquaren d'aut (aubre, eschala, teulada, etc.) * enmatin (l' ~) : matin (lo ~) * enniblat: ennivolat * enniurar: fr. enivrer * enquera, engueras/engueras (d') adv. encara * enquilhar: cargar (un vestit) * enrotar: començar, metre en rota * ensauvar (s'): se sauvar * enser (l'): lo ser * ensorcelar, ensorcierar, ensorcilhar: enfachinar, enfadar (tanben emplegats) * ensubrevut, -uda: que pòrta lo marrit uèlh o sus lo qual l'an getat, embreissat, emmascat, enfada, enfachinat, enfachilhat * entainar: tardar; languir * entau: aital (del latin 'in tale (modo')'); (ai)tant * entanhar: enfangar, enfangassar?, embodigar??/embodijar??. fr. embourber * ente : ont * entòrcha : fr. torche * entraupa: entrava; trapèla, tracanard * entraupar (s') : fr. s'entraver, trébucher * entreprener: entreprendre, entreprene, entrepréner * entrebreschar: ?? * entrule m. òme pauc actiu, mal desgordit * entrusca (tant) que: fins (a tant) que * envertolhar: recurbir, entornar, enrotlar, envolopar * enviá: enveja * enviblar: trompar; jugar de meschants torns, ensorcelar * envirolar: entornejar * esbabinhar (s') : finfonhar, ranguilhejar, biscar, ragassar, petonar, fr. grommeler, rouspéter (en faisant des grimaces) * esbadaurelar (s’) : cridar a plen gorjareu, plan fòrt, en alulhar * esbalausir [ejbalu 'vi], esblausir [ejblu' zi] : esbalausir * esbatoelh, esbatoeri(s...): fr. ébat; amusement; joguet * esbaubit: plan estonat * esbelar: se far bèl, lo temps * esblanchurir: blanquejar * esblausir [ejblu' zi], esbalausir [ejbalu 'vi] : esbalausir * esbolhar, desbolhar: traire lo budelam, dobrir las tripas; demolir, destruire, abatre * esborlhar: fr. aveugler * esborissar: esborrifar * esbraceiar: esbracejar * esbramelada: fr. bêlement * esbramelar (s') : fr. s'égosiller * esbresinaer, esbrijonar, esbrisonar: fr. émietter? * esbrodichar, esbrodichonar (minoratiu?) : podar un aubre, fr. épointer * escadassar: cridar per paur (per dire los crits de las jalinas) * escaletar: fr. casser, enlever la coquille, écailler * escanar: fr. éreinter * escarabissa: fr. écrevisse * escassonar: émotter * escassonat, -ada: dividit, trencat * escebrament [eysebrà]: estrifament * escebrar [eysebrà, esibrà], escicar, escirpar: destrifar, partir, escarpir * eschala dau Bon Diu, o dau diable: arquet de sant Martin * eschaletar: escalar. fr. escalader * eschamjar, eschamnar: escambiar * eschamge, eschamnhe: escambi * eschantir: atudar; aucir * eschardilha: fr. écharde * escharnir (s') : grimacejar ''Dau citre o ben dau vin que es jasbre vos fará vos escharnir'' * escharonhar: escorjar, levar la charn de mala manièra, en eissebrar * eschauradís : escaufament * eschaurar: escaufar * eschauton: fr. écheveau * eschavel: fr. rouet * eschilla [eschinla] : esquilla * eschivar v. estalviar, economizar; evitar * escicar (essecar??) : talhar? * esclapir (s') : s’esfondrar, tombar tot d’un còp * esclargir: esclarir, fr. rincer * esclarsiera, esclarciera?, esclarsida: fr. clairière?; esplendor?; esclat de lum. loc. A l'esclarsiera/esclarsida: fr. à la pointe du jour * escorcir: escorçar * escorsiera: corsièra * escrasar: esclafar * escraunar (s') : cridar (coma una graula) * escrupir: escupir * escujar (s') : s'escondre * escunlar, escutlar, escudlar: versar, vojar, mesurar; plaçar, despensar; fr. embarrasser, rendre penaud, interdit. * escura: bòria, bòrda, granja * escuròu: esquiròl * esfarbir, esferbir: desbarbolhar * esfeunir: mettre en colère, exciter, irriter * esfeunit,-da adj. : dins un estat de colera * esfodir, esfòudir, esfaudir?? : espantar? * esfoudir: affoler * esfredir: mettre en colère, exciter, irriter * esfredit,-da adj. : susprés, paurós * esgirdar: asperger éclabousser * esgleisa: glèisa (tanben emplegat) * esgorçar: agotar; desboijar (desbosigar) * esgrinjòla: V. grinjòla * esjarrar: esgarrar. fr. écuisser, fendre en déchirant * esjarrilhar, ajalhar, esjalinar (per terra): (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * esjavinhar(s') V. Esbabinhar (s') * eslampar, eslampiar [eslampià/eslapià], (es)ropiar, eslifrar, colenar v. lisar, fr. glisser; déraper?? * eslampiada: fr. laisser-aller, emportement hors de soi, licence; lampada, fr. lampée (prendre une ~ d'une boisson) * eslauç, eslhauç: fr. éclair * eslhausada: coup d'éclair * eslhausar, eslhauçar: fr. faire des éclairs * eslausiada: coup d'éclair * eslonjar (/s') : (/s')alongar; se jaire/jàser * esmai, desmai: fr. émoi, souci, inquiétude * esmaginar (cf. cat. anc.) [eimaginà]: imaginar * esmaiar/esmajar: inquietar, estonar; decorar, florir, fr. émailler fig.; S’esmajar de quauqu’un o de quauqua ren: migrar, demandar o cherchar de las novelas, s'en preocupar, s'en inquietar * esmalir (s'): enrabiar (s') * esmalit,-da adj. : dins un estat de colera * esmància: menaça * esmanciada: menaça. A esmanciadas : fr. en rampant? * esmanciament: acte d'esmanciar * esmanciar: amenaçar, far de menaças amb un signe de la man * esmaraunar o esmarraunar?? (s' ") : fr. grogner * esmirar: visar (aver coma objectiu, cibla) * esmiraudiat: miraculat?? * esnançar [ejnansà]?? (amb EI- non etimologica) : avançar, progressar * esnharlar: agrandir un vestiment a otrança en tirant dessús * esnuiança: fr. ennui * espanhar v. (u)lhauçar * espandre: espandir * espanir (s') (Cruesa) V. espatarrar (s') * espansilhar: escampilhar * esparrar (s') V. espatarrar (s') * esparson: fr. écouvillon * esperar [esperà] fr. espérer * espetissar: apetitir * espeulhar: espelhar, escorjar (levar la peu per la recuperar) * espinasson: albespina??, aubespin?? * espingar: gambadar, se ditz pejorativament per dançar, remudar, bolegar * esplamir: fr. étaler? * espodansar: espodassar, podar un aubre * espofidar: fr. pouffer?? * espotir [ejputí], espòutir (lat. Pullis: pòu, polvèra) : fr. écraser, réduire en poudre * espistrolhar: fr. éclabousser * esraminar : fr. gronder * esranchat, -ada: garrèl,- a * esranhadís : fr. toile d’araignée * esrantelar: levar las rantelas * esrapar: desrapar * esritjós (grafia per iretjós??) : ?? * essaurelhar: V. Eissaurelhar * estamnar : entamenar? * estancha: estanhòl, pescariá * estelura: estelam? * esterbar (de Trevar??): barrutlar, fr. errer * estiflar: siular * estinhar: v. Estribar * estinhassar : fr. ébouriffer * estolha: estobla, restoble, rastolh * estorbar: dispersar * estorbeu: esparvier (tanben emplegat) * estorcer (/s') : fr. se tordre, se tortillerèstra: lucana petita del granièr * estre: èsser. Estre per +v. inf. : èsser al punt de * estrech : èsser un '' : èsser fòrça magre * estrelhar: donar una rosta, fr. étriller, battre, donner une raclée * estribar : trabalhar, usar, fatigar; fr. unir le fil en le dévidant par le moyen d'une pièce de cuir ou de drap nommée 'estribador' ou 'estinhador'; fr. mener bon train * estrifolhar: estrelhar, batre, donar una bona leiçon * estufladís: siulament larg * estuflar: siular * estujar: escondre, amagar; estojar ? * esversar: fr. renverser * esvetlar [esvenlà], esvedlar (s') V. espatarrar (s') * esviardar: fr. éreinter * esvirolada: ?? * esvirolar: escorjar; fig. despolhar * etiada: fr. jachère nue * eu (Naut lemosin): el (Bas lemosin) V. Aul * exprès (a ' '') : fr. à dessein * fadard [fodar], fadarda/fadassa: fadat, fat, nesci * faiòu n. fau * faler: caler * fame: fam * famgala: fr. fringale * familha: tanben vòl dire 'mainatge, enfant'. "(Ilhs) an doas familhas" * fanha: fanja, fanga (tanben emplegats) * fanir: ?? * farcidura: farçum, farça * farfantela: ?? * Farjòu: Ferreòl * faròt: ?? * farrar: farratjar?? ; ferrar * farròlha f. : ?? * fastjar [fashà/foshà] (latin ''fastidiare'') : empebrinar; fr. fâcher * fat, fada: caluc, uga * fava, fava verda: mongeta, fr. haricot vert * feblesir: feblir * femorier: fr. fumier * fendassa: crebassa * feniera: fr. fénil * fermic, fermitz, furmic: formic, formiga * fermijar: formiguejar (de monde, etc) * fers, fera: sauvatge; fièr, -a * feunial: fr. taie d'oreiller * feure f. sovent en pl. : fèbre. Feure bringau * feurier: febrièr * feuse: falgueira (tanben emplegat) * fiau per linha : de fial en cordura, de fial en agulha (punt per punt, per lo detalh, dins una succession logica) * fiau: fil, fial * fiaulat: bandat, pintat * filh de vessa ! : macarèl * fiolon: botelheta * flaia: fr. pousse d'un végétal * flaina: fagina * flau onomat. : fr. vlan * flaujon : fr. flageolet. * flaunhard : fr. flemmard? * flaüticar [flejticà] : sonar mal la flabuta * fleitau: plafond * flissonar: ondejar? ; fr. frissonner?? * fodinar: fr. fouiller * foirar : aver la foira * foitar(/se) : fotre * foitre (/se) : fotre * folharja: fuelham * folharjós: folhós * fonhassar o fonhar (?) (Cruesa): ploricar * fomarier: fumièr; bordilhas * fomorjar : ?? * fòrt (a ~ de), a fòrç de ?? : a fòrça de, a dich de, a dicha de * fotrasson: janfotre * frachin: cendre o escòrias pichonas, oxid negre de fèr * fradassa: frachiva (landa, terrenh inculte) * frair n. fraire * frau: tèrras abandonadas, èrmas * freg f. : freg m. * fregir: refregir * fremijar: fremir * frijoladís: frejolum, fr. frisson * frijolar: fremir, estrementir * frenir (de "fenir" ?) : gastar, usar * fresche : fresc (tanben emplegat) * freschum: fr. fraîchin * frestinar: furgar, fosilhar, cercar, tafurar, nistejar * fretissa: V. Lissa; pan negre fretat d'alh * fricaud, -a, fricós, -a: fr. ragoutant, friand, appétissant * frijol, frijolada: frejolum, fresiment, fr. frisson * frijolar: fremir * frijoladís, frijolament (frisolament? ?), frejolament? (fresolament??): fr. frissonnement * frimor: frejolum, fresiment, fr. frisson * fringa-marçau (far la ") : ribòta, festa * flissar: ondejar? ; fr. frissonner?? * frissar: ondejar? ; fremir, fr. frissonner * friular : fiular en frire ?? * frotjar o frojar? frochar? (se ven de 'fruchar') v. créisser (arbres, plantas), butar, grandir, se fortificar, aprofiechar; fruchar, frutejar * fruncir (las ussas) * fuelher : caler, faler * fumari (Cruesa): fumièr * funtar: defuntar, morir * furgalhar: fr. fouiner, fouiller * gabolhan: fr. églantier * gafada: mossegada, estrifada, esquinç(ada); regomàs, monha; bajocada; malbiais * gafon: fr. gond * galatja, jalatja [ga'lazo] : fr. ajonc d’Europe * galeton: pastisson * galhauda f. rana (de 'gaulha') * galòpa:?? * gamar: raubar finament * gamiraud: fr. garnement * gana: ga, gas, gau. fr. gué (tanben emplegats) * ganh: gasanh * ganha: truèja * ganhon, gaunhon, nhon, go(i?)nhon n. pòrc * gansolhar v. fr. éclabousser * gargolh, garguilh: fr. rale, gargouillement borborygme, grouillement, passage ou production des gaz dans les intestins; enrouement, barguignage; médisance, murmure, babil. * garlècha: fr. gardon * garlopa: fr. varlope * garri: rat pichòt (terme afectiu) * garrissada: bòsc de garrics * gasinar: furetar * gaste, -a: fatigat, -ada, las, -ssa, abracat, -ada (de gaste: de fatiga) * gata: pòcha * gatge m. salari; mòble; instrument; recipient, esplecha, ostilh, ustensilha (sovent vaissèla o panièr); causa. Gatge pissier: gresala de pissar. En occitan medieval ''gatge'' = fr. attirail * gatieira: davantal, faudal * gaton: pochon (pòcha pichona) * gauça: gòrça ?? * gaug : fr. pissenlit * gaulha f. fanga * gaulhada : f. fanga * gaulhar, gaulhier, gaulhasson: gassòt * gaunha: gauta * gaunhas f. pl. : fr. gâle; écrouelles, cicatrices des écrouelles * gemar: gemir * gença: balaja, engranièra, escoba (tanben emplegat) * gençar: balajar * genha: caprici * gente, -a adj. graciós, -sa * gentiament adv. : doçament, amb gràcia * genuelh: genolh * getacion: (fach de getar un) marrit sòrt * g-i, gui, li: i * giau (<geu) : gibre * giba: volam, fr. serpe à long manche * giblar: plòure a semaladas de faiçon quasi orizontala * gibon: volam per esclairir (fr. élaguer) los aubres * a gible? a gibles? (plòure "): a plenas selhas (plòure ") * gigonha: irresolucion, dificultat futila que arrèsta la decision d'un afaire * gigonhar, cigonhar, jaguinhar? : trabalhar inutilament, traire mal a faire un obratge mecanic per fauta de bon otilh; cracar, far de bruch, coma lo de quicòm mal jontat; agir lentament, lambinar, lamternar, trabalhar quaucòm amb mejans insufisents per i reüssir; (Cruesa): fr. gigoter * gileta: vesta * gingar: fr. giguer, saltar, gambadar, fr. folâtrer * gipa-japa (far) : tressautar, tressalhir * giraudela: giròla (mena de camparòl) * girrinar: bruch del sautarelh * giton: fr. rejeton ? (d'arbre) * gitre: fr. gîte * giure: gibre * glaç: glaçon * glara: clara d'uòu (tanben emplegat) * gleisa [eλeizo]/[e(l)ieiso] * gloriosetat: vanitat * gòfe (gònfle) : fr. bouffi * goiasson: enfanton * goiat, -a: gojat, -ata * goion: fr. goujon * golar: engolir, englotir * goneu: abit, vestit d'infant * gòrça: brossalha, ramalha, ramada, rodicha onte i a de las rumecs, daus boissons daus petiòts aubres entremesclats; broa de clausura, fr. fourré * gorgeira: fr. gosier * gorgetar: vomir; avoir des haut-le-coeur; fr. gaver (un animal) * gòrja f. boca * gòrja roja: fr. rosé des prés * gorjar: fr. gaver (un animal) * gorjarèu, gorgarèu: fr. gosier, conduit de l'arrière-bouche à l'oesophage. * gorret: fr. goret * gorrin, gòrra: pòrc/truèia; pòrc marin * gorrinar, gorreinar: fr. chatouiller; gratar, fretar * gosonar: fr. remuer (un bâton) dans un trou * ‘grafuelh (agrafuelh) : fr. houx * (non) gran [gro] adv. : ne ... : pas brica ... N'es gran/Non gran: fr. certes pas * granda: mameta * grandmair, grandpair, grandamair: grandmaire * granissar: far de granissa. fr. grêler * granolha: rana, granhòta * grapar: fr. gripper (attraper, saisir) * grapiar: escalar. fr. escalader * gratussar: fr. gratter en surface (la poule) * grautons: gratabons, graissons * gresa: ?? * greu: grelh, grilh (tanben emplegats) * grial: fr. vaisseau en bois rond en forme de jatte * griala: fr. terrine * grinha (cercar ~) : cercar brega: cerchar de se brejar, en paraula o emb los punhs) * gri(n)jòla: v. Grisòla * griselard : grisós, grisastre * grisòla [gri(n)jòlo] : fr. lézard des murailles * grison: granit (pèira) * gro: groa ?? * groada, gruada: nidada (de poletons...) * grolaud: ?? * gromar: fr. croupir; cuire (trop) longtemps; s’attarder * groüm: fr. groin; pòrc * grun : grain; fr. chenil, niche * grumilha, grumulha: lagrema * grusilhon: grun pichòt * guelha: pelha * guena: monina * guèrlhe, guèrlha, guèrle, guèrlia adj. : fr. louche * guerlon : fr. gobelet en ferblanc et à une anse qui sert de mesure pour le lait * gui, g-i: i * guicho?: fr. chat-perché * guichon: fenestron * guidauba: fr. viorne * guilanèus m. pl. : fr. quête des oeufs (En Naut Carcin, per l'Avent los jovents e los mainatges anavan quistar de farina e d'uòus. Segon Xavièr Vidal, aqueles cants se dison ''guilhònas'', e, dins d'unes vilatges que i a, se cantavan pel Cap d'an. Per Cap d'an se crida Al gui, l'an nuòu (''gui'' es un francisme per vesc). * guilhaneu (per '') : estrenas? (de començament d'an). V guilanèus * guinde (Peiregòrd, Bas Lemosin) : piòt, dinda, dindon * guindre: fr. dévidoir * guisauba: vidauba ?? * 'guissable, aguissable : asirable, fr. haïssable * gusseu: fr. bobine, pelote * guita: fr. cane (femelle du canard) * i. V. Ilhs * idolar: udolar, cridar fòrt, fr. hurler * i-eu: V. Eu * ifofonar : cridar per sostenir la nòvia * ilhs: els * imatjar, esmajar?? [ejmajà] (cat. anc. esmaginar) : imaginar * inhon: onhon, ceba * intucat : intocat, endecat?? * io: ièu * iò: o (article neutre) * ja! ja! (jatz? de Jaire?) : per far arrestar los buòus * jaçar, jagassar (liagassar), jacassar, jacinar, (s’)esjacinar (tanben: cridar coma una ajaça), bargassar: charrar * jaciaud: jaç, fr. tanière * jadilha: fr. jatte, vaisseau rond et sans anses, fait d'une pièce de bois * jadilhada: grand quantitat * jai: gag, gai (auseu) * jaiç: jaç. fr. gîte * jal (bas-lemosin) : gal * jalussada: còp de gel (meteorologia) * jalussier: qui apporte nombreuses gelées blanches * jangaunhas n. maissèlas * jangladís: crits de granda dolor * janglar : cridar, lo pòrc o can quand qualqu'un li trepeja la coa; fr. grignoler * janzi : '' Quante ma granda-mair vesiá quauqu’un cassar de las nosilhas emb las dents, disiá que quò « li donava lo janzi ». Quò li fasiá l’efiech d’una seja que vos sisla dins las aurelhas, que vòstras dents semblen prestas de vos tombar de las gengivas.'' * janton: paisan * januelh: V. Genuelh * jardòla (en '') : ?? * jarpalha: disputa * jarra f. : garra (d'animal), cuèissa; fr. quartiers (de viande); lobes de noix * jasbre, jasbra : ? ''Dau citre o ben dau vin que es jasbre vos fará vos escharnir'' * jase?, jars? (Cruesa): auc (auca mascle) * jaser, jaire v. : jàser, jaire * jaspir: prendre, atrapar quicòm de sas mans * jaspissons, jarpissons? (Cruesa): fr. grande bardanne; autoadesiu, adesiu * jau (naut-lemosin) : gal * jau d'Índia: dindon * jaufada: grapada, grafada, fr. jointée (de mains) * jausemt, jauvent, -a adj. faste; benfasent, -a, qu'a bonastre * jauvir: gausir * Joan-femna: fr. garçon manqué * joine: jove * jònc: jonc * jorn falit (a '') : a solelh colc * jòune, -a, joune, -a adj. jove, -a * juca: granièr pel fen * junja f. vedèla (vedèla i designa lo vedèl feme que ven grand) * jurc’a, jusca, jurcinc’a, jurcanta, juscanta: adv. duscas * justar o ajustar: mólzer * jutar: far de jus?? * labencha: granda peira plata * lac m. mara, cròs d’aiga durmenta * ladre, -a: marrit, -ida * lai: i * lai-bas, la-bas: aval * lai-sus, la-sus: ailamont * larjoït : ?? * laschar: fr. lacher * la-sus: ailamont * lata: fr. perche * latz (Cruesa): fr. giron * lau (en ") : en bas * lausissa: teit de lausas * lebretar: bruslar d’enveja * lechadier: fr. friand * lechatariá n. lecariá * legièr (de '') : ?? * len, lena adj. : ?? * lendoman: endeman * lerpar: lecar * lerpeiós: vescós, limparós * lesina: avarícia, retenguda * levada: regòla d'un prat * lèva-nas: fr. effronté * li: i * liga [lia] : fr. fanon * liar: ligar ([lià] es la prononciacion generala en occitan) * liauna: fr. lierre * licossiana/liquossiana : pocion, licor?? * liedra: fr. lièrre * liera: fr. lièrre * limaç: limac, caragaula * limaçon: lo haiolet, la malimòrna * limanda: fr. planche, rayon, étagère * limerò: fr. manigance, intrigue * liquossiana/licossiana : pocion, liquor?? * lira: fr. mulot * lissa, lissada, 'lhissa (alhissa) f. alh salvatge * loba: gròssa pèira o ròc isolat dins un prat, que non se pòt traire * loenh: luènh * loina [lwejno] : fr. engourdissement; descoratjament per tota mena de trabalh * loira: puta * lojandier, lotjandier: fr. locataire * lor inv. ex. 