Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 6016 2497876 2486431 2026-04-11T10:43:26Z Poiuytrell 61256 2497876 wikitext text/x-wiki {{omon|Chaumont}} {{Comuna italiana |carta=oc |nom= Chaumont |nomItalian= Chiomonte |imatge=Chiomonte.jpg |blason= |reg=PMN |prov=TO |istat=001080 |cp=10050 |tel=0122 |latitudgrad=45 |latitudminuta=7 |latitudsegonda=0 |longitudgrad=6 |longitudminuta=59 |longitudsegonda=0 |mej=750 |km²=26 |pop={{popit001|080}} |data-pop={{popit001|0}} |dens=39 |Conse=Roberto Garbati (2019) |còde_cadastre= C639 |Gentili= chaumontés, chaumontesa |Patron= San Sebastiano ([[sant Sebastian]]) |Fèsta_patronala=[[20 de genièr]] |sit_web=http://www.comune.chiomonte.to.it/}} [[File:Chiomonte - Chaumont.jpg|thumb|300px|left|Paneu bilingue Chiomonte - Cháumount]] '''Chaumont'''<ref>http://www.espaci-occitan.org/oc/occitan-e-occitania/occitania-e-valadas-occitanas/valadas-occitanas/</ref><ref>https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/98b.html</ref><ref>https://fr.calameo.com/read/000047076072695ed24eb</ref><ref>''Cháumount'' dins la [[nòrma de l'escòla dau Pò]]</ref> (''Chiomonte'' oficialament en [[italian]]) es una comuna d'[[Occitània]],<ref>[https://web.archive.org/web/20180319005133/http://www.comune.chiomonte.to.it/storia-e-tradizioni/chiomonte-occitano/ "Chiomonte occitano"] sul site de la comuna.</ref> dins la [[Val d'Ors]] ([[Valadas Occitanas]]). Administrativament es dins la [[Ciutat Metropolitana de Turin]] e la [[Piemont|region de Piemont]] de l’[[Itàlia|estat italian]]. ==Geografia== La comuna s’estend mai que tot a l’envèrs ente arriba au Plan dau Frais, velh pastural que dins le sècle passat es vengut un pòst famós pel torisme de l’esquí. Es ben probable qu’en origina le vilatge se trobesse dau cant virat au solelh, au lòng del la velha via galoromana e après se sie desvelopat ente se tròba per le chambiament de traçat de la via. Es encara ben clara la part centrala d’origina medievala atraversaa da la via principala que partaja le país en quatre quartiers: * a l’oèst Le Riu, le plus velh, marcat dau cors dau riu e au som de la part occidentala da la Pòrta de França, que a pus laissat traça; * le quartier Fond de Juilarda; * au centre dau país le quartier de La Plaça ente se tròben lo mai des maisons * a l’est Le Puèi qu’es mai recent. Dau cant de l’adreit se tròben, sus una dòuça penta au metz de vinhas, las Ramats, una anciana proprietat de l’Abadia Novalesa, abitats dempuèi l’epòca preistorica (rests retrobats a La Madalena que van dau Neolitic mai recent a la segunda Etat dau Fèrre). ==Istòria== L’ancian vilatge, já testimoniat ental 739 coma ''Camundis'' dins le testament d’Abbone relatiu a la fondacion de l’Abadia de Novalèisa, devaria prene son nom da la forma Caput montis o moncium, que clarzis ben l’origina. Chaumont aul es estat per ben quatre sècles la bòina dau Daufinat quand fasia partia dels Escartons fins au Tractat d’Utrecht dau 1713 ente a passat a los Savòia. ==Personas ligadas a la comuna== * [[Giorgio Des Geneys]], amiral creator de la flòta del reialme de Sardenha, naissut a Chaumont en 1761 * [[Joan Sibille]], lingüista occitan especialista dau [[vivaroaupenc]] que sos aujòus venon de Chaumont ==Ligams extèrnes== * [https://www.comune.chiomonte.to.it/ Sit oficial de la comuna] * [https://web.archive.org/web/20210927034321/https://www.comune.chiomonte.to.it/wp-content/uploads/2012/05/STATUTO_chiomonte.pdf Estatut de la comuna] * [http://www.frais.it/ Sit oficial de la fraccion del Plan dau Frais] * [https://web.archive.org/web/20200805193848/http://chambradoc.it/chiomonte/chiomonte.page Presentacion en occitan de Chaumont sul sit de ''Chambra d’Oc''] ==Nòtas e referéncias== <references /> {{Comunas de las Valadas Occitanas}} [[Categoria:Val d'Ors]] [[Categoria:Comuna de la província de Turin]] [[Categoria:Comuna de las Valadas Occitanas]] [[Categoria:Comuna de la region de Piemont|Chaumont]] fdc1uco9869rampk2o3h9u0eb42flky 2497877 2497876 2026-04-11T10:45:16Z Poiuytrell 61256 /* Toponimia */ 2497877 wikitext text/x-wiki {{omon|Chaumont}} {{Comuna italiana |carta=oc |nom= Chaumont |nomItalian= Chiomonte |imatge=Chiomonte.jpg |blason= |reg=PMN |prov=TO |istat=001080 |cp=10050 |tel=0122 |latitudgrad=45 |latitudminuta=7 |latitudsegonda=0 |longitudgrad=6 |longitudminuta=59 |longitudsegonda=0 |mej=750 |km²=26 |pop={{popit001|080}} |data-pop={{popit001|0}} |dens=39 |Conse=Roberto Garbati (2019) |còde_cadastre= C639 |Gentili= chaumontés, chaumontesa |Patron= San Sebastiano ([[sant Sebastian]]) |Fèsta_patronala=[[20 de genièr]] |sit_web=http://www.comune.chiomonte.to.it/}} [[File:Chiomonte - Chaumont.jpg|thumb|300px|left|Paneu bilingue Chiomonte - Cháumount]] '''Chaumont'''<ref>http://www.espaci-occitan.org/oc/occitan-e-occitania/occitania-e-valadas-occitanas/valadas-occitanas/</ref><ref>https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/98b.html</ref><ref>https://fr.calameo.com/read/000047076072695ed24eb</ref><ref>''Cháumount'' dins la [[nòrma de l'escòla dau Pò]]</ref> (''Chiomonte'' oficialament en [[italian]]) es una comuna d'[[Occitània]],<ref>[https://web.archive.org/web/20180319005133/http://www.comune.chiomonte.to.it/storia-e-tradizioni/chiomonte-occitano/ "Chiomonte occitano"] sul site de la comuna.</ref> dins la [[Val d'Ors]] ([[Valadas Occitanas]]). Administrativament es dins la [[Ciutat Metropolitana de Turin]] e la [[Piemont|region de Piemont]] de l’[[Itàlia|estat italian]]. == Toponimia == '''Chaumont''' [chòwmun]<ref>https://journals.openedition.org/rlr/2334?lang=oc</ref> ==Geografia== La comuna s’estend mai que tot a l’envèrs ente arriba au Plan dau Frais, velh pastural que dins le sècle passat es vengut un pòst famós pel torisme de l’esquí. Es ben probable qu’en origina le vilatge se trobesse dau cant virat au solelh, au lòng del la velha via galoromana e après se sie desvelopat ente se tròba per le chambiament de traçat de la via. Es encara ben clara la part centrala d’origina medievala atraversaa da la via principala que partaja le país en quatre quartiers: * a l’oèst Le Riu, le plus velh, marcat dau cors dau riu e au som de la part occidentala da la Pòrta de França, que a pus laissat traça; * le quartier Fond de Juilarda; * au centre dau país le quartier de La Plaça ente se tròben lo mai des maisons * a l’est Le Puèi qu’es mai recent. Dau cant de l’adreit se tròben, sus una dòuça penta au metz de vinhas, las Ramats, una anciana proprietat de l’Abadia Novalesa, abitats dempuèi l’epòca preistorica (rests retrobats a La Madalena que van dau Neolitic mai recent a la segunda Etat dau Fèrre). ==Istòria== L’ancian vilatge, já testimoniat ental 739 coma ''Camundis'' dins le testament d’Abbone relatiu a la fondacion de l’Abadia de Novalèisa, devaria prene son nom da la forma Caput montis o moncium, que clarzis ben l’origina. Chaumont aul es estat per ben quatre sècles la bòina dau Daufinat quand fasia partia dels Escartons fins au Tractat d’Utrecht dau 1713 ente a passat a los Savòia. ==Personas ligadas a la comuna== * [[Giorgio Des Geneys]], amiral creator de la flòta del reialme de Sardenha, naissut a Chaumont en 1761 * [[Joan Sibille]], lingüista occitan especialista dau [[vivaroaupenc]] que sos aujòus venon de Chaumont ==Ligams extèrnes== * [https://www.comune.chiomonte.to.it/ Sit oficial de la comuna] * [https://web.archive.org/web/20210927034321/https://www.comune.chiomonte.to.it/wp-content/uploads/2012/05/STATUTO_chiomonte.pdf Estatut de la comuna] * [http://www.frais.it/ Sit oficial de la fraccion del Plan dau Frais] * [https://web.archive.org/web/20200805193848/http://chambradoc.it/chiomonte/chiomonte.page Presentacion en occitan de Chaumont sul sit de ''Chambra d’Oc''] ==Nòtas e referéncias== <references /> {{Comunas de las Valadas Occitanas}} [[Categoria:Val d'Ors]] [[Categoria:Comuna de la província de Turin]] [[Categoria:Comuna de las Valadas Occitanas]] [[Categoria:Comuna de la region de Piemont|Chaumont]] cdvzy27tafxs5ld4ncexc14jfyo3et2 2497878 2497877 2026-04-11T10:47:17Z Poiuytrell 61256 /* Geografia */ 2497878 wikitext text/x-wiki {{omon|Chaumont}} {{Comuna italiana |carta=oc |nom= Chaumont |nomItalian= Chiomonte |imatge=Chiomonte.jpg |blason= |reg=PMN |prov=TO |istat=001080 |cp=10050 |tel=0122 |latitudgrad=45 |latitudminuta=7 |latitudsegonda=0 |longitudgrad=6 |longitudminuta=59 |longitudsegonda=0 |mej=750 |km²=26 |pop={{popit001|080}} |data-pop={{popit001|0}} |dens=39 |Conse=Roberto Garbati (2019) |còde_cadastre= C639 |Gentili= chaumontés, chaumontesa |Patron= San Sebastiano ([[sant Sebastian]]) |Fèsta_patronala=[[20 de genièr]] |sit_web=http://www.comune.chiomonte.to.it/}} [[File:Chiomonte - Chaumont.jpg|thumb|300px|left|Paneu bilingue Chiomonte - Cháumount]] '''Chaumont'''<ref>http://www.espaci-occitan.org/oc/occitan-e-occitania/occitania-e-valadas-occitanas/valadas-occitanas/</ref><ref>https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/98b.html</ref><ref>https://fr.calameo.com/read/000047076072695ed24eb</ref><ref>''Cháumount'' dins la [[nòrma de l'escòla dau Pò]]</ref> (''Chiomonte'' oficialament en [[italian]]) es una comuna d'[[Occitània]],<ref>[https://web.archive.org/web/20180319005133/http://www.comune.chiomonte.to.it/storia-e-tradizioni/chiomonte-occitano/ "Chiomonte occitano"] sul site de la comuna.</ref> dins la [[Val d'Ors]] ([[Valadas Occitanas]]). Administrativament es dins la [[Ciutat Metropolitana de Turin]] e la [[Piemont|region de Piemont]] de l’[[Itàlia|estat italian]]. == Toponimia == '''Chaumont''' [chòwmun]<ref>https://journals.openedition.org/rlr/2334?lang=oc</ref> ==Geografia== La comuna s’estend mai que tot a l’envèrs ente arriba au Plan dau Frais, velh pastural que dins le sègle passat es vengut un luec famós pel torisme de l’esquí. Es ben probable qu’en origina le vilatge se trobèsse dau cant virat au solelh, au lòng del la velha via gallo-romana e après se sie desvelopat ente se tròba per le chambiament de traçat de la via. Es encara ben clara la part centrala d’origina medievala atraversaa da la via principala que partatja le país en quatre quartiers: * a l’oèst Le Riu, le plus velh, marcat dau cors dau riu e au som de la part occidentala da la Pòrta de França, que a pus laissat traça; * le quartier Fond de Juilarda; * au centre dau país le quartier de La Plaça ente se tròben lo mai des maisons. * a l’est Le Puèi qu’es mai recent. Dau cant de l’adreit se tròben, sus una dòuça penta au metz de vinhas, las Ramats, una anciana proprietat de l’Abadia Novalesa, abitats dempuèi l’epòca preistorica (rests retrobats a La Madalena que van dau Neolitic mai recent a la segunda Etat dau Fèrre). ==Istòria== L’ancian vilatge, já testimoniat ental 739 coma ''Camundis'' dins le testament d’Abbone relatiu a la fondacion de l’Abadia de Novalèisa, devaria prene son nom da la forma Caput montis o moncium, que clarzis ben l’origina. Chaumont aul es estat per ben quatre sècles la bòina dau Daufinat quand fasia partia dels Escartons fins au Tractat d’Utrecht dau 1713 ente a passat a los Savòia. ==Personas ligadas a la comuna== * [[Giorgio Des Geneys]], amiral creator de la flòta del reialme de Sardenha, naissut a Chaumont en 1761 * [[Joan Sibille]], lingüista occitan especialista dau [[vivaroaupenc]] que sos aujòus venon de Chaumont ==Ligams extèrnes== * [https://www.comune.chiomonte.to.it/ Sit oficial de la comuna] * [https://web.archive.org/web/20210927034321/https://www.comune.chiomonte.to.it/wp-content/uploads/2012/05/STATUTO_chiomonte.pdf Estatut de la comuna] * [http://www.frais.it/ Sit oficial de la fraccion del Plan dau Frais] * [https://web.archive.org/web/20200805193848/http://chambradoc.it/chiomonte/chiomonte.page Presentacion en occitan de Chaumont sul sit de ''Chambra d’Oc''] ==Nòtas e referéncias== <references /> {{Comunas de las Valadas Occitanas}} [[Categoria:Val d'Ors]] [[Categoria:Comuna de la província de Turin]] [[Categoria:Comuna de las Valadas Occitanas]] [[Categoria:Comuna de la region de Piemont|Chaumont]] onxzqnjsp8k53idfgaa94bvssubflz5 2497879 2497878 2026-04-11T10:48:37Z Poiuytrell 61256 /* Istòria */ 2497879 wikitext text/x-wiki {{omon|Chaumont}} {{Comuna italiana |carta=oc |nom= Chaumont |nomItalian= Chiomonte |imatge=Chiomonte.jpg |blason= |reg=PMN |prov=TO |istat=001080 |cp=10050 |tel=0122 |latitudgrad=45 |latitudminuta=7 |latitudsegonda=0 |longitudgrad=6 |longitudminuta=59 |longitudsegonda=0 |mej=750 |km²=26 |pop={{popit001|080}} |data-pop={{popit001|0}} |dens=39 |Conse=Roberto Garbati (2019) |còde_cadastre= C639 |Gentili= chaumontés, chaumontesa |Patron= San Sebastiano ([[sant Sebastian]]) |Fèsta_patronala=[[20 de genièr]] |sit_web=http://www.comune.chiomonte.to.it/}} [[File:Chiomonte - Chaumont.jpg|thumb|300px|left|Paneu bilingue Chiomonte - Cháumount]] '''Chaumont'''<ref>http://www.espaci-occitan.org/oc/occitan-e-occitania/occitania-e-valadas-occitanas/valadas-occitanas/</ref><ref>https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/98b.html</ref><ref>https://fr.calameo.com/read/000047076072695ed24eb</ref><ref>''Cháumount'' dins la [[nòrma de l'escòla dau Pò]]</ref> (''Chiomonte'' oficialament en [[italian]]) es una comuna d'[[Occitània]],<ref>[https://web.archive.org/web/20180319005133/http://www.comune.chiomonte.to.it/storia-e-tradizioni/chiomonte-occitano/ "Chiomonte occitano"] sul site de la comuna.</ref> dins la [[Val d'Ors]] ([[Valadas Occitanas]]). Administrativament es dins la [[Ciutat Metropolitana de Turin]] e la [[Piemont|region de Piemont]] de l’[[Itàlia|estat italian]]. == Toponimia == '''Chaumont''' [chòwmun]<ref>https://journals.openedition.org/rlr/2334?lang=oc</ref> ==Geografia== La comuna s’estend mai que tot a l’envèrs ente arriba au Plan dau Frais, velh pastural que dins le sègle passat es vengut un luec famós pel torisme de l’esquí. Es ben probable qu’en origina le vilatge se trobèsse dau cant virat au solelh, au lòng del la velha via gallo-romana e après se sie desvelopat ente se tròba per le chambiament de traçat de la via. Es encara ben clara la part centrala d’origina medievala atraversaa da la via principala que partatja le país en quatre quartiers: * a l’oèst Le Riu, le plus velh, marcat dau cors dau riu e au som de la part occidentala da la Pòrta de França, que a pus laissat traça; * le quartier Fond de Juilarda; * au centre dau país le quartier de La Plaça ente se tròben lo mai des maisons. * a l’est Le Puèi qu’es mai recent. Dau cant de l’adreit se tròben, sus una dòuça penta au metz de vinhas, las Ramats, una anciana proprietat de l’Abadia Novalesa, abitats dempuèi l’epòca preistorica (rests retrobats a La Madalena que van dau Neolitic mai recent a la segunda Etat dau Fèrre). ==Istòria== L’ancian vilatge, ja testimoniat ental 739 coma ''Camundis'' dins le testament d’Abbone relatiu a la fondacion de l’Abadia de Novalèisa, devaria prene son nom da la forma ''Caput montis'' o ''moncium'', que clarzís ben l’origina. Chaumont aul es estat per ben quatre sègles la bòina dau Daufinat quand fasia partia dels Escartons fins au [[Tractat d’Utrecht]] dau 1713 ente a passat a los Savòia. ==Personas ligadas a la comuna== * [[Giorgio Des Geneys]], amiral creator de la flòta del reialme de Sardenha, naissut a Chaumont en 1761 * [[Joan Sibille]], lingüista occitan especialista dau [[vivaroaupenc]] que sos aujòus venon de Chaumont ==Ligams extèrnes== * [https://www.comune.chiomonte.to.it/ Sit oficial de la comuna] * [https://web.archive.org/web/20210927034321/https://www.comune.chiomonte.to.it/wp-content/uploads/2012/05/STATUTO_chiomonte.pdf Estatut de la comuna] * [http://www.frais.it/ Sit oficial de la fraccion del Plan dau Frais] * [https://web.archive.org/web/20200805193848/http://chambradoc.it/chiomonte/chiomonte.page Presentacion en occitan de Chaumont sul sit de ''Chambra d’Oc''] ==Nòtas e referéncias== <references /> {{Comunas de las Valadas Occitanas}} [[Categoria:Val d'Ors]] [[Categoria:Comuna de la província de Turin]] [[Categoria:Comuna de las Valadas Occitanas]] [[Categoria:Comuna de la region de Piemont|Chaumont]] 2pu4ufqkn08h6ebs73rmx8sl69r4bcv 0 12134 2497874 2463895 2026-04-11T09:48:46Z Poiuytrell 61256 2497874 wikitext text/x-wiki {{esbòs}} {{Dialècte Lemosin}} {{Infobox Comuna de França | carta = oc | nom = Chasteunuòu | nom2 = ''Châteauneuf-la-Forêt'' | imatge = Église_et_monument_aux_morts_de_Châteauneuf-la-Forêt.jpg | descripcion = L'egleisa e lo monument aus mòrts. | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Châteauneuf-la-Forêt_(Haute-Vienne).svg | escais = | ist = {{Lemosin}} | region = {{Novela Aquitània}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limòtges|Limòtges]] | canton = [[Canton d'Aimostier|Aimostier]] ([[chapluòc]] dau [[canton de Chasteunuòu]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Briança Combada|CC de Briança Combada]] (residéncia) | insee = 87040 | cp = 87130 | cònsol = Françoise Rivet | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = los chasteunuòus | longitud = 1.60694444444 | latitud = 45.7138888889 | alt mej = | alt mini = 336 | alt maxi = 644 | ectaras = | km² = 29.25 |}} '''Chasteunuòu'''<ref>http://www.archive.org/stream/charteschroniqu00unkngoog/charteschroniqu00unkngoog_djvu.txt</ref> (''Châteauneuf-la-Forêt'' en [[francés]]) es una comuna [[Lemosin (Occitània)|lemosina]] situada dins lo [[departaments francés|departament]] de la [[Nauta Vinhana]] e la [[regions francesas|region]] de la [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Sos abitants s'apelan los chasteunuòus. ==Geografia== [[Imatge:Commune de Châteauneuf-la-Forêt.png|miniatura|gaucha|Situacion de Chasteunuòu en Nauta Vinhana]] [[Imatge:Map commune FR insee code 87040.png|vignette|upright=1.8|left|Mapa de la comuna e de las comunas vesinas.]]{{clr}} ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Chasteunuòu | nòrd = [[Nòuvic (Montanha Lemosina)|Nòuvic]] | nòrd-èst = | èst = [[Senta Anna-Sent Príech]] | sud-èst = [[Suçac]] | sud = [[La Crosilha (Lemosin)|La Crosilha]] | sud-oèst = [[Sent Mèrd]] | oèst = [[Linards]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Fòrmas ancianas : ''Castello novo'' en 1032-51, ''Castelli novi'' vers 1127, davant 1140, ''a Chastellnou'' vers 1170, ''de Castronovo'' en 1270, 1425, ''Chasteunuou'' en 1314. Prononciat ['ʃa:tœɲo] <ref name = yla>Yves Lavalade, ''Dictionnaire toponymique de la Haute-Vienne'', n° 40, ed. Lucien Souny, 2000</ref>. </br> 'Quò's un compausat frequent dau resultat dau latin ''castellum'' (d'un pus ancian ''castrum'') e de l'adjectiu ''nòu'', ''nau'' o ''nuèu'', etc, de ''novum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 154</ref>{{,}}<ref name = yla/>. Indica un vilatge fortificat o un chasteu fòrt de l'Edat Mejana <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 26638</ref>. ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=87040 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= mai de [[2020]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Françoise Rivet |Partit= sens |Qualitat= massaira quinesiterapeuta }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin=2020 |Identitat=Jean Bariaud |Partit=divers drecha |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2002]] |Fin= 2014 |Identitat= Marc Montaudon |Partit= [[PCF]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin=2002 |Identitat=Micheline Piedfort |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1994]] |Fin= 2001 |Identitat= Jean-Pierre Bonneval |Partit= [[UDF]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1989]] |Fin= 1994 |Identitat= Claude Dupré |Partit= divers drecha |Qualitat= conselhier departamentau }} {{Elegit |Debuta= [[1985]] |Fin=1989 |Identitat=Robert Dumeylet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1971]] |Fin= 1985 |Identitat= Michel Sinibaldi |Partit=PSU |Qualitat= engenhaire TPE }} {{Elegit |Debuta= mai de [[1935]] |Fin= 1971 |Identitat= René Regaudie|Partit= [[SFIO]] |Qualitat= deputat (1947-1973), president dau conselh generau (1955-1982), conselhier generau (1935-1982) }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1935 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== == Particularitats dau parlar comunau == * Articles definits : * Prononciacion : ''Ch''- ; ''g''-,'' j''- ==Demografia== {{Demografia |insee=87040 |1793=1121 |1800=1160 |1806=1154 |1821=1271 |1831=1384 |1836=1366 |1841=1345 |1846=1531 |1851=1514 |1856=1468 |1861=1505 |1866=1521 |1872=1488 |1876=1505 |1881=1507 |1886=1636 |1891=1744 |1896=1747 |1901=1774 |1906=1856 |1911=1891 |1921=1683 |1926=2004 |1931=2026 |1936=2086 |1946=2066 |1954=2023 |1962=2101 |1968=2098 |1975=2169 |1982=1984 |1990=1805 |1999=1613 |cassini=8680 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr87|0}} la populacion èra de {{popfr87|040}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr87|040}}/29.25) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== == Personalitats liadas a la comuna == ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de la Nauta Vinhana]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Nauta Vinhana | Portal Comunas de França }} {{Comunas de la Nauta Vinhana}} [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Vinhana]] 41sa13zyhds1wf56ayy4y6y4txnyxv0 0 17106 2497850 2497767 2026-04-11T07:00:45Z Nicolas Eynaud 6858 /* Las dificultats politicas */ 2497850 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Hernan, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 d'abriu de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e crenhent de represalhas còntra los intochables, [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un nombre reservat de parlamentaris intochables dins las institucions indianas. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Satyagraha]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] bfee0bwk3n8lmtddr4wrp1ulprglq6f 2497851 2497850 2026-04-11T07:03:24Z Nicolas Eynaud 6858 /* Las dificultats politicas */ 2497851 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Hernan, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 d'abriu de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un nombre reservat de parlamentaris intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Satyagraha]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] e61pbole2483awp3z1zknm6upuysnt2 2497852 2497851 2026-04-11T07:04:08Z Nicolas Eynaud 6858 /* Las dificultats politicas */ 2497852 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Hernan, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 d'abriu de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un [[Pacte de Poona|nombre reservat de parlamentaris]] intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Satyagraha]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] 8xnq6iyr94025t65hlre20878xkquhj 2497853 2497852 2026-04-11T07:11:45Z Nicolas Eynaud 6858 /* Las dificultats politicas */ 2497853 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Hernan, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 d'abriu de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un [[Pacte de Poona|nombre reservat de parlamentaris]] intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. Pasmens, de tensions demorèron que l'integracion dels intochables au sistema politic indian foguèc complicaa. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Satyagraha]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] lch3vu53tj9lo9dtwxllwv287o2utsv 2497854 2497853 2026-04-11T07:13:10Z Nicolas Eynaud 6858 /* Las dificultats politicas */ 2497854 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Hernan, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 d'abriu de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un [[Pacte de Poona|nombre reservat de parlamentaris]] intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. Pasmens, de tensions demorèron que l'integracion dels intochables au sistema politic indian demorèc complicaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Swaraj Basu, « The Poona Pact and the Issue of Dalit Representation », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 61, 2000, pp. 986-998.</ref>. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Satyagraha]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] 3r8legqb1ef2i26mimanklycw0utks2 2497855 2497854 2026-04-11T07:23:32Z Nicolas Eynaud 6858 /* Las dificultats politicas */ 2497855 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Hernan, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 d'abriu de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un [[Pacte de Poona|nombre reservat de parlamentaris]] intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. Pasmens, de tensions demorèron que l'integracion dels intochables au sistema politic indian demorèc complicaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Swaraj Basu, « The Poona Pact and the Issue of Dalit Representation », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 61, 2000, pp. 986-998.</ref>. En parallele, d'escandales tochèron la comunautat establia per Gandhi a [[Ashram de Sabarmati|Sabarmati]]. Per reglar lo problema, Gandhi ordonèc sa dissolucion en julhet de [[1933]]. En [[1934]], lo Congrès ganhèc las eleccions organizaas per las autoritats colonialas dins los territòris plaçats sota son contraròtle directe. Lo partit chausissèc de participar a la gestion politica dau païs e Gandhi quitèc sa direccion, oficialament per permetre l'expression de totas las sensibilitats presentas au sen dau movement. De mai, voliá pas servir de caucion au poder britanic qu'auriá poscut presentar sa politica d'integracion progressiva dels Indians coma un succès gràcias a la participacion de Gandhi a las institucions colonialas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 246.</ref>. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Satyagraha]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] nzzq5jep7ajm1bcsqa77dxx1n5ez1hj 2497858 2497855 2026-04-11T08:03:20Z Nicolas Eynaud 6858 /* Las dificultats politicas */ 2497858 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Biografia == === Jovença e formacion === Mohandas Karamchand Gandhi naissèc lo 2 d'octòbre de [[1869]] a [[Porbandar]], una [[vila]] [[litorau|costiera]] de [[Gujarat]], au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] aisaa de la [[casta]] dels ''[[vaishyas]]'' (« marchands »<ref>Aquela casta es la tresena dins l'òrdre tradicionau de l'[[indoïsme]] après los preires e los guerriers.</ref>). Son [[paire]], [[Karamchand Uttamchand Gandhi|Karamchand Gandhi]] ([[1822]]-[[1885]]), èra un foncionari que venguèc ''dewan'' dels [[Porbandar (Estat)|principats de Porbandar]] puei de [[Rajkot (Estat)|Rajkot]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ramachandra Guha, ''Gandhi before India'', Vintage Books, 2015, pp. 19-21.</ref>. Sa [[maire]], [[Putlibai]], èra una [[femna]] piosa observant d'un biais atentiu los rites [[indoïsme|indós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi: Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 21.</ref>. Pasmens, es pauc coneissua per los [[istòria|istorians]]. Es dins aqueu quadre [[Familha (parentèla)|familhau]] que Gandhi foguèc influenciat per los principis de l'''[[ahimsa]]'' (non-violéncia), de la [[tolerància]] [[religions|religiosa]] e dau [[vegetarianisme]]. Segon Gandhi eu meteis, foguèc pas un bòn [[Escòla|escolan]] durant son enfança, mas sos resultats se melhorèron après son intraa au [[collegi]]. A 13 ans, foguèc [[maridatge|maridat]] segon la [[tradicion]] amb [[Kasturba Gandhi|Kasturba Makhanji]] ([[1869]]-[[1944]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rekha Mohanty, « From Satya to Sadbhavna », ''Orissa Review'', genier de 2011, pp. 45-49.</ref>. Lo pareu aguèc quatre [[Enfant|enfants]] : [[Harilal Gandhi]] ([[1888]]-[[1948]]), [[Manilal Gandhi]] ([[1892]]-[[1956]]), [[Ramdas Gandhi]] ([[1897]]-[[1969]]) e [[Devdas Gandhi]] ([[1900]]-[[1957]]). Pasmens, aqueu [[maridatge]] precòce marquèc prefondament sa relacion amb la [[sèxe (biologia)|sexualitat]], çò que menèc mai tard a son adopcion de la chastetat volontària (''[[brahmacharya]]'') coma practica [[Espiritualisme|espirituala]]. Après la [[mòrt]] de son paire en [[1885]], Gandhi partiguèc a [[Londres]] per estudiar lo [[drech]]. Aqueu sejorn en [[Anglaterra]] foguèc determinant que descurbèc la [[traduccion]] [[anglés|anglesa]] dau ''[[Bhagavadgita]]'', un texte fondamentau de l'[[indoïsme]] qu'es sovent presentat coma un abreujat de la doctrina vedica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ananda Coomaraswamy, ''Hindouisme et Bouddhisme'', Gallimard, 1949.</ref>. S'interessèc alora a las religions indianas. Intrèc pereu en contacte amb de militants vegetarians, estudièc la [[dietetica]] e faguèc partia de la ''[[Vegetarian Society]]''. Aquò li permetèc d'obtenir una prumiera experiéncia dau foncionament interne d'una organizacion. En [[1891]], foguèc diplomat avocat e decidèc de s'entornar en [[Índia]]. Pasmens, en causa de sa manca d'experiéncia, deguèc rapidament barrar son gabinet a [[Bombai]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi : Prisoner of Hope'', Yale University Press, 1991, p. 27.</ref>. Puei, trabalhèc dins lo gabinet de son fraire a [[Rajkot]] fins a un incident amb un foncionari [[Reiaume Unit|britanic]], [[Charles Ollivant]] ([[1846]]-[[1928]]), que refusèc d'intervenir en favor de son fraire dins un afaire de raubament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, p. 77.</ref>. === Lo periòde sud-african === [[Fichièr:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|Fotografia de Gandhi en [[1909]].]] En [[1893]], Gandhi acceptèc una mission [[drech|juridica]] d'un an en [[Sud-Africa]] per lo còmpte d'una companhiá marchanda [[Índia|indiana]]. Pasmens, aquela mission se transformèc en un sejorn de 21 ans que foguèc determinant per la formacion de sa pensaa [[politica]] e [[espiritualisme|espirituala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul F. Power, « Gandhi in South Africa », ''The Journal of Modern African Studies'', vol. 7, n° 3, 1969, pp. 441-455.</ref>. D'efiech, Gandhi i descurbèc rapidament la violéncia dau sistèma [[racisme|racista]] impausat per los [[Reiaume Unit|Britanics]] e los [[Boers]] a las populacions non europeas. Gandhi raportèc plusors incidents fondators dins son [[autobiografia]]. Lo mai important foguèc son expulsion d'un compartiment de prumiera classa d'un [[tren]] entre [[Durban (Africa)|Durban]] e [[Pretòria]] en causa de sa [[Raça umana|raça]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. Dhiman, ''Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership'', Springer, 2016, pp. 25-27.</ref>. Durant un autre incident, Gandhi auriá refusat d'enlevar son [[turban]] dins un [[tribunau]]<ref>Dins ''Gandhi under Cross-examination'' (Sovereign Star, 2009), G. B. Singh e T. Watson, autors relativament ostiles a Gandhi, critican fòrça las versions d'aquelos incidents donaas per Gandhi. D'efiech, segon eles, las demandas del magistrat o dels emplegats de la companhiá ferroviària èran justificaas per los reglements en vigor. Solinhan pereu l'existéncia de versions diferentas de l'incident dau tribunau dins los escrichs de Gandhi eu meteis.</ref>. Aquelas umiliacions o decidèron de luchar còntra las [[discriminacion]]s que tochavan los Indians de [[Sud-Africa]]. Per exemple, après un corrier adreiçat a la direccion de la companhiá de [[chamin de ferre]], obtenguèc que los Indians « correctament vestits » poguesson viatjar en prumiera o en segonda classa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi'', Buchet/Chastel, 2008, p. 110.</ref>. Segon l'autobiografia de Gandhi, la comunautat indiana de [[Sud-Africa]] li demandèc de demorar dins lo païs per defendre sos interès. Pasmens, aqueu passatge sembla fòrça romançat que los Indians avián ja una bòna idea de la politica de menar per protegir sos drechs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maureen Swan, ''Gandhi, The South African Experience'', Ravan Press, Johannesburg, 1985, p. 48.</ref>. En [[1894]], Gandhi participèc a la fondacion dau [[Natal Indian Congress]], una organizacion destinaa a combatre las [[discriminacion]]s còntra los Indians en [[Sud-Africa]]. Secretari dau movement, aguèc un ròtle important dins l'unificacion politica de la comunautat indiana sud-africana, çò que li permetèc de denonciar los limits impausats a l'imigracion indiana en [[Natal]] (''[[Immigration Law Amendment Bill]]'', [[Immigration Restriction Act de 1897|''Immigration Restriction Act'' de 1897]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ashwin Desai e Goolam Vahed, ''Inside Indian Indenture, A South African Story 1860-1914'', HSRC Press, 2010, p. 357.</ref>) o l'obligacion legala impausaa als Indians de donar lors emprentas digitalas per obtenir un permés de circulacion (''[[Black Act]]'')<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bidyut Chakrabarty, ''Confluence of Thought : Mohandas Karamchand Gandhi and Martin Luther King, Jr.'', Oxford University Press, 2013, pp. 126-127.</ref>. Durant mai de detz ans, utilizèc unicament de mejans legaus per combatre aquelas injustícias ([[peticion]]s, campanhas de [[premsa]], etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2006, p. 296.</ref>. En [[1897]], au retorn d'un viatge en [[Índia]], un trebulum organizat per de blancs e de negres sud-africans assajèc d'empachar lo desbarcament de son [[naviri]] a [[Durban (Africa)|Durban]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nagindas Sanghavi, ''The Agony of Arrival, Gandhi: The South Africa Years'', Rupa Publications, 2008, pp. 181-183.</ref>. A aquela ocasion, Gandhi refusèc de portar planja còntra los descaladaires, principi que venguèc una basa de son accion [[politica]]. Convencut de la possibilitat per los Indians d'obtenir una plaça digna dins l'[[Empèri Britanic|Emperi Britanic]], Gandhi multipliquèc las accions destinaas a demostrar la fidelitat de la comunautat indiana a la politica britanica. Durant la [[Segonda Guerra dels Boers]] ([[1899]]-[[1902]]), organizèc un còrs d'ambulanciers de {{formatnum:1100}} òmes que participèc au conflicte dins lo camp britanic. Participèc personalament a la [[batalha de Spion Kop]]. En [[1906]], durant la [[revòuta de Bambatha|revòuta zolo de 1906]], Gandhi tornèc una unitat de baiardiers destinaa a sostenir las fòrças britanicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Herman, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 136-137.</ref>. Pasmens, la situacion dels Indians de [[Sud-Africa]] se melhorèc pas. Au contrari, en setembre de [[1906]], las autoritats de [[Transvaal]] votèron una lei exigissent l'enregistrament obligatòri de tota la populacion [[Índia|indiana]] e [[Republica Populara de China|chinesa]] de la [[colonialisme|colonia]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keith Breckenridge, ''Biometric State: The Global Politics of Identification and Surveillance in South Africa, 1850 to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 2014.</ref>. Per luchar còntra aquela decision, Gandhi adoptèc per lo prumier còp lo metòde dau ''[[satyagraha]]'' (« fòrça de la vertat »). Inspirat per las ideas de l'ascèta [[Shrimad Rajchandra]] ([[1867]]-[[1901]]), es un principi de resisténcia e de contestacion basat sus la non-violéncia e la [[desobeïsséncia civila]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arun Kumar Jain, ''Faith And Philosophy Of Jainism'', 2009, p. 149.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ajay Shanker Rai, ''Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach'', Concept Publishing Company, 2000, p. 35.</ref>. Aquò menèc a una lucha de set ans. De miliers d'Indians e de Chinés, compres Gandhi eu meteis, foguèron emprisonats, foitats e de còps tuats per aver refusat de s'enregistrar, organizat de [[greva]]s o refusat d'obeïr a las autoritats. Pauc a cha pauc, l'opinion publica reagissèc violentament als metòdes extremament durs emplegats per reprimir los manifestants [[asia]]tics [[pacifisme|pacifics]]. Finalament, lo [[generau]] [[Jan Smuts]], que dirigissiá los afaires corrents de la colonia, acceptèc de negociar un compromes en [[1914]]. Los [[maridatge]]s non [[cristianisme|crestians]] venguèron tornarmai legaus e un [[impòst|taxa]] de tres liures impausaas als Indians que volián venir de trabalhaires liures foguèc abolia. Durant aqueu periòde, la pensaa de Gandhi evolucionèc amb la lectura de l'òbra de l'escrivan [[John Ruskin]] ([[1821]]-[[1900]]). En [[1904]], crompèc una ferma dins la region de Phoenix e chambièt de mòde de vida (practica dau june, realizacion de pretzfachs reservats a las castas bassas<ref>Per exemple, Gandhi prenguèc l'abituda de netetjar eu meteis sas latrinas, çò qu'èra lo ròtle d'una casta d'intochables en [[Índia]].</ref>, etc.). Adoptèc sa concepcion de la chastetat volontària en [[1906]] e publiquèc en [[1909]] ''[[Hind Swaraj]]'', un [[libre]] denonciant la [[civilizacion]] occidentala e prepausant una vision d'[[Índia]] [[independéncia|independenta]] fondaa sus una [[economia]] rurala autosufisenta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nazmul S. Sultan, « Moral Empire and the Global Meaning of Gandhi's Anti-imperialism », ''The Review of Politics'', vol. 84, n° 4, 2022, pp. 545-569.</ref>. Comencèc pereu una correspondéncia amb [[Leon Tolstoï]] ([[1828]]-[[1910]]). Aquelas transformacions li donèron una reputacion d'integritat que li permetèron de venir l'avocat dels marchands indians mai riches de Sud-Africa e d'obtenir de revenguts considerables. Pasmens, refusèc pauc a cha pauc los avantatges materiaus ligats a aquela situacion per chausir un mòde de vida simple<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Markovits, ''Gandhi'', París, Presses de Science-Po, 2000, p. 27.</ref>. === Lo retorn en Índia e los prumiers combats === [[Fichièr:Gandhi Kheda 1918.jpg|thumb|right|Gandhi en [[1918]] durant lo movement en [[Kheda]].]] Gandhi tornèc en [[Índia]] en [[1915]] a la demanda de [[Gopal Krishna Gokhale]] ([[1866]]-[[1915]]), un dels chefs de l'[[Indian National Congress]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Radhey Shyam Verma, « Gopal Krishna Gokhale and his contribution to struggle of people of Indian origin in South Africa », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 70, 2010, pp. 860-868.</ref>. Fondat en [[1885]], aqueu movement aviá per objectiu de favorizar l'integracion dels Indians educats au sen de l'[[Emperi Britanic]]. Pasmens, venguèc pauc a cha pauc mai radicau e favorable a de reformas socialas e politicas d'amplor dau sistema [[colonialisme|coloniau]]. [[Gopal Krishna Gokhale|Gokhale]] èra una figura dels partisans d'evolucions socialas, mas s'opausava pas a l'existéncia de las [[Raj Britanic|Índias Britanicas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Govind Talwalkar, ''Gopal Krishna Gokhale: his Life and Times'', Rupa Publication, Delhi, 2005.</ref>. Seguissent sos conseus, Gandhi comencèc de viatjar en [[Índia]] per descurbir lo païs. En [[1917]], Gandhi organizèc sos prumiers combats en [[Champaran]] e en [[Kheda]]. Dins las doas regions, identiquèc una importanta populacion de trabalhaires [[agricultura|agricòlas]] paures ([[serv]]s, trabalhaires sensa terra, proprietaris paures) que devián trabalhar au profiech de grands proprietaris, sovent [[Reialme Unit|britanics]], per cultivar de produchs destinats a l'[[exportacion]] ([[indi]], etc.). La misèria i èra extrema que los revenguts reversats als trabalhaires èran fòrça febles. Amb l'ajuda de [[Vallabhbhai Patel]] ([[1875]]-[[1950]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Gandhi: The Man, His People, and the Empire'', University of California Press, 2008, pp. 196-197.</ref>, estudièc lo territòri e achampèc de volontaris per netejar los vilatges, construire d'[[escòla]]s e d'[[espitau]]s e dirigir de protestacions còntra los problemas sociaus locaus e una aumentacion dels [[impòst]]s decidia per las autoritats britanicas. En [[Champaran]], lo poder foguèc susprés e acceptèc rapidament de negociar quauques concessions<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Hardiman, « Champaran and Gandhi: Planters, Peasants and Gandhian Politics by Jacques Pouchepadass (Review) », ''Journal of the Royal Asiatic Society'', vol. 11, n° 1, 2001, pp. 99-101.</ref>. En [[Kheda]], una campanha de cinc mes de refús de pagar las taxas localas permetèc d'obtenir l'abandon dau projecte de taxa suplementària, la liberacion dels manifestants arrestats e la dubertura de negociacions pus larjas entre l'administracion locala e [[Vallabhbhai Patel]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Judith M. Brown, ''Gandhi's Rise to Power: Indian Politics 1915–1922'', Cambridge University Press, 1974, pp. 94-102.</ref>. Durant la [[Prumiera Guerra Mondiala]] los Britanics avián promés de reformas dau sistema coloniau que foguèron jamai aplicaas. Aquò favorizèc l'emergéncia de movements nacionalistas mai radicaus dins mai d'una region. Per los combatre, adoptèron en [[1919]] la [[Rowlatt Act|lei Rowlatt]], un texte que permetiá a las autoritats d'arrestar los Indians sospechats de sedicion e de los detenir dos ans sensa procès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard Popplewell, ''Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire 1904–1924'', Routledge, 1995, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hugh Tinker, « India in the First World War and after », ''Journal of Contemporary History'', vol. 3, n° 4, 1968, p. 92.</ref>. Gandhi rejonhèc la lucha còntra aquela lei en aplicant tornarmai la ''[[satyagraha]]''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Stanley Wolpert, ''Gandhi's Passion: The Life and Legacy of Mahatma Gandhi'', Oxford University Press, 2002, pp. 99-103.</ref>. Aquò foguèc lo començament d'una lucha malaisia que durèc fins a l'abolicion de la lei en març de [[1922]]. La volontat de non-violéncia de Gandhi foguèc tertia per la repression violenta de las autoritats [[Reialme Unit|britanicas]], per los atacs organizats per una partia dels manifestants e per las tensions creissentas entre [[islam|musulmans]] e [[indoïsme|indós]]. D'efiech, lo movement de [[1919]]-[[1922]] foguèc tochat per d'insureccions murtrieras organizaas còntra los Europeus o de minoritats (en particular, los [[Parsis]]). Los chaples principaus se debanèron en [[Penjab]] entre los 10 e 12 d'abriu de [[1919]] e lo 19 de novembre de [[1921]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael O' Dwyer, ''India as I Knew It'', Londres, 1925, pp. 273-274.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Harry Hubert Field, ''After Mother India'', Londres, 1929, p. 39.</ref>. I aguèc pereu de campanhas d'espauriment per empachar los Indians de participar als eveniments oficiaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Edoard VIII, ''A King's Story: The Memoirs of the Duke of Windsor'', Nòva York, 1947, pp. 171-172.</ref>. En fàcia, las tropas britanicas [[Chaple d'Amritsar|tirèron sus de manifestants pacifics]] lo 13 d'abriu de [[1919]] a [[Amritsar]] entraïnant la mòrt de centenaus de personas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nick Lloyd, ''The Amritsar Massacre: The Untold Story of One Fateful Day'', I.B. Tauris, 2011, p. 178.</ref>. Per empachar lo desvolopament de la violéncia, Gandhi ordonèc la fin dau movement après de combats violents en [[Uttar Pradesh]] en febrier de [[1922]]. Durant aquelos eveniments, Gandhi venguèc lo chef dau [[Indian National Congress|Congress]] en [[1921]], mas foguèc condamnat a sieis ans de preson en [[1922]]. Pasmens, son estrategia èra encara contestaa au sen dau movement. Se foguèc liberat en [[1924]], son autoritat foguèc contestaa per sos opausants internes durant son abséncia e l'unitat dau movement nacionalista indian foguèc menaçaa per aquelos desacòrdis. Fins a [[1928]], Gandhi limitèc ansin son accion a de combats còntra l'[[alcoolisme]], l'ignorància, la pauretat e las segregacions còntra los intochables. Participèc pereu a las discussions per amaisar las tensions amb las autras formacions nacionalistas. === La lucha per l'independéncia === ==== La marcha de la sau ==== [[Fichièr:Marche sel.jpg|thumb|right|Gandhi durant la [[marcha de la sau]].]] {{veire|Marcha de la sau}} En [[1928]], lo govern [[Reialme Unit|britanic]] decidèc de mandatar una comission per prepausar una reforma de l'[[Raj Britanic|Emperi de las Índias]]. Pasmens, los partits nacionalistas la boicotèron. Aquela protestacion foguèc l'ocasion per Gandhi de tornar venir una figura centrala de la vida politica indiana. En decembre de [[1928]], sostenguèc una resolucion demandant l'estatut de ''[[dominion]]'' per [[Índia]] en eschambi de l'abandon de las demandas d'independéncia e de las operacions de non cooperacion. Los Britanics refusèron de respondre d'un biais favorable e lo drapeu indian foguèc desplegat a [[Lahore]] lo 31 de decembre de [[1929]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Arthur Hernan, ''Gandhi & Churchill: The Epic Rivalry that Destroyed an Empire and Forged Our Age'', Random House Publishing Group, 2008, pp. 419-420.</ref>. Après aqueu succès, Gandhi decidèc de combatre las leis sus la [[sal alimentària|sau]]. D'efiech, un texte de [[1882]] donava als [[Reialme Unit|Britanics]] lo monopòli de la produccion de sau e la [[contrabanda]] èra un [[crime]] severament reprimit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 91.</ref>. L'idea de s'atacar a la sau èra pas evidenta per la direccion dau Congress<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Dennis Dalton, ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action'', Columbia University Press, 1993, p. 100.</ref>. [[Jawaharlal Nehru]] e [[Divyalochan Sahu]] èra partisans d'accions mai radicalas ; [[Vallabhbhai Patel]] èra mai favorable a un bòicot de las [[taxa fonsier|taxas fonsieras]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard L. Johnson, ''Gandhi's Experiments With Truth: Essential Writings By And About Mahatma Gandhi'', Lexington Books, 2005, p. 32.</ref>. Pasmens, sostengut per [[Chakravarti Rajagopalachari]], Gandhi mostrèc l'interès de luchar còntra un impòst que tochava principalament los Indians mai paures, sensa distinccion de religion. La marcha comencèc lo 12 d'abriu de [[1930]] amb la partença de 79 personas, comprés Gandhi, de la vila d'[[Ahmedabad]] en direccion de [[Dandi]]. Long dau trajecte, foguèron rejonhuts o sostenguts per de centenaus de miliers d'Indians<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Ackerman e Jack DuVall, ''A Force More Powerful: A Century of Nonviolent Conflict'', Palgrave Macmillan, 2000, p. 86.</ref>. Fabriquèron illegalament de [[sal alimentària|sau]] a mai d'una ocasion e foguèron rapidament imitats per de millions d'Indians. La reaccion de las autoritats, suspresas per l'amplor dau movement, foguèc tardiva. Environ {{formatnum:60000}} Indians foguèron arrestats en abriu de [[1930]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Homer A. Jack, ''The Gandhi Reader: A Source Book of His Life and Writings'', Grove Press, 1994, pp. 238-239.