'las lors' * lovanja: lausança * luec: luòc (tanben utilizat). Dau luec que: dau temps que * lugarn [ligò] : l'estela del matin * luminier: fr. luminaire * lunon: estela * luquet: fr. loquet * luquetar : fr. scintiller * lura f. : animal o can gròs, bon a pas ren; òme polit que sembla bon mas non l'es, fug-l'òbra, peresós, coard; fig. pl. decas, enganhs, contes * lusert, luserta/lisèta (Cruesa): lausèrt * macha adj. : ?? * mag, maid, mast: mastra, maestra, mats, mèid, mèi, mei. fr. pétrin V. Maid * magilhon (mangilhon?, mensilhon? del latin 'mensa' taula?): còfre de la sala de manjar que servís per s'assetar * mai: emai * maid, mag, mast: mastra, maestra, mats, mèid, mèi, mei. fr. pétrin * maiada: fr. bouquet (de fleurs); fr. aubades du premier mai sous les fenêtres des jeunes filles à marier * maiar: florir; agrementar * malhonar: ligar, estachar * mainatgier: estauviaire * mainatjar: economizar, estauviar * mainin: mameta * mairgranda: grandmaire *mairina: ostal de la comuna; fr. mairie * mair-reir: mairgranda * maisei: ?? * maison: ostal. Dins maison: a casa. èsser pas darrier maison: èsser luènh * maitot: tanben * malangorir: trefosir? * malàudia: malautiá * maleira: (fach de getar un) marrit sòrt * maleviar: ?? * malinar (se) v. fr. se culotter * malinas f. pl. pantalons * malurnança n. f. : èsser en situacion de grands malaürs * malvenguda, mauvenguda: accident * manciar: batre a punhadas, se batre; menaçar * manca adv. : levat, exceptat * mance, màncie m., mança f. : esquèrra. A man mança: a man esquèrra * mance, màncie adj., mança f. adj. : maladrech * mandin: matin (tanben utilizat) * mandinier, -iera: mendicant * mangle, manglhe (mànlie): margue * manhar: tocar * maniar: jugar un meschant torn * maniganç n. bandit, coquin, paubre malautruc; hippy * marendar: far lo marende * marende n.: collacion de quatre oras; disnar (repais de l2h al nòrd e a l'est, e de 16h a l'oest) * marendon: petit repais; collacion de quatre oras; sopar * màrfie (aver lo ") : avoir l'onglée ? * marga: fr. chatte (minou); sobrenom de l'ajaça * margaud: fr. matou * margolin: gaton * marmusar: murmurar * marmona: ?? * marn f. : branca gròsssa, principala, d'un aubre, fr. branche charpentière * marolhaire: nom donat als estamaires e refachaires ambulants * marranha : desacòrd * marronar: V. romegar * mas, mas qu'un [maskan] : solament, levat; mai, pas jamai (ex: Ne’n fagueren ‘na saussa la pus rara / Qu’aguessam mas minjat / En tota nòstra vita) * mas si es [ma:shiej] : mas òc! , mas n'es [ma:nej] : mas non! * mascarat m. : fr. mascara * massadís : regropament * 'massar: V. Amassar * massaròta: fr. bosse? * mast, mag, maid: mastra, maestra, mats, mèid, mèi, mei. fr. pétrin V. Maid * matrassar: tuer?? * mau. Grand mau: fr. haut mal, épilepsie. Ne'n poder pas mau: poder viure sens se’n far, sens i pensar, sens se preocupar de ren. Ne'n poder pas ben mau: li èsser completament egal * mauchancier: malastrós, malastruc * maudisença : dire de chausas faussas sus quauqu’un, ne’n parlar malonestament * maujauvent adj. nefaste, que pòrta malastre * mauplasent: fr. déplaisant * maussa f. majofa, fraga * me (ex: per me) pron. ieu * medre: meissonar * meduesa liuesa, medalierza : fr. moissonneuse-lieuse * megue, mèrgue, lach megi: fr. petit lait * meissaber, menssaber?, maussaber? : fr. méconnaître * meissonja, meissunja, messunja: messòrga, messònja * meitot: tanben * mejauvent V. Maujauvent * memet: mamet, mameta * meneit, -a, menet, -a: fals(a) devòt(a), devòt(a) supersticiós e minuciós * menesplier: nesplier (tanben emplegat) * menina (Cruesa): grand-maire * mercier: gròs grapaud ventrut. sin. sabatier * mèrende V. Marendar * mèrende V. Marende * merendon V. Marendon * merfondre (se) * merlata: merle femèla * merlaton: merle mainatge * mermilhon: det pichon; sexe masculin * meschaent [meytsen/meychen] [mey(t)san]: marrit, dolent * meseis: mesme, meteis, meteus * mesme: meteis, meteus * mestiu: remedi * mestiva: meisson * mestivar v. meissonar * mestivurza-baturza : fr. moissonneuse-batteuse * mestura: fr. méteil (mescla de farina de blat e d'una pichona part d'òrdi o segal) * mia-tastons (a ") : a palpas * mianadís : ?? * miaulan: milan, mialan, mielon, fr. milan * miaunar: miaular * micha: pan de forment * mielhs adv. melhor * migrar: s'enrabiar; s'inquietar. Migrar pas (de quicòm) : pas aver enveja (de quicòm) * migrar (se) : se desolar, se plànger en se-mesme, se far repròche * mijon : migon ("las moschas se permenen sus la taula d'un mijon a l'autre") * mina: fr. chatte (minou) * minaud: minòt, mainatge ("Creurias qu'eu (= lo chastenh) fai de la lumiera talament eu a de minauds") * minhard: manhac, gentil; polit * minjadoira: fr. garde-manger * minin f.: menina * minon: cat?? * miràudia: miracle * miroelh, -a : brilhant, -a * mistra: asnessa, borrica, sauma * mochaespija: idea favorida * mochanàs: mocador * modelon: molon, fr. monceau, tas * moens (nontronés) : mens * moira f. : ?? * molada: molhièra, terrenh umid * montador: ascensor * morisca: masca, careta * moscla : fr. moule * móstie, móstia adj. : mosti, móstia * mòure, mòudre : molinar * museu, morral, morrilhon : fr. muselière * musir: fr. moisir * nhaca: dent? * nainai: brèç * naistre: nàisser * nastre ['na:tre] opiniastre, testut * nauça : ?? * nauva: fr. ruisseau? * naveu: nap * negra: nèira, piusa * neiar (lat negare) : negar fr. nier * neinar: V. ninar fr. * neir, neira: negre, negra * nejar (lat necare) : negar fr. noyer * n'es!, n-es! : que non! * nespla: fr. nèfle * neteiar, netiar, neitiar: netejar * névia, nèvia ? : nèu * nhòrla, viòrla: istòria comica, galejada un pauc cruda, de còps en vèrs o pròsa * nibla f., nible m./f. : nivol gròs cargat de pluèja (nivol f. s'i ditz tanben) * niela: ?? * ninadoira [ninadoeira] : breç * ninar : breçar, fr. se balancer; dandiner * niure: sadol, -a (qu’a tròp begut; qu’a lo ventre ben plen, qu’a plan o tròp minjat) * nivol f. * nivós: nivolós * noblalhon : petit nòble * nojalh: nogalh; ametla * nonmàs: solament * nosilha f. avelana * nuble m. : nivol * nuèch, nuèit ? [nè(t)] [né] [nè] [nüè] [nüé] [në] * nuirir (?), nurir: noirir * ò, iò, zo: o (article neutre) * ò! ò! : anèm! (per far avançar los buòus) * obludar: oblidar * oblueda: oblit? * obrant (jorn ") : jorn trabalhat * òc-ben [a bej], òc-plan [o plo]/[a-pla] : òc, reforçat * o-ben-tòst [obeto] (òc-ben-tot?) * olhar : emplenar, comblar, ben unflar * ona/onòr? (estar en l') : non pas bolegar * onglon: ongla del pè del pòrc * onte: ont * òps (per '') : per necessitat? (oc. lem. anc. aver òps de: fr. avoir besoin de; aver òps a : fr. faire besoin, être utile à. ''Las òbras qui aurien òps al molí'' : fr. les bois d’œuvre qui feraient besoin au moulin). cat. anc. ops, it. uopo, cast. anc. uebo * orbalutz (a l') : al crepuscul (lusor del matin o del ser) ; orizont (a l') * òrge: òrdi (tanben emplegat) * orlutz: orizont. V. Orbalutz * ortolalha: fr. légumes * ortruja: ortiga * òs: nogalh d'un fruch * òssas f. pl. : fr. ossements * ostièra m./f. : fr. casanier * ostieira m. : pauc-val, libertin * ovelha, oelha (Cruesa): oelha * paela: padèla * pagun, paguna, p'un, pen: cap (pas un(a)) * paier (Sent Iries la Montanha) : morceau de pain, de crêpe, etc., que l'on donne au chien pour le « payer » de sa peine quand il a ramené un animal écarté; herbe, fourrage, etc., que l'on donne à la vache pour qu'elle se laisse traire (del latin Panarius) * pairolhièr: estamaire o refachaire (ambulant) * palenc: palissada; fr. palis (facha d'estacas de castanhièr) * palhissa : clujada (fr. toit de chaume) * palisson, palhasson: panièr redond per metre lo pan a levar abans la coccion * palhassona: casal, fr. chaumière * pam (de l’autre ~) expr. : de l’autre costat, de l’autre biais * panolha: fr. panouille, épi de maïs * panturlar (se ) : trular, se promener sans but précis. * papulon m. pibol * paradèla: grande oseille * parchar: ?? * parcir: esparnhar : fr. épargner. Se parcir de: s'estar de, s'empachar de. Lo Parciriam est le surnom qu'on donne à l'enfant non désiré, dont on se serait bien passé. * parelh: fr. paire; couple * parròfia, paròfia : parròquia * parpalh [porpar], [parpai/perpai] : peitrina; corsatge; sen (partida del còs del bas del còl fins al ventre), fr. pourpoint * parquenada: pastenaga, carròta (tanben emplegat) * parròpia/parròfia: parròquia. fr. paroisse * parsilh, persilh, peiressilh m. : jolvèrd * part-qu'a-part: fr. de part en part * pasmens: totun * passador: fr. défilé, endroit où passe une route entre une falaise et un cours d’eau (du latin médiéval passus (pas, passage, chemin, défilé) * passat deman: deman passat * passerau: fr. moineau * patolhier: gassòt (region d'Ussel) *pau: baston * paucha: sirventa * paun: paon, pavon * paupanhar, paupinhar : paupar? * pautut (Cruesa): grapal * pavan: pavon, paon * peciar: petaçar * pedoira [pedwejro] : veissiga * peirejadís o peirissadís: tàpia, fr. pisé * peis, pest? ([pejst]>[pejs]??) : la pesta * pejar: pegar * pejar?? , 'pejar ?? : apuejar, apiejar * pelh m. pesolh * pelhaire: fr. déguenillé; pelharòt, pelharotaire * pelharaud/pelharòu (metatèsi: peralhòu) m. pelharòt, pelharotaire (tanben s'i emplega pelhaire o pelharet?); creatura fantastica (portar a peralhòu/au pelharaud: portar (un enfant) sus l'eschina, los braces entorn del còl e las gambas altorn de la talha del portaire) * pelhaud : persona paubre, vestida de guenilhas, maladiva * pelissa : femna publica * pelisson: fr. paillasse ?? * peluca: ussa?; parpèla? * pelucar: pampaluguejar * peluja: ?? * pen, pena V. P'un * pena, penau m. : ginesta * penau: fr. lande de genêts et donc par extension une terre pauvre où pousse naturellement cette plante * pendaulha: fr. balançoire * pendaulhar: fr. pendiller * pendolhar: pendre, penjar * penlan: fr. voyou * pensivós,-osa adj. : pensatiu,-iva, pensativós,-osa * peput f. : puput * per m. : pereir, aubre que mena las peras, los perons. * perinqueta: baudufa * permenar (se) v. passejar (non es pas un francisme) * peròt, -òta (Marcha lemosina, Charanta occitana, nòrd de la Nauta Vinhana): piòt, dindon * perpai (perpalh) : V. Parpalh * per tot aquò: malgrat acò * pès (d'en "), dempès : drech * pès (aus quatre ~) : en córrer plan regde * peschier: lavador (se ditz tanben) * peschièra : endrech aigadós ont i a daus peissons per la consomacion ; se ditz per lo vivier, la serva * peseu m. pese; mongeta * pestelar (se) : (se) batre * pestelariá : causa pauc importanta, babiòla * pesteu: batedor, de bugadeira * pestrir: pastar, fr. pétrir * peta-raba: bleta-raba; fr. pétoire * petairòla: escopeta, fusilh * petaron n. ciclomotor * petinar [pitinà] : apetitir * petiòt: petit, pichòt * petonar: s'enervar, repotegar * peu f.: pel; femna publica * pia: còrna, bana * pialar: pelar * piardon: fr. serfouette * piau: pèl * piaular: siular * picassat, picat: V. Pigat * picatau, picatal, pichatal, pichatau: picòt (auseu) * pièg [pjej], piei: pièg * piela, peila, padela, padena n. padena, padela * pietat (a") : de genolhs? * pieuna : ?? * pifrar: chimar * pigassa : fr. moucheture * pigassajar, pijassar: picassar, pigalhar (fr. tacheter; bigarrer; chatoyer) * pigat, picassat, pigassajat, pijassat, picassonat : fr. tacheté, esp. de negre (qui a des tâches de rousseur) * pigonhar (/se): picar còntra qualqu'un, se quichar * pigòt : fr. pie (color) * piguet : fr. chardonnet * pija adj. : bigarrat * pija n. : taca sus la pel * pijassada : fr. moucheture * pijassar: V. Pigassajar * pilaud: aucat, mascle de l’aucha * pilhonar : fr. cligner des yeux * pimpaunhar: fr. peloter, tâter * pinambor: fr. topinambor * pinar, pinard??, pinalh?? : òme ric * pinara: vin * pinarar: chimar de tròp * pinat, - ada: plen, emplit, tot cobèrt * pincar: plantar * pincat,-da part. pass. : dreçat (-da), levat (-a), en l’aer. Estar pincat: estar drech a esperar * pindolhar o pingolhar: pendre * pingraula: espingada * pringralhar: ?? * pinhie(i)r: pin (arbre) * pipeiaire: aucelaire * pirca: pista * pissa-rata [pisa rato/piso ròto] : rata penada * piunar: pinçar * piuse m. : piusa f. * plafond, plafons ? * plaidiar: plaidejar * plais: broa * planchon n. taula, seccion, departament (d'un comerç) * planben: encara, tanben * planger: plànger, plànher * plangier: planièr (tanben emplegat), plan, plat * planher: plànger, plànher * plantar (/se) : arrestar (/s') * platussar: charrar * plegut: p.p. de pleure/plòure * ploia: pluèja * ploiós: plujós * plòure coma qui la bòtja: plòure a plenas selhas * plueviós, -osa adj. pluejós, -osa * plòia/plueia: pluèja * pluiau: Occident, colcant, vent de pluèja * plujada: fr. averse * plumadís (de frucha) : pèl, pelalha * plunhar: plenhar, emplenar. fr. remplir; fr. serrer (l'un contre l'autre) * plusiors franc. : plusors * pofar (se) : fr. se piquer, se dépiter * polhar: reprimandar * polon f. asnessa, borrica, sauma * pols f. pl. : milhàs; milhassina, farinetas (fr. bouillie de mais) * pom: poma; pomièr * pom/poma de tèrra: patata (tanben emplegat) * poma ar tèrra: patata (tanben emplegat) * pomairòu: luòc plantat de pomièrs * poma-pòrc: patata (tanben emplegat) * pomeitèrra: patata (tanben emplegat) * pompira f. patata * ponar (se): acatar (s') (tanben emplegat) * poner, póner: pondre * ponhada: fr. poignée * popin: popada?? * pòrc de mar n. pòrc marin * pòrcs singliers: pòrc singlar * portament: biais d'anar?? * portar pena: migrar, se far dau meschant sang * pòrta-tetons: sostens * pos f. pl. V. Pols * poschar?, possar (>polsar) : tossir * pòst f. : fr. planche * potareu: camparòl (cèps en particular) * pòus f. pl. : fr. bouillie de maïs. gasc. cruishada * poussiera, pouvera: pols, polvera * pradelar (se) v. se passejar en perdent son temps * premier: primièr * préner, prener ['prenei] ['prene:] : prene, préner. Préner lo chamin per poncha: anar tot drech, d’un biais decidit. Préner las vias: s’enrotar, se botar en rota * pres: prèp ("Pres lo mur") * pretz (per <nowiki>''</nowiki> que) : a mesura que, a proporcion que * progiet: projècte * propchen fr. : propchan, propdan; venidor, que ven * prosseja, pressuja: persega * priun, -a, prund, -a: pregond, -a, prigon, -a, prefond, -a, fons, -a * puat: otís, qual?? * pudentor: pudor, pudessina * pudin: fr. bourdaine ou bois puant, qui dégage une odeur forte sous son écorce * pudinhard V. Chat-pitoir * puèg [pei], puég, peug, puig, pug: puèg * puescher, puesser : poder (tanben emplegat) * p'un, p'una, p'unpiau: cap (pas un(a)) * punhar: fr. répugner à faire quelque chose, tarder * purar: plorar * purir, puresir: poirir (tanben emplegat) * purnai(s?), putnais, pudnais: catpudre, (gat-)pudís * quante (Alt lemosin) : quand (Bas lemosin) * quauquarren/quauqua ren adv. quicòm. quauqua ren mai: quicòm mai * quauqu'un: qualque * queraque, queriaque (creiaque) (de 'creiriatz que'?) adv. sens dobte * qu'es que qu'es? : qu'es acò? * quincalhar: fr. carcailler (la caille) * quincaròla: partida mai nauta d'un aubre. fr. faîte * quintar (/se) : fr. pencher * quò: aquò, çò; quò es [kej], [kwej]: (aquò) es; quò pleu/plòu: plòu * raba: fr. rave * rabiaud: mena de rabe?? ("Totas doas venina d'eisserbar las racinas e 'las portavan chascuna un panier de rabiauds, aurelhas de lebre, erba dau lach per los lapins) * rabator : fr. rabat * rabilha: fr. fâne * rabin: fr. champ de navets * rabusar: repapiar * raca: misèria * rachar (se) : anar, se rendre a * racina: pastenaga, carròta (tanben emplegat) * racroquilhar : fr. recroqueviller * rafe m. rave (fr. radis ou raifort) * raiar: brilhar * raiç: pastenaga, carròta (tanben emplegat). raiç blancha : panais * raissas (plòure a '') : a semaladas * raleta: fr. faîte de la maison * raletar (se): s'engulhar * ramada f. fr. averse * ramalhaud: fr. têtard * rana: fr. crécelle; fr. courtilière (Nauta Vinhana e Cruesa) * ranar: renar, marronar, se plànger en parlar entre sas dents * randa (a ") [ronda] : a rand de, prèp de * ranhós: ernhós? * rantela, rantiala: fr. toile d’araignée * rantela dau ventre: diafragme * rapieta: fr. lézard gris * ras (èsser bon '') : tot prèp * rasís adv. : tot prèp de * raucenós: ?? * raucha: ratja?? * rauche: rauc * rauchós: enraucat * rauja: ràbia * raunament: renament??, fr. grognement??, bougonnement?? * ravalha (Cruesa): fr. rave * rebombar: fr.rebondir * rebondre : rescondre, amagar; fr. rebondir; apondre * rebusar: repapiar * rechanar, rechinar: arroganhar * rechinat adj. : en colèra * reclana V. Areclana * recorson : ?? * recroquilhar (se ") : fr. se recroqueviller *refaufinhar (se ') : se galar, se regalar; fr. se régaler * reganhar: fr. rechigner, montrer les dents, grommeler * regolar: vomir, regantar * regolhonar: fr. faire des rejets * rei daus auseus, reibelet, reibenet, rebeineu, reibelet (HM), reibetau (23), traucaplais (24), l'uelh de buòu (87S), lo pitit buòu : fr. troglodyte * reir-còr (a ") : a racacòr * reir-grandpair, reina-grandamair : reire-grandpaire * rejauvir (/se) : (/se) regaudir * rejauvit,-da, adj. : plan content, plan aürós, que mostra sa jòia * rejonar, rejonhar?? : ?? * relh: fr. fourgon d'un four * relhar v. grimpar * remudar : remenar * renconhar (se "): fr. se cogner * rencurar, rancurar: regretar, èsser enfelonit d'una pèrda; se plànher, esp. de la dolor. "rencura lo ventre" : li fa mal lo ventre * renmàs: solament * rentrar: tornar, tornar entrar * repastar: repàisser * reprosimar [reprozimà], reprueismar ? : fr. rapprocher * recoquilhonar : fr. recroqueviller? * resmas: pas que * respóner, responer: respondre *resvelhar, revelhar?: desvelhar * retrum: bedoceta, fr. poubelle * ribiera: riba; per ext. fr. marécage * ricancoina f. : un refranh, una chançoneta (pejoratiu) * ridòrta: corona de pan * rifanfara, refanfara ? : refranh * rigalhon: fr. ruisseau * rigolar: vomir * ringueta: baudufa (Sarlat, Peiregòrd lengadocian) * ripar: fr. glisser * risolar: sorire? * rison m. : rire, riseta * rit: guit (fr. canard) * riu [ri], [riew] bas lem. : fr. ruisseau * riufe adj. : rufe, fr. rude au toucher?? ("'na chamisa pròpa de cherbe riufa") * robiera: molhièra, terrenh umid * ròcha: ròc * ròcmòrt: fr. marne * rodelar : redolar * rodelon: rotlada * rodilha: bar(r)iòta, boreta, carriòl(a) * roge, roja: de pèl rog * roia, roja f. : papach-rog * ròla: glaça (element natural) * romar: romegar * romeu: romec (lo romeu de la mòrt) * romde, romdre, ròmdre f. : fr. ronce. V. rumec * rondelhon: fr. grognement, ronchonnement * rondinada: ronde n. ? * ronhament: fr. grognement?? * ronhar, ronjar?, rosjar: rosigar * roquilha: fiòla * ros, -ssa, rosseu, rossela: blond, -a * rosin: candela * rosjar: rosigar * ròure? : rove, rore * rufar : fr. gercer * rufe adj. : dur fig. * rumec, romec, romen ?, romde, romdre, ròmdre, romze, rumze n. f. : fr. ronce * rundir (lat. Grundire) : sens diferent de Brundir * sabat : fr. vacarme * sabatier: gròs grapaud ventrut. sin. mercier * sablon: sabon * sabor (de bona ~) loc. : de bona gràcia * saborau: codena del lard * sabranada: fr. ragoût aux haricots * sabrondar (<subre+abondar) : desbordar (un liquid?, una ribièra) * sadolaud: alcolic * saïn [sei]: sagim, lard * saion: vestit. fr. habit * sancier: san, sanitós * sangí! : sacredieu! (eufemisme per 'sang de Dieu') * sangolhar (Cruesa): se divertir amb aiga dins un recipient o un gassòt * sapcher: saber * saquetar: batre * sarcel, sarceu: fr. sarcloir * sargata: lausèrt * sargòlha: ?? * saubre: saber * saüc [suéy(k)], [swéy], [se-ü], [sèy], [sòy(k)], saücau [suecau/siejcà/shuejcà]: sambuc, saüc * saude: saule, sause * saular, saumar (metatèsis de Salvar) : ?? * sautareu: sautarèl * sauticar: fr. sautiller * se: fr. soi (ex: chas se) * se: el/ela; eles/elas ('quò es se' : es el/ela) * sebelir: sepultar * sechiera: sequièra; endrech sec * secodre v. : secotre v. * secoduda : branlada * sedon: fr. lacet; trapa, trapèla * seguela: seguida * sela: cadièra, seti * selh : selha, ferrat * selhe, selh (Cruesa): segle (cereal) * semenalha: semença (tanben emplegat) * sement f. : gra, grana. de tots " : de totas menas * semnar v. semenar * sensena: fiau, sens (d’una istòria, d’un eveniment, logica) * senzilha: mesenga * ser [sey]: ser (coma préner [preney], valer [valey] etc). de ser: aqueste ser. en ser: lo ser * serenada: ?? * sernada (serenada?): serada * serrar, sarrar: rengar; gelar fòrt * sèrva f. estanh petit; reserva d’aiga per l’irrigacion dels camps * seschiera: airal de seschas (fr. roseau des étangs) * si: (ai)tant, talament * sibar : absorbir fig. * sicliar: V. eissublar, eissiular * sicliar: assetar (tanben emplegat) * sinar: sentir amb lo nas * sindraina: ?? * singlarda: singlar femèla * sislar: giscar, guiscar * si us platz [siwpla]: se vos plai/platz * sobechar: ?? * sobrar : èsser assadolat; rotar, singlotar d'aver manjat tròp * soc, soch (pl. sochs), suchas: sabot * sogolar : èsser assadolat; rotar, singlotar d'aver manjat tròp * sòla f.: sòl * sole adj: sol, solet * solha: fr. paillasse du lit * solombrilha: penòmbra? * somelhejar: començar de s’endormir ; s’endurmelar * somnhe n. : sòmi (tanben emplegat) * sopena: ?? * sòr n. sòrre * sorcelatge: devinha, devinalha * sorniera: obscuritat * sorniaud: ?? * suausa adj. : suauda (f. de suau) * subransida (de ") : subran * subrondar V. Sabrondar * sucha: esclòp, sòca (sòca es de cuer emb una sòla de fusta. sucha o sòcs, o daus esclòps (dins una partida de la Corresa) quand es tot de fusta. L'i a tanben los bolauds (que son daus gròs sòcs, de las gròssas suchas). Los sòcs claus son de fusta emb una brida de cuer) * sumnhar: somjar * sumcir [sunsí] (lat. subcidere) : fr. saisir, transir (lo freg); somcir/somsir (englotir) ; susprener, plan estonar * sundir: sospirar * suspurar: purar plan fòrt * susvestit: fr. survêtement * tabiraud: lo que vau ren, paubre baliraud * tabustar: picar? * taconar: picar * tainar (/se) : pressar, tardar * tainós: tinhós? * talhon d'Adam: fr. pomme d'Adam * talòs (de pan) : fr. quignon de pan * tandis que (dau '') : dau temps que * tanha: fr. bourbier * tant mai... tant mai... : dont mai... dont mai... (tanben emplegat) * tantarar: charrar * tant-parlar f. : pinta (mesura de 1 a 2 litres) * tapon: pilòt, fr. tas * tarabasteu: fr. claquoir (instrument de musica) * taravelar: sollicitar longament, en insistent. * tartifla: patata * teissut de còu: folat, mocador * telhòu, telhaud m. telh * temps (ben de '') : longtemps * tendilhon: cavilha de fusta d'una charrue; sexe masculin * tèrme: fr. tertre, talus, éminence pouvant servir dans certains cas de terme, borne, limite. * terrauds pl. (Cruesa) nom donat als dos enfants d'un vilatge que son nascuts lo meteis jorn * test: clesc (d'un uòu) * testut: maça * teula: fr. tuile * tia-tia: fr. litorne (grive) * timplat m.: fr. giffle, claque * tirusa: automata per tirar d'argent * tombareu: fr. charrette ?? * tonar: tronar (tamben emplegat) * tonedre: troneire * tòni m. nesci, pèc * torilhon: taure pichon?? * torilhonar (/se) : la vaca montar una autra vaca?? * tornada (una) n. un fum de * torrin: sop d'alh, ceba o tomata, ben pebrada (que se portava als novèls maridats l'endeman de lor nuèit de nòça) * torrinar : faire son torrin, faire pauca causa * torton: crèspa de blat negre * tortre f. tortora. fr. tourterelle * tòstat m. : tòsta F., fr. toast * tot aura, totaura: ara meteis, en aqueste moment; tota ara/totara (d'aquí un moment) * tot-parier, tot parier: egalament; fr. quand même * Tots-sents: Tots-sants * tram: sòl (d'un ostal) * tramalh: mena de filat * trança: fr. trance; angoissa * tranuja: fr. chiendent * trasconeitre: fr. reconnaître * tràser: traire * trasluc, traslutz: plena luna; jorn nefast, accident; agitacion, eveniments malaürós * trassauta: fr. éclabousser ?, tressauter?, regisclar? * trau: biga (fr. poutre) * trauca-sac: fr. brome stérile * trauchar: traucar ?? * traulhar: s'espaterrar dins l'èrba ja nauta; fr. pietiner, fouler, écraser au pressoir * travelar V. Taravelar * traversós: fr. espiègle * treblant: susprenent? * treblar: trebolar * trefa, trefla (Cruesa e endacòm mai), truefla, tròfla, trofla, tofla: trufa; patata * tremuelh: tremol (arbre) * tren. en " de : fr. en train de * trenc, tr(i)an(c) m. fr. croc à fumier * trencha f., trenche m.?: fr. faux; houe, pioche courbe dont le fer est large et mince * trepar : fr. trépinier * trespassar: desobeïr, refusar d’entendre rason * trevar: barrutlar, fr. errer; fr. hanter * tribolar: trebolar, fremir * trifolet: fr. trèfle rampant * troçar/trossar (se) : se (tornar) botar los vestiments * tròia, treuia/trueuia, trueja : truèia (tanben emplegat) * troncar: trencar?? * truelh: pè de cabra (aisina). fr. pied-de-biche * trufa, tofla, tròfla, trofla, truefla: patata * trular: fr. errer; fenhantejar? * trule, trula f. ? (Cruesa): persona bèstia; fug-l'òbra, fenhant * trundiment: retentiment *trundir: fr. résonner * tuar: atudar * tucar: tocar, trucar * tudelar: brotar (una planta * tundir: enflar al punt d'aver la pèl tirada (e al fig. de vanitat p. e.); tondir * tunlar: tossir * turlaud, trulaud: idiòta * tustadís: fait de tustar * tutar v. fr. débusquer * uchar, unlar, udlar, utlar, idolar: udolar, cridar fòrt * udlar, ular, unlar, utlar, idolar: udolar, cridar fòrt * ueitantivol: qu'a ueitanta ans * uerge (Cruesa): òrdi * uistra: ustra * ujan [yˈz̪ɔm]: ongan * ulhauç: fr. éclair * um (varianta de ''òm'') o un(?) : òm, un òm * unflar lo fetge (far) : esfeunir, eissorlar quauqu'un d'aiciá a l'esmalir * unlament: udolament * unlar: V. Udlar * urosadament: aürosament * ustilh : ostilh, aisina * utlar: V. Udlar * vachas negras (Cruesa): nivols gròsses grises e pluevioses * vaisselar v. faire la vaissèla * valhent adj. : valent * vances, vancès: V. Avances * vaque! : vèni!, ven! (tanben emplegats), gasc. çai! * vargier: V. Vergier * varrau, verrau : verrat * varroelh: varrolh * vaslet [vàle] : varlet * verdera: fr. oseille * veren m. verin * verenós, -osa: verinós, -osa * vergier [vargié], verdier: òrt (tanben emplegat) * vernhau: vern * vesaquí : veiquí (tanben emplegat) * veschada: vesc(a), visc(ada) * vessa: f. pet, vent * vetz adv. : còp, vegada * veüda, vuda: vista * via: camin * vianelon: androna * viatge: còp (p. e. de beure) * viau, viauda, viaus, viausa: marrit, marrida * viena: fr. vielle * vimzela V. Vinzela * vinheta f. fr. oseille * vinhau: vinha gròssa? * vinhon m. ceba * vinzela: flinga (gauleta, bagueta, lata o branca pichona, de vime o d’un autre arbrisson) * viòrla: V. Nhòrla * virason: vertige * vironar: virar entorn * vironseu: fr. virevolte * 'visar V. Avisar. 'Visa la via! (per fòragitar qualqu'un)- Visar lo bornat: Faire la culhida de la mèl * visda, vusda: vista * vispolar: ?? * vistar: regardar * vita: vida * vitoira: vitualhas, fr. victuailles * vojadas o botjadas (plòure a ") (grafia insegura...) * vojar: vuejar * volada n. voleibòl * volha: oelha, aolha * vonvonar : zonzonar? * vorilh [vurí], voriu [vuriw/vwejriw, bwejriw/ bujriw] : fr. regain V. Borilh * v-òs : òs * vuda (>veüda>vesuda), vusda (>visda>vista) : vista * vuelher: voler * vulhença: volontat * v-uèi: uèi * zo, zò, zu: o (article neutre) == Vejatz tanben == [[lexic auvernhat]] ryo3dkc43sbg3k7z1gntif2pp4yjy4r 0 197817 2497821 2483526 2026-04-10T05:40:46Z Jfblanc 104 2497821 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona |dialècte=gascon |imatge=2025 Lương Cường (Luong Cuong) (cropped).jpg |data_naissença=15 d'agost de 1957 }} '''Lương Cường''' ([[Província de Phú Thọ|Phú Thọ]],[[15 d'agost]] de [[1957]]) qu'es un [[generau]] e politician [[Vietnam|vietnamian]]. Qu'es membre permanent deu secretariat deu [[Partit Comunista Vietnamian|Partit comunista]] dempuish mai de [[2024]] e president de la Republica de Vietnam d’octobre de 2024<ref>{{Ref-web|url=https://www.lemonde.fr/international/article/2024/10/21/au-vietnam-un-general-nomme-president-par-l-assemblee-nationale_6357537_3210.html|títol=Au Vietnam, un général nommé président par l’Assemblée nationale|site=Le Monde|data=21 d'octobre de 2024}}</ref><ref>{{Ref-web|url=https://www.nytimes.com/2024/10/21/world/asia/vietnam-president.html|site=The New York Times|títol=Vietnam Revives Power-Sharing Arrangement With New President|nom=Damien|cognòm=Cave|data=21 d'octobre de 2024}}</ref> a abriu de [[2026]]. == Biografia == Que's hesó sòci deu partit comunista lo [[19 de genièr|19 de genèr]] de [[2011]]. Qu'es deu Comitat centrau dempuish 2011 e deu Burèu politic dempuish [[2021]]. == Referéncias == {{Referéncias}} [[Categoria:President de Vietnam]] [[Categoria:Naissença en 1957]] 5nlcc04e0hv728noxd2zw29vqjp117e 0 200727 2497798 2497755 2026-04-09T16:47:01Z Bertault34 59124 2497798 wikitext text/x-wiki L'[[Eleccions municipalas francesas de 2026|eleccion municipala de 2026]] de [[Marselha]] se debanarà lo 15 de març de 2026 per elegir lo [[Cònsol màger|Cònsol]] de [[Marselha]] e lo [[Metropòli d'Ais Marselha Provença|Conselh Municipal de Marselha]], amb un segond torn lo 22 de març. Aquesta eleccion seguís lo mandat de [[Benoît Payan]], [[cònsol màger]] de Marselha dempuèi Decembre de 2020. L'eleccion es esperada per èsser fòrça competitiva, amb de divisions dedins l'esquèrra (entre [[França Insomesa|LFI]] e lo [[Partit Socialista (França)|PS]]) e entre la drecha e l'extrèma-drecha . == Contèxte == [[Benoît Payan]], membre del [[Partit Socialista (França)|Partit Socialista]] (PS), foguèt elegit cònsol mager en 2020, aprèp [[Michèle Rubirola]] qu'aviá servit pas qu'unes meses, demissionèt. Quitèt lo [[Partit Socialista (França)|PS]] après son eleccion per se centrar sus la politica locala puslèu que sus la politica nacionala. [[França Insomesa|LFI]], qu'èra partida d'aquesta majoritat a la debuta, se separèt alara que lo cònsol màger venguèt sempre mai critica del [[Partit politic|partit]]. [[Benoît Payan|Payan]] anoncièt son intencion de se presentar a la reeleccion en 2026 alara que lo membre de [[França Insomesa|LFI]] Sébastien Delogu anoncièt sa intencion de contestar lo cònsol màger. Martina Vassal, candidata per [[Los Republicans (partit francés)|Leis Republicans]] (LR) en 2020, tanben anoncièt son intencion de se presentar. Quitèt son partit en 2022, mas pasmens recebèt lo seu sosten e tanben lo supòrt dels partits de centredrecha [[Renaissença (partit politic)|Renaissança]] (RE) e [[Horizon|Horizons]] (HOR), que la sostenguèron pas en 2020. Lo Senador [[Stéphane Ravier]], candidat pel [[Rassemblament Nacional]] (RN) en 2020, quitèt son partit en 2022 e d'en primièr aviá l'intencion de se presentar amb lo seu partit local "Marselha En Primièr" mas fin finala anoncièt que sosteniá Frank Allisio ([[RN]]). Allisio capitèt a obténer lo sosten d'unes dels aliats pròches de Martine Vassal, los fasent rejónher l'[[Los Republicans (partit francés)|Union de la Drecha per la Republica]] (UDR). == Sistèma electoral == L'eleccion de 2026 serà influenciada per de discussions en cors sus la reforma electorala a Marselha.