</ref>, mas la desobeïssança se difusèc e se transformèc en bòicot mai generau amb plusors refús de pagar d'impòsts o de respectar de leis localas. A [[Calcutta]], [[Karachi]] e en [[Gujarat]], de manifestacions violentas entraïnèron pereu la mort de plusors personas. ==== Las dificultats politicas ==== La [[marcha de la sau]] marquèc l'apogeu de l'influéncia politica de Gandhi. Lo govern, representat per [[Edward Irwin]] ([[1881]]-[[1959]]), acceptèc de negociar amb eu la liberacion dels presoniers en eschambi de la suspension dau movement de desobeïssança civila. Puei, Gandhi foguèc conviat a una conferéncia a [[Londres]] coma representant dau partit dau Congrès. Sejornèc ansin tres mes en [[Euròpa]], mas los resultats de las discussions, concentraas sus los princes e las minoritats indianas, foguèron decebablas per los [[nacionalisme|nacionalistas]]. De mai, lo successor d'[[Edward Irwin|Irwin]], lo vescomte [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] ([[1866]]-[[1941]]), adoptèc una politica mai repressiva e Gandhi foguèc tornarmai arrestat. [[Freeman Freeman-Thomas|Willingdon]] assajèc pereu de fragmentar l'unitat politica del movement independentista e d'afeblir l'influéncia de Gandhi. Per aquò, durant una segonda conferéncia, acceptèc de discutir amb [[Bhimrao Ramji Ambedkar]] ([[1891]]-[[1956]]), un dels chefs dels intochables, la creacion d'un estatut electorau per assegurar la representacion politica de las bassas classas. Gandhi s'opausèc a aquel acòrdi, que menaçava de separar definitivament la comunautat indó en doas entitats distintas, e comencèc una [[greva de la fam]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nicholas B. Dirks, ''Castes of Mind: Colonialism and the Making of Modern India'', Princeton University Press, 2011, pp. 267-274.</ref>. Aquò entraïnèc una crisi au sen dau movement independentista e [[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] acceptèc d'abandonar son projecte en eschambi d'un [[Pacte de Poona|nombre reservat de parlamentaris]] intochables dins las institucions indianas<ref>D'autors mencionan qu'[[Bhimrao Ramji Ambedkar|Ambedkar]] crenhava pereu de represalhas còntra los intochables que la greva de la fam èra a suscitar de tensions extremas au sen de la populacion. Pasmens, la question de l'importància d'aquelas tensions sus la decision finala d'abandonar l'acòrdi de creacion d'un electorat separat es pas trenchaa per los istorians.</ref>. Pasmens, de tensions demorèron que l'integracion dels intochables au sistema politic indian demorèc complicaa<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Swaraj Basu, « The Poona Pact and the Issue of Dalit Representation », ''Proceedings of the Indian History Congress'', n° 61, 2000, pp. 986-998.</ref>. En parallele, d'escandales tochèron la comunautat establia per Gandhi a [[Ashram de Sabarmati|Sabarmati]]. Per reglar lo problema, Gandhi ordonèc sa dissolucion en julhet de [[1933]]. En [[1934]], lo Congrès ganhèc las eleccions organizaas per las autoritats colonialas dins los territòris plaçats sota son contraròtle directe. Lo partit chausissèc de participar a la gestion politica dau païs e Gandhi quitèc sa direccion, oficialament per permetre l'expression de totas las sensibilitats presentas au sen dau movement. De mai, voliá pas servir de caucion au poder britanic qu'auriá poscut presentar sa politica d'integracion progressiva dels Indians coma un succès gràcias a la participacion de Gandhi a las institucions colonialas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Rajmohan Gandhi, ''Patel, A Life'', Navajivan Pub. House, 1990, p. 246.</ref>. Pasmens, aquò menèc a una perda progressiva d'influéncia. Ansin, en [[1936]], Gandhi poguèc pas s'opausar a l'adopcion dau [[comunisme|socialisme]] coma objectiu oficiau de la politica dau Congrès. Puei, dos ans mai tard, foguèc pas capable d'empachar la reeleccion de [[Subhas Chandra Bose]], un adversari de la politica non violenta, coma president dau Congrès. A la demanda de Gandhi, los autres responsables dau partit demissionèron en abriu de [[1939]] e Bose quitèc lo Congrès<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jaybrata Sarkar, « Power, Hegemony and Politics: Leadership Struggle in Congress in the 1930s », ''Modern Asian Studies'', vol. 40, n° 2, 2006, pp. 333-370.</ref>. ==== La Segonda Guerra Mondiala ==== === Lo partiment de las Índias e l'assassinat === == Pensaa e eiretatge == === La pensaa de Gandhi === === L'eiretatge e l'influéncia culturaus de Gandhi === == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Filosofia indiana]]. * [[Índia]]. * [[Movement independentista indian]]. * [[Jawaharlal Nehru|Nehru (Jawaharlal)]]. * [[Partiment deis Índias|Partiment de las Índias]]. * [[Raj Britanic]]. * [[John Ruskin|Ruskin (John)]]. * ''[[Satyagraha]]''. * [[Leon Tolstoï|Tolstoï (Leon)]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Eròi nacional|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Non-violéncia|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Personalitat pacifista|Ghandi]] [[Categoria:Espiritualitat|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Naissença en 1869|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Decès en 1948|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Mòrt assassinat|Gandhi, Mohandas K.]] [[Categoria:Istòria d'Índia|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Leader independentista|Gandhi, Mohandas]] [[Categoria:Vegetarian|Ghandi]] 691ft1iufohtwbk5akhvi84ee2pco14 0 107432 2497831 2261840 2026-04-10T14:19:25Z Culex 7477 nouveau maire 2497831 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna catalana |carta=cat | nom2=Canet-en-Roussillon |nom comuna=Canet de Rosselhon |ligam imatge=Canet-Plage - Vue aérienne 1.jpg |Comarca={{Rosselhon}} |km²=30.22 | arrondiment=[[Arrondiment de Perpinhan|Perpinhan]] | canton=[[Canton de Canet de Rosselló|Canet de Rosselló]] | cp=66140 |insee=66037 |cònsol=Stéphane Loda |mandat=[[2026]]-[[2032]] | alt mej= | longitud=3.00777777778 | latitud=42.7066666667 |alt mini=0 |alt maxi=37 |km²= |gentilici=Canétois, Canétoises (en [[francés]]) |sitweb= }} '''Canet de Rosselhon''' (''Canet de Rosselló'' en [[lenga catalana|catalan]]; ''Canet-en-Roussillon'' en [[lenga francesa|francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] [[França|francés]] dels [[Pirenèus Orientals]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}. ==Geografia== [[File:Map commune FR insee code 66037.png|thumb|center|300px]] ==Istòria== ==Administracion== === Lista deus cònsols === {| class="wikitable" ! Identitat !! Periòde<ref>[http://www.francegenweb.org/mairesgenweb/resultcommune.php?id=663 ''MairesGenWeb'']</ref> |-align=center | Joseph Cassanyes || 1790-1792 |- align=center | Jacques Bonet || 1792-1795 |- align=center | Jacques Cassanyes || 1796-1797 |- align=center | Julien Canal || 1798-1798 |- align=center | Jacques Cassanyes || 1799-1800 |- align=center | Jacques Bonet || 1800-1813 |- align=center | Joseph Cassanyes || 02.1813-28.10.1814 |- align=center | Saturnin Cargoles || 1814-1826 |- align=center | Antoine Gaux || 1826-1831 |- align=center | Joseph Cassanyes fils || 1831-1848 |- align=center | Julien Canal fils || 03.1848-06.1848 |- align=center | Pierre Roger || 06.1848-09.1848 |- align=center | Joseph Cassanyes || 09.1848-08.1851 |- align=center | Julien Canal || 08.1851-12.1851 |- align=center | Julien Canal || 1851-1865 |- align=center | Jean Bartissol || 1865-09.1870 |- align=center | Michel Pages || 09.1870-12.1870 |- align=center | Joseph Berga || 1870-1874 |- align=center | Côme Roger || 1874-1881 |- align=center |Jean Lafon || 1881-1890 |- align=center | Jacques Xamma || 1891-1892 |- align=center | Henri Castany || 1892-1904 |- align=center | Basile Darbon || 1904-05.1912 |- align=center | Isidore Boutet<ref>Fabricio Cardenas, [http://archivesdecanet.blogspot.fr/2014/08/nomination-du-maire-en-1912.html Archives de Canet, ''Nomination du maire en 1912''], 29.08.2014</ref> || 05.1912-1918 |- align=center | François Alies<ref>Fabricio Cardenas, [http://archivesdecanet.blogspot.fr/2015/03/nomination-de-ladjoint-au-maire-en-1912.html Archives de Canet, ''Nomination de l'adjoint au maire en 1912''], 24.03.2015</ref> || 1918-1919 |- align=center | Joseph Lafon || 1920-1925 |- align=center | Jacques Xamma || 1925-1930 |- align=center | Joseph Lafon || 1929-1930 |- align=center | Gabriel Henric || 1930-1941 |- align=center | Désiré Riu || 1941-1943 |- align=center | Pierre Fourcade || 1943-1944 |- align=center | Gabriel Henric || 1944-1947 |- align=center | Joseph Pagès || 1947-1950 |- align=center | François Moudat || 1950–1965 |- align=center | Christian Brignieu || 1965–1966 |- align=center | François Moudat || 1966–1971 |- align=center | Jacques Coupet || 1971–1989 |- align=center | Arlette Franco || 1989–2010 |- align=center | Bernard Dupont || 2010- |} === Embessonatges === * [[Maynooth]], [[Republica d'Irlanda|Irlanda]] (2011)<ref>J. R., [http://www.lindependant.fr/2011/06/29/jumelage-officiel-canet-maynooth,35160.php ''Jumelage officiel Canet-Maynooth''], L'Indépendant, 29/06/2011</ref> ==Demografia== {{Demografia |insee=66037 |1793=225 |1800=281 |1806=233 |1821=365 |1831=384 |1836=388 |1841=405 |1846=466 |1851=509 |1856=498 |1861=524 |1866=612 |1872=662 |1876=754 |1881=806 |1886=887 |1891=914 |1896=1012 |1901=1026 |1906=1102 |1911=1215 |1921=1226 |1926=1230 |1931=1199 |1936=1238 |1946=1213 |1954=1853 |1962=2646 |1968=3658 |1975=5127 |1982=7219 |1990=7575 |1999=10182 |2004= |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |cassini=6786 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Comunas dels Pirenèus Orientals}} [[Categoria:Comuna de Rosselhon]] [[Categoria:Comuna dels Pirenèus Orientals]] axknodx930h7rx95zk7ee8fy1uenmjd 2497832 2497831 2026-04-10T14:19:56Z Culex 7477 /* Lista deus cònsols */ +1 2497832 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna catalana |carta=cat | nom2=Canet-en-Roussillon |nom comuna=Canet de Rosselhon |ligam imatge=Canet-Plage - Vue aérienne 1.jpg |Comarca={{Rosselhon}} |km²=30.22 | arrondiment=[[Arrondiment de Perpinhan|Perpinhan]] | canton=[[Canton de Canet de Rosselló|Canet de Rosselló]] | cp=66140 |insee=66037 |cònsol=Stéphane Loda |mandat=[[2026]]-[[2032]] | alt mej= | longitud=3.00777777778 | latitud=42.7066666667 |alt mini=0 |alt maxi=37 |km²= |gentilici=Canétois, Canétoises (en [[francés]]) |sitweb= }} '''Canet de Rosselhon''' (''Canet de Rosselló'' en [[lenga catalana|catalan]]; ''Canet-en-Roussillon'' en [[lenga francesa|francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] [[França|francés]] dels [[Pirenèus Orientals]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}. ==Geografia== [[File:Map commune FR insee code 66037.png|thumb|center|300px]] ==Istòria== ==Administracion== === Lista deus cònsols === {| class="wikitable" ! Identitat !! Periòde<ref>[http://www.francegenweb.org/mairesgenweb/resultcommune.php?id=663 ''MairesGenWeb'']</ref> |-align=center | Joseph Cassanyes || 1790-1792 |- align=center | Jacques Bonet || 1792-1795 |- align=center | Jacques Cassanyes || 1796-1797 |- align=center | Julien Canal || 1798-1798 |- align=center | Jacques Cassanyes || 1799-1800 |- align=center | Jacques Bonet || 1800-1813 |- align=center | Joseph Cassanyes || 02.1813-28.10.1814 |- align=center | Saturnin Cargoles || 1814-1826 |- align=center | Antoine Gaux || 1826-1831 |- align=center | Joseph Cassanyes fils || 1831-1848 |- align=center | Julien Canal fils || 03.1848-06.1848 |- align=center | Pierre Roger || 06.1848-09.1848 |- align=center | Joseph Cassanyes || 09.1848-08.1851 |- align=center | Julien Canal || 08.1851-12.1851 |- align=center | Julien Canal || 1851-1865 |- align=center | Jean Bartissol || 1865-09.1870 |- align=center | Michel Pages || 09.1870-12.1870 |- align=center | Joseph Berga || 1870-1874 |- align=center | Côme Roger || 1874-1881 |- align=center |Jean Lafon || 1881-1890 |- align=center | Jacques Xamma || 1891-1892 |- align=center | Henri Castany || 1892-1904 |- align=center | Basile Darbon || 1904-05.1912 |- align=center | Isidore Boutet<ref>Fabricio Cardenas, [http://archivesdecanet.blogspot.fr/2014/08/nomination-du-maire-en-1912.html Archives de Canet, ''Nomination du maire en 1912''], 29.08.2014</ref> || 05.1912-1918 |- align=center | François Alies<ref>Fabricio Cardenas, [http://archivesdecanet.blogspot.fr/2015/03/nomination-de-ladjoint-au-maire-en-1912.html Archives de Canet, ''Nomination de l'adjoint au maire en 1912''], 24.03.2015</ref> || 1918-1919 |- align=center | Joseph Lafon || 1920-1925 |- align=center | Jacques Xamma || 1925-1930 |- align=center | Joseph Lafon || 1929-1930 |- align=center | Gabriel Henric || 1930-1941 |- align=center | Désiré Riu || 1941-1943 |- align=center | Pierre Fourcade || 1943-1944 |- align=center | Gabriel Henric || 1944-1947 |- align=center | Joseph Pagès || 1947-1950 |- align=center | François Moudat || 1950–1965 |- align=center | Christian Brignieu || 1965–1966 |- align=center | François Moudat || 1966–1971 |- align=center | Jacques Coupet || 1971–1989 |- align=center | Arlette Franco || 1989–2010 |- align=center | Bernard Dupont || 2010-2020 |- align=center | Stéphane Loda || 2020- |} === Embessonatges === * [[Maynooth]], [[Republica d'Irlanda|Irlanda]] (2011)<ref>J. R., [http://www.lindependant.fr/2011/06/29/jumelage-officiel-canet-maynooth,35160.php ''Jumelage officiel Canet-Maynooth''], L'Indépendant, 29/06/2011</ref> ==Demografia== {{Demografia |insee=66037 |1793=225 |1800=281 |1806=233 |1821=365 |1831=384 |1836=388 |1841=405 |1846=466 |1851=509 |1856=498 |1861=524 |1866=612 |1872=662 |1876=754 |1881=806 |1886=887 |1891=914 |1896=1012 |1901=1026 |1906=1102 |1911=1215 |1921=1226 |1926=1230 |1931=1199 |1936=1238 |1946=1213 |1954=1853 |1962=2646 |1968=3658 |1975=5127 |1982=7219 |1990=7575 |1999=10182 |2004= |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |cassini=6786 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Comunas dels Pirenèus Orientals}} [[Categoria:Comuna de Rosselhon]] [[Categoria:Comuna dels Pirenèus Orientals]] l8yj3ya6e95998pe6z9arriz94i35z2 0 126002 2497836 2497826 2026-04-10T16:21:59Z Alaric 506 44932 /* Llesp */ 2497836 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''El Pont de Suert''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = El Pont de Suert | nòrd = [[La Vall de Boí]] | nòrd-èst = | èst = [[Sarroca de Bellera]] <small>([[Palhars Jusan]])</small> | sud-èst = [[Tremp|Sapeira]] | sud = [[Sopeira]] | sud-oèst = | oèst = [[Montanui]] </br> [[Bonansa]] | nòrd-oèst = [[Vilaller]] }} ==Toponimia== ===el Pont de Suert=== Las fòrmas ancianas son ''castro Suberte'' en 955, 958, ''villa que dicitur Suverte'' en 978, ''in pau Sovertense'' cap a 1000, ''pago Sovertense'' e ''Suverte'' en 1015, ''castrum de Ssuert'' en 1095, ''Lo Pont de Suert'' en 1240 o 1247, etc. Çò qu'importava a l'epòca, èra lo monestièr de Lavaix e lo pont, que serviá per totis los vilatjòts. La val èra desèrta, pr'amor dels moros e Soverte èra pas una vila, quitament se se parlava d'un ''pagus Sovertensis''. Dins lo nom, i a dos còps lo mot ''pont'', coma arriba dins los païses qu'an cambiat de lenga (''çubi'' designa lo pont en basc). Auèi lo nom del Pont designa la vila : « anirem al Pont », « la gent del Pont »; n'èra atal a temps passat, en basc, ambe un derivat de ''çubi'', ''*çubĭrĭ-ti'', que designava tot lo pagus o airal del Pont de Suert, ''iri'', « vilatge, vila, ciutat », ''-ti'' es un sufixe d'adjectiu coma dins ''baso-ti'', « campèstre, salvatge ». Donc ''*çubĭrĭ-ti'' significa l'(airal) del vilatge del pont. Los notaris, de sègles après, utilisavan l'adjectiu ''Subertensis'', sense se mainar que ''-ti'' valiá çò meteis que ''-ensis''. Dins las nautas vals catalanas, ''iri'' e ''uri'' deguèron coexistir : ''Irgo'' e ''Iran'' d'una part, [[Camprodon|Creixenturri]], [[Les Valls de Valira|Asnurri]], [[Montferrer i Castellbò|Canturri]] de l'autra. La diferéncia ambe [[Sort]] es que i a ''uri'' al lòc de ''iri'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 186-187 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39558</ref>. ===Llesp=== La prononciacion es ['ʎesp]. Las fòrmas ancianas son ''infra territorio Lespetano'' en 819, ''Bal Lespetana'' en 874, ''in valle Lespetana'' en 892 (la formacion adjectivala ''-itanus'', ''-a'' es signe de l'importància de Llesp), ''in Lespe'' en 1015, 1076-94, ''Loch Dalesp'' en 1359 (« lòc de Llesp », es un cens copiat per d'escribas orientals, plen de confusions entre ''e'' e ''a''). A Barruera, [[Joan Coromines]] reculhiguèt lo nom ''Lespedàna'', ensemble de camps e de prats que confrontan ambe'l territòri de Llesp, signe que lo nom, creat per l'usatge administratiu, aviá penetrat dins l'usatge popular (evolucion del ''-t-'' en ''-d-'', mès ''L-'' iniciala non palatalizada, d'una fòrma mièja-sabenta). Lo nom ''Llesp'' conten lo mot ''leçe'' (sinonime ''leize''), « espeluga, avenc, bauç, gòrja » e tanben « valat, fossat ». A Llesp, l'informator parlèt d'un trauc o espeluga d'ont sord una vabor, sul travèrs que tresplomba lo vilatge. L'etime es donc clar ''leç-pe'' (o benlèu ''*léçepe'', puèi casuda romanica, o dejà basca, de ''-e-'' intermediàri), « jos l'espeluga », ambe ''be'' o ''pe'' qu'altèrnan (cambiament normal de ''z+b'' en ''zp'', mès dins lo paleobasc extrème oriental, dominava la varianta ''pe'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 68-70 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23627</ref>. ===Malpas=== <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 144 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=24745</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} s2c7rnmmmljixap1kpv66aci61hbgn4 2497866 2497836 2026-04-11T09:24:02Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2497866 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''El Pont de Suert''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]]. ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = El Pont de Suert | nòrd = [[La Vall de Boí]] | nòrd-èst = | èst = [[Sarroca de Bellera]] <small>([[Palhars Jusan]])</small> | sud-èst = [[Tremp|Sapeira]] | sud = [[Sopeira]] | sud-oèst = | oèst = [[Montanui]] </br> [[Bonansa]] | nòrd-oèst = [[Vilaller]] }} ==Toponimia== ===el Pont de Suert=== Las fòrmas ancianas son ''castro Suberte'' en 955, 958, ''villa que dicitur Suverte'' en 978, ''in pau Sovertense'' cap a 1000, ''pago Sovertense'' e ''Suverte'' en 1015, ''castrum de Ssuert'' en 1095, ''Lo Pont de Suert'' en 1240 o 1247, etc. Çò qu'importava a l'epòca, èra lo monestièr de Lavaix e lo pont, que serviá per totis los vilatjòts. La val èra desèrta, pr'amor dels moros e Soverte èra pas una vila, quitament se se parlava d'un ''pagus Sovertensis''. Dins lo nom, i a dos còps lo mot ''pont'', coma arriba dins los païses qu'an cambiat de lenga (''çubi'' designa lo pont en basc). Auèi lo nom del Pont designa la vila : « anirem al Pont », « la gent del Pont »; n'èra atal a temps passat, en basc, ambe un derivat de ''çubi'', ''*çubĭrĭ-ti'', que designava tot lo pagus o airal del Pont de Suert, ''iri'', « vilatge, vila, ciutat », ''-ti'' es un sufixe d'adjectiu coma dins ''baso-ti'', « campèstre, salvatge ». Donc ''*çubĭrĭ-ti'' significa l'(airal) del vilatge del pont. Los notaris, de sègles après, utilisavan l'adjectiu ''Subertensis'', sense se mainar que ''-ti'' valiá çò meteis que ''-ensis''. Dins las nautas vals catalanas, ''iri'' e ''uri'' deguèron coexistir : ''Irgo'' e ''Iran'' d'una part, [[Camprodon|Creixenturri]], [[Les Valls de Valira|Asnurri]], [[Montferrer i Castellbò|Canturri]] de l'autra. La diferéncia ambe [[Sort]] es que i a ''uri'' al lòc de ''iri'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 186-187 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39558</ref>. ===Llesp=== La prononciacion es ['ʎesp]. Las fòrmas ancianas son ''infra territorio Lespetano'' en 819, ''Bal Lespetana'' en 874, ''in valle Lespetana'' en 892 (la formacion adjectivala ''-itanus'', ''-a'' es signe de l'importància de Llesp), ''in Lespe'' en 1015, 1076-94, ''Loch Dalesp'' en 1359 (« lòc de Llesp », es un cens copiat per d'escribas orientals, plen de confusions entre ''e'' e ''a''). A Barruera, [[Joan Coromines]] reculhiguèt lo nom ''Lespedàna'', ensemble de camps e de prats que confrontan ambe'l territòri de Llesp, signe que lo nom, creat per l'usatge administratiu, aviá penetrat dins l'usatge popular (evolucion del ''-t-'' en ''-d-'', mès ''L-'' iniciala non palatalizada, d'una fòrma mièja-sabenta). Lo nom ''Llesp'' conten lo mot ''leçe'' (sinonime ''leize''), « espeluga, avenc, bauç, gòrja » e tanben « valat, fossat ». A Llesp, l'informator parlèt d'un trauc o espeluga d'ont sord una vabor, sul travèrs que tresplomba lo vilatge. L'etime es donc clar ''leç-pe'' (o benlèu ''*léçepe'', puèi casuda romanica, o dejà basca, de ''-e-'' intermediàri), « jos l'espeluga », ambe ''be'' o ''pe'' qu'altèrnan (cambiament normal de ''z+b'' en ''zp'', mès dins lo paleobasc extrème oriental, dominava la varianta ''pe'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 68-70 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23627</ref>. ===Malpas=== La prononciacion es [mal'pas]. Las fòrmas ancianas son ''Malpas'' en 1172, 1113 e 1281, ''Mal Pas'' en 1359. Malpàs se tròba sus los travèrses escalabroses de la sèrra que s'acaba serra ambe'ls Pics d'Erta e de Cerví <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 144 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=24745</ref>. ===Gotarta=== La prononciacion es [go'tarta] e de còps [bo'tarta]. Las fòrmas ancianas son ''Gotarta'' après 1203, en 1496, ''Gotarda'' en 1553. Sembla un nom prelatin, bascoïde. L'origina pòt èsser ''*gorta-arte'', « entre, espaci intermediari (arte) las tèrras comunautàrias, ont assemblan lo bestiar ». Gotarta pòt èsser estat un tal lòc, puèi un establiment uman estable. La dificultat es ''-a'' final. Una autra solucion seriá ''*Agor-tarta'', « la mata seca » (agor = sec). ''Tarta'' seriá « romegàs, planta d'albres joves, lenha que se copa ». La segonda solucion règla lo problèma de la finala. Es un nom diferent del paronime ''Gotarda'', nom patronimic d'origina germanica <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 372-373 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20812</ref>. ===Viu (de Llevata), Viuet=== La prononciacion es ['biw]. Las fòrmas ancianas son ''kastro Vivitano'' en 979, ''in kastro Vivo'' en 1020, ''castro de Vivo ad Lavata'' en 1064, ''Viu'' en 1359, etc. I a plan de paronimes. I a doás explicacions en ''bigo'' (''bigo'' > ''bío'' > ''biu'') , una basca e una autra germanica. L'explicacion basca, coërenta ambe'l païsatge toponimic, se basa sul mot ''bigo'', « forca de doás puntas », que en toponimia pòt aver un sens idronimic (jonhent, etc). Per l'explicacion germanica, ''Bigo'' e tanben ''Wigo'', que foneticament pòdon menar a ''Viu, Biu'' son de noms de personas atestats en Catalonha (lo comte Bigo de Ribagorça, 806, l'avesque Wigo de [[Girona]], 922) <ref name = viu>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VIII, p. 81-84 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=47528</ref>. ====Viuet==== <ref name = viu/>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} tm3z5ndv890rqu9w54htfitpoa4rpic 0 128021 2497840 2411067 2026-04-10T20:20:49Z EmausBot 6397 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Faiet le Chastèl]] 2497840 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Faiet le Chastèl]] b32p66s5g5utnwvs5yjvs4zjzw9vt7i 0 129133 2497848 1862934 2026-04-10T22:23:45Z Juan Emilio Prades Bel 26387 2497848 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Municipio de Almonacid de la Cuba, Campo de Belchite, provincia de Zaragoza, España.jpg|vinheta|Almonacid de la Cuba]] '''Almonacid de la Cuba''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Saragossa (província)|Saragossa]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] d'[[Aragon]]. {{Portal Aragon}} {{Municipis de|50}} 1plahold9y3my95hqe00bpq50v42owl 2497849 2497848 2026-04-10T22:24:28Z Juan Emilio Prades Bel 26387 2497849 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Municipio de Almonacid de la Cuba, Campo de Belchite, provincia de Zaragoza, España.jpg|vinheta|Almonacid de la Cuba]] [[Fichièr:Molinos hidráulicos harineros de Almonacid de la Cuba, provincia de Zaragoza, España.jpg|vinheta|Almonacid de la Cuba]] '''Almonacid de la Cuba''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Saragossa (província)|Saragossa]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] d'[[Aragon]]. {{Portal Aragon}} {{Municipis de|50}} 45pg9nreg7yudkqp3h6cbu0gc3al4lx 0 149483 2497837 2427309 2026-04-10T19:18:29Z Gabriele.romano 43364 2497837 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:LyleLovett.jpg|thumb|250px|Lyle Lovett durant un concèrt en 2005]] '''Lyle Pearce Lovett''' ([[Klein]], [[Tèxas]], [[1 de novembre]] de [[1957]]) es un cantautor de [[musica country]] e actor [[Estats Units|american]]. Sa carrièra comencèt dins las annadas 1980, e es estada recompensada per quatre [[Prèmis Grammy]]. Foguèt maridat a l'actritz [[Julia Roberts]] de junh de 1993 a març de 1995. == Discografia == * ''Lyle Lovett'' (1986) * ''Pontiac'' (1988) * ''Lyle Lovett and His Large Band'' (1989) * ''Joshua Judges Ruth'' (1992) * ''I Love Everybody'' (1994) * ''The Road to Ensenada'' (1996) * ''Step Inside This House'' (1998) * ''Live in Texas'' (1999) * ''My Baby Don't Tolerate'' (2003) * ''It's Not Big, It's Large'' (2007) * ''Natural Forces'' (2009) * ''Release Me'' (2012) * ''12th of June'' (2022) {{ORDENA:Lovett, Lyle}} [[Categoria:Cantaire american]] [[Categoria:Naissença en Tèxas]] [[Categoria:Naissença en 1957]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1980]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1990]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2010]] cst5exg45l3tlhb7pcwdw8m7cfwqq58 0 166472 2497841 2411719 2026-04-10T20:21:00Z EmausBot 6397 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Eume la Glèisa]] 2497841 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Eume la Glèisa]] t83a998ex6hfl341hkrj663o3d29ea9 0 171377 2497880 2495793 2026-04-11T10:52:49Z Poiuytrell 61256 /* Denominacions */ 2497880 wikitext text/x-wiki Un '''vilatge''' (var. '''vialatge'''; del latin: ''villa'') o '''vilar''' (var. '''vialar''') es una localitat o entitat de populacion de dimensions reduitas, contraposat a la [[vila]] e al [[borg]]. Abitualament dotat d'un jurisdiccion pròpria, es format a l'entorn d'un nuclèu abitat. La distincion entre «vila» e «vilatge» es pas totjorn fondada sus l'importància numerica de la populacion actuala. Es puslèu una question sociologica e onomastica.<ref>Adriaans Verhuulst (1992), «Introduction», a: Société des Historiens Médiévalistes de l'Enseignement Supérieur Public (dir.), ''Village et villageois au Moyen-Âge'', Edicions de la Sorbona, pp. 6-8.</ref> Dins un país d'abitat gropat coma Lengadòc, d'unas aglomeracions regropan mantun milièr d'abitants, son dichas «vilatges» dins l'usatge local: atal [[Mesa]], amb sos 5000 abitants. Dins lo departament d'Aude, [[Coisan]] es apelat «vilatge» amb 1297 abitants dont 1275 aglomerats; mas [[Montreal (Aude)|Montreal]], amb 1678 abitants dont 1139 aglomerats, a tradicionalament reng de vila. == Denominacions == Lo tèrme «'''vilatge'''» es l'equivalent del francés ''hameau''. Per designar una aglomeracion mai granda, en particular un capluòc d'una comuna, los locutors utilizan puslèu lo tèrme ''borg'' o, se lo contèxte o permet, ''comuna'' (s'es question de designar lo « vilatge » non pas mai coma aglomeracion, mas coma entitat administrativa o territoriala o las doas causas al còp). Quand es un vilatge pichon, es a dire un nuclèu de populacion mendre, sens realitat pròpria, recèp los noms de '''masatge''', '''capmàs''', '''capmasada''', '''escart''' o ''"borgada''' ('''borjada''' en nòrd-occitan) ; en gascon, d''''airau''', '''bordalat/bordelat''', '''bordalar''', '''tecoèra''', '''maine''' (tanben lemosin), '''vesinat''', e '''bordèra'''<ref>Xavier Ravier (1998), «[https://www.persee.fr/doc/onoma_0755-7752_1998_num_31_1_1306 Sur le lexique du peuplement en Gascogne et en Languedoc : les mots fondamentaux]», a: ''Nouvelle Revue d'Onomastique'', num. 31-32, pp. 37-60.</ref> (format de granjas), o encara '''ahitau''' e '''marca''' (que significan 'limit', son un bordalat mai alunhat del vilatge e qu'es a la termièra amb una autra comuna); en provencal '''vilatjon''', en auvernhat e aupenc '''vi(a)lar''', '''viala''' (gasc. ''vialèr'', ''vialar'' fixats en toponimia), o encara '''forest'''. Cal notar que lo mot ''amèu''* (en gascon: ''hamèu''*) es un francesisme. == Referéncias == {{Referéncias}} stk4c3ho9dorbccsp1kd28nfsgp0ro0 2497881 2497880 2026-04-11T10:52:59Z Poiuytrell 61256 2497881 wikitext text/x-wiki Un '''vilatge''' (var. '''vialatge'''; del latin: ''villa'') o '''vilar''' (var. '''vialar''') es una localitat o entitat de populacion de dimensions reduitas, contraposat a la [[vila]] e al [[borg]]. Abitualament dotat d'un jurisdiccion pròpria, es format a l'entorn d'un nuclèu abitat. La distincion entre «vila» e «vilatge» es pas totjorn fondada sus l'importància numerica de la populacion actuala. Es puslèu una question sociologica e onomastica.<ref>Adriaans Verhuulst (1992), «Introduction», a: Société des Historiens Médiévalistes de l'Enseignement Supérieur Public (dir.), ''Village et villageois au Moyen-Âge'', Edicions de la Sorbona, pp. 6-8.</ref> Dins un país d'abitat gropat coma Lengadòc, d'unas aglomeracions regropan mantun milièr d'abitants, son dichas «vilatges» dins l'usatge local: atal [[Mesa]], amb sos 5000 abitants. Dins lo departament d'Aude, [[Coisan]] es apelat «vilatge» amb 1297 abitants dont 1275 aglomerats; mas [[Montreal (Aude)|Montreal]], amb 1678 abitants dont 1139 aglomerats, a tradicionalament reng de vila. == Denominacions == Lo tèrme «'''vilatge'''» es l'equivalent del francés ''hameau''. Per designar una aglomeracion mai granda, en particular un capluòc d'una comuna, los locutors utilizan puslèu lo tèrme ''borg'' o, se lo contèxte o permet, ''comuna'' (s'es question de designar lo « vilatge » non pas mai coma aglomeracion, mas coma entitat administrativa o territoriala o las doas causas al còp). Quand es un vilatge pichon, es a dire un nuclèu de populacion mendre, sens realitat pròpria, recèp los noms de '''masatge''', '''capmàs''', '''capmasada''', '''escart''' o '''borgada''' ('''borjada''' en nòrd-occitan) ; en gascon, d''''airau''', '''bordalat/bordelat''', '''bordalar''', '''tecoèra''', '''maine''' (tanben lemosin), '''vesinat''', e '''bordèra'''<ref>Xavier Ravier (1998), «[https://www.persee.fr/doc/onoma_0755-7752_1998_num_31_1_1306 Sur le lexique du peuplement en Gascogne et en Languedoc : les mots fondamentaux]», a: ''Nouvelle Revue d'Onomastique'', num. 31-32, pp. 37-60.</ref> (format de granjas), o encara '''ahitau''' e '''marca''' (que significan 'limit', son un bordalat mai alunhat del vilatge e qu'es a la termièra amb una autra comuna); en provencal '''vilatjon''', en auvernhat e aupenc '''vi(a)lar''', '''viala''' (gasc. ''vialèr'', ''vialar'' fixats en toponimia), o encara '''forest'''. Cal notar que lo mot ''amèu''* (en gascon: ''hamèu''*) es un francesisme. == Referéncias == {{Referéncias}} svuqpd51s13ygpc9cwer0gtl21a8hak 2497882 2497881 2026-04-11T10:53:21Z Poiuytrell 61256 2497882 wikitext text/x-wiki Un '''vilatge''' (var. '''vialatge'''; del latin: ''villa'') o '''vilar''' (var. '''vialar''') es una localitat o entitat de populacion de dimensions reduitas, contraposat a la [[vila]] e al [[borg]]. Abitualament dotat d'un jurisdiccion pròpria, es format a l'entorn d'un nuclèu abitat. La distincion entre «vila» e «vilatge» es pas totjorn fondada sus l'importància numerica de la populacion actuala. Es puslèu una question sociologica e onomastica.<ref>Adriaans Verhuulst (1992), «Introduction», a: Société des Historiens Médiévalistes de l'Enseignement Supérieur Public (dir.), ''Village et villageois au Moyen-Âge'', Edicions de la Sorbona, pp. 6-8.</ref> Dins un país d'abitat gropat coma Lengadòc, d'unas aglomeracions regropan mantun milièr d'abitants, son dichas «vilatges» dins l'usatge local: atal [[Mesa]], amb sos 5000 abitants. Dins lo departament d'Aude, [[Coisan]] es apelat «vilatge» amb 1297 abitants dont 1275 aglomerats; mas [[Montreal (Aude)|Montreal]], amb 1678 abitants dont 1139 aglomerats, a tradicionalament reng de vila. == Denominacions == Lo tèrme «'''vilatge'''» es l'equivalent del francés ''hameau''. Per designar una aglomeracion mai granda, en particular un capluòc d'una comuna, los locutors utilizan puslèu lo tèrme ''borg'' o, se lo contèxte o permet, ''comuna'' (s'es question de designar lo « vilatge » non pas mai coma aglomeracion, mas coma entitat administrativa o territoriala o las doas causas al còp). Quand es un vilatge pichon, es a dire un nuclèu de populacion mendre, sens realitat pròpria, recèp los noms de '''masatge''', '''capmàs''', '''capmasada''', '''escart''' o '''borgada''' ('''borjada''' en nòrd-occitan) ; en gascon, es un ''''airau''', '''bordalat/bordelat''', '''bordalar''', '''tecoèra''', '''maine''' (tanben lemosin), '''vesinat''', e '''bordèra'''<ref>Xavier Ravier (1998), «[https://www.persee.fr/doc/onoma_0755-7752_1998_num_31_1_1306 Sur le lexique du peuplement en Gascogne et en Languedoc : les mots fondamentaux]», a: ''Nouvelle Revue d'Onomastique'', num. 31-32, pp. 37-60.</ref> (format de granjas), o encara '''ahitau''' e '''marca''' (que significan 'limit', son un bordalat mai alunhat del vilatge e qu'es a la termièra amb una autra comuna); en provencal '''vilatjon''', en auvernhat e aupenc '''vi(a)lar''', '''viala''' (gasc. ''vialèr'', ''vialar'' fixats en toponimia), o encara '''forest'''. Cal notar que lo mot ''amèu''* (en gascon: ''hamèu''*) es un francesisme. == Referéncias == {{Referéncias}} jt1712ctifnkqhnggz3ogixeysc5dui 2497883 2497882 2026-04-11T10:53:31Z Poiuytrell 61256 2497883 wikitext text/x-wiki Un '''vilatge''' (var. '''vialatge'''; del latin: ''villa'') o '''vilar''' (var. '''vialar''') es una localitat o entitat de populacion de dimensions reduitas, contraposat a la [[vila]] e al [[borg]]. Abitualament dotat d'un jurisdiccion pròpria, es format a l'entorn d'un nuclèu abitat. La distincion entre «vila» e «vilatge» es pas totjorn fondada sus l'importància numerica de la populacion actuala. Es puslèu una question sociologica e onomastica.<ref>Adriaans Verhuulst (1992), «Introduction», a: Société des Historiens Médiévalistes de l'Enseignement Supérieur Public (dir.), ''Village et villageois au Moyen-Âge'', Edicions de la Sorbona, pp. 6-8.</ref> Dins un país d'abitat gropat coma Lengadòc, d'unas aglomeracions regropan mantun milièr d'abitants, son dichas «vilatges» dins l'usatge local: atal [[Mesa]], amb sos 5000 abitants. Dins lo departament d'Aude, [[Coisan]] es apelat «vilatge» amb 1297 abitants dont 1275 aglomerats; mas [[Montreal (Aude)|Montreal]], amb 1678 abitants dont 1139 aglomerats, a tradicionalament reng de vila. == Denominacions == Lo tèrme «'''vilatge'''» es l'equivalent del francés ''hameau''. Per designar una aglomeracion mai granda, en particular un capluòc d'una comuna, los locutors utilizan puslèu lo tèrme ''borg'' o, se lo contèxte o permet, ''comuna'' (s'es question de designar lo « vilatge » non pas mai coma aglomeracion, mas coma entitat administrativa o territoriala o las doas causas al còp). Quand es un vilatge pichon, es a dire un nuclèu de populacion mendre, sens realitat pròpria, recèp los noms de '''masatge''', '''capmàs''', '''capmasada''', '''escart''' o '''borgada''' ('''borjada''' en nòrd-occitan) ; en gascon, es un '''airau''', '''bordalat/bordelat''', '''bordalar''', '''tecoèra''', '''maine''' (tanben lemosin), '''vesinat''', e '''bordèra'''<ref>Xavier Ravier (1998), «[https://www.persee.fr/doc/onoma_0755-7752_1998_num_31_1_1306 Sur le lexique du peuplement en Gascogne et en Languedoc : les mots fondamentaux]», a: ''Nouvelle Revue d'Onomastique'', num. 31-32, pp. 37-60.</ref> (format de granjas), o encara '''ahitau''' e '''marca''' (que significan 'limit', son un bordalat mai alunhat del vilatge e qu'es a la termièra amb una autra comuna); en provencal '''vilatjon''', en auvernhat e aupenc '''vi(a)lar''', '''viala''' (gasc. ''vialèr'', ''vialar'' fixats en toponimia), o encara '''forest'''. Cal notar que lo mot ''amèu''* (en gascon: ''hamèu''*) es un francesisme. == Referéncias == {{Referéncias}} 6wvvkaqedjmvvqph1ibzekdyy5n28zu 2497884 2497883 2026-04-11T11:51:38Z Jiròni 239 2497884 wikitext text/x-wiki Un '''vilatge''' (var. '''vialatge'''; del latin: ''villa'') o '''vilar''' (var. '''vialar''') es una localitat o entitat de populacion de dimensions reduitas, per oposicion a la [[vila]] e al [[borg]]. Abitualament dotat d'un jurisdiccion pròpria, es format a l'entorn d'un nuclèu abitat. La distincion entre «vila» e «vilatge» es pas totjorn fondada sus l'importància numerica de la populacion actuala. Es puslèu una question sociologica e onomastica.<ref>Adriaans Verhuulst (1992), «Introduction», a: Société des Historiens Médiévalistes de l'Enseignement Supérieur Public (dir.), ''Village et villageois au Moyen-Âge'', Edicions de la Sorbona, pp. 6-8.</ref> Dins un país d'abitat gropat coma Lengadòc, d'unas aglomeracions regropan mantun milièr d'abitants, son dichas «vilatges» dins l'usatge local: atal [[Mesa]], amb sos 5000 abitants. Dins lo departament d'Aude, [[Coisan]] es apelat «vilatge» amb 1297 abitants dont 1275 aglomerats; mas [[Montreal (Aude)|Montreal]], amb 1678 abitants dont 1139 aglomerats, a tradicionalament reng de vila. == Denominacions == Lo tèrme «'''vilatge'''» es l'equivalent del francés ''hameau''. Per designar una aglomeracion mai granda, en particular un capluòc d'una comuna, los locutors utilizan puslèu lo tèrme ''borg'' o, se lo contèxte o permet, ''comuna'' (s'es question de designar lo « vilatge » non pas mai coma aglomeracion, mas coma entitat administrativa o territoriala o las doas causas al còp). Quand es un vilatge pichon, es a dire un nuclèu de populacion mendre, sens realitat pròpria, recèp los noms de '''masatge''', '''capmàs''', '''capmasada''', '''escart''' o '''borgada''' ('''borjada''' en nòrd-occitan) ; en gascon, es un '''airau''', '''bordalat/bordelat''', '''bordalar''', '''tecoèra''', '''maine''' (tanben lemosin), '''vesinat''', e '''bordèra'''<ref>Xavier Ravier (1998), «[https://www.persee.fr/doc/onoma_0755-7752_1998_num_31_1_1306 Sur le lexique du peuplement en Gascogne et en Languedoc : les mots fondamentaux]», a: ''Nouvelle Revue d'Onomastique'', num. 31-32, pp. 37-60.</ref> (format de granjas), o encara '''ahitau''' e '''marca''' (que significan 'limit', son un bordalat mai alunhat del vilatge e qu'es a la termièra amb una autra comuna); en provencal '''vilatjon''', en auvernhat e aupenc '''vi(a)lar''', '''viala''' (gasc. ''vialèr'', ''vialar'' fixats en toponimia), o encara '''forest'''. Cal notar que lo mot ''amèu''* (en gascon: ''hamèu''*) es un francesisme. == Referéncias == {{Referéncias}} dbyqf52ajcsmtljpdf25x50p5oi7eaj 0 174516 2497875 2487044 2026-04-11T10:21:07Z Poiuytrell 61256 2497875 wikitext text/x-wiki {{Comuna italiana |carta = frp |nom = Susa |nom2 = ''Susa'' |blason =Susa-Stemma.png |imatge= Susa 001.jpg |legenda = Panoramà sur lo centre istoric de ''Susa''. |reg =PMN |prov =TO |latitudgrad =45 |latitudminuta =8 |latitudsegonda =0 |longitudgrad =7 |longitudminuta =3 |longitudsegonda =0 |mej = |km² =10.99 |pop =6232 |data-pop =31-5-2019 |dens = |cp = |tel = |istat = |còde_cadastre = |Gentili =''segusini'' (it) |Patron = |Fèste_patronala =5 dau mes d'aust |sit_web =/// }} '''Susa'''<ref>https://web.archive.org/web/20220221001608/http://www.chambradoc.it/novasN107Desembre2011.1/leLingueMadriOccitanaFrancoprovenzaleFrancese.page</ref>, apelat '''Soisa'''<ref>[[Lo Sause d'Ors]] nauta Val Susa/d'Ors ; Placido Edoardo Eydallin (dich "Duccio") ; dins ''Èsse soun Mèstre'' de ''Renato Sibille''</ref><ref>https://journals.openedition.org/rlr/2334?lang=oc</ref> en [[vivaroaupenc]] de [[Chaumont (Val d'Ors)|Chaumont]] o '''Suèisa'''<ref>https://web.archive.org/web/20220222094851/http://www.chambradoc.it/loDarrierJarrac/loDerrierJarrac.page</ref> en parlar de [[Roure]] (''Suso'' en [[grafia mistralenca]]; ''Seüse'' en [[occitan ancian]]<ref name="TdF">https://tdf.locongres.org/files/assets/common/page-substrates/page2151.jpg</ref>; ''Souiza, Suèiza, Suza'' o ''Susa'' en [[arpitan]]; ''Susa'' en [[piemontés]] e en [[italian]]), es 'na comuna de la [[Val Susa]], dins lo [[Piemont]] italian. ==Istòria== * [[Comtat de Susa]]<ref name="TdF"/> ==Veire tanben== ===Liames intèrnes=== * [[Pas de Susa]]<ref name="TdF"/> * [[Valadas arpitanas dau Piemont]] == Referéncias== <references /> [[Categoria:Comuna de la província de Turin]] 808i0idug5tyak9rn2qf0iulk9hvmmu 0 180274 2497843 2415278 2026-04-10T20:21:20Z EmausBot 6397 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sent Netère]] 2497843 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent Netère]] 3qqbt0koqbr529g4i4fai3wiyd3fz7w 1 180275 2497846 2415282 2026-04-10T20:21:50Z EmausBot 6397 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Discutir:Sent Netère]] 2497846 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Discutir:Sent Netère]] l4w5r5filay3sg2ppk27yxo66v5eshd 4 182811 2497859 2497540 2026-04-11T08:20:06Z Nicolas Eynaud 6858 /* Africa */ 2497859 wikitext text/x-wiki == Biografias == === Comedians === ==== Cinèma mut ==== ===== America ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Lilian Gish]] # [[Buster Keaton]] # [[Harold Lloyd]] # [[Mary Pickford]] # [[Gloria Swanson]] </div> ===== Euròpa ===== # [[Asta Nielsen]] ==== Periòde contemporanèu ==== ===== America ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Fred Astaire]] # [[Humphrey Bogart]] # [[Marlon Brando]] # [[James Cagney]] # [[Charlie Chaplin]] # [[Claudette Colbert]] # [[Gary Cooper]] # [[Joan Crawford]] # [[Bette Davis]] # [[Robert De Niro]] # [[James Dean]] # [[Henry Fonda]] # [[Jane Fonda]] # [[Clark Gable]] # [[Judy Garland]] # [[Whoopi Goldberg]] # [[Cary Grant]] # [[Tom Hanks]] # [[Katharine Hepburn]] # [[Gene Kelly]] # [[Grace Kelly]] # [[Marilyn Monroe]] # [[Marx Brothers]] # [[Jack Nicholson]] # [[Gregory Peck]] # [[Barbara Stanwyck]] # [[James Stewart]] # [[Meryl Streep]] # [[Elizabeth Taylor]] # [[Shirley Temple]] # [[Spencer Tracy]] # [[John Wayne]] # [[Mae West]] # [[Robin Williams]] </div> ===== Asia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Bruce Lee]] # [[Amitabh Bachchan]] # [[Pran]] # [[Toshiro Mifune]] </div> ===== Euròpa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Brigitte Bardot]] # [[Jean-Paul Belmondo]] # [[Sarah Bernhardt]] # [[Alain Delon]] # [[Fernandel]] # [[Louis de Funès]] # [[Jean Gabin]] # [[Jean Marais]] # [[Gérard Philipe]] # [[Richard Burton]] # [[Michael Caine]] # [[Sean Connery]] # [[Daniel Day-Lewis]] # [[Audrey Hepburn]] # [[Anthony Hopkins]] # [[Edmund Kean]] # [[Vivien Leigh]] # [[Laurence Olivier]] # [[Peter O'Toole]] # [[Peter Sellers]] # [[Adriano Celentano]] # [[Gina Lollobrigida]] # [[Sophia Loren]] # [[Marcello Mastroianni]] # [[Ingrid Bergman]] # [[Greta Garbo]] # [[Armen Dzhigarkhanyan]] # [[Yevgeny Leonov]] # [[Innokenty Smoktunovsky]] # [[Mikhail Ulyanov]] # [[Marlene Dietrich]] # [[Maximilian Schell]] </div> ==== Teatre e cant ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Alvin Ailey]] # [[Marian Anderson]] # [[Frederick Ashton]] # [[Mikhail Baryshnikov]]* # [[Maurice Béjart]] # [[Carlo Blasis]] # [[Andrea Bocelli]] # [[Erik Bruhn]] # [[George Carlin]] # [[Enrico Caruso]] # [[Cyd Charisse]] # [[Boris Christoff]] # [[David Copperfield]] # [[Plácido Domingo]] # [[Isadora Duncan]] # [[Fanny Elssler]] # [[Michel Fokine]] # [[Margot Fonteyn]] # [[Gregory Hines]] # [[Harry Houdini]] # [[Tamara Karsavina]] # [[Rudolf von Laban]] # [[Jenny Lind]] # [[Vaslav Nijinsky]] # [[Birgit Nilsson]] # [[Rudolf Noreiev]] # [[Luciano Pavarotti]] # [[Anna Pavlova]] # [[Marius Petipa]]* # [[Leontyne Price]]* # [[Jerome Robbins]] # [[Renata Scotto]] # [[Beverly Sills]] # [[Marie Taglioni]] # [[Maria Tallchief]] </div> === Artistas === ==== Pintres ==== ===== Antiquitat ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Fidias]] # [[Vitruvi]] </div> ===== Edat Mejana ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Hieronymus Bosch]] # [[Jan van Eyck]] # [[Giotto]] # [[Andrei Rublev]] </div> ===== Renaissença e periòde modèrne ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[El Greco]] # [[Jacques-Louis David]] # [[Eugène Delacroix]] # [[François Mansart]] # [[Nicolas Poussin]] # [[Albrecht Dürer]] # [[Caspar David Friedrich]] # [[Hans Holbein the Younger]] # [[Karl Friedrich Schinkel]] # [[Borromini]] # [[Caravaggio]] # [[Bernini]] # [[Giovanni Bellini]] # [[Sandro Botticelli]] # [[Bramante]] # [[Canaletto]] # [[Piero della Francesca]] # [[Andrea Mantegna]] # [[Masaccio]] # [[Michelangelo]] # [[Palladio]] # [[Raphael]] # [[Andrea del Sarto]] # [[Tintoretto]] # [[Titian]] # [[Paolo Veronese]] # [[Leonardo da Vinci]] # [[Anthony van Dyck]] # [[Peter Paul Rubens]] # [[Rembrandt]] # [[Johannes Vermeer]] # [[Jusepe de Ribera]] # [[Diego Velázquez]] </div> ===== Periòde contemporanèu ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Marc Chagall]] # [[Marcel Duchamp]] # [[René Magritte]] # [[Frida Kahlo]] # [[Mary Cassatt]] # [[Georgia O'Keeffe]] # [[Jackson Pollock]] # [[Mark Rothko]] # [[Andy Warhol]] # [[Grant Wood]] # [[Paul Klee]] # [[Gustav Klimt]] # [[Edvard Munch]] # [[Victor Vasarely]] # [[Jean Auguste Dominique Ingres]] # [[Marie-Antoine Carême]] # [[Pau Cesana]] # [[Edgar Degas]] # [[Paul Gauguin]] # [[Édouard Manet]] # [[Henri Matisse]] # [[Claude Monet]] # [[Pierre-Auguste Renoir]] # [[Henri Rousseau]] # [[Enric de Tolosa-Lautrèc]] # [[Georges Seurat]] # [[Francis Bacon (artista)]] # [[William Hogarth]] # [[J. M. W. Turner]] # [[M. C. Escher]] # [[Vincent van Gogh]] # [[Piet Mondrian]] # [[Wassily Kandinsky]] # [[Kazimir Malevich]] # [[Ilya Repin]] # [[Nicholas Roerich]] # [[Salvador Dalí]] # [[Francisco Goya]] # [[Joan Miró]] # [[Pablo Picasso]] </div> === Escultors === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Auguste Rodin]] # [[Donatello]] </div> ==== Arquitèctes ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Imhotep]] # [[Oscar Niemeyer]] # [[Walter Burley Griffin]] # [[William Le Baron Jenney]] # [[Frank Gehry]] # [[Frank Lloyd Wright]] # [[Richard Meier]] # [[Louis Sullivan]] # [[I. M. Pei]] # [[Mimar Sinan]] # [[Kenzo Tange]] # [[Alvar Aalto]] # [[Le Corbusier]] # [[Gaudí]] # [[Victor Horta]] # [[Inigo Jones]] # [[Richard Neutra]] # [[Renzo Piano]] # [[Christopher Wren]] # [[Günter Behnisch]] # [[Peter Behrens]] # [[Walter Gropius]] # [[Erich Mendelsohn]] # [[Frei Otto]] # [[Ludwig Mies van der Rohe]] # [[Hans Scharoun]] # [[Shitao]] # [[Raja Ravi Varma]] # [[Hiroshige]] # [[Hokusai]] # [[Sesshu Toyo]] </div> ==== Escrivans ==== ===== Articles de basa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Abu Nuwas]] # [[Adam Mickiewicz]] # [[Alexander Pushkin]] # [[Alejo Carpentier]] # [[Alexandre Dumas]] # [[Alice Walker]] # [[Allen Ginsberg]] # [[Amir Khusrow]] # [[Anton Chekhov]] # [[Arthur Rimbaud]] # [[Fraires