<ref>{{Ref-web|url=https://www.connexionfrance.com/news/local-election-rule-changes-in-france-and-why-you-may-have-a-new-mayor-in-2026/718142|lenga=en-GB}}</ref> Lo [[President de la Republica Francesa|President]] [[Emmanuel Macron|Macron]] prepausèt que los [[Cònsol màger|cònsols]] de [[París]], [[Lion]], e [[Marselha]] sián elegits per [[Sufragi universau dirècte|sufragi universal dirècte]] puslèu que per un [[collègi electoral]] de conselhièrs de vila, un sistèma ara vist coma "anti-[[Democracia participativa|democratic]]" per unes candidats. == Candidats == === Esquèrra === * [[Benoît Payan]], cònsol ara ([[PS]]). Payan es tanben sostengut pel [[Partit Socialista (França)|PS]], [[Leis Ecologistas (LE)|LE]], [[Partit Comunista Francés|lo PCF]] e PP. * Sébastien Delogu, [[Assemblada Nacionala (França)|Deputat]] ([[França Insomesa|LFI]]). === Drecha === * Martina Vassal, [[President|Presidenta]] del [[Conselh departamental (França)|Conselh Departamental]] de [[Bocas de Ròse]], Conselhièr Municipal ([[Los Republicans (partit francés)|LR]]). Vassal es tanben sostengut pel [[Renaissença (partit politic)|RE]], [[Los Republicans (partit francés)|LR]], [[Horizon|HOR]], [[Union dels Democratas e Independents|UDI]] e [[Movement Democrata|lo MoDem]]. * Erwan Davoux === Rassemblament Nacional === * Frank Allisio, [[Assemblada Nacionala (França)|Deputat]] e Conselhièr Municipal ([[Rassemblament Nacional|RN]]). Allisio es tanben sostengut per UDR e [[Reconquèsta|REC]]. == Campanha electorala == En Novembre de 2025, Frédéric Collart se retirèt de la campanha just aprèp qu'Erwann Davoux anoncièt qu'èra candidat, dins una aliança amb Nora Preziosi.En Decembre de 2025, dins sa primièra reünion de campanha, Sébastien Delogu faguèt de criticas de la [[polícia]]. Franck Allisio e Martine Vassal condamnèron sas paraulas, e tanben lo [[Prefècte de departament|Prefècte del Departament]]. == Sondatges == === Primièr torn === [[Fichièr:Sondages Municipales 2026 – Marseille.svg|vinheta|795x795px|Resultats dels sondatges pel primièr torn]] {| class="wikitable" style="text-align:center;font-size:100%;line-height:14px;" |- style="height:40px;" ! scope="col" rowspan="3" |Fònt ! scope="col" rowspan="3" |Datas ! scope="col" rowspan="3" |Escapolon ! scope="col"|<big>Bazzali</big> ! scope="col"|<big>Delogu</big> ! scope="col"|[[Benoît Payan|<big>Payanas</big>]] ! scope="col" |<big>Espinosa</big> ! scope="col"|<big>Davoux</big> ! scope="col"|<big>Vassal</big> ! scope="col"|<big>Alisio</big> |- ![[Lucha Obrièra|LO]] ![[França Insomesa|LFI]] ![[Partit Socialista (França)|PS]] !ÉAC !DVD<ref>DVD = Drècha (Divèrs)</ref> !DVD ![[Rassemblament Nacional|RN]] |- | style="background:#8B0000"| | style="background:#6A0DAD"| | style="background:#FF8080"| | style="background:#7CFC00"| | style="background:#CCCCFF"| | style="background:#4B9CD3"| | style="background:#002E63"| |- |style="background:aquamarine;" |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/mars/10144-mun-marseille-opinionway-cnews-11-mars.pdf OpinionWay] |4-9 de març de 2026 |818 |1 % |'''12 %''' |style="background:#FFEDED;" |'''36 %''' |— |2 % |'''13 %''' |'''34 %''' |- |style="background:#FFCCCC;"|[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/mars/10107-mun-marseille-ifop-la-provence-1er-mars.pdf Ifop] |23-28 février 2026 |703 |0.5 % |'''13 %''' |style="background:#FFEDED;" |'''35 %''' |— |1.5 % |'''18 %''' |'''32 %''' |- | style="background:#D9FFF6;" |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10101-mun-marseille-cluster-17-politico-26-fevrier.pdf Cluster17] |23-25 de febrièr de 2026 |{{formatnum:807}} |0.5 % |'''15%''' |style="background:#FFEDED;" |'''34%''' |— |2,5'''%''' |'''15%''' |'''33%''' |- | style="background:aquamarine;" |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10094-mun-marseille-opinionway-cnews-europe-1-jdd-23-fevrier.pdf OpinionWay] |16-23 de febrièr de 2026 |{{formatnum:1010}} |< 1 % |'''14%''' |style="background:#FFEDED;" |'''34%''' |2'''%''' |2'''%''' |'''14%''' |style="background:#C1CCE1;" |'''34%''' |- | style="background:#22DEF2" |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10081-mun-marseille-elabe-bfm-la-provence-18-fevrier.pdf Elabe] |9-16 de febrièr de 2026 |800 |1 % |'''12%''' |style="background:#FFEDED;" |'''31%''' |4'''%''' |2'''%''' |'''21%''' |'''29%''' |- | style="background:aquamarine;" |OpinionWay |6-12 de genièr de 2026 |703 |1% |'''14%''' | style="background:#FFEDED;" |'''31%''' |— |3% |'''20%''' | style="background:#C1CCE1;" |'''31%''' |- | style="background:#00FFFF;" |Ipsos |2-8 de genièr de 2026 |801 |1% |'''14%''' | style="background:#FFEDED;" |'''30%''' |— |2% |'''23%''' | style="background:#C1CCE1;" |'''30%''' |- | style="background:#FFCCCC;" |Ifop |25-30 Novembre de 2025 |829 | — |'''15%''' | style="background:#FFEDED;" |'''30%''' |— |2% |'''26%''' |'''27%''' |- | style="background:#D9FFF6;" |Cluster17 |4-7 Novembre de 2025 |816 |0.5% |'''16%''' | style="background:#FFEDED;" |'''29%''' |— | — |'''23%''' | style="background:#C1CCE1;" |'''29%''' |- | style="background:#FFCCCC;" |Ifop |28-31 Octòbre 2025 |700 | — |'''13%''' | style="background:#FFEDED;" |'''32%''' |— | — |'''29%''' |'''23%''' |} === Segond torn === {| class="wikitable centre" style="text-align:center;font-size:95%;line-height:14px" ! rowspan="3" scope="col" |Fònt ! rowspan="3" scope="col" |Datas ! rowspan="3" scope="col" |Escapolon ! scope="col" width="75" |[[La França Insosmesa (LFI)|LFI]] ! scope="col" width="75" |[[Partit Socialista (França)|PS]] - [[Leis Ecologistas (LE)|LE]] - [[Partit Comunista Francés|PCF]] ! scope="col" width="75" |[[Los Republicans (partit francés)|LR]] - [[Renaissença (partit politic)|ENS]] ! scope="col" width="75" |[[Rassemblament Nacional|RN]] ! scope="col" width="75" |MDA<ref>Partit marselhés locau que se sòna : "Marseille D'Abord"</ref> |- !<small>Delogu</small> !<small>Payan</small> !<small>Vassal</small> !<small>Allisio</small> !<small>Ravier</small> |- | style="background:#6A0DAD| | style="background:#FF8080| | style="background:#4B9CD3| | style="background:#002E63| | style="background:#4C516D| |- | style="background:#D9FFF6;" |[http://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/mars/10163-mun-marseille-t2-cluster17-politico-20-mars.pdf Cluster17] |18-19 de març de 2026 |{{formatnum:643}} |— | style="background:#FFEDED;"|'''53''' |8 |39 |— |- | rowspan="2" style="background:aquamarine;" |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/mars/10144-mun-marseille-opinionway-cnews-11-mars.pdf OpinionWay] | rowspan="2" |4-9 de març de 2026 | rowspan="2" |{{formatnum:818}} |— | style="background:#FFEDED;"|'''50''' |13 |37 |— |- |11 | style="background:#FFEDED;"|'''40''' |13 |36 |— |- | rowspan="3" style="background:#FFCCCC;" |[http://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/mars/10107-mun-marseille-ifop-la-provence-1er-mars.pdf Ifop] | rowspan="3" |23-28 de febrièr de 2026 | rowspan="3" |703 |11 | style="background:#FFEDED;"|'''38''' |17 |34 |— |- |— | style="background:#FFEDED;"|'''46''' |18 |36 |— |- |— | style="background:#FFEDED;"|'''55''' |— |45 |— |- | rowspan="2" style="background:aquamarine;" |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10094-mun-marseille-opinionway-cnews-europe-1-jdd-23-fevrier.pdf OpinionWay] | rowspan="2" |16-23 de febrièr de 2026 | rowspan="2" |{{formatnum:1010}} |— | style="background:#FFEDED;"|'''47''' |15 |38 |— |- |13 |36 |14 | style="background:#C1CCE1;"|'''37''' |— |- | rowspan="4" style="background:#22DEF2" |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10081-mun-marseille-elabe-bfm-la-provence-18-fevrier.pdf Elabe] | rowspan="4" |9-16 de febrièr de 2026 | rowspan="4" |800 |12 | style="background:#FFEDED;"|'''34''' |22 |32 |— |- |14 | style="background:#FFEDED;"|'''44''' |— |42 |— |- |— | style="background:#FFEDED;"|'''45''' |23 |32 |— |- |— | style="background:#FFEDED;"|'''56''' |— |44 |— |- | rowspan="2" style="background:aquamarine;" |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/janvier/10053-mun-marseille-opinionway-jdd-17-janvier.pdf OpinionWay] | rowspan="2" |6-12 de genièr de 2026 | rowspan="2" |703 | style="background:#FFEDED;" colspan="2" |'''55'''<br /><small>Payan</small> |— |45 |— |- |15 | style="background:#FFEDED;"|'''43''' |— |42 |— |- | rowspan="2" style="background:#D9FFF6;" |[http://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2025/novembre/10011-mun-marseille-cluster-17-politico-9-novembre.pdf Cluster17] | rowspan="2" |4-7 de novembre de 2025 | rowspan="2" |816 | style="background:#FFEDED;" colspan="2" |'''45'''<br /><small>Payan</small> |25 |30 |— |- |16,5 | style="background:#FFEDED;"|'''30,5''' |24 |29 |— |- | style="background:#FFCCCC;" |[http://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2025/novembre/10010-mun-marseille-ifop-la-provence-7-novembre.pdf Ifop] |Del 28 d'octobre al 3 de novembre de 2025 |700 |— | style="background:#FFEDED;"|'''39''' |34 |27 |— |- | rowspan="2" style="background:#FFCCCC;" |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2025/juin/9960-mun-marseille-ifop-la-provence-25-juin.pdf Ifop] | rowspan="2" |16-21 de junh de 2025 | rowspan="2" |654 |— | style="background:#FFEDED;"|'''41''' |36 |23 |— |- |15 | style="background:#FFEDED;"|'''31''' |29 |14 |11 |} == Resultats == {| class="wikitable centre" ! colspan="10" |<big><u>Resultats per las eleccions municipalas de 2026 a Marselha</big></u> |- ! colspan="10" |[[Fichièr:CM Marseille 2026.svg|sens_quadre|533x533px]] |- ! rowspan="2" |Candidat-a ! rowspan="2" scope="col" |Lista ! colspan="3" scope="col" |Primièr torn ! colspan="3" scope="col" |Segond torn ! colspan="2" scope="col" |Sètis |- ! scope="col" |Vòtes ! scope="col" |% !+/- ! scope="col" |Vòtes ! scope="col" |% !+/- ! scope="col" |CM ! scope="col" |CC |- |[[Benoît Payan]] |''Pour Marseille, la gauche, les écologistes et les citoyens rassemblés'' | rowspan="2" |{{formatnum:103 883}} | rowspan="2" style="text-align: right;" |'''36,69''' | rowspan="2" |<small>''<code>+13.25</code>''</small> | rowspan="2" |{{formatnum:163 586}} | rowspan="2" style="text-align: right;" |'''54,34''' | rowspan="2" |<small>''<code>+16.06</code>''</small> | rowspan="2" style="text-align: center;" |73 | rowspan="2" style="text-align: center;" |67 |- | colspan="2" style="background:#FF8080;line-height:07px;" |<small>[[Partit Socialista (França)|PS]]-[[Leis Ecologistas (LE)|LE]]-[[Partit Comunista Francés|PCF]]</small> |- |Frank Allisio |''Marseille en ordre'' | rowspan="2" |{{formatnum:99 137}} | rowspan="2" |'''35,02''' | rowspan="2" |<small>''<code>+15.57</code>''</small> | rowspan="2" |{{formatnum:121 310}} | rowspan="2" |40,30 | rowspan="2" |<small>''<code>+20.0</code>''</small> | rowspan="2" |34 | rowspan="2" |30 |- | colspan="2" style="background:#002E63;line-height:07px;" |<small>[[RN]]</small> |- |Martine Vassal |''Marseille je t’aime avec Martine Vassal'' | rowspan="2" |{{formatnum:35 131}} | rowspan="2" |'''12,41''' | rowspan="2" |<small>''<code>+9.91</code>''</small> | rowspan="2" |{{formatnum:16 134}} | rowspan="2" |5,36 | rowspan="2" |<small>''<code>-25.39</code>''</small> | rowspan="2" |4 | rowspan="2" |4 |- | colspan="2" style="background:#4B9CD3;line-height:07px;" |[[Los Republicans (partit francés)|<small>LR</small>]]<small>-[[Renaissença (partit politic)|RE]]-[[Horizon|HOR]]-[[Union dels Democratas e Independents|UDI]]-[[Movement Democrata|MoDem]]</small> |- |Sébastien Delogu |''Marseille fière et populaire, avec Sébastien Delogu'' | rowspan="2" |{{formatnum:33 808}} | rowspan="2" |11,94 | rowspan="2" |<small>''<code>+11.1</code>''</small> ! colspan="5" rowspan="10" | |- | colspan="2" style="background:#6A0DAD;line-height:07px;" |<small>[[França Insomesa|LFI]]</small> |- |Erwan Davoux |''Marseille pour tous'' | rowspan="2" |{{formatnum:5 248}} | rowspan="2" |1,85 | rowspan="2" |<small>''<code>-4.56</code>''</small> |- | colspan="2" style="background:#CCCCFF;line-height:07px;" |<small>DVC</small> |- |Christine Juste |''Marseille écologie'' | rowspan="2" |{{formatnum:2 727}} | rowspan="2" |0,96 | rowspan="2" |<small>''<code>Nòu</code>''</small> |- | colspan="2" style="background:#7CFC00;line-height:07px;" |<small>ECO</small> |- |Rémy Bazzali |''Lutte ouvrière - Le camp des travailleurs'' | rowspan="2" |{{formatnum:2 071}} | rowspan="2" |0,73 | rowspan="2" |<small><code>''+0.49''</code></small> |- | colspan="2" style="background:#8B0000;line-height:07px;" |[[Lucha Obrièra|<small>LO</small>]] |- |Coralie Raynaud |''Une liste ouvrière et jeune pour la défense des intérêts'' ''de la population et des services publics'' |rowspan="2" |{{formatnum:1 069}} |rowspan="2" |0,37 |rowspan="2" |''<small><code>-0.26</code></small>'' |- | colspan="2" style="background:#8B0000;line-height:07px"|<small>PT</small> |- | colspan="10" bgcolor="#696969" | |- ! colspan="2" align="left" |Vòtes valids | align="right" |{{formatnum:283074}} | colspan="2" align="right" |97,69 | align="right" |{{formatnum:301030}} | colspan="2" align="right" |97,83 ! colspan="2" rowspan="3" align="left" | |- ! colspan="2" align="left" |Vòtes blancs | align="right" |{{formatnum:3365}} | colspan="2" align="right" |1,16 | align="right" |{{formatnum:3459}} | colspan="2" align="right" |1,12 |- ! colspan="2" align="left" |Vòtes nuls | align="right" |{{formatnum:3342}} | colspan="2" align="right" |1,15 | align="right" |{{formatnum:3215}} | colspan="2" align="right" |1,04 |- ! colspan="2" align="left" |'''Total''' | align="right" |'''{{formatnum:289781}}''' | colspan="2" align="right" |'''100''' | align="right" |'''{{formatnum:307704}}''' | colspan="2" align="right" |'''100''' | align="center" |'''111''' | align="center" |'''101''' |- ! colspan="2" align="left" |Abstencion | align="right" |{{formatnum:265618}} | colspan="2" align="right" |47,82 | align="right" |{{formatnum:247765}} | colspan="2" align="right" |44,60 ! colspan="2" rowspan="2" align="left" | |- ! colspan="2" align="left" |Inscriches / participacion | align="right" |{{formatnum:555399}} | colspan="2" align="right" |52,18 | align="right" |{{formatnum:555469}} | colspan="2" align="right" |55,40 |} == Cònsols per sector == {| class="wikitable centre" style="text-align:center" ! scope="col" |Sector ! colspan="2" scope="col" |Cònsol ara ! colspan="1" scope="col" |Partit ! colspan="2" scope="col" |Cònsol elegit ! colspan="1" scope="col" |Partit |- |[[Marselha]] | style="color:inherit;background:{{party color|Miscellaneous left}}" | |[[Benoît Payan]] |[[PS]] | | | |- |[[Marselha|1èr]] | style="color:inherit;background:{{party color|Miscellaneous left}}" | |Sophie Camard |EDV<ref>EDV = Esquèrra (Divèrs)</ref> | | | |- |[[Marselha|2n]] | style="color:inherit;background:{{party color|Socialist Party (France)}}" | |Anthony Krehmeier |[[Partit Socialista (França)|PS]] | | | |- |[[Marselha|3n]] | style="color:inherit;background:{{party color|The Ecologists (France)}}" | |Didier Jau |[[Leis Ecologistas (LE)|LE]] | | | |- |[[Marselha|4n]] | style="color:inherit;background:{{party color|Miscellaneous left}}" | |Olivia Fortin |EDV | | | |- |[[Marselha|5n]] | style="color:inherit;background:{{party color|Miscellaneous right}}" | |''Ana Maria d'Estiana d'Orves'' |EDV | | | |- |[[Marselha|6n]] | style="color:inherit;background:{{party color|The Republicans (France)}}" | |Silvan Sovestre |[[Los Republicans (partit francés)|LR]] | | | |- |[[Marselha|7n]] | style="color:inherit;background:{{party color|Miscellaneous right}}" | |Marion Bareille |DVD | | | |- |[[Marselha|8n]] | style="color:inherit;background:{{party color|Miscellaneous left}}" | |Nadia Boulainseur |EDV | | | |} == Referéncias == {{Referéncias}} 02xfsa12wd0agr66mu0oo45f333twav 2497799 2497798 2026-04-09T16:51:30Z Bertault34 59124 2497799 wikitext text/x-wiki L'[[Eleccions municipalas francesas de 2026|eleccion municipala de 2026]] de [[Marselha]] se debanarà lo 15 de març de 2026 per elegir lo [[Cònsol màger|Cònsol]] de [[Marselha]] e lo [[Metropòli d'Ais Marselha Provença|Conselh Municipal de Marselha]], amb un segond torn lo 22 de març. Aquesta eleccion seguís lo mandat de [[Benoît Payan]], [[cònsol màger]] de Marselha dempuèi Decembre de 2020. L'eleccion es esperada per èsser fòrça competitiva, amb de divisions dedins l'esquèrra (entre [[França Insomesa|LFI]] e lo [[Partit Socialista (França)|PS]]) e entre la drecha e l'extrèma-drecha . == Contèxte == [[Benoît Payan]], membre del [[Partit Socialista (França)|Partit Socialista]] (PS), foguèt elegit cònsol mager en 2020, aprèp [[Michèle Rubirola]] qu'aviá servit pas qu'unes meses, demissionèt. Quitèt lo [[Partit Socialista (França)|PS]] après son eleccion per se centrar sus la politica locala puslèu que sus la politica nacionala. [[França Insomesa|LFI]], qu'èra partida d'aquesta majoritat a la debuta, se separèt alara que lo cònsol màger venguèt sempre mai critica del [[Partit politic|partit]]. [[Benoît Payan|Payan]] anoncièt son intencion de se presentar a la reeleccion en 2026 alara que lo membre de [[França Insomesa|LFI]] Sébastien Delogu anoncièt sa intencion de contestar lo cònsol màger. Martina Vassal, candidata per [[Los Republicans (partit francés)|Leis Republicans]] (LR) en 2020, tanben anoncièt son intencion de se presentar. Quitèt son partit en 2022, mas pasmens recebèt lo seu sosten e tanben lo supòrt dels partits de centredrecha [[Renaissença (partit politic)|Renaissança]] (RE) e [[Horizon|Horizons]] (HOR), que la sostenguèron pas en 2020. Lo Senador [[Stéphane Ravier]], candidat pel [[Rassemblament Nacional]] (RN) en 2020, quitèt son partit en 2022 e d'en primièr aviá l'intencion de se presentar amb lo seu partit local "Marselha En Primièr" mas fin finala anoncièt que sosteniá Frank Allisio ([[RN]]). Allisio capitèt a obténer lo sosten d'unes dels aliats pròches de Martine Vassal, los fasent rejónher l'[[Los Republicans (partit francés)|Union de la Drecha per la Republica]] (UDR). == Sistèma electoral == L'eleccion de 2026 serà influenciada per de discussions en cors sus la reforma electorala a Marselha.<ref>{{Ref-web|url=https://www.connexionfrance.com/news/local-election-rule-changes-in-france-and-why-you-may-have-a-new-mayor-in-2026/718142|lenga=en-GB}}</ref> Lo [[President de la Republica Francesa|President]] [[Emmanuel Macron|Macron]] prepausèt que los [[Cònsol màger|cònsols]] de [[París]], [[Lion]], e [[Marselha]] sián elegits per [[Sufragi universau dirècte|sufragi universal dirècte]] puslèu que per un [[collègi electoral]] de conselhièrs de vila, un sistèma ara vist coma "anti-[[Democracia participativa|democratic]]" per unes candidats. == Candidats == === Esquèrra === * [[Benoît Payan]], cònsol ara ([[PS]]). Payan es tanben sostengut pel [[Partit Socialista (França)|PS]], [[Leis Ecologistas (LE)|LE]], [[Partit Comunista Francés|lo PCF]] e PP. * Sébastien Delogu, [[Assemblada Nacionala (França)|Deputat]] ([[França Insomesa|LFI]]). === Drecha === * Martina Vassal, [[President|Presidenta]] del [[Conselh departamental (França)|Conselh Departamental]] de [[Bocas de Ròse]], Conselhièr Municipal ([[Los Republicans (partit francés)|LR]]). Vassal es tanben sostengut pel [[Renaissença (partit politic)|RE]], [[Los Republicans (partit francés)|LR]], [[Horizon|HOR]], [[Union dels Democratas e Independents|UDI]] e [[Movement Democrata|lo MoDem]]. * Erwan Davoux === Rassemblament Nacional === * Frank Allisio, [[Assemblada Nacionala (França)|Deputat]] e Conselhièr Municipal ([[Rassemblament Nacional|RN]]). Allisio es tanben sostengut per UDR e [[Reconquèsta|REC]]. == Campanha electorala == En Novembre de 2025, Frédéric Collart se retirèt de la campanha just aprèp qu'Erwann Davoux anoncièt qu'èra candidat, dins una aliança amb Nora Preziosi.En Decembre de 2025, dins sa primièra reünion de campanha, Sébastien Delogu faguèt de criticas de la [[polícia]]. Franck Allisio e Martine Vassal condamnèron sas paraulas, e tanben lo [[Prefècte de departament|Prefècte del Departament]]. == Sondatges == === Primièr torn === [[Fichièr:Sondages Municipales 2026 – Marseille.svg|vinheta|795x795px|Resultats dels sondatges pel primièr torn]] {| class="wikitable" style="text-align:center;font-size:100%;line-height:14px;" |- style="height:40px;" ! scope="col" rowspan="3" |Fònt ! scope="col" rowspan="3" |Datas ! scope="col" rowspan="3" |Escapolon ! scope="col"|<big>Bazzali</big> ! scope="col"|<big>Delogu</big> ! scope="col"|[[Benoît Payan|<big>Payanas</big>]] ! scope="col" |<big>Espinosa</big> ! scope="col"|<big>Davoux</big> ! scope="col"|<big>Vassal</big> ! scope="col"|<big>Alisio</big> |- ![[Lucha Obrièra|LO]] ![[França Insomesa|LFI]] ![[Partit Socialista (França)|PS]] !ÉAC !DVD<ref>DVD = Drècha (Divèrs)</ref> !DVD ![[Rassemblament Nacional|RN]] |- | style="background:#8B0000"| | style="background:#6A0DAD"| | style="background:#FF8080"| | style="background:#7CFC00"| | style="background:#CCCCFF"| | style="background:#4B9CD3"| | style="background:#002E63"| |- |style="background:aquamarine;" |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/mars/10144-mun-marseille-opinionway-cnews-11-mars.pdf OpinionWay] |4-9 de març de 2026 |818 |1 % |'''12 %''' |style="background:#FFEDED;" |'''36 %''' |— |2 % |'''13 %''' |'''34 %''' |- |style="background:#FFCCCC;"|[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/mars/10107-mun-marseille-ifop-la-provence-1er-mars.pdf Ifop] |23-28 février 2026 |703 |0.5 % |'''13 %''' |style="background:#FFEDED;" |'''35 %''' |— |1.5 % |'''18 %''' |'''32 %''' |- | style="background:#D9FFF6;" |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10101-mun-marseille-cluster-17-politico-26-fevrier.pdf Cluster17] |23-25 de febrièr de 2026 |{{formatnum:807}} |0.5 % |'''15%''' |style="background:#FFEDED;" |'''34%''' |— |2,5'''%''' |'''15%''' |'''33%''' |- | style="background:aquamarine;" |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10094-mun-marseille-opinionway-cnews-europe-1-jdd-23-fevrier.pdf OpinionWay] |16-23 de febrièr de 2026 |{{formatnum:1010}} |< 1 % |'''14%''' |style="background:#FFEDED;" |'''34%''' |2'''%''' |2'''%''' |'''14%''' |style="background:#C1CCE1;" |'''34%''' |- | style="background:#22DEF2" |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10081-mun-marseille-elabe-bfm-la-provence-18-fevrier.pdf Elabe] |9-16 de febrièr de 2026 |800 |1 % |'''12%''' |style="background:#FFEDED;" |'''31%''' |4'''%''' |2'''%''' |'''21%''' |'''29%''' |- | style="background:aquamarine;" |OpinionWay |6-12 de genièr de 2026 |703 |1% |'''14%''' | style="background:#FFEDED;" |'''31%''' |— |3% |'''20%''' | style="background:#C1CCE1;" |'''31%''' |- | style="background:#00FFFF;" |Ipsos |2-8 de genièr de 2026 |801 |1% |'''14%''' | style="background:#FFEDED;" |'''30%''' |— |2% |'''23%''' | style="background:#C1CCE1;" |'''30%''' |- | style="background:#FFCCCC;" |Ifop |25-30 Novembre de 2025 |829 | — |'''15%''' | style="background:#FFEDED;" |'''30%''' |— |2% |'''26%''' |'''27%''' |- | style="background:#D9FFF6;" |Cluster17 |4-7 Novembre de 2025 |816 |0.5% |'''16%''' | style="background:#FFEDED;" |'''29%''' |— | — |'''23%''' | style="background:#C1CCE1;" |'''29%''' |- | style="background:#FFCCCC;" |Ifop |28-31 Octòbre 2025 |700 | — |'''13%''' | style="background:#FFEDED;" |'''32%''' |— | — |'''29%''' |'''23%''' |} === Segond torn === {| class="wikitable centre" style="text-align:center;font-size:95%;line-height:14px" ! rowspan="3" scope="col" |Fònt ! rowspan="3" scope="col" |Datas ! rowspan="3" scope="col" |Escapolon ! scope="col" width="75" |[[La França Insosmesa (LFI)|LFI]] ! scope="col" width="75" |[[Partit Socialista (França)|PS]] - [[Leis Ecologistas (LE)|LE]] - [[Partit Comunista Francés|PCF]] ! scope="col" width="75" |[[Los Republicans (partit francés)|LR]] - [[Renaissença (partit politic)|ENS]] ! scope="col" width="75" |[[Rassemblament Nacional|RN]] ! scope="col" width="75" |MDA<ref>Partit marselhés locau que se sòna : "Marseille D'Abord"</ref> |- !<small>Delogu</small> !<small>Payan</small> !<small>Vassal</small> !<small>Allisio</small> !<small>Ravier</small> |- | style="background:#6A0DAD| | style="background:#FF8080| | style="background:#4B9CD3| | style="background:#002E63| | style="background:#4C516D| |- | style="background:#D9FFF6;" |[http://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/mars/10163-mun-marseille-t2-cluster17-politico-20-mars.pdf Cluster17] |18-19 de març de 2026 |{{formatnum:643}} |— | style="background:#FFEDED;"|'''53''' |8 |39 |— |- | rowspan="2" style="background:aquamarine;" |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/mars/10144-mun-marseille-opinionway-cnews-11-mars.pdf OpinionWay] | rowspan="2" |4-9 de març de 2026 | rowspan="2" |{{formatnum:818}} |— | style="background:#FFEDED;"|'''50''' |13 |37 |— |- |11 | style="background:#FFEDED;"|'''40''' |13 |36 |— |- | rowspan="3" style="background:#FFCCCC;" |[http://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/mars/10107-mun-marseille-ifop-la-provence-1er-mars.pdf Ifop] | rowspan="3" |23-28 de febrièr de 2026 | rowspan="3" |703 |11 | style="background:#FFEDED;"|'''38''' |17 |34 |— |- |— | style="background:#FFEDED;"|'''46''' |18 |36 |— |- |— | style="background:#FFEDED;"|'''55''' |— |45 |— |- | rowspan="2" style="background:aquamarine;" |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10094-mun-marseille-opinionway-cnews-europe-1-jdd-23-fevrier.pdf OpinionWay] | rowspan="2" |16-23 de febrièr de 2026 | rowspan="2" |{{formatnum:1010}} |— | style="background:#FFEDED;"|'''47''' |15 |38 |— |- |13 |36 |14 | style="background:#C1CCE1;"|'''37''' |— |- | rowspan="4" style="background:#22DEF2" |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10081-mun-marseille-elabe-bfm-la-provence-18-fevrier.pdf Elabe] | rowspan="4" |9-16 de febrièr de 2026 | rowspan="4" |800 |12 | style="background:#FFEDED;"|'''34''' |22 |32 |— |- |14 | style="background:#FFEDED;"|'''44''' |— |42 |— |- |— | style="background:#FFEDED;"|'''45''' |23 |32 |— |- |— | style="background:#FFEDED;"|'''56''' |— |44 |— |- | rowspan="2" style="background:aquamarine;" |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/janvier/10053-mun-marseille-opinionway-jdd-17-janvier.pdf OpinionWay] | rowspan="2" |6-12 de genièr de 2026 | rowspan="2" |703 | style="background:#FFEDED;" colspan="2" |'''55'''<br /><small>Payan</small> |— |45 |— |- |15 | style="background:#FFEDED;"|'''43''' |— |42 |— |- | rowspan="2" style="background:#D9FFF6;" |[http://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2025/novembre/10011-mun-marseille-cluster-17-politico-9-novembre.pdf Cluster17] | rowspan="2" |4-7 de novembre de 2025 | rowspan="2" |816 | style="background:#FFEDED;" colspan="2" |'''45'''<br /><small>Payan</small> |25 |30 |— |- |16,5 | style="background:#FFEDED;"|'''30,5''' |24 |29 |— |- | style="background:#FFCCCC;" |[http://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2025/novembre/10010-mun-marseille-ifop-la-provence-7-novembre.pdf Ifop] |Del 28 d'octobre al 3 de novembre de 2025 |700 |— | style="background:#FFEDED;"|'''39''' |34 |27 |— |- | rowspan="2" style="background:#FFCCCC;" |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2025/juin/9960-mun-marseille-ifop-la-provence-25-juin.pdf Ifop] | rowspan="2" |16-21 de junh de 2025 | rowspan="2" |654 |— | style="background:#FFEDED;"|'''41''' |36 |23 |— |- |15 | style="background:#FFEDED;"|'''31''' |29 |14 |11 |} == Resultats == {| class="wikitable centre" ! colspan="10" |<big><u>Resultats per las eleccions municipalas de 2026 a Marselha</big></u> |- ! colspan="10" |[[Fichièr:CM Marseille 2026.svg|sens_quadre|533x533px]] |- ! rowspan="2" |Candidat-a ! rowspan="2" scope="col" |Lista ! colspan="3" scope="col" |Primièr torn ! colspan="3" scope="col" |Segond torn ! colspan="2" scope="col" |Sètis |- ! scope="col" |Vòtes ! scope="col" |% !+/- ! scope="col" |Vòtes ! scope="col" |% !+/- ! scope="col" |CM ! scope="col" |CC |- |[[Benoît Payan]] |''Pour Marseille, la gauche, les écologistes et les citoyens rassemblés'' | rowspan="2" |{{formatnum:103 883}} | rowspan="2" style="text-align: right;" |'''36,69''' | rowspan="2" |<small>''<code>+13.25</code>''</small> | rowspan="2" |{{formatnum:163 586}} | rowspan="2" style="text-align: right;" |'''54,34''' | rowspan="2" |<small>''<code>+16.06</code>''</small> | rowspan="2" style="text-align: center;" |73 | rowspan="2" style="text-align: center;" |67 |- | colspan="2" style="background:#FF8080;line-height:07px;" |<small>[[Partit Socialista (França)|PS]]-[[Leis Ecologistas (LE)|LE]]-[[Partit Comunista Francés|PCF]]</small> |- |Frank Allisio |''Marseille en ordre'' | rowspan="2" |{{formatnum:99 137}} | rowspan="2" |'''35,02''' | rowspan="2" |<small>''<code>+15.57</code>''</small> | rowspan="2" |{{formatnum:121 310}} | rowspan="2" |40,30 | rowspan="2" |<small>''<code>+20.0</code>''</small> | rowspan="2" |34 | rowspan="2" |30 |- | colspan="2" style="background:#002E63;line-height:07px;" |<small>[[RN]]</small> |- |Martine Vassal |''Marseille je t’aime avec Martine Vassal'' | rowspan="2" |{{formatnum:35 131}} | rowspan="2" |'''12,41''' | rowspan="2" |<small>''<code>+9.91</code>''</small> | rowspan="2" |{{formatnum:16 134}} | rowspan="2" |5,36 | rowspan="2" |<small>''<code>-25.39</code>''</small> | rowspan="2" |4 | rowspan="2" |4 |- | colspan="2" style="background:#4B9CD3;line-height:07px;" |[[Los Republicans (partit francés)|<small>LR</small>]]<small>-[[Renaissença (partit politic)|RE]]-[[Horizon|HOR]]-[[Union dels Democratas e Independents|UDI]]-[[Movement Democrata|MoDem]]</small> |- |Sébastien Delogu |''Marseille fière et populaire, avec Sébastien Delogu'' | rowspan="2" |{{formatnum:33 808}} | rowspan="2" |11,94 | rowspan="2" |<small>''<code>+11.1</code>''</small> | colspan="5" rowspan="2" |''Retirament'' |- | colspan="2" style="background:#6A0DAD;line-height:07px;" |<small>[[França Insomesa|LFI]]</small> |- |Erwan Davoux |''Marseille pour tous'' | rowspan="2" |{{formatnum:5 248}} | rowspan="2" |1,85 | rowspan="2" |<small>''<code>-4.56</code>''</small> ! colspan="5" rowspan="8" | |- | colspan="2" style="background:#CCCCFF;line-height:07px;" |<small>DVC</small> |- |Christine Juste |''Marseille écologie'' | rowspan="2" |{{formatnum:2 727}} | rowspan="2" |0,96 | rowspan="2" |<small>''<code>Nòu</code>''</small> |- | colspan="2" style="background:#7CFC00;line-height:07px;" |<small>ECO</small> |- |Rémy Bazzali |''Lutte ouvrière - Le camp des travailleurs'' | rowspan="2" |{{formatnum:2 071}} | rowspan="2" |0,73 | rowspan="2" |<small><code>''+0.49''</code></small> |- | colspan="2" style="background:#8B0000;line-height:07px;" |[[Lucha Obrièra|<small>LO</small>]] |- |Coralie Raynaud |''Une liste ouvrière et jeune pour la défense des intérêts'' ''de la population et des services publics'' |rowspan="2" |{{formatnum:1 069}} |rowspan="2" |0,37 |rowspan="2" |''<small><code>-0.26</code></small>'' |- | colspan="2" style="background:#8B0000;line-height:07px"|<small>PT</small> |- | colspan="10" bgcolor="#696969" | |- ! colspan="2" align="left" |Vòtes valids | align="right" |{{formatnum:283074}} | colspan="2" align="right" |97,69 | align="right" |{{formatnum:301030}} | colspan="2" align="right" |97,83 ! colspan="2" rowspan="3" align="left" | |- ! colspan="2" align="left" |Vòtes blancs | align="right" |{{formatnum:3365}} | colspan="2" align="right" |1,16 | align="right" |{{formatnum:3459}} | colspan="2" align="right" |1,12 |- ! colspan="2" align="left" |Vòtes nuls | align="right" |{{formatnum:3342}} | colspan="2" align="right" |1,15 | align="right" |{{formatnum:3215}} | colspan="2" align="right" |1,04 |- ! colspan="2" align="left" |'''Total''' | align="right" |'''{{formatnum:289781}}''' | colspan="2" align="right" |'''100''' | align="right" |'''{{formatnum:307704}}''' | colspan="2" align="right" |'''100''' | align="center" |'''111''' | align="center" |'''101''' |- ! colspan="2" align="left" |Abstencion | align="right" |{{formatnum:265618}} | colspan="2" align="right" |47,82 | align="right" |{{formatnum:247765}} | colspan="2" align="right" |44,60 ! colspan="2" rowspan="2" align="left" | |- ! colspan="2" align="left" |Inscriches / participacion | align="right" |{{formatnum:555399}} | colspan="2" align="right" |52,18 | align="right" |{{formatnum:555469}} | colspan="2" align="right" |55,40 |} == Cònsols per sector == {| class="wikitable centre" style="text-align:center" ! scope="col" |Sector ! colspan="2" scope="col" |Cònsol ara ! colspan="1" scope="col" |Partit ! colspan="2" scope="col" |Cònsol elegit ! colspan="1" scope="col" |Partit |- |[[Marselha]] | style="color:inherit;background:{{party color|Miscellaneous left}}" | |[[Benoît Payan]] |[[PS]] | | | |- |[[Marselha|1èr]] | style="color:inherit;background:{{party color|Miscellaneous left}}" | |Sophie Camard |EDV<ref>EDV = Esquèrra (Divèrs)</ref> | | | |- |[[Marselha|2n]] | style="color:inherit;background:{{party color|Socialist Party (France)}}" | |Anthony Krehmeier |[[Partit Socialista (França)|PS]] | | | |- |[[Marselha|3n]] | style="color:inherit;background:{{party color|The Ecologists (France)}}" | |Didier Jau |[[Leis Ecologistas (LE)|LE]] | | | |- |[[Marselha|4n]] | style="color:inherit;background:{{party color|Miscellaneous left}}" | |Olivia Fortin |EDV | | | |- |[[Marselha|5n]] | style="color:inherit;background:{{party color|Miscellaneous right}}" | |''Ana Maria d'Estiana d'Orves'' |EDV | | | |- |[[Marselha|6n]] | style="color:inherit;background:{{party color|The Republicans (France)}}" | |Silvan Sovestre |[[Los Republicans (partit francés)|LR]] | | | |- |[[Marselha|7n]] | style="color:inherit;background:{{party color|Miscellaneous right}}" | |Marion Bareille |DVD | | | |- |[[Marselha|8n]] | style="color:inherit;background:{{party color|Miscellaneous left}}" | |Nadia Boulainseur |EDV | | | |} == Referéncias == {{Referéncias}} 09kvpv4i0wk8jjylw5mfx9sxceav1r9 2497800 2497799 2026-04-09T16:55:01Z Bertault34 59124 2497800 wikitext text/x-wiki L'[[Eleccions municipalas francesas de 2026|eleccion municipala de 2026]] de [[Marselha]] se debanarà lo 15 de març de 2026 per elegir lo [[Cònsol màger|Cònsol]] de [[Marselha]] e lo [[Metropòli d'Ais Marselha Provença|Conselh Municipal de Marselha]], amb un segond torn lo 22 de març. Aquesta eleccion seguís lo mandat de [[Benoît Payan]], [[cònsol màger]] de Marselha dempuèi Decembre de 2020. L'eleccion es esperada per èsser fòrça competitiva, amb de divisions dedins l'esquèrra (entre [[França Insomesa|LFI]] e lo [[Partit Socialista (França)|PS]]) e entre la drecha e l'extrèma-drecha . == Contèxte == [[Benoît Payan]], membre del [[Partit Socialista (França)|Partit Socialista]] (PS), foguèt elegit cònsol mager en 2020, aprèp [[Michèle Rubirola]] qu'aviá servit pas qu'unes meses, demissionèt. Quitèt lo [[Partit Socialista (França)|PS]] après son eleccion per se centrar sus la politica locala puslèu que sus la politica nacionala. [[França Insomesa|LFI]], qu'èra partida d'aquesta majoritat a la debuta, se separèt alara que lo cònsol màger venguèt sempre mai critica del [[Partit politic|partit]]. [[Benoît Payan|Payan]] anoncièt son intencion de se presentar a la reeleccion en 2026 alara que lo membre de [[França Insomesa|LFI]] Sébastien Delogu anoncièt sa intencion de contestar lo cònsol màger. Martina Vassal, candidata per [[Los Republicans (partit francés)|Leis Republicans]] (LR) en 2020, tanben anoncièt son intencion de se presentar. Quitèt son partit en 2022, mas pasmens recebèt lo seu sosten e tanben lo supòrt dels partits de centredrecha [[Renaissença (partit politic)|Renaissança]] (RE) e [[Horizon|Horizons]] (HOR), que la sostenguèron pas en 2020. Lo Senador [[Stéphane Ravier]], candidat pel [[Rassemblament Nacional]] (RN) en 2020, quitèt son partit en 2022 e d'en primièr aviá l'intencion de se presentar amb lo seu partit local "Marselha En Primièr" mas fin finala anoncièt que sosteniá Frank Allisio ([[RN]]). Allisio capitèt a obténer lo sosten d'unes dels aliats pròches de Martine Vassal, los fasent rejónher l'[[Los Republicans (partit francés)|Union de la Drecha per la Republica]] (UDR). == Sistèma electoral == L'eleccion de 2026 serà influenciada per de discussions en cors sus la reforma electorala a Marselha.