Grimm]] # [[Carl Sandburg]] # [[Charles Dickens]] # [[Ciceron]] # [[Dashiell Hammett]] # [[Douglas Adams]] # [[Du Fu]] # [[Edgar Allan Poe]] # [[Eino Leino]] # [[Emily Dickinson]] # [[Erich Maria Remarque]] # [[Ernest Hemingway]] # [[F. Scott Fitzgerald]] # [[Franz Kafka]] # [[Fiodor Dostoievskii]] # [[John Donne]] # [[Gabriel García Márquez]] # [[Geoffrey Chaucer]] # [[George Bernard Shaw]] # [[George Orwell]] # [[Ghalib]] # [[H. G. Wells]] # [[Hans Christian Andersen]] # [[Harold Pinter]] # [[Heinrich Heine]] # [[Henrik Ibsen]] # [[Henry James]] # [[Henry Miller]] # [[Hermann Hesse]] # [[Hildegard de Bingen]] # [[Ilf e Petrov]] # [[Isaac Asimov]] # [[Ivan Vazov]] # [[J. R. R. Tolkien]] # [[Jack Kerouac]] # [[Jack London]] # [[Rumi]] # [[James Joyce]] # [[Jane Austen]] # [[Jerome K. Jerome]] # [[Johann Wolfgang von Goethe]] # [[John Steinbeck]] # [[John Updike]] # [[Jonathan Swift]] # [[Jorge Luis Borges]] # [[José Martí]] # [[José Saramago]] # [[Jules Verne]] # [[Kālidāsa]] # [[Langston Hughes]] # [[Leon Tolstoi]] # [[Lewis Carroll]] # [[Li Bai]] # [[Lord Byron]] # [[Marcel Proust]] # [[Mark Twain]] # [[Mario Vargas Llosa]] # [[Matsuo Bashō]] # [[Maxim Gorki]] # [[Miguel de Cervantes]] # [[Mikhail Bulgakov]] # [[Molière]] # [[Murasaki Shikibu]] # [[Naguib Mahfouz]] # [[Nathaniel Hawthorne]] # [[Nikolai Gogol]] # [[Nikos Kazantzakis]] # [[Olaf Stapledon]] # [[Omar Khayyám]] # [[Pablo Neruda]] # [[Petrarch]] # [[Philip K. Dick]] # [[Rabindranath Tagore]] # [[Rainer Maria Rilke]] # [[Gabriele D’Annunzio]] # [[Brontë family]] # [[Robert A. Heinlein]] # [[Saadi Shirazi]] # [[Salman Rushdie]] # [[Safo]] # [[Saul Bellow]] # [[Thomas Hardy]] # [[Thomas Mann]] # [[Thomas Pynchon]] # [[Toni Morrison]] # [[Truman Capote]] # [[Umberto Eco]] # [[Victor Hugo]] # [[Yasunari Kawabata]] # [[Yukio Mishima]] </div> ===== Antiquitat ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Qu Yuan]] # [[Aesop]] # [[Menander]] # [[Aeschylus]] # [[Aristofanes]] # [[Euripides]] # [[Hafez]] # [[Omèr]] # [[Oraci]] # [[Ovidi]] # [[Plutarch]] # [[Sofòcles]] # [[Virgili]] # [[Plini l'Ancian]] </div> ===== Edat Mejana ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Dante Alighieri]] # [[Ferdowsi]] # [[Jami]] # [[Kabir]] # [[Nizami]] # [[Rudaki]] # [[Giovanni Boccaccio]] # [[Ali-Shir Nava'i]] # [[William Shakespeare]] # [[Chrétien de Troyes]] # [[Christine de Pizan]] # [[François Villon]] </div> ===== Renaissença ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Fuzûlî]] # [[Tulsidas]] # [[Pedro Calderón de la Barca]] # [[Luís de Camões]] # [[Pierre Corneille]] # [[Daniel Defoe]] # [[Gavrila Derzhavin]] # [[John Dryden]] # [[Samuel Johnson]] # [[John Milton]] # [[Michel de Montaigne]] # [[François Rabelais]] # [[Jean Racine]] # [[Lope de Vega]] </div> ===== Periòde contemporanèu ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Chinua Achebe]] # [[Samuel Beckett]] # [[William Blake]] # [[Bertolt Brecht]] # [[Ray Bradbury]] # [[Raymond Chandler]] # [[Agatha Christie]] # [[Arthur C. Clarke]] # [[Arthur Conan Doyle]] # [[Roald Dahl]] # [[Robert Frost]] # [[Aldous Huxley]] # [[Rudyard Kipling]] # [[Astrid Lindgren]] # [[Guy de Maupassant]] # [[Arthur Miller]] # [[Vladimir Nabokov]] # [[J. K. Rowling]] # [[Mary Shelley]] # [[Wole Soyinka]] # [[Robert Louis Stevenson]] # [[Walt Whitman]] # [[Oscar Wilde]] # [[Mary Wollstonecraft]] # [[Virginia Woolf]] # [[W. B. Yeats]] # [[Ngũgĩ wa Thiong'o]] # [[J. M. Coetzee]] # [[Nadine Gordimer]] # [[Margaret Atwood]] # [[Pearl S. Buck]] # [[Washington Irving]] # [[Jaroslav Hašek]] # [[T. S. Eliot]] # [[Mihai Eminescu]] # [[William Faulkner]] # [[Ken Kesey]] # [[Guillaume Apollinaire]] # [[Constantine P. Cavafy]] # [[Stendhal]] # [[William Golding]] # [[Stephen King]] # [[Ursula K. Le Guin]] # [[Sinclair Lewis]] # [[Herman Melville]] # [[Margaret Mitchell]] # [[Mario Puzo]] # [[Ezra Pound]] # [[J. D. Salinger]] # [[Isaac Bashevis Singer]] # [[Harriet Beecher Stowe]] # [[Kurt Vonnegut]] # [[William Carlos Williams]] # [[Jorge Amado]] # [[Chinghiz Aitmatov]] # [[Muhammad Iqbal]] # [[Haruki Murakami]] # [[Kenzaburō Ōe]] # [[Orhan Pamuk]] # [[Lu Xun]] # [[Kahlil Gibran]] # [[France Prešeren]] # [[Ismail Kadare]] # [[Joseph Conrad]] # [[Sándor Petőfi]] # [[Henryk Sienkiewicz]] # [[Taras Shevchenko]] # [[Anna Akhmatova]] # [[Joseph Brodsky]] # [[Ivan Bunin]] # [[Nikolay Karamzin]] # [[Mikhail Lermontov]] # [[Vladimir Mayakovsky]] # [[Nikolay Nekrasov]] # [[Boris Pasternak]] # [[Aleksandr Solzhenitsyn]] # [[Aleksey Nikolayevich Tolstoy]] # [[Ivan Turgenev]] # [[Honoré de Balzac]] # [[Charles Baudelaire]] # [[Karen Blixen]] # [[Gustave Flaubert]] # [[Anne Frank]] # [[Federico García Lorca]] # [[André Gide]] # [[Knut Hamsun]] # [[Eugène Ionesco]] # [[Selma Lagerlöf]] # [[Luigi Pirandello]] # [[Friedrich Schiller]] # [[August Strindberg]] # [[Tristan Tzara]] # [[Émile Zola]] # [[Kingsley Amis]] # [[W. H. Auden]] # [[Enid Blyton]] # [[Anthony Burgess]] # [[Robert Graves]] # [[John Keats]] # [[C. S. Lewis]] # [[Alan Moore]] # [[Walter Scott]] # [[John Millington Synge]] # [[William Wordsworth]] # [[Samuel Taylor Coleridge]] # [[Percy Bysshe Shelley]] </div> === Musicians === ==== Compositors ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Gustav Holst]] # [[Jon Lord]] # [[Alan Parsons]] # [[Pancho Vladigerov]] # [[Richard Strauss]] </div> ===== Edat Mejana e Renaissença ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Guillaume Dufay]] # [[Giovanni da Palestrina]] </div> ===== Periòde Barròc ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Johann Sebastian Bach]] # [[George Frideric Handel]] # [[Claudio Monteverdi]] # [[Antonio Vivaldi]] </div> ===== Periòde Classic ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Joseph Haydn]] # [[Wolfgang Amadeus Mozart]] </div> ===== Periòde Romantic ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Mily Balakirev]] # [[Ludwig van Beethoven]] # [[Hector Berlioz]] # [[Georges Bizet]] # [[Alexander Borodin]] # [[Johannes Brahms]] # [[Anton Bruckner]] # [[Frédéric Chopin]] # [[César Cui]] # [[Antonín Dvořák]] # [[Edvard Grieg]] # [[Franz Liszt]] # [[Gustav Mahler]] # [[Felix Mendelssohn]] # [[Modest Mussorgsky]] # [[Nikolai Rimsky-Korsakov]] # [[Gioachino Rossini]] # [[Franz Schubert]] # [[Robert Schumann]] # [[Bedřich Smetana]] # [[Johann Strauss]] # [[Gilbert and Sullivan]] # [[Pyotr Ilyich Tchaikovsky]] # [[Giuseppe Verdi]] # [[Richard Wagner]] </div> ===== Sègle XX ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Kaikhosru Shapurji Sorabji]] # [[Béla Bartók]] # [[Claude Debussy]] # [[Joe Hisaishi]] # [[Sergei Prokofiev]] # [[Giacomo Puccini]] # [[Maurice Ravel]] # [[Arnold Schoenberg]] # [[Dmitri Shostakovich]] # [[Jean Sibelius]] # [[Igor Stravinsky]] </div> ==== Musicians ==== ===== Caps d'orquèstra ===== # [[Leonard Bernstein]] ===== Cantaires ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Umm Kulthum]] # [[Vladimir Vysotsky]] </div> ===== Violonista ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Yo-Yo Ma]] # [[Niccolò Paganini]] </div> ===== Musica non occidentala ===== # [[Ravi Shankar]] ===== Folk e musica populara ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[ABBA]] # [[Mariah Carey]] # [[Cher]] # [[David Coverdale]] # [[Doris Day]] # [[Bruce Dickinson]] # [[Ronnie James Dio]] # [[Céline Dion]] # [[Michael Jackson]] # [[Elton John]] # [[Madonna]] # [[Bob Marley]] # [[Dean Martin]] # [[Liza Minnelli]] # [[Joni Mitchell]] # [[Frank Sinatra]] # [[Barbra Streisand]] # [[Stevie Wonder]] </div> ===== Folk e country americana ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Johnny Cash]] # [[Bing Crosby]] # [[Faith Hill]] # [[George Jones]] # [[Peter, Paul and Mary]] # [[Reba McEntire]] # [[Dolly Parton]] # [[Hank Williams]] </div> ===== Blues e soul ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Ray Charles]] # [[Aretha Franklin]] # [[B.B. King]] </div> ===== Compositors de cançon ===== # [[Vangelis]] ===== Musica de film ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Jerry Goldsmith]] # [[Henry Mancini]] # [[Ennio Morricone]] # [[Richard Rodgers]] # [[Miklós Rózsa]] # [[Max Steiner]] # [[John Williams]] </div> ===== Funk ===== # [[James Brown]] ===== Guitaristas ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[John Lee Hooker]] # [[Stevie Ray Vaughan]] </div> ===== Hip-hop e rap ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Eminem]] # [[Dr. Dre]] # [[Tupac Shakur]] </div> ===== Jazz ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Louis Armstrong]] # [[Miles Davis]] # [[George Gershwin]] # [[Antônio Carlos Jobim]] # [[Glenn Miller]] </div> ===== Comèdia musicala ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Irving Berlin]] # [[Jerome Kern]] # [[Cole Porter]] # [[Andrew Lloyd Webber]] </div> ===== Cantaires non anglofòns ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Édith Piaf]] # [[Lata Mangeshkar]] # [[Alla Pugacheva]] # [[Mohammed Rafi]] # [[Zhu Xuan]] </div> ===== Rock ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[AC/DC]] # [[John Barry]] # [[The Beatles]] ## [[John Lennon]] ## [[Paul McCartney]] # [[Chuck Berry]] # [[David Bowie]] # [[Eric Clapton]] # [[Joe Cocker]] # [[Phil Collins]] # [[Alice Cooper]] # [[Deep Purple]] # [[The Doors]] # [[Bob Dylan]] # [[Peter Gabriel]] # [[Simon & Garfunkel]] # [[Jimi Hendrix]] # [[Janis Joplin]] # [[Metallica]] # [[Gary Moore]] # [[Nirvana]] # [[Ozzy Osbourne]] # [[Pink Floyd]] ## [[Roger Waters]] # [[Elvis Presley]] # [[Queen]] ## [[Freddie Mercury]] # [[Linda Ronstadt]] # [[Black Sabbath]] # [[Bruce Springsteen]] # [[The Rolling Stones]] ## [[Keith Richards]] ## [[Mick Jagger]] # [[Tina Turner]] # [[U2]] # [[Frank Zappa]] # [[Led Zeppelin]] </div> === Criminaus === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Billy the Kid]] # [[Jack l'Esventraire]] # [[Al Capone]] # [[Pablo Escobar]] </div> === Productors, realizators e scenaristas === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Woody Allen]] # [[Pedro Almodóvar]] # [[Robert Altman]] # [[Michelangelo Antonioni]] # [[Ingmar Bergman]] # [[Bernardo Bertolucci]] # [[Luis Buñuel]] # [[Ken Burns]] # [[James Cameron]] # [[Frank Capra]] # [[Jean Cocteau]] # [[Clint Eastwood]] # [[Francis Ford Coppola]] # [[George Cukor]] # [[Walt Disney]] # [[Carl Theodor Dreyer]] # [[Sergei Eisenstein]] # [[Rainer Werner Fassbinder]] # [[Federico Fellini]] # [[John Ford]] # [[Miloš Forman]] # [[Bob Fosse]] # [[Jean-Luc Godard]] # [[Samuel Goldwyn]] # [[Terry Gilliam]] # [[D. W. Griffith]] # [[Alfred Hitchcock]] # [[John Huston]] # [[Elia Kazan]] # [[Raj Kapoor]] # [[Takeshi Kitano]] # [[Stanley Kubrick]] # [[Akira Kurosawa]] # [[Fritz Lang]] # [[David Lean]] # [[Ang Lee]] # [[Frank Lloyd]] # [[George Lucas]] # [[Sidney Lumet]] # [[Auguste e Louis Lumière]] # [[Joseph L. Mankiewicz]] # [[Frances Marion]] # [[Georges Méliès]] # [[Nikita Mikhalkov]] # [[Alan Parker]] # [[Roman Polanski]] # [[Sydney Pollack]] # [[Carlo Ponti]] # [[Leni Riefenstahl]] # [[Satyajit Ray]] # [[Jean Renoir]] # [[Carlos Saura]] # [[Martin Scorsese]] # [[David O. Selznick]] # [[Mack Sennett]] # [[Vittorio De Sica]] # [[Aaron Sorkin]] # [[Steven Spielberg]] # [[Constantin Stanislavski]] # [[Oliver Stone]] # [[Quentin Tarantino]] # [[Andrei Tarkovsky]] # [[Irving Thalberg]] # [[Giuseppe Tornatore]] # [[François Truffaut]] # [[Lars von Trier]] # [[Luchino Visconti]] # [[Dziga Vertov]] # [[Hal B. Wallis]] # [[Wim Wenders]] # [[Orson Welles]] # [[Billy Wilder]] # [[Robert Wise]] # [[William Wyler]] # [[Darryl F. Zanuck]] # [[Robert Zemeckis]] # [[Zhang Yimou]] </div> === Òmes d'afaires === ==== Antiquitat ==== # [[Marcus Licinius Crassus]] ==== Edat Mejana ==== # [[Lorenzo de' Medici]] ==== Revolucion Industriala ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Samuel Crompton]] # [[Thomas Newcomen]] # [[John Jacob Astor]] # [[Jamsetji Tata]] </div> ===== Estats Units d'America ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Andrew Carnegie]] # [[P. T. Barnum]] # [[James Buchanan Duke]] # [[Warren Buffett]] # [[Henry Ford]] # [[Meyer Guggenheim]] # [[Howard Hughes]] # [[J. P. Morgan]] # [[J. Paul Getty]] # [[William Randolph Hearst]] # [[John D. Rockefeller]] # [[Leland Stanford]] # [[Cornelius Vanderbilt]] # [[Madam C. J. Walker]] # [[George Westinghouse]] </div> ==== Periòde contemporanèu ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Coco Chanel]] # [[Alan Sugar]] # [[Dhirubhai Ambani]] # [[Muhammad Yunus]] # [[Enzo Ferrari]] # [[Mukesh Ambani]] # [[Carlos Slim]] # [[Sergey Brin]] # [[Richard Branson]] </div> ===== Estats Units d'America ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Ray Kroc]] # [[Sam Walton]] # [[Bill Gates]] # [[Steve Jobs]] # [[Rupert Murdoch]] # [[Elon Musk]] # [[Larry Page]] # [[Ted Turner]] # [[Oprah Winfrey]] # [[Mark Zuckerberg]] </div> === Explorators === ==== Antiquitat e Edat Mejana ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Ibn Battuta]] # [[Leif Ericson]] </div> ==== Edat dei Descubèrtas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Willem Barentsz]] # [[John Cabot]] # [[Pedro Álvares Cabral]] # [[Jacques Cartier]] # [[Cristòl Colomb]] # [[Hernán Cortés]] # [[Francis Drake]] # [[Juan Sebastián Elcano]] # [[Vasco da Gama]] # [[Ferrand Magellan]] # [[Ponce de Leon]] # [[Francisco Pizarro]] # [[Marco Polo]] # [[Hernando de Soto]] # [[Abel Tasman]] # [[Amerigo Vespucci]] # [[Zheng He]] </div> ==== Sègle XVIII e XIX ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Vitus Bering]] # [[James Cook]] # [[Alexander von Humboldt]] # [[David Livingstone]] # [[Henry Morton Stanley]] </div> ==== Sègle XX ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Roald Amundsen]] # [[Neil Armstrong]] # [[Iurii Gagarin]] # [[John Glenn]] # [[Edmund Hillary]] # [[Tenzing Norgay]] </div> === Filosòfs, istorians e òme politic === ==== Filosòfs ==== ===== Antiquitat ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Aristòtel]] # [[Agustin d'Ipòna]] # [[Confucius]] # [[Democrita]] # [[Diogenes de Sinòpe]] # [[Epicur]] # [[Gorgias]] # [[Han Fei]] # [[Eraclita]] # [[Laozi]] # [[Li Si]] # [[Menci]] # [[Parmenid]] # [[Platon]] # [[Plotinus]] # [[Senèca lo Jove]] # [[Shang Yang]] # [[Socrates]] # [[Tales de Milet]] # [[Xunzi]] # [[Zenon de Cition]] # [[Zenon d'Elèa]] # [[Zhuangzi]] </div> ===== Edat Mejana ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Peter Abelard]] # [[Averroès]] # [[Boethius]] # [[Francis Bacon]] # [[Giordano Bruno]] # [[Hasdai Crescas]] # [[Duns Scotus]] # [[Maimonides]] # [[Nicolau de Cusa]] # [[Tomàs d'Aquin]] # [[Wang Yangming]] # [[William d'Ockham]] # [[Zhu Xi]] </div> ===== Periòde Modèrne ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[George Berkeley]] # [[Johan Amos Comenius]] # [[René Descartes]] # [[Denis Diderot]] # [[Friedrich Engels]] # [[Desiderius Erasmus]] # [[Hugo Grotius]] # [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] # [[Thomas Hobbes]] # [[David Hume]] # [[William James]] # [[Immanuel Kant]] # [[Søren Kierkegaard]] # [[Gotthold Ephraim Lessing]] # [[John Locke]] # [[John Stuart Mill]] # [[Montesquieu]] # [[Friedrich Nietzsche]] # [[Jean-Jacques Rousseau]] # [[Max Scheler]] # [[Friedrich Schleiermacher]] # [[Arthur Schopenhauer]] # [[Herbert Spencer]] # [[Baruch Spinoza]] # [[Emanuel Swedenborg]] # [[Voltaire]] </div> ===== Periòde contemporanèu ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Theodor W. Adorno]] # [[Raymond Aron]] # [[Mikhail Bakunin]] # [[Simone de Beauvoir]] # [[Henri Bergson]] # [[Isaiah Berlin]] # [[Martin Buber]] # [[Albert Camus]] # [[Ernst Cassirer]] # [[Benedetto Croce]] # [[Gilles Deleuze]] # [[Jacques Derrida]] # [[John Dewey]] # [[Ralph Waldo Emerson]] # [[Ludwig Feuerbach]] # [[Johann Gottlieb Fichte]] # [[Gottlob Frege]] # [[Yan Fu]] # [[Hans-Georg Gadamer]] # [[Jürgen Habermas]] # [[Martin Heidegger]] # [[Edmund Husserl]] # [[Thomas Kuhn]] # [[Imre Lakatos]] # [[Marshall McLuhan]] # [[Maurice Merleau-Ponty]] # [[Maria Montessori]] # [[Karl Popper]] # [[Pierre-Joseph Proudhon]] # [[John Rawls]] # [[Bertrand Russell]] # [[Jean-Paul Sartre]] # [[Henry David Thoreau]] # [[Alexis de Tocqueville]] # [[Miguel de Unamuno]] # [[Alfred North Whitehead]] # [[Ludwig Wittgenstein]] # [[Kang Youwei]] </div> ==== Istorians ==== ===== Antiquitat ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Eusèbi]] # [[Erodòt]] # [[Tit Livi]] # [[Ammianus Marcellinus]] # [[Tacit]] # [[Tucidides]] # [[Sima Qian]] # [[Xenofont]] </div> ===== Edat Mejana ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Beda]] # [[Ibn Khaldun]] # [[Rashid-al-Din Hamadani]] </div> ===== Periòde modèrne ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Edward Gibbon]] # [[Leopold von Ranke]] # [[Adolphe Thiers]] </div> ===== Periòde contemporanèu ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Fernand Braudel]] # [[Michel Foucault]] # [[Christopher Hill]] # [[Theodor Mommsen]] # [[A. J. P. Taylor]] # [[Barbara W. Tuchman]] # [[Frederick Jackson Turner]] </div> ==== Economistas ==== ===== Periòde modèrne ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Thomas Robert Malthus]] # [[François Quesnay]] # [[David Ricardo]] # [[Adam Smith]] </div> ===== Periòde contemporanèu ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Milton Friedman]] # [[Hermann Heinrich Gossen]] # [[John Maynard Keynes]] # [[Peter Kropotkin]] # [[Paul Krugman]] # [[Gunnar Myrdal]] # [[John Forbes Nash Jr]] # [[Bertil Ohlin]] # [[Karl Polanyi]] # [[Paul Samuelson]] # [[Joseph Schumpeter]] # [[William Vickrey]] </div> ==== Lingüists ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Mesrop Mashtots]] # [[Pāṇini]] # [[Mikhail Bakhtin]] # [[Noam Chomsky]] # [[Roman Jakobson]] # [[Ferdinand de Saussure]] # [[Roland Barthes]] </div> ==== Sociològs ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Pierre Bourdieu]] # [[Auguste Comte]] # [[Émile Durkheim]] # [[Norbert Elias]] # [[Anthony Giddens]] # [[Erving Goffman]] # [[Bruno Latour]] # [[Niklas Luhmann]] # [[Robert K. Merton]] # [[Talcott Parsons]] # [[Pitirim Sorokin]] # [[Max Weber]] # [[C. Wright Mills]] </div> ==== Escrivans politics ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Chanakya]] # [[Nicolau Maquiavèl]] # [[Thomas More]] # [[Tommaso Campanella]] # [[Edmund Burke]] # [[Judith Butler]] # [[Antonio Gramsci]] # [[Thomas Paine]] # [[Rosa Luxemburg]] # [[Karl Marx]] # [[Hans Morgenthau]] # [[Hannah Arendt]] </div> ==== Psicològs ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Alfred Adler]] # [[Gordon Allport]] # [[Albert Bandura]] # [[Raymond Cattell]] # [[Hans Eysenck]] # [[Albert Ellis]] # [[Erik Erikson]] # [[Gustav Fechner]] # [[Leon Festinger]] # [[Sigmund Freud]] # [[Erich Fromm]] # [[Jane Goodall]] # [[Donald O. Hebb]] # [[Hermann von Helmholtz]] # [[Karl Jaspers]] # [[Carl Jung]] # [[Kurt Lewin]] # [[Abraham Maslow]] # [[David McClelland]] # [[George Armitage Miller]] # [[Ivan Pavlov]] # [[Jean Piaget]] # [[Carl Rogers]] # [[Otto Rank]] # [[Stanley Schachter]] # [[B. F. Skinner]] # [[Benjamin Spock]] # [[Edward Thorndike]] # [[John B. Watson]] # [[Wilhelm Wundt]] # [[Lev Vygotsky]] </div> ==== Antropològs ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Claude Lévi-Strauss]] # [[Margaret Mead]] </div> ==== Critics e istorians de l'art ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Walter Benjamin]] # [[Clement Greenberg]] # [[Erwin Panofsky]] # [[Edward Said]] </div> === Figuras religiosas === ==== Religions abraamicas ==== ===== Articles de basa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Abraam]] # [[Adam]] # [[Danièu (profèta)]] # [[Dàvid]] # [[Elijah]] # [[Ezra]] # [[Gabrièu (arcange)]] # [[Isaiah]] # [[Jacòb]] # [[Josèpa]] # [[Moïses]] # [[Noah]] # [[Solomon]] </div> ===== Cristianisme ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Maria (maire de Jèsus)]] # [[Jèsus de Nazaret]] # [[Joan l'Apostòl]] # [[Joan lo Baptista]] # [[Pau l'Apostòl]] # [[Sant Pèire]] </div> ====== Antiquitat ====== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Arius]] # [[Anastasi d'Alexàndria]] # [[Basili de Cesarèa]] # [[Joan Crisòstom]] # [[Clamenç d'Alexàndria]] # [[Ciril d'Alexàndria]] # [[Joan de Damasc]] # [[Sants Ciril e Metòde]] # [[Gregòri de Nazianz]] # [[Nestòri]] # [[Sant Nicolau]] # [[Nikon (patriarca)]] # [[Gregòri de Nissa]] # [[Origèn]] </div> ====== Papas ====== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Clamenç Ièr]] # [[Gregòri Ièr]] # [[Joan XXIII]] # [[Leon Ièr]] # [[Pau VI]] # [[Piu IX]] </div> ===== Protestantisme ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Jacobus Arminius]] # [[Karl Barth]] # [[Dietrich Bonhoeffer]] # [[Joan Calvin]] # [[Thomas Cranmer]] # [[Mary Baker Eddy]] # [[Billy Graham]] # [[John Knox]] # [[Felip Melanchthon]] # [[Menno Simons]] # [[Joseph Smith]] # [[Charles Spurgeon]] # [[John Wesley]] # [[Huldrych Zwingli]] </div> ===== Catolicisme ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Ambròsi]] # [[Francés d'Assisi]] # [[Bonaventura de Bagnoregio]] # [[Columba d'Iona]] # [[Joan de la Crotz]] # [[Sant Jòrdi]] # [[Joan Hus]] # [[Irenaeus]] # [[Sant Jiròni]] # [[Ignasi de Loyola]] # [[Benedicta de Nursia]] # [[Tertullian]] # [[Tomás de Torquemada]] # [[John Wycliffe]] # [[Francis Xavier]] </div> ===== Islam ===== ====== Articles de basa ====== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Fatima]] # [[Maomet]] </div> ====== Chiisme ====== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Ali]] # [[Hussein ibn Ali]] # [[Ja'far al-Sadiq]] </div> ====== Sunisme ====== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Muhammad al-Bukhari]] # [[Muslim ibn al-Hajjaj]] # [[Al-Nawawi]] # [[Al-Shafi'i]] # [[Malik ibn Anas]] # [[Ahmad ibn Hanbal]] # [[Abu Ḥanifa]] # [[Ibn Taymiyyah]] </div> ===== Judaïsme ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Maharal]] # [[Gaon de Vila]] # [[Akiva ben Josèu]] # [[Rashi]] # [[Baal Shem Tov]] </div> ===== Divèrs ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Al-Ghazali]] # [[Ibn Arabi]] </div> ==== Bodisme ==== ===== Articles de basa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Boda]] # [[Thich Nhat Hanh]] # [[Tenzin Gyatso]] # [[Nagarjuna]] # [[Padmasambhava]] </div> ===== Bodisme chinés ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Bodhidharma]] # [[Huineng]] # [[Huiyuan (bodisme)]] # [[Kumarajiva]] # [[Zhiyi]] </div> ===== Bodisme indian ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Ananda]] # [[Maudgalyayana]] # [[Sariputta]] # [[Vasubandhu]] </div> ===== Bodisme japonés ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Dogen]] # [[Kukai]] </div> ==== Indoïsme ==== ===== Antiquitat ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Kanada]] # [[Kapila]] # [[Patanjali]] # [[Valmiki]] # [[Vyasa]] </div> ===== Edat Mejana ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Basava]] # [[Kumarila Bhaṭṭa]] # [[Gaudapada]] # [[Madhvacharya]] # [[Chaitanya Mahaprabhu]] # [[Ramanuja]] # [[Adi Shankara]] </div> ===== Periòde modèrne ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Sri Aurobindo]] # [[Ramana Maharshi]] # [[A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada]] # [[Ramakrishna]] # [[Swami Vivekananda]] # [[Paramahansa Yogananda]] </div> ==== Autrei religions ==== ===== Bahá'í ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Báb]] # [[Bahá'u'lláh]] </div> ===== Sikhisme ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Guru Nanak]] # [[Guru Gobind Singh]] </div> ===== Zoroastrisme ===== # [[Zaratostra]] ==== Mistics ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Nostradamus]] # [[Grigòri Raspótin]] </div> === Caps politics === ==== Antiquitat ==== ===== Asia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Cir II lo Gran]] # [[Semiramis]] # [[Qin Shi Huang]] # [[Sun Tsu]] # [[Ashoka]] # [[Chandragupta Maurya]] # [[Cresus]] # [[Hammurabi]] # [[Mitridat VI de Pont]] # [[Reina de Saba]] # [[Darius Ièr]] # [[Han Gaozu]] </div> ===== Africa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Akhenaton]] # [[Cleopatra VII]] # [[Djòser]] # [[Hatshepsut]] # [[Nefertiti]] # [[Ptahhotep]] # [[Ptolemèu Ièr Soter]] # [[Ramsès II]] # [[Djehotimes III]] # [[Totankhamòn]] # [[Seti Ièr]] </div> ===== Euròpa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Antonin lo Piós]] # [[August]] # [[Caligula]] # [[Constantin Ièr]] # [[Domician]] # [[Juli Cesar]] # [[Marc Aurèli]] # [[Neron]] # [[Teodòsi I]] # [[Tibèri]] # [[Trajan]] # [[Atila]] # [[Pirrus d'Epira]] # [[Seleuc Ièr Nicator]] # [[Alexandre lo Grand]] # [[Felip II de Macedònia]] # [[Alcibiades]] # [[Demostèn]] # [[Pericles]] # [[Solon]] # [[Alaric Ièr]] # [[Arminius]] # [[Bodicca]] # [[Vercingetorix]] # [[Annibal Barca]] </div> ==== Edat Mejana ==== ===== Asia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Abu Bakr]] # [[Harun al-Rashid]] # [[Muawiyah Ièr]] # [[Umar]] # [[Uthman ibn Affan]] # [[Batu Khan]] # [[Hulegu]] # [[Timur]] # [[Ulugh Beg]] # [[Kubilai]] # [[Genghis Khan]] # [[Ogedei]] # [[Mehmet II]] # [[Osman Ièr]] # [[Saladin]] </div> ===== Euròpa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Basili II (emperaire bizantin)]] # [[Eraclius]] # [[Justinian Ièr]] # [[Leon III l'Isaurian]] # [[Manuèl Ièr Comnèn]] # [[Mathias Corvin]] # [[Simeon Ièr lo Grand]] # [[Estève Ièr d'Ongria]] # [[Vlad III Tepes]] # [[Alfrèd lo Grand]] # [[Atelstan]] # [[Edoard Ièr d'Anglatèrra]] # [[Edoard III d'Anglatèrra]] # [[Enric II d'Anglatèrra]] # [[Enric V d'Anglatèrra]] # [[Joan d'Anglatèrra]] # [[Ricard Ièr d'Anglatèrra]] # [[Guilhèm Ièr d'Anglatèrra]] # [[Carlesmanhe]] # [[Clotari Ièr]] # [[Clodovèu Ièr]] # [[Loís lo Piós]] # [[Loís XI de França]] # [[Felipe II de França]] # [[Felipe IV de França]] # [[Arnulf de Carintia]] # [[Carles III lo Gròs]] # [[Enric Ièr de Germania]] # [[Carles IV (emperaire germanic)]] # [[Carles lo Calvet]] # [[Frederic Ièr (emperaire germanic)]] # [[Frederic II (emperaire germanic)]] # [[Enric IV (emperaire germanic)]] # [[Oton Ièr (emperaire germanic)]] # [[Sigismond (emperaire germanic)]] # [[Girolamo Savonarola]] # [[Lucrezia Borgia]] # [[Alexandre VI (papa)]] # [[Bonifaci VIII]] # [[Gregòri VII]] # [[Innocenci III]] # [[Boleslaw Ièr de Polonha]] # [[Jogaila]] # [[Mieszko Ièr de Polonha]] # [[Alexandre Nevski]] # [[Ivan III lo Grand]] # [[Sviatoslav Ièr de Kiev]] # [[Vladimir lo Grand]] # [[Teodòric lo Grand]] # [[Anfons Ièr de Portugau]] # [[Cnut lo Grand]] # [[Ferrand II d'Aragon]] # [[Enric lo Navegaire]] # [[Isabèla Ièra de Castelha]] # [[Lotari Ièr]] </div> ==== Periòde modèrne ==== ===== America ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Atahualpa]] # [[Moctezuma II]] # [[Sitting Bull]] # [[Alexander Hamilton]] # [[George Washington]] # [[James Madison]] # [[John Adams]] # [[Thomas Jefferson]] </div> ===== Asia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Abbas Ièr de Pèrsia]] # [[Babur]] # [[Humayun]] # [[Oda Nobunaga]] # [[Tokugawa Ieyasu]] # [[Toyotomi Hideyoshi]] # [[Akbar]] # [[Aurangzeb]] # [[Shah Jahan]] # [[Mehmet IV]] # [[Selim Ièr]] # [[Hurrem Sultan]] # [[Soliman lo Magnific]] </div> ===== Euròpa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Carles Ièr d'Anglatèrra]] # [[Elisabèta Ièra d'Anglatèrra]] # [[Enric VIII d'Anglatèrra]] # [[Jòrdi III d'Anglatèrra]] # [[James VI e I]] # [[Maria Ièra d'Anglatèrra]] # [[Maria Stuart]] # [[Guilhèm III d'Anglatèrra]] # [[William Pitt lo Jove]] # [[Marie Antoinette]] # [[Cardenau Mazarin]] # [[Cardenau Richelieu]] # [[Catherine de' Medici]] # [[Francés Ièr de França]] # [[Enric IV de França]] # [[Loís XIV de França]] # [[Loís XV de França]] # [[Loís XVI de França]] # [[Carles V (emperaire germanic)]] # [[Ferdinand Ièr (emperaire germanic)]] # [[Josèu II (emperaire germanic)]] # [[Leopold Ièr (emperaire germanic)]] # [[Maria Teresa]] # [[Maximilian Ièr (emperaire germanic)]] # [[Clemenç VII]] # [[Juli II]] # [[Joan III Sobieski]] # [[Sigismond III Vasa]] # [[Catarina la Granda]] # [[Elisabèta de Russia]] # [[Ivan IV de Russia]] # [[Pèire Ièr de Russia]] # [[Carles XII de Suècia]] # [[Cristian IV de Danemarc]] # [[Frederic II de Prússia]] # [[Felipe II d'Espanha]] # [[Felipe V d'Espanha]] # [[Guilhèm Ièr d'Aurenja-Nassau]] # [[Bohdan Khmelnytsky]] # [[Ivan Mazepa]] </div> ==== Periòde contemporanèu ==== ===== Africa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Haile Selassie Ièr]] # [[Idi Amin Dada]] # [[Julius Nyerere]] # [[Abdelkader El Djezairi]] # [[Anwar Sadat]] # [[Gamal Abdel Nasser]] # [[Moammar al-Gaddafi]] # [[Muhammad Ali d'Egipte]] # [[Cecil Rhodes]] # [[Hastings Banda]] # [[Mobutu Sese Seko]] # [[Nelson Mandela]] # [[Robert Mugabe]] # [[Shaka]] # [[Kofi Annan]] # [[Kwame Nkrumah]] # [[Léopold Sédar Senghor]] </div> ===== America ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Pèire Ièr de Brasil]] # [[Pèire II de Brasil]] # [[Pierre Trudeau]] # [[Daniel Ortega]] # [[Fidel Castro]] # [[Benito Juárez]] # [[Porfirio Díaz]] # [[Alfredo Stroessner]] # [[Augusto Pinochet]] # [[Eva Perón]] # [[Hugo Chávez]] # [[José de San Martín]] # [[Salvador Allende]] # [[Simón Bolívar]] # [[George W. Bush]] # [[Dwight D. Eisenhower]] # [[Andrew Jackson]] # [[Lyndon B. Johnson]] # [[John F. Kennedy]] # [[Abraham Lincoln]] # [[Douglas MacArthur]] # [[Richard Nixon]] # [[Barack Obama]] # [[James K. Polk]] # [[Ronald Reagan]] # [[Eleanor Roosevelt]] # [[Franklin D. Roosevelt]] # [[Theodore Roosevelt]] # [[Harry S. Truman]] # [[Woodrow Wilson]] </div> ===== Asia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Cixi]] # [[Zhu Enlai]] # [[Hu Jintao]] # [[Chiang Kai-shek]] # [[Puyi]] # [[Deng Xiaoping]] # [[Sun Yat-sen]] # [[Mao Zedong]] # [[Park Chung-hee]] # [[Hirohito]] # [[Kim Il-sung]] # [[Meiji]] # [[Eisaku Sato]] # [[Heydar Aliyev]] # [[Nursultan Nazarbayev]] # [[Saparmurat Niyazov]] # [[Mohammad Reza Pahlavi]] # [[Indira Gandhi]] # [[Jawaharlal Nehru]] # [[Vallabhbhai Patel]] # [[Bangabandhu Sheikh Mujibar Rahman]] # [[Corazon Aquino]] # [[Ferdinand Marcos]] # [[Ho Chi Minh]] # [[Mahathir Mohamad]] # [[Pol Pot]] # [[Suharto]] # [[Sukarno]] # [[Lee Kuan Yew]] # [[Benazir Bhutto]] # [[Muhammad Ali Jinnah]] # [[Mustafa Kemal Atatürk]] # [[David Ben-Gurion]] # [[Abdul Hamid II]] # [[Saddam Hussein]] # [[Mahmud II]] # [[Golda Meir]] </div> ===== Euròpa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Francés Ferdinand d'Àustria]] # [[Francés II (emperaire germanic)]] # [[Francés Josèu Ièr d'Àustria]] # [[Klemens von Metternich]] # [[Alexander Dubček]] # [[Enver Hoxha]] # [[Leonid Kuchma]] # [[Josip Broz Tito]] # [[Józef Piłsudski]] # [[Lech Wałęsa]] # [[Nicolae Ceaușescu]] # [[Slobodan Milošević]] # [[Václav Havel]] # [[Charles de Gaulle]] # [[François Mitterrand]] # [[Loís Felipe Ièr]] # [[Napoleon Ièr]] # [[Napoleon III]] # [[Adolf Hitler]] # [[Erich Honecker]] # [[Willy Brandt]] # [[Helmut Kohl]] # [[Konrad Adenauer]] # [[Otto von Bismarck]] # [[Joseph Goebbels]] # [[Guilhèm II (emperaire alemand)]] # [[Guilhèm Ièr (emperaire alemand)]] # [[Joan Pau II]] # [[Alexandre II de Russia]] # [[Boris Yeltsin]] # [[Eduard Shevardnadze]] # [[Iòssif Stàlin]] # [[Leonid Brezhnev]] # [[Mikhaïl Gorbachov]] # [[Nicolau Ièr de Russia]] # [[Nicolau II]] de Russia # [[Nikita Khrushchov]] # [[Benjamin Disraeli]] # [[Clement Attlee]] # [[Diana Spencer]] # [[Elisabèta II dau Reiaume Unit]] # [[Margaret Thatcher]] # [[Victòria dau Reiaume Unit]] # [[William Ewart Gladstone]] # [[Winston Churchill]] # [[Robert Baden-Powell]] # [[António de Oliveira Salazar]] # [[Benito Mussolini]] # [[Camillo Benso]] # [[Carl Gustaf Emil Mannerheim]] # [[Carles XIV de Suècia]] # [[Dag Hammarskjöld]] # [[Francisco Franco]] # [[Gro Harlem Brundtland]] # [[Juan Carlos Ièr d'Espanha]] # [[Leopold II de Belgica]] # [[Christian Michelsen]] # [[Giuseppe Garibaldi]] # [[Alcide De Gasperi]] </div> ==== Caps e teoricians militars ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Flavius Aetius]] # [[Pompèu]] # [[Scipion l'African]] # [[Sulla]] # [[Eugèni de Savòia]] # [[Alexandre Suvorov]] # [[Carl von Clausewitz]] # [[Ulysses S. Grant]] # [[T. E. Lawrence]] # [[Robert E. Lee]] # [[George Marshall]] # [[Horatio Nelson]] # [[Erwin Rommel]] # [[Vo Nguyen Giap]] # [[Arthur Wellesley]] # [[Gueorgui Júkov]] </div> ==== Activisitas e caps revolucionaris ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Steve Biko]] # [[Thomas Sankara]] # [[Yasser Arafat]] # [[Aung San Suu Kyi]] # [[Mohandas Karamchand Gandhi]] # [[Ruhollah Khomeini]] # [[Osama bin Laden]] # [[Joana d'Arc]] # [[Oliver Cromwell]] # [[Georges Danton]] # [[Vladimir Lenin]] # [[Vasil Levski]] # [[Martin Luther]] # [[Florence Nightingale]] # [[Emilia Plater]] # [[Gavrilo Princip]] # [[Maximilien de Robespierre]] # [[Spartacus]] # [[Maire Terèsa]] # [[Leon Trotski]] # [[William Wallace]] # [[Simon Wiesenthal]] # [[Che Guevara]] # [[Pancho Villa]] # [[Susan B. Anthony]] # [[Emma Goldman]] # [[Al Gore]] # [[Mother Jones]] # [[Helen Keller]] # [[Martin Luther King Jr]] # [[Rosa Parks]] # [[Elizabeth Cady Stanton]] # [[Sojourner Truth]] # [[Harriet Tubman]] # [[Malcolm X]] </div> === Scientifics === ==== Sabents antics e medievaus ==== ===== Antiquitat ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Abu Rayḥan al-Biruni]] # [[Arquimèdes]] # [[Apolloni de Perga]] # [[Archytas]] # [[Aryabhata]] # [[Diofant]] # [[Eratostènes]] # [[Euclides]] # [[Eudòxi de Cnide]] # [[Iparcòs]] # [[Ipocrates]] # [[Ipatia]] # [[Pappus d'Alexàndria]] # [[Ptolemèu]] # [[Pitagòras]] # [[Su Song]] </div> ===== Edat Mejana ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Alhazen]] # [[Bhāskara II]] # [[Muḥammad ibn Musa al-Khwarizmi]] # [[Nasir al-Din al-Tusi]] # [[Avicena]] # [[Brahmagupta]] # [[Fibonacci]] # [[Geber]] # [[William Gilbert]] # [[Muhammad ibn Zakariya al-Razi]] # [[Seki Takakazu]] </div> ==== Fisicians e astronòms ==== ===== Periòde modèrne ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Tycho Brahe]] # [[Nicolaus Copernicus]] # [[Subrahmanyan Chandrasekhar]] # [[Galileo Galilei]] # [[Edmond Halley]] # [[William Herschel]] # [[Edwin Hubble]] # [[Johannes Kepler]] # [[Ole Rømer]] # [[Carl Sagan]] # [[Robert Hooke]] # [[Christiaan Huygens]] # [[Mikhail Lomonosov]] # [[Isaac Newton]] </div> ===== Periòde contemporanèu ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[André-Marie Ampère]] # [[Amedeo Avogadro]] # [[Johann Jakob Balmer]] # [[William Thomson]] # [[Henri Becquerel]] # [[Hans Bethe]] # [[Niels Bohr]] # [[Ludwig Boltzmann]] # [[Max Born]] # [[William Henry Bragg]] # [[Henry Cavendish]] # [[James Chadwick]] # [[Steven Chu]] # [[Marie Curie]] # [[Pierre Curie]] # [[John Dalton]] # [[James Dewar]] # [[Johannes Diderik van der Waals]] # [[Paul Dirac]] # [[Albert Einstein]] # [[Michael Faraday]] # [[Enrico Fermi]] # [[Richard Feynman]] # [[Léon Foucault]] # [[Augustin-Jean Fresnel]] # [[Stephen Hawking]] # [[Werner Heisenberg]] # [[James Prescott Joule]] # [[Gustav Kirchhoff]] # [[Lev Landau]] # [[Ernest Lawrence]] # [[Hendrik Lorentz]] # [[Ernst Mach]] # [[James Clerk Maxwell]] # [[Lise Meitner]] # [[Albert A. Michelson]] # [[Robert Andrews Millikan]] # [[Pieter van Musschenbroek]] # [[Georg Ohm]] # [[J. Robert Oppenheimer]] # [[Wolfgang Pauli]] # [[Max Planck]] # [[C. V. Raman]] # [[Wilhelm Röntgen]] # [[Andrei Sakharov]] # [[Erwin Schrödinger]] # [[Arnold Sommerfeld]] # [[G. I. Taylor]] # [[Edward Teller]] # [[J. J. Thomson]] # [[Thomas Young]] # [[Yakov Borisovich Zel'dovich]] # [[Hans Christian Orsted]] # [[Murray Gell-Mann]] # [[Wallace Carothers]] # [[George FitzGerald]] # [[Victor Francis Hess]] # [[Gerard 't Hooft]] # [[Alfred Kastler]] # [[Philipp Lenard]] # [[Osborne Reynolds]] # [[Johannes Rydberg]] # [[Michael Servetus]] # [[Joseph Stefan]] # [[John Hasbrouck Van Vleck]] # [[Eugene Wigner]] # [[Robert Wilson]] </div> ==== Quimistas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Svante Arrhenius]] # [[Jöns Jacob Berzelius]] # [[Humphry Davy]] # [[Robert Boyle]] # [[Peter Debye]] # [[Joseph Louis Gay-Lussac]] # [[Josiah Willard Gibbs]] # [[Otto Hahn]] # [[Jacobus Henricus van 't Hoff]] # [[Dorothy Hodgkin]] # [[Antoine Lavoisier]] # [[Justus von Liebig]] # [[Dmitri Mendeleev]] # [[Joseph Priestley]] # [[Tadeus Reichstein]] # [[Ernest Rutherford]] # [[Frederick Soddy]] # [[Linus Pauling]] # [[Gilbert Lewis]] # [[Fritz Haber]] # [[Frederick Sanger]] # [[Vladimir Vernadsky]] # [[Robert Burns Woodward]] # [[Carl Bosch]] </div> ==== Botanistas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Norman Borlaug]] # [[Santiago Ramón y Cajal]] # [[Francis Crick]] # [[Thomas Henry Huxley]] # [[Jean-Baptiste Lamarck]] # [[Antonie van Leeuwenhoek]] # [[Carl Linnaeus]] # [[Konrad Lorenz]] # [[Gregor Mendel]] # [[Alfred Russel Wallace]] # [[James Watson]] # [[John James Audubon]] # [[Georges-Louis Leclerc]] # [[Sadi Carnot]] # [[Rachel Carson]] # [[Jacques-Yves Cousteau]] # [[Charles Darwin]] # [[Alexander Fleming]] # [[Galen]] # [[Ernst Haeckel]] # [[Edward Jenner]] # [[Richard Leakey]] </div> ==== Mètges ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Claude Bernard]] # [[Casimir Funk]] # [[William Harvey]] # [[Robert Koch]] # [[Paracelsus]] # [[Louis Pasteur]] # [[Jonas Salk]] # [[Andreas Vesalius]] </div> ==== Inventors ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[John Logie Baird]] # [[John Bardeen]] # [[Georg Bednorz]] # [[Alexander Graham Bell]] # [[Karl Benz]] # [[Emile Berliner]] # [[Gerd Binnig]] # [[Wernher von Braun]] # [[David Brewster]] # [[Fraires Wright]] # [[Nolan Bushnell]] # [[Josephine Cochrane]] # [[Christopher Cockerell]] # [[Louis Daguerre]] # [[Raymond Vahan Damadian]] # [[Rudolf Diesel]] # [[George Eastman]] # [[Thomas Edison]] # [[Leo Fender]] # [[Lee De Forest]] # [[Benjamin Franklin]] # [[Buckminster Fuller]] # [[Robert Fulton]] # [[Gordon Gould]] # [[Wilson Greatbatch]] # [[Johannes Gutenberg]] # [[Elias Howe]] # [[Joseph Marie Jacquard]] # [[Robert Jarvik]] # [[Philippe Kahn]] # [[John George Kemeny]] # [[Jack Kilby]] # [[Stephanie Kwolek]] # [[Jaron Lanier]] # [[Ignacy Lukasiewicz]] # [[Guglielmo Marconi]] # [[Cyrus McCormick]] # [[Robert Metcalfe]] # [[Samuel Morse]] # [[Alfred Nobel]] # [[Robert Noyce]] # [[Charles Algernon Parsons]] # [[Roy J. Plunkett]] # [[William Shockley]] # [[Alan Shugart]] # [[Isaac Singer]] # [[Nikola Tesla]] # [[Alessandro Volta]] # [[Ernest Walton]] # [[James Watt]] # [[Wilhelm Eduard Weber]] # [[Eli Whitney]] # [[Charles Wilson]] </div> ==== Matematicians ==== ===== Periòde modèrne ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Daniel Bernoulli]] # [[Jacob Bernoulli]] # [[Bonaventura Cavalieri]] # [[Jean le Rond d'Alembert]] # [[Leonhard Euler]] # [[Pierre de Fermat]] # [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] # [[Blaise Pascal]] </div> ===== Periòde modèrne ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Niels Henrik Abel]] # [[Vladimir Arnold]] # [[Stefan Banach]] # [[Isaac Barrow]] # [[George Boole]] # [[Georg Cantor]] # [[Élie Cartan]] # [[Augustin-Louis Cauchy]] # [[Richard Dedekind]] # [[Peter Gustav Lejeune Dirichlet]] # [[Gotthold Eisenstein]] # [[Ronald Fisher]] # [[Joseph Fourier]] # [[Évariste Galois]] # [[Carl Friedrich Gauss]] # [[Alexander Grothendieck]] # [[Kurt Gödel]] # [[Jacques Hadamard]] # [[William Hamilton]] # [[G. H. Hardy]] # [[Charles Hermite]] # [[David Hilbert]] # [[Carl Gustav Jacob Jacobi]] # [[Felix Klein]] # [[Andrey Kolmogorov]] # [[Joseph Louis Lagrange]] # [[Pierre-Simon Laplace]] # [[Nikolai Lobachevsky]] # [[Benoit Mandelbrot]] # [[Pierre Louis Maupertuis]] # [[Gaspard Monge]] # [[John von Neumann]] # [[Emmy Noether]] # [[Grigori Perelman]] # [[Henri Poincaré]] # [[Jean-Victor Poncelet]] # [[Srinivasa Ramanujan]] # [[Bernhard Riemann]] # [[James Harris Simons]] # [[Karl Weierstrass]] # [[Hermann Weyl]] </div> ==== Informaticians ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[John Vincent Atanasoff]] # [[Charles Babbage]] # [[Tim Berners-Lee]] # [[Dan Bricklin]] # [[Seymour Cray]] # [[Ward Cunningham]] # [[Edsger W. Dijkstra]] # [[Douglas Engelbart]] # [[Herman Hollerith]] # [[Gary Kildall]] # [[Donald Knuth]] # [[Ada Lovelace]] # [[Dennis Ritchie]] # [[Richard Stallman]] # [[Linus Torvalds]] # [[Alan Turing]] # [[Niklaus Wirth]] # [[Steve Wozniak]] # [[Konrad Zuse]] </div> === Jornalistas === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Christiane Amanpour]] # [[Robert Fisk]] # [[John Pilger]] # [[Arun Shourie]] </div> ==== Estats Units ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Ed Bradley]] # [[Tom Brokaw]] # [[Walter Cronkite]] # [[Hedda Hopper]] # [[David McCullough]] # [[Edward R. Murrow]] # [[Joseph Pulitzer]] # [[Dan Rather]] # [[Geraldo Rivera]] # [[John Stossel]] # [[Ed Sullivan]] # [[Mike Wallace]] # [[Barbara Walters]] # [[Walter Winchell]] # [[Bob Woodward]] </div> === Esportius === ==== Atletisme ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Roger Bannister]] # [[Usain Bolt]] # [[Bob Beamon]] # [[Sergey Bubka]] # [[Sebastian Coe]] # [[Dick Fosbury]] # [[Haile Gebrselassie]] # [[Eric Heiden]] # [[Stefka Kostadinova]] # [[Jackie Joyner-Kersee]] # [[Rafer Johnson]] # [[Yelena Isinbayeva]] # [[Sawao Kato]] # [[Carl Lewis]] # [[Kipchoge Keino]] # [[Bobby Morrow]] # [[Edwin Moses]] # [[Paavo Nurmi]] # [[Jesse Owens]] # [[Lilia Podkopayeva]] # [[Wilma Rudolph]] # [[Babe Didrikson Zaharias]] # [[Emil Zátopek]] </div> ==== Esquí aupenc ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Jean-Claude Killy]] # [[Hermann Maier]] # [[Annemarie Moser-Pröll]] # [[Ingemar Stenmark]] # [[Lindsey Vonn]] </div> ==== Fòtbol american, irlandés e australian ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Jim Brown]] # [[O. J. Simpson]] # [[Jerry Rice]] </div> ==== Badminton ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Lin Dan]] # [[Peter Gade]] </div> ==== Basquetbòl ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Kareem Abdul-Jabbar]] # [[Sergei Belov]] # [[Larry Bird]] # [[Wilt Chamberlain]] # [[Tim Duncan]] # [[Magic Johnson]] # [[Michael Jordan]] # [[Dražen Petrović]] # [[Bill Russell]] # [[Arvydas Sabonis]] </div> ==== Baseball ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Hank Aaron]] # [[Ty Cobb]] # [[Lou Gehrig]] # [[Willie Mays]] # [[Jackie Robinson]] # [[Babe Ruth]] </div> ==== Biatlon ==== # [[Ole Einar Bjørndalen]] ==== Ciclisme ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Jacques Anquetil]] # [[Gino Bartali]] # [[Fausto Coppi]] # [[Bernard Hinault]] # [[Miguel Indurain]] # [[Eddy Merckx]] </div> ==== Bòxa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Muhammad Ali]] # [[Henry Armstrong]] # [[Jack Dempsey]] # [[Rocky Marciano]] # [[Joe Louis]] # [[Ingemar Johansson]] # [[Sugar Ray Robinson]] # [[Sugar Ray Leonard]] </div> ==== Escacs ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Bobby Fischer]] # [[Garry Kasparov]] </div> ==== Criquet ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Don Bradman]] # [[W.G. Grace]] # [[Sachin Tendulkar]] </div> ==== Equitacion ==== # [[Reiner Klimke]] ==== Oquei ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Luciana Aymar]] # [[Dhyan Chand]] </div> ==== Skating ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Robin Cousins]] # [[Scott Hamilton]] # [[Sonja Henie]] # [[Michelle Kwan]] # [[Tara Lipinski]] # [[Axel Paulsen]] # [[Irina Rodnina]] </div> ==== Gòlf ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Ben Hogan]] # [[Bobby Jones]] # [[Jack Nicklaus]] # [[Arnold Palmer]] # [[Gary Player]] # [[Annika Sörenstam]] # [[Lee Trevino]] # [[Tiger Woods]] </div> ==== Gimnastica ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Nadia Comăneci]] # [[Olga Korbut]] # [[Larisa Latynina]] # [[Li Ning]] # [[Vitaly Scherbo]] # [[Ludmilla Turischeva]] </div> ==== Handball ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Igor Turchin (handbal)]] # [[Ivano Balić]] # [[Anja Andersen]] </div> ==== Oquei sus glaça ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Wayne Gretzky]] # [[Valeri Kharlamov]] # [[Gordie Howe]] # [[Bobby Hull]] # [[Mario Lemieux]] # [[Sergei Makarov]] # [[Bobby Orr]] # [[Maurice Richard]] # [[Vladislav Tretiak]] </div> ==== Espòrts mecanics ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Mario Andretti]] # [[Juan Manuel Fangio]] # [[Alain Prost]] # [[Michael Schumacher]] # [[Ayrton Senna]] # [[Jackie Stewart]] </div> ==== Esquí nordic ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Bjorn Daehlie]] # [[Matti Nykänen]] </div> ==== Navegacion ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Ben Ainslie]] # [[Paul Elvstrom]] </div> ==== Fotbòl ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Franz Beckenbauer]] # [[David Beckham]] # [[Gianluigi Buffon]] # [[Iker Casillas]] # [[Bobby Charlton]] # [[Johan Cruyff]] # [[Alfredo Di Stéfano]] # [[Eusébio]] # [[Alex Ferguson]] # [[Garrincha]] # [[Mia Hamm]] # [[Diego Maradona]] # [[Lionel Messi]] # [[Gerd Müller]] # [[Michel Platini]] # [[Ferenc Puskas]] # [[Ronaldo]] # [[Cristiano Ronaldo]] # [[Pelé]] # [[Marco van Basten]] # [[Lev Yashin]] # [[Zinedine Zidane]] </div> ==== Speedskating ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Bonnie Blair]] # [[Johann Olav Koss]] </div> ==== Natacion ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Jim Thorpe]] # [[Mark Spitz]] # [[Michael Phelps]] # [[Greg Louganis]] </div> ==== Tennis de taula ==== # [[Jan-Ove Waldner]] ==== Tennis ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Andre Agassi]] # [[Björn Borg]] # [[Margaret Court]] # [[Chris Evert]] # [[Roger Federer]] # [[Pancho Gonzales]] # [[Steffi Graf]] # [[Billie Jean King]] # [[Rod Laver]] # [[Suzanne Lenglen]] # [[John McEnroe]] # [[Rafael Nadal]] # [[Martina Navratilova]] # [[Pete Sampras]] # [[Bill Tilden]] # [[Serena Williams]] </div> ==== Volleibòl ==== # [[Karch Kiraly]] ==== Divèrs ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Sepp Blatter]] # [[Pierre de Coubertin]] # [[Juan Antonio Samaranch]] </div> === Personatges legendàrias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Aquilles]] # [[Enèu]] # [[Agamemnon]] # [[Andromèda (mitologia)]] # [[Argonautas]] # [[Rei Artús]] # [[Atlàs (mitologia)]] # [[Beowulf]] # [[Dioscurs]] # [[Ciclòp]] # [[Cerbèr]] # [[Grendel]] # [[Hansel e Gretel]] # [[Eracles]] # [[Jason]] # [[Electra]] # [[Euròpa (mitologia)]] # [[Ganimedes (mitologia)]] # [[Elena (mitologia)|Elena]] # [[Medèa]] # [[Medusa]] # [[Ulisses]] # [[Edip]] # [[Orion (mitologia)]] # [[Persèu (mitologia)]] # [[Peter Pan]] # [[Rotland (de Roncesvals)]] # [[Esfinx]] # [[Serena]] </div> === Personatges de ficcion === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Batman]] # [[Mickey Mouse]] # [[Blancanèu]] # [[Superman]] # [[Tintin]] # [[Baba Yaga]] # [[Paire Nadal]] # [[Aladdin]] # [[James Bond]] # [[Lo Gat Capelat]] # [[Dracula]] # [[Sherlock Holmes]] # [[Tarzan]] # [[Lei Tres Mosquetaires]] # [[Supereròi]] </div> == Istòria == === Articles de basa === ==== Generalitats ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Istòria]] # [[Civilizacion]] # [[Istòria de la Tèrra]] # [[Istòria de l'umanitat]] # [[Archius]] # [[Biografia]] # [[Castèu]] # [[Òrdre (Regim Ancian)]] ## [[Borgesiá]] ## [[Noblesa]] # [[Emperaire]] # [[Feudalisme]] # [[Graf]] # [[Dèime]] ==== Sciéncias auxiliaras de l'istòria ==== # [[Arqueologia]] ## [[Cultura arqueologica]] ## [[Arqueogenetica]] # [[Cronologia]] # [[Diplomatica]] # [[Epigrafia]] # [[Genealogia]] # [[Eraudica]] ## [[Blason]] # [[Istoriografia]] ## [[Teoria