<ref>{{Ref-web|url=https://www.connexionfrance.com/news/local-election-rule-changes-in-france-and-why-you-may-have-a-new-mayor-in-2026/718142|lenga=en-GB}}</ref> Lo [[President de la Republica Francesa|President]] [[Emmanuel Macron|Macron]] prepausèt que los [[Cònsol màger|cònsols]] de [[París]], [[Lion]], e [[Marselha]] sián elegits per [[Sufragi universau dirècte|sufragi universal dirècte]] puslèu que per un [[collègi electoral]] de conselhièrs de vila, un sistèma ara vist coma "anti-[[Democracia participativa|democratic]]" per unes candidats. == Candidats == === Esquèrra === * [[Benoît Payan]], cònsol ara ([[PS]]). Payan es tanben sostengut pel [[Partit Socialista (França)|PS]], [[Leis Ecologistas (LE)|LE]], [[Partit Comunista Francés|lo PCF]] e PP. * Sébastien Delogu, [[Assemblada Nacionala (França)|Deputat]] ([[França Insomesa|LFI]]). === Drecha === * Martina Vassal, [[President|Presidenta]] del [[Conselh departamental (França)|Conselh Departamental]] de [[Bocas de Ròse]], Conselhièr Municipal ([[Los Republicans (partit francés)|LR]]). Vassal es tanben sostengut pel [[Renaissença (partit politic)|RE]], [[Los Republicans (partit francés)|LR]], [[Horizon|HOR]], [[Union dels Democratas e Independents|UDI]] e [[Movement Democrata|lo MoDem]]. * Erwan Davoux === Rassemblament Nacional === * Frank Allisio, [[Assemblada Nacionala (França)|Deputat]] e Conselhièr Municipal ([[Rassemblament Nacional|RN]]). Allisio es tanben sostengut per UDR e [[Reconquèsta|REC]]. == Campanha electorala == En Novembre de 2025, Frédéric Collart se retirèt de la campanha just aprèp qu'Erwann Davoux anoncièt qu'èra candidat, dins una aliança amb Nora Preziosi.En Decembre de 2025, dins sa primièra reünion de campanha, Sébastien Delogu faguèt de criticas de la [[polícia]]. Franck Allisio e Martine Vassal condamnèron sas paraulas, e tanben lo [[Prefècte de departament|Prefècte del Departament]]. == Sondatges == === Primièr torn === [[Fichièr:Sondages Municipales 2026 – Marseille.svg|vinheta|795x795px|Resultats dels sondatges pel primièr torn]] {| class="wikitable" style="text-align:center;font-size:100%;line-height:14px;" |- style="height:40px;" ! scope="col" rowspan="3" |Fònt ! scope="col" rowspan="3" |Datas ! scope="col" rowspan="3" |Escapolon ! scope="col"|<big>Bazzali</big> ! scope="col"|<big>Delogu</big> ! scope="col"|[[Benoît Payan|<big>Payanas</big>]] ! scope="col" |<big>Espinosa</big> ! scope="col"|<big>Davoux</big> ! scope="col"|<big>Vassal</big> ! scope="col"|<big>Alisio</big> |- ![[Lucha Obrièra|LO]] ![[França Insomesa|LFI]] ![[Partit Socialista (França)|PS]] !ÉAC !DVD<ref>DVD = Drècha (Divèrs)</ref> !DVD ![[Rassemblament Nacional|RN]] |- | style="background:#8B0000"| | style="background:#6A0DAD"| | style="background:#FF8080"| | style="background:#7CFC00"| | style="background:#CCCCFF"| | style="background:#4B9CD3"| | style="background:#002E63"| |- |style="background:aquamarine;" |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/mars/10144-mun-marseille-opinionway-cnews-11-mars.pdf OpinionWay] |4-9 de març de 2026 |818 |1 % |'''12 %''' |style="background:#FFEDED;" |'''36 %''' |— |2 % |'''13 %''' |'''34 %''' |- |style="background:#FFCCCC;"|[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/mars/10107-mun-marseille-ifop-la-provence-1er-mars.pdf Ifop] |23-28 février 2026 |703 |0.5 % |'''13 %''' |style="background:#FFEDED;" |'''35 %''' |— |1.5 % |'''18 %''' |'''32 %''' |- | style="background:#D9FFF6;" |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10101-mun-marseille-cluster-17-politico-26-fevrier.pdf Cluster17] |23-25 de febrièr de 2026 |{{formatnum:807}} |0.5 % |'''15%''' |style="background:#FFEDED;" |'''34%''' |— |2,5'''%''' |'''15%''' |'''33%''' |- | style="background:aquamarine;" |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10094-mun-marseille-opinionway-cnews-europe-1-jdd-23-fevrier.pdf OpinionWay] |16-23 de febrièr de 2026 |{{formatnum:1010}} |< 1 % |'''14%''' |style="background:#FFEDED;" |'''34%''' |2'''%''' |2'''%''' |'''14%''' |style="background:#C1CCE1;" |'''34%''' |- | style="background:#22DEF2" |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10081-mun-marseille-elabe-bfm-la-provence-18-fevrier.pdf Elabe] |9-16 de febrièr de 2026 |800 |1 % |'''12%''' |style="background:#FFEDED;" |'''31%''' |4'''%''' |2'''%''' |'''21%''' |'''29%''' |- | style="background:aquamarine;" |OpinionWay |6-12 de genièr de 2026 |703 |1% |'''14%''' | style="background:#FFEDED;" |'''31%''' |— |3% |'''20%''' | style="background:#C1CCE1;" |'''31%''' |- | style="background:#00FFFF;" |Ipsos |2-8 de genièr de 2026 |801 |1% |'''14%''' | style="background:#FFEDED;" |'''30%''' |— |2% |'''23%''' | style="background:#C1CCE1;" |'''30%''' |- | style="background:#FFCCCC;" |Ifop |25-30 Novembre de 2025 |829 | — |'''15%''' | style="background:#FFEDED;" |'''30%''' |— |2% |'''26%''' |'''27%''' |- | style="background:#D9FFF6;" |Cluster17 |4-7 Novembre de 2025 |816 |0.5% |'''16%''' | style="background:#FFEDED;" |'''29%''' |— | — |'''23%''' | style="background:#C1CCE1;" |'''29%''' |- | style="background:#FFCCCC;" |Ifop |28-31 Octòbre 2025 |700 | — |'''13%''' | style="background:#FFEDED;" |'''32%''' |— | — |'''29%''' |'''23%''' |} === Segond torn === {| class="wikitable centre" style="text-align:center;font-size:95%;line-height:14px" ! rowspan="3" scope="col" |Fònt ! rowspan="3" scope="col" |Datas ! rowspan="3" scope="col" |Escapolon ! scope="col" width="75" |[[La França Insosmesa (LFI)|LFI]] ! scope="col" width="75" |[[Partit Socialista (França)|PS]] - [[Leis Ecologistas (LE)|LE]] - [[Partit Comunista Francés|PCF]] ! scope="col" width="75" |[[Los Republicans (partit francés)|LR]] - [[Renaissença (partit politic)|ENS]] ! scope="col" width="75" |[[Rassemblament Nacional|RN]] ! scope="col" width="75" |MDA<ref>Partit marselhés locau que se sòna : "Marseille D'Abord"</ref> |- !<small>Delogu</small> !<small>Payan</small> !<small>Vassal</small> !<small>Allisio</small> !<small>Ravier</small> |- | style="background:#6A0DAD| | style="background:#FF8080| | style="background:#4B9CD3| | style="background:#002E63| | style="background:#4C516D| |- | style="background:#D9FFF6;" |[http://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/mars/10163-mun-marseille-t2-cluster17-politico-20-mars.pdf Cluster17] |18-19 de març de 2026 |{{formatnum:643}} |— | style="background:#FFEDED;"|'''53''' |8 |39 |— |- | rowspan="2" style="background:aquamarine;" |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/mars/10144-mun-marseille-opinionway-cnews-11-mars.pdf OpinionWay] | rowspan="2" |4-9 de març de 2026 | rowspan="2" |{{formatnum:818}} |— | style="background:#FFEDED;"|'''50''' |13 |37 |— |- |11 | style="background:#FFEDED;"|'''40''' |13 |36 |— |- | rowspan="3" style="background:#FFCCCC;" |[http://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/mars/10107-mun-marseille-ifop-la-provence-1er-mars.pdf Ifop] | rowspan="3" |23-28 de febrièr de 2026 | rowspan="3" |703 |11 | style="background:#FFEDED;"|'''38''' |17 |34 |— |- |— | style="background:#FFEDED;"|'''46''' |18 |36 |— |- |— | style="background:#FFEDED;"|'''55''' |— |45 |— |- | rowspan="2" style="background:aquamarine;" |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10094-mun-marseille-opinionway-cnews-europe-1-jdd-23-fevrier.pdf OpinionWay] | rowspan="2" |16-23 de febrièr de 2026 | rowspan="2" |{{formatnum:1010}} |— | style="background:#FFEDED;"|'''47''' |15 |38 |— |- |13 |36 |14 | style="background:#C1CCE1;"|'''37''' |— |- | rowspan="4" style="background:#22DEF2" |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10081-mun-marseille-elabe-bfm-la-provence-18-fevrier.pdf Elabe] | rowspan="4" |9-16 de febrièr de 2026 | rowspan="4" |800 |12 | style="background:#FFEDED;"|'''34''' |22 |32 |— |- |14 | style="background:#FFEDED;"|'''44''' |— |42 |— |- |— | style="background:#FFEDED;"|'''45''' |23 |32 |— |- |— | style="background:#FFEDED;"|'''56''' |— |44 |— |- | rowspan="2" style="background:aquamarine;" |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/janvier/10053-mun-marseille-opinionway-jdd-17-janvier.pdf OpinionWay] | rowspan="2" |6-12 de genièr de 2026 | rowspan="2" |703 | style="background:#FFEDED;" colspan="2" |'''55'''<br /><small>Payan</small> |— |45 |— |- |15 | style="background:#FFEDED;"|'''43''' |— |42 |— |- | rowspan="2" style="background:#D9FFF6;" |[http://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2025/novembre/10011-mun-marseille-cluster-17-politico-9-novembre.pdf Cluster17] | rowspan="2" |4-7 de novembre de 2025 | rowspan="2" |816 | style="background:#FFEDED;" colspan="2" |'''45'''<br /><small>Payan</small> |25 |30 |— |- |16,5 | style="background:#FFEDED;"|'''30,5''' |24 |29 |— |- | style="background:#FFCCCC;" |[http://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2025/novembre/10010-mun-marseille-ifop-la-provence-7-novembre.pdf Ifop] |Del 28 d'octobre al 3 de novembre de 2025 |700 |— | style="background:#FFEDED;"|'''39''' |34 |27 |— |- | rowspan="2" style="background:#FFCCCC;" |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2025/juin/9960-mun-marseille-ifop-la-provence-25-juin.pdf Ifop] | rowspan="2" |16-21 de junh de 2025 | rowspan="2" |654 |— | style="background:#FFEDED;"|'''41''' |36 |23 |— |- |15 | style="background:#FFEDED;"|'''31''' |29 |14 |11 |} == Resultats == {| class="wikitable centre" ! colspan="10" |<big><u>Resultats per las eleccions municipalas de 2026 a Marselha</big></u> |- ! colspan="10" |[[Fichièr:CM Marseille 2026.svg|sens_quadre|533x533px]] |- ! rowspan="2" |Candidat-a ! rowspan="2" scope="col" |Lista ! colspan="3" scope="col" |Primièr torn ! colspan="3" scope="col" |Segond torn ! colspan="2" scope="col" |Sètis |- ! scope="col" |Vòtes ! scope="col" |% !+/- ! scope="col" |Vòtes ! scope="col" |% !+/- ! scope="col" |CM ! scope="col" |CC |- |[[Benoît Payan]] |''Pour Marseille, la gauche, les écologistes et les citoyens rassemblés'' | rowspan="2" |{{formatnum:103 883}} | rowspan="2" style="text-align: right;" |'''36,69''' | rowspan="2" |<small>''<code>+13.25</code>''</small> | rowspan="2" |{{formatnum:163 586}} | rowspan="2" style="text-align: right;" |'''54,34''' | rowspan="2" |<small>''<code>+16.06</code>''</small> | rowspan="2" style="text-align: center;" |73 | rowspan="2" style="text-align: center;" |67 |- | colspan="2" style="background:#FF8080;line-height:07px;" |<small>[[Partit Socialista (França)|PS]]-[[Leis Ecologistas (LE)|LE]]-[[Partit Comunista Francés|PCF]]</small> |- |Frank Allisio |''Marseille en ordre'' | rowspan="2" |{{formatnum:99 137}} | rowspan="2" |'''35,02''' | rowspan="2" |<small>''<code>+15.57</code>''</small> | rowspan="2" |{{formatnum:121 310}} | rowspan="2" |40,30 | rowspan="2" |<small>''<code>+20.0</code>''</small> | rowspan="2" |34 | rowspan="2" |30 |- | colspan="2" style="background:#002E63;line-height:07px;" |<small>[[RN]]</small> |- |Martine Vassal |''Marseille je t’aime avec Martine Vassal'' | rowspan="2" |{{formatnum:35 131}} | rowspan="2" |'''12,41''' | rowspan="2" |<small>''<code>+9.91</code>''</small> | rowspan="2" |{{formatnum:16 134}} | rowspan="2" |5,36 | rowspan="2" |<small>''<code>-25.39</code>''</small> | rowspan="2" |4 | rowspan="2" |4 |- | colspan="2" style="background:#4B9CD3;line-height:07px;" |[[Los Republicans (partit francés)|<small>LR</small>]]<small>-[[Renaissença (partit politic)|RE]]-[[Horizon|HOR]]-[[Union dels Democratas e Independents|UDI]]-[[Movement Democrata|MoDem]]</small> |- |Sébastien Delogu |''Marseille fière et populaire, avec Sébastien Delogu'' | rowspan="2" |{{formatnum:33 808}} | rowspan="2" |11,94 | rowspan="2" |<small>''<code>+11.1</code>''</small> | colspan="5" rowspan="2" align="center" style="background:grey"|''<big>Retirament</big>'' |- | colspan="2" style="background:#6A0DAD;line-height:07px;" |<small>[[França Insomesa|LFI]]</small> |- |Erwan Davoux |''Marseille pour tous'' | rowspan="2" |{{formatnum:5 248}} | rowspan="2" |1,85 | rowspan="2" |<small>''<code>-4.56</code>''</small> ! colspan="5" rowspan="8" | |- | colspan="2" style="background:#CCCCFF;line-height:07px;" |<small>DVC</small> |- |Christine Juste |''Marseille écologie'' | rowspan="2" |{{formatnum:2 727}} | rowspan="2" |0,96 | rowspan="2" |<small>''<code>Nòu</code>''</small> |- | colspan="2" style="background:#7CFC00;line-height:07px;" |<small>ECO</small> |- |Rémy Bazzali |''Lutte ouvrière - Le camp des travailleurs'' | rowspan="2" |{{formatnum:2 071}} | rowspan="2" |0,73 | rowspan="2" |<small><code>''+0.49''</code></small> |- | colspan="2" style="background:#8B0000;line-height:07px;" |[[Lucha Obrièra|<small>LO</small>]] |- |Coralie Raynaud |''Une liste ouvrière et jeune pour la défense des intérêts'' ''de la population et des services publics'' |rowspan="2" |{{formatnum:1 069}} |rowspan="2" |0,37 |rowspan="2" |''<small><code>-0.26</code></small>'' |- | colspan="2" style="background:#8B0000;line-height:07px"|<small>PT</small> |- | colspan="10" bgcolor="#696969" | |- ! colspan="2" align="left" |Vòtes valids | align="right" |{{formatnum:283074}} | colspan="2" align="right" |97,69 | align="right" |{{formatnum:301030}} | colspan="2" align="right" |97,83 ! colspan="2" rowspan="3" align="left" | |- ! colspan="2" align="left" |Vòtes blancs | align="right" |{{formatnum:3365}} | colspan="2" align="right" |1,16 | align="right" |{{formatnum:3459}} | colspan="2" align="right" |1,12 |- ! colspan="2" align="left" |Vòtes nuls | align="right" |{{formatnum:3342}} | colspan="2" align="right" |1,15 | align="right" |{{formatnum:3215}} | colspan="2" align="right" |1,04 |- ! colspan="2" align="left" |'''Total''' | align="right" |'''{{formatnum:289781}}''' | colspan="2" align="right" |'''100''' | align="right" |'''{{formatnum:307704}}''' | colspan="2" align="right" |'''100''' | align="center" |'''111''' | align="center" |'''101''' |- ! colspan="2" align="left" |Abstencion | align="right" |{{formatnum:265618}} | colspan="2" align="right" |47,82 | align="right" |{{formatnum:247765}} | colspan="2" align="right" |44,60 ! colspan="2" rowspan="2" align="left" | |- ! colspan="2" align="left" |Inscriches / participacion | align="right" |{{formatnum:555399}} | colspan="2" align="right" |52,18 | align="right" |{{formatnum:555469}} | colspan="2" align="right" |55,40 |} == Cònsols per sector == {| class="wikitable centre" style="text-align:center" ! scope="col" |Sector ! colspan="2" scope="col" |Cònsol ara ! colspan="1" scope="col" |Partit ! colspan="2" scope="col" |Cònsol elegit ! colspan="1" scope="col" |Partit |- |[[Marselha]] | style="color:inherit;background:{{party color|Miscellaneous left}}" | |[[Benoît Payan]] |[[PS]] | | | |- |[[Marselha|1èr]] | style="color:inherit;background:{{party color|Miscellaneous left}}" | |Sophie Camard |EDV<ref>EDV = Esquèrra (Divèrs)</ref> | | | |- |[[Marselha|2n]] | style="color:inherit;background:{{party color|Socialist Party (France)}}" | |Anthony Krehmeier |[[Partit Socialista (França)|PS]] | | | |- |[[Marselha|3n]] | style="color:inherit;background:{{party color|The Ecologists (France)}}" | |Didier Jau |[[Leis Ecologistas (LE)|LE]] | | | |- |[[Marselha|4n]] | style="color:inherit;background:{{party color|Miscellaneous left}}" | |Olivia Fortin |EDV | | | |- |[[Marselha|5n]] | style="color:inherit;background:{{party color|Miscellaneous right}}" | |''Ana Maria d'Estiana d'Orves'' |EDV | | | |- |[[Marselha|6n]] | style="color:inherit;background:{{party color|The Republicans (France)}}" | |Silvan Sovestre |[[Los Republicans (partit francés)|LR]] | | | |- |[[Marselha|7n]] | style="color:inherit;background:{{party color|Miscellaneous right}}" | |Marion Bareille |DVD | | | |- |[[Marselha|8n]] | style="color:inherit;background:{{party color|Miscellaneous left}}" | |Nadia Boulainseur |EDV | | | |} == Referéncias == {{Referéncias}} frrar9m5q0bxlvkk2villv9t0j35lac 2497801 2497800 2026-04-09T17:28:04Z Bertault34 59124 2497801 wikitext text/x-wiki L'[[Eleccions municipalas francesas de 2026|eleccion municipala de 2026]] de [[Marselha]] se debanarà lo 15 de març de 2026 per elegir lo [[Cònsol màger|Cònsol]] de [[Marselha]] e lo [[Metropòli d'Ais Marselha Provença|Conselh Municipal de Marselha]], amb un segond torn lo 22 de març. Aquesta eleccion seguís lo mandat de [[Benoît Payan]], [[cònsol màger]] de Marselha dempuèi Decembre de 2020. L'eleccion es esperada per èsser fòrça competitiva, amb de divisions dedins l'esquèrra (entre [[França Insomesa|LFI]] e lo [[Partit Socialista (França)|PS]]) e entre la drecha e l'extrèma-drecha . == Contèxte == [[Benoît Payan]], membre del [[Partit Socialista (França)|Partit Socialista]] (PS), foguèt elegit cònsol mager en 2020, aprèp [[Michèle Rubirola]] qu'aviá servit pas qu'unes meses, demissionèt. Quitèt lo [[Partit Socialista (França)|PS]] après son eleccion per se centrar sus la politica locala puslèu que sus la politica nacionala. [[França Insomesa|LFI]], qu'èra partida d'aquesta majoritat a la debuta, se separèt alara que lo cònsol màger venguèt sempre mai critica del [[Partit politic|partit]]. [[Benoît Payan|Payan]] anoncièt son intencion de se presentar a la reeleccion en 2026 alara que lo membre de [[França Insomesa|LFI]] Sébastien Delogu anoncièt sa intencion de contestar lo cònsol màger. Martina Vassal, candidata per [[Los Republicans (partit francés)|Leis Republicans]] (LR) en 2020, tanben anoncièt son intencion de se presentar. Quitèt son partit en 2022, mas pasmens recebèt lo seu sosten e tanben lo supòrt dels partits de centredrecha [[Renaissença (partit politic)|Renaissança]] (RE) e [[Horizon|Horizons]] (HOR), que la sostenguèron pas en 2020. Lo Senador [[Stéphane Ravier]], candidat pel [[Rassemblament Nacional]] (RN) en 2020, quitèt son partit en 2022 e d'en primièr aviá l'intencion de se presentar amb lo seu partit local "Marselha En Primièr" mas fin finala anoncièt que sosteniá Frank Allisio ([[RN]]). Allisio capitèt a obténer lo sosten d'unes dels aliats pròches de Martine Vassal, los fasent rejónher l'[[Los Republicans (partit francés)|Union de la Drecha per la Republica]] (UDR). == Sistèma electoral == L'eleccion de 2026 serà influenciada per de discussions en cors sus la reforma electorala a Marselha.<ref>{{Ref-web|url=https://www.connexionfrance.com/news/local-election-rule-changes-in-france-and-why-you-may-have-a-new-mayor-in-2026/718142|lenga=en-GB}}</ref> Lo [[President de la Republica Francesa|President]] [[Emmanuel Macron|Macron]] prepausèt que los [[Cònsol màger|cònsols]] de [[París]], [[Lion]], e [[Marselha]] sián elegits per [[Sufragi universau dirècte|sufragi universal dirècte]] puslèu que per un [[collègi electoral]] de conselhièrs de vila, un sistèma ara vist coma "anti-[[Democracia participativa|democratic]]" per unes candidats. == Candidats == === Esquèrra === * [[Benoît Payan]], cònsol ara ([[PS]]). Payan es tanben sostengut pel [[Partit Socialista (França)|PS]], [[Leis Ecologistas (LE)|LE]], [[Partit Comunista Francés|lo PCF]] e PP. * Sébastien Delogu, [[Assemblada Nacionala (França)|Deputat]] ([[França Insomesa|LFI]]). === Drecha === * Martina Vassal, [[President|Presidenta]] del [[Conselh departamental (França)|Conselh Departamental]] de [[Bocas de Ròse]], Conselhièr Municipal ([[Los Republicans (partit francés)|LR]]). Vassal es tanben sostengut pel [[Renaissença (partit politic)|RE]], [[Los Republicans (partit francés)|LR]], [[Horizon|HOR]], [[Union dels Democratas e Independents|UDI]] e [[Movement Democrata|lo MoDem]]. * Erwan Davoux === Rassemblament Nacional === * Frank Allisio, [[Assemblada Nacionala (França)|Deputat]] e Conselhièr Municipal ([[Rassemblament Nacional|RN]]). Allisio es tanben sostengut per UDR e [[Reconquèsta|REC]]. == Campanha electorala == En Novembre de 2025, Frédéric Collart se retirèt de la campanha just aprèp qu'Erwann Davoux anoncièt qu'èra candidat, dins una aliança amb Nora Preziosi.En Decembre de 2025, dins sa primièra reünion de campanha, Sébastien Delogu faguèt de criticas de la [[polícia]]. Franck Allisio e Martine Vassal condamnèron sas paraulas, e tanben lo [[Prefècte de departament|Prefècte del Departament]]. == Sondatges == === Primièr torn === [[Fichièr:Sondages Municipales 2026 – Marseille.svg|vinheta|795x795px|Resultats dels sondatges pel primièr torn]] {| class="wikitable" style="text-align:center;font-size:100%;line-height:14px;" |- style="height:40px;" ! scope="col" rowspan="3" |Fònt ! scope="col" rowspan="3" |Datas ! scope="col" rowspan="3" |Escapolon ! scope="col"|<big>Bazzali</big> ! scope="col"|<big>Delogu</big> ! scope="col"|[[Benoît Payan|<big>Payanas</big>]] ! scope="col" |<big>Espinosa</big> ! scope="col"|<big>Davoux</big> ! scope="col"|<big>Vassal</big> ! scope="col"|<big>Alisio</big> |- ![[Lucha Obrièra|LO]] ![[França Insomesa|LFI]] ![[Partit Socialista (França)|PS]] !ÉAC !DVD<ref>DVD = Drècha (Divèrs)</ref> !DVD ![[Rassemblament Nacional|RN]] |- | style="background:#8B0000"| | style="background:#6A0DAD"| | style="background:#FF8080"| | style="background:#7CFC00"| | style="background:#CCCCFF"| | style="background:#4B9CD3"| | style="background:#002E63"| |- |style="background:aquamarine;" |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/mars/10144-mun-marseille-opinionway-cnews-11-mars.pdf OpinionWay] |4-9 de març de 2026 |818 |1 % |'''12 %''' |style="background:#FFEDED;" |'''36 %''' |— |2 % |'''13 %''' |'''34 %''' |- |style="background:#FFCCCC;"|[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/mars/10107-mun-marseille-ifop-la-provence-1er-mars.pdf Ifop] |23-28 février 2026 |703 |0.5 % |'''13 %''' |style="background:#FFEDED;" |'''35 %''' |— |1.5 % |'''18 %''' |'''32 %''' |- | style="background:#D9FFF6;" |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10101-mun-marseille-cluster-17-politico-26-fevrier.pdf Cluster17] |23-25 de febrièr de 2026 |{{formatnum:807}} |0.5 % |'''15%''' |style="background:#FFEDED;" |'''34%''' |— |2,5'''%''' |'''15%''' |'''33%''' |- | style="background:aquamarine;" |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10094-mun-marseille-opinionway-cnews-europe-1-jdd-23-fevrier.pdf OpinionWay] |16-23 de febrièr de 2026 |{{formatnum:1010}} |< 1 % |'''14%''' |style="background:#FFEDED;" |'''34%''' |2'''%''' |2'''%''' |'''14%''' |style="background:#C1CCE1;" |'''34%''' |- | style="background:#22DEF2" |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10081-mun-marseille-elabe-bfm-la-provence-18-fevrier.pdf Elabe] |9-16 de febrièr de 2026 |800 |1 % |'''12%''' |style="background:#FFEDED;" |'''31%''' |4'''%''' |2'''%''' |'''21%''' |'''29%''' |- | style="background:aquamarine;" |OpinionWay |6-12 de genièr de 2026 |703 |1% |'''14%''' | style="background:#FFEDED;" |'''31%''' |— |3% |'''20%''' | style="background:#C1CCE1;" |'''31%''' |- | style="background:#00FFFF;" |Ipsos |2-8 de genièr de 2026 |801 |1% |'''14%''' | style="background:#FFEDED;" |'''30%''' |— |2% |'''23%''' | style="background:#C1CCE1;" |'''30%''' |- | style="background:#FFCCCC;" |Ifop |25-30 Novembre de 2025 |829 | — |'''15%''' | style="background:#FFEDED;" |'''30%''' |— |2% |'''26%''' |'''27%''' |- | style="background:#D9FFF6;" |Cluster17 |4-7 Novembre de 2025 |816 |0.5% |'''16%''' | style="background:#FFEDED;" |'''29%''' |— | — |'''23%''' | style="background:#C1CCE1;" |'''29%''' |- | style="background:#FFCCCC;" |Ifop |28-31 Octòbre 2025 |700 | — |'''13%''' | style="background:#FFEDED;" |'''32%''' |— | — |'''29%''' |'''23%''' |} === Segond torn === {| class="wikitable centre" style="text-align:center;font-size:95%;line-height:14px" ! rowspan="3" scope="col" |Fònt ! rowspan="3" scope="col" |Datas ! rowspan="3" scope="col" |Escapolon ! scope="col" width="75" |[[La França Insosmesa (LFI)|LFI]] ! scope="col" width="75" |[[Partit Socialista (França)|PS]] - [[Leis Ecologistas (LE)|LE]] - [[Partit Comunista Francés|PCF]] ! scope="col" width="75" |[[Los Republicans (partit francés)|LR]] - [[Renaissença (partit politic)|ENS]] ! scope="col" width="75" |[[Rassemblament Nacional|RN]] ! scope="col" width="75" |MDA<ref>Partit marselhés locau que se sòna : "Marseille D'Abord"</ref> |- !<small>Delogu</small> !<small>Payan</small> !<small>Vassal</small> !<small>Allisio</small> !<small>Ravier</small> |- | style="background:#6A0DAD| | style="background:#FF8080| | style="background:#4B9CD3| | style="background:#002E63| | style="background:#4C516D| |- | style="background:#D9FFF6;" |[http://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/mars/10163-mun-marseille-t2-cluster17-politico-20-mars.pdf Cluster17] |18-19 de març de 2026 |{{formatnum:643}} |— | style="background:#FFEDED;"|'''53''' |8 |39 |— |- | rowspan="2" style="background:aquamarine;" |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/mars/10144-mun-marseille-opinionway-cnews-11-mars.pdf OpinionWay] | rowspan="2" |4-9 de març de 2026 | rowspan="2" |{{formatnum:818}} |— | style="background:#FFEDED;"|'''50''' |13 |37 |— |- |11 | style="background:#FFEDED;"|'''40''' |13 |36 |— |- | rowspan="3" style="background:#FFCCCC;" |[http://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/mars/10107-mun-marseille-ifop-la-provence-1er-mars.pdf Ifop] | rowspan="3" |23-28 de febrièr de 2026 | rowspan="3" |703 |11 | style="background:#FFEDED;"|'''38''' |17 |34 |— |- |— | style="background:#FFEDED;"|'''46''' |18 |36 |— |- |— | style="background:#FFEDED;"|'''55''' |— |45 |— |- | rowspan="2" style="background:aquamarine;" |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10094-mun-marseille-opinionway-cnews-europe-1-jdd-23-fevrier.pdf OpinionWay] | rowspan="2" |16-23 de febrièr de 2026 | rowspan="2" |{{formatnum:1010}} |— | style="background:#FFEDED;"|'''47''' |15 |38 |— |- |13 |36 |14 | style="background:#C1CCE1;"|'''37''' |— |- | rowspan="4" style="background:#22DEF2" |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10081-mun-marseille-elabe-bfm-la-provence-18-fevrier.pdf Elabe] | rowspan="4" |9-16 de febrièr de 2026 | rowspan="4" |800 |12 | style="background:#FFEDED;"|'''34''' |22 |32 |— |- |14 | style="background:#FFEDED;"|'''44''' |— |42 |— |- |— | style="background:#FFEDED;"|'''45''' |23 |32 |— |- |— | style="background:#FFEDED;"|'''56''' |— |44 |— |- | rowspan="2" style="background:aquamarine;" |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/janvier/10053-mun-marseille-opinionway-jdd-17-janvier.pdf OpinionWay] | rowspan="2" |6-12 de genièr de 2026 | rowspan="2" |703 | style="background:#FFEDED;" colspan="2" |'''55'''<br /><small>Payan</small> |— |45 |— |- |15 | style="background:#FFEDED;"|'''43''' |— |42 |— |- | rowspan="2" style="background:#D9FFF6;" |[http://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2025/novembre/10011-mun-marseille-cluster-17-politico-9-novembre.pdf Cluster17] | rowspan="2" |4-7 de novembre de 2025 | rowspan="2" |816 | style="background:#FFEDED;" colspan="2" |'''45'''<br /><small>Payan</small> |25 |30 |— |- |16,5 | style="background:#FFEDED;"|'''30,5''' |24 |29 |— |- | style="background:#FFCCCC;" |[http://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2025/novembre/10010-mun-marseille-ifop-la-provence-7-novembre.pdf Ifop] |Del 28 d'octobre al 3 de novembre de 2025 |700 |— | style="background:#FFEDED;"|'''39''' |34 |27 |— |- | rowspan="2" style="background:#FFCCCC;" |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2025/juin/9960-mun-marseille-ifop-la-provence-25-juin.pdf Ifop] | rowspan="2" |16-21 de junh de 2025 | rowspan="2" |654 |— | style="background:#FFEDED;"|'''41''' |36 |23 |— |- |15 | style="background:#FFEDED;"|'''31''' |29 |14 |11 |} == Resultats == === Resultat generau === {| class="wikitable centre" ! colspan="10" |<big><u>Resultats per las eleccions municipalas de 2026 a Marselha</big></u> |- ! colspan="10" |[[Fichièr:CM Marseille 2026.svg|sens_quadre|533x533px]] |- ! rowspan="2" |Candidat-a ! rowspan="2" scope="col" |Lista ! colspan="3" scope="col" |Primièr torn ! colspan="3" scope="col" |Segond torn ! colspan="2" scope="col" |Sètis |- ! scope="col" |Vòtes ! scope="col" |% !+/- ! scope="col" |Vòtes ! scope="col" |% !+/- ! scope="col" |CM ! scope="col" |CC |- |[[Benoît Payan]] |''Pour Marseille, la gauche, les écologistes et les citoyens rassemblés'' | rowspan="2" |{{formatnum:103 883}} | rowspan="2" style="text-align: right;" |'''36,69''' | rowspan="2" |<small>''<code>+13.25</code>''</small> | rowspan="2" |{{formatnum:163 586}} | rowspan="2" style="text-align: right;" |'''54,34''' | rowspan="2" |<small>''<code>+16.06</code>''</small> | rowspan="2" style="text-align: center;" |73 | rowspan="2" style="text-align: center;" |67 |- | colspan="2" style="background:#FF8080;line-height:07px;" |<small>[[Partit Socialista (França)|PS]]-[[Leis Ecologistas (LE)|LE]]-[[Partit Comunista Francés|PCF]]</small> |- |Frank Allisio |''Marseille en ordre'' | rowspan="2" |{{formatnum:99 137}} | rowspan="2" |'''35,02''' | rowspan="2" |<small>''<code>+15.57</code>''</small> | rowspan="2" |{{formatnum:121 310}} | rowspan="2" |40,30 | rowspan="2" |<small>''<code>+20.0</code>''</small> | rowspan="2" |34 | rowspan="2" |30 |- | colspan="2" style="background:#002E63;line-height:07px;" |<small>[[RN]]</small> |- |Martine Vassal |''Marseille je t’aime avec Martine Vassal'' | rowspan="2" |{{formatnum:35 131}} | rowspan="2" |'''12,41''' | rowspan="2" |<small>''<code>+9.91</code>''</small> | rowspan="2" |{{formatnum:16 134}} | rowspan="2" |5,36 | rowspan="2" |<small>''<code>-25.39</code>''</small> | rowspan="2" |4 | rowspan="2" |4 |- | colspan="2" style="background:#4B9CD3;line-height:07px;" |[[Los Republicans (partit francés)|<small>LR</small>]]<small>-[[Renaissença (partit politic)|RE]]-[[Horizon|HOR]]-[[Union dels Democratas e Independents|UDI]]-[[Movement Democrata|MoDem]]</small> |- |Sébastien Delogu |''Marseille fière et populaire, avec Sébastien Delogu'' | rowspan="2" |{{formatnum:33 808}} | rowspan="2" |11,94 | rowspan="2" |<small>''<code>+11.1</code>''</small> | colspan="5" rowspan="2" align="center" style="background:grey"|''<big>Retirament</big>'' |- | colspan="2" style="background:#6A0DAD;line-height:07px;" |<small>[[França Insomesa|LFI]]</small> |- |Erwan Davoux |''Marseille pour tous'' | rowspan="2" |{{formatnum:5 248}} | rowspan="2" |1,85 | rowspan="2" |<small>''<code>-4.56</code>''</small> ! colspan="5" rowspan="8" | |- | colspan="2" style="background:#CCCCFF;line-height:07px;" |<small>DVC</small> |- |Christine Juste |''Marseille écologie'' | rowspan="2" |{{formatnum:2 727}} | rowspan="2" |0,96 | rowspan="2" |<small>''<code>Nòu</code>''</small> |- | colspan="2" style="background:#7CFC00;line-height:07px;" |<small>ECO</small> |- |Rémy Bazzali |''Lutte ouvrière - Le camp des travailleurs'' | rowspan="2" |{{formatnum:2 071}} | rowspan="2" |0,73 | rowspan="2" |<small><code>''+0.49''</code></small> |- | colspan="2" style="background:#8B0000;line-height:07px;" |[[Lucha Obrièra|<small>LO</small>]] |- |Coralie Raynaud |''Une liste ouvrière et jeune pour la défense des intérêts'' ''de la population et des services publics'' |rowspan="2" |{{formatnum:1 069}} |rowspan="2" |0,37 |rowspan="2" |''<small><code>-0.26</code></small>'' |- | colspan="2" style="background:#8B0000;line-height:07px"|<small>PT</small> |- | colspan="10" bgcolor="#696969" | |- ! colspan="2" align="left" |Vòtes valids | align="right" |{{formatnum:283074}} | colspan="2" align="right" |97,69 | align="right" |{{formatnum:301030}} | colspan="2" align="right" |97,83 ! colspan="2" rowspan="3" align="left" | |- ! colspan="2" align="left" |Vòtes blancs | align="right" |{{formatnum:3365}} | colspan="2" align="right" |1,16 | align="right" |{{formatnum:3459}} | colspan="2" align="right" |1,12 |- ! colspan="2" align="left" |Vòtes nuls | align="right" |{{formatnum:3342}} | colspan="2" align="right" |1,15 | align="right" |{{formatnum:3215}} | colspan="2" align="right" |1,04 |- ! colspan="2" align="left" |'''Total''' | align="right" |'''{{formatnum:289781}}''' | colspan="2" align="right" |'''100''' | align="right" |'''{{formatnum:307704}}''' | colspan="2" align="right" |'''100''' | align="center" |'''111''' | align="center" |'''101''' |- ! colspan="2" align="left" |Abstencion | align="right" |{{formatnum:265618}} | colspan="2" align="right" |47,82 | align="right" |{{formatnum:247765}} | colspan="2" align="right" |44,60 ! colspan="2" rowspan="2" align="left" | |- ! colspan="2" align="left" |Inscriches / participacion | align="right" |{{formatnum:555399}} | colspan="2" align="right" |52,18 | align="right" |{{formatnum:555469}} | colspan="2" align="right" |55,40 |} === Cònsols per sector === {| class="wikitable centre" style="text-align:center" ! scope="col" |Sector !Cònsol sortant ! colspan="2" |Partit ! scope="col" |Cònsol elegit ! colspan="2" |Partit |- |[[Marselha]] |[[Benoît Payan]] |style="background:#FF8080| |[[PS]] |[[Benoît Payan]] |style="background:#FF8080| |[[Partit Socialista (França)|PS]] |- |[[Marselha|1èr]] |Sophie Camard |style="background:#FFC0CB"| |EDV<ref>EDV = Esquèrra (Divèrs)</ref> |Sophie Camard |style="background:#FFC0CB"| |EDV |- |[[Marselha|2n]] |Anthony Krehmeier |style="background:#FF8080| |[[Partit Socialista (França)|PS]] |Anthony Krehmeier |style="background:#FF8080| |[[Partit Socialista (França)|PS]] |- |[[Marselha|3n]] |Didier Jau |style="background:#7CFC00| |[[Leis Ecologistas (LE)|LE]] |Didier Jau |style="background:#7CFC00| |[[Leis Ecologistas (LE)|LE]] |- |[[Marselha|4n]] |Olivia Fortin |style="background:#FFC0CB"| |EDV |Olivia Fortin |style="background:#FFC0CB"| |EDV |- |[[Marselha|5n]] |''Ana Maria d'Estiana d'Orves'' |style="background:#CCCCFF| |DDV |Éléonore Bez |style="background:#002E63| |[[Rassemblament Nacional|RN]] |- |[[Marselha|6n]] |Silvan Sovestre |style="background:#4B9CD3| |[[Los Republicans (partit francés)|LR]] |Olivier Rioult |style="background:#002E63| |[[Rassemblament Nacional|RN]] |- |[[Marselha|7n]] |Marion Bareille |style="background:#CCCCFF| |DDV |Tina Biard-Sansonetti |style="background:#FFC0CB"| |EDV |- |[[Marselha|8n]] |Nadia Boulainseur |style="background:#FFC0CB"| |EDV |Jean-Marc Coppola |style="background:#CC0000| |[[Partit Comunista Francés|PCF]] |} == Vejatz tanben == * [[Eleccions municipalas francesas de 2026|Eleccions municipalas francesas de 2026.]] * [[Eleccions municipalas de 2026 a Tolosa|Eleccions municipalas de 2026 a Tolosa.]] * [[Eleccions municipalas de 2026 a Montpelhèr|Eleccions municipalas de 2026 a Montpelhièr.]] == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} lszefje8rbtq6sze6myqmaraw937062 0 200963 2497805 2026-04-09T18:40:38Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Sent Nectaire]] cap a [[Sent Netère]] 2497805 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent Netère]] 3qqbt0koqbr529g4i4fai3wiyd3fz7w 1 200964 2497807 2026-04-09T18:40:38Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Discutir:Sent Nectaire]] cap a [[Discutir:Sent Netère]] 2497807 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Discutir:Sent Netère]] l4w5r5filay3sg2ppk27yxo66v5eshd 0 200966 2497819 2026-04-10T04:43:48Z Nicolas Eynaud 6858 Creacion de la pagina amb « {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:Dogen.jpg|thumb|right|Representacion de Dogen (sègle XIII).]] '''Dogen''' (19 de genier de [[1200]] - 22 de setembre de [[1253]], [[Tòquio]]) es lo fondator de l'escòla Soto|escòla Sōtō]] dau [[bodisme]] [[japon]]és. Es ansin una importanta figura espirituala e [[filosofia|filosofica]] de l'[[istòria de Japon]]. Orfanèu, Dogen intrèt dins lo [[clergat]] durant son [[adolescéncia]] e s'interessèt rapidament a... » 2497819 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:Dogen.jpg|thumb|right|Representacion de Dogen (sègle XIII).]] '''Dogen''' (19 de genier de [[1200]] - 22 de setembre de [[1253]], [[Tòquio]]) es lo fondator de l'escòla Soto|escòla Sōtō]] dau [[bodisme]] [[japon]]és. Es ansin una importanta figura espirituala e [[filosofia|filosofica]] de l'[[istòria de Japon]]. Orfanèu, Dogen intrèt dins lo [[clergat]] durant son [[adolescéncia]] e s'interessèt rapidament a de questions filosoficas. En [[1223]], quitèt [[Japon]] per anar estudiar lo direccion de mèstres chinés. I descurbiguèt la tradicion [[caodong]] au temple de [[Rujing]]. Aquò li permetèt de « s'esvelhar » e de s'entornar en [[Japon]]. I ensenhèt lo ''shikantaza'', una forma de [[meditacion]] assetada sensa objectiu particular. S'opausèt ai corrents tradicionaus que consideravan que la practica de la meditacion èra un mejan d'arribar a l'esvelh car, per eu, la practica e l'esvelh èran la meteissa causa. Precisèt sa pensada dins lo ''Shōbōgenzō'' (« Tesaur de l'Uelh de la Lèi Vertadiera »), qu'es considerat coma un monument de la [[literatura japonesa]], e dins lo ''Uji'' (« Èsser-temps »). En [[1244]], fondèt lo [[monastèri]] d'[[Eiheiji]] qu'es totjorn un centre important d'ensenhament de sa doctrina e sa filosofia basada sus la practica garda una influéncia significativa dins la pensada japonesa modèrna. == Liames intèrnes == * [[Bodisme]]. * [[Filosofia]]. * [[Meditacion]]. == Bibliografia == * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Girard, « Les waka de Dōgen », dins Jean-Pierre Berthon e Josef A. Kiburz (dir.), ''Japon Pluriel 2, Actes du deuxième colloque de la Société française des études japonaises'', Éditions Philippe Picquier, París, 1998, pp. 193-203. * '''[[francés|(fr)]]''' Yves Leclair, « Dôgen, caillou, bambou, zen », ''La Nouvelle Revue Française'', n° 553, març de 2000, pp. 237-251. == Nòtas e referéncias == <references/> 3m3grvjnipkepiizkwu0nks4chjpqch 2497827 2497819 2026-04-10T10:02:29Z Novaria85 38779 2497827 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:Dogen.jpg|thumb|right|Representacion de Dogen (sègle XIII).]] '''Dogen''' (19 de genier de [[1200]] - 22 de setembre de [[1253]], [[Tòquio]]) es lo fondator de l'[[escòla Soto|escòla Sōtō]] dau [[bodisme]] [[japon]]és. Es ansin una importanta figura espirituala e [[filosofia|filosofica]] de l'[[istòria de Japon]]. Orfanèu, Dogen intrèt dins lo [[clergat]] durant son [[adolescéncia]] e s'interessèt rapidament a de questions filosoficas. En [[1223]], quitèt [[Japon]] per anar estudiar lo direccion de mèstres chinés. I descurbiguèt la tradicion [[caodong]] au temple de [[Rujing]]. Aquò li permetèt de « s'esvelhar » e de s'entornar en [[Japon]]. I ensenhèt lo ''shikantaza'', una forma de [[meditacion]] assetada sensa objectiu particular. S'opausèt ai corrents tradicionaus que consideravan que la practica de la meditacion èra un mejan d'arribar a l'esvelh car, per eu, la practica e l'esvelh èran la meteissa causa. Precisèt sa pensada dins lo ''Shōbōgenzō'' (« Tesaur de l'Uelh de la Lèi Vertadiera »), qu'es considerat coma un monument de la [[literatura japonesa]], e dins lo ''Uji'' (« Èsser-temps »). En [[1244]], fondèt lo [[monastèri]] d'[[Eiheiji]] qu'es totjorn un centre important d'ensenhament de sa doctrina e sa filosofia basada sus la practica garda una influéncia significativa dins la pensada japonesa modèrna. == Liames intèrnes == * [[Bodisme]]. * [[Filosofia]]. * [[Meditacion]]. == Bibliografia == * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Girard, « Les waka de Dōgen », dins Jean-Pierre Berthon e Josef A. Kiburz (dir.), ''Japon Pluriel 2, Actes du deuxième colloque de la Société française des études japonaises'', Éditions Philippe Picquier, París, 1998, pp. 193-203. * '''[[francés|(fr)]]''' Yves Leclair, « Dôgen, caillou, bambou, zen », ''La Nouvelle Revue Française'', n° 553, març de 2000, pp. 237-251. == Nòtas e referéncias == <references/> 9vncul9mgoj8tghujlhm1l9if3zhavu 0 200967 2497823 2026-04-10T09:23:53Z Thebiggangwiki 63072 Crèa en tradusissent la pagina « [[:es:Special:Redirect/revision/172902599|Gianni Matheja]] » 2497823 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Gianni_Matheja_Speech.jpg|vinheta|Gianni Matheja a Berlin en 2025]] '''Gianni Matheja''' (nascut lo [[14 de març]] de [[2005]] a [[Berlin]]) es una [[jornalista]], productora de vidèo web e estudianta alemanda. Dempuèi 2025, a presentat un programa de ràdio mensual sus ''Rundfunk Berlin-Brandenburg'' e es reportaire de television pel programa d'informacions pels enfants de ZDF . == Biografia == Matheja cresquèt a Berlin e es lo filh d'una maire soleta. Son paire es originari d' [[Itàlia]] e abandonèt la familha quand aviá 10 ans.<ref>{{Ref-libre|url=https://www.google.de/books/edition/K%C3%BCmmern_und_K%C3%A4mpfen/5nx9zwEACAAJ?hl=en|isbn=978-3-442-31703-5}}</ref> A l'edat de 14 ans, testifiquèt contra son paire dins un tribunal [[Potsdam|de Potsdam]].<ref>https://krautreporter.de/politik-und-macht/4378-warum-gianni-17-fur-seine-mutter-kampft</ref> Dempuèi 2017, a frequentat ''Lilienthal-Gymnasium'' a Steglitz-Zehlendorf e, pendent sa primièra annada d'escòla, participèt al Concors de Debat de Berlin, ont ganhèt lo títol de "melhor locutor" dins un debat en lenga anglesa.<ref>https://lilienthal-gymnasium-berlin.de/erfolgreiche-juniors-beim-debating-contest-2018/</ref> En 2021, moderèt una discussion de taula redonda amb los candidats dirèctes de sa circonscripcion a son escòla, a l'escasença de las eleccions federalas. Demest eles i aviá Birgit Malsack-Winkelmann, un Reichsburger que foguèt mai tard arrestat. == Carrièra == A 17 ans, Matheja lancèt son pròpri podcast.<ref name=":0">https://www.zeit.de/zett/2022-10/jugendwort-jahr-2022-jugendsprache</ref> En junh de 2022, sortiguèt lo primièr episòdi de ''"Social Germany"''. Cada episòdi abordava un tèma sociopolitic. La màger part dels episòdis se centrava sus de debats actuals e presentava un convidat important, atal coma un expert scientific o jornalistic. De còps, las convèrsas inclusián tanben d'autres joves. [[Fichièr:Gianni-Matheja-Alexandria-Ocasio-Cortez-2026.jpg|vinheta|299x299px|Gianni Matheja e [[Alexandria Ocasio-Cortez]] a Berlin]] En 2024, Matheja moderèt de lecturas amb Katja Riemann e contunhèt son format de podcast sus [[YouTube]], ont entrevistèt Lea van Acken e Marcel Fratzscher, entre d’autres.<ref>https://www.saarbruecker-zeitung.de/saarland/saar-pfalz-kreis/homburg/homburg-katja-riemann-mit-zeit-der-zaeune-bei-der-hombuch-2024_aid-121616379</ref> En octobre, en concomiténcia amb lo començament de sos estudis, comencèt de publicar de vidèos sus TikTok e [[Instagram]] jol nom de ''Gianni studiert'', que representavan satiricament la vida quotidiana dels estudiants universitaris.<ref>https://www.zeit.de/campus/2025-03/uni-memes-studium-humor-social-media</ref> En mai de 2025, prononcièt lo discors d'inauguracion als jorns d'informacion de son universitat, un discors tradicionalament donat dins las annadas precedentas pel [[President|rector]] Günther Ziegler . Son discors venguèt viral suls mèdias socials. Dempuèi junh de 2025, Matheja presenta lo programa de ràdio mensual ''Blue Moon'' sus <nowiki><i id="mwPQ">rbb</i></nowiki>.<ref>https://www.ardsounds.de/episode/urn:ard:episode:91bd3b263f90d0ff/<nowiki/>{{Ref-web|url=https://www.ardsounds.de/episode/urn:ard:episode:91bd3b263f90d0ff/}}</ref> En decembre, apareguèt coma reportèra dins lo programa d'informacions pels enfants ''Logo!'' sus ''ZDF.''<ref>https://www.zdf.de/video/magazine/logo-154/gianni-weihnachtsbaumkauf-100</ref> Matheja revèla pas çò qu'estúdia. Expliquèt qu'aquò es degut a de rasons d'anonimat sul campus.<ref>https://campusradio-mainz.de/2025/07/14/gianni-studiert/</ref> Viu entre [[Berlin]], [[Potsdam]], e [[Maiança|Mainz]].<ref>https://www.zeit.de/wissen/2026-02/universitaet-leben-alltag-uni-podcast</ref> En 2022, ''Die Zeit'' l'includiguèt demest las 20 estelas naissantas de sa generacion.<ref name=":0">{{Ref-publicacion|url=https://www.zeit.de/zett/2022-10/jugendwort-jahr-2022-jugendsprache}}</ref> == Referéncias == <references /> 3354bdkbx31dbtvlyiw1k97ub2h67bi 2497824 2497823 2026-04-10T09:24:52Z Thebiggangwiki 63072 2497824 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Gianni Matheja before graduation.jpg|vinheta|Gianni Matheja a Berlin ]] '''Gianni Matheja''' (nascut lo [[14 de març]] de [[2005]] a [[Berlin]]) es una [[jornalista]], productora de vidèo web e estudianta alemanda. Dempuèi 2025, a presentat un programa de ràdio mensual sus ''Rundfunk Berlin-Brandenburg'' e es reportaire de television pel programa d'informacions pels enfants de ZDF . == Biografia == Matheja cresquèt a Berlin e es lo filh d'una maire soleta. Son paire es originari d' [[Itàlia]] e abandonèt la familha quand aviá 10 ans.<ref>{{Ref-libre|url=https://www.google.de/books/edition/K%C3%BCmmern_und_K%C3%A4mpfen/5nx9zwEACAAJ?hl=en|isbn=978-3-442-31703-5}}</ref> A l'edat de 14 ans, testifiquèt contra son paire dins un tribunal [[Potsdam|de Potsdam]].<ref>https://krautreporter.de/politik-und-macht/4378-warum-gianni-17-fur-seine-mutter-kampft</ref> Dempuèi 2017, a frequentat ''Lilienthal-Gymnasium'' a Steglitz-Zehlendorf e, pendent sa primièra annada d'escòla, participèt al Concors de Debat de Berlin, ont ganhèt lo títol de "melhor locutor" dins un debat en lenga anglesa.<ref>https://lilienthal-gymnasium-berlin.de/erfolgreiche-juniors-beim-debating-contest-2018/</ref> En 2021, moderèt una discussion de taula redonda amb los candidats dirèctes de sa circonscripcion a son escòla, a l'escasença de las eleccions federalas. Demest eles i aviá Birgit Malsack-Winkelmann, un Reichsburger que foguèt mai tard arrestat. == Carrièra == A 17 ans, Matheja lancèt son pròpri podcast.<ref name=":0">https://www.zeit.de/zett/2022-10/jugendwort-jahr-2022-jugendsprache</ref> En junh de 2022, sortiguèt lo primièr episòdi de ''"Social Germany"''. Cada episòdi abordava un tèma sociopolitic. La màger part dels episòdis se centrava sus de debats actuals e presentava un convidat important, atal coma un expert scientific o jornalistic. De còps, las convèrsas inclusián tanben d'autres joves. [[Fichièr:Gianni-Matheja-Alexandria-Ocasio-Cortez-2026.jpg|vinheta|299x299px|Gianni Matheja e [[Alexandria Ocasio-Cortez]] a Berlin]] En 2024, Matheja moderèt de lecturas amb Katja Riemann e contunhèt son format de podcast sus [[YouTube]], ont entrevistèt Lea van Acken e Marcel Fratzscher, entre d’autres.<ref>https://www.saarbruecker-zeitung.de/saarland/saar-pfalz-kreis/homburg/homburg-katja-riemann-mit-zeit-der-zaeune-bei-der-hombuch-2024_aid-121616379</ref> En octobre, en concomiténcia amb lo començament de sos estudis, comencèt de publicar de vidèos sus TikTok e [[Instagram]] jol nom de ''Gianni studiert'', que representavan satiricament la vida quotidiana dels estudiants universitaris.<ref>https://www.zeit.de/campus/2025-03/uni-memes-studium-humor-social-media</ref> En mai de 2025, prononcièt lo discors d'inauguracion als jorns d'informacion de son universitat, un discors tradicionalament donat dins las annadas precedentas pel [[President|rector]] Günther Ziegler . Son discors venguèt viral suls mèdias socials. Dempuèi junh de 2025, Matheja presenta lo programa de ràdio mensual ''Blue Moon''.<ref>https://www.ardsounds.de/episode/urn:ard:episode:91bd3b263f90d0ff/<nowiki/>{{Ref-web|url=https://www.ardsounds.de/episode/urn:ard:episode:91bd3b263f90d0ff/}}</ref> En decembre, apareguèt coma reportèra dins lo programa d'informacions pels enfants ''Logo!'' sus ''ZDF.''<ref>https://www.zdf.de/video/magazine/logo-154/gianni-weihnachtsbaumkauf-100</ref> Matheja revèla pas çò qu'estúdia. Expliquèt qu'aquò es degut a de rasons d'anonimat sul campus.<ref>https://campusradio-mainz.de/2025/07/14/gianni-studiert/</ref> Viu entre [[Berlin]], [[Potsdam]], e [[Maiança|Mainz]].<ref>https://www.zeit.de/wissen/2026-02/universitaet-leben-alltag-uni-podcast</ref> En 2022, ''Die Zeit'' l'includiguèt demest las 20 estelas naissantas de sa generacion.<ref name=":0">{{Ref-publicacion|url=https://www.zeit.de/zett/2022-10/jugendwort-jahr-2022-jugendsprache}}</ref> == Referéncias == <references /> 5ev0ls8qtobujg6vshpsmngaz6xr5s0