dau complòt]] # [[Numismatica]] # [[Paleografia]] # [[Filatelia]] # [[Filosofia de l'istòria]] </div> ==== Istòria dei sciéncias e dei tecnicas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Istòria dei sciéncias]] # [[Istòria de l'agricultura]] # [[Istòria de l'astronomia]] # [[Istòria de l'aviacion]] # [[Istòria de la biologia]] # [[Istòria de la quimia]] # [[Istòria de la geografia]] # [[Istòria de la geologia]] # [[Istòria de la fisica]] # [[Istòria dei matematicas]] # [[Istòria de la pensada economica]] # [[Istòria de la lingüistica]] # [[Istòria de la psicologia]] # [[Istòria dei tecnicas]] # [[Istòria de la medecina]] # [[Istòria deis ordinators]] # [[Istòria de l'escritura]] </div> ==== Articles generaus divèrs ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # ??? # [[Istòria de l'art]] # [[Cultura istorica]] # [[Istòria de l'arquitectura]] # [[Istòria dei tecnicas cinematograficas]] # [[Istòria dau drech]] # [[Istòria de la literatura]] # [[Istòria militara]] # [[Istòria de la musica]] # [[Istòria de la filosofia]] # [[Istòria dei religions]] ## [[Istòria dau bodisme]] ## [[Istòria dau judaïsme]] ## [[Istòria dau cristianisme]] ## [[Istòria de l'indoïsme]] ## [[Istòria de l'islam]] </div> ==== Istòria dei continents ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Istòria d'Africa]] # [[Istòria d'America]] ## [[Istòria de l'America dau Nòrd]] ## [[Istòria de l'America dau Sud]] # [[Istòria d'Antartida]] # [[Istòria d'Asia]] # [[Istòria d'Euròpa]] # [[Istòria d'Oceania]] </div> ==== Istòria de regions istoricas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Istòria de l'America Centrala]] # [[Istòria dei Caribas]] # [[Istòria dei Balcans]] # [[Istòria de l'Orient Mejan]] # [[Istòria d'Escandinàvia]] </div> ==== Istòria dei país ==== ===== Africa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Istòria d'Egipte]] # [[Istòria d'Eritrèa]] # [[Istòria d'Etiopia]] # [[Istòria de Ghana]] # [[Istòria de Libia]] # [[Istòria de Madagascar]] # [[Istòria de Marròc]] # [[Istòria de Nigèria]] # [[Istòria de Senegau]] # [[Istòria de Sierra Leone]] # [[Istòria de Somalia]] # [[Istòria de l'Africa dau Sud]] # [[Istòria de Sodan]] </div> ===== America ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Istòria d'Argentina]] # [[Istòria de Bolívia]] # [[Istòria de Brasil]] # [[Istòria de Canadà]] # [[Istòria de Chile]] # [[Istòria de Colómbia]] # [[Istòria de Cuba]] # [[Istòria d'Eqüator]] # [[Istòria de Guyana]] # [[Istòria d'Haití]] # [[Istòria de Mexic]] # [[Istòria de Paraguia]] # [[Istòria de Peró]] # [[Istòria deis Estats Units d'America]] # [[Istòria de Veneçuèla]] </div> ===== Asia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Istòria d'Afganistan]] # [[Istòria d'Azerbaitjan]] # [[Istòria de Bangladèsh]] # [[Istòria de Botan]] # [[Istòria de Birmania]] # [[Istòria de Cambòtja]] # [[Istòria de China]] # [[Istòria d'Índia]] # [[Istòria d'Indonesia]] # [[Istòria d'Israèl]] # [[Istòria d'Iraq]] # [[Istòria d'Iran]] # [[Istòria de Japon]] # [[Istòria de Corèa]] # [[Istòria de Liban]] # [[Istòria de Malàisia]] # [[Istòria de Mongolia]] # [[Istòria de Nepal]] # [[Istòria de Paquistan]] # [[Istòria de Palestina]] # [[Istòria dei Filípinas]] # [[Istòria de l'Arabia Saudita]] # [[Istòria de Singapor]] # [[Istòria de Sri Lanka]] # [[Istòria de Siria]] # [[Istòria de Taiwan]] # [[Istòria de Tailàndia]] # [[Istòria de Tibet]] # [[Istòria de Turquia]] # [[Istòria de Vietnam]] # [[Istòria d'Iemèn]] </div> ===== Euròpa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Istòria d'Albania]] # [[Istòria d'Armenia]] # [[Istòria d'Àustria]] # [[Istòria de Belgica]] # [[Istòria de Bulgaria]] # [[Istòria de Croàcia]] # [[Istòria de Danemarc]] # [[Istòria d'Anglatèrra]] # [[Istòria d'Estònia]] # [[Istòria de Finlàndia]] # [[Istòria de França]] # [[Istòria de Georgia]] # [[Istòria d'Alemanha]] # [[Istòria de Grècia]] # [[Istòria d'Ongria]] # [[Istòria d'Islàndia]] # [[Istòria de la Republica d'Irlanda]] # [[Istòria d'Itàlia]] # [[Istòria de Letònia]] # [[Istòria de Lituània]] # [[Istòria de Malta]] # [[Istòria dei País Bas]] # [[Istòria de Norvègia]] # [[Istòria de Polonha]] # [[Istòria de Portugau]] # [[Istòria de Romania]] # [[Istòria de Russia]] # [[Istòria d'Escòcia]] # [[Istòria de Serbia]] # [[Istòria d'Espanha]] # [[Istòria de Suècia]] # [[Istòria de Soïssa]] # [[Istòria d'Ucraïna]] # [[Istòria dau Reiaume Unit]] # [[Istòria de Galas]] </div> ==== Oceania ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Istòria d'Austràlia]] # [[Istòria de la Nòva Zelanda]] </div> === Preïstòria e Antiquitat === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Edat de la Pèira]] # [[Edat dau Bronze]] # [[Edat dau Fèrre]] # [[Calcolitic]] # [[Antiquitat]] # [[Antiquitat Classica]] # [[Antiquitat Tardiva]] # [[Periòde ellenistic]] </div> ==== Preïstòria ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Preïstòria]] # [[Australopithecus]] # [[Òme de Cròsmanhon]] # [[Òme de Java]] # [[Òme de Pequin]] # [[Homo erectus]] # [[Evolucion umana]] # [[Òme de Denisova]] # [[Òme de Neandertal]] # [[Paranthropus]] # [[Expansion planetària de l'Òme Modèrne]] </div> ==== Edat dau Fèrre ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Paleolitic]] ## [[Paleolitic Inferior]] ## [[Paleolitic Mejan]] ## [[Paleolitic Superior]] # [[Mesolitic]] # [[Revolucion Neolitica]] # [[Neolitic]] # [[Brèç de la civilizacion]] # [[Domesticacion dau fuòc]] </div> ==== Africa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Egipte Antica]] ## [[Naqada III]] ## [[Faraon]] ## [[Dinastia Ptolemaïca]] ## [[Tebas (Egipte)]] ## [[Menfis]] ## [[Ancian Empèri]] ## [[Empèri Mejan]] ## [[Empèri Novèu]] ## [[Vau dei Rèis]] # [[Cultura de Nok]] # [[Nubia]] ## [[Reiaume de Kush]] ## [[Meroe]] # [[Reiaume d'Axom]] # [[Civilizacion cartaginesa]] ## [[Cartage]] ## [[Guèrras Punicas]] # [[Pont (país)]] </div> ==== America ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Civilizacions andinas]] ## [[Cultura de Chavín]] ## [[Civilizacion de Caral]] # [[Mesoamerica]] # [[Civilizacion maia]] # [[Paleoindians]] # [[Teotihuacan]] # [[Civilizacion olmèca]] # [[Poblament d'America]] # [[Civilizacion zapotèca]] </div> ==== Asia ==== ===== Generalitats ===== # [[Rota de la Seda]] ===== Asia Centrala, Pèrsia e Caucàs ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Empèri Aquemenida]] # [[Atropatene]] # [[Bactriana]] # [[Albania (Caucàs)]] # [[Ibèria (Caucàs)]] # [[Elam]] ## [[Susa]] # [[Medes]] # [[Empèri Part]] # [[Persèpolis]] # [[Guèrras Persoromanas]] # [[Saces]] # [[Empèri Sassanida]] # [[Sogdiana]] # [[Tocaris]] </div> ===== Asia Orientala ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Gojoseon]] # [[Periòde Jomon]] # [[Dinastia Shang]] # [[Periòde dei Primas e deis Autonas]] # [[Tres Reiaumes de Corèa]] # [[Periòde dei Reiaumes Combatents]] # [[Periòde Zhu]] # [[Periòde Yayoi]] # [[Tres Augusts e Cinc Emperaires]] # [[Xiongnu]] </div> ===== Asia dau Sud ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Dinastia Chola]] # [[Empèri Gupta]] # [[Civilizacion de la vau d'Indus]] ## [[Mohenjo-daro]] # [[Reiaumes Indogrècs]] # [[Indoescitas]] # [[Empèri Kushan]] # [[Magadha]] # [[Empèri Maurya]] # [[Dinastia Satavahana]] # [[Periòde Vedic]] </div> ===== Asia dau Sud-Èst ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Nanyue]] # [[Ciutats-estats Pyu]] # [[Dinastia Hong Bang]] </div> ===== Mesopotamia e Orient Mejan ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Mesopotamia]] # [[Akkad]] # [[Amorritas]] # [[Dinastia Bagratuni]] # [[Assiria]] ## [[Niniva]] # [[Babilònia (reialme)]] ## [[Babilònia]] ## [[Caldèa]] # [[Ebla]] # [[Istòria dei reiaumes ebrieus]] # [[Ititas]] # [[Lidia]] # [[Mitanni]] # [[Palmira]] # [[Fenicia]] ## [[Tir (Liban)]] # [[Frigia]] # [[Empèri Seleucida]] # [[Sabèus]] # [[Sumèr]] ## [[Ur (vila)]] # [[Tròia (Anatolia)]] ## [[Guèrra de Tròia]] # [[Ugarit]] # [[Urartu]] # [[Creissent Fertil]] # [[Reiaume d'Armenia]] # [[Guèrras de Siria]] </div> ==== Euròpa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Civilizacion minoïca]] ## [[Cnossos]] # [[Dacia]] ## [[Dacians]] # [[Etruscs]] # [[Grècia Antica]] ## [[Civilizacion micenèa]] ## [[Guèrras Medicas]] ## [[Granda Grècia]] ## [[Liga de Delos]] ## [[Esparta]] # [[Roma Antica]] ## [[Reiaume Roman]] ## [[Republica Romana]] ## [[Empèri Roman]] ### [[Pompei]] ## [[Empèri Roman d'Occident]] ## [[Casuda de l'Empèri Roman d'Occident]] ## [[Crisi dau sègle III]] ## [[Dinastia Julioclaudiana]] ## [[Dinastia Antonina]] ## [[Guèrra dei Gàllias]] ## [[Guèrras de Macedònia]] ## [[Guèrras civilas romanas]] # [[Macedònia (reialme)]] # [[Cèltas]] # [[Cimmeris]] # [[Sarmates]] # [[Saxons]] # [[Escitia]] ## [[Escitas]] # [[Tràcia]] # [[Invasions barbaras]] ## [[Alans]] ## [[Angles]] ## [[Bulgars]] ## [[Burgonds]] ## [[Gòts]] ### [[Ostrogòts]] ### [[Visigòts]] ## [[Huns]] ## [[Moros]] ## [[Rus']] ## [[Sueus]] ## [[Vandals]] </div> === Edat Mejana === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Edat Mejana]] # [[Guilda]] # [[Boiar]] # [[Chivalier]] # [[Kniaz]] # [[Samurai]] # [[Servatge]] # [[Cavalariá medievala]] </div> ==== Africa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Sultanat Ajuran]] # [[Almoravids]] # [[Empèri de Ghana]] # [[Kanem]] # [[Empèri de Mali]] # [[Empèri Songai]] # [[Timboctó]] # [[Comèrci transsaharian]] </div> ==== America ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Civilizacion astèca]] # [[Empèri Inca]] # [[Periòde Precolombian]] # [[Chimú]] # [[Cultura de Mississipí]] # [[Cultura Moche]] # [[Tiwanaku]] # [[Cultura wari]] </div> ==== Asia ==== ===== Articles de basa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Edat d'Aur de l'Islam]] # [[Mameloc]] </div> ===== Asia Centrala e Pèrsia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Turcomans dau Moton Blanc]] # [[Khanat de l'Òrda d'Aur]] # [[Turcomans dau Moton Negre]] # [[Conquista aràbia de Pèrsia]] # [[Empèri de Corasmia]] # [[Dinastia Seldjokida]] # [[Empèri Gaznevida]] # [[Khaganat Oigor]] </div> ===== Asia Orientala ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Goguryeo]] # [[Dinastia Han]] # [[Periòde de Heian]] # [[Dinastia Jin (265-420)]] # [[Dinastia Jin (1115-1234)]] # [[Dinastia Liao]] # [[Empèri Mongòl]] # [[Ninja]] # [[Dinastia Qin]] # [[Setze Reiaumes]] # [[Dinastia Song]] # [[Dinastias dau Nòrd e dau Sud]] # [[Dinastia Sui]] # [[Dinastia Tang]] # [[Tres Reiaumes (China)]] # [[Dinastia Xia]] # [[Dinastia Yuan]] # [[Periòde dei Cinc Dinastias e dei Dètz Reiaumes]] # [[Khitans]] </div> ===== Asia dau Sud ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Sultanat de Delhi]] # [[Conquista musulmana d'Índia]] # [[Empèri de Vijayanagara]] </div> ===== Asia dau Sud-Èst ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Champa]] # [[Empèri Khmer]] # [[Majapahit]] # [[Sultanat de Malacca]] # [[Reiaume de Pagan]] # [[Sriwijaya]] # [[Dinastia Tran]] </div> ===== Orient Mejan ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Califat Abassida]] # [[Crosada]] ## [[Estat latin]] # [[Empèri de Nicèa]] # [[Califat Fatimida]] # [[Empèri Latin]] # [[Empèri Otoman]] # [[Sultanat de Rom]] # [[Califat Omeia]] </div> ==== Euròpa ==== ===== Articles de basa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Pèsta negra]] # [[Esquisma de 1054]] # [[Ostau Absborg]] # [[Ostau Medicis]] # [[Normands]] # [[Renaissença]] </div> ===== Euròpa Orientala e Centrala ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Comans]] # [[Avars]] # [[Premier Khanat Bulgar]] # [[Segond Khanat Bulgar]] # [[Empèri Bizantin]] ## [[Guèrras Arabobizantinas]] ## [[Guèrras Bulgarobizantinas]] ## [[Guèrras Otomanobizantinas]] ## [[Sètge de Constantinòble (1453)]] # [[Principat de Galicia–Volínia]] # [[Grand Ducat de Lituània]] # [[Grand Ducat de Moscòu]] # [[Reiaume d'Ongria]] # [[Guèrras Ussitas]] # [[Cazars]] # [[Rus' de Kiev]] # [[Granda Moràvia]] # [[Republica de Novgorod]] # [[Guèrra de Creta (1645-1669)]] # [[Pechenegs]] # [[Chivaliers Teutonics]] # [[Principat de Vladimir-Suzdal]] # [[Bulgars de la Vòlga]] # [[Reiaume de Boèmia]] # [[Guèrra de Polonha còntra l'Òrdre Teutonic]] # [[Rurikidas]] </div> ===== Euròpa Occidentala ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Al Andalós]] ## [[Califat de Còrdoa]] ## [[Reconquista]] # [[Reiaume d'Aragon]] # [[Ducat de Borgonha]] # [[Reiaume de Castelha]] # [[Francia]] ## [[Francia Orientala]] ## [[Francia Occidentala]] # [[Reiaume de França]] # [[Empèri Carolingian]] ## [[Capecians]] ## [[Carolingians]] ## [[Merovingians]] # [[Reiaume d'Anglatèrra]] ## [[Anglosaxons]] ## [[Batalha de Hastings]] ## [[Conquista normanda d'Anglatèrra]] ## [[Guèrras dei Doas Ròsas]] # [[Liga Anseatica]] # [[Union de Kalmar]] # [[Sant Empèri Roman Germanic]] # [[Ostau Plantagenet]] # [[Guèrra de Cent Ans]] # [[Inquisicion]] # [[Òrdre dau Temple]] # [[Lombards]] # [[Crosadas balticas]] # [[Ostsiedlung]] # [[Estats Pontificaus]] # [[Republica de Gènoa]] # [[Reiaume de Sicília]] # [[Republica de Venècia]] # [[Periòde Viking]] # [[Vikings]] # [[Reiaume Visigòt]] # [[Wends]] # [[Guèrra dei Gòts]] # [[Neustria]] # [[Guelfs e Gibelins]] # [[Lèi salica]] </div> === Periòde modèrne === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Periòde Modèrne]] # [[Edat dei Descubèrtas]] # [[Empèri Britanic]] # [[Empèri Coloniau Francés]] # [[Pichon Temps Glaciari]] # [[Empèri Portugués]] # [[Empèri Espanhòu]] # [[Revolucion scientifica]] # [[Guèrra de Sèt Ans]] # [[Tractat de Saragossa]] # [[Tractat de Tordesillas]] </div> ==== Africa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Esclavatge en Africa]] # [[Comèrci triangular]] # [[Empèri de Bornu]] # [[Mutapa]] # [[Empèri Ashanti]] # [[Kongo]] # [[Empèri d'Oyo]] # [[Sultanat de Sennar]] # [[Ciutats-estats hausas]] </div> ==== America ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Guèrra d'Independéncia Estatsunidenca]] # [[Colonizacion europèa en America]] ## [[Colonizacion britanica en America]] ## [[Colonizacion espanhòla en America]] ### [[Conquista de l'Empèri Astèc]] ### [[Conquista de l'Empèri Inca]] # [[Guèrras Intercolonialas]] ## [[Quatrena Guèrra Intercoloniala]] # [[Chaple de Wounded Knee]] # [[Expedicion Lewis e Clark]] # [[Guèrras d'Independéncia Ispanoamericanas]] </div> ==== Asia ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Tèrratrem de Shaanxi]] # [[Famina bengalina de 1770]] # [[Sultanats de Deccan]] # [[Companhiá Neerlandesas deis Índias Orientalas]] # [[Companhiá deis Índias Orientalas]] # [[Periòde d'Edo]] ## [[Shogunat Tokugawa]] # [[Guèrra d'Imjin]] # [[Joseon]] # [[Khanat Cazac]] # [[Dinastia Ming]] # [[Empèri Marata]] # [[Empèri Mogòl]] # [[Conquista russa de Siberia]] # [[Dinastia Safavida]] # [[Empèri Sikh]] # [[Reiaume d'Ayutthaya]] # [[Khanat de Bokhara]] # [[Lan Xang]] # [[Dinastia Le]] # [[Khanat de Sibir]] # [[Dinastia Taungu]] # [[Khanat Dzungar]] </div> ==== Euròpa ==== ===== Articles de basa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Sègle dei Lutz]] # [[Reforma|Reforma Protestanta]] # [[Guèrra de Trenta Ans]] # [[Còntra-Reforma]] </div> ===== Euròpa Occidentala ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Tèrratrem de Lisbona de 1755]] # [[Guèrras Angloolandesas]] # [[Congrès de Berlin]] # [[Guèrra d'Uechanta Ans]] # [[Guèrra Civila Anglesa]] # [[Revolucion Francesa]] ## [[Guèrras Revolucionàrias]] # [[Guèrras de religion (França)]] # [[Eiganaud]] # [[Guèrras d'Itàlia]] # [[Prússia]] # [[Puritanisme]] # [[Inquisicion espanhòla]] # [[Guèrra de Succession d'Àustria]] # [[Guèrra de Succession d'Espanha]] # [[Enclosure]] </div> ===== Euròpa Orientala e Centrala ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Cosacs]] ## [[Hetmanat]] # [[Khanat de Crimèa]] # [[Granda Guèrra dau Nòrd]] # [[Granda Guèrra Turca]] # [[Ostau Romanov]] # [[Khanat de Kazan]] # [[Guèrra de Livònia]] # [[Partiments de Polonha]] # [[Republica dei Doas Nacions]] # [[Grand Jòc]] # [[Tsarat de Russia]] ## [[Oprichnina]] # [[Guèrras Turcorussas]] # [[Guèrras Otomanas en Euròpa]] # [[Union de Lublin]] # [[Guèrras Russolituanianas]] # [[Guèrra Russopolonesa de 1605-1618]] # [[Guèrra Russopolonesa de 1654-1667]] </div> === Periòde Contemporanèu === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Istòria contemporanèa]] # [[Crisi petroliera de 1973]] # [[Abolicionisme]] # [[Pacte Anti-Komintern]] # [[Movements per lei drechs civius]] # [[Guèrra Freja]] # [[Epidemia de covid-19]] # [[Decolonizacion]] # [[Crisi economica de 2008]] # [[Crisi economica de 1929]] # [[Revolucion Industriala]] # [[Edat de l'Informacion]] # [[Entre doas guèrras]] # [[Pacte Kellogg-Briand]] # [[Neoimperialisme]] # [[Exploracion espaciala]] # [[Corsa a l'espaci]] # [[Gripa espanhòla]] # [[Guèrra còntra lo terrorisme]] # [[Drech de vòte dei femnas]] # [[Premiera Guèrra Mondiala]] ## [[Frònt dei Balcans (Premiera Guèrra Mondiala)]] ## [[Frònt de l'Èst (Premiera Guèrra Mondiala)]] ## [[Frònt d'Itàlia (Premiera Guèrra Mondiala)]] ## [[Frònt d'Orient Mejan]] ## [[Tractat de Lausanna]] ## [[Tractat de Saint-Germain-en-Laye]] ## [[Tractat de Trianon]] ## [[Frònt de l'Oèst (Premiera Guèrra Mondiala)]] ## [[Conferéncia de patz de París]] # [[Segonda Guèrra Mondiala]] ## [[Aliats de la Segonda Guèrra Mondiala]] ## [[Poissanças de l'Aisse]] ## [[Pacte Molotov-Ribbentrop]] ## [[Campanha de Polonha (1939)]] ## [[Frònt de l'Oèst (Segonda Guèrra Mondiala)]] ## [[Batalha de l'Atlantic (Segonda Guèrra Mondiala)]] ## [[Batalha d'Anglatèrra]] ## [[Guèrra d'Ivèrn]] ## [[Guèrra Germanosovietica]] ## [[Teatre mediterranèu de la Segonda Guèrra Mondiala]] ## [[Guèrra dau Pacific (1941-1945)]] ## [[Bombardament de Pearl Harbor]] ## [[Conferéncia de Yalta]] ## [[Bombardaments atomics d'Hiroshima e de Nagasaki]] ## [[Procès de Nuremberg]] # [[Collectivizacion]] </div> ==== Africa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Prima Araba]] # [[Guèrra d'Argeria]] # [[Guèrra Civila Angolesa]] # [[Guèrra Anglozolo]] # [[Apartheid]] # [[Biafra]] # [[Estat Liure de Còngo]] # [[Guèrra Civila Etiopiana]] # [[Premiera Guèrra dei Boers]] # [[Guèrra Civila Libiana]] # [[Guèrra Madista]] # [[Guèrra Civila Nigeriana]] # [[Genocidi de Rwanda]] # [[Partiment d'Africa]] # [[Segonda Guèrra dei Boers]] # [[Segonda Guèrra de Còngo]] # [[Segonda Guèrra Italoetiopiana]] # [[Califat de Sokoto]] </div> ==== America ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Tèrratrem d'Haití de 2010]] # [[Guèrra de Secession]] # [[Guèrras indianas]] # [[Movement per lei drechs civius]] # [[Estats Confederats d'America]] # [[Crisi dei missils de Cuba]] # [[Revolucion Cubana]] # [[Dust Bowl]] # [[Empèri de Brasil]] # [[Granda Colómbia]] # [[Revolucion Haiciana]] # [[Projècte Manhattan]] # [[Guèrra d'Independéncia de Mexic]] # [[Revolucion Mexicana]] # [[Guèrra Americanomexicana]] # [[Atemptats dau 11 de setembre]] # [[Guèrra Ispanoamericana]] # [[Crac de Wall Street de 1929]] # [[Guèrra de 1812]] # [[Guèrra de Paraguai]] # [[Guèrra dau Pacific]] # [[Frontiera americana]] # [[New Deal]] </div> ==== Asia ==== ===== Asia Orientala ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Inondacions de 1931 (China)]] # [[Tèrratrem de Tangshan]] # [[Tèrratrem e tsunami de Tōhoku]] # [[Revòuta dei Boxers]] # [[Istòria de la Republica Populara de China]] # [[Guèrra Civila Chinesa]] # [[Revolucion Culturala]] # [[Empèri de Japon]] # [[Premiera guèrra de l'òpi]] # [[Premiera Guèrra Sinojaponesa]] # [[Grand bomb en avans]] # [[Granda Famina Chinesa]] # [[Guèrra de Corèa]] # [[Periòde Meiji]] # [[Restauracion Meiji]] # [[Dinastia Qing]] # [[Guèrra Russojaponesa]] # [[Segonda guèrra de l'òpi]] # [[Segonda Guèrra Sinojaponesa]] # [[Revòuta Taiping]] # [[Manifestacions de la Plaça Tiananmen]] # [[Revolucion chinesa de 1911]] # [[Tractats inegaus]] </div> ===== Asia dau Sud ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Ciclòn Bhola]] # [[Guèrra d'Independéncia de Bangladèsh]] # [[Raj Britanic]] # [[Movement independentista indian]] # [[Revòuta Indiana de 1857]] # [[Tresena Guèrra Indopaquistanesa]] # [[Partiment deis Índias]] # [[Dinastia Nguyen]] # [[Dinastia Konbaung]] </div> ===== Asia dau Sud-Èst ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Tsunami de 2004]] # [[Índias Orientalas Neerlandesas]] # [[Indochina Francesa]] # [[Revolucion Nacionala Indonesiana]] # [[Guèrra Americanofilipina]] # [[Revolucion Filipina]] # [[Guèrra de Vietnam]] # [[Khmers Roges]] # [[Guèrra d'Indochina]] </div> ===== Orient Mejan e Iran ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Revòuta Araba]] # [[Guèrra d'Independéncia Turca]] # [[Genocidi armèni]] # [[Palestina mandatària]] # [[Conflicte araboisraelian]] # [[Guèrra Civila dau Iemèn dau Nòrd]] # [[Guèrra Civila Libanesa]] # [[Revolucion Iraniana]] # [[Premiera Guèrra d'Afganistan]] # [[Guèrra Iran-Iraq]] # [[Guèrra de Kuwait]] # [[Segonda Guèrra d'Afganistan]] # [[Guèrra d'Iraq]] # [[Guèrra Civila Siriana]] </div> ==== Euròpa ==== ===== Articles de basa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Empèri Austrian]] # [[Àustria-Ongria]] # [[Congrès de Viena]] # [[Integracion europèa]] # [[Istòria de l'Union Europèa]] # [[Olocaust]] # [[Santa Aliança]] # [[Ridèu de fèrre]] # [[Prima dei Pòbles]] # [[Tractat de París (1814)]] # [[Tractat de Versalhas]] </div> ===== Euròpa Orientala ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Guèrras Balcanicas]] ## [[Premiera Guèrra Balcanica]] ## [[Segonda Guèrra Balcanica]] # [[Catastròfa de Chornobil]] # [[Guèrra de Crimèa]] # [[Checoslovaquia]] # [[Dissolucion de l'Union Sovietica]] # [[Alemanha de l'Èst]] # [[Campanha de Russia (1812)]] # [[Grandei Purgas]] # [[Guèrra Turcogrèga (1919-1922)]] # [[Guèrra d'Independéncia Grèga]] # [[Golag]] # [[Holodomor]] # [[Revolucion Ongresa de 1956]] # [[Guèrra Sovietopolonesa]] # [[Insureccion de Praga]] # [[Revolucions de 1989]] # [[Guèrra Civila Russa]] # [[Empèri Rus]] # [[Revolucion Russa de 1905]] # [[Revolucion Russa]] # [[Guèrra Turcorussa de 1877-1878]] # [[Solidarnosc]] # [[Blòt de l'Èst]] # [[Union Sovietica dei Republicas Socialistas]] ## [[Menchevics]] ## [[NKVD]] # [[Iogoslavia]] # [[Transferiments de populacions en URSS]] </div> ===== Euròpa Occidentala ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Revolucion Bèlga]] # [[Muralha de Berlin]] # [[Premier Empèri Francés]] # [[Guèrra de 1870]] # [[Premiera Republica Francesa]] # [[Confederacion Germanica]] # [[Empèri Alemand]] # [[Reünificacion Alemanda]] # [[Granda Famina (Irlanda)]] # [[Cent Jorns]] # [[Unificacion Italiana]] # [[Revolucion de Julhet]] # [[Guèrras napoleonencas]] # [[Tresen Reich]] ## [[Putsch de la brassariá]] ## [[Gestapo]] ## [[NSDAP]] ## [[Schutzstaffel]] ## [[Sturmabteilung]] ## [[Complòt dau 20 de julhet]] # [[Guèrra d'Espanha]] # [[Comuna de París (1871)]] # [[Segonda Republica Espanhòla]] # [[Guèrra Civila Espanhòla]] # [[The Troubles]] # [[Unificacion Alemanda]] # [[Camps de concentracion nazis]] # [[Republica de Weimar]] # [[Dolchstoßlegende]] </div> ===== Vilas istoricas ===== # [[Antiòquia d'Orontes]] == Geografia == === Articles de basa === ==== Generalitats ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Geografia]] # [[Capitala]] # [[Vila]] # [[País]] # [[Exploracion]] # [[Dependéncia territòriala]] # [[Frontiera]] # [[Zòna rurala]] # [[Banlèga]] # [[Vilatge]] </div> ==== Cartografia ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Atlàs (geografia)]] # [[Isolinha]] # [[Sistèma geodesic]] # [[Sistèma de coordenadas geograficas]] ## [[Latitud]] ## [[Longitud]] # [[Geoïde]] # [[Glòbe terrèstre]] # [[Grand cercle]] # [[Projeccion cartografica]] ## [[Projeccion de Mercator]] # [[Modèl ellipsoïdau de la Tèrra]] # [[Escala (cartografia)]] </div> ==== Direccions ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Ponch cardinau]] # [[Nòrd]] # [[Èst]] # [[Sud]] # [[Oèst]] </div> ==== Tèrra ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Cercle antartic]] # [[Cercle artic]] # [[Parallèl (geografia)]] # [[Eqüator terrèstre]] # [[Meridian]] # [[Pòl Nòrd]] # [[Premier meridian]] # [[Pòl Sud]] # [[Tropic dau Cancèr]] # [[Tropic dau Capricòrne]] </div> ==== Continent ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Continent]] # [[Africa]] # [[America]] # [[Antartida]] # [[Asia]] # [[Austràlia]] # [[Eurasia]] # [[Euròpa]] # [[America dau Nòrd]] # [[America dau Sud]] </div> === Geografia fisica === ==== Estendudas d'aiga ==== ===== Oceans e mars ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Ocean Artic]] ## [[Baia de Baffin]] ## [[Mar de Barents]] ## [[Mar de Beaufort]] ## [[Mar dei Chukchis]] ## [[Mar de Siberia Orientala]] ## [[Mar de Groenlàndia]] ## [[Baia d'Hudson]] ## [[Mar de Kara]] ## [[Mar de Laptev]] ## [[Mar Blanca]] # [[Ocean Atlantic]] ## [[Mar Baltica]] ### [[Golf de Botnia]] ## [[Baia de Biscaia]] ## [[Golf de Guinèa]] ## [[Mar d'Irlanda]] ## [[Mar de Labrador]] ## [[Mar dau Nòrd]] ## [[Mar de Norvègia]] ## [[Mar dei Sargassas]] ## [[Golf de Sant Laurenç]] # [[Mar Negra]] ## [[Mar d'Azov]] # [[Mar Cariba]] ## [[Golf de Mexic]] # [[Mar Mediterranèa]] ## [[Mar Adriatica]] ## [[Mar Egèa]] ## [[Mar Ioniana]] ## [[Mar Liguriana]] ## [[Mar de Marmara]] ## [[Mar Tirrèna]] # [[Ocean Indian]] ## [[Mar d'Andaman]] ## [[Mar d'Arabia]] ## [[Golf de Bengala]] ## [[Golf Arabopersic]] ## [[Mar Roja]] ## [[Mar de Timòr]] # [[Ocean Pacific]] ## [[Mar d'Arafura]] ## [[Mar de Bering]] ## [[Mar dei Celebas]] ## [[Mar de Coralh]] ## [[Mar de China Orientala]] ## [[Mar de Florès]] ## [[Golf d'Alaska]] ## [[Golf de Califòrnia]] ## [[Golf de Carpentària]] ## [[Golf de Tailàndia]] ## [[Mar de Java]] ## [[Mar dei Molucas]] ## [[Mar dei Filípinas]] ## [[Mar de Japon]] ## [[Mar d'Okhotsk]] ## [[Mar de Salomon]] ## [[Mar de China Meridionala]] ## [[Mar de Sulu]] ## [[Mar de Tasman]] ## [[Mar Jauna]] # [[Ocean Antartic]] ## [[Mar d'Amundsen]] ## [[Granda Baia d'Austràlia]] ## [[Mar de Ross]] ## [[Mar de Scotia]] ## [[Mar de Weddell]] </div> ===== Destrechs ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Bab-el-Mandeb]] # [[Destrech de Bass]] # [[Estrech de Bering|Destrech de Bering]] # [[Bosfòr]] # [[Destrech de Cook]] # [[Destrech de Davis]] # [[Destrech de Danemarc]] # [[Dardanèls]] # [[Pas de Calais (estrech)]] # [[Passatge de Drake]] # [[Marga (mar)]] # [[Destrechs de Florida]] # [[Estrech de Gibartar|Destrech de Gibartar]] # [[Estrech d'Ormuz|Destrech de Hormuz]] # [[Destrech d'Hudson]] # [[Kattegat]] # [[Destrech de Corèa]] # [[Destrech de Magellan]] # [[Estrech de Malaca|Destrech de Malacca]] # [[Canau de Moçambic]] # [[Canau d'Otranto]] # [[Destrech de Palk]] # [[Skagerrak]] # [[Estrech de la Sonda|Destrech de la Sonda]] # [[Destrech de Taiwan]] # [[Destrech de Torres]] # [[Destrech de Tsugaru]] # [[Canau de Yucatan]] # [[Oresund]] </div> ==== Rius ==== ===== Africa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Còngo (flume)]] ## [[Kasai (riu)]] ## [[Ubangi (riu)]] # [[Limpopo (riu)]] # [[Nigèr (fluvi)|Nigèr (flume)]] ## [[Benue (riu)]] # [[Nil]] ## [[Nil Blau]] ## [[Nil Blanc]] # [[Aurenja (flume)]] # [[Senegau (flume)]] # [[Zambèsi]] </div> ===== America dau Nòrd ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Colorado (flume)]] # [[Colómbia (flume)]] # [[Mackenzie (flume)]] # [[Mississipí (flume)]] ## [[Missorí (riu)]] ## [[Ohio (riu)]] # [[Rio Grande]] # [[Sant Laurenç (riu)]] # [[Yukon (flume)]] </div> ===== America dau Sud ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Amazonas (fluvi)]] ## [[Rio Madeira]] ## [[Rio Negro (Amazonas)]] ## [[Rio Tocantins]] # [[Rio Magdalena]] # [[Orinoco]] # [[Paraná]] # [[Uruguai (flume)]] # [[Rio São Francisco]] </div> ===== Asia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Fluvi Blau]] # [[Fluvi Jaune]] # [[Mekong]] # [[Lena]] # [[Ienisseï]] ## [[Angara (riu)]] # [[Òb]] ## [[Irtysh]] # [[Indús]] # [[Bramapotra]] # [[Amor (fluvi)]] # [[Songhua (riu)]] # [[Eufrates]] # [[Amu Darya]] # [[Ganges]] ## [[Yamuna]] # [[Salween]] # [[Oral (flume)]] # [[Syr Darya]] # [[Irrawaddy]] # [[Kolyma]] # [[Fluvi de las Pèrlas|Fluvi dei Pèrlas]] # [[Tigre (flume)]] # [[Indigirka]] # [[Godavari]] # [[Krishna]] # [[Liao]] </div> ===== Euròpa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Vòlga]] # [[Danubi]] # [[Dnièpre]] # [[Dòn]] # [[Pechora]] # [[Dvina Septentrionala]] # [[Ren]] # [[Elba (flume)]] # [[Vistula]] # [[Tage]] # [[Daugava]] # [[Léger (flume)]] # [[Oder]] </div> ===== Oceania ===== # [[Murray (flume)]] ==== Lacs ==== ===== Africa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Grands Lacs Africans]] ## [[Lac Victòria]] ## [[Lac Tanganyika]] ## [[Lac Malawi]] ## [[Lac Turkana]] ## [[Lac Albert (Africa)]] # [[Lac Mweru]] # [[Lac Chad]] </div> ===== America ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Grands Lacs]] ## [[Lac Superior]] ## [[Lac Michigan]] ## [[Lac Huron]] ## [[Lac Erie]] ## [[Lac Ontario]] # [[Grand Lac deis Esclaus]] # [[Lac Winnipeg]] # [[Lac Nicaragua]] # [[Lac Maracaibo]] # [[Lac Titicaca]] </div> ===== Antartida ===== # [[Lac Vostok]] ===== Asia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Mar Caspiana]] # [[Lac Baikal]] # [[Lac Balkhash]] # [[Issyk Kul]] # [[Lac d'Urmia]] # [[Lac de Van]] # [[Lac de Qinghai]] # [[Lac de Poyang]] # [[Mar d'Aral]] # [[Mar Mòrta]] </div> ===== Euròpa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Lac Ladoga]] # [[Lac Onega]] # [[Vanern]] # [[Saimaa]] # [[Lac Peipus]] </div> ===== Oceania ===== # [[Lac Erie]] ==== Canaus ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Canau Erie]] # [[Canal de Panamà|Canau de Panamà]] # [[Canau de Suèz]] </div> ==== Illas ==== ===== Africa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Illas Canàrias]] # [[Illas Mascarenas]] # [[Zanzibar]] </div> ===== America ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Grandeis Antilhas]] ## [[Hispaniola]] # [[Pichoneis Antilhas]] # [[Groenlàndia]] # [[Archipèla Artic]] ## [[Illas de la Rèina Elisabèta]] ### [[Illa d'Ellesmere]] ## [[Illa Banks]] ## [[Illa de Baffin]] ## [[Illa Victòria (Canadà)]] ## [[Illa Axel Heiberg]] ## [[Illa Melville]] ## [[Illa Southampton]] ## [[Illa dau Prince de Galas (Nunavut)]] # [[Tèrra Nòva]] # [[Illa de Vancouver]] # [[Illa de Pascas]] # [[Illas Galápagos]] # [[Tèrra del Fuòc]] # [[Marajó]] # [[Illas Falkland]] </div> ===== Asia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Insulíndia]] ## [[Illas Maluku]] ## [[Luzon]] ## [[Mindanao]] ## [[Illas de la Sonda]] ### [[Bornèo]] ### [[Sumatra]] ### [[Sulawesi]] ### [[Java]] ### [[Pichoneis Illas de la Sonda]] #### [[Timòr]] # [[Honshu]] # [[Kokkaido]] # [[Sakhalina]] # [[Kyushu]] # [[Tèrra dau Nòrd]] # [[Illas de Nòva Siberia]] # [[Shikoku]] # [[Formòsa]] </div> ===== Euròpa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Illas Britanicas]] ## [[Granda Bretanha]] ## [[Irlanda (illa)]] # [[Nòva Zembla]] # [[Spitzberg]] # [[Sicília]] # [[Sardenha]] # [[Tèrra de Francés Josèp]] # [[Corsega]] # [[Seeland]] </div> ===== Oceania ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Hawaii]] # [[Nòva Bretanha]] # [[Nòva Guinèa]] # [[Illa dau Nòrd]] # [[Illa dau Sud]] # [[Tasmania]] </div> ===== Antartida ===== # [[Illa Alexandre]] ==== Peninsulas ==== ===== Africa ===== # [[Bana d'Africa]] ===== America ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Peninsula de Bassa Califòrnia]] # [[Peninsula d'Alaska]] # [[Peninsula de Labrador]] # [[Peninsula de Yucatan]] </div> ===== Asia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Soscontinent indian]] # [[Peninsula Aràbia]] # [[Indochina]] # [[Peninsula de Corèa]] # [[Peninsula de Malàisia]] # [[Peninsula Chukchi]] # [[Kamchatka]] # [[Sinai]] # [[Peninsula de Taimir]] </div> ===== Euròpa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Balcans]] # [[Crimèa]] # [[Peninsula Iberica]] # [[Peninsula Italica]] # [[Jutlàndia]] # [[Peninsula de Kola]] # [[Peninsula Escandinava]] </div> ===== Oceania ===== # [[Peninsula dau Cap York]] ===== Antartida ===== # [[Peninsula Antartida]] ==== Relèus terrèstres ==== ===== Africa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Atlàs (massís)]] # [[Drakensberg]] # [[Platèus Etiopians]] # [[Granda Val del Rift]] </div> ===== America ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Cordilhèra America]] # [[Monts Adirondack]] # [[Apalaches]] # [[Black Hills]] # [[Pargue Nacionau de Bryce Canyon]] # [[Bloquier Canadenc]] # [[Grands Plans]] # [[Platèu de Columbia]] # [[Cadenas costièras dau Pacific]] ## [[Sierra Nevada]] # [[Montanhas Rocosas]] # [[Andes]] ## [[Altiplano]] # [[Platèus Brasilièrs]] # [[Bloquier de Guaiana]] </div> ===== Asia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Platèu Iranian]] # [[Monts Zagros]] # [[Hindu Kush]] # [[Caucàs]] # [[Tian Shan]] # [[Alborz]] # [[Depression de Turan]] # [[Grand Plan de China dau Nòrd]] # [[Plan Tibetan]] # [[Monts Kunlun]] # [[Plan Yunnan-Guizhu]] # [[Plan Mongòl]] # [[Plan de Siberia Occidentala]] # [[Plan de Siberia Centrala]] # [[Monts Altai]] # [[Monts Sayan]] # [[Monts de Verkhoyansk]] # [[Sikhote-Alin]] # [[Plan de Deccan]] # [[Imalaia]] # [[Karakoram]] # [[Plan de Ganges]] # [[Ghats Occidentaus]] # [[Monts Pontics]] # [[Monts Taurus]] # [[Najd]] </div> ===== Euròpa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Aups]] # [[Apenins]] # [[Monts Balcanics]] # [[Carpats]] # [[Plan d'Euròpa Orientala]] # [[Plan d'Euròpa dau Nòrd]] # [[Pirenèus]] # [[Monts Escandinaus]] # [[Orals]] </div> ===== Oceania ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Cordilhèra Australiana]] # [[Aups dau Sud (Nòva Zelanda)]] </div> ===== Antartida ===== # [[Monts Transantartics]] ==== Montanhas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Aconcagua]] # [[Denali]] # [[K2]] # [[Mauna Loa]] # [[Mont Elbrós]] # [[Ètna]] # [[Mont Everest]] # [[Mont Kenya]] # [[Kilimanjaro]] # [[Mont Kosciuszko]] # [[Mont Logan]] # [[Mont Olimp]] # [[Parnàs]] # [[Mont Saint Helens]] # [[Vesuvi]] # [[Mont Whitney]] # [[Massís Vinson]] </div> ==== Relèus oceanics ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Dorsala de Chile]] # [[Dorsala èst-Pacific]] # [[Dorsala medioatlantica]] # [[Dorsala Pacific-Antartida]] # [[Dorsala centrala indiana]] # [[Dorsala sud-oèst indiana]] # [[Fòssa de las Marianas|Fòssa dei Marianas]] </div> ==== Desèrts ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Desèrt de Gòbi]] # [[Sahara]] # [[Desèrt d'Arabia]] # [[Desèrt de Kalahari]] # [[Neguèv]] # [[Desèrt de Taklamakan]] # [[Grand Desèrt de Victòria]] # [[Desèrt d'Atacama]] # [[Estèpa de Patagònia]] # [[Desèrt dau Grand Bacin]] </div> ==== Autreis endrechs ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Granda Barrièra de Coralh]] # [[Cascada d'Iguaçu]] # [[Cataractas dau Niagarà]] </div> ==== Pargues e zònas protegits ==== ===== Africa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[World Heritage Site]] # [[Aïr]] # [[Tassili n'Ajjer]] # [[Resèrva de caça de Selous]] # [[Pargue nacionau de Salonga]] # [[Pargue nacionau de Manovo-Gounda St Floris]] # [[Pargue nacionau de Serengeti]] # [[Resèrva de fauna d'ocapis]] # [[Pargue nacionau dau Banc d'Arguin]] # [[Pargue nacionau de Comoe]] # [[Airau de conservacion de Ngorongoro]] </div> ===== Asia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Pargue nacionau dei Sundarbans]] # [[Pargue nacionau de Kaziranga]] # [[Pargue nacionau de Lorentz]] # [[Patrimòni dei seuvas tropicalas de Sumatra]] </div> ===== Euròpa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Seuva de Bialowieza]] # [[Seuvas verges de Komi]] # [[Cauçada dei Gigants]] </div> ===== America ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Pargue nacionau de Yellowstone]] # [[Pargue nacionau de Redwood]] # [[Pargue nacionau istoric de la cultura de Chaco]] # [[Pargue nacionau de Mesa Verde]] # [[Pargue nacionau de Yosemite]] # [[Pargue nacionau Olimpic]] # [[Pargue nacionau deis Everglades]] # [[Kluane / Wrangell - Sant-Elia / Glacièr Bay / Tatshenshini-Alsek]] # [[Pargue internacionau de La Amistad]] # [[Sian Ka'an]] # [[Pargue nacionau dei Great Smoky Mountains]] # [[Monument nacionau marin de Papahanaumokuakea]] # [[Te Wahipounamu]] </div> ===== Oceania ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Serra do Mar]] # [[Pargue nacionau de Jaú]] </div> ===== Zònas protegidas ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Pargue nacionau dau Nòrd-Èst de Groenlàndia]] # [[Pargue transfrontalier dau Grand Limpopo]] # [[Resèrva de caça dau Kalahari Centrau]] # [[Pargue nacionau de Wood Buffalo]] # [[Pargue nacionau e resèrva dei Gates of the Arctic]] # [[Pargue nacionau de Tumucumaque]] </div> === Vilas === ==== Asia ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Abu Dhabi]] # [[Ahmedabad]] # [[Almaty]] # [[Amman]] # [[Ankara]] # [[Ashgabat]] # [[Astana]] # [[Bagdad]] # [[Bakó]] # [[Bangalore]] # [[Bangkòk]] # [[Pequin]] # [[Beirut]] # [[Bishquec]] # [[Pusan]] # [[Chengdu]] # [[Chennai]] # [[Chongqing]] # [[Colombo]] # [[Damasc]] # [[Delhi]] # [[Dhaka]] # [[Dili]] # [[Doha]] # [[Dubai]] # [[Dushanbe]] # [[Isfahan]] # [[Gaza]] # [[Guangzhu]] # [[Hanoi]] # [[Ho Chi Minh (ciutat)]] # [[Hong Kong]] # [[Hyderabad]] # [[Islamabad]] # [[Istambol]] # [[Izmir]] # [[Jaipur]] # [[Jakarta]] # [[Jeddah]] # [[Jerusalèm]] # [[Kabol]] # [[Karachi]] # [[Katmandó]] # [[Kolkata]] # [[Kuala Lumpur]] # [[Kowait (vila)]] # [[Kyoto]] # [[Lahore]] # [[Lhasa]] # [[Manama]] # [[Manila]] # [[La Mèca]] # [[Moroni]] # [[Bombai]] # [[Mascate]] # [[Nagoya]] # [[Nanquin]] # [[Naypyidaw]] # [[Nòu Delhi]] # [[Osaka]] # [[Phnom Penh]] # [[Pyongyang]] # [[Pune]] # [[Ramallah]] # [[Riyad]] # [[Samarcanda]] # [[Sanaa]] # [[Sapporo]] # [[Seol]] # [[Shanghai]] # [[Shenzhen]] # [[Singapor (vila)]] # [[Surabaya]] # [[Surat]] # [[Taipei]] # [[Tashkent]] # [[Tbilisi]] # [[Teheran]] # [[Tel Aviv]] # [[Thimphu]] # [[Tianjin]] # [[Tòquio]] # [[Ulan Bator]] # [[Vientiane]] # [[Vladivostok]] # [[Wuhan]] # [[Xi'an]] # [[Rangon]] # [[Erevan]] # [[Yokohama]] </div> ==== Africa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Abuja]] # [[Accra]] # [[Addis Abeba]] # [[Alexàndria]] # [[Argier]] # [[Antananarivo]] # [[Bamako]] # [[Bissau]] # [[Brazzaville]] # [[Bujumbura]] # [[Lo Caire]] # [[Lo Cap]] # [[Casablanca]] # [[Conakry]] # [[Dakar]] # [[Dar es Salaam]] # [[Durban]] # [[Gaborone]] # [[Harare]] # [[Johannesburg]] # [[Kampala]] # [[Khartom]] # [[Kinshasa]] # [[Lagos]] # [[Libreville]] # [[Lilongwe]] # [[Lomé]] # [[Luanda]] # [[Lusaka]] # [[Malabo]] # [[Malé]] # [[Maputo]] # [[Maseru]] # [[Mbabane]] # [[Mogadishu]] # [[Monrovia]] # [[Nairobi]] # [[N'Djamena]] # [[Niamey]] # [[Nouakchott]] # [[Ouagadougou]] # [[Pòrt-Loís]] # [[Porto-Novo]] # [[Praia]] # [[Pretòria]] # [[Rabat]] # [[São Tomé]] # [[Trípol]] # [[Tunis]] # [[Victoria (Seichèlas)]] # [[Windhoek]] # [[Yaoundé]] </div> ==== America ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Asunción]] # [[Bogotà]] # [[Brasília]] # [[Buenos Aires]] # [[Caracas]] # [[Curitiba]] # [[Georgetown]] # [[La Paz]] # [[Lima]] # [[Montevideo]] # [[Paramaribo]] # [[Quito]] # [[Recife]] # [[Rio de Janeiro]] # [[Santiago]] # [[São Paulo]] # [[Sucre (vila)]] # [[Valparaiso]] # [[Atlanta]] # [[Boston]] # [[Chicago]] # [[Dallas]] # [[Denver]] # [[Detroit]] # [[Houston]] # [[Los Angeles]] # [[Las Vegas]] # [[Miami]] # [[Montreal]] # [[New Orleans]] # [[New York City]] # [[Ottawa]] # [[Philadelphia]] # [[Phoenix]] # [[Saint Louis]] # [[San Francisco]] # [[Seattle]] # [[Toronto]] # [[Vancouver]] # [[Washington]] # [[Bridgetown]] # [[Castries]] # [[Guadalajara]] # [[Ciutat de Guatemala]] # [[L'Avana]] # [[Kingston]] # [[Kingstown]] # [[Managua]] # [[Ciutat de Mexic]] # [[Monterrey]] # [[Nassau (Bahamas)]] # [[Ciutat de Panama]] # [[Port-au-Prince]] # [[Port of Spain]] # [[Roseau]] # [[San Juan]] # [[San José]] # [[San Salvador]] # [[Santo Domingo]] # [[Saint George's]] # [[Saint John's]] # [[Tegucigalpa]] </div> ==== Euròpa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Bratislava]] # [[Budapèst]] # [[Lisbona]] # [[Ljubljana]] # [[Nicosia]] # [[Praga]] # [[La Valeta]] # [[Amsterdam]] # [[Brussèlas]] # [[L'Aia]] # [[Copenaga]] # [[Helsinki]] # [[Òslo]] # [[Reykjavík]] # [[Estocòlme]] # [[Atenas]] # [[Belgrad]] # [[Bucarèst]] # [[Podgorica]] # [[Sarajevo]] # [[Skopje]] # [[Sòfia]] # [[Tessalonica]] # [[Tirana]] # [[Zagrèb]] # [[Berlin]] # [[Bèrna]] # [[Colonha]] # [[Drèsda]] # [[Düsseldorf]] # [[Francfort]] # [[Genèva]] # [[Amborg]] # [[Hannover]] # [[Munic]] # [[Nurembèrg]] # [[Stuttgart]] # [[Viena (Àustria)]] # [[Zuric]] # [[Birmingham]] # [[Dublin]] # [[Edimborg]] # [[Glasgow]] # [[Leeds]] # [[Liverpool]] # [[Londres]] # [[Manchester]] # [[Bordèu]] # [[Lion]] # [[Marselha]] # [[París]] # [[Estrasborg]] # [[Tolosa]] # [[Barcelona]] # [[Florença]] # [[Gènoa]] # [[Madrid]] # [[Milan]] # [[Nàpols]] # [[Palèrme]] # [[Roma]] # [[Sevilha]] # [[Turin]] # [[Valéncia]] # [[Venècia]] # [[Chisinau]] # [[Karkòv]] # [[Kiev]] # [[Lvòv]] # [[Minsk]] # [[Moscòu]] # [[Nizhni Nòvgorod]] # [[Odessa]] # [[Sant Petersborg]] # [[Volgograd]] # [[Iekaterinborg]] # [[Gdansk]] # [[Cracòvia]] # [[Riga]] # [[Tallinn]] # [[Vilnius]] # [[Varsòvia]] </div> ==== Oceania ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Canberra]] # [[Funafuti]] # [[Honiara]] # [[Honolulu]] # [[Majuro]] # [[Melbourne]] # [[Nuku'alofa]] # [[Palikir]] # [[Perth (Austràlia Occidentala)]] # [[Port Vila]] # [[Suva]] # [[Sydney]] # [[Wellington]] </div> === País e territòris === ==== Estats e entitats territòrialas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Lista dei país]] # [[Abcazia]] # [[Afganistan]] # [[Albania]] # [[Argeria]] # [[Samoa Americana]] # [[Andorra]] # [[Angòla]] # [[Antigua e Barbuda]] # [[Argentina]] # [[Armenia]] # [[Aruba]] # [[Austràlia]] # [[Àustria]] # [[Azerbaitjan]] # [[Bahamas]] # [[Bahrain]] # [[Bangladèsh]] # [[Barbados]] # [[Bielorussia]] # [[Belgica]] # [[Belize]] # [[Benin]] # [[Bermudas]] # [[Botan]] # [[Bolívia]] # [[Bòsnia e Ercegovina]] # [[Botswana]] # [[Brasil]] # [[Brunei]] # [[Bulgaria]] # [[Burkina Faso]] # [[Birmania]] # [[Burundi]] # [[Cambòtja]] # [[Cameron]] # [[Canadà]] # [[Cap Verd]] # [[Centrafrica]] # [[Chad]] # [[Chile]] # [[Republica Populara de China|China]] # [[Colómbia]] # [[Comòras]] # [[Republica de Còngo]] # [[Republica Democratica de Còngo]] # [[Illas Cook]] # [[Còsta Rica]] # [[Còsta d'Evòri]] # [[Croàcia]] # [[Cuba]] # [[Chipre]] # [[Republica Chèca]] # [[Danemarc]] # [[Jiboti]] # [[Dominica]] # [[Republica Dominicana]] # [[Timòr Orientau]] # [[Eqüator (país)]] # [[Egipte]] # [[Lo Salvador]] # [[Guinèa Eqüatoriala]] # [[Eritrèa]] # [[Estònia]] # [[Etiopia]] # [[Illas Feròe]] # [[Fiji]] # [[Finlàndia]] # [[França]] # [[Gabon]] # [[Gàmbia]] # [[Georgia (Caucàs)]] # [[Alemanha]] # [[Ghana]] # [[Gibartar]] # [[Grècia]] # [[Grenada]] # [[Guam]] # [[Guatemala]] # [[Guinèa]] # [[Guinèa Bissau]] # [[Guyana]] # [[Haití (estat)]] # [[Honduras]] # [[Ongria]] # [[Islàndia]] # [[Índia]] # [[Indonesia]] # [[Iran]] # [[Iraq]] # [[Republica d'Irlanda]] # [[Israèl]] # [[Itàlia]] # [[Jamaica]] # [[Japon]] # [[Jordania]] # [[Cazacstan]] # [[Kenya]] # [[Kiribati]] # [[Corèa dau Sud]] # [[Corèa dau Nòrd]] # [[Kosova]] # [[Kowait]] # [[Quirguizstan]] # [[Laos]] # [[Letònia]] # [[Liban]] # [[Lesotho]] # [[Libèria]] # [[Libia]] # [[Liechtenstein]] # [[Lituània]] # [[Luxemborg]] # [[Macedònia dau Nòrd]] # [[Madagascar]] # [[Malawi]] # [[Malàisia]] # [[Maldivas]] # [[Mali]] # [[Malta]] # [[Illas Marshall]] # [[Mauritània]] # [[Maurici]] # [[Mexic]] # [[Micronesia]] # [[Moldàvia (estat)]] # [[Mónegue]] # [[Mongolia]] # [[Montenegro]] # [[Marròc]] # [[Moçambic]] # [[Namibia]] # [[Nauru]] # [[Nepal]] # [[País Bas]] # [[Nòva Zelanda]] # [[Nicaragua]] # [[Nigèr]] # [[Nigèria]] # [[Chipre dau Nòrd]] # [[Norvègia]] # [[Oman]] # [[Paquistan]] # [[Palau]] # [[Palestina]] # [[Panamà (país)]] # [[Papoa-Nòva Guinèa]] # [[Paraguai]] # [[Peró]] # [[Filipinas]] # [[Polonha]] # [[Portugau]] # [[Puerto Rico]] # [[Qatar]] # [[Romania]] # [[Russia]] # [[Rwanda]] # [[Sant Kitts e Nevis]] # [[Santa Lucia]] # [[Sant Vincenç e las Grenadinas]] # [[Samoa]] # [[Sant Marin]] # [[São Tomé e Príncipe]] # [[Arabia Saudita]] # [[Senegau]] # [[Serbia]] # [[Seichèlas]] # [[Sierra Leone]] # [[Eslovaquia]] # [[Eslovènia]] # [[Illas Salamon]] # [[Somalia]] # [[Sud-Africa]] # [[Ossetia dau Sud]] # [[Sodan dau Sud]] # [[Espanha]] # [[Sri Lanka]] # [[Sodan]] # [[Surinam]] # [[Suècia]] # [[Soïssa]] # [[Siria]] # [[Taiwan]] # [[Tatgiquistan]] # [[Tanzania]] # [[Tailàndia]] # [[Tògo]] # [[Tònga]] # [[Trinitat e Tobago]] # [[Tunisia]] # [[Turquia]] # [[Turcmenistan]] # [[Tuvalu]] # [[Oganda]] # [[Ucraïna]] # [[Emirats Arabs Units]] # [[Reiaume Unit]] # [[Estats Units d'America]] # [[Uruguai]] # [[Ozbequistan]] # [[Vanuatu]] # [[Vatican]] # [[Veneçuèla]] # [[Vietnam]] # [[Sahara Occidentau]] # [[Iemèn]] # [[Zambia]] # [[Zimbabwe]] </div> ==== Regions ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[America Centrala]] # [[Orient Mejan]] # [[Oceania]] # [[Escandinàvia]] # [[Asia dau Sud-Èst]] # [[Alaska]] # [[Bavièra]] # [[Califòrnia]] # [[Catalonha]] # [[Anglatèrra]] # [[Florida]] # [[Irlanda dau Nòrd]] # [[Ontàrio]] # [[Quebèc]] # [[Escòcia]] # [[Siberia]] # [[Tèxas]] # [[Toscana]] # [[Galas]] </div> == Arts == # [[Arts]] === Arquitectura === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Arquitectura]] # [[Arquitectura sacrada]] # [[Estil arquitecturau]] # [[Teoria de l'arquitectura]] # [[Arquitectura bizantina]] # [[Arquitectura gotica]] # [[Arquitectura dau païsatge]] </div> ==== Ensembles arquitecturaus de remarca ==== ===== Africa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Temples d'Abó Simbel]] # [[Aït-Ben-Haddou]] # [[Restanca d'Assoan]] # [[Bibliotèca d'Alexàndria]] # [[Necropòli de Giza]] # [[Granda Mosqueta de Djenne]] # [[Gran Esfinx de Giza]] # [[Temple de Karnak]] # [[Temple de Loxòr]] # [[Lalibela]] # [[Monastèri de Santa Catarina, mont Sinai]] # [[Temple d'Edfu]] # [[Grand Zimbabwe]] </div> ===== America ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Chichén Itzá]] # [[Chrysler Building]] # [[Empire State Building]] # [[Ostau de la Cascada]] # [[Flatiron Building]] # [[Getty Center]] # [[Musèu Solomon R. Guggenheim]] # [[Estadi Maracanã]] # [[Machu Picchu]] # [[Catedrala Metropolitana de la Ciutat de Mexic]] # [[Palais dau Congrès nacionau (Brasil)]] # [[Willis Tower]] # [[Estatua de la Libertat]] # [[Piramida dau Soleu]] # [[Uxmal]] # [[World Trade Center]] </div> ===== Asia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Angkor Vat]] # [[Arg-é Bam]] # [[Mosqueta Reiala]] # [[Bagan]] # [[Temple de Borobudur]] # [[Burj Khalifa]] # [[Burj al-Arab]] # [[Jardin chinés]] # [[Chogha Zanbil]] # [[Ciutat Vedada]] # [[Granda Muralha de China]] # [[Palais dei Vents]] # [[Plaça Naqsh-e Jahan]] # [[Castèu de Himeji]] # [[Hōryū-ji]] # [[Santuari d'Itsukushima]] # [[Khajuraho]] # [[Krak deus Cavalièrs]] # [[Mosqueta al-Haram]] # [[Tombèus dei Ming]] # [[Baumas de Mogao]] # [[Petra]] # [[Palais de Potala]] # [[Prambanan]] # [[Fòrt Roge]] # [[Registan]] # [[Pagòda de Shwedagon]] # [[Taj Mahal]] # [[Temple de Confuci]] # [[Armada de tèrra cuecha]] # [[Granda Mosqueta deis Omeias]] </div> ===== Euròpa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Acropòli d'Atenas]] # [[Alhambra]] # [[Catedrala Sant Alexandre Nevski de Sòfia]] # [[Basilica dau Pielon]] # [[Palais dau Bèlvéser]] # [[Buckingham Palace]] # [[Capitòli (Roma)]] # [[Catedrala de Sant Jaume de Compostèla]] # [[Palais Catarina]] # [[Bauma d'Altamira]] # [[Catedrala de Chartres]] # [[Catedrala de Colonha]] # [[Colisèu]] # [[Palais dei Dògas]] # [[Torre Eiffel]] # [[El Escorial]] # [[Santa Maria del Fiore]] # [[Musèu Guggenheim (Bilbao)]] # [[Hagia Sophia]] # [[Parlament ongrés]] # [[Catedrala de Nòstra-Dama de Kazan]] # [[Torre de Pisa]] # [[Dòma de Milan]] # [[Le Mont-Saint-Michel]] # [[Kremlin]] # [[Mont Athos]] # [[Arquitectura mudéjar d'Aragon]] # [[Catedrau de Nosta Dauna de París]] # [[Castèu de Neuschwanstein]] # [[Opèra d'Òslo]] # [[Palais Pitti]] # [[Partenon]] # [[Panteon (Roma)|Panteon]] # [[Palais de Pèire lo Grand]] # [[Santuari de Nòstra Dama de Lorda]] # [[Sagrada Família]] # [[Catedrala de Sant Basil lo Benurós]] # [[Basilica de Sant Pèir]] # [[Capèla Sixtina]] # [[Stonehenge]] # [[Palais de Topkapi]] # [[Castèth de Versalhas]] # [[Camin de Sant Jaume]] # [[Estadi de Wembley]] # [[Palais de Westminster]] # [[Castèu de Windsor]] # [[Palais d'Ivèrn]] </div> ===== Oceania ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Opèra de Sydney]] </div> ===== Sèt Meravilhas deu Mond ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Sèt Meravilhas deu Mond]] ## [[Grana Piramida]] ## [[Jardins penjats de Babilònia]] ## [[Temple d'Artèmis a Efès|Temple d'Artèmis]] ## [[Estatua criselefantina de Zeus olimpian]] ## [[Mausolèu d'Alicarnàs]] ## [[Colòs de Ròdes]] ## [[Far d'Alexàndria]] </div> === Literatura === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Literatura]] ## [[Literatura antica]] ### [[Literatura bizantina]] ### [[Literatura latina]] ## [[Literatura anglesa]] ### [[Literatura estatsunidenca]] ### [[Literatura australiana]] ### [[Literatura britanica]] ### [[Literatura canadenca]] ### [[Literatura irlandesa]] ## [[Literatura africana]] ### [[Literatura egipciana]] ## [[Literatura araba]] ## [[Literatura chinesa]] ## [[Literatura ebrieva]] ## [[Literatura indiana]] ## [[Literatura japonesa]] ## [[Literatura persana]] ## [[Literatura turca]] ## [[Literatura chèca]] ## [[Literatura neerlandesa]] ## [[Literatura alemanda]] ### [[Literatura austriana]] ## [[Literatura grèga]] ## [[Literatura francesa]] ### [[Literatura bèlga]] ## [[Literatura italiana]] ## [[Literatura polonesa]] ## [[Literatura portuguesa]] ## [[Literatura espanhòla]] ### [[Literatura latinoamericana]] ## [[Literatura romanesa]] ## [[Literatura russa]] ## [[Literatura modernista]] # [[Ficcion]] ## [[Pròsa]] ## [[Legenda]] ## [[Satira]] ### [[Roman]] ### [[Novèla]] # [[Libre]] # [[Enciclopèdia]] # [[Poesia]] ## [[Epopèia]] ## [[Haïku]] ## [[Sonet]] # [[Teoria de la literatura]] ## [[Poetica]] ## [[Estilistica]] ## [[New criticism]] # [[Genre literari]] ## [[Literatura d'enfança]] ## [[Roman d'enquistaire]] (?) ## [[Literatura de genre]] ## [[Sciéncia-ficcion]] ## [[Literatura Young Adult]] # [[Faula]] # [[Cònte meravilhós]] # [[Fantasiá]] # [[Tesaurus lexicografic]] </div> === Musica === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Musica]] ## [[Corala]] ## [[Intervalle (musica)]] ## [[Gamma majora]] ## [[Gamma menora]] ## [[Improvisacion musicala]] ## [[Gamma musicala]] ## [[Orquèstra]] ## [[Ritme]] # [[Cant]] # [[Cançon]] # [[Musicologia]] ## [[Articulacion (musica)]] ## [[Contrapunt]] ## [[Teoria de la musica]] ## [[Forma musicala]] ## [[Mòde (solfegi)]] ## [[Dodecafonisme]] # [[Videoclip]] # [[Rap]] # [[Melodia]] # [[Armonia]] ## [[Acòrd (musica)]] </div> ==== Genres e formas musicas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Musica medievala]] # [[Musica de la Renaissença]] # [[Musica barròca]] # [[Musica dau Periòde Classic]] # [[Musica romantica]] # [[Musica sacrada]] # [[Musica dau sègle XX]] ## [[Musica impressionista]] ## [[Musica expressionista]] ## [[Neoclassicisme (musica)]] # [[Musica contemporanèa]] ## [[Musica seriala]] ## [[Musica aleatòria]] ## [[Musica minimalista]] # [[Musica classica]] ## [[Aria]] ## [[Canon (musica)]] ## [[Cantata]] ## [[Musica de chambra]] ## [[Concertò]] ## [[Estudi (musica)]] ## [[Fuga (musica)]] ## [[Imne]] ## [[Lied]] ## [[Madrigau]] ## [[Messa (musica)]] ## [[Dubertura (musica)]] ## [[Preludi]] ## [[Requièm]] ## [[Sonata]] ## [[Seguida (musica)]] ## [[Poèma simfonic]] ## [[Sinfonia]] # [[Blues]] # [[Musica country]] # [[Musica de dança]] # [[Easy listening]] # [[Musica electronica]] # [[Musica de film]] # [[Folk]] # [[Gamelan]] # [[Cant gregorian]] # [[Hip-hop]] # [[Jazz]] ## [[Bebop]] ## [[Dixieland]] ## [[Free jazz]] ## [[Swing (musica)]] # [[Klezmer]] # [[Imne nacional]] # [[Pop (musica)]] # [[Reggae]] # [[Rhythm and blues]] # [[Soul]] # [[Musica Rock]] # [[Heavy metal]] # [[Schlager]] # [[World Music]] # [[Disco]] # [[Funk]] # [[Ragtime]] # [[Rock alternatiu]] # [[Punk rock]] # [[Rock'n'roll]] # [[Autor-compositor-interprèt]] </div> ==== Instruments ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Instrument de musica]] # [[Acordeon]] # [[Instrument de coire]] # [[Saxofòne alto]] # [[Guitarra bassa]] # [[Tambora]] # [[Basson]] # [[Campana]] # [[Bongo]] # [[Trinhon]] # [[Violoncèl]] # [[Celeste]] # [[Trinhon tubular]] # [[Clarineta]] # [[Contrabasson]] # [[Cornet]] # [[Tambor]] # [[Instrument de musica electronica]] ## [[Guitarra electrica]] ## [[Piano electrica]] ## [[Sequenciader musicau]] ## [[Sintetizor]] # [[Còrn anglés]] # [[Tuba tenòr]] # [[Bugle]] # [[Flaüta]] # [[Còrn d'armonia]] # [[Guitarra]] # [[Armonica]] # [[Armonium]] # [[Arpa]] # [[Clavecin]] # [[Lira]] # [[Clarin]] # [[Piano]] # [[Piccòlo]] # [[Òrgue]] # [[Flaüta de bèc]] # [[Saxofòn]] # [[Caissa (instrument)]] # [[Sousafòn]] # [[Contrabassa]] # [[Instrument de còrdas]] # [[Timbala]] # [[Trombon]] # [[Trompeta]] # [[Tuba (musica)]] # [[Vibrafòn]] # [[Violon alto]] # [[Violon]] # [[Xilofòn]] # [[Citara]] # [[Mandolina]] # [[Laüt]] # [[Instrument de vent]] # [[Instrument de vent de fusta]] # [[Cabreta]] # [[Instrument de percussion]] # [[Cimbala]] </div> ==== Òbras musicalas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Las Quate Sasons]] # [[Sinfonia n°5 (Beethoven)]] # [[Sinfonia n°9 (Beethoven)]] # [[Carmen (opèra)]] # [[Don Giovanni]] # [[Madama Butterfly]] # [[La Flaüta encantada]] # [[Der Ring des Nibelungen]] # [[La traviata]] # [[Lo Lac dei ciunes]] # [[The Dark Side of the Moon]] # [[Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band]] # [[Thriller (album)]] </div> === Espectacle vivent === ==== Concèptes ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Espectacle vivent]] # [[Comèdia]] # [[Public]] # [[Teatre]] # [[Galejada]] # [[Parodia]] </div> ==== Formas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Acrobacia]] ## [[Funambulisme]] # [[Circ]] ## [[Jonglariá]] ## [[Dondatge]] # [[Illusionisme]] ## [[Prestidigitacion]] # [[Comèdia musicala]] # [[Opereta]] # [[Discors]] # [[Performància]] # [[Palhassa]] </div> ===== Dança ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Dança]] # [[Balet]] # [[Dança orientala]] # [[Coregrafia]] # [[Bossa nova]] # [[Breakdance]] # [[Flamenco]] # [[Dança tradicionala]] # [[Slow fox]] # [[Cultura hip-hop]] # [[Jitterbug]] # [[Jive]] # [[Mambo]] # [[Dança modèrna]] # [[Paso doble]] # [[Quickstep]] # [[Samba]] # [[Tango]] # [[Twist]] # [[Valsa]] </div> ===== Teatre ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Teatre]] ## [[Teatre grèc antic]] ## [[Teatre amator]] ## [[Improvisacion teatrala]] # [[Audicion (espectacle)]] # [[Teatre de Broadway]] # [[Cabaret]] # [[Còrs de balet]] # [[Comèdia]] # [[Commedia dell'arte]] # [[Dialòg]] # [[Drama (genre)]] # [[Mistèri (teatre)]] # [[Teatre de mariòtas]] # [[Solilòqui]] # [[Kabuki]] # [[Opèra de Pequin]] # [[Nō]] # [[Scenografia]] # [[Wayang]] # [[Tragèdia]] </div> === Arts visuaus === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Art]] # [[Arts visuaus]] </div> ==== Istòria de l'art ==== ===== Art antic e medievau ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Art bizantin]] # [[Renaissança Carolingiana]] # [[Art cèlta]] # [[Art etrusc]] # [[Miniatura (enluminura)]] # [[Art otonian]] # [[Art de la Renaissença]] # [[Veiriau]] </div> ===== Art modèrne ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Art academic]] # [[Barròc]] # [[Classicisme]] # [[Escòla de pintura de Düsseldorf]] # [[Edat d'Aur de la pintura olandesa]] # [[Estile imperiau]] # [[Art gotic]] # [[Manierisme]] # [[Realisme (arts)]] # [[Art romanic]] # [[Rococo]] </div> ===== Art contemporanèu ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Art modèrne]] # [[Art abstrach]] # [[Expressionnisme abstrach]] # [[Art Deco]] # [[Art nouveau]] # [[Bauhaus]] # [[Constructuvisme rus]] # [[Cubisme]] # [[Dadaïsme]] # [[Expressionisme]] # [[Futurisme]] # [[Impressionisme]] # [[Quich]] # [[Neoclassicisme]] # [[Prerafelisme]] # [[Postimpressionnisme]] # [[Suprematisme]] # [[Surrealisme]] # [[Simbolisme (art)]] # [[Art contemporanèu]] # [[Fluxus]] # [[Art cinetic]] # [[Land art]] # [[Minimalisme]] # [[Neoexpressionisme]] # [[Art conceptuau]] # [[Op art]] # [[Art brut]] # [[Pop art]] # [[Art postmodèrne]] # [[Transavanguardia]] </div> ==== Otís ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Carbon de lenha]] # [[Tencha]] # [[Pintura (matèria)]] # [[Gredon]] # [[Pigment]] # [[Estilograf]] </div> ==== Design ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Design]] # [[Design grafic]] # [[Web design]] </div> ==== Concèptes e formas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Art corporau]] # [[Calligrafia]] # [[Benda dessenhada]] # [[Dessenh]] # [[Art environamentau]] # [[Mòda]] # [[Artesanat]] # [[Pintura]] # [[Paleta (pintura)]] # [[Miniatura (retrach)]] # [[Terralha]] # [[Escultura]] # [[Art video]] # [[Empegatge (art)]] # [[Manga]] # [[Graffiti]] # [[Illustracion]] # [[Mosaïc]] # [[Pintura a l'òli]] # [[Origami]] # [[Aquarella]] </div> ==== Cinèma ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Film]] # [[Sala de cinèma]] # [[Animacion]] ## [[Anime]] ## [[Animacion per ordinator]] # [[Cinèma color]] (???) # [[Cort metratge]] # [[Film mut]] # [[Realizacion (cinèma)]] ## [[Cinèma]] ## [[Montatge]] ## [[Brutatge]] ## [[Efèctes especials]] ## [[Studio system]] ## [[Technicolor]] # [[Bollywood]] # [[Festenal de Canas]] # [[Oscar]] </div> ==== Òbras ==== ===== Pintura ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[L'Enfant blau (Gainsborough)]] # [[La Mòrt de Socrates]] # [[La Gioconda]] # [[La Ronda de nuech]] # [[Lo Crit]] # [[La Cèna (Vinci)]] # [[Guernica (Picasso)]] </div> ===== Escultura ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Lo Pensaire]] # [[Dàvid (Miquèl Àngel)]] # [[Manneken Pis]] # [[La Pichona Serena (Copenaga)]] # [[Vènus de Milo]] </div> ===== Cinèma ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Snow White and the Seven Dwarfs]] # [[Citizen Kane]] # [[Lawrence d'Arabia (film)]] # [[La Melodia dau Bonur (film)]] # [[Casablanca (film)]] # [[Gone with the Wind]] # [[2001, una odissèa de l'espaci]] # [[Star Wars]] # [[Lo Pairin]] </div> == Filosofia e religion == === Filosofia === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Filosofia]] # [[Filosofia dau lengatge]] # [[Filosofia dei matematicas]] # [[Filosofia de l'esperit]] # [[Filosofia politica]] # [[Filosofia sociala]] </div> ==== Istòria de la filosofia ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Presocratics]] # [[Filosofia antica]] ## [[Filosofia grèga antica]] # [[Filosofia medievala]] # [[Filosofia de la Renaissença]] # [[Filosofia modèrna]] # [[Filosofia contemporanèa]] # [[Filosofia orientala]] # [[Filosofia occidentala]] # [[Filosofia indiana]] # [[Filosofia chinesa]] # [[Filosofia alemanda]] # [[Filosofia americana]] </div> ==== Brancas e concèptes ==== ===== Estetica ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Estetica]] # [[Beutat]] # [[Mimesis]] # [[Sublim]] </div> ===== Etica ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Etica]] # [[Etica aplicada]] # [[Metaetica]] # [[Etica normativa]] # [[Deontologia]] # [[Niilisme]] # [[Relativisme]] # [[Utilitarisme]] # [[Dever]] # [[Mau]] # [[Liure arbitri]] # [[Ben (filosofia)]] # [[Libertat (filosofia)]] # [[Morala]] # [[Vertut]] # [[Sapiéncia (concèpte filosofic)]] </div> ===== Epistemologia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Epistemologia]] # [[Rasor d'Occam]] # [[Sens comun]] # [[Consciéncia]] # [[Opinion]] # [[Paradigma]] # [[Rason]] # [[Empirisme]] # [[Naturalisme (filosofia)]] # [[Pragmatisme]] # [[Racionalisme]] # [[Reduccionisme]] # [[Experiéncia (conoissença)]] # [[Coneissença]] # [[Vertat]] </div> ===== Logica ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Logica]] # [[Dialectica]] # [[Logica filosofica]] # [[Argumentacion]] # [[Inferéncia]] # [[Paradòxa]] </div> ===== Metafisica ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Metafisica]] # [[Abstraccion]] # [[Causalitat]] # [[Non-ren]] # [[Determinisme]] # [[Dualisme]] # [[Idealisme]] # [[Materialisme]] # [[Monisme]] # [[Existéncia]] # [[Ontologia]] # [[Realitat]] </div> ===== Filosofia dei sciéncias ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Filosofia dei sciéncias]] ## [[Fach]] ## [[Ipotèsi]] ## [[Pseudosciéncia]] ### [[Parapsicologia]] ## [[Teoria]] </div> ===== Filosofia religiosa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Filosofia religiosa]] ## [[Filosofia bodista]] ## [[Filosofia islamica]] ## [[Filosofia crestiana]] # [[Filosofia dei religions]] # [[Absolut (filosofia)]] </div> ==== Escòlas e corrents filosofics ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Filosofia continentala]] # [[Existencialisme]] # [[Umanisme]] # [[Empirisme logic]] # [[Modernisme]] # [[Positivisme]] # [[Postmodernisme]] # [[Romantisme]] # [[Scepticisme]] # [[Estoïcisme]] # [[Estructuralisme]] # [[Filosofia analitica]] # [[Fenomenologia (filosofia)]] # [[Tomisme]] </div> === Religions e espiritualitat === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Religion]] # [[Divinitat]] ## [[Dieu]] ## [[Divessa]] # [[Prèire]] # [[Espiritualitat]] # [[Arma]] # [[Meditacion]] # [[Preguiera]] # [[Adoracion]] # [[Circoncision]] # [[Diable]] # [[Sciéncia dei religions]] # [[Sacrifici]] # [[Religion comparada]] # [[Doctrina]] # [[Religion populara]] # [[Libertat de religion]] # [[Laïcitat]] # [[Teologia]] # [[Divinitat creatritz]] # [[Divessa maire]] </div> ==== Crèires ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Animisme]] # [[Creacion]] # [[Malediccion]] # [[Escatologia]] # [[Fe]] # [[Mite fondator]] # [[Resurreccion]] # [[Sacrat]] # [[Subrenaturau]] # [[Totemisme]] # [[Teofania]] </div> ==== Practicas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Apologetica]] # [[June]] # [[Eretgia]] # [[Icòna]] # [[Iconoclasme]] # [[Idolatria]] # [[Liturgia]] # [[Pelegrinatge]] # [[Profecia]] # [[Conversion religiosa]] # [[Rituau]] # [[Veneracion]] # [[Adoracion]] </div> ==== Mòrt e en delà ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Cadabre]] # [[Rite funerari]] # [[Cementèri]] # [[Tomba]] # [[Cremacion]] # [[Mòrt (mitologia)]] # [[Esperit (subrenaturau)]] # [[Vida après la mòrt]] # [[Reïncarnacion]] # [[Immortalitat]] # [[En delà]] # [[Paradís]] # [[Infèrn]] </div> ==== Institucions ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Autar]] # [[Anticlericalisme]] # [[Credo]] # [[Culte]] # [[Monastèri]] # [[Denominacion religiosa]] # [[Esquisma]] # [[Sècta]] # [[Site sacrat]] # [[Temple]] </div> ==== Filosofias religiosas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Teïsme]] # [[Agnosticisme]] # [[Ateïsme]] # [[Deïsme]] # [[Fondamentalisme]] # [[Monoteïsme]] # [[Panenteïsme]] # [[Panteïsme]] # [[Politeïsme]] # [[Ecumenisme]] # [[Neopaganisme]] # [[Ortodoxia (pensada)]] # [[Paganisme]] # [[Sincretisme]] # [[Unitarisme]] # [[Non-teïsme]] # [[Antiteïsme]] # [[Liura pensada]] </div> ==== Religions especificas ==== ===== Religions abraamicas ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Cristianisme]] # [[Druses]] # [[Islam]] # [[Judaïsme]] # [[Àngel]] # [[Sant Esperit]] # [[Messias]] # [[Pecat]] # [[Decalòg]] </div> ===== Cristianisme ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Glèisa (organizacion)]] # [[Jehovah]] # [[Satan]] # [[Bíblia]] ## [[Nòu Testament]] ## [[Ancian Testament]] # [[Nadal]] # [[Pascas]] # [[Pandecosta]] # [[Trinitat]] # [[Antitrinitarisme]] # [[Catolicisme]] ## [[Glèisa Catolica]] ## [[Papa]] # [[Ortodoxia]] # [[Protestantisme]] ## [[Anglicanisme]] ## [[Baptisme]] ## [[Evangelisme]] ## [[Luteranisme]] ## [[Metodisme]] ## [[Mormonisme]] ## [[Quakers]] # [[Glèisa dei tres concilis]] # [[Glèisa (edifici)]] # [[Catedrala]] # [[Glèisa Ortodòxa Russa]] # [[Calvinisme]] </div> ===== Islam ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Pielons de l'islam]] # [[Corrents de l'islam]] ## [[Chiisme]] ## [[Sofisme]] ## [[Sunisme]] # [[Allah]] # [[Alcoran]] # [[Imam]] # [[Mosqueta]] # [[Hajj]] # [[Hadith]] # [[Kaaba]] # [[Musulman]] # [[Lèi islamica]] </div> ===== Judaïsme ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Judaïsme ortodòx]] # [[Judaïsme reformat]] # [[Movement Massorti]] # [[Pessah]] # [[Rabin]] # [[Sinagòga]] # [[Torah]] # [[Tanakh]] # [[Talmud]] # [[Yòm Kippor]] </div> ==== Religions orientalas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Ayyavazhi]] # [[Bahaïsme]] # [[Bodisme]] ## [[Mahayana]] ### [[Avalokiteśvara]] ### [[Sutra dau Diamant]] ## [[Nirvana]] ## [[Theravada]] ### [[Tripitaka]] ## [[Bodisme tibetan]] ## [[Vajrayana]] ## [[Zen]] # [[Confucianisme]] ## [[Quatre Libres e Cinc Classics]] # [[Indoïsme]] ## [[Shivaïsme]] ## [[Vishnoïsme]] ## [[Shaktisme]] ## [[Om]] ## [[Avatar]] ## [[Ayurveda]] ## [[Bhagavad Gita]] ## [[Brama]] ## [[Braman]] ## [[Darma]] ## [[Ishvara]] ## [[Karma]] ## [[Krichna]] ## [[Kumbh Mela]] ## [[Ramayana]] ## [[Rigveda]] ## [[Shiva]] ## [[Trimurti]] ## [[Upanishad]] ## [[Veda]] ## [[Vedanta]] ## [[Vishnó]] ## [[Iòga]] # [[Jaïnisme]] # [[Shintoïsme]] # [[Sikhisme]] ## [[Guru Granth Sahib]] ## [[Harmandir Sahib]] # [[Taoïsme]] ## [[Tao Te Ching]] </div> ==== Religions tradicionalas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Religions tradicionalas africanas]] # [[Religion tradicionala chinesa]] ## [[Emperaire de Jade]] # [[Chamanisme]] # [[Zoroastrisme]] ## [[Avesta]] ## [[Parsis]] </div> ==== Esoterisme, magia e mitologia ==== ===== Articles de basa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Miticisme]] # [[Francmaçoneria]] # [[Gnosticisme]] # [[Magia]] ## [[Astrologia]] ## [[Taròt (carta)]] ## [[Mascariá]] # [[Ocultisme]] # [[Vodó]] </div> ===== Mitologia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Mitologia]] ## [[Folclòre]] # [[Mitologia aborigèna]] # [[Religion dei Cèltas]] # [[Mitologia egipciana]] # [[Paganisme germanic]] # [[Mitologia grèga]] # [[Lilith]] # [[Mitologia nordica]] # [[Mitologia romana]] </div> ===== Mitologia abraamica ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Èva]] </div> ===== Mitologia egipciana ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Amòn]] # [[Anubis]] # [[Aton]] # [[Atòr]] # [[Òrus]] # [[Isis]] # [[Osiris]] # [[Ra]] </div> ===== Mitologia grèga ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Zèus]] # [[Eròs]] # [[Poseidon]] # [[Ades]] # [[Èra]] # [[Afrodita]] # [[Artèmis]] # [[Atena]] # [[Estia]] # [[Arès]] # [[Ermès]] # [[Efèst]] # [[Apollon]] # [[Gèa]] </div> ===== Mitologia mesoamericana ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Quetzalcoatl]] </div> ===== Mitologia nordica ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Freyja]] # [[Odin]] # [[Tòr]] </div> ===== Mitologia romana ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Junon]] # [[Jupitèr (dieu)]] # [[Mart (mitologia)]] # [[Pluton (mitologia)]] # [[Vènus (mitologia)]] # [[Vulcan (mitologia)]] </div> == Antropologia, psicologia e vida vidanta == === Antropologia === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Antropologia]] # [[Cultura]] # [[Festivau]] # [[Jorn feriat]] # [[Antropologia umana]] # [[Raça umana]] # [[Antropologia culturala]] # [[Antropologia lingüistica]] # [[Antropologia sociala]] # [[Pòble]] </div> ==== Etnologia ==== ===== Articles de basa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Etnologia]] # [[Etnia]] # [[Etnografia]] # [[Pòble autoctòn]] </div> ===== Etnias ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Bantos]] # [[Basques]] # [[San]]s # [[Germans]] # [[Aborigèns d'Austràlia]] # [[Amerindians]] ## [[Cherokee]] # [[Inuit]]s # [[Jusieus]] # [[Curds]] # [[Massai]]s # [[Mongòls]] # [[Ròms]] # [[Eslaus]] # [[Tutsis]] # [[Arabs]] # [[Austronesians]] # [[Berbèrs]] # [[Creòls (pòbles)]] # [[Han (etnia)]] # [[Keralits]] # [[Maòri (pòble)|Maòris]] # [[Protoindoeuropèus]] # [[Semitas]] # [[Turcs]] # [[Oigors]] </div> === Familha === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Parentat]] # [[Familha]] ## [[Pareu]] ## [[Familha nucleara]] ## [[Familha alargada]] ## [[Familha recompausada]] # [[Aliança (familha)]] # [[Clan]] # [[Concubinatge]] # [[Consanguinitat]] # [[Orfanèu]] # [[Animau de companhiá]] </div> ==== Membres de la familha ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Conjunt]] # [[Parent]] ## [[Pairin]] # [[Frairèra]] ## [[Besson]] # [[Felen]] </div> ==== Relacions interpersonalas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Relacion umana]] ## [[Sexualitat liura]] ## [[Relacion intima]] ## [[Amistat]] ## [[Coabitacion]] ## [[Monogamia]] ## [[Bigamia]] ## [[Poligamia]] # [[Rendètz-vos galant]] # [[Seduccion]] # [[Relacion amorosa]] </div> ==== Relacions familialas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Acordalhas]] # [[Nòças]] # [[Dòt]] # [[Maridatge]] ## [[Maridatge civiu]] ## [[Union civila]] ## [[Maridatge blanc]] # [[Planificacion familiala]] ## [[Jasilha]] ## [[Gestacion per autrü]] ## [[Abséncia d'enfant]] ??? # [[Parentalitat]] ## [[Parentalitat LGBT]] # [[Acuelh familiau]] ## [[Adopcion]] # [[Sociologia de la familha]] # [[Divòrci]] # [[Infidelitat]] # [[Veusatge]] # [[Incèst]] # [[Violéncia familiala]] </div> === Cosina, manjar e beure === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Cosina (tecnica)]] # [[Cosina (espaci)]] # [[Manjar]] # [[Beure]] # [[Vitamina]] # [[Repàs]] ## [[Dejunar]] ## [[Dinnar]] ## [[Sopar]] # [[Dessèrt]] # [[Òli alimentària]] ## [[Òli d'oliva]] ## [[Òli de palma]] # [[Restauracion rapida]] # [[Restaurant]] # [[Vegetarisme]] </div> ==== Fruchs e èrbas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Legum]] # [[Lieume racina]] # [[Tubercul]] # [[Fruch]] # [[Cocorda]] # [[Amora (fruch del rumec)]] # [[Albricòt]] # [[Dàtil]] # [[Miugrana]] </div> ==== Produchs lachiers ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Lach]] # [[Burre]] ## [[Margarina]] # [[Crèma]] # [[Formatge]] ## [[Fromatge de pasta pigada de verd]] ## [[Cheddar]] ## [[Mozzarella]] ## [[Parmigiano Reggiano]] # [[Lach de cocòt]] # [[Glacet]] # [[Lach de sòja]] ## [[Tòfo]] # [[Iogort]] </div> ==== Grans ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Pan]] # [[Cereala]] # [[Farina]] </div> ==== Doçors ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Bonbon]] # [[Caramèu]] # [[Chocolat]] # [[Mèu]] </div> ==== Nòses ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Nòse]] # [[Avelana]] # [[Notz]] </div> ==== Carns ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Uòu (cosina)]] # [[Carn]] ## [[Bacon]] ## [[Carn bovina]] ## [[Carn de polet]] ## [[Cambajon]] ## [[Hamburger]] ## [[Hot-dog]] ## [[Carn de moton]] ## [[Carn de pòrc]] # [[Saïn]] # [[Tombada]] # [[Saussissa]] # [[Produchs de la mar]] # [[Peis (cosina)]] </div> ==== Èrbas e condiments ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Condiment]] # [[Planta aromatica]] # [[Saussa]] # [[Espècia (cosina)|Espècia]] # [[Anís]] # [[Balicòt]] # [[Piper nigrum]] # [[Cardamòme]] # [[Canèla (rusca)]] # [[Foeniculum vulgare]] # [[Alh cultivat]] # [[Gengibre]] # [[Raifòrt]] # [[Lavanda]] # [[Cymbopogon]] # [[Regalícia]] # [[Menta]] # [[Ceba]] # [[Jolverd]] # [[Safran]] # [[Chutney]] # [[Saussa de peis]] # [[Confitura]] # [[Ketchup]] # [[Maionesa]] # [[Mostarda]] # [[Paprica]] # [[Pesto]] # [[Saussa sòja]] # [[Saussa tartara]] # [[Vinagre]] </div> ==== Plats divèrs ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Pastisson]] # [[Curri]] # [[Fonduda]] # [[Frita]]s # [[Quebab]] # [[Nolhas]] # [[Pastas alimentàrias]] # [[Pastissariá]] # [[Torta]] # [[Pizza]] # [[Farineta]] # [[Salada]] # [[Samossà]] # [[Entrepan]] # [[Sopa]] # [[Fricòt]] # [[Soshí]] </div> ==== Beures ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Aiga potabla]] # [[Tè glaçat]] # [[Chuc]] ## [[Jus d'arange]] # [[Limonada]] # [[Sòda]] ## [[Còla (beure)]] ### [[Coca-Cola]] ## [[Beure energizant]] ## [[Aiga tonica]] # [[Tè]] ## [[Tè verd]] ## [[Tè negre]] # [[Cafè]] ## [[Espresso]] ## [[Cafè turc]] # [[Chocolat caud]] # [[Mate]] </div> ==== Alcòls ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Bevenda alcolizada]] # [[Beure destillat]] # [[Bièrra]] # [[Brandy]] # [[Pomat]] # [[Gin]] # [[Liquor]] # [[Rom]] # [[Saké]] # [[Tequila]] # [[Vòdka]] # [[Whisky]] # [[Vin]] ## [[Vin roge]] ## [[Vin blanc]] ## [[Vin efervescent]] # [[Coctèl]] # [[Martini]] # [[Mojito]] # [[Sangria]] </div> === Objèctes domestics === ==== Vèstits e assimilats ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Cencha]] # [[Hijab]] # [[Boton (cordura)]] # [[Capa]] # [[Vèstit]] # [[Sosvestit]] # [[Rauba]] # [[Gant (vestit)]] # [[Capèu]] # [[Cravata]] # [[Braias]] # [[Cauçadura]] # [[Cherpa]] # [[Gonèla]] # [[Malhòt de banh]] # [[Cauceta]] # [[Cremalhiera autoarrapanta]] # [[Cremalhiera]] # [[Barba]] # [[Sostèns]] # [[Cosmetic]] # [[Perfum]] # [[Joielariá]] # [[Masqueta]] # [[Tatoatge]] </div> ==== Mòbles e decoracion ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Banhadoira]] # [[Liech]] # [[Banc]] # [[Gabinet (mòble)]] # [[Cadièra]] # [[Comòda]] # [[Canapè]] # [[Armari]] # [[Burèu]] # [[Fogau]] # [[Mòble]] # [[Aparelh mainatgier]] # [[Taula]] </div> ==== Textils ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Textil]] # [[Lichariá]] # [[Tapís]] # [[Ridèu]] # [[Coissin]] </div> ==== Aisinas de coisina ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Aisina de cosina]] # [[Cubèrt (cosina)]] ## [[Forqueta]] ## [[Culhièr]] # [[Baguetas]] # [[Sieta]] </div> === Sexualitat === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Sexualitat umana]] # [[Òme]] # [[Femna]] # [[Eterosexualitat]] # [[Omosexualitat]] # [[Rapòrt sexuau]] # [[Sèxe sensa risc]] # [[Fertilitat]] # [[Bais]] # [[Atraccion sexuala]] # [[Orientacion sexuala]] # [[Bisexualitat]] # [[Preliminars]] # [[Sexualitat orala]] # [[Orgasme]] # [[Pilula combinada]] # [[Preservatiu]] # [[Masturbacion]] # [[Prostitucion]] # [[Pornografia]] </div> === Etapas de la vida === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Enfança]] ## [[Novèu-nat]] ## [[Noirisson]] ## [[Enfant]] ## [[Dròlle]] ## [[Filha]] # [[Jovença]] # [[Adolescéncia]] # [[Adulte]] # [[Vielhum]] </div> === Psicologia === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Psicologia]] # [[Psicologia clinica]] # [[Psicologia cognitiva]] # [[Psicologia evolucionista]] # [[Psicologia de la personalitat]] # [[Psicologia de la religion]] # [[Psicoterapia]] # [[Gèni (persona)]] # [[Ipnòsi]] # [[Libidò]] # [[Fòbia]] # [[Pessimisme]] # [[Percepcion]] # [[Psicologia sociala]] # [[Sindròme d'Estocòlme]] # [[Cognicion]] # [[Lideratge]] # [[Creativitat]] # [[Poder]] # [[Optimisme]] # [[Natura umana]] # [[Imaginacion]] # [[Plor]] # [[Ipocrisia]] # [[Complèxe d'Edip]] # [[Sens (Fisiologia)]] # [[Memòria (psicologia)]] </div> ==== Escòlas de psicologia ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Psicologia analitica]] # [[Comportementalisme]] # [[Psicologia dau desvolopament]] # [[Psicologia de la forma]] # [[Psicologia umanista]] # [[Psicanalisi]] </div> ==== Concèptes principaus ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Atencion]] # [[Amnesia]] # [[Consciéncia]] # [[Sòm]] # [[Sòmi]] # [[Instint]] # [[Esperit]] # [[Umor (psicologia)]] # [[Temperament]] # [[Motivacion]] # [[Estereotipe]] # [[Pensada]] # [[Comportament]] # [[Emocion]] </div> ==== Emocions ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Colèra]] # [[Ànsia]] # [[Compassion]] # [[Coratge]] # [[Curiositat]] # [[Desgost]] # [[Dobte]] # [[Enveja]] # [[Paur]] # [[Culpabilitat]] # [[Bonaür]] # [[Òdi]] # [[Esperança]] # [[Gelosiá]] # [[Amor]] # [[Tristesa]] # [[Vergonha]] # [[Suspresa]] # [[Umor]] # [[Plaser]] # [[Sofrença]] </div> ==== Relacions interpersonalas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Agression]] # [[Altruisme]] # [[Autoritat]] # [[Traïson]] # [[Misèrias]] # [[Carisme]] # [[Competicion]] # [[Conformisme]] # [[Egocentrisme]] # [[Empatia]] # [[Perdon]] # [[Onor]] # [[Messorga]] # [[Vida privada]] # [[Prejutjat]] # [[Castig]] # [[Respècte]] # [[Timiditat]] # [[Fisança]] </div> === Lengatge === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Lengatge]] # [[Lenga construcha]] # [[Dialècte]] # [[Diccionari]] # [[Gramatica]] ## [[Adjectiu]] ## [[Advèrbi]] ## [[Conjoncion]] ## [[Cas gramaticau]] ## [[Nom (gramatica)]] ## [[Pronom]] ## [[Frasa]] ## [[Sintaxi]] ## [[Vèrbe]] # [[Lingüistica]] ## [[Lingüistica comparada]] ## [[Etimologia]] ## [[Lingüistica istorica]] ## [[Fonetica]] # [[Alfabetisme]] # [[Morfologia (lingüistica)]] # [[Filologia]] # [[Prononciacion]] # [[Retorica]] # [[Traduccion]] # [[Mot]] ## [[Fonèma]] ### [[Consonanta]] ### [[Vocala]] ## [[Sillaba]] # [[Escritura]] ## [[Diacritic]] ## [[Ortografia]] # [[Sistèma d'escritura]] # [[Nom]] # [[Fonologia]] # [[Semantica]] # [[Semiotica]] # [[Simbòl]] </div> ==== Familhas de lengas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Familha de lengas]] ## [[Lengas afroasiaticas]] ### [[Lengas semiticas]] ## [[Lengas altaïcas]] ## [[Lengas austroasiaticas]] ## [[Lengas austronesianas]] ## [[Lengas dravidas]] ## [[Lengas esquimaudas-alèutas]] ## [[Indoeuropèu]] ### [[Lengas germanicas]] ### [[Lengas iranianas]] ### [[Lengas romanicas]] ### [[Lengas eslavas]] ## [[Lengas khoisan]] ## [[Lengas tai-kadai]] ## [[Lengas nigèrocongolesas]] ## [[Lengas nilosaharianas]] ## [[Lengas sinotibetanas]] ## [[Lengas caucasencas]] ## [[Lengas tongozas]] ## [[Lengas turquesas]] ## [[Lengas oralicas]] ## [[Lengas utoastècas]] </div> ==== Alfabets e sistèmas d'escritura ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Alfabet]] # [[Letra]] # [[Braille]] # [[Alfabet arabi]] # [[Escritura chinesa]] # [[Cuneïfòrme]] # [[Alfabet cirillic]] # [[Devanagari]] # [[Ieroglifs egipcians]] # [[Alfabet georgian]] # [[Alfabet grèc]] # [[Hangeul]] # [[Alfabet latin]] # [[Alfabet fenician]] # [[Alfabet runic]] # [[Pèira de Roseta]] # [[Alfabet fonetic internacionau]] # [[Còdi Morse internacionau]] # [[Sillabari]] </div> ==== Lengatges especifics ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Grèc ancian]] # [[Aramèu]] # [[Arabi]] # [[Bengalin (lenga)]] # [[Chinés]] # [[Danés]] # [[Egipcian]] # [[Anglés]] ## [[Vièlh anglés]] # [[Esperanto]] # [[Francés]] # [[Alemand]] # [[Grèc]] # [[Gujarati]] # [[Ebrieu]] # [[Indostani]] ## [[Indi (lenga)]] # [[Italian]] # [[Japonés]] # [[Javanés]] # [[Corean]] # [[Latin]] # [[Mandarin]] # [[Marata]] # [[Min]] # [[Polonés]] # [[Portugués]] # [[Persan]] # [[Rus]] # [[Sanscrit]] # [[Espanhòu]] # [[Swahili]] # [[Siriac]] # [[Tamol]] # [[Tagalòg]] # [[Telogo]] # [[Turc]] # [[Panjabi]] # [[Ucraïnés]] # [[Vietnamian]] # [[Wu]] # [[Yue]] # [[Birman]] # [[Ongrés]] # [[Quíchoa]] # [[Tai (lenga)]] # [[Akkadian]] # [[Amaric]] # [[Berbèr]] # [[Còpte (lenga)]] # [[Somali]] # [[Indonesian]] # [[Malgash (lenga)]] # [[Malai (lenga)]] # [[Khmer]] # [[Armèni]] # [[Assamés]] # [[Ordo]] # [[Nepalés]] # [[Oriya]] # [[Pali]] # [[Sindhi]] # [[Catalan]] # [[Romanés]] # [[Neerlandés]] # [[Suedés]] # [[Yiddish]] # [[Curd]] # [[Pashto]] # [[Bulgar]] # [[Chèc (lenga)]] # [[Sèrbocroat]] # [[Canarés]] # [[Malaialam]] # [[Zolo]] # [[Azèri]] # [[Cazac]] # [[Ozbèc]] # [[Lenga dei signes]] </div> === Divertiment e espòrt === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Leser]] # [[Divertiment]] # [[Jòc]] # [[Pargue d'atraccions]] # [[Jòc d'argent]] ## [[Casinò]] ## [[Dat]] ## [[Lotariá]] ## [[Rodeta (jòc)]] ## [[Poker]] ## [[Blackjack]] ## [[Maquina de monedas]] # [[Temps liure]] # [[Fèsta]] # [[Jogar (activitat)]] # [[Rompetèsta]] ## [[Mots crosats]] ## [[Sudoku]] # [[Joguina]] # [[Aqüari]] # [[zoo]] </div> ==== Jòcs ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Jòc de taula]] ## [[Backgammon]] ## [[Escacs]] ## [[Damas]] ## [[Cluedo]] ## [[Go]] ## [[Monopoly]] ## [[Scrabble]] ## [[Pachisi]] ## [[Xiangqi]] # [[Mancala]] # [[Jòc de bilhas]] # [[Carta de jòc]] # [[Videojòc]] ## [[Pokemon]] ## [[Pong]] # [[Jòc d'arcada]] # [[Jòc de cartas]] # [[Bridge]] # [[Jòc de sagetas]] # [[Dominòs]] </div> ==== Jòcs ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Popada]] # [[Frisbee]] # [[Lego]] # [[Rubik's Cube]] # [[Slinky]] # [[Barbie]] # [[Iò-iò]] </div> ==== Espòrts ==== ===== Articles de basa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Espòrt]] # [[Jòc de bala]] ## [[Balon]] # [[Estadi (bastiment)]] # [[Piscina]] # [[Jòcs Olimpics]] ## [[Jòcs Paralimpics]] ## [[Jòcs Olimpics d'estiu]] ## [[Jòcs Olimpics d'ivèrn]] # [[Dopatge]] # [[Espòrt d'ivèrn]] # [[Espòrt electronic]] </div> ===== Espòrts collectius ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Fotbòl american]] ## [[National Football League]] ## [[Super Bowl]] # [[Fotbòl australian]] # [[Beisbòl]] ## [[Major League Baseball]] ## [[World Series]] # [[Basquetbòl]] ## [[National Basketball Association]] # [[Criquet]] ## [[Copa dau monde de criquet]] # [[Curling]] # [[Floorball]] # [[Fotbòl]] ## [[Copa dau monde de fotbòl]] ## [[Portièr (fotbòl)]] ## [[Campionat d'Euròpa de fotbòl]] ## [[Campionat d'Anglatèrra de fotbòl]] ## [[Liga dei campions (fotbòl)]] # [[Handbal]] # [[Oquei]] ## [[Oquei pelena]] ## [[Oquei sus glaça]] ### [[National Hockey League]] # [[Lacrosse]] # [[Pòlo]] # [[Rugbi]] ## [[Rugbi de XIII]] ## [[Rugbi de 7]] ## [[Rugbi de 15]] # [[Voleibòl]] ## [[Voleibòl de plaja]] </div> ===== Atletisme ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Atletisme]] ## [[Decatlon]] ## [[Lançament de disc]] ## [[Saut de naut]] ## [[Corsa a baranha]] ## [[Lançament de bigatana]] ## [[Saut de long]] ## [[Corsa a pè]] ### [[Maraton]] ## [[Saut amb pèrga]] ## [[Lançament de pes]] </div> ===== Patinatge ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Patinatge sus glaça]] ## [[Patinatge artistic]] ## [[Patinatge de velocitat]] # [[Patinatge de rodetas]] # [[Skateboard]] </div> ===== Espòrts aqüatics ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Canoa (espòrt)]] # [[Cabús]] # [[Rem (espòrt)]] # [[Natacion (espòrt)]] # [[Vater pòlo]] </div> ===== Autreis espòrts individuaus ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Pesca de lència]] # [[Tir amb arc]] # [[Espòrt automobil]] ## [[Formula 1]] ## [[NASCAR]] # [[Motociclisme]] # [[Badminton]] # [[Culturisme]] # [[Jòc de bola (espòrts)]] ## [[Petanca]] # [[Bowling]] # [[Bilhard]] # [[Ciclisme]] ## [[Bicicleta tot terrenh]] ## [[Corsa au temps]] ## [[Torn de França]] # [[Equitacion]] ## [[Dreiçatge (equitacion)]] ## [[Espòrt ipic]] ## [[Rodeo]] ## [[Concors de saut d'obstacles]] # [[Escrima]] ## [[Floret (escrima)]] ## [[Sabre (escrima)]] # [[Gòlf]] # [[Gimnastica]] ## [[Gimnastica ritmica]] ## [[Sòu (gimnastica)]] ## [[Saut superior]] ## [[Trampolin]] ## [[Saut de cavau]] # [[Pentatlon modèrne]] # [[Alpinisme]] # [[Corsa d'orientacion]] # [[Tir esportiu]] # [[Esquí]] ## [[Esquí alpin]] ## [[Biatlon]] ## [[Esquí nordic]] ## [[Saut d'esquí]] ## [[Eslalòm]] ## [[Esquí (materiau)]] # [[Tirassèu]] ## [[Bobsleigh]] ## [[Lieja de corsa]] # [[Snooker]] # [[Snowboard]] # [[Squash]] # [[Surf]] # [[Tennis de taula]] # [[Tennis]] ## [[Raqueta]] # [[Triatlon]] # [[Alterofilia]] </div> ===== Espòrts marciaus ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Art marcial]] # [[Bòxa anglesa]] # [[Judo]] # [[Karate]] # [[Kick-boxing]] # [[Combat liure]] # [[Taegwondo]] # [[Lucha]] ## [[Lucha liura]] ## [[Lucha grècoromana]] ## [[Sumo]] # [[Wushu]] </div> === Mesuras dau temps === ==== Calendiers e mesura dau temps universau ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Calendier]] ## [[Calendier solar]] ## [[Calendier lunisolar]] ## [[Calendier lunar]] ## [[Calendier maia]] ## [[Calendier egipcian]] ## [[Calendier chinés]] ## [[Calendier japonés]] ## [[Calendier ebrieu]] ## [[Calendier musulman]] ## [[Calendier gregorian]] ## [[Calendier julian]] # [[Calendier perpetuau]] # [[Annada bissextila]] # [[Temps Universal Coordenat]] # [[Ora d'estiu]] # [[Nuech]] # [[Jornada]] # [[Fus orari]] # [[Temps universau]] # [[Segonda intercalara]] </div> ==== Jorns e mes ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Jorn de la setmana]] ## [[Divendres]] ## [[Dissabte]] ## [[Dimenge]] # [[Genier]] # [[Març]] # [[Junh]] # [[Setembre]] # [[Decembre]] </div> === Mesuras dau temps === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Color]] ## [[Negre]] ## [[Blau]] ## [[Brun]] ## [[Cian]] ## [[Verd]] ## [[Magenta (color)]] ## [[Irange (color)]] ## [[Ròse (color)]] ## [[Porpra]] ## [[Roge]] ## [[Jaune]] ## [[Blanc]] # [[Colors primàrias]] # [[Luminositat (colors)]] # [[Saturacion (colors)]] # [[Vision dei colors]] # [[Gloss]] # [[Tinta (color)]] </div> == Societat e sciéncias socialas == === Articles de basa === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Societat]] # [[Comunautat]] # [[Letras (cultura)]] # [[Comunicacion]] # [[Informacion]] # [[Solidaritat]] # [[Estudis regionaus]] # [[Demografia]] # [[Sciéncia de l'informacion]] # [[Mandat dau Cèu]] # [[Estudi dei mèdias]] # [[Societat dubèrta]] # [[Organizacion professionala]] # [[Societat sabenta]] # [[Accion sociala]] # [[Capitau sociau]] # [[Coesion sociala]] # [[Formacion sociala]] # [[Estructura sociala]] # [[Sociobiologia]] </div> === Economia e afaires === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Firma]] # [[Economia (disciplina)]] ## [[Macroeconomia]] ## [[Microeconomia]] ## [[Ben (economia)]] ## [[Servici (economia)]] ## [[Ofèrta e demanda]] # [[Economia]] # [[Comptabilitat]] # [[Capital (economia)]] # [[Companhiá (entrepresa)]] # [[Corporacion]] # [[Moneda]] ## [[Devisa (moneda)]] ## [[Yen]] ## [[Liura esterlina]] ## [[Renminbi]] ## [[Ropia]] ## [[Dolar american]] # [[Pèça de moneda]] # [[Bilhet de banca]] # [[Banca]] # [[Chèc (pagament)]] # [[Deute]] # [[Carta de crèdit]] # [[Emprunt]] # [[Interès (finança)]] # [[Produch interior brut]] # [[Economia dau trabalh]] # [[Domesticitat]] # [[Usina]] # [[Finança]] # [[Industria]] ## [[Agricultura]] ## [[Construccion]] ## [[Pesca]] ## [[Silvicultura]] ## [[Caça]] ## [[Industria manufacturiera]] ## [[Industria miniera]] ## [[Rafinariá de petròli]] ## [[Torisme]] ### [[Ostalariá]] # [[Caça de balena]] # [[Inflacion]] # [[Deflacion]] # [[Assegurança]] # [[Investiment]] # [[Manejament]] # [[Mercat]] # [[Marcatica]] # [[Monopòli]] # [[Azard morau]] # [[Proprietat]] # [[Comèrci au detalh]] # [[Centre comerciau]] # [[Supermercat]] # [[Borsa (economia)]] ## [[New York Stock Exchange]] ## [[NASDAQ]] ## [[London Stock Exchange]] ## [[Tokyo Stock Exchange]] # [[Impòst]] ## [[Impòst sus lei companhiás]] ## [[Impòst sus lo revengut]] ## [[Drech de doana]] # [[Comèrci]] # [[Carriera (mestier)]] # [[Emplec]] # [[Caumatge]] </div> ==== Companhiás ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Aldi]] # [[Apple Inc.]] # [[AT&T]] # [[Bank of America]] # [[IKEA]] # [[Chevron]] # [[ExxonMobil]] # [[General Electric]] # [[Google]] # [[IBM]] # [[Maersk]] # [[McDonald's]] # [[Microsoft]] # [[Nestlé]] # [[Petrobras]] # [[Procter & Gamble]] # [[Royal Dutch Shell]] # [[Sony]] # [[Walmart]] </div> === Cultura === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Bandièra]] # [[Canibalisme]] # [[Tradicion]] # [[Anniversari]] # [[Aïd el-Fitr]] # [[Halloween]] # [[Carnaval]] # [[Ramadan]] </div> === Educacion === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Educacion]] ## [[Educacion primària]] ## [[Educacion segondària]] # [[Collègi]] # [[Curriculum]] # [[Aprendissatge]] # [[Escòla]] # [[Ensenhaire]] # [[Tèst (espròva)]] # [[Universitat]] # [[Educacion a distància]] # [[Ensenhament superior]] # [[Arts liberaus]] # [[Aprendissatge en linha]] # [[Acadèmia]] # [[Estudiant]] # [[Borsa d'estudis]] # [[Madrassa]] # [[Escòla mairala]] # [[Tèsi de doctorat]] # [[Diplòma]] </div> ==== Bibliotècas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Bibliotèca]] # [[Bibliotèca nacionala]] # [[Bibliotèca numerica]] # [[Sciéncias de l'informacion e de las bibliotècas]] # [[Bibliotèca publica]] # [[Bibliotèca escolara]] # [[Bibliotèca mobila]] # [[Bibliotèca d'Alexàndria]] # [[Bibliotèca d'Assurbanipal]] # [[Bibliotèca dau Congrès]] # [[Bibliotèca Publica de Nòva York]] # [[Bibliotèca Nacionala de China]] # [[Bibliotèca Nacionala de la Dieta]] # [[British Library]] # [[Bibliotèca Nacionala de França]] # [[Bibliotèca Nacionala Alemanda]] # [[Bibliotèca d'Estat de Russia]] # [[Bibliotèca Vaticana]] # [[Bibliotèca Nacionala d'Austràlia]] </div> ==== Institucions academicas ==== ===== Africa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Universitat d'al-Qarawiyyin]] # [[Universitat Al-Azhar]] # [[Universitat dau Caire]] # [[Universitat dau Cap]] </div> ===== America ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Universitat Federala de Rio de Janeiro]] # [[Universitat Nacionala Autonòma de Mexic]] # [[Universitat de la Colómbia Britanica]] # [[Universitat de Buenos Aires]] # [[Universitat de Toronto]] # [[Universitat de Chicago]] # [[Institut de Tecnologia de Califòrnia]] # [[Universitat Johns Hopkins]] # [[Massachusetts Institute of Technology]] # [[Universitat Stanford]] # [[Universitat Duke]] # [[Universitat de Carolina dau Nòrd a Chapel Hill]] # [[Universitat de Virginia]] # [[Universitat de Michigan]] # [[Universitat de Califòrnia (Berkeley)]] # [[Universitat de Califòrnia (Los Angeles)]] # [[Ivy League]] # [[Universitat Harvard]] # [[Universitat Yale]] # [[Universitat Princeton]] # [[Universitat Brown]] # [[Universitat Columbia]] # [[Collègi Dartmouth]] # [[Universitat de Pennsilvània]] </div> ===== Asia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Universitat de Quiòto]] # [[Universitat de Tòquio]] # [[Universitat de Calcutta]] # [[Institut Indian de Sciéncia]] # [[Institut Indian de Tecnologia]] # [[Institut Indian de Manejament]] # [[Universitat Fudan]] # [[Universitat de Hong Kong]] # [[Universitat de Nanquin]] # [[Universitat de Pequin]] # [[Universitat Tsinghua]] # [[Universitat Zhejiang]] </div> ===== Euròpa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Universitat de Bolonha]] # [[Universitat de Copenaga]] # [[Universitat Complutense de Madrid]] # [[Universitat de Viena]] # [[Universitat de Leiden]] # [[Universitat de Roma La Sapienza]] # [[Universitat de Salamanca]] # [[Escòla politecnica federala de Zuric]] # [[Universitat de París]] # [[La Sorbona]] # [[Universitat Pierre-e-Marie-Curie]] # [[Universitat Loís-e-Maximilian de Munic]] # [[Universitat Humboldt de Berlin]] # [[Universitat Goethe de Francfòrt]] # [[Universitat de Heidelberg]] # [[Universitat de Cambridge]] # [[Universitat d'Oxford]] # [[Universitat de Londre]] # [[Universitat Carles de Praga]] # [[Universitat Jagellon]] # [[Universitat d'Estat de Moscòu]] # [[Universitat d'Estat de Sant Petersborg]] # [[Universitat Nacionala Taras Shevchenko de Kiev]] </div> ===== Oceania ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Universitat Nacionala Australiana]] </div> === Organizacions === ==== Divèrs ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Administracion Centrala Tibetana]] # [[FBI]] # [[Hells Angels]] # [[KGB]] # [[MS-13]] # [[Mossad]] # [[Cosa nostra]] # [[Yakuza]] </div> ==== Organizacions internacionalas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Banca Africana de Desvolopament]] # [[Union Africana]] # [[ANZUS]] # [[Liga Aràbia]] # [[Conseu de l'Artic]] # [[Banca Asiatica de Desvolopament]] # [[Cooperacion Economica Asia-Pacific]] # [[ASEAN]] # [[Banca dei Reglaments Internacionaus]] # [[Aliança Bolivariana per leis Americas]] # [[Comunautat Cariba]] # [[Pacte de Bagdad]] # [[Organizacion dau Tractat de Seguretat Collectiva]] # [[Comunautat deis Estats Independents]] # [[Commonwealh]] # [[Comunautat dei País de Lenga Portuguesa]] # [[Conseu de Cooperacion deis Estats Arabes dau Golf]] # [[Conseu deis Estats de la Mar Baltica]] # [[Comunautat d'Africa de l'Èst]] # [[Organizacion de Cooperacion Economica]] # [[Union Eurasiana]] # [[G20]] # [[G7]] # [[Convencions de Genèva]] # [[Banca Internacionala per la Reconstruccion e lo Desvolopament]] # [[Chambra Internacionala de Comèrci]] # [[Associacion Internacionala de Desvolopament]] # [[Societat Financiera Internacionala]] # [[Organizacion Internacionala per lei Migracions]] # [[Union Interparlamentària]] # [[Interpol]] # [[Banca Islamica de Desvolopament]] # [[Union Latina]] # [[Liga dei Nacions]] # [[OTAN]] # [[Acòrd de Liure Cambi Nòrd-american]] # [[OPEC]] # [[Organizacion per la Cooperacion Economica e lo Desvolopament]] # [[Organizacion de l'Unitat Africana]] # [[Organizacion per la Seguretat e la Cooperacion en Euròpa]] # [[Organizacion deis Estats Americans]] # [[Organizacion de Cooperacion Economica de la Mar Negra]] # [[Club de París]] # [[Organizacion de Cooperacion de Shanghai]] # [[Organizacion dau Tractat de l'Asia dau Sud-Èst]] # [[Union per la Mediterranèa]] # [[Union dei Nacions Sud-americanas]] # [[ONU]] ## [[Agéncia Internacionala de l'Energia Atomica]] ## [[Cort Internacionala de Justícia]] ## [[Cort Penala Internacionala]] ## [[Fons Monetari Internacionau]] ## [[Organizacion dei Nacions Unidas per lo Desvolopament Industriau]] ## [[Secretariat Generau dei Nacions Unidas]] ## [[UNESCO]] ## [[UNICEF]] ## [[Secretariat dei Nacions Unidas]] ## [[Conseu de Seguretat dei Nacions Unidas]] ## [[Banca Mondiala]] ## [[Grop de la Banca Mondiala]] ## [[OMS]] ## [[OMC]] </div> ==== Organizacions europèas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Benelux]] # [[Acòrd de Liure Cambi d'Euròpa Centrala]] # [[CERN]] # [[Comecon]] # [[Conseu d'Euròpa]] # [[Conseu de l'Union Europèa]] # [[Union Economica e Montetària de l'Union Europèa]] # [[Comunautat Europèa de l'Energia Atomica]] # [[Banca Europèa per la Reconstruccion e lo Desvolopament]] # [[Comunautat Europèa dau Carbon e de l'Acier]] # [[Comunautat Economica Europèa]] # [[Banca Europèa d'Investiment]] # [[Parlament Europèu]] # [[Union Europèa]] # [[Conseu Nordic]] # [[Liga de Corint]] # [[Union de l'Euròpa Occidentala]] # [[Pacte de Varsòvia]] </div> ==== Organizacions non governamentalas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Agenda 21]] # [[AIESEC]] # [[Al Qaïda]] # [[Institut Nacionau Estatsunidenc de Normalizacion]] # [[Associacion deis Estats Generaus deis Estudiants d'Euròpa]] # [[Association for Computing Machinery]] # [[Servici Austrian de la Memòria]] # [[Grop de Bilderberg]] # [[BirdLife International]] # [[Collègi dei cardenaus]] # [[Deutsches Institut für Normung]] # [[Observatòri Europèu Austrau]] # [[Federacion Aeronautica Internacionala]] # [[Federacion Internacionala de l'Automobila]] # [[Federacion Internacionala de Motociclisme]] # [[Free Software Foundation]] # [[Greenpeace]] # [[GUAM]] # [[Hizb ut-Tahrir]] # [[Hospitality Club]] # [[Institut deis engenhaires electricians e electronicians]] # [[Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras]] # [[Conseu Internacionau dei Musèus]] # [[Conseu Internacionau dei Monuments e dei Sites]] # [[Organizacion Idrografica Internacionala]] # [[Organizacion Maritima Internacionala]] # [[Union Matematica Internacionala]] # [[Organizacion Internacionala de Normalizacion]] # [[Crotz Roja]] # [[Societat Internacionala per la consciéncia de Krishna]] # [[Union Internacionala per la Conservacion de la Natura]] # [[Union Internacionala de Quimia Pura e Aplicada]] # [[Live Earth]] # [[Frònt Moro Islamic de Liberacion]] # [[Prèmi Nobel]] # [[PEN International]] # [[Partit Pirata Internacionau]] # [[Programa PISA]] # [[Movement Pugwash]] # [[Escotisme]] # [[Armada dau Sauvament]] # [[Union Ciclista Internacionala]] # [[Organizacion dei Nacions e Pòbles non representats]] # [[WikiLeaks]] # [[Agéncia Mondiala Antidopatge]] # [[Conseu Mondiau dei Glèisas]] # [[Comitat dau Patrimòni Mondiau]] # [[World Wide Web Consortium]] # [[Amnesty International]] # [[Human Rights Watch]] # [[Médecins Sans Frontières]] # [[Reporters Without Borders]] # [[Transparency International]] # [[Confederacion Mondiala deis Activitats Subaqüaticas]] # [[Tribunau Arbitrau de l'Espòrt]] # [[Associacion Europèa dei Clubs]] # [[Comitats Olimpics Europèus]] # [[Federacion Internacionala de Volleyball]] # [[FIBA]] # [[FIDE]] # [[FIFA]] # [[Federacion Internacionala de Gimnastica]] # [[Federacion Internacionala d'Oquei sus glaça]] # [[Comitat Internacionau Olimpic]] # [[Comitat Nacionau Olimpic]] # [[UEFA]] # [[Comitat Olimpic d'Asia]] </div> === Lèi === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Lèi]] ## [[Drech civilista]] ## [[Common law]] ## [[Drech penau]] # [[Apèu (drech)]] # [[Arbitratge]] # [[Pena de mòrt]] # [[Drechs civics]] # [[Constitucion]] # [[Contracte]] # [[Copyright]] # [[Tribunau]] # [[Damatge (drech)]] # [[Equity (drech)]] # [[Pròva (drech)]] # [[Libertat d'expression]] # [[Culpabilitat]] # [[Injonccion (drech)]] # [[Poder judiciari]] # [[Jutge]] # [[Jurisprudéncia]] # [[Jurista]] # [[Justícia]] # [[Avocat (mestièr)]] # [[Responsabilitat penala]] # [[Brevet]] # [[Polícia]] # [[Drechs]] ## [[Drechs fondamentaus]] # [[Seguretat (drech)]] # [[Testimòni]] </div> ==== Tipes de lèi ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Drech administratiu]] # [[Precedent (drech)]] # [[Proprietat intellectuala]] # [[Drech internacionau]] # [[Drech dei bens]] # [[Drech religiós]] # [[Lèi estatuària]] # [[Trust]] </div> ==== Crimes ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Crime]] # [[Via de fach]] # [[Infraccion dau drech d'autor]] # [[Destornament de fons]] # [[Extorsion]] # [[Frauda]] # [[Genocidi]] # [[Omicidi]] ## [[Murtre]] # [[Trafec d'estupefiants]] # [[Raubament (persona)]] # [[Crime organizat]] # [[Piratariá]] # [[Braconatge]] # [[Viòl]] # [[Raubament amb violéncia]] # [[Sabotatge]] # [[Agression sexuala]] # [[Contrabanda]] # [[Raubament (objècte)]] # [[Tortura]] # [[Violéncia]] </div> ==== Tèxtes juridics ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Magna Carta]] # [[Declaracion d'Independéncia deis Estats Units]] # [[Constitucion deis Estats Units]] # [[Declaracion dei Drechs de l'Òme e dau Ciutadan]] # [[Manifèste dau Partit Comunista]] # [[Declaracion Universala dei Drechs de l'Òme]] # [[Pacte internacionau relatiu ai drechs economics, sociaus e culturaus]] # [[Pacte internacionau relatiu ai drechs civius e politics]] # [[Principis de Nuremberg]] </div> === Mèdias === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Publicitat]] # [[Dessenh umoristic]] # [[Jornalisme]] # [[Mèdia de comunicacion de massa]] # [[Actualitat]] # [[Magazine]] # [[Relacions publicas]] </div> ==== Agéncias de premsa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Agence France-Presse]] # [[Associated Press]] # [[Reuters]] </div> ==== Magazines ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Billboard (magazine)]] # [[The Economist]] # [[Life (magazine)]] # [[Mad (magazine)]] # [[National Geographic (magazine)]] # [[The New Yorker]] # [[People (magazine)]] # [[Playboy]] # [[Punch (magazine)]] # [[Reader's Digest]] # [[Rolling Stone]] # [[Scientific American]] # [[Der Spiegel]] # [[Time (magazine)]] # [[Vogue (magazine)]] </div> ==== Jornaus ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Jornau]] # [[Financial Times]] # [[Le Monde]] # [[Pravda]] # [[The Times]] # [[The Times of India]] # [[The New York Times]] # [[The Wall Street Journal]] # [[The Washington Post]] </div> ==== Radiò ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[The Goon Show]] # [[Grand Ole Opry]] # [[The Shadow]] # [[La Guèrra dei Mondes (radiò)]] </div> ==== Television ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Film documentari]] # [[Union Europèa de Radiotelevision]] # [[Emmy Award]] # [[Jòc televisat]] # [[Sitcom]] # [[Soap opera]] # [[Programa televisat]] # [[60 Minutes]] # [[All in the Family]] # [[American Idol]] # [[BBC World News]] # [[Disney Channel]] # [[Doctor Who]] # [[Friends]] # [[Guiding Light]] # [[Gunsmoke]] # [[I Love Lucy]] # [[Meet the Press]] # [[Monty Python's Flying Circus]] # [[Roots (seria)]] # [[Sesame Street]] # [[The Simpsons]] # [[Star Trek]] # [[Tom e Jerry]] # [[The Tonight Show Starring Jimmy Fallon]] # [[The Twilight Zone]] </div> ==== Cadenas de television ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Ret de television]] # [[Al Jazeera]] # [[American Broadcasting Company]] # [[ARD]] # [[BBC]] # [[CBS]] # [[China Central Television]] # [[CNN]] # [[RAI]] # [[ITV]] # [[NBC]] # [[PBS]] </div> ==== Cadenas de television ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Amazon]] # [[EBay]] # [[Facebook]] # [[Myspace]] # [[Twitter]] # [[Google Search]] # [[Internet Movie Database]] # [[YouTube]] # [[Wikipèdia]] </div> === Musèus === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Musèu American d'Istòria Naturala]] # [[Metropolitan Museum of Art]] # [[Musèu d'Art Modèrne de New York]] # [[Musuèu Nacionau d'Antropologia de Mexic]] # [[Smithsonian Institution]] # [[British Museum]] # [[Deutsches Museum]] # [[Musèu de l'Ermitatge]] # [[Lovre]] # [[Musèu d'Orsay]] # [[Musèu d'Istòria Naturala de Londres]] # [[Musèu dau Prado]] # [[National Gallery]] # [[Rijksmuseum]] # [[Musèus dau Vatican]] # [[Victoria and Albert Museum]] # [[Musèu Nacionau dau Palais]] # [[Musèu Nacionau de Tòquio]] </div> === Vida politica === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Educacion civica]] # [[Politica]] # [[Libertats publicas]] # [[Diplomacia]] ## [[Ambaissador]] ## [[Mission diplomatica]] # [[Eleccion]] # [[Partit politic]] # [[Propaganda]] # [[Revolucion]] # [[Separacion dei poders]] # [[Poder legislatiu]] # [[Estat de drech]] # [[Ciutadanetat]] # [[Drech constitucionau]] # [[Recensament de la populacion]] # [[Seguretat dei sistèmas d'informacion]] # [[Règla d'Aur]] # [[Habeas corpus]] # [[Seguretat de l'informacion]] # [[Individualisme]] # [[Impeachment]] # [[Relacions internacionalas]] # [[Drech dau trabalh]] # [[Salari minimom]] # [[Manifèste]] # [[Nacionalitat]] # [[Passapòrt]] # [[Seguretat Sociala]] # [[Autodeterminacion]] # [[Traïson]] # [[Desobesissença civila]] # [[Contracte sociau]] # [[Decentralizacion]] # [[Economia mixta]] # [[Veto]] # [[Corona]] # [[Censura]] # [[Autonòmia]] # [[Administracion electronica]] # [[Convencion Nacionala]] # [[Persona morala]] # [[Politica estrangiera]] # [[L'internacionala]] # [[Drech public]] # [[Manifestacion espontanèa]] # [[Religion d'Estat]] # [[Cuerbefuòc]] # [[Carta d'identitat]] # [[Comuna (bastiment)]] # [[Santat publica]] # [[Suspopulacion umana]] # [[Manifestacion]] # [[Terapia]] # [[Internacionala Socialista]] # [[Burocracia]] # [[Benevolat]] # [[Dictatura dau proletariat]] # [[Jornada Internacionala dei Trabalhaires]] # [[Lucha dei classas]] # [[Classa obriera]] # [[Esmoguda]] # [[Ajuda sociala]] </div> ==== Govèrn ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Gabinet (govèrn)]] # [[Còp d'Estat]] # [[Culte de la personalitat]] # [[Poder executiu]] # [[Govèrn]] # [[Parlament]] # [[Sistèma parlamentari]] # [[Sistèma presidenciau]] ## [[Sistèma semipresidenciau]] # [[Administracion publica]] # [[Politica publica]] # [[Senat Roman]] # [[Estat d'urgéncia]] # [[Vòte]] # [[Sistèma electorau]] # [[Estat del benestar]] </div> ==== Divisions territòrialas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Division administrativa]] # [[Arrondiment]] # [[Califat]] # [[Ciutat-estat]] # [[Colonia]] # [[Confederacion]] # [[Comtat]] # [[Districte electorau]] # [[Emirat]] # [[Empèri]] # [[Estat federat]] # [[Federacion]] # [[Municipi]] # [[Estat nacion]] # [[Quartier]] # [[Union personala]] # [[Estat policier]] # [[Protectorat]] # [[Província]] # [[Govèrn fantòche]] # [[Partit unic]] # [[Estat sobeiran]] # [[Estat]] # [[Estat unitari]] # [[Comunautat virtuala]] </div> ==== Ideologias ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Activisme]] # [[Anarquisme]] # [[Autoritarisme]] # [[Bicamerisme]] # [[Capitalisme]] # [[Democracia crestiana]] # [[Comunisme]] # [[Conservatisme]] # [[Constitucionalisme]] # [[Cosmopolitisme]] # [[Despotisme]] # [[Egalitarisme]] # [[Faissisme]] # [[Federalisme]] # [[Politica ecologica]] # [[Ideologia]] # [[Imperialisme]] # [[Islamisme]] # [[Juche]] # [[Leninisme]] # [[Liberalisme]] # [[Libertarianisme]] # [[Marxisme]] # [[Multiculturalisme]] # [[Nacionalisme]] # [[Nazisme]] # [[Ostracisme]] # [[Patriotisme]] # [[Separatisme]] # [[Democracia sociala]] # [[Socialisme]] ## [[Socialisme democratic]] ## [[Realisme socialista]] ## [[Socialisme utopic]] # [[Estatisme]] # [[Totalitarisme]] # [[Sionisme]] </div> ==== Formas de govèrn ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Monarquia absoluda]] # [[Colonialisme]] # [[Monarquia constitucionala]] # [[Democracia]] ## [[Democracia dirècta]] ## [[Democracia liberala]] ## [[Democracia representativa]] # [[Dictatura]] # [[Absolutisme esclairat]] # [[Egemonia]] # [[Cleptocracia]] # [[Matriarcat]] # [[Meritocracia]] # [[Monarquia]] # [[Oclocracia]] # [[Oligarquia]] # [[Patriarcat]] # [[Economia planificada]] # [[Plotocracia]] # [[Republica]] ## [[Republica parlamentària]] # [[Tecnocracia]] # [[Teocracia]] # [[Triumvirat]] </div> ===== Títols ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Bei]] # [[Califa]] # [[Dictator]] # [[Emir]] # [[Fürher]] # [[Governador]] # [[Grand Duc]] # [[Cap d'Estat]] # [[Khan (títol)]] # [[Premier cònsol]] # [[Ombudsman]] # [[President]] # [[Premier Ministre]] # [[Prince]] # [[Procuraire]] # [[Satrapa]] # [[Shah]] # [[Sultan]] # [[Tsar]] # [[Tiran]] # [[Visir]] </div> ==== Eveniments istorics e libres ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Crisi dau deute dins la zòna èuro]] # [[Directòri (França)]] # [[Glasnost]] # [[Leviathan (libre)]] # [[Mai 68]] # [[Revolucion arange]] # [[Terror (França)]] # [[Simonia]] # [[Revolucion de Velós]] </div> === Societat === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Societat civila]] # [[Institucion sociala]] </div> ==== Grops ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Consòrci]] # [[Organizacion]] # [[Organisme sensa but lucratiu]] # [[Partenariat]] # [[Societat secrèta]] # [[Ret sociala]] # [[Tribü]] </div> ==== Servicis e institucions ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Pensionat]] # [[Orfanelat]] # [[Preson]] # [[Trabalh sociau]] </div> ==== Subjèctes sociaus ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Contracepcion]] ## [[Avortament]] # [[Corrupcion]] # [[Desforestacion]] # [[Discriminacion]] ## [[Racisme]] ## [[Sexisme]] # [[Eutanasia]] # [[Famina]] # [[Mondializacion]] # [[Drechs de l'Òme]] # [[Politica de l'enfant unic]] # [[Pollucion]] ## [[Pollucion atmosferica]] # [[Pauretat]] # [[Desvolopament durable]] # [[Esclavatge]] # [[Movement sociau]] ## [[Environamentalisme]] ## [[Feminisme]] </div> ==== Classas socialas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Minoritat]] # [[Estratificacion sociala]] # [[Casta]] # [[Dalit]] # [[Classa sociala]] # [[Clergat]] # [[Classa mejana]] # [[Proletariat]] </div> === Sociologia === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Sociologia]] # [[Criminologia]] # [[Etiqueta]] # [[Sciéncia politica]] # [[Cambiament sociau]] # [[Contraròtle sociau]] # [[Grop sociau]] # [[Sciéncia sociala]] # [[Socializacion]] # [[Soscultura]] </div> === Guèrra === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Patz]] # [[Guèrra]] # [[Victima]] # [[Declaracion de guèrra]] # [[Muralha]] # [[Desercion]] # [[Duèl]] # [[Fortificacion]] # [[Lèis de la guèrra]] # [[Medalha]] # [[Militarisme]] # [[Complèx militaroindustriau]] # [[Unifòrme militar]] # [[Mercenari]] # [[Operatica]] # [[Pacifisme]] # [[Presonier de guèrra]] # [[Refugiat]] # [[Reddicion]] # [[Crime de guèrra]] # [[Guèrra totala]] # [[Lèi marciala]] # [[Guèrra psicologica]] # [[Paramilitar]] # [[Tèrra cremada]] # [[Casus belli]] # [[Zòna desmilitarizada]] # [[Cap comandant]] # [[Mòrt au combat]] # [[Reparacions de guèrra]] # [[Alta-au-fuòc]] # [[Operacion militara]] # [[Fòrças especialas]] # [[Corsa ais armaments]] </div> ==== Armada ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Armada]] # [[Conscripcion]] # [[Instruccion militara]] # [[Logistica militara]] # [[Sciéncia militara]] # [[Estrategia militara]] # [[Tactica militara]] </div> ==== Fòrças militaras ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Fòrças armadas]] # [[Fòrça aeriana]] # [[Marina militara]] # [[Armada de tèrra]] # [[Infantariá]] # [[Cavalariá]] </div> ==== Operacions militaras ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Batalha]] # [[Blocus]] # [[Combat]] # [[Campanha militara]] # [[Ofensiva]] # [[Sètge]] </div> ==== Organizacions militaras ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Organizacion militara]] # [[Comandament e contraròtle]] # [[Division (unitat militara)]] # [[Batalhon (unitat militara)]] # [[Estat major]] </div> ==== Grades militars ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Grade militar]] # [[Manescau]] # [[Generau]] # [[Amirau]] # [[Oficier]] # [[Coronèu]] # [[Major]] # [[Capitani]] # [[Luòctenent]] # [[Sergent]] # [[Soudat (grade)]] # [[Militar]] # [[Matalòt]] </div> ==== Tipes de guèrra ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Guèrra civila]] # [[Conflicte etnic]] # [[Invasion]] # [[Rebellion]] # [[Terrorisme]] # [[Guèrra aeriana]] # [[Lucha antiaeriana]] # [[Lucha anticarri]] # [[Guèrra blindada]] # [[Guèrra convencionala]] # [[Espionatge]] # [[Guerilha]] # [[Guèrra navala]] # [[Tiraire emboscat]] # [[Guèrra de trencadas]] </div> == Biologia e medecina == === Paleontologia === '''Generalitat :''' <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Paleontologia]] </div> '''Dinosaures :''' <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Dinosaure]] # [[Allosaurus]] # [[Ankylosaurus]] # [[Apatosaurus]] # [[Brachiosaurus]] # [[Diplodocus]] # [[Stegosaurus]] # [[Triceratops]] # [[Tyrannosaurus]] # [[Velociraptor]] </div> === Articles de basa === '''Generalitats :''' <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Biologia]] ## [[Botanica]] ## [[Zoologia]] # [[Classificacion scientifica]] ## [[Sistematica]] ## [[Espècia (biologia)]] ## [[Genre (biologia)]] ## [[Familha (biologia)]] ## [[Òrdre (biologia)]] ## [[Classa (biologia)]] ## [[Embrancament (biologia)]] ## [[Règne (biologia)]] ## [[Domeni (biologia)]] # [[Evolucion (biologia)]] ## [[Seleccion naturala]] ## [[Seleccion sexuala]] # [[Genetica]] ## [[ADN]] ## [[ARN]] ## [[Gèn]] ## [[Genòma]] ## [[Mutacion (genetica)]] ## [[Ereditat]] ## [[Deriva genetica]] # [[Biologia moleculara]] ## [[Sequenciatge de l'ADN]] # [[Vida]] ## [[Mòrt]] ## [[Abiogenèsi]] # [[Microbiologia]] # [[Micologia]] # [[Adaptacion (biologia)]] # [[Filogenia]] # [[Organisme vivent]] # [[Eukaryota]] </div> '''Ecologia :''' <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Biodiversitat]] # [[Simbiòsi]] ## [[Competicion (biologia)]] ## [[Erbivòr]] ## [[Parasitisme]] ## [[Predacion]] # [[Biòma]] # [[Cadena alimentària]] # [[Abitat]] # [[Espècia invasiva]] # [[Ròdol ecologic]] # [[Ecologia]] # [[Ecosistèma]] # [[Espècia menaçada]] # [[Extincion de las espècias]] # [[Extremofil]] # [[Populacion]] # [[Nivèu trofic]] </div> === Anatomia e morfologia === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Anatomia]] # [[Camoflatge]] # [[Cellula (biologia)]] # [[Sistèma endocrin]] # [[Sistèma immunitari]] # [[Organ (biologia)]] # [[Teissut (biologia)]] </div> ==== Anatomia e morfologia animala ==== ===== Sistèma circulatòri ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Artèria]] # [[Sang]] # [[Sistèma circulatòri]] # [[Còr]] # [[Eritrocit]] # [[Vena]] # [[Leucocit]] </div> ===== Tractus gastrointestinau ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Sistèma digestiu uman]] # [[Colon]] # [[Intestin prim]] # [[Fetge]] # [[Intestin gròs]] # [[Boca (anatomia)]] # [[Dent umana]] # [[Pancreàs]] # [[Estomac]] </div> ===== Sistèma tegumentari ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Sistèma integumentari]] # [[Sen]] # [[Pèu]] # [[Pluma]] # [[Pelissa]] # [[Peu]] # [[Ongla]] # [[Escauma]] </div> ===== Sistèma muscular ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Sistèma muscular]] # [[Miocit]] # [[Muscle esqueletic]] </div> ===== Sistèma nerviós ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Sistèma nerviós]] # [[Cervèu]] # [[Nèrvi]] # [[Sistèma sensitiu]] # [[Sistèma auditiu]] ## [[Aurelha]] # [[Sistèma gustatiu]] # [[Sistèma olfactiu]] ## [[Nas]] # [[Sistèma somatosensitiu]] # [[Sistèma visuau]] ## [[Uelh]] # [[Intelligéncia]] # [[Ausida]] # [[Gost]] # [[Odor]] # [[Dolor]] # [[Vista]] </div> == Sciéncias fisicas == === Articles de basa === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Sciéncia]] # [[Experiéncia]] # [[Laboratòri]] ## [[Equipament de laboratòri]] # [[Natura]] # [[Observacion]] # [[Recèrca]] # [[Metòde scientific]] # [[Teoria scientifica]] # [[Scientific]] </div> === Astronomia === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Astronomia]] # [[Astrobiologia]] # [[Extincion (astronomia)]] # [[Vida extraterrèstra]] # [[Magnitud (astronomia)]] </div> ==== Astrometria ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Astrometria]] # [[Resolucion angulara]] # [[Mesura dei distàncias astronomicas]] # [[Parallaxi]] # [[Fotometria]] </div> ==== Esfèra celèsta ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Sistèma de coordenadas celèstas]] ## [[Declinason (astronomia)]] ## [[Ascension drecha]] # [[Eqüator celèst]] # [[Esfèra celèsta]] # [[Equinòcci]] # [[Ecliptica]] # [[Orizont]] # [[Nadir]] # [[Solstici]] # [[Carta estellara]] # [[Zenit (astronomia)]] # [[Signes del zodiac|Signe dau zodiac]] </div> ==== Constellacions actualas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Constellacion]] # [[Andromèda (constellacion)]] # [[Aqüari (constellacion)]] # [[Agla (constellacion)]] # [[Autar (constellacion)]] # [[Aret (constellacion)]] # [[Balena (constellacion)]] # [[Boièr (constellacion)]] # [[Bossòla (constellacion)]] # [[Cabeladura de Berenitz]] # [[Cans de caça]] # [[Capricòrne (constellacion)]] # [[Carena (constellacion)]] # [[Cassiopèa (constellacion)]] # [[Cefèa (constellacion)]] # [[Centaure (constellacion)]] # [[Cigne (constellacion)]] # [[Cochièr (constellacion)]] # [[Colomba (constellacion)]] # [[Copa (constellacion)]] # [[Corona australa]] # [[Corona boreala]] # [[Constellacion dau Corpatàs|Còrb (constellacion)]] # [[Crotz del Sud|Crotz dau Sud]] # [[Daufin (constellacion)]] # [[Drac (constellacion)]] # [[Ercules (constellacion)]] # [[Eridan (constellacion)]] # [[Escorpion (constellacion)]] # [[Escut de Sobieski]] # [[Geminis (constellacion)]] # [[Girafa (constellacion)]] # [[Granda Orsa]] # [[Grand Can]] # [[Idra (constellacion)]] # [[Lausèrt (constellacion)]] # [[Lèbre (constellacion)]] # [[Leon (constellacion)]] # [[Linx (constellacion)]] # [[Lira (constellacion)]] # [[Lop (constellacion)]] # [[Ophiuchus]] # [[Orion (constellacion)]] # [[Pegàs (constellacion)]] # [[Peis austrau]] # [[Peisses (constellacion)]] # [[Persèu (constellacion)]] # [[Pichona Orsa]] # [[Pichon Can]] # [[Pichon Cavau]] # [[Pichon Leon]] # [[Pichon Rainal]] # [[Popa (constellacion)]] # [[Sageta (constellacion)]] # [[Sèrp (constellacion)]] # [[Sextant (constellacion)]] # [[Taure (constellacion)]] # [[Triangle (constellacion)]] # [[Triangle austrau]] # [[Unicòrn (constellacion)]] # [[Velas]] # [[Verge (constellacion)]] </div> ==== Constellacions chinesas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Constellacions chinesas]] ## [[Aucèu vermelhon]] ## [[Drac azur]] ## [[Tigre blanc (constellacion)]] ## [[Tortuga negra (constellacion)]] </div> ==== Objèctes astronomics ==== ===== Articles de basa ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Objècte astronomic]] # [[Centaurus A]] # [[Cygnus X-1]] # [[Eta Carinae]] # [[Cometa de Halley]] # [[Iadas]] # [[Grop Locau]] ## [[Galaxia d'Andromèda]] ## [[Galaxia dau Triangle]] ## [[Nívols de Magellan]] ### [[Grand Nívol de Magellan]] ## [[Via Lactèa]] # [[Messier 87]] # [[Mira]] # [[Omega Centauri]] # [[Nebulosa d'Orion]] # [[Pleiadas]] # [[Sagittarius A*]] </div> ===== Objèctes dau Sistèma Solar ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Sistèma Solar]] # [[Soleu]] # [[Mercuri (planeta)]] # [[Vènus (planeta)]] # [[Tèrra]] ## [[Luna]] # [[Mart (planeta)]] ## [[Deimos (satellit)]] ## [[Fòbos (satellit)]] # [[Cencha d'asteroïdes]] # [[Ceres (planeta nan)]] # [[Jupitèr (planeta)]] ## [[Io (luna)]] ## [[Euròpa (luna)]] ## [[Ganimèdes (luna)]] ## [[Callisto (satellit)]] # [[Saturne (planeta)]] ## [[Encelada (luna)]] ## [[Titan (luna)]] # [[Uranus (planeta)]] # [[Neptun (planeta)]] ## [[Triton (luna)]] # [[Pluton (planeta nana)]] # [[Caront (luna)]] # [[Èris]] # [[136472 Makemake]] # [[Haumea (planeta nana)]] # [[Cencha de Kuiper]] # [[Nívol d'Oort]] </div> ===== Planetas extrasolaras ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[PSR B1257+12 c]] # [[51 Pegasi b]] </div> ===== Estelas ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Sirius]] # [[Canopus]] # [[Arcturus]] # [[Alfa Centauri]] # [[Vega]] # [[Rigel]] # [[Procyon]] # [[Achernar]] # [[Betelgeuse]] # [[Capella (estela)]] # [[Altair]] # [[Aldebaran]] # [[Spica]] # [[Antarès]] # [[Pollux (estela)]] # [[Fomalhaut]] # [[Deneb]] # [[RR Lyrae]] # [[Acrux]] # [[Beta Centauri]] # [[Algol]] # [[Dèlta Cephei]] # [[Alpha Ursae Minoris]] </div> ===== Objèctes divèrs ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[3C 273]] # [[Nebulosa dau Cranc]] </div> ==== Mecanica celèsta ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Mecanica celèsta]]. # [[Eclipsi]]. ## [[Eclipsi lunar]]. ## [[Eclipsi solar]]. # [[Efemeridas]]. # [[Epòca (astronomia)]]. # [[Velocitat de liberacion]]. # [[Sistèma de coordenadas eqüatorialas]]. # [[Assisténcia gravitacionala]]. # [[Lèis de Kepler]]. # [[Ponchs de Lagrange]]. # [[Satellit natural|Satellit naturau]]. # [[Orbita]]. ## [[Orbita geoestacionària]]. ## [[Orbita terrèstra bassa]]. # [[Paramètres orbitaus]]. # [[Excentricitat orbitala]]. # [[Mecanica espaciala]]. # [[Occultacion]]. # [[Problema de dos còrs]]. </div> ==== Astronomia galactica e extragalactica ==== ===== Generalitats ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Trauc negre]] ## [[Rai de Schwarzschild]]. ## [[Trauc negre supermassís]]. # [[Rai cosmic]]. # [[Nebulosa sorna]]. # [[Galaxia]] ## [[Amàs de galaxias]]. ## [[Grop de galaxias]]. ## [[Superamàs]]. # [[Grand Atractor]]. # [[Region HII]]. # [[Espaci interstellar]]. # [[Nívol molecular]]. # [[Nebulosa]]. # [[Espaci (cosmologia)]]. # [[Vent solar]]. </div> ===== Amàs d'estelas ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Amàs estellar]]. # [[Amàs globular]]. # [[Amàs dubèrt]]. # [[Associacion estellara]]. </div> ===== Classificacion morfologica dei galaxias ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Classificacion dei galaxias]] # [[Galaxia nana]]. # [[Galaxia elliptica]]. # [[Galaxia irregulara]]. # [[Galaxia lenticulara]]. # [[Galaxia espirala]]. </div> ===== Galaxias activas ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Galaxia activa]]. # [[Blazar]]. # [[Quasar]]. # [[Radiogalaxia]]. # [[Galaxia de Seyfert]]. # [[Galaxia amb subresaut de formacion d'estelas]]. </div> ==== Observacion astronomica ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Magnitud absoluda]]. # [[Magnitud aparenta]]. # [[Observatòri]]. </div> ==== Cosmologia ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Cosmologia]]. # [[Temps de l'Univèrs]]. # [[Big Bang]]. # [[Raionament fossil]]. # [[Energia sorna]]. # [[Matèria escura]]. # [[Formacion e evolucion dau Sistèma Solar]]. # [[Formacion e evolucion dei galaxias]]. # [[Lei de Hubble]]. # [[Nebulosa solara]]. # [[Ipotèsi de la nebulosa]]. # [[Escart vèrs lo roge]]. # [[Univèrs]]. ## [[Univèrs Observable]]. </div> ==== Planetologia ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Asteroïde]]. # [[Cometa]]. # [[Exoplaneta]]. # [[Planeta menora]]. # [[Planeta]]. ## [[Planeta nana]]. ## [[Giganta gasosa]]. ## [[Planeta tellurica]]. </div> ==== Astronomia estellara ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Estela]]. # [[Nana bruna]]. # [[Zòna abitabla]]. # [[Subresaut gamma]]. # [[Diagrama Hertzsprung-Russell]]. # [[Metallicitat]]. # [[Sistèma planetari]]. # [[Tipe espectrau]]. # [[Evolucion estellara]]. ## [[Nebulosa planetària]]. ## [[Formacion deis estelas]]. ## [[Sequéncia principala]]. ## [[Protoestela]]. ## [[Giganta roja]]. ## [[Estela giganta]]. ## [[Supergiganta]]. ## [[Estèla Wolf-Rayet]]. ## [[Estela compacta]]. ### [[Nana blanca]]. ### [[Estela de neutrons]]. ### [[Trauc negre estellar]]. # [[Cinematica estellara]]. # [[Camp magnetic estellar]]. # [[Nucleosintèsi estellara]]. # [[Rotacion estellara]]. # [[Sistèma estellar]]. ## [[Estela binària]]. ## [[Disc circonestellar]]. # [[Estela variabla]]. ## [[Cefeida]]. ## [[Nòva]]. ## [[Pulsar]]. ## [[Supernòva]]. </div> === Quimia === ==== Generalitats 1 ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Antioxidant]]. # [[Cicle de Krebs]]. # [[Concentracion (operacion quimica)]]. # [[Destillacion]]. # [[Electronegativitat]]. # [[Grop foncional]]. # [[Fluorescéncia]]. # [[Glicolisi]]. # [[Saus d'idroxid]]. # [[Idrofòb]]. # [[Òsa]]. # [[Polimerizacion]]. # [[Reaccion en cadena per la polimerasa]]. # [[Flogistic]]. # [[Polisacarid]]. # [[Estequiometria]]. # [[Triti]]. # [[Radioisotòp]]. # [[Solvent]]. # [[Rai de covaléncia]]. # [[Nombre d'oxidacion]]. # [[Vulcanizacion]]. # [[Geoquimia]]. # [[Cicle dau carbòni]]. # [[Eutrofizacion]]. # [[Diagrama de fasa]]. # [[Rai de Van der Waals]]. # [[Macromolecula]]. # [[Tensioactiu]]. # [[Partida per milion]]. # [[Glicoproteïna]]. # [[Oxidant]]. # [[Coeficient de Poisson]]. # [[Pirolisi]]. # [[Electroforèsi]]. # [[Electron de valéncia]]. # [[Adesion]]. # [[Gas lacrimogèn]]. # [[Valéncia]]. # [[Posca cosmica]]. # [[Nomenclatura IUPAC]]. # [[Radicau (quimia)]]. # [[Isomèr]]. </div> ==== Generalitats 2 ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Quimia]]. # [[Agroquimia]]. # [[Bioquimia]]. # [[Quimia numerica]]. # [[Electroquimia]]. ## [[Electrolisi]]. # [[Quimia environamentala]]. # [[Sciéncia legala]]. # [[Quimia inorganica]]. # [[Sciéncia dei materiaus]]. # [[Quimia medicinala]]. # [[Quimia nucleara]]. ## [[Carta dei nuclides]]. # [[Quimia organica]]. # [[Quimia organometallica]]. # [[Fotoquimia]]. # [[Quimia fisica]]. # [[Quimia macromoleculara]]. # [[Quimia quantica]]. # [[Alquimia]]. # [[Ligam quimic]]. ## [[Ligam ionic]]. ## [[Ligam covalent]]. ## [[Ligam metallic]]. ## [[Ligam idrogèn]]. ## [[Fòrça intermoleculara]]. ## [[Molecula]]. # [[Engèni quimic]]. # [[Industria quimica]]. # [[Reaccion quimica]]. ## [[Reaccion acidobasica]]. ## [[Catalisi]]. ## [[Eqüacion quimica]]. ## [[Equilibri quimic]]. ## [[Formula quimica]]. ## [[Cinetica quimica]]. ## [[Combustion]]. ### [[Fuòc]]. ## [[Metatèsi]]. ## [[Mecanisme reaccionau]]. ## [[Reaccion d'oxidoreduccion]]. ### [[Corrosion]]. ## [[Reaccion de substitucion]]. # [[Substància quimica]]. # [[Sintèsi quimica]]. # [[Quimista]]. # [[Conservacion de la massa]]. # [[Pirotecnia]]. # [[Fuòc d'artifici]]. </div> ==== Quimia analitica ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Quimia analitica]]. # [[Cromatografia]]. # [[Espectroscopia de massa]]. # [[Espectroscopia]]. ## [[Espèctre d'absorpcion]]. ## [[Espectroscopia d'absorpcion]]. </div> ==== Substàncias quimicas ==== ===== Generalitats ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Materiau de basa]]. ## [[Argila]]. ## [[Veire]]. ## [[Òli]]. ## [[Polimèr]]. # [[Minerau]]. ## [[Gip]]. ## [[Sal alimentària]]. ## [[Silicat]]. # [[Diamant]]. # [[Grafit]]. # [[Qüars]]. # [[Oxid]]. # [[Peroxid]]. # [[Ozòn]]. # [[Carbonat]]. # [[Clorur]]. # [[Nitrat]]. # [[Sulfat]]. # [[Organofosforat]]. # [[Organosiliciat]]. # [[Silicòna]]. # [[Organosulfurat]]. # [[Tiòl]]. # [[Estèr]]. # [[Etèr (quimia)]]. # [[Idrocarbur]]. # [[Alquin]]. </div> ===== Elements quimics ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Elements quimics]]. # [[Lista dels elements per nom]]. # [[Numèro atomic]]. # [[Massa atomica]]. # [[Taula periodica]]. # [[Periòde de la taula periodica]]. </div> ====== Grops d'elements quimics ====== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Metal]]. # [[Metal alcalin]]. # [[Metau alcalinoterrós]]. # [[Lantanid]]. # [[Actinid]]. # [[Metal de transicion]]. # [[Grop 3 de la taula periodica]]. # [[Grop 4 de la taula periodica]]. # [[Grop 5 de la taula periodica]]. # [[Grop 6 de la taula periodica]]. # [[Metau noble]]. # [[Grop 11 de la taula periodica]]. # [[Grop 12 de la taula periodica]]. # [[Metalloïd]]. # [[Non metau]]. # [[Grop 13 de la taula periodica]]. # [[Grop 14 de la taula periodica]]. # [[Grop 15 de la taula periodica]]. # [[Grop 16 de la taula periodica]]. # [[Alogèn]]. # [[Gas noble]]. # [[Periòde I de la taula periodica]]. # [[Periòde II de la taula periodica]]. # [[Periòde III de la taula periodica]]. </div> ====== Lista d'elements quimics ====== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Idrogèn]]. # [[Èli]]. # [[Berilli]]. # [[Bòr]]. # [[Carbòni]]. # [[Azòt]]. # [[Oxigèn]]. # [[Fluòr]]. # [[Neon]]. # [[Sòdi]]. # [[Magnèsi]]. # [[Alumini]]. # [[Silici]]. # [[Fosfòr]]. # [[Sofre]]. # [[Clòr]]. # [[Argon]]. # [[Potassi]]. # [[Calci]]. # [[Escandi]]. # [[Titani]]. # [[Vanadi]]. # [[Cròme]]. # [[Manganès]]. # [[Fèrre]]. # [[Cobalt]]. # [[Niquèl]]. # [[Coire]]. # [[Zinc]]. # [[Galli]]. # [[Germani]]. # [[Arsenic]]. # [[Selèni]]. # [[Bròme]]. # [[Cripton]]. # [[Rubidi]]. # [[Estronci]]. # [[Itri]]. # [[Zircòni]]. # [[Niòbi]]. # [[Molibdèn]]. # [[Tecnèci]]. # [[Rutèni]]. # [[Ròdi]]. # [[Palladi]]. # [[Argent]]. # [[Cadmi]]. # [[Indi]]. # [[Estam]]. # [[Antimòni]]. # [[Telluri]]. # [[Iòde]]. # [[Xenon]]. # [[Cèsi]]. # [[Bari]]. # [[Lantan]]. # [[Cèri]]. # [[Praseodimi]]. # [[Neodimi]]. # [[Promèti]]. # [[Samari]]. # [[Euròpi]]. # [[Gadolini]]. # [[Terbi]]. # [[Dispròsi]]. # [[Òlmi]]. # [[Èrbi]]. # [[Tuli]]. # [[Itterbi]]. # [[Luteci]]. # [[Afni]]. # [[Tantal]]. # [[Tungstèn]]. # [[Rèni]]. # [[Òsmi]]. # [[Iridi]]. # [[Platin]]. # [[Aur]]. # [[Mercuri]]. # [[Talli]]. # [[Plomb]]. # [[Bismut]]. # [[Polòni]]. # [[Astat]]. # [[Radon]]. # [[Franci]]. # [[Radi]]. # [[Actini]]. # [[Tòri]]. # [[Protactini]]. # [[Urani]]. # [[Neptuni]]. # [[Plutòni]]. # [[Americi]]. # [[Curi]]. # [[Berkeli]]. # [[Califòrni]]. # [[Einsteini]]. # [[Fermi]]. # [[Mendelevi]]. # [[Nobeli]]. # [[Laurenci]]. # [[Rutherfòrdi]]. # [[Dubni]]. # [[Seabòrgi]]. # [[Bòhri]]. # [[Assi]]. # [[Meitneri]]. # [[Darmstadi]]. # [[Roentgeni]]. # [[Copernici]]. # [[Nihòni]]. # [[Fleròvi]]. # [[Moscòvi]]. # [[Livermòri]]. # [[Tennessina]]. # [[Oganesson]]. </div> ==== Compausats quimics ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Compausat quimic]]. ## [[Acid]]. ### [[Acid acetic]]. ### [[Acid boric]]. ### [[Acid citric]]. ### [[Acid cloridric]]. ### [[Acid fluoridric]]. ### [[Acid lactic]]. ### [[Acid nitric]]. ### [[Acid fosforic]]. ### [[Acid tanic]]. ## [[Alcalí]]. ## [[Basa (quimia)]]. ## [[Compausat inorganic]]. ### [[Amoniac]]. ### [[Dioxid de carbòni]]. ### [[Monoxid de carbòni]]. ### [[Aiga]]. ## [[Compausat organic]]. ### [[Acetona]]. ### [[Alcòl]]. ### [[Aldeïd]]. ### [[Alcan]]. ### [[Alcèn]]. ### [[Amida]]. ### [[Amina]] ### [[Benzèn]]. ### [[Butan]]. ### [[Etan]]. ### [[Cafeïna]]. ### [[Acid carboxilic]]. ### [[Clorofluorocarbur]]. ### [[Cocaïna]]. ### [[Etanòl]]. ### [[Etilèn]]. ### [[Formaldeïd]]. ### [[Fructòsa]]. ### [[Glucòsa]]. ### [[Alogenoalcan]]. ### [[Cetona]]. ### [[Metan]]. ### [[Metanòl]]. ### [[Nicotina]]. ### [[Fenòl]]. ### [[Propan]]. ### [[Propilèn]]. ### [[Gas de sintèsi]]. ## [[Sal (quimia)]]. ### [[Alum]]. ### [[Nitrat d'amòni]]. ### [[Sulfat d'amòni]]. ### [[Carbonat de calci]]. ### [[Clorur de calci]]. ### [[Sulfat de magnèsi]]. ### [[Idroxid de potassi]]. ### [[Nitrat de potassi]]. ### [[Bicarbonat de sòdi]]. ### [[Carbonat de sòdi]]. ### [[Clorur de sòdi]]. ### [[Idroxid de sòdi]]. ### [[Nitrat de sòdi]]. ### [[Silicat de sòdi]]. ### [[Sulfat de sòdi]]. ### [[Dioxid de titani]]. </div> ==== Mesclas de produchs quimics e aliatges ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Mescla]]. # [[Aerosòu]]. # [[Colloïd]]. # [[Dispersion (quimia)]]. # [[Emulsion]]. # [[Esponga]] (???). # [[Gèu (quimia)]]. # [[Solucion (quimia)]]. # [[Suspension (quimia)]]. # [[Vapor (gas)]]. # [[Aliatge]]. # [[Amalgama (quimica)]]. # [[Laton]]. # [[Bronze]]. # [[Ceramica]]. # [[Fonda (metallurgia)]]. # [[Duralium]]. # [[Acier]]. # [[Acier inoxidable]]. </div> ==== Farmacologia ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Cachet]]. # [[Placebo]]. </div> === Sciéncias de la Tèrra === ==== Generalitats ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Sciéncias de la Tèrra]] </div> ==== Cartografia ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Cartografia]] # [[Carta]] </div> ==== Catastròfas naturalas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Catastròfa naturala]] # [[Avalanca]] # [[Secada]] # [[Inondacion]] # [[Tèrratrem]] # [[Tsunami]] </div> ==== Tèrra ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Estructura de la Tèrra]] </div> ===== Geologia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Plec (geologia)]] # [[Formacion geologica]] # [[Fossil]] # [[Geologia]] # [[Cratèr d'impacte]] # [[Litosfèra]] ## [[Escòrça terrèstra]] ## [[Falha]] ## [[Ròca]] ### [[Basalt]] ### [[Selze]] ### [[Ròca magmatica]] ### [[Calcari]] ### [[Magma]] ### [[Ròca metamorfica]] ### [[Ròca sedimentària]] </div> ====== Mineralogia ====== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Mineralogia]] # [[Placa tectonica]] # [[Estratigrafia]] # [[Estrata]] # [[Cavaucament]] # [[Piroxèn]] # [[Ròcas silicadas]] # [[Feldspat]] # [[Caolinita]] # [[Talc]] # [[Mica]] # [[Amianta]] # [[Bericle]] # [[Esmerauda]] # [[Safir]] # [[Robin]] # [[Topazi]] # [[Ambre]] # [[Evòri]] # [[Pèrla]] </div> ====== Petrologia ====== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Petrologia]] # [[Conglomerat (geologia)]] # [[Grava]] # [[Granit]] # [[Tuf volcanic]] # [[Sistre]] # [[Marbre]] # [[Gneis]] # [[Sòu]] # [[Arena]] # [[Gres]] # [[Baucita]] # [[Torba]] # [[Qüarsita]] # [[Lausa]] # [[Sistre bituminós]] </div> ====== Geofisica ====== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Geodesia]] # [[Geofisica]] # [[Camp magnetic terrèstre]] # [[Nuclèu intèrne]] # [[Nuclèu extèrne]] # [[Mantèl (geologia)]] # [[Sismologia]] </div> ====== Istòria geologica ====== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Escala dels tempses geologics]] # [[Pangèa]] # [[Extincion massisa]] # [[Extincion Permian-Triassic]] # [[Extincion Cretacèu-Paleogèn]] # [[Glaciacion]] # [[Precambrian]] # [[Fanerozoïc]] # [[Paleozoïc]] # [[Cambrian]] # [[Permian]] # [[Mesozoïc]] # [[Triassic]] # [[Jurassic]] # [[Cretacèu]] # [[Cenozoïc]] # [[Quaternari]] # [[Olocèn]] </div> ==== Geomorfologia ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Geomorfologia]] # [[Erosion]] # [[Mesa (geomorfologia)]] # [[Farilhon]] # [[Meteorizacion]] </div> ===== Relèus ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Modelat]] # [[Montanha]] # [[Cadena de montanhas]] # [[Platèu (geologia)]] # [[Còla]] # [[Val]] # [[Plan]] </div> ===== Relèus fluviaus ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Còne de dejeccion]] # [[Plaja]] # [[Canhòn]] # [[Bauç]] # [[Plan d'inondacion]] # [[Corba (aiga)]] # [[Oasi]] # [[Capau]] # [[Cascada]] </div> ===== Relèus glaciaris ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Circ natural]] # [[Esker]] # [[Fjòrd]] </div> ===== Relèus cartiscs ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Espeleologia]] # [[Balma]] # [[Carst]] </div> ===== Relèus maritims ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Atòl]] # [[Baia]] # [[Còsta]] # [[Plan continental]] # [[Arrecife]] # [[Lagon]] # [[Fòssa oceanica]] # [[Peninsula]] # [[Istme]] # [[Illa]] # [[Mont sosmarin]] </div> ===== Relèus volcanics ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Volcan]] # [[Caldera]] # [[Gueisèr]] # [[Ponch caud (geologia)]] # [[Dorsala mediooceanica]] # [[Cratèr volcanic]] # [[Agulha volcanica]] # [[Dòma de lava]] # [[Volcan sosmarin]] # [[Guyot]] </div> ===== Relèus eolians ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Procès eolian]] # [[Duna]] </div> ===== Relèus artificiaus ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Canal (via navegabla)]] # [[Sèrva]] # [[Poldèr]] # [[Illa artificiala]] # [[Restanca]] # [[Peirièra]] # [[Valat]] # [[Tèrraplen]] </div> ==== Biòmas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Desèrt]] # [[Tondra]] # [[Landa]] </div> ===== Seuvas ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Seuva]] # [[Jungla]] # [[Mangròva]] # [[Taiga]] # [[Seuva tropicala]] # [[Selva pluviala]] ## [[Seuva Amazonica]] # [[Seuvas temperadas mixtas de fuelhós]] </div> ===== Pelencs ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Pelenc]] # [[Cerrado]] # [[Camp]] # [[Llanos]] # [[Pradariá (agricultura)]] # [[Pampa]] # [[Prado]] # [[Pradariá]] # [[Sahèl]] # [[Savana]] # [[Estèpa]] </div> ===== Zònas umidas ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Zòna umida]] # [[Palun]] # [[Torbièra]] # [[Torbièra auta]] </div> ===== Pedologia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Pedoesfèra]] # [[Pedogenèsi]] # [[Sciéncia dei sòus]] </div> ==== Aire ==== ===== Atmosfèra ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Atmosfèra terrèstra]] # [[Quimia atmosferica]] # [[Massa d'aire]] # [[Pression atmosferica]] </div> ===== Fenomèns atmosferics ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Auròra polara]] # [[Ròda (fenomèn optic)]] # [[Miratge]] # [[Arc de Sant Martin]] # [[Cèu]] </div> ===== Climatologia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Climatologia]] # [[Clima]] # [[El Niño]] # [[Rescalfament climatic]] # [[Classificacion de Köppen]] # [[Clima temperat]] # [[Clima tropicau]] </div> ===== Meteorologia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Nívol]] # [[Cirrus]] # [[Cumulonimbus]] # [[Cumulus]] # [[Nèbla]] </div> ====== Precipitacions ====== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Precipitacion (meteorologia)]] # [[Plueja acida]] # [[Glaç negre]] # [[Aiganha]] # [[Blancada]] # [[Aiga sosterranha]] # [[Granissa]] # [[Pluèja]] # [[Nèu]] </div> ====== Sasons ====== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Sason]] # [[Prima]] # [[Estiu]] # [[Automne]] # [[Ivèrn]] # [[Sason umida]] # [[Sason eissucha]] </div> ====== Circulacion atmosferica ====== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Circulacion atmosferica]] # [[Anticiclòn]] # [[Ciclòn]] # [[Cellula de Hadley]] # [[Vortex polar]] # [[Tempèsta]] # [[Blisard]] # [[Tempèsta d'arena]] # [[Fólzer]] # [[Escala de Saffir-Simpson]] # [[Auratge]] # [[Tornada (atmosfèra)]] # [[Ciclòn tropicau]] # [[Vent]] # [[Escala de Beaufort]] # [[Jet stream]] # [[Monson]] # [[Regim de brisa]] # [[Alisis]] </div> ==== Aiga ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Idrosfèra]] # [[Criosfèra]] </div> ===== Glaciologia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Glaciologia]] # [[Firn]] # [[Glacièr]] # [[Glaç]] # [[Indlandsis]] # [[Barriera de glaç]] # [[Icebèrg]] # [[Banquisa]] # [[Permafròst]] </div> ===== Idrologia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Idrologia]] # [[Cicle de l'aiga]] # [[Idrografia]] # [[Riu]] # [[Estuari]] # [[Dèlta fluvial]] # [[Limnologia]] # [[Lac]] # [[Estanh]] # [[Marèa]] </div> ===== Oceanografia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Oceanografia]] # [[Ocean]] # [[Mar]] # [[Corrent marin]] # [[Nivèl de la mar]] # [[Circulacion termoalina]] </div> === Fisica === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Fisica]] # [[Allotropia]] # [[Experiéncia de Rutherford]] # [[Osmòsi]] # [[Teoria quantica dei camps]] # [[Teledeteccion]] # [[Radioactivitat α]] # [[Zèro absolut]] # [[Procès adiabatic]] # [[Efiech parpalhon]] # [[Movement brownian]] # [[Radioactivitat β]] # [[Quatre elements]] # [[Corona solara]] # [[Massa volumica]] # [[Electronvolt]] # [[Microscòpi electronic]] # [[Interaccion elementària]] # [[Particula elementària]] # [[Ferromagnetisme]] # [[Graviton]] # [[Motor termic]] # [[Aiga pesuga]] # [[Idrolisi]] # [[Isolator]] # [[Ionosfèra]] # [[Nombre de Mach]] # [[Escala de Mohs]] # [[Magnetosfèra]] # [[Obsidiana]] # [[Grandor fisica]] # [[Pompa]] # [[pH]] # [[Precession]] # [[Calculator quantic]] # [[Refraccion]] # [[Condicions normalas de temperatura e de pression]] # [[Gat de Schrödinger]] # [[Eveniment de Tunguska]] # [[Viatge temporau]] # [[Tension electrica]] # [[Longor d'onda]] # [[Trauc de vèrm]] # [[Energia de vaporizacion]] # [[Missil balistic]] # [[Constanta gravitacionala]] # [[Pression de vapor]] # [[Còrs negre]] # [[Electrolit]] # [[Lentilha gravitacionala]] # [[Rai atomic]] # [[Constanta de Boltzmann]] # [[Biofisica]] # [[Movement perpetuau]] # [[Ponch d'aiganha]] # [[Diffusion Compton]] # [[Conductivitat termica]] # [[Solubilitat]] # [[Energia d'ionizacion]] # [[Cencha de van Allen]] # [[Idraulica]] # [[Flux magnetic]] # [[Lèi de Boyle]] # [[Gas perfècte]] # [[Velocitat angulara]] # [[Pendul de Foucault]] # [[Geocentrisme]] # [[Apsida]] # [[Metronòm]] # [[Vapor d'aiga]] # [[Electroaimant]] # [[Segond principi de la termodinamica]] # [[Periòde de revolucion]] # [[Tube fluorescent]] # [[Premier principi de la termodinamica]] # [[Calor]] # [[Capacitat termica]] # [[Conductor electric]] # [[Adsorpcion]] # [[Eliocentrisme]] # [[Fuòc de Sant Elm]] # [[Principi d'Arquimèdes]] # [[Energia intèrna]] # [[Astrofisica]] # [[Reflexion (fisica)]] # [[Èrsa]] # [[Permeabilitat magnetica]] # [[Duretat]] # [[Atomisme]] # [[Espin]] # [[Fisica teorica]] # [[Semiaxe major]] # [[Orizont deis eveniments]] </div> ==== Concèptes fisics de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Amplitud]] # [[Atòm]] # [[Energia]] ## [[Equivaléncia massa-energia]] ## [[Conservacion de l'energia]] # [[Camp (fisica)]] # [[Fòrça]] ## [[Gravitat]] ## [[Fòrça nucleara fòrta]] ## [[Fòrça nucleara febla]] # [[Matèria]] # [[Poissança (fisica)]] # [[Radiacion]] # [[Raionament ionizant]] # [[Espaci]] # [[Espacitemps]] # [[Temps]] ## [[Temps de Planck]] ## [[Unitats de Planck]] # [[Vueit]] </div> ==== Atòm, molecula e optica ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Fisica atomica]] # [[Nuclèu atomic]] # [[Orbitala atomica]] # [[Teoria atomica]] # [[Efiech Auger]] # [[Energia de liason]] # [[Modèl de Bohr]] # [[Raionament continú de freinatge]] # [[Configuracion electronica]] # [[Jaç electronic]] # [[Estat excitat]] # [[Idrogenoïd]] # [[Estructura iperfina]] # [[Ion]] # [[Modèl atomic de Thomson]] # [[Nombre quantic principau]] # [[Emission estimulada]] # [[Orbitala moleculara]] # [[Teoria de l'orbitala moleculara]] # [[Optica]] # [[Lasèr d'electrons liures]] # [[Efiech Kerr]] # [[Luminositat]] # [[Optica non lineara]] # [[Fotonica]] # [[Optica fisica]] # [[Polarizacion]] # [[Indici de refraccion]] </div> ==== Fisica de la matèria condensada ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Fisica de la matèria condensada]] # [[Matèria amòrfa]] # [[Fisica dau solid]] # [[Cristallografia]] # [[Cristal]] # [[Estructura cristallina]] # [[Sistèma cristallin]] # [[Cristallizacion]] # [[Transicion de fasa]] # [[Fasa (termodinamica)]] # [[Ebullicion]] # [[Ponch d'ebullicion]] # [[Ponch critic]] # [[Condensacion]] # [[Evaporacion]] # [[Solidificacion]] # [[Ionizacion]] # [[Fusion]] # [[Ponch de fusion]] # [[Sublimacion]] # [[Ponch triple]] # [[Estat de la matèria]] # [[Condensat de Bose-Einstein]] # [[Matèria degenerada]] # [[Gas]] # [[Liquid]] # [[Plasma (fisica)]] # [[Plasma de quark-gluon]] # [[Solid]] # [[Superfluiditat]] </div> ==== Electromagnetisme ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Fòrça electromagnetica]] # [[Dielectric]] # [[Experiéncia de Millikan]] # [[Electricitat]] # [[Asimant]] # [[Magnetisme]] # [[Metamateriau]] # [[Efiech fotoelectric]] # [[Superconductivitat]] # [[Electrostatica]] # [[Carga electrica]] # [[Lèi de Coulomb (electrostatica)]] # [[Camp electric]] # [[Teorèma de Gauss]] # [[Potenciau electric]] # [[Fòrça de Lorentz]] # [[Fòrça electromotritz]] # [[Fòrça magnetomotritz]] # [[Induccion electromagnetica]] # [[Lèi de Lenz-Faraday]] # [[Eqüacions de Maxwell]] # [[Camp electromagnetic]] # [[Radiacion electromagnetica]] ## [[Espèctre electromagnetic]] ## [[Onda radiò]] ## [[Microondas]] ## [[Infraroge]] ## [[Espèctre visible]] ## [[Ultraviolet]] ## [[Rai X]] ## [[Raionament gamma]] # [[Corrents de Foucault]] # [[Magnetostatica]] # [[Corrent electric]] # [[Teorèma d'Ampère]] # [[Camp magnetic]] # [[Moment magnetic]] # [[Circuit electric]] # [[Resistivitat]] # [[Resisténcia (electricitat)]] ## [[Lèi d'Ohm]] # [[Gasanh (electronica)]] # [[Capacitat electrica]] # [[Inductància]] # [[Impedància]] # [[Reactància]] # [[Lèis de Kirchhoff]] </div> ==== Mecanica ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Mecanica (fisica)]] ## [[Aerodinamica]] ## [[Mecanica dei mitans continús]] ## [[Cinematica]] ## [[Mecanica dei sòus]] ## [[Mecanica estatica]] ## [[Reologia]] # [[Oscillacion]] ## [[Oscillator armonic]] # [[Mecanica classica]] # [[Referenciau]] # [[Fretament]] # [[Impulsion]] # [[Inercia]] # [[Energia cinetica]] # [[Massa]] # [[Moment d'inercia]] # [[Quantitat de movement]] # [[Movement (mecanica)]] ## [[Acceleracion]] ## [[Lèis de Newton]] ## [[Velocitat]] ## [[Vector velocitat]] # [[Energia potenciala]] # [[Rotacion (fisica)]] ## [[Moment cinetic]] ## [[Fòrça centrifuga]] ## [[Fòrça centripèta]] ## [[Fòrça de Coriolis]] # [[Lèi de la gravitacion universala]] # [[Moment d'una fòrça]] # [[Pes]] # [[Trabalh (fisica)]] # [[Mecanica dau solid deformable]] # [[Modul d'elasticitat]] # [[Fatiga (mecanica)]] # [[Deformacion elastica]] # [[Lèi de Hooke]] # [[Deformacion plastica]] # [[Reddor (mecanica)]] # [[Resisténcia dei materiaus]] # [[Constrencha (mecanica)]] # [[Mecanica dei fluids]] # [[Teorèma de Bernoulli]] # [[Flotabilitat]] # [[Conveccion]] # [[Difusion de la matèria]] # [[Dinamica dei fluids]] # [[Idrostatica]] # [[Eqüacions de Navier-Stokes]] # [[Nombre de Reynolds]] # [[Tension superficiala]] # [[Turbuléncia]] # [[Viscositat]] # [[Mecanica quantica]] ## [[Cromodinamica quantica]] ## [[Electrodinamica quantica]] # [[Intricacion quantica]] # [[Efiech tunèu]] # [[Principi d'incertitud]] # [[Principi d'exclusion de Pauli]] # [[Eqüacion de Schrödinger]] # [[Foncion d'onda]] # [[Dualitat onda-corpuscul]] # [[Mecanica estatistica]] </div> ==== Fisica nucleara ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Fisica nucleara]] # [[Isotòp]] # [[Fission nucleara]] # [[Fusion nucleara]] ## [[Tokamak]] ## [[Energia de fusion]] # [[Radioactivitat]] ## [[Particula alfa]] ## [[Particula bèta]] </div> ==== Fisica dei particulas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Fisica dei particulas]] # [[Particula (fisica)]] # [[Modèl estandard]] # [[Teoria dei còrdas]] # [[Rompedura espontanèa de simetria]] # [[Supersimetria]] # [[Accelerator de particulas]] ## [[Grand Collisionator d'Adrons]] ## [[Sincrotron]] ## [[Raionament sincroton]] ## [[Tevatron]] # [[Particula subatomica]] # [[Fermion]] # [[Lepton]] ## [[Electron]] ## [[Muon]] ## [[Tau (particula)]] ## [[Neutrinò]] # [[Quark]] ## [[Quark up]] ## [[Quark down]] ## [[Quark encantat]] ## [[Quark estrani]] ## [[Quark top]] ## [[Quark bottom]] # [[Adron]] ## [[Barion]] ### [[Neutron]] ### [[Proton]] ## [[Meson]] # [[Boson]] ## [[Boson de mesura]] ## [[Gluon]] ## [[Foton]] ## [[Boson de Higgs]] ## [[Bosons W e Z]] # [[Antimatèria]] ## [[Antiparticula]] ## [[Positron]] ## [[Antiidrogèn]] ## [[Antiproton]] ## [[Antineutron]] </div> ==== Teoria de la relativitat ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Teoria de la relativitat]] # [[Relativitat generala]] # [[Relativitat especiala]] # [[Contraccion dei longors]] # [[Experiéncia de Michelson–Morley]] </div> == Tecnicas == === Articles de basa === === Agricultura === === Construccion === === Industria === === Maquinas e otís === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Engèni mecanic]] # [[Maquina]] # [[Centrifugadera]] # [[Motor]] ## [[Motor electric]] ## [[Motor de combustion intèrna]] ## [[Motor de reaccion]] ## [[Maquina de vapor]] # [[Robòt]] # [[Maquina simpla]] ## [[Plan clinat]] ## [[Aigre]] ## [[Carrèla]] ## [[Vitz]] ## [[Cunh]] ## [[Ròda]] ## [[Ròda e boton]] # [[Robotica]] # [[Sistèma]] # [[Grua (engenh)]] </div> ==== Compausants ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Ais (mecanica)]] # [[Palièr]] # [[Embraiatge]] # [[Engranatge]] # [[Vitz sensa fin]] # [[Fieu electric]] # [[Cadena]] # [[Còrda]] # [[Fielat]] # [[Ficèla]] # [[Fixacion]] # [[Escrova]] # [[Nos (ligam)]] # [[Rible]] # [[Rondèla]] # [[Pareu cinematic]] # [[Sarralha]] # [[Clau (sarralha)]] # [[Canon (mecanica)]] # [[Jonch]] # [[Ressòrt]] </div> ==== Maquinariá ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Tronçonadoira]] # [[Cotton gin]] # [[Cultivator (otís)]] # [[Arrosatge automatic]] # [[Talhaprat]] # [[Maquina per cordurar]] # [[Tractor]] # [[Aire condicionat]] # [[Secabugada]] # [[Cafetiera]] # [[Forn]] # [[Lavabò]] # [[Placa electrica]] # [[Comuns]] # [[Aspirator]] # [[Maquina per lavar]] </div> === Optica === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Camerà]] # [[Lunetas]] # [[Lasèr]] # [[Lentilha (optica)]] # [[Microscòpi]] # [[Prisma (optica)]] # [[Telescòpi]] # [[Olografia]] # [[Fibra optica]] # [[Fotodetector]] # [[Illusion d'optica]] # [[Albedo]] # [[Prefondor de camp]] # [[Fotodiòde]] # [[Cambra escura]] # [[Periscòpi]] # [[Tractament antirebat]] # [[Ret de difraccion optica]] # [[Distància focala]] # [[Fogau (lentilha)]] # [[Lentilha de Fresnel]] # [[Miralh]] # [[Polarizador]] # [[Difusion Rayleigh]] # [[Dispersion (optica)]] # [[Gemèlas]] # [[Interferometria]] # [[Objectiu catadioptric]] # [[Telescòpi de reflexion]] # [[Luneta astronomica]] </div> === Electronica === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Electronica]] # [[Corrent alternatiu]] # [[Amplificator]] ## [[Amplificator operacionau]] # [[Concepcion de circuit]] # [[Corrent continú]] # [[Amplificator electronic]] # [[Oscilloscòpi]] # [[Relai electromecanica]] # [[Tractament dau sinhau]] # [[Mecatronica]] </div> ==== Compausants ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Compausant electronic]] # [[Antena]] # [[Pila electrica]] # [[Condensador]] # [[Diòde]] ## [[Diòde electroluminescent]] # [[Ecran plan]] # [[Lume d'incandescéncia]] # [[Inductor]] # [[Circuit integrat]] # [[Magnetron]] # [[Resisténcia electrica (compausant)]] # [[Semiconductor]] # [[Transformator]] # [[Transistor]] # [[Tube electronic]] # [[Guida d'onda]] # [[Tube catodic]] # [[Circuit imprimit]] # [[Connector]] # [[Aut-parlaire]] # [[Alimentacion electrica]] # [[Interruptor]] # [[Disjunctaire]] # [[Fusible]] # [[Aram (fial de fèrre)]] # [[Bascula (electronica)]] # [[Tiristor]] </div> === Navegacion === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Relòtge atomic]] # [[Navegacion astronomica]] # [[Relòtge]] # [[Bossòla]] # [[Navegacion a l'estima]] # [[Sistèma de posicionament global]] # [[Giroscòpi]] # [[Pendula]] # [[Radar]] # [[Sonar]] # [[Mòstra de solelh]] # [[Navegacion]] # [[Sextant]] # [[Mòstra (relòtge)]] # [[Azimut]] # [[Temps siderau]] # [[Astrolabi]] # [[Relòtge d'aiga]] # [[Sistèma de posicionament per satellits]] # [[Sablier]] </div> === Tecnologias de l'informacion === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Tecnologias de l'informacion]] # [[Abac]] # [[Calculeta]] # [[Computing]] # [[Donada (informatica)]] # [[Sistèma expèrt]] # [[Internacionalizacion e localizacion]] </div> ==== Informatica ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Informatica]] # [[Algoritme]] # [[Compilator (informatica)]] # [[Compression de donadas]] # [[Estructura de donadas]] # [[Còdi corrector]] # [[Calcul numerica d'una integrala]] # [[Motor de recèrca]] </div> ==== Programacion ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Programacion informatica]] # [[Paradigma]] # [[Programacion foncionala]] # [[Programacion orientada objècte]] # [[Programacion estructurada]] </div> ==== Materiau informatic ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Ordinator]] # [[Entraïnament d'un ordinator]] # [[Disc compacte]] # [[ENIAC]] # [[Disc dur]] # [[Carta maire]] # [[Processor centrau]] # [[RAM]] ## [[Memòria viva dinamica]] # [[Memòria mòrta]] # [[Periferic informatic]] </div> ===== Criptografia ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Criptografia]] # [[Autentificacion (informatica)]] # [[Codatge]] # [[Mot de passa]] </div> ===== Interfàcia utilizaire ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Interfàcia utilizaire]] # [[Clavièr d'ordinator]] # [[Ecran d'ordinator]] # [[Ecran de cristau liquid]] # [[Mirga (ordinator)]] # [[Ecran tactil]] </div> ==== Logiciaus ==== ===== Generalitats ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Logicial]] # [[Programa informatic]] # [[Basa de donadas]] ## [[Entrepaus de donadas]] # [[Interfàcia grafica]] # [[Malware]] # [[Logicial open-source]] # [[Tabulatòri]] # [[Logiciau de tractament de tèxte]] # [[Navigator web]] # [[Realitat virtuala]] </div> ===== Sistèmas opertatius ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Sistèma operatiu]] # [[Berkeley Software Distribution]] # [[Linux]] # [[Mac OS]] # [[Microsoft Windows]] # [[MS-DOS]] # [[Multics]] # [[OpenVMS]] # [[Unix]] </div> ===== Lengatges de programacion ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Lengatge de programacion]] # [[Ada (lengatge de programacion)]] # [[Lengatge d'assemblatge]] # [[BASIC]] # [[C (lengatge de programacion)]] # [[C++]] # [[COBOL]] # [[Fortran]] # [[Java (lengatge de programacion)]] # [[JavaScript]] # [[Lisp]] # [[PHP]] # [[Python]] # [[SQL]] </div> ==== Rets ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Ret informatica]] # [[Ethernet]] # [[Adralhador]] # [[Wi-Fi]] </div> ===== Internet ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Internet]] # [[Corrièr electronic]] # [[Transmission Control Protocol]] # [[World Wide Web]] # [[Hypertext Transfer Protocol]] # [[HyperText Markup Language]] # [[Seguida dei protocòls internet]] # [[Motor de recèrca web]] # [[Site web]] # [[Wiki]] </div> === Comunicacion === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Difusion radiofonica]] ## [[Satellit de telecomunicacions]] # [[Fotografia]] # [[Estampariá]] ## [[Imprimenta]] ## [[Pressa tipografica]] # [[Edicion]] # [[Radio]] ## [[Radioamatorisme]] ## [[Estacion radio]] # [[Telecomunicacions]] # [[Telegrafia]] # [[Telefòn]] # [[Television]] ## [[Television per cable]] ## [[Television per satellit]] # [[Machina d'escriure]] # [[Vidèo]] ## [[Camerà vidèo]] ## [[Casseta vidèo]] # [[Estocatge d'informacion]] ## [[Disqueta]] ## [[Benda magnetica]] ## [[Carta memòria]] ## [[Disc optic]] # [[Pòsta]] ## [[Sagèu postau]] # [[Corsier]] # [[Aparelh mobil]] ## [[Telefòn mobil]] # [[Fotocopiaire]] # [[Mèdia sociau]] # [[Blòg]] # [[Enregistrament sonòr]] ## [[Microfòn]] ## [[SIntèsi vocala]] # [[Teoria dei còdis]] # [[Transmission de donadas]] # [[Forward Error Correction]] # [[Modulacion dau sinhau]] # [[Consòla de jòcs]] </div> === Espaci === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Atacama Large Millimeter Array]] # [[Agéncia Espaciala Europèa]] # [[Programa dei Grandeis Observatòris]] # [[Telescòpi espaciau Herschel]] # [[Telescòpi espaciau Hubble]] # [[Estacion Espaciala Internacionala]] # [[Telescòpi espaciau James Webb]] # [[Alunissatge]] # [[NASA]] # [[Programa Apollo]] ## [[Apollo 11]] # [[Fusada]] # [[Satellit artificiau]] # [[Soiuz (fusada)]] # [[Vòl espaciau]] # [[Naveta espaciala]] # [[Estacion espaciala]] # [[Telescòpi espaciau Spitzer]] # [[Very Large Telescope]] # [[Wilkinson Microwave Anisotropy Probe]] # [[Astronauta]] # [[Lançaire]] # [[Motor fusada]] # [[Capsula espaciala]] # [[Espaciopòrt]] # [[Sonda espaciala]] # [[Combinason espaciala]] # [[Cosmòdrome de Baikonur]] # [[Administracion Espaciala Nacionala Chinesa]] # [[Agéncia d'Exploracion Espaciala Japonesa]] # [[Centre Espaciau Kennedy]] # [[Orbita geosincròna]] # [[Spotnik 1]] # [[Programa Voyager]] # [[Proton (fusada)]] # [[Saturn V]] # [[Observatòri interamerican dau Cerro Tololo]] # [[Observatòris dau Mauna Kea]] # [[Observatòri dau Mont Wilson]] # [[Observatòri de Palomar]] # [[Jet Propulsion Laboratory]] # [[Motor ionic]] # [[Astronautica]] # [[Programa Vostok]] ## [[Vostok 1]] </div> === Textils === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Cuer]] # [[Seda]] # [[Lana (moton)]] </div> === Transpòrts === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Cargament]] # [[Benda transportaira]] # [[Ascensor]] # [[Escaliers mecanics]] # [[Conteneire]] # [[Logistica]] # [[Passatgier]] # [[Canon de transpòrt]] # [[Transpòrt public]] # [[Ora de poncha]] # [[Transpòrt]] # [[Viatge]] # [[Veïcul]] </div> ==== Aviacion ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Aeronau]] # [[Companhiá aeriana]] # [[Avion]] # [[Aeropòrt]] # [[Aviacion]] # [[Balon (aeronau)]] # [[Elicoptèr]] # [[Sèrp Volanta (objècte)]] # [[Paracasuda]] # [[Dròne]] </div> ===== Constructors d'avions ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Airbus]] # [[Bombardier Aerospace]] # [[Boeing]] # [[Embraer]] # [[Tupolev]] </div> ===== Aeropòrts ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Aeropòrt internacionau de Pequin-Capitala]] # [[Aeropòrt internacionau Hartsfield-Jackson d'Atlanta]] # [[Aeropòrt internacionau de Los Angeles]] </div> ==== Transpòrts maritims ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Gabarra]] # [[Batèu]] # [[Canoa]] # [[Caravèla]] # [[Pòrta-conteneires]] # [[Naviri de crosiera]] # [[Fèrri]] # [[Aeroeslissaire]] # [[Jonca]] # [[Pòrt]] # [[Radèu]] # [[Propulsion a la rema]] # [[Vela]] # [[Navegacion a la vela]] # [[Naviri]] # [[Naviri-cistèrna]] # [[Embarcacion]] </div> ==== Transpòrts terrèstres ==== ===== Transpòrts ferroviaris ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Granda velocitat ferroviària]] # [[Locomotiva]] ## [[Locomotiva de vapor]] # [[Tren de sustentacion magnetica]] # [[Transpòrt ferroviari]] # [[Sinhalisacion ferroviària]] # [[Camin de fèrre]] # [[Tren]] # [[Gara ferroviària]] # [[Tramvai]] # [[Mètro]] </div> ====== Rets ferroviaris ====== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Mètro de Londres]] # [[Mètro de Moscòu]] # [[Mètro de Nòva York]] # [[Mètro de París]] # [[Transsiberian]] </div> ===== Transpòrts rotiers ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[ Tuk-tuk]] # [[Bicicleta]] # [[Autobús]] ## [[Troleibús]] # [[Gara rotiera]] # [[Veitura ipomobila]] # [[Motocicleta]] # [[Rota]] ## [[Autorota]] # [[Sèla]] # [[Estriu]] # [[Circulacion rotiera]] # [[Accident rotier]] # [[Panèu de sinhalisacion rotiera]] # [[Draiòu]] # [[Camion]] # [[Camioneta]] </div> ====== Automobila ====== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Automobila]] # [[Industria automobila]] # [[Veitura electrica]] # [[Taxi]] # [[Fiat Chrysler Automobiles]] # [[Ford Motor Company]] # [[General Motors]] # [[Honda]] # [[Hyundai Motor Company]] # [[Nissan Motor Company]] # [[PSA Peugeot Citroën]] # [[Renault]] # [[Toyota]] # [[Volkswagen]] # [[Ford Model T]] # [[Volkswagen Käfer]] # [[Toyota Corolla]] # [[VAZ-2101]] </div> === Armas === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Arma (guèrra)]] # [[Carri]] # [[Furtivitat]] # [[Carri de combat]] # [[Torpilha]] # [[Elefant de guèrra]] </div> ==== Municions ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Municion]] # [[Cartocha]] # [[Polvera]] # [[Sageta]] # [[Bala (projectil)]] ## [[Calibre]] </div> ==== Proteccion e blindatge ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Armadura]] # [[Gilet parabalas]] # [[Casco de combat]] # [[Casco]] # [[Còta de malhas]] # [[Armadura de placas]] # [[Bloquier]] </div> ==== Armas explosivas ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Bomba (arma)]] # [[Arma de sosmunicions]] # [[Engenh explosiu improvisat]] # [[Granada (arma)]] # [[ Mina terrèstra]] # [[Missil]] </div> ==== Armas incendiàrias ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Fuòc grèc]] # [[Coctèl Molotov]] # [[Napalm]] </div> ==== Armas de mesclada ==== # [[Nunchaku]] ===== Armas blancas ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Baioneta]] # [[Destrau de guèrra]] # [[Daga]] # [[Espasa (escrima)]] # [[Katana]] # [[Cotèu]] # [[Raspièra]] # [[Sabre]] # [[Lança]] # [[Espasa]] # [[Tomahauc (arma)]] </div> ===== Arma contondenta ===== # [[Gordin]] ==== Armas de fuòc ==== ===== Armas de fuòc leugieras ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Arma de fuòc]] # [[Fusiu d'assaut]] ## [[AK-47]] # [[Pistolet]] # [[Mitralhièra]] ## [[Uzi]] # [[Fusil]] </div> ===== Artilhariá ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Artilhariá]] # [[Moton (arma)]] # [[Canon]] # [[Obusièr]] # [[Mortièr (arma)]] </div> ==== Aviacion militara ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Avion militar]] # [[Bombardier]] # [[Avion de caça ]] # [[Avion d'ataca au sòu]] </div> ==== Naviris de guèrras ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Cuirassat]] # [[Pòrta-avions]] # [[Dreadnought]] # [[Dromon]] # [[Galera]] # [[Sosmarin]] # [[Naviri capitau]] # [[Naviri de linha]] # [[Trirema]] # [[Naviri de guèrra]] </div> ==== Armas de projectil ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Balista]] # [[Bomerang]] # [[Arc]] # [[Catapulta (arma)]] # [[Aubaresta]] # [[Mosquet]] # [[Fusiu de caça]] # [[Fronda]] </div> ==== Armas de destruccion massisa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Arma de destruccion massisa]] # [[Arma biologica]] # [[Arma quimica]] # [[Arma nucleara]] ## [[Arma termonucleara]] </div> == Matematicas == === Articles de basa === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Matematicas]] # [[Matematician]] # [[Aritmetica]] ## [[Addicion]] ## [[Division (matematicas)]] ### [[Algoritme d'Euclides]] ## [[Fraccion (matematicas)]] ## [[Aritmetica modulara]] ## [[Multiplicacion]] ## [[Percentatge]] ## [[Sostraccion]] # [[Conjectura]] # [[Constanta matematica]] ## [[0 (nombre)]] ## [[1 (nombre)]] ## [[-1 (nombre)]] ## [[Pi]] ## [[e (nombre)]] # [[Chifra]] # [[Eqüacion]] ## [[Resolucion d'eqüacion]] ## [[Polinòmi]] ## [[Eqüacion qüadratic]] ## [[Sistèma d'eqüacions linearas]] ## [[Seria (matematicas)]] # [[Factoriala]] ## [[Foncion gammà]] # [[Formula]] # [[Aplicacion (matematicas)]] ## [[Exponenciala]] ## [[Exponencionala de basa a]] ## [[Composicion de foncions]] ## [[Logaritme]] ## [[Raiç carrada]] # [[Problemas de Hilbert]] # [[Nombre]] ## [[Nombre complèx]] ## [[Nombre imaginari]] ## [[Nombre entièr]] ## [[Nombre irracionau]] ## [[Entièr natural]] ## [[Nombre racional]] ## [[Nombre real]] # [[Notacion posicionala]] ## [[Chifras arabas]] ## [[Sistèma binari]] ## [[Sistèma decinau]] ## [[Numeracion romana]] # [[Teorèma]] ## [[Teorèma de Pitagòras]] # [[Trigonometria]] ## [[Foncion circulara recipròca]] ## [[Foncions trigonometricas]] ## [[Foncion iperbolica]] # [[Variabla (matematicas)]] # [[Constanta (matematicas)]] # [[Nombre d'aur]] # [[Taula de multiplicacion]] </div> === Algèbra === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Algèbra]] # [[Algèbra abstracha]] ## [[Topologia algebrica]] ### [[Faisseu (matematicas)]] ## [[Associativitat]] ## [[Algèbra comutativa]] ## [[Comutativitat]] ## [[Distributivitat]] ## [[Còrs comutatiu]] ## [[Teorèma fondamentau de l'algèbra]] ## [[Grop (matematicas)]] ### [[Grop abelian]] ### [[Classificacion dei grops simples finits]] ### [[Grop fondamentau]] ### [[Representacion de grop]] ### [[Teoria dei grops]] ## [[Algèbra omologica]] ## [[Isomorfisme]] ## [[Module (matematicas)]] ## [[Teoria dei representacions]] ## [[Teoria deis anèus]] ### [[Anèu comutatiu]] ### [[Teoria dei còrs]] ### [[Teoria de Galois]] ### [[Anèu (matematicas)]] # [[Geometria algebrica]] ## [[Varietat algebrica]] # [[Algèbra de Boole]] # [[Algèbra elementària]] ## [[Eqüacion lineara]] # [[Inegalitat (matematicas)]] # [[Algèbra lineara]] ## [[Eliminacion de Gauss]] ## [[Matriça (matematicas)]] ### [[Determinant]] ### [[Valor pròpria e vector pròpri]] ## [[Espaci vectoriau]] ### [[Vector euclidian]] #### [[Produch vectoriau]] #### [[Produch escalar]] # [[Algèbra multilineara]] </div> === Calcul e analisi === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Analisi matematica]] ## [[Analisi complèxa]] ### [[Formula integrala de Cauchy]] ### [[Formula d'Euler]] ### [[Identitat d'Euler]] ### [[Foncion olomòrfa]] ### [[Superficia de Riemann]] ## [[Analisi foncionala]] ## [[Analisi armonica]] ### [[Analisi de Fourier]] ### [[Serias de Fourier]] ### [[Transformacion de Fourier]] ## [[Analisi numerica]] ### [[Optimizacion matematica]] ## [[Esfèra de Riemann]] # [[Calcul]] ## [[Teoròma fondamentau de l'analisi]] ## [[Calcul diferenciau]] ### [[Derivada]] ### [[Eqüacion diferenciala]] ### [[Eqüacion diferenciala ordinària]] ## [[Integrala]] ### [[Transformacion de Laplace]] ## [[Analisi de variables multiplas]] ### [[Derivada parciala]] #### [[Eqüacion de Laplace]] #### [[Eqüacion de derivadas parcialas]] ### [[Calcul vectoriau]] ## [[Serias de Taylor]] ## [[Calcul dei variacions]] # [[Infinit]] # [[Limit (matematicas)]] ## [[Limit d'una seguida]] ## [[Seguida]] ### [[Nombre de Fibonacci]] # [[Analisi reala]] # [[Teoria de l'approximacion]] </div> === Matematicas discrètas === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Matematicas discrètas]] # [[Combinatòri]] # [[Permutacion]] # [[Teoria dei grafs]] ## [[Teorèma dei quatre colors]] ## [[Graf (matematicas)]] # [[Logica matematica]] ## [[Axiòma]] ## [[Teoria de la calculabilitat]] ### [[Foncion calculabla]] ## [[Teorèma d'incompletud de Gödel]] ## [[Induccion matematica]] ## [[Demonstracion matematica]] ## [[Calcul dei proposicions]] # [[Teoria deis ensembles]] ## [[Axiòma de la chausida]] ## [[Teorèma de Cantor]] ## [[Ensemble vuege]] ## [[Relacion d'equivaléncia]] ## [[Teoria informala deis ensembles]] ### [[Paradòxa de Russell]] ## [[Ensemble (matematicas)]] </div> === Geometria === ==== Articles de basa ==== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Geometria]] # [[Geometria analitica]] # [[Angle]] # [[Congruéncia (geometria)]] # [[Sistèma de coordenadas]] ## [[Coordenadas cartesianas]] ## [[Coordenadas polaras]] # [[Geometria diferenciala]] ## [[Teorèma de l'indici d'Atiyah-Singer]] # [[Dimension]] # [[Distància]] # [[Aira]] # [[Longor]] # [[Volum]] ## [[Plan (geometria)]] ## [[Espaci de tres dimensions]] ## [[Espaci de doas dimensions]] # [[Geometria euclidiana]] ## [[Espaci euclidian]] # [[Fractal]] ## [[Ensemble de Mandelbrot]] # [[Espaci de Hilbert]] # [[Linha (geometria)]] # [[Espaci metric]] # [[Geometria non euclidiana]] # [[Ponch (geometria)]] # [[Geometria de Riemann]] # [[Similaritat (geometria)]] # [[Simetria]] # [[Tensor]] # [[Topologia]] ## [[Espaci compact]] ## [[Caracteristica d'Euler]] ## [[Topologia generala]] ## [[Omologia]] ## [[Omotopia]] ## [[Teoria dei nos]] ## [[Varietat (geometria)]] ## [[Ensemble dubèrt]] ## [[Conjectura de Poincaré]] ## [[Espaci topologic]] </div> ===== Forma ===== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Conica]] ## [[Cercle]] ## [[Ellipsa]] ## [[Parabòla]] ## [[Iperbòla]] # [[Poligòn]] ## [[Exagòn]] ## [[Pentagòn]] ## [[Quadrilatèr]] ### [[Parallelograma]] ### [[Rectangle]] ### [[Lausange]] ### [[Carrat (geometria)]] ### [[Trapezoïd]] ## [[Triangle]] ### [[Triangle de Reuleaux]] # [[Polièdre]] ## [[Cube]] ## [[Prisma (geometria)]] ## [[Piramida (geometria)]] # [[Esfèra]] # [[Ensemble convèx]] </div> === Autrei disciplinas === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Matematicas aplicadas]] ## [[Teoria de l'informacion]] ## [[Entropia de Shannon]] # [[Teoria dei categorias]] ## [[Categoria (matematicas)]] ## [[Diagrama comutatiu]] # [[Sistèma dinamic]] ## [[Sistèma non linear]] ### [[Teoria dau caòs]] # [[Teoria dau contraròtle]] # [[Teoria dei jòcs]] # [[Teoria dei nombres]] ## [[Teoria algebrica dei nombres]] ### [[Còrs de nombres]] ### [[Teoria dei còrs de classas]] ## [[Teoria analitica dei nombres]] ### [[Ipotèsi de Riemann]] ## [[Eqüacion diofantiana]] ## [[Darrier Teorèma de Fermat]] ## [[Teorèma fondamentau de l'aritmetica]] ## [[Nombre premier]] ### [[Teorèma dei nombres premiers]] # [[Recèrca operacionala]] # [[Matematicas puras]] # [[Informatica teorica]] ## [[Teoria de la complexitat]] ## [[Teoria de la calculabilitat]] # [[Optimizacion lineara]] # [[Optimizacion non lineara]] # [[Problema N = NP]] # [[Analisi de compausantas principalas]] # [[Econometria]] </div> === Probabilitats e estatisticas === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[Probabilitat]] ## [[Teoria dei probabilitats]] ## [[Teorèma de Bayes]] ## [[Teorèma centrau limit]] ## [[Esperança matematica]] ## [[Lèi dei grands nombres]] ## [[Cadena de Markov]] ## [[Densitat de probabilitat]] ## [[Lèi de probabilitat]] ### [[Lèi binomiala]] ### [[Lèi dau khi carrat]] ### [[Lèi exponenciala]] ### [[Lèi normala]] #### [[Lèi normala multidimensionala]] ### [[Lèi de Pareto]] ### [[Lèi de Poisson]] ### [[Lèi de Student]] ### [[Lèi unifòrma continua]] ### [[Lèi unifòrma discrèta]] ## [[Espaci probabilizat]] ## [[Espaci estocastic]] # [[Estatistica]] ## [[Inferéncia bayesiana]] ## [[Tèst dau khi carrat]] ## [[Correlacion (matematicas)]] ## [[Regression lineara]] ## [[Marge d'error]] ## [[Mejana (matematicas)]] ### [[Mejana aritmetica]] ## [[Mediana]] ## [[Maximom de versemblança]] ## [[Mòde (estatistica)]] ## [[Valor p]] ## [[Variabla aleatòria]] ## [[Regression (estatistica)]] ## [[Escart tipe]] ## [[Error tipe]] ## [[Tèst d'ipotèsi]] ## [[Tèst de Student]] # [[Variància]] # [[Plan d'experiéncias]] # [[Assai randomizat contraròtlat]] # [[Sondatge]] # [[Populacion estatistica]] # [[Mòstra (estatistica)]] </div> q6m2ufy3tzflfr63pdst2bfyj8wqe7w 0 184940 2497860 2361895 2026-04-11T08:31:37Z Raymond Trencavel 26125 2497860 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Cheb Khaled performed in Oran on July 5th 2011 (cropped) (cropped).jpg|thumb|Khaled (2011)]] '''Khalidu Hajji Brahim''' (Sidi-Lo-Houri, [[Oran]], [[Argeria]], [[29 de febrièr]] de [[1960]]), mai conegut jols noms d'artista Khaled e, abans, '''Cheb Khaled''', es un musician argerian de raï. == Biografia == En 2000, la cançon arribèt a èsser 5 setmanas davant de las cartas, e faguèt "El Arbi" la musica araba mai escotada al [[Brasil]]. Lo succès de Cheb Khaled a Brasil èra tanben ligat als arabes brasilièrs, que son fòrça dins aqueste país. Es tanben un dels tres cantaires qu'interpretan la cançon Abdul Qadir, aumenatge al cap politic [[Abd El-Kader]], considerat un imne a Algèria. En 2012 (estiu), enregistrèt e lancèt l'album C'est la vie, los sieus nòus títols son produsits per RedOne, en comprenent musica del meteis nom. == Discografia == * [[1989]] - Kutche * [[1991]] - Khaled * [[1993]] - N'ssi N'ssi * [[1994]] - Hada Rykoum * [[1994]] - Young Khaled * [[1996]] - Sahra * [[1998]] - Together * [[2000]] - Hafla * 2000 - Monstres Sacres del Raï * 2000 - Aiysha * 2000 - Kenza * 2000 - 1,2,3 Soleils * 2000 - Elle Ne Peut Pas Vivre Sans Lui! * [[2001]] - Lo Lil Uòu Nour * 2001 - Salem Maghreb * 2001 - Ya Taleb * 2004 - Ya-Rayi * 2012 - C'est la vie == Ligams extèrnes == {{Commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20100611140355/http://khaled-lesite.artistes.universalmusic.fr/ Web oficial] Archivat . * [http://www.angelfire.com/al/alyafaei/chebkhaled.html Web non oficial] ({{En}}) * [http://www.letrasmania.com/artista/letras_de_canciones_khaled_849.html Paraulas de las cançons de Khaled] ({{Es}}) * [http://www.allmusic.com/artist/p22668 ''Allmusic.com''] [[Categoria:Cantaire algerian]] [[Categoria:Musica magrebina]] [[Categoria:Algèria]] [[Categoria:Naissença en 1960]] [[Categoria:Cantaire algerian]] [[Categoria:Cantaire francés]] [[Categoria:Naissença en 1960]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1990]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2010]] 2lx9luersf068vf1ml8ams6t5cwjl6g 2497861 2497860 2026-04-11T08:45:46Z Raymond Trencavel 26125 /* Biografia */ 2497861 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Cheb Khaled performed in Oran on July 5th 2011 (cropped) (cropped).jpg|thumb|Khaled (2011)]] '''Khalidu Hajji Brahim''' (Sidi-Lo-Houri, [[Oran]], [[Argeria]], [[29 de febrièr]] de [[1960]]), mai conegut jols noms d'artista Khaled e, abans, '''Cheb Khaled''', es un musician argerian de raï. == Biografia == En [[Occitània]], a agut un primièr tube en 1992 ambe una cançon cantada en [[Arabi|arabi]], "Didi". I a agut tanben d'autras gròssas captidas ambe per exemple "Aïcha" en 1996, cançon en [[francés]] compausada per [[Jean-Jacques Goldman]], o encara "C'est la vie", gròs succès festiu de l'annada 2012. En 2000, la cançon "El Arbi" foguèt una gròssa capitada al [[Brasil]], i faguent dins aquesta país la musica [[Arabi|arabi]] mai escotada. Lo succès de Cheb Khaled al Brasil èra tanben ligat als arabes brasilièrs, que son nombroses dins aqueste país. Es tanben un dels tres cantaires qu'interpretan la cançon Abdul Qadir, aumenatge al cap politic [[Abd El-Kader]], considerat un imne a Algèria. == Discografia == * [[1989]] - Kutche * [[1991]] - Khaled * [[1993]] - N'ssi N'ssi * [[1994]] - Hada Rykoum * [[1994]] - Young Khaled * [[1996]] - Sahra * [[1998]] - Together * [[2000]] - Hafla * 2000 - Monstres Sacres del Raï * 2000 - Aiysha * 2000 - Kenza * 2000 - 1,2,3 Soleils * 2000 - Elle Ne Peut Pas Vivre Sans Lui! * [[2001]] - Lo Lil Uòu Nour * 2001 - Salem Maghreb * 2001 - Ya Taleb * 2004 - Ya-Rayi * 2012 - C'est la vie == Ligams extèrnes == {{Commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20100611140355/http://khaled-lesite.artistes.universalmusic.fr/ Web oficial] Archivat . * [http://www.angelfire.com/al/alyafaei/chebkhaled.html Web non oficial] ({{En}}) * [http://www.letrasmania.com/artista/letras_de_canciones_khaled_849.html Paraulas de las cançons de Khaled] ({{Es}}) * [http://www.allmusic.com/artist/p22668 ''Allmusic.com''] [[Categoria:Cantaire algerian]] [[Categoria:Musica magrebina]] [[Categoria:Algèria]] [[Categoria:Naissença en 1960]] [[Categoria:Cantaire algerian]] [[Categoria:Cantaire francés]] [[Categoria:Naissença en 1960]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1990]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2010]] qpuvbusn6g9mwl907hc3eimo2toegxg 2497862 2497861 2026-04-11T08:46:49Z Raymond Trencavel 26125 2497862 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Cheb Khaled performed in Oran on July 5th 2011 (cropped) (cropped).jpg|thumb|Khaled (2011)]] '''Khalidu Hajji Brahim''' (Sidi-Lo-Houri, [[Oran]], [[Argeria]], [[29 de febrièr]] de [[1960]]), mai conegut jols noms d'artista Khaled e, abans, '''Cheb Khaled''', es un musician argerian de raï. == Biografia == En [[Occitània]], a agut un primièr tube en 1992 ambe una cançon cantada en [[Arabi|arabi]], "Didi". I a agut tanben d'autras gròssas captidas ambe per exemple "Aïcha" en 1996, cançon en [[francés]] compausada per [[Jean-Jacques Goldman]], o encara "C'est la vie", gròs succès festiu de l'annada 2012. En 2000, la cançon "El Arbi" foguèt una gròssa capitada al [[Brasil]], i faguent dins aquesta país la musica [[Arabi|arabi]] mai escotada. Lo succès de Cheb Khaled al Brasil èra tanben ligat als arabes brasilièrs, que son nombroses dins aqueste país. Es tanben un dels tres cantaires qu'interpretan la cançon Abdul Qadir, aumenatge al cap politic [[Abd El-Kader]], considerat un imne a Algèria. == Discografia == * [[1989]] - Kutche * [[1991]] - Khaled * [[1993]] - N'ssi N'ssi * [[1994]] - Hada Rykoum * [[1994]] - Young Khaled * [[1996]] - Sahra * [[1998]] - Together * [[2000]] - Hafla * 2000 - Monstres Sacres del Raï * 2000 - Aiysha * 2000 - Kenza * 2000 - 1,2,3 Soleils * 2000 - Elle Ne Peut Pas Vivre Sans Lui! * [[2001]] - Lo Lil Uòu Nour * 2001 - Salem Maghreb * 2001 - Ya Taleb * 2004 - Ya-Rayi * 2012 - C'est la vie == Ligams extèrnes == {{Commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20100611140355/http://khaled-lesite.artistes.universalmusic.fr/ Web oficial] Archivat . * [http://www.angelfire.com/al/alyafaei/chebkhaled.html Web non oficial] ({{En}}) * [http://www.letrasmania.com/artista/letras_de_canciones_khaled_849.html Paraulas de las cançons de Khaled] ({{Es}}) * [http://www.allmusic.com/artist/p22668 ''Allmusic.com''] [[Categoria:Cantaire algerian]] [[Categoria:Musica magrebina]] [[Categoria:Argeria]] [[Categoria:Naissença en 1960]] [[Categoria:Cantaire francés]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1990]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2010]] kclzxmbbdc0vuf7wqnzgttulz8f5n5e 0 185816 2497856 2439794 2026-04-11T07:26:37Z Raymond Trencavel 26125 2497856 wikitext text/x-wiki '''Bérurier Noir''' èra un grop de punk rock [[francés]] de [[París (França)|París]], separat en 1989 mès que s'èra tornat formar entre 2003 e 2006. == Biografia == Au debut, entre 1978 e 1982, i èra ''Les Béruriers'', grop rock [[francés]] instable pr'amor que los musicians cambian plan sovent. A l'iniciativa dels Béruriers i èra ''Olaf'' (Olivier Felingstone), qui en 1983 fondarà lo grop punk francés [[Ludwig von 88]]. Olaf fondèt ''Les Béruriers'' ambe ''Stef'' a la guitarra. Mès Stef te cambia lèu lèu d'estili musical e abandona lo grop fin 1979. Es alavetz remplaçat per ''François Guillemot''<ref>https://www.lemonde.fr/idees/article/2018/06/18/francois-guillemot-de-berurier-noir-au-cnrs_5317123_3232.html</ref>. Aital, en 1980, ''Les Béruriers'' es compausat de François au cant, de Olaf a la guitarra e de Pierrot a la guitarra tanben. A la plaça d'una batariá, t'emplegan puslèu una maquina ritmica ''Electro Harmonix''. A un moment dat, lo Pierrot es emprisonat per aver desertat de son servici militar. Per lo remplaçar, o demandan a ''Loran'' del grop ''Guernica''. Au mes de decembre de 1982, es Olaf que diu far son servici militar : afectat tròp luenh de París, en Alemanha, es obligat d'abandonar ''Les Béruriers''. Alavetz, lo duò François e Loran decidan de portar lo negre del dòl dels Béruriers, e pr'amor d'aquò prenon lo nom de ''Bérurier Noir'' per balhar un (supausat) ultime concèrt d'adiu lo 19 de febrièr de 1983 à l'usina de Pali-Kao a París. Fin finala, la capitada d'aqueste concèrt del 19 de febrièr de 1983 fa que François e Loran ne van balhar en seguida qualques autres, tostemps jos lo nom de ''Bérurier Noir'', e aital, petit a petit, lo grop va ganhar en envergura : puslèu que d'arrèstar, François e Loran van donc contunhar ''Berurier Noir'', François au cant, Loran a la guitarra, la maquina ritmica batiada ''Dédé'' coma batariá, e còsta d'els, ''la raya'', musicians adicionals, coristas etc segon las configuracions e las oportunitats. Es aital que son devenguts a partir de l'album ''Concerto pour détraqués'' (1985) un dels grops màgers de la scèna rock en [[França]], e l'esquisofrenia entre lo fait d'èstre eissit del mitan alernatiu punk e una capitada comerciala inatenduda (daubunas de lors cançons coma ''Salut à toi'' o ''L'Empereur Tomato-Ketchup'' passan a la fin de las annadas 80 sus las quita ràdios generalistas<ref>https://www.anartisanart.com/echoppe/berurier-noir/1297--berurier-noir-l-emprereur-tomato-ketchup-ep-vinyle.html</ref>) generarà una tala pression que decidaràn per deontologia de se desseparar, en díser adiu au mes de novembre de 1989 en balhar dos ultimes concèrts a [https://fr.wikipedia.org/wiki/Olympia_(Paris) l'Olimpia] a París. D'aqueste concèrt d'adiu n'es eissit una version sus l'empont de lor cançon anti-fascista ''Porcherie'' (porcatèra), version postuma devenguda culta pr'amor que t'i martèlan a la fin ''la joinessa t'emmerda lo [[Front Nacional (partit francés)|front nacional]]''. Faguèron un petit escandal en 1988 pr'amor que lor an remés lo ''[[Bus d'Acier]]'', lo Grand prèmi del [[Musica Rock|rock]] francés, e au moment de la ceremonia de la remesa, sus l'empont, l'an renegat, an dit que ne volián pas « d'aquesta cagada ». Entre 1983 e 1989, lo grop sortiguèt quatre albums. Ne sortiguèt tanben un cinquen a l'escadença de lor retorn efemèr entre 2003 e 2006. Dempuèi 2006, ''Loran'' jòga de guitarra dins lo grop [[Bretanha (istorica)|breton]] [[Les Ramoneurs de menhirs]]. Dins las annadas 90, ''François Guillemot'' a cantat dins [[Molodoï]] e produit lo primièr album de [[Banlieue Rouge]]. ==Discografia== * 1984: ''Macadam massacre'' * 1985: ''Concerto pour détraqués'' * 1987: ''Abracadaboum'' * 1989: ''Souvent fauché, toujours marteau'' * 2006: ''Invisible'' ==Cançons mai conegudas== * ''Petit agité'' (1985) * ''Vivre libre ou mourir'' (1985) * ''Conte cruel de la jeunesse'' (1985) * ''Les rebelles'' (1985) * ''Le renard'' (1985) * ''Salut à toi'' (1985) * ''La mère Noël'' (1985) * ''Vive le feu'' (1985) * ''L’Empereur Tomato-Ketchup'' (1986) * ''Nuit Apache'' (1987) * ''S.O.S.'' (1987) * ''Et Hop'' (1987) * ''Mineurs en danger'' (1988) * ''Viêt Nam, Laos, Cambodge'' (1988) * ''Deux clowns'' (1989) * ''Scarabée'' (1989) * ''Camouflage'' (1989) * ''Porcherie'' (1990, version enregistrada sus l'empont de [https://fr.wikipedia.org/wiki/Olympia_(Paris) l'Olimpia] en 1989) == Referéncias == [[Categoria:grop de rock francés]] [[Categoria:Grop de rock]] [[Categoria:Grop de musica punk]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1980]] [[Categoria:Grop de musica francés]] ff6nr8fd5exoe2lqi2xh5dteme1du3o 0 188650 2497857 2485285 2026-04-11T07:27:47Z Raymond Trencavel 26125 2497857 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Cyber fest-noz 2014 - Les Ramoneurs de Menhirs 08.jpg|vinheta|Les Ramoneurs de menhirs sus l'empont en 2014]] '''Les Ramoneurs de menhirs''' es un grop [[punk rock]] [[breton]] fondat en 2006 e compausat de ''Gwénaël Kere'' (cant), de ''Éric Gorce'' ([https://fr.wikipedia.org/wiki/Bombarde_(instrument) bombarda]), de ''Richard Bévillon'' ([[cabreta]]) e del [[França|Francés]] ''Loran'' (ancian guitarrista de [[Bérurier Noir]])<ref>https://www.ouest-france.fr/bretagne/louise-ebrel-c-etait-de-la-bombe-l-hommage-de-loran-des-ramoneurs-de-menhirs-6796596</ref>. ==Discografia== * 2006: ''Kerne Izel'' * 2007: ''Dañs an Diaoul'' * 2010: ''Amzer an dispac'h'' * 2014: ''Tan ar Bobl'' * 2017: ''Breizh Anok'' == Referéncias == [[categoria:Grop de rock|Ramoneurs de menhirs, Les]] [[Categoria:Grop de musica punk|Ramoneurs de menhirs, Les]] [[Categoria:grop rock de Bretanha|Ramoneurs de menhirs, Les]] [[Categoria:grop de rock francés|Ramoneurs de menhirs, Les]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2000|Ramoneurs de menhirs, Les]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2010|Ramoneurs de menhirs, Les]] [[Categoria:Grop de musica francés|Ramoneurs de menhirs, Les]] jnwlbqs8a61rbey6wh2bhj2o1wjctgb 0 192069 2497838 2411714 2026-04-10T20:20:30Z EmausBot 6397 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Eume la Glèisa]] 2497838 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Eume la Glèisa]] t83a998ex6hfl341hkrj663o3d29ea9 0 193561 2497842 2415275 2026-04-10T20:21:10Z EmausBot 6397 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sent Netère]] 2497842 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent Netère]] 3qqbt0koqbr529g4i4fai3wiyd3fz7w 1 193562 2497845 2415281 2026-04-10T20:21:40Z EmausBot 6397 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Discutir:Sent Netère]] 2497845 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Discutir:Sent Netère]] l4w5r5filay3sg2ppk27yxo66v5eshd 0 194504 2497839 2410885 2026-04-10T20:20:40Z EmausBot 6397 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Faiet le Chastèl]] 2497839 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Faiet le Chastèl]] b32p66s5g5utnwvs5yjvs4zjzw9vt7i 0 194856 2497844 2414090 2026-04-10T20:21:30Z EmausBot 6397 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sent Netère]] 2497844 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent Netère]] 3qqbt0koqbr529g4i4fai3wiyd3fz7w 1 194857 2497847 2414092 2026-04-10T20:22:00Z EmausBot 6397 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Discutir:Sent Netère]] 2497847 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Discutir:Sent Netère]] l4w5r5filay3sg2ppk27yxo66v5eshd 0 199510 2497870 2495414 2026-04-11T09:34:22Z Raymond Trencavel 26125 /* Qualquas artistas etiquetats RnB coneguts en Occitània */ 2497870 wikitext text/x-wiki Lo '''RnB contemporanèu''' es un genre de [[Pop (musica)|musica populara]] [[Occident|occidentala]], mai precisament aparegut en [[America del Nòrd]] ([[Estats Units d'America|Estats Units]] e [[Canadà|Canada]]). '''RnB''' es oficialament l'acrònim de [[Rhythm and Blues]], un estili musical qu'es aparegut dins las annadas 1940 als [[Estats Units d'America|Estats Units]] e que lo [[Rock|ròck]] n'es lo derivat direct. Pasmens, en realitat, lo tèrme '''RnB''' es uèi mai sovent utilizat per definir un estili modèrn de musica afroamericana qu'es puslèu aparegut après la baissa de popularitat del [[disco]] dins las annadas 1980. Aquel novèl estili combina d'elements de [[Soul|soul]], de [[Funk|funk]] (de [[disco]] tardiu), de [[hip-hop]] e quitament de [[Eurodance|dance]]. D'aquesta passa, objectivament, lo dich '''RnB contemporanèu''' a pas grand causa en comun ambe lo [[Rhythm and Blues]] original precursor del [[rock]], es puslèu una [[Pop (musica)|musica pop]] afroamericana ibrida [[rap]] / [[hip-hop]] [[Soul|soul]] ambe d'influéncias [[disco]], e ambe quitament de còps d'elements de musica [[Psiquedelisme|musica psiquedelica]] emprontadas al movement [[Hippie|hippie]] de la fin de las annadas 1960. Aital, d'artistas coma [[James Brown]], [[Marvin Gaye]], [[Diana Ross]], [[Stevie Wonder]], [[George Clinton]] o [[Sly & the Family Stone]] son sovent citats coma precursors de l'estili '''RnB'''. Lo [[disco]] tardiu dich "funk" ([[Earth, Wind & Fire]], [[Kool and the Gang]], [[Imagination]]) a tanben agut una influéncia sul '''RnB contemporanèu'''. Un artista clau del '''RnB''' de las annadas 1980 es lo cantaire afroamerican [[Prince (musician)|Prince]] : son succès contribuèt de far del '''RnB contemporanèu''' un dels genres musicals mai populars de la musica [[Occident|occidentala]] dempuèi aquesta decada fins a uèi encara. De còps, los artistas '''RnB''' se reïvindican tanben eredèrs de [[Michael Jackson]]. ==Qualquas artistas etiquetats RnB coneguts en Occitània== * [[Paula Abdul]] * [[Adeva]] * [[Ève Angeli]] * [[Amel Bent]] * [[Beyoncé Knowles|Beyoncé]] * [[The Black Eyed Peas|Black Eyed Peas]] * [[Toni Braxton]] * [[Bobby Brown (cantaire)|Bobby Brown]] * [[Mariah Carey]] * [[Craig David]] * [[Estelle]] * [[Fugees]] * [[Gabrielle]] * [[Gnarls Barkley]] * [[Matt Houston]] * [[Whitney Houston]] * [[Janet Jackson]] * [[Michael Jackson]] * [[Jamelia]] * [[Lena Ka]] * [[R. Kelly]] * [[Kenza Farah]] * [[Alicia Keys]] * [[K. Maro]] * [[Lââm]] * [[Larusso]] * [[Jena Lee (cantaira francesa)|Jena Lee]] * [[Leslie]] * [[Londonbeat]] * [[Jennifer Lopez]] * [[Loretta (cantaira)|Loretta]] * [[Sheryfa Luna]] * [[Madcon]] * [[Bruno Mars]] * [[Moos]] * [[M. Pokora]] * [[Nâdiya]] * [[OutKast]] * [[Prince (musician)|Prince]] * [[Diana Ross]] * [[Lisa Stansfield]] * [[Tal (cantaira)|Tal]] * [[Tragédie]] * [[Tribal King]] * [[Kanye West]] * [[Amy Winehouse]] * [[Ophélie Winter]] * [[Womack & Womack]] [[Categoria:Genre musical]] iuywrgt1d0l4nczzqt0r3xg5b2isf4d 0 200305 2497835 2497708 2026-04-10T15:10:46Z Bertault34 59124 2497835 wikitext text/x-wiki Las [[Eleccions municipalas francesas de 2026|eleccions municipalas de 2026]] a [[Montpelhièr]] auràn luòc los 15 e 22 de març de 2026. Miran al renovelament del conselh municipal e del conselh metropolitan de [[Montpelhièr Mediterranèa Metropòli]]. == Modalitats de l'escrutinh == === Datas === Las datas de l'escrutinh son fixadas per un decret del 27 d'agost de 2025 als 15 e 22 de març de 2026<ref>{{Ref-web|url=https://www.service-public.fr/particuliers/vosdroits/F1939|site=[[service-public.fr]]|consulté le=28 août 2025}}</ref>{{,}}<ref>{{Ref-web|lenga=fr|url=https://www.legifrance.gouv.fr/jorf/id/JORFTEXT000052142190|site=[[Légifrance]]|consulté le=28 août 2025}}</ref>. == Contèxt istòric == === Eleccions europèas de 2024 === Per la darrièira [[Parlament Europèu|eleccion europèa]] dins la ciutat de [[Montpelhièr]], lo [[partit politic]] [[L'Esquèrra dins lo Parlament Europèu|L'Esquèrra]] arribèt primièir. === Eleccions legilativas de 2024 === Per la darrièira [[Eleccions legislativas francesas de 2024 en Occitània Granda|eleccion legislativa]] dins la ciutat de [[Montpelhièr]], Natalie Oziol, candidata del [[partit politic]] francès [[França Insomesa|La França Insomesa]] (amb lo [[Novèl Front Popular]]), arribèt primièir. == Candidaturas == Tre 2023, [[Isabelle Perrin|Isabelle Perrein]] indica que conduirà la lista "''Aimer Montpellier''" ("Aimar Montpelhièr")<ref>{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://www.midilibre.fr/2024/10/13/je-ne-suis-pas-virulente-je-suis-factuelle-seule-candidate-declaree-pour-2026-a-montpellier-isabelle-perrein-attaque-la-politique-du-maire-12252343.php}}</ref>{{,}}<ref>{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://www.herault-tribune.com/articles/montpellier-municipales-isabelle-perrein-souhaite-mettre-fin-a-un-clan-qui-emmerde-les-montpellierains/}}</ref>. Arriba a obtenir lo sosten dels [[Los Republicans (partit francés)|Republicans]] e de l'[[Union dels Democratas e Independents|UDI]]<ref>{{Ref-web|lenga=fr|autor=Yannick Povillon|url=https://www.midilibre.fr/2025/06/28/je-suis-un-roc-isabelle-perrein-assure-quelle-sera-tete-de-liste-et-avance-deja-un-programme-pour-les-municipales-a-montpellier-12790372.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=28 juin 2025}}.</ref>, que son de partits [[Conservatisme|conservators]], puèi lo del [[Movement Democrata|Modèm]]<ref>{{Ref-web|lenga=fr|autor=Cathy Soun|url=https://www.midilibre.fr/2025/10/05/elle-peut-faire-un-tres-bon-maire-de-montpellier-isabelle-perrein-obtient-le-soutien-du-modem-pour-les-municipales-12972817.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=5 octobre 2025}}.</ref>, un partit [[Liberalisme|liberal]]. En novembre de 2024, l'[[França Insomesa|insomesa]] Nathalie Oziol, deputada de la [[Circonscripcions legislativas|2da circonscripcion]], indica voler menar una lista<ref>{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://actu.fr/occitanie/montpellier_34172/montpellier-municipales-l-insoumise-nathalie-oziol-prete-a-mener-une-liste_61919224.html}}</ref>. De cap a l'impossibilitat de far ressortir un binòmi unic pendent doas amassadas generalas, lo movement local anóncia la nominacion d'un equipa de quatre caps de fila amb, en mai de Nathalie Oziol, Rhany Slimane, Livia Jampy e Antoine Bertrand<ref>{{Ref-web|lenga=fr|url=https://actu.fr/occitanie/montpellier_34172/montpellier-avec-quatre-chefs-de-file-la-france-insoumise-ne-se-prend-pas-encore-la-tete_62857092.html|site=actu.fr|consulté le=2025-08-12}}</ref>. Es fin finala la [[Assemblada Nacionala (França)|deputada]] Nathalie Oziol qu'es investida per [[França Insomesa|LFI]], partit politic eco-socialista, coma cap de lista<ref>{{Ref-web|lenga=fr|autor=Guy Trubuil|url=https://www.midilibre.fr/2025/10/01/la-deputee-nathalie-oziol-officiellement-designee-tete-de-liste-lfi-pour-les-municipales-a-montpellier-12964414.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=1 octobre 2025}}.</ref>. En abril de 2025, l'[[Los Verds (França)|ecologista]] Jean-Louis Roumégas, deputat de la [[Assemblada Nacionala (França)|1ra circonscripcion]], indica egalament que desira èsser al cap d'un lista amassant las fòrças d'esquèrra<ref>{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://www.midilibre.fr/2025/04/20/jean-louis-roumegas-pour-les-municipales-de-2026-je-suis-candidat-a-la-candidature-12647055.php}}</ref>. En intèrne en çò dels [[Los Verds (França)|Ecologistas]] montpelhierencs, doas linhas s'afrontan : s'aliar amb la lista del [[Michaël Delafosse|cònsol sortent]] o aver una candidatura independenta. Lo 23 de junh de 2025, los 302 militants decidisson a près de 69 % de s'aliar pas amb la lista [[Partit Socialista (França)|socialista]] tre lo primièr torn e de presentar una lista ecologista independenta al primièr torn<ref>{{Ref-web|autor=Yannick Povillon|url=https://www.midilibre.fr/2025/06/24/roumegas-et-mignacca-declarent-la-guerre-a-lunion-de-la-gauche-les-ecologistes-de-montpellier-ont-choisi-leur-strategie-pour-les-municipales-12782461.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=25/06/2025}}</ref>. Lo 7 de julhet, "L'Après" anóncia s'unir amb los Ecologistas<ref>{{Ref-web|lenga=fr|autor=Yannick Povillon|url=https://www.midilibre.fr/2025/07/07/nous-serons-en-tete-au-premier-tour-eelv-et-apres-34-unissent-leurs-forces-pour-battre-michael-delafosse-aux-municipales-a-montpellier-12811129.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=7 juillet 2025}}.</ref>, son rejonches fin agost per Generacion.s, partit creat per [[Benoît Hamon]]<ref>{{Ref-web|lenga=fr|url=https://actu.fr/occitanie/montpellier_34172/montpellier-municipales-jean-louis-roumegas-architecte-de-l-alternative-ecologiste-sociale-et-citoyenne_63097541.html|site=actu.fr|consulté le=2025-09-15}}</ref>. Lo 4 de setembre, desvèlan lor local novèl aital coma lo nom de lor lista : "Le Printemps montpelliérain" (La Prima montpelhierenca)<ref>{{Ref-web|lenga=fr|autor=Cathy Soun|url=https://www.midilibre.fr/2025/09/04/municipales-2026-a-montpellier-en-attendant-la-liste-les-ecologistes-devoilent-leur-nom-et-leurs-intentions-12910551.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=4 septembre 2025}}.</ref>. L'8 d'agost de 2025, Plaça publica, partit politic social-liberal, nomma Christophe Bourdin e Virgínia Borroladís coma caps de fila dins la prefectura erauresa<ref>{{Ref-web|lenga=fr|autor=Cathy Soun|url=https://www.midilibre.fr/2025/08/08/place-publique-designe-un-binome-pour-les-elections-municipales-a-montpellier-12867441.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=8 août 2025}}.</ref>. Lo 21 de setembre de 2025, l'elegit d'oposicion Serge Martin, qu'èra sus la lista de Mohed Altrad en 2020, se declara candidat<ref>{{Ref-web|lenga=fr|autor=Cathy Soun|url=https://www.midilibre.fr/2025/09/21/je-suis-candidat-aux-municipales-car-le-modele-actuel-est-a-bout-de-souffle-serge-martin-se-declare-candidat-aux-municipales-a-montpellier-12932035.php|site=[[Midi libre]]|consulté le=21 septembre 2025}}.</ref>. Lo 13 de novembre de 2025, lo partit politic d'esquèrra revolucionària ([[Marxisme|marxista]]) [[Revolucion permanenta (partit politic)|Revolucion permanenta]] anóncia presentar una lista menada per Max Muller<ref>{{Ref-web|lenga=fr|autor=Lucas Darin|url=https://www.revolutionpermanente.fr/Avec-Max-Muller-Revolution-Permanente-se-presente-pour-la-premiere-fois-aux-municipales-a|site=Révolution permanente|consulté le=13 novembre 2025}}.</ref> En decembre, [[Lucha Obrièra|Lucha obrièra]] investiguèt Morgane Lachiver, una ensenhaira, per portar lor lista. Lo 15 de genièr de 2026, es al torn de Mohed Altrad, òme d'afars e president del [[Montpellier Herault Rugby Club|Montpellier Hérault Rugbi]], d'anonciar tornar partir coma cap de lista. Lo partit Orizonts pòrta son sosten a sa candidatura. Un temps evocada coma candidata per menar la lista del partit presidencial [[Renaissença (partit politic)|Renaissença]], Patricia Mirallès rejonh fin finala l'òme d'afars. Aprèp çò adesion, lo partit anóncia fin finala que « ela o fa en son nom pròpri, aquò engatja pas Renaissença ». Lo 4 de febrièr, [[Rémi Gaillard]], [[Umor|umorista]], militant per la causa animala e ancian candidat en 2020, a desvelat sa candidatura sus la ret sociala X, abans d'o confirmar a Midi Libre. Lo 7 de febrièr, [[Philippe Saurel]], cònsol màger de 2014 a 2020, anóncia oficialament sa candidatura sus las rets socialas amb lo sosten del movement centrista Utils dont es lo cap de fila dins [[Departament d'Erau|Erau]]. Lo 27 de febrièr, l'endeman del limit de depaus de las listas e jorn de tiratge al sòrt de las listas per l'òrdre d'afichatge, doas novèlas listas fan lor aparicion : la lista ciutadana « la Municipalista » menada per Kadija Zbairi e la lista del Partit dels Trabalhaires amb Sylvie Trousselier en cap de la lista nommada « l'argent pels trabalhaires e pels servicis publics de la comuna, pas per la guèrra ! ». == Sondatges == === Primièr torn === [[Fichièr:Resultats dels sondatges per MTP (13-03-26).png|centrat|vinheta|Grafica pels resultats dels sondatges ]] ''<small>ED = Extrèma drecha.</small>'' ''<small>SA = Sens Afiliacion.</small>'' {| class="wikitable"style="text-align:center;font-size:90%;line-height:10px" |- ! rowspan="2" |Fònt ! rowspan="2" |Data de realizacion ! rowspan="2" |Escapolon !<small>Trousselier</small> !<small>Lachivier</small> !<small>Muller</small> !<small>Doulain</small> !<small>Oziol</small> !<small>Roumégas</small> !<small>Delafosse</small> !<small>Martin</small> !<small>Saurel</small> !<small>Guaillard</small> !<small>Altrad</small> !<small>Mirallès</small> !<small>Perrein</small> !<small>Jamet</small> !<small>Tsagalos</small> |- !style="background:#8B0000;line-height:02px;"|<small>PT</small><ref>"Partit dels Trabalhadors" es un partit francés d'esquèrra revolucionària. </ref> ! style="background:#8B0000;line-height:02px;"|[[Lucha Obrièra|<small>LO</small>]] ! style="background:#CC0000;line-height:02px;"|<small>[[Revolucion permanenta (partit politic)|RP]]</small> ! style="background:#FF6535;line-height:02px;"|<small>CC</small> ! style="background:#6A0DAD;line-height:02px;"|[[França Insomesa|<small>LFI</small>]] ! style="background:#7CFC00;line-height:02px;"|<small>[[Leis Ecologistas (LE)|LÉ]]</small> ! style="background:#FF8080;line-height:02px;"|<small>[[PS]] - [[Partit Comunista Francés|PCF]]</small> ! style="background:#FFC0CB;line-height:02px;"|<small>SDE</small> ! style="background:#FF8535;line-height:02px;"|<small>Utils</small> ! style="background:#D3D3D3;line-height:02px;"|<small>SA</small> ! style="background:#CCCCFF;line-height:02px;"|<small>[[Orizonts (Partit politic)|ORI]]</small> ! style="background:#FFD300;line-height:02px;"|[[Renaissença (partit politic)|<small>RE</small>]] ! style="background:#4B9CD3;line-height:02px;width=75"|<small>[[Los Republicans (partit francés)|LR]]</small> ! style="background:#002E63;line-height:02px;"|<small>[[RN]]</small> ! style="background:#4C516D;line-height:02px;"|<small>ED</small> |- | style="background:aquamarine"|[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/mars/10143-mun-montpellier-opinionway-x-10-mars.pdf OpinionWay] |2-7 de març de 2026 |{{formatnum:824}} |1 % |1 % |3 % |— |'''15 %''' |4 % | style="background:#FFBFBF;" |'''32 %''' |— |8 % |7 % |'''17 %''' |— |6 % |5 % |1 % |- | style="background:aquamarine" |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10090-mun-montpellier-opinionway-metropolitain-21-fevrier.pdf OpinionWay] |13-19 de febrièr de 2026 |808 |— |1 % |2 % |— |'''15 %''' |5 % | style="background:#FFBFBF;" |'''32 %''' |— |9 % |7 % |'''15 %''' |— |6 % |6 % |2 % |- |style="background:#FFCCCC"|[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10082-mun-montpellier-ifop-midi-libre-fevrier.pdf Ifop] |9-16 de febrièr de 2026 |702 |— |<1 % |1 % |— |'''16 %''' |4 % | style="background:#FFBFBF;" |'''35 %''' |— |9 % |'''10 %''' |9''' %''' |— |6 % |8 % |2 % |- | style="background:#D9FFF6;"|[http://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2025/decembre/10036-mun-montpellier-toluna-harris-interactive-midi-libre-18-decembre.pdf Harris] |5-15 de decembre de 2025 |{{formatnum:809}} |— |— |1 % |2 % |'''16 %''' |7 % | style="background:#FFBFBF;" |'''38 %''' |2 % |'''11 %''' |— |6 % |— |6 % | colspan="2" | '''11 %''' |- | style="background:#FFCCCC"|[https://web.archive.org/web/20251203182813/https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2025/novembre/10025-mun-montpellier-ifop-metropolitain-29-novembre.pdf Ifop] |14-24 de novembre de 2025 |{{formatnum:706}} |— |— |— |1 % |'''16 %''' |4 % | style="background:#FFBFBF;" |'''36 %''' |2% |13% |— |9% |2% |8% | colspan="2" |9% |} === Segond torn === {| class="wikitable centre" style="text-align:center;font-size:95%;line-height:10px" ! rowspan="3" scope="col" |Fònt ! rowspan="3" scope="col" |Data de realizacion ! rowspan="3" scope="col" |Escapolon |- !<small>Oziol</small> !<small>Delafosse</small> !<small>Saurel</small> !<small>Altrad</small> |- ! scope="col" width="75" style="background:#6A0DAD;"|[[França Insomesa|LFI]] ! scope="col" width="75" style="background:#FF8080;"|[[Partit Socialista (França)|PS]] ! scope="col" width="75" style="background:#FF8535;"|Utiles ! scope="col" width="75" style="background:#CCCCFF;"|[[Orizonts (Partit politic)|ORI]] |- |style="background:aquamarine" |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10090-mun-montpellier-opinionway-metropolitain-21-fevrier.pdf OpinionWay] |13-19 de febrièr de 2026 |808 |22 |style="background:#FFBFBF;"|'''45''' |— |33 |- | rowspan="2" style="background:#FFCCCC"|[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10082-mun-montpellier-ifop-midi-libre-fevrier.pdf Ifop] | rowspan="2" |9-16 de febrièr de 2026 | rowspan="2" |702 |21 |style="background:#FFBFBF;"|'''50''' |29 |— |- |22 |style="background:#FFBFBF;"|'''43''' |17 |18 |} == Resultats == {| class="wikitable centre" ! colspan="10" |<big><u>Resultats per las eleccions municipalas de 2026 a Montpelhièr</u></big> |- ! colspan="10" |[[Fichièr:Conselh Municipal Montpelhièr de 2026.svg|551x551px]] |- ! rowspan="2" |Candidat-a ! rowspan="2" scope="col" |Lista ! colspan="3" scope="col" |Primièr torn ! colspan="3" scope="col" |Segond torn ! colspan="2" scope="col" |Sètis |- ! scope="col" |Vòtes ! scope="col" |% !+/- ! scope="col" |Vòtes ! scope="col" |% !+/- ! scope="col" |CM ! scope="col" |CC |- |[[Michaël Delafosse]] |''Demain Montpellier'' | rowspan="2" |{{formatnum:29069}} | rowspan="2" style="text-align: right;" |'''33,41''' | rowspan="2" |<small>''<code>+16.75</code>''</small> | rowspan="2" |{{formatnum:38668}} | rowspan="2" style="text-align: right;" |'''50,13''' | rowspan="2" |<small>''<code>+2.91</code>''</small> | rowspan="2" style="text-align: center;" |53 | rowspan="2" style="text-align: center;" |39 |- | colspan="2" style="background:#FF8080;line-height:07px;"|<small>[[Partit Socialista (França)|PS]] - [[Partit Comunista Francés|PCF]] - [[Partit Radical d’Esquèrra|PRE]]</small> |- |Nathalie Oziol |''Faire mieux pour Montpellier'' | rowspan="2" style="text-align: right;" |{{formatnum:13 366}} | rowspan="2" style="text-align: right;" |'''15,36''' | rowspan="2" |<small>''<code>+6.13</code>''</small> | rowspan="2" style="text-align: right;" |{{formatnum:19 332}} | rowspan="2" style="text-align: right;" |25,06 | rowspan="2" |<small>''<code>Nòu</code>''</small> | rowspan="2" style="text-align: center;" |8 | rowspan="2" style="text-align: center;" |6 |- | colspan="2" style="background:#6A0DAD;line-height:07px;"|<small>[[França Insomesa|LFI]] - {{abr|CC|Cause commune}} - [[Leis Ecologistas (LE)|LÉ]]</small> |- |Mohed Altrad |''Montpellier notre fierté'' | rowspan="2" style="text-align: right;" |{{formatnum:9 837}} | rowspan="2" style="text-align: right;" |'''11,31''' | rowspan="2" |<small>''<code>-1.99</code>''</small> | rowspan="2" style="text-align: right;" |{{formatnum:19 137}} | rowspan="2" style="text-align: right;" |24,81 | rowspan="2" |<small>''<code>+6.69</code>''</small> | rowspan="2" style="text-align: center;" |8 | rowspan="2" style="text-align: center;" |6 |- | colspan="2" style="background:#CCCCFF;line-height:07px;"|<small>[[Orizonts (Partit politic)|ORI]]</small> |- |[[Philippe Saurel]] |''Montpellier Citoyenne'' | rowspan="2" style="text-align: right" |{{formatnum:7 712}} | rowspan="2" style="text-align: right" |8,86 | rowspan="2" |<small>''<code>-10.25</code>''</small> ! colspan="5" rowspan="20" | |- | colspan="2" style="background:#FF8535;line-height:07px;"|<small>Utils</small> |- |[[Rémi Gaillard]] |''Yes we clown'' | rowspan="2" style="text-align: right" |{{formatnum:7 145}} | rowspan="2" style="text-align: right" |8,21 | rowspan="2" |<small>''<code>-1.37</code>''</small> |- | colspan="2" style="background:#D3D3D3;line-height:07px;"|<small>SA</small> |- |Isabelle Perrein |''Aimer Montpellier'' | rowspan="2" style="text-align: right" |{{formatnum:6 524}} | rowspan="2" style="text-align: right" |7,50 | rowspan="2" |<small>''<code>+3.67</code>''</small> |- | colspan="2" style="background:#4B9CD3;line-height:07px;"|<small>SA - [[Los Republicans (partit francés)|LR]] - [[Movement Democrata|MoDem]] - [[Union dels Democratas e Independents|UDI]]</small> |- |France Jamet |''Libérer Montpellier !'' | rowspan="2" style="text-align: right" |{{formatnum:6 320}} | rowspan="2" style="text-align: right;" |7,26 | rowspan="2" |<small>''<code>+2.48</code>''</small> |- | colspan="2" style="background:#002E63;line-height:07px;"|<small>[[Rassemblament Nacional|RN]]</small> |- |Jean-Louis Roumégas |''Le Printemps montpelliérain'' | rowspan="2" style="text-align: right" |{{formatnum:4 105}} | rowspan="2" style="text-align: right" |4,72 | rowspan="2" |<small><code>''-2.7''</code></small> |- | colspan="2" style="background:#7CFC00;line-height:07px;"|[[Leis Ecologistas (LE)|<small>LÉ</small>]] |- |Max Muller |''Révolution permanente - Max Muller, la voix des travailleurs, de la jeunesse et des quartiers populaires'' | rowspan="2" style="text-align: right" |{{formatnum:1 220}} | rowspan="2" style="text-align: right" |1,40 | rowspan="2" |''<small><code>Nòu</code></small>'' |- | colspan="2" style="background:#CC0000;line-height:07px;"|[[Revolucion permanenta (partit politic)|<small>RP</small>]] |- |Thierry Tsagalos |''Union montpelliéraine'' | rowspan="2" style="text-align: right" |{{formatnum:969}} | rowspan="2" style="text-align: right;" |1,11 | rowspan="2" |''<small><code>Nòu</code></small>'' |- | colspan="2" style="background:#4C516D;line-height:07px;"|[[Rassemblament Nacional|<small>ED</small>]] |- |Morgane Lachiver |''Lutte ouvrière - Le camp des travailleurs'' | rowspan="2" style="text-align: right" |{{formatnum:426}} | rowspan="2" style="text-align: right;" |0,49 | rowspan="2" |<small><code>''-0.08''</code></small> |- | colspan="2" style="background:#8B0000;line-height:07px;"|[[Lucha Obrièra|<small>LO</small>]] |- | align="left" |Kadija Zbairi | align="left" |''La municipaliste'' | rowspan="2" style="text-align: right" |{{formatnum:177}} | rowspan="2" style="text-align: right;" |0,20 | rowspan="2" |<small><code>''Nòu''</code></small> |- | colspan="2" align="left" style="background:#D3D3D3;line-height:07px;"|<small>SA</small> |- | align="left" |Sylvie Trousselier | align="left" |''L'argent pour les travailleurs et les services publics de la commune, pas pour la guerre !'' | rowspan="2" style="text-align: right" |{{formatnum:133}} | rowspan="2" style="text-align: right;" |0,15 | rowspan="2" |<small><code>''+0.03''</code></small> |- | colspan="2" align="left" style="background:#8B0000;line-height:07px;"|<small>PT</small> |- | colspan="10" bgcolor="#696969" | |- ! colspan="2" |Vòtes valids | align="right" |{{formatnum:87003}} | colspan="2" align="right" |98.61 | align="right" |{{formatnum:77137}} | colspan="2" align="right" |96,16 | colspan="2" rowspan="3" bgcolor=" #F4F4F4" | |- ! colspan="2" |Vòtes blancs | align="right" |{{formatnum:696}} | colspan="2" align="right" |0,79 | align="right" |{{formatnum:2 000}} | colspan="2" align="right" |2,49 |- ! colspan="2" |Vòtes nuls | align="right" |{{formatnum:533}} | colspan="2" align="right" |0,60 | align="right" |{{formatnum:1 082}} | colspan="2" align="right" |1,35 |- style="font-weight:bold;" ! colspan="2" |'''Total''' | align="right" |{{formatnum:88 232 }} | colspan="2" align="right" |100 | align="right" |{{formatnum:80 219}} | colspan="2" align="right" |100 | align="center" |69 | align="center" |51 |- ! colspan="2" |Abstencion | align="right" |{{formatnum:86 736}} | colspan="2" align="right" |49,57 | align="right" |{{formatnum:94 797}} | colspan="2" align="right" |54,16 | colspan="2" rowspan="2" bgcolor="#F4F4F4" | |- ! colspan="2" |Inscriches / participacion | align="right" |{{formatnum:174 968}} | colspan="2" align="right" |50,43 | align="right" |{{formatnum:175 016}} | colspan="2" align="right" |45,84 |} ''<small>- SA : Sens Affiliacion</small>'' ''<small>- EDV : Esquèrra (divèrs)</small>'' == Nòtas e referéncias == <references /> pj1vjb4l8o1hnkiayxx6xqgesrqvwhv 0 200765 2497834 2497709 2026-04-10T15:05:00Z Bertault34 59124 2497834 wikitext text/x-wiki Las [[Eleccions municipalas francesas de 2026|eleccions municipalas de 2026]] a [[Tolosa]] auràn luòc los 15 e 22 de març de 2026. Miran al renovelament del conselh municipal e del conselh metropolitan de [[Tolosa Metropòli]]. == Contèxte == === Darrièr escrutin === Las eleccions municipalas de 2020 son estadas marcadas per una abstencion massisa a causa de la [[pandemia de Covid-19]], la participacion pendent lo 1èr torn s'essent afondrada de 52 % en 2014 a 37 % en 2020. Localament, la lista menada pel [[Los Republicans (partit francés)|republican]] [[Joan Luc Modenc|Jean-Luc Moudenc]], candidat a sa pròpria succession e sostengut per la [[Renaissença (partit politic)|Republica en Marcha]], capita a se mantenir al [[Cònsol màger|cap de la vila]] e obten 53 sètis, siá aitant que pendent la mandature precedenta. Las listas d'esquèrra partisson inicialament devesidas ; pasmens al segond torn las tres listas, [[Euròpa Ecologia Los Verds|Euròpa Ecologia - Los Verds]] - [[França Insomesa|La França Insosmesa]], [[Partit Socialista (França)|Partit Socialista]] - [[Partit Comunista Francés|Partit comunista]], fusionan e obtenon los 16 sètis restants, çò que la lista PS-PCF aviá capitat a far sola en 2014.   == Candidaturas == Tre l'11 d'abril de 2023, [[Joan Luc Modenc|Joan-Luc Modenc]], [[cònsol màger]] divèrs drecha de la [[Tolosa|vila]], indica que sollicitarà un tresen mandat consecutiu en 2026<ref>{{Ref-publicacion|lenga=fr}}.</ref> e comença oficialament sa campanha lo 28 de junh de 2025<ref>{{Ref-publicacion|lenga=fr}}.</ref>. Lo 29 de julhet de 2025, recep lo sosten dels Republicans aital coma d'UDI<ref>{{Ref-publicacion|lenga=fr}}.</ref>, puèi lo del Partit radical lo 1èr d'agost<ref>{{Ref-web|lenga=fr|autor=Margot Venier|sit=[[L'Opinion (quotidien français)|L'Opinion]]|consulté le=1 août 2025}}.</ref>. Lo 2 d'octobre, es Renaissença qu'anóncia sostenir lo cònsol màger sortent<ref>{{Ref-web|lenga=fr|autor=La Rédaction|sit=[[CNews]]|consulté le=3 octobre 2025}}.</ref>, seguit pel Modèm l'endeman<ref>{{Ref-web|lenga=fr|autor=Margot Venier|sit=L'Opinion Indépendante|consulté le=3 octobre 2025}}.</ref>. En febrièr de 2025, Richard Mébaoudj, representant de l'associacion « 60 milions de pedons », indica que serà al cap de la lista « Tolosa a pè e amassa »<ref>{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://www.ladepeche.fr/2025/02/12/municipales-2026-a-toulouse-il-y-aura-une-liste-representant-les-pietons-12505961.php}}.</ref>{{,}}<ref>{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://www.leparisien.fr/en-region/il-faut-davantage-verbaliser-les-cyclistes-a-toulouse-des-pietons-preparent-les-municipales-et-veulent-faire-des-elus-en-france-03-03-2025-DMRIMIPDLZEOPKWR5HWKWWYWQE.php}}.</ref>. Lo 10 de genièr de 2026, aqueste renóncia a se presentar, avent pas capitat a constituïr una lista complèta<ref>{{Ref-web|autor=Guillaume Laurens|lenga=fr|url=https://actu.fr/occitanie/toulouse_31555/municipales-2026-a-toulouse-nous-renoncons-a-notre-candidature-de-temoignage-annonce-la-liste-pietonne_63678571.html|site=[[actu.fr]]|consulté le=10 janvier 2026}}.</ref>. Lo 7 de febrièr, François Piquemal, deputat [[França Insomesa|insosmés]] de la [[Circonscripcions legislativas|4na circonscripcion]], lança a son torn sa campanha<ref>{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://www.ladepeche.fr/2025/02/07/municipales-2026-a-toulouse-francois-piquemal-lfi-a-lance-sa-campagne-12498663.php}}.</ref>. Es rejonch a la mitat de novembre pel [[Novèl Partit Anticapitalista|NPA]]<ref>{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://lopinion.com/articles/politique/31164_municipales-2026-toulouse-npa-moudenc-capitole-soutien-francois-piquemal}}</ref> puèi fin novembre pels dissidents [[Leis Ecologistas (LE)|ecologistas]]<ref>{{Ref-web|lenga=fr|url=https://www.ladepeche.fr/2025/11/30/municipales-2026-a-toulouse-dissidence-chez-les-ecologistes-des-militants-decident-de-rejoindre-francois-piquemal-lfi-13082360.php|site=ladepeche.fr|consulté le=2025-12-01}}</ref>, e en decembre pels dissidents de l'Archipel citoyen, qu'es una de las pichonas organizacions qu'an rejonch lo [[PS]]<ref>{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://lopinion.com/articles/politique/31374_municipales-2026-archipel-citoyen-liste-demain-toulouse}}</ref>. Una setmana mai tard, lo 14 de febrièr, Nadia Pelahiga, vicepresidenta del [[Conselh regional d'Occitània|conselh regional]] e candidata cap de lista [[Partit Socialista (França)|socialista]] pendent las eleccions de 2020, se declara egalament candidata, mas sens recebre lo sosten de partits politics<ref>{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://france3-regions.franceinfo.fr/occitanie/haute-garonne/toulouse/municipales-2026-a-toulouse-nadia-pellefigue-annonce-sa-candidature-3108409.html}}.</ref>. Lo 21 de julhet, lo conselhièr municipal e metropolitan e primièr secretari federal del [[Partit Socialista (França)|Partit Socialista]] de Nauta Garona, François Briançon se declara candidat a la maison comuna<ref>{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://www.lemonde.fr/politique/article/2025/07/21/municipales-2026-a-toulouse-francois-briancon-veut-reprendre-les-cles-du-capitole-avec-la-famille-socialiste-et-toute-la-gauche_6622795_823448.html}}.</ref>. Lo 1èr decembre, es designat candidat d'union, regropant son pròpri partit, aital coma [[Leis Ecologistas (LE)|los Ecologistas]], lo [[Partit Comunista Francés|Partit Comunista]], e d'autres grops o organizacions politicas mai pichonas<ref>{{Ref-web|autor=Bénédicte Dupont|url=https://www.francebleu.fr/infos/politique/municipales-a-toulouse-semaine-decisive-avec-la-designation-d-au-moins-deux-nouvelles-tetes-de-liste-1167223|site=[[francebleu.fr]]|consulté le=2 décembre 2025}}.</ref>. Lo 22 de genièr de 2026, lo [[Partit Occitan]] anóncian portar lors sostens a sa candidatura<ref name="Gustin_Fougerolles">{{Ref-web|lenga=fr|autor=Guillaume Laurens|url=https://actu.fr/occitanie/toulouse_31555/municipales-2026-deux-nouveaux-partis-dont-celui-de-francois-ruffin-soutiennent-francois-briancon-ps_63737530.html|site=[[actu.fr]]-actuToulouse|consulté le=23 janvier 2026}}.</ref>. Lo 31 d'agost, lo partit Reconquista investiguèt Arthur Cottrel al cap de la lista « A la Reconquista! de Tolosa » per las municipalas de 2026<ref>{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://www.ladepeche.fr/2025/08/31/municipales-2026-a-toulouse-eric-zemmour-a-choisi-son-candidat-12898212.php}}.</ref>{{,}}<ref>{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://www.lejournaltoulousain.fr/occitanie/haute-garonne/toulouse/municipales-2026-toulouse-voici-candidat-investi-reconquete-334923/}}.</ref>. Lo 1èr octobre, lo collectiu ciutadan « Novèl Air », sostengut pel partit Equinòcci, anóncia presentar una lista per las municipalas 2026, sens precisar que ne serà lo cap de lista<ref>{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://actu.fr/occitanie/toulouse_31555/municipales-2026-a-toulouse-nouvel-air-le-collectif-qui-veut-mettre-les-grands-axes-a-sens-unique_63243990.html}}.</ref>{{,}}<ref>{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://france3-regions.franceinfo.fr/occitanie/haute-garonne/toulouse/on-n-est-ni-de-droite-ni-de-gauche-on-est-pragmatique-nouvel-air-un-nouveau-collectif-citoyen-pret-a-s-engager-dans-la-bataille-des-municipales-3226016.html}}.</ref>{{,}}<ref>{{Ref-publicacion|lenga=fr|url=https://www.ladepeche.fr/2025/10/02/stop-aux-velos-sur-les-digues-la-liste-nouvel-air-entre-en-campagne-a-toulouse-12965173.php}}.</ref>. En Novembre de 2025, lo [[Rassemblament Nacional]] prevei de presentar una lista sens precisar que ne serà al cap<ref>{{Ref-web|autor=Bénédicte Dupont|consulté le=7 novembre 2025|site=[[francebleu.fr]]}}.</ref>. Lo 14 de decembre, lo [[Parlament Europèu|deputat europèu]] Julien Leonardelli se declara candidat dins una video postada sus las rets socialas<ref>{{Ref-web|autor=|consulté le=14 décembre 2025|site=[[ladepeche.fr]]}}.</ref>. Lo 11 de novembre, [[Revolucion permanenta (partit politic)|Revolucion Permanenta]] s'engatja dins las eleccions amb per cap de lista Vanessa Pedinotti<ref>{{Ref-web|lenga=fr|url=https://www.ladepeche.fr/2025/11/11/municipales-a-toulouse-revolution-permanente-entre-dans-la-bataille-avec-une-candidature-radicale-13046007.php|site=ladepeche.fr|consulté le=2025-11-14}}.</ref>. Lo 14 de novembre, Pierre Pezzin se declara candidat sens affiliacion/partit politic<ref name="Municipales 2026 à Toulouse : changer le nom de la ville, supprimer les horodateurs… Le programme d’un candidat indépendant à « Tolosa »">{{Ref-web|lenga=fr-FR|nom=à 14h24|url=https://www.leparisien.fr/elections/municipales/municipales-2026-a-toulouse-changer-le-nom-de-la-ville-supprimer-les-horodateurs-le-programme-dun-candidat-independant-a-tolosa-14-11-2025-YFXEGR4EYRGRDAXZTNSUAZJ5A4.php|site=leparisien.fr|consulté le=2025-11-16}}</ref>. En decembre, [[Lucha Obrièra|Lucha obrièra]] indica que lo partit presentarà una lista que, coma en 2020, serà menada per Malena Adrada.<ref name=":0">{{Ref-web|lenga=fr|autor=Guillaume Laurens|url=https://actu.fr/occitanie/toulouse_31555/municipales-2026-lutte-ouvriere-aura-sa-liste-a-toulouse-et-dans-cinq-autres-communes-de-haute-garonne_63554993.html|site=[[actu.fr]]|consulté le=27 décembre 2025}}</ref> Lo 11 de decembre, lo [[Nòu Partit Anticapitalista|NPA]] presenta sa lista « Tolosa obrièra & revolutionària », menada per son còp de lista Guillaume Scali, qu'es un obrièr <ref>{{Ref-web|lenga=fr|url=https://actu.fr/occitanie/toulouse_31555/municipales-2026-a-toulouse-un-airbusien-prend-les-commandes-d-une-liste-revolutionnaire_63555047.html|site=actu.fr|consulté le=2026-01-06}}</ref>. == Sondatges == === Primièir torn === {| class="wikitable centre" style="text-align:center;font-size:95%;line-height:14px" ! rowspan="3" scope="col" |Fònt ! rowspan="3" scope="col" |Datas de realizacion ! rowspan="3" scope="col" |Escapolon ! scope="col" width="75" |[[Lucha Obrièra|LO]] ! scope="col" width="75" |[[Nòu Partit Anticapitalista|NPA-R]] ! scope="col" width="75" |[[Revolucion permanenta (partit politic)|RP]] ! scope="col" width="75" |[[França Insomesa|LFI]] ! scope="col" width="75" |[[Leis Ecologistas (LE)|LÉ]] ! scope="col" width="75" |[[Partit Socialista (França)|PS]] - [[Partit Comunista Francés|PCF]] ! scope="col" width="75" |EQX ! scope="col" width="75" |[[Los Republicans (partit francés)|LR]] - [[Renaissença (partit politic)|RE]] - [[Union dels Democratas e Independents|UDI]] - [[Movement Democrata|MoDem]] ! scope="col" width="75" |[[Rassemblament Nacional|RN]] ! scope="col" width="75" |REC ! rowspan="2" scope="col" width="75" |Autres |- ! scope="col" |<small>Adrada</small> ! scope="col" |<small>Scali</small> ! scope="col" |<small>Pedinotti</small> ! scope="col" |<small>Piquemal</small> ! colspan="2" scope="col" |<small>Briançon</small> ! scope="col" |<small>Meilhac / Allorant</small> ! scope="col" |<small>[[Joan Luc Modenc|Modenc]]</small> ! scope="col" |<small>Leonardelli</small> ! scope="col" |<small>Cottrel</small> |- | style="background:#8B0000| | style="background:#8B0000| | style="background:#CC0000| | style="background:#6A0DAD| | colspan="2" style="background:#FF8080| | style="background:#7CFC00| | style="background:#4B9CD3| | style="background:#002E63| | style="background:#4C516D| | style="background:#D3D3D3| |- |style="background:#D9FFF6;" |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/mars/10134-mun-toulouse-cluster-17-la-depeche-9-mars.pdf Cluster17] |4-6 de març de 2026 |590 |1 |0,5 |1 |'''23''' | colspan="2" |'''30''' |3 |style="background:#CCCCFF |'''33''' |6 |2,5 |<0,5 |- | style="background:#FFCCCC"|[http://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10084-mun-toulouse-ifop-sud-radio-la-depeche-19-fevrier.pdf Ifop] |9-18 de febrièr de 2026 |602 |<0,5 |0,5 |2 |'''23''' | colspan="2" |'''30''' |3 | style="background:#CCCCFF |'''33''' |7 |1,5 |<0,5 |- | style="background:#D9FFF6;" |[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10071-mun-toulouse-cluster-17-politico-9-fevrier.pdf Cluster17] |2-5 de febrièr de 2026 |401 |0,5 |1 |0,5 |'''19''' | colspan="2" |'''32''' |1 | style="background:#CCCCFF |'''34''' |8 |4 |<0,5 |- | rowspan="2" style="background:#D9FFF6;" |[http://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2025/novembre/10013-mun-toulouse-cluster-17-la-depeche-13-novembre.pdf Cluster17] | rowspan="2" |6-10 de novembre de 2025 | rowspan="2" |765 |1 |— |— |'''23''' | colspan="2" |'''30''' |— | style="background:#CCCCFF |'''33''' |'''10''' |3 |— |- |1 |— |— |'''20''' |'''12'''<br /><br /><small>Godec</small> |'''21''' |— | style="background:#CCCCFF |'''33''' |'''10''' |3 |— |} <small>''N.B.'' :</small> * <small>''en gras sus fons colorat : lo candidat arribat en cap del sondatge ;''</small> * <small>''en gras sus fons blanc los candidats qualificats al segond torn dins lo sondatge.''</small> === Segond torn === {| class="wikitable centre" style="text-align:center;font-size:95%;line-height:14px" ! rowspan="3" scope="col" |Fònt ! rowspan="3" scope="col" |Datas de realizacion ! rowspan="3" scope="col" |Escapolon ! scope="col" width="75" |[[França Insomesa|LFI]] ! scope="col" width="75" |[[Partit Socialista (França)|PS]] - [[Leis Ecologistas (LE)|LÉ]] - [[Partit Comunista Francés|PCF]] ! scope="col" width="75" |[[Los Republicans (partit francés)|LR]] - [[Renaissença (partit politic)|RE]] - [[Union dels Democratas e Independents|UDI]] - [[Movement Democrata|MoDem]] ! scope="col" width="75" |[[Rassemblament Nacional|RN]] |- ! scope="col" |<small>Piquemal</small> ! scope="col" |<small>Briançon</small> ! scope="col" |<small>[[Joan Luc Modenc|Modenc]]</small> ! scope="col" |<small>Leonardelli</small> |- | style="background:#6A0DAD| | style="background:#FF8080| | style="background:#4B9CD3| | style="background:#002E63| |- |style="background:#FFCCCC"|[https://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/mars/10156-mun-toulouse-ifop-sud-radio-19-mars.pdf Ifop] |17-19 de març de 2026 |706 | colspan="2" |49 <small>Piquemal</small> |style="background:#CCCCFF|'''51''' |— |- | rowspan="3" style="background:#FFCCCC"|[http://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2026/fevrier/10084-mun-toulouse-ifop-sud-radio-la-depeche-19-fevrier.pdf Ifop] | rowspan="3" |9-18 de febrièr de 2025 | rowspan="3" |602 | colspan="2" style="background:#FFBFBF;"|'''53'''<br /><br /><small>Briançon</small> |47 |— |- |24 |35 | style="background:#CCCCFF |'''41''' |— |- |23 |34 | style="background:#CCCCFF|'''37''' |6 |- | rowspan="3" style="background:#D9FFF6;" |[http://www.commission-des-sondages.fr/notices/files/notices/2025/novembre/10013-mun-toulouse-cluster-17-la-depeche-13-novembre.pdf Cluster17] | rowspan="3" |6-10 de novembre de 2025 | rowspan="3" |765 | colspan="2" style="background:#FFBFBF;"|'''53'''<br /><br /><small>Briançon</small> |47 |— |- |25 |31 | style="background:#CCCCFF|'''44''' |— |- |24 |30 | style="background:#CCCCFF |'''35''' |11 |} == Resultats == {| class="wikitable centre" ! colspan="10" |<big><u>Resultats per las eleccions municipalas de 2026 a</u></big> <big><u>Tolosa</u></big> |- ! colspan="10" |[[Fichièr:Conselh Municipal Tolosa de 2026.svg|sens_quadre|490x490px]] |- ! rowspan="2" |Candidat-a ! rowspan="2" scope="col" |Lista ! colspan="3" scope="col" |Primièr torn ! colspan="3" scope="col" |Segond torn ! colspan="2" scope="col" |Sètis |- ! scope="col" |Vòtes ! scope="col" |% !+/- ! scope="col" |Vòtes ! scope="col" |% !+/- ! scope="col" |CM ! scope="col" |CC |- |[[Joan Luc Modenc]] |''Avec Jean-Luc Moudenc, protégeons l'avenir de Toulouse'' | rowspan="2" |{{formatnum:58462}} | rowspan="2" style="text-align: right;" |'''37,23''' | rowspan="2" |<small>''<code>+1.04</code>''</small> | rowspan="2" |{{formatnum:92152}} | rowspan="2" style="text-align: right;" |'''53,87''' | rowspan="2" |<small>''<code>+</code>''</small><small>''<code>1.89</code>''</small> | rowspan="2" style="text-align: center;" |53 | rowspan="2" style="text-align: center;" |50 |- | colspan="2" style="background:#4B9CD3;line-height:07px;" |<small>[[Los Republicans (partit francés)|LR]] - [[Union dels Democratas e Independents|UDI]] - [[Orizonts (Partit politic)|ORI]]</small> |- |François Piquemal |''Demain Toulouse à gauche et écologiste'' | rowspan="2" |{{formatnum:43274}} | rowspan="2" |'''27,56''' | rowspan="2" |<small>''<code>Nòu</code>''</small> | rowspan="4" |{{formatnum:78925}} | rowspan="4" |46,13 | rowspan="4" |<small>''<code>-1.97</code>''</small> | rowspan="4" |16 | rowspan="4" |15 |- | colspan="2" style="background:#6A0DAD;line-height:07px;" |<small>[[França Insomesa|LFI]] - [[Nòu Partit Anticapitalista|NPA-A]]</small> |- |François Briançon |''Vivre mieux La gauche unie, écologiste, citoyenne et solidaire'' | rowspan="2" |{{formatnum:39245}} | rowspan="2" |'''24,99''' | rowspan="2" |<small>''<code>+6.46</code>''</small> |- | colspan="2" style="background:#FF8080;line-height:07px;"|<small>[[Partit Socialista (França)|PS]] - [[Leis Ecologistas (LE)|LE]] - [[Partit Occitan|PO]]</small> |- |Julien Leonardelli |''Le bon sens toulousain'' | rowspan="2" |{{formatnum:8447}} | rowspan="2" |5,38 | rowspan="2" |<small>''<code>+1.07</code>''</small> ! colspan="5" rowspan="14" | |- | colspan="2" style="background:#002E63;line-height:07px;"|<small>[[Rassemblament Nacional|RN]]</small> |- |Lambert Meilhac |''Nouvel air'' | rowspan="2" |{{formatnum:2648}} | rowspan="2" |1,69 | rowspan="2" |<small>''<code>Nòu</code>''</small> |- | colspan="2" style="background:#7CFC00;line-height:07px;"|<small>NA - Equinoxe</small> |- |Arthur Cottrel |''À la reconquête ! de Toulouse'' | rowspan="2" |{{formatnum:1953}} | rowspan="2" |1,24 | rowspan="2" |<small>''<code>Nòu</code>''</small> |- | colspan="2" style="background:#4C516D;line-height:07px;"|<small>RC</small> |- |Vanessa Pedinotti |''Une travailleuse au Capitole'' | rowspan="2" |{{formatnum:1611}} | rowspan="2" |1,03 | rowspan="2" |<small>''<code>Nòu</code>''</small> |- | colspan="2" style="background:#CC0000;line-height:07px;"|[[Revolucion permanenta (partit politic)|<small>RP</small>]] |- |Malena Adrada |''Lutte ouvrière - Le camp des travailleurs'' | rowspan="2" |653 | rowspan="2" |0,42 | rowspan="2" |<small><code>''-0.04''</code></small> |- | colspan="2" style="background:#8B0000;line-height:07px;"|[[Lucha Obrièra|<small>LO</small>]] |- |Guillaume Scali |''NPA Révolutionnaires - Toulouse ouvrière et révolutionnaire'' | rowspan="2" |438 | rowspan="2" |0,28 | rowspan="2" |''<small><code>-1.24</code></small>'' |- | colspan="2" style="background:#8B0000;line-height:07px;"|[[Nòu Partit Anticapitalista|<small>NPA-R</small>]] |- |Julian Menendez |''Toulouse pour les jeunes, les travailleurs et les services publics, contre les budgets de guerre'' | rowspan="2" |290 | rowspan="2" |0,18 | rowspan="2" |''<small><code>-0.04</code></small>'' |- | colspan="2" style="background:#8B0000;line-height:07px;"|<small>PT</small> |- | colspan="10" bgcolor="#696969" | |- ! colspan="2" align="left" |Vòtes valids | align="right" |{{formatnum:157021}} | colspan="2" align="right" |98,77 | align="right" |{{formatnum:171077}} | colspan="2" align="right" |97,20 ! colspan="2" rowspan="3" align="left" | |- ! colspan="2" align="left" |Vòtes blancs | align="right" |{{formatnum:1221}} | colspan="2" align="right" |0,77 | align="right" |{{formatnum:3397}} | colspan="2" align="right" |1,93 |- ! colspan="2" align="left" |Vòtes nuls | align="right" |735 | colspan="2" align="right" |0,46 | align="right" |{{formatnum:1525}} | colspan="2" align="right" |0,87 |- ! colspan="2" align="left" |'''Total''' | align="right" |'''{{formatnum:158977}}''' | colspan="2" align="right" |'''100''' | align="right" |'''{{formatnum:175999}}''' | colspan="2" align="right" |'''100''' | align="center" |'''69''' | align="center" |'''65''' |- ! colspan="2" align="left" |Abstencion | align="right" |{{formatnum:122798}} | colspan="2" align="right" |43,58 | align="right" |{{formatnum:105708}} | colspan="2" align="right" |37,52 ! colspan="2" rowspan="2" align="left" | |- ! colspan="2" align="left" |Inscriches / participacion | align="right" |{{formatnum:281775}} | colspan="2" align="right" |56,42 | align="right" |{{formatnum:281707}} | colspan="2" align="right" |62,48 |} == Nòtas e Referèncias == === Nòtas === === Referèncias === {{Referéncias}} == Articles connèxes == * [[Eleccions municipalas de 2026 a Montpelhèr|Eleccions municipalas de 2026 a Montpelhièr]] * [[Eleccions municipalas de 2026 a Marselha]] * [[Lista dels cònsols de Tolosa]] [[Categoria:Articles amb traduccions sense revisar]] 8avyvez69l4dopkjbir5nreeyogr1fl 0 200968 2497833 2026-04-10T15:02:08Z Marcosigm 60059 Crèa en tradusissent la pagina « [[:ca:Special:Redirect/revision/37056065|Llengües de San Marino]] » 2497833 wikitext text/x-wiki  Er [[Italian|italiano]] ei era unica lengua oficiau de [[Sant Marin]].<ref>{{Ref-web|títol=San Marino è|url=https://www.gov.sm/articoli/San-Marino-%C3%A8/San-Marino-%C3%A8.html|editor=Repubblica di San Marino|consulta=28 August 2020}}</ref> Er usatge dera varietat sanmarinesa deth [[Emilian-romanhòu|Romanhòu]] ei mès comun entre es persones granes. Era conservacion a un estat critic e s'estime que podiere extinguir cap ath 2040.<ref>{{Ref-publicacion|nom=Simona|article=Sammarinese, the Endangered Language of the Republic of San Marino: A Preliminary Study of Documentation and Description. Dialectologia et Geolinguistica. 26. 57-95.|url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/dialect-2018-0004/html|data=2018}}</ref> [[Fichièr:Mappa_linguistica_Romagna.jpg|esquèrra|vinheta|Mapa lingüistic dera [[Emília-Romanha|Romanha]], eth Romanhòu ei marcat en iranja.]] == Referéncias == {{Referéncias}} mv3etsr3m95phj8044l9j2185xt1b9j 0 200969 2497863 2026-04-11T08:47:14Z Nicolas Eynaud 6858 Creacion de la pagina amb « {{Dialècte Vivaroaupenc}} '''Mutapa''' o '''Monomotapa''' es un reiaume [[Bantos|banto]] que dominèc la region dau [[Zimbabwe]] entre los segles XIV e XVII. Se formèc durant la prumiera mitat dau segle XV a partir de la [[civilizacion]] dau [[Grand Zimbabwe]]. Lo reiaume se formèc principalament durant los rèines de [[Nyatsimba Mutota]] (v. [[1400]]-[[1450]]) e de [[Matope]] (v. [[1450]]-[[1480]]) que menèron una politica expansionista en direccion da... » 2497863 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} '''Mutapa''' o '''Monomotapa''' es un reiaume [[Bantos|banto]] que dominèc la region dau [[Zimbabwe]] entre los segles XIV e XVII. Se formèc durant la prumiera mitat dau segle XV a partir de la [[civilizacion]] dau [[Grand Zimbabwe]]. Lo reiaume se formèc principalament durant los rèines de [[Nyatsimba Mutota]] (v. [[1400]]-[[1450]]) e de [[Matope]] (v. [[1450]]-[[1480]]) que menèron una politica expansionista en direccion dau [[Zimbabwe]], dau [[Moçambic]] e dau [[Bostwana]] actuaus. Aquò permetèc au reiaume de prendre lo contraròtle dau comerci de l'[[aur]], de l'[[evòri]] e dels [[esclavatge|esclaus]] entre las regions centralas d'[[Africa]] e las ciutats [[swahili|swahilis]] establia long dau [[litorau]] de l'[[ocean Indian]]. Aquò fornissèc las ressorsas necessàrias a l'organizacion d'una [[monarchia]] centraa sus la figura sacraa dau sobeiran. Pasmens, en [[1498]], l'arribaa dels [[Portugal|Portugués]] transformèc los equilibris [[politica|politics]] e [[economia|economics]] de la region e de guerras civilas afeblissèron pauc a cha pauc lo reiaume. Aquò menèc a l'establiment d'un [[protectorat]] portugués en [[1629]]. La perseguia de las guerras internas agravèron la crisi e Mutapa se fragmentèc lentament dins lo corrent dels segles XVII e XVIII. == Ligams internes == * [[Grand Zimbabwe]]. == Bibliografia == * '''[[anglés|(en)]]''' Roland Oliver e Anthony Atmore, ''Medieval Africa 1250–1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1975, 738 p. * '''[[anglés|(en)]]''' John Stewart, ''African States and Rulers'', Jefferson, McFarland & Company, Inc., 1989, 395 p. == Nòtas e referéncias == <references/> 9wo3tbsuwmxp9elyo78pr2ik7l2nwil 2497864 2497863 2026-04-11T08:47:29Z Nicolas Eynaud 6858 2497864 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} '''Mutapa''' o '''Monomotapa''' es un reiaume [[Bantos|banto]] que dominèc la region de [[Zimbabwe]] entre los segles XIV e XVII. Se formèc durant la prumiera mitat dau segle XV a partir de la [[civilizacion]] dau [[Grand Zimbabwe]]. Lo reiaume se formèc principalament durant los rèines de [[Nyatsimba Mutota]] (v. [[1400]]-[[1450]]) e de [[Matope]] (v. [[1450]]-[[1480]]) que menèron una politica expansionista en direccion dau [[Zimbabwe]], dau [[Moçambic]] e dau [[Bostwana]] actuaus. Aquò permetèc au reiaume de prendre lo contraròtle dau comerci de l'[[aur]], de l'[[evòri]] e dels [[esclavatge|esclaus]] entre las regions centralas d'[[Africa]] e las ciutats [[swahili|swahilis]] establia long dau [[litorau]] de l'[[ocean Indian]]. Aquò fornissèc las ressorsas necessàrias a l'organizacion d'una [[monarchia]] centraa sus la figura sacraa dau sobeiran. Pasmens, en [[1498]], l'arribaa dels [[Portugal|Portugués]] transformèc los equilibris [[politica|politics]] e [[economia|economics]] de la region e de guerras civilas afeblissèron pauc a cha pauc lo reiaume. Aquò menèc a l'establiment d'un [[protectorat]] portugués en [[1629]]. La perseguia de las guerras internas agravèron la crisi e Mutapa se fragmentèc lentament dins lo corrent dels segles XVII e XVIII. == Ligams internes == * [[Grand Zimbabwe]]. == Bibliografia == * '''[[anglés|(en)]]''' Roland Oliver e Anthony Atmore, ''Medieval Africa 1250–1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1975, 738 p. * '''[[anglés|(en)]]''' John Stewart, ''African States and Rulers'', Jefferson, McFarland & Company, Inc., 1989, 395 p. == Nòtas e referéncias == <references/> nya2zxyq5jaqoz0zbvuq7y1tkbu9ap3 2497865 2497864 2026-04-11T08:48:42Z Nicolas Eynaud 6858 2497865 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} '''Mutapa''' o '''Monomotapa''' es un reiaume [[Bantos|banto]] que dominèc la region de [[Zimbabwe]] entre los segles XIV e XVII. Se formèc durant la prumiera mitat dau segle XV a partir de la [[civilizacion]] dau [[Grand Zimbabwe]]. Lo reiaume se formèc principalament durant los rèines de [[Nyatsimba Mutota]] (v. [[1400]]-[[1450]]) e de [[Matope]] (v. [[1450]]-[[1480]]) que menèron una politica expansionista en direccion dau [[Zimbabwe]], dau [[Moçambic]] e dau [[Bostwana]] actuaus. Aquò permetèc au reiaume de prendre lo contraròtle dau comerci de l'[[aur]], de l'[[evòri]] e dels [[esclavatge|esclaus]] entre las regions centralas d'[[Africa]] e las ciutats [[swahili|swahilis]] establia long dau [[litorau]] de l'[[ocean Indian]]. Aquò fornissèc las ressorsas necessàrias a l'organizacion d'una [[monarchia]] centraa sus la figura sacraa dau sobeiran. Pasmens, en [[1498]], l'arribaa dels [[Portugal|Portugués]] transformèc los equilibris [[politica|politics]] e [[economia|economics]] de la region e de guerras civilas afeblissèron pauc a cha pauc lo reiaume. Aquò l'empachèc de s'opausar a l'expansion dau reiaume de [[Rozwi]] e menèc a l'establiment d'un [[protectorat]] portugués en [[1629]]. La perseguia de las guerras internas agravèron la crisi e Mutapa se fragmentèc lentament dins lo corrent dels segles XVII e XVIII. == Ligams internes == * [[Grand Zimbabwe]]. == Bibliografia == * '''[[anglés|(en)]]''' Roland Oliver e Anthony Atmore, ''Medieval Africa 1250–1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1975, 738 p. * '''[[anglés|(en)]]''' John Stewart, ''African States and Rulers'', Jefferson, McFarland & Company, Inc., 1989, 395 p. == Nòtas e referéncias == <references/> 9c87anvcz19phry5horvjjtphivf0q0 0 200970 2497867 2026-04-11T09:28:26Z Raymond Trencavel 26125 Creacion de la pagina amb « '''Womack & Womack''' èra un duò de [[Pop (musica)|musica pop]], [[Soul|soul]] e [[RnB]] [[anglés|anglofòn]] [[Estats Units d'America|american]], compausat del cantaire [[Cecil Womack]] e de sa femna [[Linda Womack]], revelats en [[Occitània]] a la tota fin de 1988 ambe lor tube ''Teardrops''. ==Cançons mai conegudas en [[Occitània]]== * ''Teardrops'' * ''Celebrate the world'' » 2497867 wikitext text/x-wiki '''Womack & Womack''' èra un duò de [[Pop (musica)|musica pop]], [[Soul|soul]] e [[RnB]] [[anglés|anglofòn]] [[Estats Units d'America|american]], compausat del cantaire [[Cecil Womack]] e de sa femna [[Linda Womack]], revelats en [[Occitània]] a la tota fin de 1988 ambe lor tube ''Teardrops''. ==Cançons mai conegudas en [[Occitània]]== * ''Teardrops'' * ''Celebrate the world'' ixce2v4e1759szp9xrgcx8lhezxlixx 2497868 2497867 2026-04-11T09:30:56Z Raymond Trencavel 26125 /* Cançons mai conegudas en Occitània */ 2497868 wikitext text/x-wiki '''Womack & Womack''' èra un duò de [[Pop (musica)|musica pop]], [[Soul|soul]] e [[RnB]] [[anglés|anglofòn]] [[Estats Units d'America|american]], compausat del cantaire [[Cecil Womack]] e de sa femna [[Linda Womack]], revelats en [[Occitània]] a la tota fin de 1988 ambe lor tube ''Teardrops''. ==Cançons mai conegudas en [[Occitània]]== * ''Teardrops'' (1988) * ''Celebrate the world'' (1989) * ''Uptown'' (1991) 6zryaxslhl7qjc17n9qos46z1x5ic7g 2497869 2497868 2026-04-11T09:33:35Z Raymond Trencavel 26125 2497869 wikitext text/x-wiki '''Womack & Womack''' èra un duò de [[Pop (musica)|musica pop]], [[Soul|soul]] e [[RnB]] [[anglés|anglofòn]] [[Estats Units d'America|american]], compausat del cantaire [[Cecil Womack]] e de sa femna [[Linda Womack]], revelats en [[Occitània]] a la tota fin de 1988 ambe lor tube ''Teardrops''. ==Cançons mai conegudas en [[Occitània]]== * ''Teardrops'' (1988) * ''Celebrate the world'' (1989) * ''Uptown'' (1991) [[Categoria:Grop de musica american]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1980]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1990]] 87582vgggicd6alkk3b4o9kd8agtehf 2497871 2497869 2026-04-11T09:42:27Z Raymond Trencavel 26125 2497871 wikitext text/x-wiki '''Womack & Womack''' èra un duò de [[Pop (musica)|musica pop]], [[Soul|soul]] e [[RnB]] [[anglés|anglofòn]] [[Estats Units d'America|american]], compausat del musician e cantaire [[Cecil Womack]] ambe sa femna [[Linda Womack]] (cantaira principala del duò), revelat en [[Occitània]] a la tota fin de 1988 ambe lo tube ''Teardrops''. ==Cançons mai conegudas en [[Occitània]]== * ''Teardrops'' (1988) * ''Celebrate the world'' (1989) * ''Uptown'' (1991) [[Categoria:Grop de musica american]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1980]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1990]] 2hgctxp143ha722odubdjlild59jvxh 2497872 2497871 2026-04-11T09:43:45Z Raymond Trencavel 26125 2497872 wikitext text/x-wiki '''Womack & Womack''' èra un duò de [[Pop (musica)|musica pop]], [[Soul|soul]] e [[RnB]] [[anglés|anglofòn]] [[Estats Units d'America|american]], compausat del cantaire e musician [[Cecil Womack]] ambe sa femna [[Linda Womack]], revelat en [[Occitània]] a la tota fin de 1988 ambe lo tube ''Teardrops''. ==Cançons mai conegudas en [[Occitània]]== * ''Teardrops'' (1988) * ''Celebrate the world'' (1989) * ''Uptown'' (1991) [[Categoria:Grop de musica american]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1980]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1990]] kjgpsia470najdz4dpu4j18pdejjac3 2497873 2497872 2026-04-11T09:44:17Z Raymond Trencavel 26125 2497873 wikitext text/x-wiki '''Womack & Womack''' èra un duò de [[Pop (musica)|musica pop]], [[Soul|soul]] e [[RnB]] [[anglés|anglofòn]] [[Estats Units d'America|american]], compausat del cantaire e musician afroamerican [[Cecil Womack]] ambe sa femna [[Linda Womack]], revelat en [[Occitània]] a la tota fin de 1988 ambe lo tube ''Teardrops''. ==Cançons mai conegudas en [[Occitània]]== * ''Teardrops'' (1988) * ''Celebrate the world'' (1989) * ''Uptown'' (1991) [[Categoria:Grop de musica american]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1980]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1990]] myq5i9vnyjo19ya0idzqjm0qbknjg9y